You are on page 1of 1457

ERF PAA, Mehmed

(1865-1951) Trk siyaset adam. 13 Ocak 1865te stanbulda dodu. Krt erif Paa adyla da bilinir. Babas Hariciye Nzr ve r-y Devlet Reisi Krt Said Paadr. lk renimini tamamladktan sonra girdii Galatasaray Mektebi Sultnsini bitirmeden ayrld. Ardndan Fransaya giderek Paris Saint-Cyr Harp Okulundan mezun oldu (1884). Burada okurken Paris Sefreti ikinci ktipliinde memuriyete balad (1882). 1888de Brksel Sefreti ataemiliterliine getirildi. stanbula dnnce Sadrazam Said Halim Paann kz kardei Emine Halim Hanmla evlendi (1890). Feriklie ykseltilip (1896) Stockholm ortaeliliine tayin edildi (1898). Avrupadaki Jn Trklere yardmda bulundu. II. Merutiyetin iln zerine (1908) stanbula dnd. ttihatlar tarafndan iyi karland halde kendisine nemli bir grev verilmedi; teklif edilen stabl- mire mdrl grevini de kendisi kabul etmedi. ttihat ve Terakk Cemiyetinin Pangalt Kulb reisliini yapt. Krt Tevn ve Terakk Cemiyeti kurucular arasnda yer ald. Londraya veya Parise bykeli olma arzusu gereklemeyince ttihat ve Terakk Cemiyetinden ayrlarak Parise gitti (1909). ttihatlarn eski devrin adam ve jurnalci diye sulad Mehmed erif Paa, babasnn brakt ve hanmnn sahip olduu byk servetle Pariste ttihatlara kar neriyata balad. Bir taraftan yurt dna kaan muhaliflere para veriyor, bir taraftan da ttihat ve Terakk aleyhindeki neriyat destekliyordu. Mevlnzde Rifatn kard Serbest gazetesinde ve Parisin nl dergilerinden La Revuede yazlar yazd. Bu arada aylk Merutiyet mecmuasn yaymlad. Islht- Essiyye-i Osmniyye Frkasn kurup (Aralk 1909) neriyatn bu frka adna yapt. Paann muhalifleri, yakkllndan dolay kendisine taklan Franszca Beau erif (gzel erif) lakabn bo herife evirerek onu yermek iin kullandlar. Sleyman Nazif, Bo Herif adyla bir de kitap yazd (stanbul 1910). Mahmud evket Paann katlinden (11 Haziran 1913) sonra gyabnda idama mahkm edildi ve iki defa ldrlmek istendi. Yaymlad btn dergi, risle ve kitaplarn Trkiyeye sokulmas yasakland. I. Dnya Sava balaynca siyas faaliyetine ve yaynlarna son verdii halde ttihatlar tarafndan srekli izlendi. erif Paann sava esnasnda Mezopotamyada Krtleri kazanmalar yolunda ngilizlere hizmet teklif ettiine dair bir bilgi varsa da bunun ayrntlar bilinmemektedir. I. Dnya Savann son ylnda ttihat ve Terakk nderleriyle arasnn dzeldii anlalmaktadr. Bilhassa Cvid Beyle haberleen paa Cenevrede Prens Sabahaddin, Ahmet Reit (Rey), Cemil Paa (Topuzlu), baz Trk subay, gazeteci, memur ve talebelerin de aralarnda bulunduu kongreye katld. Kongre, 12 Ocak 1919da toplanan Paris Konferansna sunulmak zere baz kararlar ald ve bu konuda teebbste bulunmas iin erif Paaya tam yetki verdi. Bu kararlarda Trkiyenin bamszlnn ve hukukunun korunmas, Trkiyedeki aznlklarn hukukuyla birlikte baka lkelerde kalan Trk aznlklarnn hukukunun da gzetilmesi, Trk esirlerinin iadesi ve yabanc lkelerde yaamak zorunda kalan Trklerin lkelerine dnmesine izin verilmesi isteniyordu. Parise dnen erif Paa, Krt Halknn Talepleri zerine Muhtra (Mmorandum sur les revendications du peuple kurde, Paris, 22 Mart 1919) adyla on drt sayfadan oluan bir metin neretti. Gnmzde Krt ayrlklarnn ok nem

verdii, deiik kitaplarda yaymlanan bu muhtrada nfus istatistiklerine dayanlarak Krtlerin youn biimde yaadklar blgelerin snrlar iziliyordu. erif Paa Urfann bir ksm, Diyarbakr ve Tuncelinin dousu, Van glnn dousu ve gneyi ile Kirmanahtan daha kuzeydeki Irak topraklarna Krdistan adn veriyordu. Krt Tel Cemiyeti tarafndan konferansta Krtlerin hukukunu savunmak iin delege seilen paa, ayn blgede kurulmak istenen Ermenistanla snrlarnn ayrlmas iin Ermeni temsilcisi Nubar Paa ile de anlamt. Mehmed erif Paa, Krtlerin yaad vilyetlerin Osmanl idaresinde kalmas halinde hibir iddiada bulunmayacaklarn, kendisinin de bu konuda bir teebbsnn olmayacan, fakat bu vilyetler Ermenistana verilecek olursa Krtlerin de bamsz bir Krdistan kurmalarnn lzm geleceini Avrupa siyas evrelerine anlatmaya altn sylyordu (Reid Beyefendinin Beyanat, kdam, 3 Austos 1919). Ayrlk diye sulanan erif Paann bu aklamalar onun ayrlk dncelerinin srekli olmadn ortaya koymaktadr. Nitekim Yunan isteklerine kar Trkler ve Yunan Talepleri (Les turcs et les revendications grecques, Paris 1919) adyla on alt sayfalk bir muhtra yaymlad. Burada Yunanllarn hak iddia ettikleri stanbul, Dou Trakya, zmir, Ege adalar, Trabzon ve Adanann Trklere ait olduunu eitli tarih delillere dayanarak ileri sryordu. Yine Pierre Lotiye yazd mektuplarda Trk haklarn savunmaktayd (Kololu, bk. bibl.). Ayrca Hintli Muhammed Ali ve Aa Han tarafndan slm lemini mdafaa iin Pariste karlan Echos de lIslam (daha sonra Echos de lorient) gazetesine nakd yardmda bulunuyordu. Ahmet Reit, erif Paann gerekleri Avrupallara anlatmak iin olaan st bir gayret gsterdiini, Paristeki Trklerden bir heyet oluturup Rum ve Ermeni isteklerine kar belgelere dayanan iki risle nerettiini kaydetmektedir (kdam, 3 Austos 1919). erif Paa, Paris Konferansna sunduu Krt muhtrasn sadece kendisi imzalad halde Trk muhtrasn kendisiyle birlikte Nihat Reat (Belger), Refik Nevzat, Ali Galib, Diran Edouard, Albert Fua, Sleyman Midhat, Mehmed Galib ve Abdurrahman Pohh da (Polar) imzalad. Onun Krt delegeliine soyunmas ve kendi imzasyla konferansa muhtra vermesi Krtler arasnda da tepkiyle karland. Krt Tel Cemiyeti ile Vilyt- arkyye Mdfaai Hukk- Milliyye Cemiyetinin ubeleri paann Krt delegeliini kabul etmediler. Halk tarafndan protesto edilen Krt Tel Cemiyeti dar bir Krt aydn hareketi durumuna dt. stanbul gazetelerinde her gn erif Paa ve Krt Tel Cemiyeti aleyhinde yazlar kyor, Krt ileri gelenleri gazeteler araclyla Osmanl Devletine olan ballklarn bildiriyordu. Babanzdeler gibi en mehur Krt hnedanlar da erif Paaya delege yetkisi veren Krt Tel Cemiyetiyle ilikilerini kesmilerdi. Krt Tel Cemiyeti ise aleyhinde yaplan neriyat samimiyetsizlikle suluyordu. erif Paa, tartmalarn younlat bir srada Monte Carlodan Trk gazetelerine ksa bir telgraf gnderdi (21 Nisan 1920). Paa telgrafnda, hilfet ve saltanata olan ballndan dolay zararl fikirleri ve ayrlk dnceleri reddederek bar konferans nezdindeki Krt delegesi bakanlndan istifa ettiini, bir mslman olarak hibir siyas frkann tesir ve nfuzuna kaplmadan btn gayret ve mesaisini hilfet hukukunun korunmasna harcayacan bildiriyordu. stanbul gazetelerinde neredilen bu telgraf (24 Nisan 1920) paann siyas mcadelesinin sonu oldu. Bylece erif Paann ttihatlkla balayan siyas hayat bir yl bile dolmadan muhalefete dnm, zel artlarda muhalefetten ayrlkla gemi, bu da ancak iki yl srmtr. Bundan sonra lnceye kadar ciddi bir siyas faaliyette bulunmamas bunun ak delilidir. erif Paa, ayrlk neriyatta yazld gibi Krt diplomasi tarihinde nemli bir isim deil ok zel artlarda siyas tavr koyan birok Osmanl aydnndan biridir. Eduvige Pairani ile ikinci evliliini yapan erif Paa (1921),

mrnn son yllarn bu evliliinden olan ve talyan asilzadesi Kont Pelorini Manzoni ile evlenen kz Melek Hanmn talyadaki evinde geirdi ve burada ld (22 Aralk 1951). Naa bir mddet aile anlamazlklarndan dolay gmlemedi; daha sonra Kahirede bradaki aile kabristanna defnedildi. Eserleri. Mehmed erif Paann yaymlad Merutiyet mecmuasnn birka says ngilizce, otuz alt says Trke (ubat 1910 - Temmuz 1912) ve elli be says Franszca (Ekim 1909 - Nisan 1914) baslmtr. Paa baz fikirlerini ve polemiklerini u kitaplarda toplamtr: r-y mmet yahut Numne-i Denet (Paris 1909, 16 sayfa); ttihat ve Terakknin Sahtekrlklarna, Denetlerine Blent Bir Sad-y Lanetimiz (Paris 1910, 51 sayfa); Merutiyete Doru-Ben ... ve Hayatm (stanbul 1911, 62 sayfa; Paris 1912, 63 sayfa); Ahvl-i Hzra (stanbul 1330/1912, 15 sayfa); Tehlike Daima Tehlike (stanbul 1330/1912, 15 sayfa); Bir Hasbihal (stanbul 1330/1912, 15 sayfa); Quelques rflexions sur la guerre turco-balkanique (Paris 1913, 73 sayfa); kaz: Milleti Osmniyyeye Bir Hitabe (Paris 1914, 28 sayfa).

BBLYOGRAFYA

BA, Sicilli Ahvl Defteri, I, 632, DH-SYS, dosya 57-1, vesika nr. 77, DH-FR, dosya 41, vesika nr. 77; Dileri Bakanl Arivi, Sicil Dosyas, nr. 343; Salnme-i Nezret-i Umr- Hriciyye, 1318 (haz. Ahmed Nezih Galitekin), stanbul 2003, III, 146; erif Paa, Mertiyete Doru-Ben ... ve Hayatm, stanbul 1911, s. 8-9, 29-36; Hamid Aral, Dileri Bakanl 1967 Yll, Ankara 1968, s. 111-112, 118-119; smail Glda, Krdistan Teli Cemiyeti, stanbul 1991, s. 257-262, 268; Hasan Yldz, Fransz Belgeleriyle Sevr-Lozan-Musul geninde Krdistan, stanbul 1992, s. 197-204; Rohat Alakom (Ali Aydn), erif Paa: Bir Krt Diplomatnn Frtnal Yllar, stanbul 1998, s. 1718, 110-111, 117, 133-144; Cvid Bey, Felket Gnleri (haz. Osman Selim Kocahanolu), stanbul 2000, I, 270-357; L. Bell, Mezopotamyada 1915-1920 Sivil Ynetimi (trc. Vedii lmen), stanbul 2004, s. 120; Hakan zolu, Osmanl Devleti ve Krt Milliyetilii (trc. Nilay zok Gndoan Azat Zana Gndoan), stanbul 2005, s. 141-147; Men-i Duhl, Tanin, stanbul 27 Ternievvel 1325; Cenevrede Trk Kongresi, Alemdar, stanbul 16 ubat 1335; Sakin Fikirler ve Telakkiler Etrafnda, a.e. (21 Ternisni 1335); Krtlerin Sadakati, a.e. (5 Knunuevvel 1335); erif Paann stifas, Alemdar ve Peym- Sabah (24 Nisan 1336); Krtler Cmia-y Osmniyyeden Ayrlmayacaktr, Tasvr-i Efkr, stanbul 2-3 Knunusni 1336; Hikmet Nisan, Fransada Yerlemi Trkler, Yeni Sabah, stanbul 10 Mart 1940; Gmlmeyen l, Hafta, sy. 146, stanbul 11 Temmuz 1952, s. 14, 29; Ali Birinci, erif Paann Ryas, Dergh, sy. 28, stanbul 1992, s. 18; Orhan Kololu, Bo erif=Bo Herif Trk m, Krt m?, Milliyet, stanbul 11 Haziran 2000. Ali Birinci

ERF PAA, Muhammed


( ) (1826-1887) Msrl devlet adam. 26 Kasm 1826da stanbulda dnyaya geldi. Byk dedesi Zam Ali Aa, dedesi Cidde Valisi erif Muhammed Paa, babas eitli yerlerde kadlk yapan Said Sret Beydir. Baz kaynaklarda doum yeri Kahire ve doum yl 1823 diye gsterilir (C. Zeydn, I, 216; EI [ng.], IX, 340). Ancak bu bilginin belgelerle uyumad ve doumu srasnda babasnn Galata kadl grevinde bulunduu tesbit edilmitir (Talat smil Ramazan, s. 25-31). Babas 1829da Mekke kadlna tayin edilince ailesini de beraber gtrm, Mekkeye giderken Kahireye uradnda Mehmed Ali Paann misafiri olmutur. Rivayete gre Muhammed erif, henz ok kk yata olmasna ramen zeksyla Mehmed Ali Paann dikkatini ekmi ve Mehmed Ali Paa onun eitimini stlenmitir. Muhammed erif ilk tahsiline Mehmed Ali Paann saraynda onun ocuklar, torunlar ve st dzey brokratlarn ocuklar iin alm olan Medresetl-hniketil-askeriyyede balad. Birka yl sonra Cze Svari Okuluna gitti. Mehmed Ali Paa bu srada Avrupaya renci gndermeye balamt. Muhammed erif de 1844te Fransaya gnderilen, zel ekilde oluturulmu denebilecek bir renci grubunda yer ald. Bu grupta Mehmed Ali Paann oullar Hseyin ve Abdlhalim, torunlar smil (daha sonra hidiv) ve Ahmed Rifat ile Ali Paa Mbrek gibi ileride nemli grevler stlenecek ahsiyetler de bulunmaktayd. Pariste Saint Cyr Harp Okulunda iki yl asker eitim ald ve bunun bir devam olarak Fransz ordusuna katld. I. Abbasn Msr valisi olmasnn ardndan Avrupadaki rencileri geri armas zerine Muhammed erif de 1849da Msra dnd ve o srada Msr ordusunun banda bulunan Fransz asll Sleyman Paa el-Fransevnin (de Sves) yaverliine tayin edildi. Bir mddet sonra asker hayata ara verip Prens Abdlhalim ile birlikte stanbula gitti, burada birka yl geirdi. 1853te yine prens ile beraber Kahireye dnnce bir yl kadar onun brosunda sekreter olarak alt. 1854te Said Paann valilie tayin edilmesiyle tekrar asker hayata dnd, valinin zel ordusunda miralay rtbesiyle grevlendirildi. Ardndan liv, 1857de paa rtbesine ykseltildi. erif Paann 1856da Sleyman Paa el-Fransevnin kz Nazl Hanmla evlenmesi onun meslek hayatnda etkili oldu. erif Paa 1857de siyas hayattaki ilk grevini stlendi ve hariciye nzr oldu; ksa srede devlet ilerine nfuz ederek yneticilerin gvenini kazand. 1861-1863 yllarnda ve 1867de Meclis ahkmil-Msriyyenin bakanln yapt. 1863te bir sre maarif nzrl grevinde bulundu. Fransada birlikte okuduu smil Paann ayn yl valilie tayininden sonra hariciye nzrlnn yan sra dahiliye nzrlna getirildi. Hidiv smil Paann 1865-1868 yllarnda Msr dnda bulunduu srada drt kere Kahirede ona veklet etti; bylece ilk defa Mehmed Ali Paa ailesinden olmayan bir kii bu grevi yerine getirmi oluyordu (Hunter, s. 73-74). 1866da uhdesindeki iki bakanla ilveten maarif nezretini ve ksa bir sre nfia nezretini stlendi. Ayn yl Meclisn-nvvbn kuruluu iin ilk planlar hazrlad. 1869da Meclisl-vzernn yerine alan el-Meclisl-

hussye bakanlk etti. 1872-1875 yllarnda yeni kurulan adalet, bunun yannda 1874 ve 1876da ticaret bakanl grevine tayin edildi. Muhammed erif Paa Msr siyas hayatndaki asl nemli rol, 1870li yllarn sonlarnda Avrupal devletlerin Msrn i ilerine mdahalesine kar bir tepki eklinde ortaya kan anayasal hareketlerde stlendi. O yllarda Msr byk bir bor batana saplanm ve smil Paa alacakl Avrupa devletlerinin basksna mruz kalmt. 1878de Nubar Paa bakanlnda kurulan hkmete ngiltere ve Fransann menfaatlerini gzetmek iin iki yabanc bakann tayin edilmesi Msrda tepkilere yol at. kan olaylar neticesinde Nubar Paa hkmeti istifa etmek zorunda kald. Nisan 1879 banda erif Paa, eraftan ve ulemdan bir grupla birlikte Msrdaki siyas durumun slahna ve borlarn dzenlenmesine ynelik el-Lyihatl-vataniyye balkl bir bildiri hazrlad. Ksa sre sonra da Hidiv smil Paa tarafndan babakanla getirildi (8 Nisan 1879) ve yabanclarn yer almad bir bakanlar kurulu oluturdu. erif Paa hkmetinin ilk icraatndan biri, onun krk dokuz maddelik bir anayasa taslan ve seim kanununu hazrlayarak bunlar mecliste kurulan anayasa komisyonuna gndermesi oldu. Haziran 1879 sonunda Hidiv smilin Batl devletlerin giriimiyle Bbli tarafndan grevden alnp yerine olu Tevfik Paann tayin edilmesinin ardndan erif Paa istifa etti; ancak tekrar hkmeti kurmakla grevlendirildi (3 Temmuz 1879). Fakat Hidiv Tevfikle anayasal planlar konusunda anlamazla dnce anayasay ve seim kanununu karmadan meclisin grevine son verdi; 18 Austosta da kendisi istifa etti. Bunun zerine Riyz Paann babakanlnda Avrupal devletlerle i birlii halinde alan yeni bir hkmet kuruldu. erif Paa bundan sonra Avrupal devletlere kar oluan vatanperver grup iinde yer ald. Kasm 1879da Mahmud Smi el-Brd, Sultan Paa, mer Lutfi Paa ve smil Ysr Paa gibi asker ve siyasetilerden oluan Cemiyyet Hilvn grubunun olumasna nayak oldu ve Msr Vatanperver Partisinin Manifestosu balkl bir metin kaleme ald (4 Kasm 1879). Eyll 1881de Ahmed Urb Paann bir grup askerle birlikte bidn Sarayn basmas zerine Riyz Paa hkmetinin istifasndan sonra Urb Paann talebiyle erif Paa hkmeti kurmakla grevlendirildi (14 Eyll 1881). Babakan erif Paann yaymlad bir genelge ile Kasm 1881de meclis iin seimler yapld; vekiller 26 Aralk 1881de Kahirede topland. erif Paa 1879da hazrlad seim taslan ve baz deiikliklerle anayasa taslan tekrar gndeme getirdi. Ocak 1882 banda mecliste anayasa komisyonu tasla mzakere etmeye balad. Ancak ngiltere ve Fransann Msra bir nota vermesi ve Tunusun 1881de Fransa tarafndan igal edilmesinin de etkisiyle taslak mzakere edilmedi. erif Paa ubat 1882 banda grevinden alnd ve Mahmud Smi el-Brdnin bakanlnda bir hkmet oluturuldu. 1882 yaz aylarnda Urb Paa isyannn baarszlkla neticelenip ngilizlerin Msr igal srecinde 28 Austos 1882de hkmeti kurma grevi tekrar Muhammed erif Paaya verildi. erif Paa bu dnemdeki babakanl srasnda ngiliz igal gleriyle pek ok konuda anlamazla dt. Sudanda Muhammed Ahmed el-Mehd isyannn kmasndan sonra ngiliz genel konsolusu Sir Evelyn Baringin (Lord Cromer) Msr ordusunun Sudandan karlmas talebine iddetle kar kt. ngiliz hkmetinin bu konuda basklarn arttrmas yznden 7 Ocak 1884te istifa ederek siyas hayattan ekildi. Yerine ngiliz hkmetiyle i birlii iinde alan Nubar Paa getirildi. erif Paa 1887 balarnda hastaland ve doktorlarn hava deiimi tavsiyesi zerine Avrupaya gitti. 20 Nisan 1887de Avusturyann Graz ehrinde vefat etti, naa Kahireye getirilerek burada defnedildi (27 Nisan 1887).

Drt defa babakanla getirilen erif Paa XIX. yzyl Osmanl Msrnn nemli devlet adamlarndan biridir. Osmanl Devletine bal bir siyaset takip etmesiyle dikkati eker. Bbli tarafndan Murassa Osmanl nian ve Msrdaki yksek rtbeli grevlilere verilen baka nianlarla dllendirilmi, Msrn parlamenter hayata geii ve anayasal dzene kavumas iin gsterdii aba ona ebd-dstr unvann kazandrmtr. erif Paa, parlamentonun sadece hidivin kararlarn onaylayan bir makam olmaktan karlp yaptrm gcne sahip bir yasama organ haline getirilmesi ve bakanlar kurulunun icraatlarndan meclis nnde sorumlu olmas gerektiini sylemi, babakanl srasnda bu fikirlerini hayata geirmek amacyla almtr.

BBLYOGRAFYA

C. Zeydn, Mehr-ar, Kahire, 1902, I, 216-219; Earl of Cromer, Modern Egypt, London 1908, I, tr.yer.; II, 334-335; E. Malet, Egypt: 1879-1883 (ed. E. Malet), London 1909, s. 217-218, ayrca bk. tr.yer.; W. Scawen Blunt, Secret History of the English Occupation of Egypt, New York 1922, tr.yer.; A. Schlch, gypten den gyptern! Die politische und gesellschaftliche Krise der Jahre 1878-1882 in gypten, Freiburg, ts. (Atlantis), tr.yer.; Talat smil Ramazan, Muammed erf B ve devrh f siysetil-Mriyye, Kahire 1983; Abdurrahman er-Rfi, e-evretl-Urbiyye ve itillil-ngilz, Kahire 1404/1983, s. 34-43; a.mlf., Aru sml, Kahire 1987, II, 225-243; F. R. Hunter, Egypt under the Khedives 1805-1879, Pittsburgh 1984, tr.yer.; J. W. King, Historical Dictionary of Egypt, Cairo 1984, s. 564-565; P. J. Vatikiotis, The History of Egypt, London 1985, s. 136-150; Lem el-Mut, Mevsat her-racl min Mr, Beyrut 1417/1997, s. 192-198; A. Goldschmidt - Robert Johnston, Historical Dictionary of Egypt, Lanham 2003, s. 361-362; H. Laurens, Talat Ismail Ramadan, Muhammad Sharif Baa wa-dawruhu fil-siyasa al-Misriyya, Le Caire, s.d (1983?), Bulletin critique des annales islamologiques, sy. 4, Caire 1987, s. 157-159; Abdel Aziz Ezel Arab, The Experiment of Sharif Pashas Cabinet (1879): An Inquiry into the Historiography of Egypts Elite Movement, IJMES, XXXVI (2004), s. 561-589; Hilal Grgn, Msr Vilayetinde Tanzimat ve Merutiyet Dnemi, Divan: lm Aratrmalar, XIII/24, stanbul 2008, s. 157-183; Sherif Pasha, Encyclopedia Britannica, New York 1911, XXIV, 850; J. H. Kramers - [C. E. Bosworth], arf Paa, Muhammad (1823-87), EI (ng.), IX, 340. Hilal Grgn

ERF er-RAD
() Ebl-Hasen Muhammed b. el-Hseyn b. Ms b. Muhammed e-erf er-Rad el-Msev el-Alev (. 406/1015) air ve i mfessir. 359da (970) Badatta ilimle megul olan bir aile iinde dodu. Baba tarafndan soyunun yedinci imam Ms el-Kzm yoluyla Hz. Hseyine, annesi Ftma bint Hseyin yoluyla Hz. Hasana dayand kabul edildiinden kendisine Zl-hasebeyn denmitir. mmiyye limi eyh Mfdden mmiyye fkh ve i kelm, Eb Sad es-Srfden (veya olu bns-Srf Ysuf b. Hasandan) nahiv okudu. Aabeyi erf el-Murtazdan faydaland. brhim b. Ahmed et-Taberden ileri yalarda hfzn tamamlad. Eb Ali el-Fris, Rummn ve bn Cinnden Arapa dersleri ald. Eb Bekir Muhammed b. Ms el-Hrizm, Kad Abdullah b. Muhammed el-Ekfnden fi, Hanef ve Mlik fkhn rendi. Kd Abdlcebbrdan Mutezile kelm ve fkh usul, Merzbn ile Muhammed b. Muhammed bnl-Cerrrdan ahbr ve ensab dersleri ald. s b. Ali bnl-Cerrh, Sehl b. Abdullah ed-Dbc ve dier baz kimselerden hadis rivayet etti. rencileri arasnda onun yannda mslman olan air Mihyr ed-Deylem ile Eb Cafer et-Ts, Ahmed b. Ali b. Kudme, Muhammed b. Muhammed el-Ukber saylabilir. erf er-Rad on yanda iken babas Eb Ahmed Hseyin, Bveyh Hkmdar Adudddevle tarafndan tehlikeli grlen kiilerle birlikte raza srlp bir kalede hapsedildi (369/979-80) ve hkmdarn vefatndan (372/983) sonra serbest brakld. Uzun sre halife olma idealiyle yaayan erf er-Rad bunu iirlerine de yanstt. Hilfete gtrecek yolda tannmak iin Abbs Halifesi TiLillh ile dostluk kurdu ve onun hakknda yirmi methiye, ayrca bir mersiye kaleme ald. KdirBillhla da ilgisini srdrd ve onun iin iki kaside nazmetti. Bata Dvn- n ktibi Eb shak es-Sb olmak zere Abbs vezir ve ktipleriyle mnasebet kurdu, onlara dair kasideler yazd. 377den (987-88) itibaren Bveyh Hkmdar Bahddevle ile yakn iliki iine giren Rad, Bveyh hkmdar, vezir, emr ve ktipleri iin kaleme ald elli kadar kasidenin otuz drdn Bahddevleye tahsis etti. Bu arada i Hamdnlerle de mnasebetini srdrd. Ancak Adudddevlenin olu Bahddevle Radnin babasna ve daha sonra kendisine 397 (1007) ylnda Rad Zl-hasebeyn unvanyla Tliblerin nakiblii, hac emirlii ve Dvn- Mezlim reislii gibi grevleri vermesi, ayrca e-erfl-cell, e-erfl-ecel, Rad, Zl-hasebeyn, Zlmenkabeteyn unvanlaryla anlmas gibi gnl alc eyler ondaki hilfet arzusunun snmesine sebep oldu ve Bahddevlenin vefatyla (403/1012) bu arzusu tamamen sona erdi. Rad hac maksadyla gittii Mekke ve Medineden baka Medin, Tif, Kfe, Necid ve Huneyne seyahatlerde bulundu. Drl-ilm adyla kurduu medresedeki rencilerin ihtiyalarn karlad, ayn adla bir de ktphane tesis etti. Son yllar hastalktan dolay sknt iinde geen erf er-Rad 6 Muharrem 406da (26 Haziran 1015) vefat etti ve Badatta Enbriyyn Mescidi civarndaki evine defnedildi. Daha sonra naann Kerbelya tanarak Hz. Hseyin ehitliine gmld rivayet edilir. bn Cinnnin tevikiyle ilk iirini on yanda iken yazan Rad sanatn menfaat salamak iin

kullanmam, hediye kabul etmemi, fakat hilfet idealine erimek amacyla sanatndan yararlanmakta saknca grmemitir. Tliblerin ve hatta Kureyin en iyi airi kabul edilen erf er-Rad (Selib, III, 131; Hatb, II, 247) geleneksel kalp ve temalara bal kalm, daha ok medih, fahr, mersiye ve zamandan ikyet temalarnda eser vermitir. Onun Hicaza giden kadnlara kar platonik duygularn, Hicazdaki kutsal meknlara zlemini dile getirdii, Hicziyyt ad verilen gazel ve nesib trndeki krk kasidesi zgn nitelikleriyle dikkat ekmi, bn Sinn el-Hafc ve bn Hafceyi etkilemitir. erf er-Radye kadar i tefsir gelenei rivayete dayal iken Rad, mmiyye mezhebi iinde rey ile tefsirin nclerinden biri olmutur. Belgat ilmindeki mecaz ve istiare kavramlarna yakn ekilde yet ve hadislerdeki mecazi anlatmlar hakknda Telul-beyn ve el-Mecztn-nebeviyye adl eserleriyle ilk telif trn ortaya koymutur. slm tarihinde, rencilerin barnma ve renim ihtiyalarnn karland ilk tesisin Nizmlmlk tarafndan kurulduu sylenirse de bu konuda erf er-Radnin ncl vardr (Waheed Akhtar, s. 134). Radnin hocalar arasnda mmiyye dndaki mezheplere mensup limlerin bulunmas, Sbi dininden olan Eb shak es-Sbin onun dostlar arasnda yer almas ve lmnn ardndan ona mersiye yazmas onun dier din ve mezhep mensuplarna kar da hogrl davrandn gstermektedir. Eserleri. 1. Dvn. Radnin, 374-405 (984-1014) yllar arasnda yazd ve 17.000den fazla beyitten oluan iirleri kapsamaktadr. iirlerin tarihli olmas sebebiyle eser airin hayat ve dnemi asndan nemli bir dokman niteliindedir (Bombay 1306/1888; Beyrut 1307-1310/1889-1892; nr. Kmil Sleyman, I-II, 1375/1956; 1380/1961 [Dr Sdr]; nr. Ali el-Hkn, Badat 1960; nr. Abdlfetth Muhammed el-Hulv, 1976; Kahire 1935; Tahran 1406/1986). niru-adr (Sleymaniye Ktp., Ayasofya, nr. 1662) ve Mutrt mine-ir adl anonim eserler Radnin divanndan semeleri ihtiva eder. 2. Nehcl-bela*. Hz. Alinin konumalar, mektuplar, tleri, vasiyetleri, emirleri ve hikmetli szlerine dair bir derlemedir. Eserin erf er-Radye ait olduu hemen hemen kesin ekilde biliniyorsa da kardei erf elMurtazya da nisbet edilmektedir. lk defa Tebrizde baslan (1247) ve bn Ebl-Hadd tarafndan geni bir erhi yaplan eserin ok sayda neri vardr. Abdlbaki Glpnarl (stanbul 1972), Bekir Ik v.dr. (Ankara 1990), Abdlaziz Hatib (stanbul 2006) ve Adnan Demircan (stanbul 2006) eseri Trkeye evirmitir. 3. aiut-tevl f mtebihit-tenzl (Mtebih fil-urn). Yalnz beinci cz zamanmza ulaan bu diryet tefsirinde kraat farklarna, fkh ve kelm konularna temas edilmi, garb kelimelerle ilgili aklamalara ve iirle istihda arlk verilmitir (nr. Abdlhseyin el-Hill - Muhammed Rz l Kiflgt, Necef 1355/1936; Beyrut 1973, 1976). 4. Telul-beyn f (an) mecztil-urn. 401 (1011) ylnda yazlan ve bu trde ilk eser olan kitapta mecazi anlatmlar daha ok istiare adyla ele alndndan eser el-stirt fil-urn ismiyle de anlmtr (nr. Muhammed Mikt, Tahran 1369, 1372, 1407; nr. Hseyin Ali Mahfz, Tahran 1953; nr. Mekk es-Seyyid Csim, Badat 1374/1956; Beyrut 1986; nr. Muhammed Abdlgan Hasan, Kahire 1374/1955; nr. Muhammed el-Haydar, Badat 1375/1955; nr. Ali Mahmd Mukallid, Beyrut 1986). Eseri Muhammed Bkr Sebzevr Farsaya tercme etmitir (Tahran 1330/1912). 5. el-Mecztn-nebeviyye (Mecztl-rin-nebeviyye). Eserde 361 hadiste geen mecazi anlatmlar tebih, temsil, istiare gibi trleri de kapsayacak biimde ele alnm, fkh konulara ve Hz. Peygamberin baz gazvelerine temas edilmitir (nr. Mervn Atyye, Badat 1328; nr. Mahmd Mustafa, Kahire 1356; nr. ve erh: Th Muhammed ez-Zeyn, Kahire

1387/1967; Beyrut 1406/1986; nr. Muhammed Rdvn ed-Dye, Dmak 1408/1987). 6. aileimme. 383-384 (993-994) yllarnda kaleme alnan eser mmiyyeye mensup imamlarn biyografilerine dairdir (Necef 1368; nr. Muhammed Hd el-Emn, Mehed 1406/1986). 7. ai emril-mminn Al b. Eb lib. nceki eserle birlikte yazlmtr (Necef 1368; nr. Muhammed Hd el-Emn, Mehed 1365, 1406/1986; Beyrut 1986). 8. Resil-b ve-erf er-Ra (Kitb Mrseleti-erf er-Ra). Tamam cilt olan eserin ok az ksm gnmze ulamtr (nr. Muhammed Ysuf Necm, Kveyt 1381/1961, 1986). 9. el-icziyyt. airin aff gazel temasnda krk kasidesini ierir (Zhiriyye Ktp., nr. 332). Radnin kaynaklarda ad geen dier eserleri de unlardr: Abru ut Badd, Sret vlidih Eb Amed e-hir, Menil-urn, el-asen min iril-seyn (bnl-accc)/Mutru iri bnil-accc, Mutru iri Eb s e-b, el-Mutr min iri Eb Temmm, ez-Ziydt f iri bnil-accc, M dre beyneh ve beyne-b iren, (Talu) ilfl-fuah/Mesill-fuah, Tala alel- (li-Eb Al el-Fris). erf er-Radye nisbet edilen ayfl-ayl erf el-Murtazya, Evf elfi ulm ve ulm da Ebl-Hasan bn Defterhna aittir. erf er-Radnin zerine ok sayda alma yaplmtr. Bibliyografyada geenler dnda Abdlhseyin el-Hill en-Necefnin ayt-erf er-Ra (Necef 1355), Muhammed Rz l Kiflgt en-Necefnin ayt-erf er-Ra (Necef 1360), Zek Mbrekin Abariyyeterf er-Ra (Beyrut 1939, 2006), Abdlmesh Mahfzun e-erf er-Ra: Budlirl-Arab (Beyrut 1944), Muhammed Seyyid Klnnin e-erf er-Ra: Arh tru aytih, irh (Kahire 1937) adl eserleriyle Recep Dikicinin a-arf ar-Raznin Hayat, Dil ve Edebiyat Hakkndaki almalar adl doktora tezi (1987, Sosyal Bilimler Enstits) ve Yavuz Kktan makalesi (EKEV Akademi Dergisi, III/2 [Ankara 2001], s. 175-189) burada zikredilebilir.

BBLYOGRAFYA

Selib, Yetmetd-dehr, Kahire 1979, III, 131-151; Hatb, Tru Badd, II, 246-247; Semn, elEnsb (Brd), IV, 28-29; bnl-Esr, el-Lbb, II, 269; bn Ebl-Hadd, eru Nehcil-bela (nr. M. Ebl-Fazl brhim), Kahire 1385/1965, I, 31-41; bn Hallikn, Vefeyt, IV, 414-420; bn Inebe, Umdet-lib (nr. M. Hasan l-i Tlekn), Necef 1380/1961, s. 203-211; Kef-unn, I, 472, 794; II, 1590, 1991-1992; Brockelmann, GAL, I, 81; Suppl., I, 131; Hediyyetl-rifn, II, 60; Sezgin, GAS, II, 595-597; VIII, 185-187; Ayn-a, IX, 216-224; Abdlfetth M. el-Hulv, e-erf er-Ra ayth ve dirset irih, Kahire 1986, I-II; Hasan Mahmd Eb Uleyv, e-erf er-Ra: Dirse f arih ve edebih, Beyrut 1406/1986; Abdlhseyin Ahmed el-Emn, el-adr fil-Kitb ves-Snne vel-edeb, Tahran 1366 h., s. 181-221; S. Waheed Akhtar, Early Shite Immiyyah Thinkers, New Delhi 1988, s. 125-175; Abdllatf erre, e-erf er-Ra: Dirse ve mutrt, Beyrut 1992; Abdlkdir et-Tabtab, el-Mteba min mati Nehcil-bela, Trn, I/5, Kum 1406, s. 42-51; Rz el-std, e-erf er-Ra fahen, a.e., I/5 (1406), s. 103-124; Seyyid M. Bahrlulm, e-ir-am, a.e., I/5 (1406), s. 197-247; Moktar Djebli, al-arf al-Ra, EI (ng.), IX, 340-343. Mustafa zel

ERF et-TLMSN
(bk. TLMSN, Muhammed b. Ahmed).

ERK b. ABDULLAH
() Eb Abdillh erk b. Abdillh b. Hris en-Neha (. 177/794) Hadis hfz, kad. 95 (713) ylnda Buharada dodu. Yemen asll olup soyu Mezhic kabilesinin Neha koluna dayanr. Henz kk yata iken Buharada yaayan amcasnn oullarndan biri, onu Badatn gneyinde yaayan dier amcasnn oullarnn yanna gtrd. Burada Kuran renerek ilim tahsiline balad. Genlik anda birok akrabasnn Kfede yaadn renince onlarn yanna gitti. Kfede ders halkalarna devam etmesinin yan sra kerpi hazrlayp satma iiyle urat. Yetitii tbin ve tebeut-tbin limlerinden Kuran, tefsir, hadis ve fkh bata olmak zere eitli ilimler tahsil etti ve Irakn nde gelen limleri arasnda yer ald. Hocalar iinde Zbeyd b. Hris, Simk b. Harb, sm b. Behdele, Ziyd b. lka, At b. Sib, sm el-Ahvel, Him b. Urve ve Ame gibi ahsiyetler vardr. Baz kaynaklarda erkin tbin limlerinden olduu belirtilmise de herhangi bir sahb ile grtne dair bilgi yoktur. Kendisinden Leys b. Sad, Abdullah b. Mbrek, Vek b. Cerrh, Abdurrahman b. Mehd, Yahy b. dem, Yezd b. Hrn, Ali b. Cad ve Eb Bekir b. Eb eybe gibi birok kii ilim tahsil etti ve rivayette bulundu. Talebelerinden shak b. Ysuf el-Ezrakn erkten 9000 hadis rivayet ettii nakledilmektedir (Zeheb, Almn-nbel, VIII, 201). erk b. Abdullah 150 (767) ylndan sonra Vst, Kfe ve Ahvaz ehirlerinde kadlk grevinde bulundu. Vstta yl grev yaptktan sonra Halife Mansr onu Kfe kadlna tayin etmek istedi. erk bu greve lyk olmadn syledi, bir rivayete gre ise dnmek iin zaman talep ederek hemen kabul etmedi. Mansr onu yanna arp tayini gerekletireceine dair yemin edince erk grevi stlenmek zorunda kald (bn Sad, VI, 379). erkin Kfe kadl Mansrun lmnden (158/775) sonra yerine geen olu Mehd zamannda da devam etti, ancak bir mddet sonra grevinden alnd. Ahvaz kadlna ne zaman tayin edildii bilinmemekteyse de bu tayinin Mehdnin lmnn (169/785-86) ardndan halife olan Hd veya Hrnrred dneminde gerekletii tahmin edilmektedir. Rivayete gre erk, Ahvazda kadlk makamna oturmu, herhangi bir davaya bakmadan bir sre beklemi ve grev yerini terkederek ehirde gizlenmitir. Onun bu tavr bazlar tarafndan Ahvaz kadln beenmedii eklinde yorumlanmsa da asl sebebin kendisine zorla grev verilmesi olduu anlalmaktadr (Vek, I, 153). 177 yl Zilkade aynn ilk Cumartesi gn (8 ubat 794) Kfede vefat eden erkin cenaze namazn Kfe Valisi Ms b. s kldrd. O srada Hrede bulunan Hrnrred cenaze namazna katlmak zere Kfeye hareket etmise de namaznn klndn renince Kantaradan geri dnmtr. ok hadis rivayet etmesiyle tannan erk b. Abdullah hadis mnekkitlerince sika, memn ve sadk gibi terimlerle deerlendirilmi, ancak baz limler zabtnn zayf, galatnn fazla olduunu sylemi, kitabna bakarak yapt rivayetlerin salam olmasna ramen hadisiyle ihticc edilemeyecek derecede hfznn zayflndan bahsedilmitir. Naklettii hadislerin bir ksmn Buhr el-Cmiuaine istihd iin alm, Mslim de el-Cmiu-aine ald rivayetleri mtbaat iin

kaydetmitir (Zeheb, Tekiretl-uff, I, 232). erkin zabt asndan zayfln bn Hibbn gibi baz muhaddisler yallndan kaynaklanan vehmine balam, bazlar Kfe kadln kabul ettiinden byle bir ithama mruz kaldn belirtmi, bir ksm limler de bu zafiyetin kendisinde eskiden beri grldn sylemitir. bn Hibbn, erkin Yezd b. Hrn ve shak b. Ysuf elEzrak gibi ilk talebelerinin kendisinden Vst kadl dneminde aldklar hadislerde herhangi bir kartrma bulunmadn bildirmi, mrnn son yllarnda Kfede naklettii rivayetlerde ok sayda vehme rastlandn tesbit etmitir (e-it, VI, 444). Zeheb, erk b. Abdullah hadisi hasen saylan bir muhaddis olarak kabul etmektedir (Tekiretl-uff, I, 232). erk b. Abdullahn ilie meylettii rivayet edilmi, ilk drt halifenin fazileti konusunda bazan Hz. Aliyi, bazan Hz. Eb Bekir ve meri ne kard grlm, fakat onun ilie meylinin hadis rivayetini etkilemeyecek nitelikte olduu kabul edilmitir. Hulef-yi Ridn konusunda kendisine nisbet edilen rivayetleri deerlendiren Zeheb, iliinin bir saknca oluturmad sonucuna varm (Almn-nbel, VIII, 209), erkin iliine delil saylan, Her nebnin bir vassi bir de vrisi olur, benim vasm ve vrisim Alidir anlamndaki haberle onun bir ilgisi bulunmadn, bu rivayetin onun adna uydurulduunu sylemitir (Mznl-itidl, III, 375). erk b. Abdullah ile Eb Hanfe arasnda baz anlamazlklarn bulunduu zikredilmise de bunun, erkin kadlk grevini kabul etmesinden dolay siyas otoritenin etkisi altnda kalarak hkm verecei endiesinden kaynakland anlalmaktadr. Fakat erk dil icraatyla bu endieleri gidermi, verdii hkmlerle halkn sevgisini ve gvenini kazanmtr. Kfe kadlndan azledilmesinin, duruma srasnda bir kiinin Halife Mehdnin yakn olduunu sylemesi, erkin de onu hemen cezalandrmas yznden olduu belirtilmitir. erkin her sabah mescide giderek iki rekat namaz kld, ardndan zerinde, Ey erk, srat ve sratn keskinliini dn! Azz ve cell olan Allahn huzuruna kacan gn dn! cmlelerinin yazl olduu bir kd okuduu ve durumaya bundan sonra balad nakledilmitir. Kat bir zhd hayat yaad, ok defa sadece stle beslendii, bazan su ile slatt ekmei yedii ve zaman zaman kendi ykad elbiseleri kuruttuktan sonra giyerek grev yerine gittii belirtilmektedir. Kaynaklarda erkin, Cevap vermen gereken yerde cevap ver, susarsan kalbin zlr. Allahn emrini ycelt ki Allah da seni yceltsin gibi gzel szleri nakledilmitir.

BBLYOGRAFYA

bn Sad, e-abat, VI, 378-379; Buhr, et-Trul-kebr, IV, 237; bn Kuteybe, el-Marif (Ukke), s. 508-509; Vek, Abrl-ut, I, 149-175; bn Hibbn, e-it, VI, 444; Hatb, Tru Badd, IX, 279-295; Semn, el-Ensb, XIII, 64-65; bn Hallikn, Vefeyt, II, 464-468; Mizz, Tehbl-Keml, XII, 462-475; Zeheb, Al-mn-nbel, VIII, 200-216; a.mlf., Tekiretluff, I, 232; a.mlf., Mznl-itidl (nr. Ali M. Muavvaz v.dr.), Beyrut 1416/1995, III, 372-376; bn Hacer, Tehbt-Tehb, Beyrut 1404/1984, IV, 293-296; Muhammed ez-Zhayl, Merciululmil-slmiyye, Dmak, ts. (Drl-marife), s. 132. Mehmet Ali Snmez

ER
() Ebl-Abbs Kemlddn Ahmed b. Abdilmmin b. Ms b. s el-Kays e-er (. 619/1222) Arap dili ve edebiyat limi. 557 (1162) ylnda Endlsn er (Jerez de la Frontera) ehrinde dodu. ocukluk ve genlik yllarn burada geirdi. lk renimini burada Kd Eb Bekir b. Ezher el-Hucr, Kd Ebl-Hasan b. Lbbl (Lebbl), Eb Bekir b. Mlik, Eb Bekir b. Ubeyd es-Seksek gibi hocalardan yapt. Daha sonra bliye (Sevilla), Mleka (Malaga) ve Sebteye (Ceuta), ayrca Fas ve Msra gitti. bliyede Eb Abdullah bn Zerkn, Ebl-Hseyin bns-Slif, Ncbe b. Mikdm ve nl seyyah bn Cbeyr; Mlekada bnl-Fahhr, bn Ubeydullah, Ebs-Sabr Eyyb b. Abdullah el-Fihr ve Ebl-Hasan en-Nakartnin derslerine devam etti. Ebl-Hasan Ncbe (b. Mikdm [?]), Musab b. Muhammed (bn Ebr-Rukeb) el-Huen ve bn Harf gibi dilcilerden rivayette bulundu. Dil, edebiyat ve zellikle nahiv alannda kendini yetitirdi. Ardndan Belensiye (Valencia), Mrsiye (Mrcia) ve Kahire gibi ilim merkezlerinde ders verdi. zlemini ifade ettii bir iirinden (Makkar, II, 116, 392) onun Dmaka kadar gittii ve bir mddet orada kald anlalmaktadr. Hayatnn sonuna kadar deiik lke ve ehirlerde hocalk yapt ve birok renci yetitirdi. Bunlar arasnda 615 (1218) ylnda erte iczet verdii, hocalarnn biyografileriyle onlardan okuduu derslere dair Bernmec yir-Ruayn adl eserin mellifi Ebl-Hasan er-Ruayn ile 616da (1219) Belensiyede iczet verdii et-Tekmile li-Kitbi-la sahibi bnl-Ebbr ve bn Fertn gibi ahsiyetler vardr. er mrnn sonlarna doru ere dnd ve burada vefat etti. Gerek eserleri gerekse kaynaklardaki bilgiler onun daha ok nahiv ve lugat ilmi sahalarnda ne ktn gstermektedir. Ayrca dil, edebiyat ve aruz alannda geni bilgi sahibiydi. Bunun yannda ernin rivayetlerine gvenilir, dili fasih, nesri gl bir lim olduu belirtilir. Baz eserlerde iirlerinden paralara yer verilmitir (mesel bk. a.g.e., II, 116; III, 446). Fakat onun asl hreti Harrnin elMamt zerine yazd erhlere dayandndan rihul-Makmt lakabyla da anlmtr. Eserleri. ernin nahiv, lugat, edebiyat, iir ve aruz sahasnda kaleme ald belirtilen eserlerinden ok az gnmze ulamtr. Baz limler onun el-Mamt zerine erh yazdn, bunlardan byk (mutavvel/kebr) olann edebiyat, orta hacimde olann (mutavasst/vasat, Leiden niversitesi Ktp., nr. 415) dil (lugat ve gramer) arlkl ve kk olann (muhtasar/sagr) zet mahiyetinde olduunu, bazlar da iki erh kaleme aldn, birincisinin edebiyat, ikincisinin dil arlkl erh nitelii tadn sylemitir (Ruayn, I, 90). Bugn mevcut olup yaymlanan erh byk olandr. er, eserini 586-595 (1190-1199) yllar arasnda otuz be-krk yalarnda iken yazm ve Muvahhid Emri Eb Ysuf el-Mansra takdim etmitir. Bu erh el-Mamt zerine yazlan otuz beten fazla erh arasnda (Kef-unn, II, 1787-1791) en hacimli, en kapsaml ve en faydal olandr. Ayrca eski Arap edebiyatna dair nemli bir kaynak ve edeb ilimler sahasnda bir tr ansiklopedik eser mahiyetindedir. zellikle Endls ve Maribdeki Arap edebiyat ve temsilcilerine dair ierdii malzeme nemlidir (I-II, Bulak 1284, 1300; nr. Muhammed Abdlmnim Hafc, I-IV, Kahire 1300, 1306, 1314, 1373/1953; I-IV, Beyrut, ts.). Eserin ilm neri Muhammed Ebl-Fazl brhim tarafndan gerekletirilmitir (Kahire 1969; Beyrut 1413/1992).

ernin dier eserleri de unlardr: erul- (Eb Ali el-Frisnin nahve dair eserinin erhidir); erul-Cmel (Ebl-Ksm ez-Zecccnin nahivle ilgili eserinin erhidir; Ktib elebi bu erhi Abdlkhir el-Crcnnin el-Cmelinin erhi diye kaydetmitir [Kef-unn, I, 603]); eru ari-ir/Kitbl-ar; Mehr aidil-Arab; Mutaaru Nevdiril-l (Eb Ali el-Klye ait eserin muhtasardr); Bern-mec (hocalarnn biyografileriyle onlardan yapt rivayetlere ve okuduu derslere dairdir); et-Taltl-vefiyye (bn Mutnin nahve dair elElfiyyesinin erhidir). Yahy Muhammed Nebev ve Abdlmecd Htr e-er ve eruh liMamtil-arr adyla bir eser kaleme almlardr (Zekzik 1986).

BBLYOGRAFYA

er, eru Mamtil-arr (nr. M. Ebl-Fazl brhim), Beyrut 1413/1992, neredenin girii, I, 3-19; bnl-Ebbr, et-Tekmile, Kahire 1966, I, 136-137; Ali b. Muhammed er-Ruayn, Bernmec yir-Ruayn (nr. brhim ebbh), Dmak 1381/1962, I, 90-91; Safed, el-Vf, VII, 158; bn Tarberd, el-Menhel-f, I, 374; Himyer, er-Ravl-mir, s. 340; Syt, Buyetl-vut, I, 331; Makkar, Nefu-b, II, 115-116, 392; III, 446; Kef-unn, I, 212, 603; II, 1787-1791, 1980; Hnsr, Ravtl-cennt, I, 307; Serks, Mucem, I, 1121-1122; Brockelmann, GAL, I, 277; Suppl., I, 487, 544; Kehhle, Muceml-mellifn, I, 304; M. Rdvn ed-Dye, Trun-nadiledeb fil-Endels, Beyrut 1401/1981, s. 218-230; Zirikl, el-Alm (Fethullah), I, 164; E. LviProvenal, er, A, XI, 445; A. Ben Abdesselem, al-ar, EI (ng.), IX, 350. Mehmet Yavuz

ERYYE ve EVKAF VEKLET


Mill Mcadele dneminde eyhlislmlkla Evkf- Hmyun Nezretini temsilen Ankarada kurulan bakanlk. II. Mahmud tarafndan 1826da tesis edilen Evkf- Hmyun Nezreti deiik birim ve kiilerin ynettii vakflar zaman iinde kendi ats altnda toplamtr. nceleri Meclisi Vkel yesi olmayan bu nezret 1838de hkmete dahil edilmitir. Faaliyet ve ilgi alan son derece geni olan Evkf- Hmyun Nezreti imparatorluun sonuna kadar varln srdren en nemli kurumlardan biridir (bk. EVKF- HMYUN NEZRET). Osmanl Devletinin I. Dnya Savann ardndan yenik saylp stanbulun ve lkenin deiik yerlerinin igal altna girmesi neticesinde Anadoluda Mill Mcadele balam, Msk- Millyi iln eden Osmanl Mebusan Meclisinin dalmas sonucunda Ankarada bir meclisin almas kararlatrlm ve dalan Osmanl Mebusan Meclisinden Anadoluya geen yelerin de yer ald bu meclis 23 Nisan 1920de almtr. 2 Mays 1920de karlan bir kanunla oluturulan on bir kiilik cra Vekilleri Heyetinin birinci srasnda eyhlislmlkla Evkf- Hmyun Nezretinin grevlerini stlenen eriyye ve Evkaf Vekleti yer almaktayd (Dstur, nc tertip, I, 6). Bu dzenlemeyle birlikte din messeselerle fetva kurumu ve vakflar gibi nemli iki faaliyet alan ayn kurumun ats altnda birletirilmi oluyordu. lk eriyye ve Evkaf Vekili Mustafa Fehmi Efendi (Gereker) olup 27 Nisan 1922ye kadar grev yapt. Bu tarihten sonra bir sre hkmet kararlarndaki eriyye ve Evkaf Vekleti ksmnda herhangi bir ismin yer almamas bu makamn bir sre bo kaldn gsterir. 21 Haziran tarihli kararnmede ise vekil olarak Abdullah Azminin (Torun) ismi vardr. Ardndan bu greve srasyla Konya milletvekili Mehmed Vehbi (elik), Konya milletvekili Musa Kzm (Gksu) ve son olarak Saruhan milletvekili Mustafa Fevzi (Sarhan) efendiler getirildi. Bir ara Mustafa Fevzi Efendiye Adliye Vekili Seyyid Bey veklet etti. Bu vekiller ttihat ve Terakk Frkas mensubu olup Mill Mcadeleye aktif biimde katlmt. Drt yldan ksa sren serveninde be vekilin grev yapm olmas, o dnemlerin istikrarszlnn bir tezahr olarak deerlendirilebilir. 2 Mays 1920 tarihinde vekletin kuruluundan 1 Kasm 1922de saltanatn kaldrlmasna kadar geen sre ierisinde ayn ilerle grevli ayr kurum mevcuttu: stanbulda eyhlislmlk ve Evkf- Hmyun Nezreti, Ankarada her ikisinin grevini uhdesinde birletiren eriyye ve Evkaf Nezreti. lkenin nemli bir ksmnn igal altnda olmas, savan devam etmesi ve bu iki bal ynetimin sorunlar karmas yznden veklet bu dnemde fazla bir varlk gsteremedi. Byk Millet Meclisi 30 Ekim 1922 tarihinde Osmanl Devletinin sona erdii, yeni Trkiye hkmetinin onun yerini ald ve padiahln kaldrld ynnde bir karar ald (Dstur, nc tertip, III, 99). Bu kararla saltanatn kaldrld iln edilmi oldu. eriyye ve Evkaf Vekleti, yirmi gn sonra stanbuldaki vakf hizmetlerinin stanbul Vakflar Mdrl vastasyla yrtleceini bir telgrafla valilie bildirdi. Ayrca ilga edilen Evkf- Hmyun Nezreti bnyesindeki Kuyd- Kadme, Hukuk Mavirlii, Nukd- Mevkfe ile Orman ve Arz-i Mevkfe gibi mdrlkleri vekletin birer ubesi haline getirdi. Messest- Hayriyye ve lmiyye ile Evkaf Mzesini geici olarak stanbul Vakflar Mdrlne balad. stanbul ve civarndaki memurlarn sicil zetleriyle maa listeleri, vakflara ait demirba eya ve vakf paralarla ilgili bilgi verilmesini, nakit paralarn Ankaraya

gnderilmesini istedi. Evkf- Hmyun Nezretinden intikal eden vakf dairelerde alp yeni dnemde akta kalan memurlara bir defaya mahsus olmak zere yarm maa ve tayinat verilmesini kararlatrd. Merkezde vekilin maiyetinde bir bakan ve iki yeden oluan r-y Evkf adl bir meclis bulunuyordu. Grevi ise vekletin veya bal dairelerin havale edecei konular grmek, vakf hizmetlerinin tevcih dosyalaryla ihale szlemelerini incelemek ve karara balamakt (a.g.e., nc tertip, III, 106, 117). Veklette ayrca Heyet-i Teftiyye, Umr- Hukkyye Mdriyeti, Tefti Kalemi, Ciht Kalemi, Tahsisat ve Sicil Kalemi, Muhasebe ve Memrn Kalemi, Evrak Kalemi, Merkez Heyet-i Fenniyye Dairesi, Tara Heyet-i Fenniyye Dairesi ve Evkf- Mlhaka Mdrl gibi birimler mevcuttu. Vakflarn nemli bir ksmnn bulunduu stanbulda ise hukuk mavirinin bakanlnda Akart- Vakfiyye, Mebn-i Hayriyye, Kuyd- Vakfiyye ve bir Encmen-i dre oluturuldu (21 ubat 1923). Grevi ilgili dairelerin mzakeresini istedii konular grmek, sresi dolan vakflar yeniden ihale etmek, stanbul naat ve Tamirat Mdrlnn yapaca her trl muameleleri yrtmekti (a.g.e., nc tertip, III, 148). te yandan stanbulun dnda nemli merkezlerdeki evkaf mdrleri bulunduu yerin mlk mirine bal olarak grev yapmaktayd. Ancak ilerinin younluu sebebiyle stanbul Evkaf Mdrl dorudan veklete balanmt. Fakat dnemin siyas adan kark ve madd anlamda skntl ortam ierisinde ne tara tekilt dzenlenebildi, ne de buralardaki vakf birimleri denetlenebildi. Evkaf Mfettileri Tlimatnmesi ancak 29 Nisan 1923te karlabildi. Bu tlimatla lke dokuz tefti dairesine blnerek her birine bir mfetti tayin edildi. Vakflar yeni bir dzene sokmak isteyen cra Vekilleri Heyeti, 14 Ocak 1923 tarihinde vakf konusunu incelemek zere bir komisyonun kurulmasn kararlatrd. Neticede stanbuldaki Evkaf umum mdr Hayri, Evkaf mdr smil Hakk, eski Meihat mstearlar Ebll, Mnir ve evki, Tedkkt ve Telft- slmiyye Heyeti yesi emseddin ve Evkaf hukuk maviri Seniyddin beylerden oluan komisyonun hazrlad rapor 11 Aralk 1924 tarihli cra Vekilleri Heyeti toplantsnda ele alnarak Hariciye Vekili kr (Kaya), Ziraat Vekili Hasan Fehmi (Ata), Ticaret Vekili Ali Cenn, Byk Millet Meclisi Bakan Vekili smet (nn) ve orum vekili Mnir (al) beylerden oluan encmene havale edildi. Drlfnun Hukuk Mektebi mderrisi Cemil Bey de (Birsel) daha sonra bu heyete katld. Bu almalar yrtlrken 29 Ekim 1923te Cumhuriyet iln edilerek Mustafa Kemal Paa cumhurbakan seildi. Vakflar konusundaki dzenlemeler de yeni artlar erevesinde ekillendi. Hkmet, vakflarn millete intikalini ve bir umum mdrlk tarafndan idare edilmesini dnyordu. te yandan halifelik ve er ilerin idaresi yeni siyas gelimeler sonucunda yava yava ortaya kt. Neticede hilfete kar gsterilen ar ilgi ve Halife Abdlmecid Efendinin baz davranlarnn da etkisiyle halifelikle birlikte eriyye ve Evkaf Vekletinin kaldrlmas, eitim ve retimin birletirilmesi hususunda ortak bir kanaat olutu. Mustafa Kemal Paa, 1 Mart 1924te meclisin al konumasnda eitimin birletirilmesini ve dinin siyaset sahnesinden geri ekilerek yceltilmesi gerektiini ifade etti. Ertesi gn Cumhuriyet Halk Frkas grubunda bu esaslar kabul edildi. 3 Mart 1924te eriyye ve Evkaf ve Erkn- Harbiyye-i Ummiyye Vekletlerinin lgasna Dair Kanun teklifi ve ardndan Tevhd-i Tedrst Kanunu ile Hilfetin lgasna ve Hnedn- Osmnnin Trkiye Cumhuriyeti Memliki Haricine karlmasna Dair Kanun kabul edildi.

Lavedilen eriyye ve Evkaf Vekletinin yerine, slm dininin itikad ve ibadete dair hkm ve ilerinin yrtlmesi ve din messeselerin idaresiyle grevli Diyanet leri Reislii ile vakflarn idaresi ve ileriyle ilgilenen Evkaf Mdriyet-i Ummiyyesi kuruldu ve her ikisi de baveklete baland. lkedeki btn cami, mescid, tekke ve zviyelerin ynetimiyle imam, hatip, viz, eyh, mezzin ve kayym gibi grevlilerin ilemleri Diyanet leri reisinin yetkisindeydi; mftler de Diyanet leri Reisliine balyd (Dstur, nc tertip, V, 320-321; bk. DYANET LER BAKANLII). Ayn tarihte karlan Tevhd-i Tedrst Kanunu ile lkedeki btn eitim ve retim kurumlarnn yannda eriyye ve Evkaf Vekletine bal olan veya vakflarca ynetilen mektep ve medreseler de Maarif Vekletine devredildi (a.g.e., nc tertip, V, 322); bir sre sonra da medreseler kapatld. Bylece Osmanl Devletinde ok nemli grevler stlenen iki byk kurum, eyhlislmlkla vakflarn idaresi birer genel mdrlk seviyesine indirilip etkisiz hale getirilerek yeni tekilt ierisinde yerini alm oldu.

BBLYOGRAFYA

Gazi Mustafa Kemal, Nutuk, stanbul 1938, s. 608-612; Dstur, nc tertip, Ankara 1953, I, 6, 163; a.e. (1953), III, 61-62, 99, 106, 117, 122, 148; a.e. (1953), IV, 72-76; a.e. (1948), V, 169, 320324; Nazif ztrk, Trk Yenileme Tarihi erevesinde Vakf Messesesi, Ankara 1995, s. 86-93; Il akan, Trk Parlamento Tarihinde kinci Meclis, stanbul 1999, s. 168-169; smail Kara, Cumhuriyet Trkiyesinde Bir Mesele Olarak slm, stanbul 2008, s. 55-62; Ramazan Boyacolu, Tarihi Adan eyhlislmlk, eriye ve Evkaf Vekleti, Cumhuriyet niversitesi lhiyat Fakltesi Dergisi, sy. 1, Sivas 1996, s. 169-170. Ali Akyldz

ERYYE MAHKEMELER
(bk. MAHKEME).

ERYYE SCLLER
Osmanl mahkemelerinde verilen kararlarn ve tutulan kaytlarn topland defterler. Kad sicilleri, kad divan, mahkeme kaytlar, sicillt- eriyye ve yaygn kullanm ile eriyye sicilleri denilen bu defterler kad yahut nibi tarafndan tutulmakta ve eitli trden belgeleri iermektedir. Osmanl Devletinde merkezde ve tarada her tabakadan insanlar arasndaki hukuk ilikilere dair kaytlar ieren bu defterler Osmanl hayatnn aile, toplum, ekonomi ve hukuk gibi birok alannn tarihi iin en nemli kaynaklardr. Kadlarn Osmanl sistemindeki etkin rolleri sebebiyle eriyye sicilleri sosyal ve yerel tarih almalarnda da ana kaynak nitelii tamaktadr. Mahkemede grlen davalarn veya kiilerin kendi aralarnda yaptklar mukavelelerin kayt altna alnma usulleri hem fr-i fkh eserlerinin kitbd-dav, kitbl-mehdr ves-sicillt ya da edebl-kaz/kd gibi balklar altnda, hem de erken dnemden itibaren fkh literatr iinde zel bir tr haline gelen lm-rt ve Edebl-kaz adl eserlerde genie ilenmitir. Bu eserlerde vesika, mahzar, sicil diye adlandrlan kayt eitleri arasndaki farklar belirtilmi ve nikh, bey gibi model akidlerin her birine dair kaytlarn ekil artlaryla ilgili pek ok rnek verilmitir. Kad onay ve karar bulunmayan kayt anlamndaki mahzar ile kad onay ve karar bulunan kayt anlamndaki sicil kavramlarnn terim haline geli sreci literatrden takip edilebilmekle beraber bu kaytlarn defterlerde toplanmasnn (sicil/sicillt) oluum tarihi henz yeterince akla kavuturulamamtr. eriyye sicil defterlerinin ne zamandan beri var olduu hususundaki modern tartmada Manna, erken dnem slm tarihi kaynaklarnda hi zikredilmemesinden ve nceki devirlerden gnmze sicil defterlerinin kalmamasndan yola karak Ebied ve Mandaville gibi aratrmaclarn var saymlarnn aksine bu defterlerin sistematik biimde sadece Osmanl dneminde tutulduunu sylemektedir (Palestine in the Late Ottoman Period, s. 351-352). Arap corafyasnda en eski defter Msr Slihiye Mahkemesinde bulunmu olup 1530lara rastlar. Vil b. Hallka (Wael b. Hallaq) gre bu defterler iin kad divan adlandrmas dorudur ve IX. yzyl slm hukuku kitaplarnda bu tr divanlardan bahsedilmektedir (BSOAS, LXI/3 [1998], s. 415-416). Kitblkd ilel-kd uygulamas ile kaytlarn kaddan kadya getiini syleyen Hallk, Kudste Memlkler dnemine ve Erdebilde XII ve XIII. yzyllara ait baz kaytlarn varln, NorthrupEbl-Hac (Abul-Hajj), Gronke ve Rabienin almalarndan delil gstererek Osmanl ncesinde de bu defterlerin bulunduunu ifade etmektedir. Memlkler devrine ait (1390lar) Kudste mevcut yirmi alt adet mnferit mahkeme kayd ve pek ok terekenin ayrntlar bilinmekte, fakat bunlarda sicil ifadesi gememektedir. Benzer ekilde Seluklu/lhanllar dnemine ait Amasya mahkemesinde tutulan bir mahkeme kayd gnmze ulamtr (Turan, XVI/62 [1952], s. 253 vd.). Osmanl Devletinde eriyye sicillerinin en erken tarihli rneklerine Bursada rastlanmaktadr. 1455 tarihli bu defterler, XIX. yzyln ikinci yarsnda yeni mahkemelerin kurulmas sebebiyle ierdii konular asndan bir daralmaya uramsa da XX. yzyl balarna kadar dzenli biimde tutulmutur. Kadlk messesesinin Osmanllarn ilk devrinden itibaren mevcudiyeti dikkate alndnda bu tr defterlerin daha erken dnemlerde de var olduu, ancak bunlarn gnmze ulamad ileri srlebilir. Sicillerin resmen koruma altna alnmas ve Kuds rneinde grld

zere listelerinin toplanmas 1290 (1873) Sicillt- eriyye ve Zabt- Dev Cerdeleri Haklarnda Tlimat ile olmutur (Akgndz, I, 53). Nitekim demografik, siyasal, ekonomik ve coraf nem itibariyle birbirine yakn olan Bursa ve Edirne gibi iki ehirden ilkinin 796 defteri varken dierinin 1538 gibi ge bir tarihten balayan 690 defterinin bulunmas ve Edirnede neredeyse hi ilm ve hccet kaydna tesadf edilmemesi baz defterlerin ans eseri korunduu hususunda delil tekil etmektedir. Mudanyann (Bursa) 1645 tarihli kaytlarn da ieren mevcut ilk sicilinde grlen, Kilitli tahta sandk ile yirmi alt mecelle sicil el-Hac Halil Bey bn Mehmede emanet vaz olundu. Unutulmaya! ibaresi (Mudanya Sicilleri, D-2: s. 91) zaman ierisinde sicillerin ne ekilde yok olduuna bir rnek saylr. Osmanl dnemine ait eriyye sicilleri ierisinde birok kayt tr vardr. Bunlarn bir ksm bizzat mahkemedeki ilemler sonucu oluanlar, bir ksm da stanbuldan gelen belge sretleridir. lm, hccet, tereke kaytlar birinci trden belgelere; ferman, emir, buyuruldu, tezkere, berat ise ikinci tr belgelere rnek verilebilir. lk tr belgeler genellikle sicil defterinin n ksmna (sicilli mahfz), merkezden gelen belgelerin sretleri ise arka ksmna (sicilli mahfz defterl) kaydedilmitir. Fetva rnekleri ve kadlarn ahs notlar da sicillerde bulunabilmektedir. Bu belgelerin hacmi sicil defterinin ait olduu ehre veya kazaya gre deimektedir. stanbul, Bursa, Edirne, am gibi byk ehirlerde belgeler trlerine gre ayr defterlerde tutulurken daha kk kazalarda btn belgeler ayn defterde bir arada yer almaktadr. Edirne rneinde grld gibi sadece terekeleri ieren defterler bile asker kassm ve beled kassm defterleri eklinde ayr ayr tutulabilmektedir. Suriye, rdn, Kuds gibi blgelerin sicilleri ise sicil, kassm- d/Arabiyye, kassm- asker, metrkt, evmir gibi defter balklaryla ayr seriler halinde muhafaza edilmitir. stisna bir rnek olan, 1786 ile 1837 yllar arasndaki su davalarna ait kaytlarn tutulduu m-i lezz defterleri stanbulda Havss- Refa (Eyp) Mahkemesi sicilleri arasnda bulunmaktadr (stanbul eriyye Sicilleri M-i Lezz Defterleri, nr. Ahmet Kala, I-XI, stanbul 1998-2001). Sicil defterleri genelde dar ve uzun defterler olup (15 45 cm. gibi) sayfa saylar 10-20den 200300e kadar kabilmektedir. Defterler ortalama 100 sayfa civarndadr ve 400-500 kayd iermektedir. XV ve XVI. yzyl eriyye sicillerinin nemli bir ksm Arapa kaleme alnmtr. XVI. yzyldan itibaren Arap corafyas dndaki defterler ounlukla Osmanl Trkesi ile yazlm olsa da her iki dildeki kaytlarda benzer olaylar iin kullanlan hukuk terminoloji ayndr. stanbuldan gelen belgeler ise her yerde Osmanl Trkesiyle kaydedilmitir. Sicil kaytlar daha ok rika, talik veya divan hatla yazlmakta, kronolojik sralamaya her zaman dikkat edilmemektedir. Dava kaytlarnn nce msvedde halinde yazlmas ve daha sonra sicil defterine geirilmesi (Uluay, X [1953], s. 298), stanbuldan gelen belgelerin ilm ve hccet kaytlar arasna girmesi, baz defterlerin-sayfalarn muhafaza edildii yerlerden karlrken yeniden ciltlenmesi srasnda oluan karklklar gibi hususlar kaytlar arasndaki kronolojik dzensizliin balca sebeplerini tekil eder. Defterler esasen bir yln kaytlarn iine almaktaysa da dank haldeki sayfalarn bir araya getirilmesiyle oluturulan baz defterler birka yl, bazan da birka on yl iermektedir. Kaytlarda kullanlan hattn ve kaydn tutulduu kdn filigrannn deimesi bu ikinci tr defterlerin durumunu anlamakta nemli ipulardr. Kaytlarn konular ise ok eitlidir. Alelde vakalar, cinayetler, nikh ve vergi kaytlar, narh uygulamalar, tayinler, lonca davalar, vakfiye ve vakf muhasebe verileri en ok gze arpan rneklerdir. Bu belge ve konu eitlilii eriyye sicillerini tarih, hukuk, iktisat vb. pek ok disiplinin

ana kaynaklar arasna katmtr. Konularna gre her kayt tipinin deiik yazm usul ya da ina ekli ilm-i rt ve ilm-i sak kitaplarndan takip edilebilmektedir. Ana hatlaryla bir ilm ve hccet kaydnda bulunabilecek bilgiler srasyla yledir: ehir/kaza ve mahalle/ky bilgileri, isim, din ve unvan bilgileri, konu ve delil bilgisi, karar ve tarih bilgisi, davada hazr bulunanlarn isim ve unvanlar. Farkl olarak tereke kaytlarnda vrisler ve kiinin mal mlk, bor-alacak ve miras dalm bilgileri, narh kaytlarnda rnler ve fiyatlar, nikh ve boanma kaytlarnda mehir ve nafaka bilgileri yer almaktadr. Osmanl eriyye sicil arivleri bugn youn olarak Trkiyede ve Ortadou lkelerinde ve az sayda eskiden Osmanl topra olan dier lkelerde bulunmaktadr. Trkiyedeki defterlerin katalogu, hem kapsam (Afyon, Antalya, Bergama, Bor, Denizli, Ktahya, Nide, Sinop gibi baz kazalarn 550 kadar defteri ve daha sonra ortaya kan skdar, Erzincan gibi yerlere ait yeni defterler) hem de verdii bilgiler asndan baz eksikleri olmakla birlikte Ahmet Akgndzn eriye Sicilleri: Mahiyeti, Toplu Katalou ve Seme Hkmler adl eserinde yaymlanmtr. Bu katalogda 9883 stanbula ve 6960 dier ehirlere (Mill Ktphanedeki rakam 8931dir) ait olmak zere yaklak 17.000 deftere ait kayt mevcuttur. stanbulun yirmi yedi mahkemesine ait defterler II. Abdlhamid dneminde kurulan Sicillt- eriyye Dairesinde (stanbul Mftl Arivi) yer almaktadr. stanbul Vakflar Blge Mdrl Arivinde otuz bei Hanya, doksan yedisi Kandiye, yetmi ikisi Resmo ve Girit adyla kaytl 215 sicili ieren on bir defter bulunmaktadr. Ayn arivde Selnike kaytl otuz kadar sicil vardr. Dier ehirlere ait defterler ise 1941 ylndan beri mevcut olduklar ehir ktphane ve mzelerinden toplanarak 1991de Mill Ktphaneye nakledilmi, 2005te 8934 sicilin orijinalleri Devlet Arivleri Genel Mdrlne devredilmitir. Mill Ktphane (Ankara) dnda Trkiye Diyanet Vakf slm Aratrmalar Merkezinde (stanbul) 10.369 adet stanbul sicilinin ve 8693 adet Trkiyede yer alan defterlerin mikrofilm kopyalar yer almaktadr. Ayn merkezde Trkiye dnda bulunan (Dupnie-Radomir, Girit, Gastuni, Halep, Humus, Karaferye, Krm, Kstendil, Livno, Maglay, Mostar, Manastr, Priyedor, Saraybosna, am, Tmvar, Trhala, Trablus ve Visokoya ait defterler) 1350 defterin kopyas mevcuttur. Ayrca Trkiyede pek ok yerel ktphanede o ehre ait defterlerin kopyalar vardr. Ortadou ve Balkan lkelerinde varl bilinen 8000 civarndaki Osmanl eriyye siciliyle ilgili henz toplu bir katalog bulunmamakla birlikte eitli lkelerdeki defterler zerine almalar yaplmtr. Makedonyada skp Devlet Ariv Merkezinde 1607-1912 yllarna ait 195 adet sicil defteri kaytldr. Bunlardan 185i Manastr kazasna, ikisi Debre, biri Ohri, biri Pirlepe, drd Kalkandelen ve ikisi tip kazasna aittir. Sofyadaki Mill Ktphane katalogunda 170 sicil defteri yer almaktadr. Bunlarn en eskisi 1542-1550 yllar arasn kapsamakta olup Sofyaya aittir. Sofya dnda (elli dokuz adet) Vidin (yetmi bir adet), Rusuk (krk iki adet), Hacolu (Dobric, dokuz adet), Silistre (be adet) ve Eskicuma (Targovishte, bir adet) ehirlerine ait siciller vardr (Bulgaristandaki Osmanl Evrak, s. 26; vanova, s. 54). Macaristanda XVII. yzyla ait tek defter grlmektedir. Bosnada Saraybosna arkiyat Enstitsnde altm alt, Gazi Hsrev Bey Ktphanesinde seksen alt ve ehir Tarihi Arivinde alt olmak zere 158 adet defter, Vatikanda Avlonyaya ait 975 (1567-68) tarihli bir sicil bulunmaktadr. Arnavutlukta XVI. yzyl sonundan XX. yzyl balarna kadar 129 Elbasan sicili ve XIX. yzyl Tiranna ait altm sicil, Yunanistanda Selnik Devlet Arivinde 1694 tarihinden balayan 337 defter mevcuttur.

Karaferyede en erken 1602 tarihli olmak zere 130 defter, Giritteki Iraklion Belediye Ktphanesinde ilki 1660 tarihli 166 adet defter yer almaktadr. Romanyada Bkre Devlet Arivinde Tulya ait elli be, Rusuka ait elli , Tunaya ait 154, Varnaya ait be defter olmak zere toplam 267 sicil vardr. Krmla ilgili 1601-1810 yllar arasndaki kaytlar ihtiva eden 121 adet sicil Saint Petersburg Ktphanesindedir. Macaristanda Macar Bilimler Akademisinde be ayr numarada kaytl birka sicil grlmektedir. Lefkoa Evkaf Dairesinde bulunan ve 1580lere kadar inen altm be defterden otuz birinin kopyalar Babakanlk Osmanl Arivindedir. Suriye Mill Arivinde mevcut mehkim-i eriyye defterlerinden 1601i ama (1583-1925), 664 Halepe (1536-1935), altm drd Hamaya (1535-1925), yirmi biri Humusa (1884-1919) ve on sekizi Saydaya (XIX. yzyl) aittir. Lbnanda 1666-1883 yllar arasnda Trablusa ait yetmi defter bulunmaktadr. Kudste hl dzenli biimde tutulan ve toplam says 1624 olan sicillerin 730 kadar Osmanl dnemine aittir. 1530dan balayan ve 1574-1576 yllar dnda tam bir seri halinde devam eden Kuds Mahkemesinin 626 sicilinin 416s, 1656dan balayan ve 1798 sonrasnda tam bir seri halinde devam eden 226 Nablus sicilinin elli tanesi, 1799dan balayan 363 Yafa sicilinin 189u, 1867de balayan yirmi sekiz el-Hall sicilinin yirmi sekizi, 1883ten balayan 105 Cenin sicilinin yirmisi, 1869 ylndan balayan doksan iki Hayfa sicilinin on dokuzu Osmanl devrine aittir. Aharon Layishin ktphanesinde (Kuds) Hayfa ve Nsraya ait 160 kadar ve Akk Mahkemesinde yirmi drt kadar defter vardr ve ok az Osmanl dnemine aittir. Kahirede ise 1530-1876 yllar arasnda birok mahkemeye ait 1851 adet sicil mevcuttur. Ksmet-i Askeriyye (418 cilt) ve Ksmet-i Arabiyye (157 cilt) olarak ikiye ayrlan tereke kaytlar 575 cilttir. Medinede 1560-1883 yllar arasnda 117 sicil bulunmaktadr. Avusturya, Irak, Yemen, Cezayir, Tunus ve Libyadaki sicillerin durumuyla ilgili henz yeterli alma yaplmamtr. eriyye sicillerinin Osmanl toplum, iktisat ve hukuk tarihi aratrmalarnda kaynak olarak kullanm XIX. yzyln sonlarna kadar uzanmaktadr. Rusyada Krm sicilleri zerine 1890larda, Balkanlarda Macaristan, Bulgaristan ve Bosna sicillerine dair 1900 balarnda almalar yaplmtr. Trkiyede siciller hakknda ilk almalar 1930larda balamtr. 1935te . Hakk Uzunarlnn ve 1938de T. Mmtaz Yamann Ankara Halkevi dergisi lkde er Mahkeme Sicilleri adyla yaymlanan yazlar bu alanda yaplm ilk almalardandr. Sicillerin nemine dikkat eken bu makalelerden sonra sicil almalarnda sayca bir art meydana gelmi, Bursa Halkevine ait Uluda dergisi bata olmak zere baz dergilerde o blgeye ait sicillerden kaytlar neredilmitir. lk neir faaliyetleri, kurguya dayal birer tarih almasndan ziyade sicil rneklerini ortaya kararak nemlerini gndeme getirmeyi amalamtr. Tarih disiplini ierisinde sicillerin sosyal ve ekonomik tarih alannda bir kaynak olarak kullanlmasnn erken rneklerini Halil nalck vermitir. nalckn 1960ta yaymlad Bursa I: XV. Asr Sanayi ve Ticaret Tarihine Dair Vesikalar adl makale iktisat tarihi kurgusunda sicillerin ve devlet arivlerinin birlikte kullanmna iyi bir rnektir. Fakat burada sicillerin iktisat tarihi yazlabilecek bir kaynak olarak deil, pratik hayat yanstmas asndan merkez arivlerinden ve dier kaynaklardan ortaya kan bilgileri test edici bir unsur eklinde kullanldn ifade etmek gerekir. Ayrca Mustafa Akda da ok eletirilen Trkiyenin ktisad ve tima Tarihi (I-II, stanbul 1961, 1974) adl almasnda sicil kaytlarn kaynak olarak kullanmtr. Sicillerden yerel tarih almalarnda ilk faydalananlar ise Mustafa aatay Uluay ve brahim Gkendir. Uluay, zellikle devlet arivlerinin bo brakt alanlar dolduran bir unsur

olarak sicillerin kullanlmasnn nemini vurgulamakta, sicillerin brokratlar ve ulem dnda halkn gnlk yaamn yansttn zellikle belirtmektedir. Halit Ongan Ankara eriyye Sicillerinin ilk iki defterini zetler ve baz kaytlar aynen verirken (Ankara eriye Sicilleri, I-II, 1958, 1974) C. C. Gzelbey, Gaziantep sicillerini drt cilt halinde zetlemitir (Gaziantep 1966, 1970). 1970lerde yaplan almalar, sicillerin Osmanl tarihinin hangi alanlarnda kullanlabileceini ortaya koymakla snrldr. Mesel Layish sicillerin kendi rneinde siyasal olaylar (1790lardaki Fransz basknlar rnek verilir), evlilik, mehir, boanma, miras, kadnlarn mlkiyet haklar, vakflar, zimmler, diplomatik eliler, nfus bilgileri ve ehrin dier sosyal ynleriyle ilgili bilgiler verdiini sylemektedir. Ayn dnemde Jennings, siciller yardmyla mikro dzeyde Osmanl tarihi analizleri yapmak suretiyle birok konuyu ilk defa ilemi, onun gndeme getirdii kadn meselesi zerinde daha sonra Marsot ve Tucker ciddi almlar gerekletirmitir. Faizle bor verme muameleleri, millet sistemi eletirisi, Kbrs tarihi ve XVI. yzyl sonundaki nfus patlamas gibi konulara dair o dnemde ortaya atlan baz iddialar Jennings tarafndan siciller temel alnarak yaplan almalarla rtlmtr. Sicillerin sosyal yaplar, kiisel ve aile hayat, gruplar ve mahallenin ehir tarihi asndan bilgi kayna olduunu syleyen Hanna sicillerden hareketle bir tccar zerinden ilk biyografi almasn 1998de ortaya koymutur. 1980lerden sonra Osmanl ve Ortadou almalarnn birok alannda siciller artk birinci derecede tarih kaynaklar eklinde youn biimde kullanlmtr. Kadnlarla ilgili almalar mslman-gayri mslim ilikileri, toplumun madd kltr, Osmanl hukuku gibi konular sicillerle yeni anlamalara ve yorumlara kavumutur. Ancak metin olarak sicillerin aslnda toplumun ne kadarn/hangi kesimlerini temsil ettii ve gerekten mahkemede olann ne kadarn yanstt hususu tarih yazm asndan bir meseledir. 1990lardan sonra eriyye sicilleri literatrnde bu tr almalar da yerini almaya balamtr. eriyye sicillerinin dier kaynak trleri arasndaki yerini, kaytlarda kullanlan kavramlar ve kaytlar anlamada kullanlacak yaklamlar tartan almalar da gittike artmaktadr. eriyye sicillerinin nemini ve deerini gz ard etmeyen bu tartmalar, tarih yazm problemlerini en aza indirecek bir yntem olarak tarih almalar yaplrken tek tr kaynaa dayanmak yerine kaynaklarn eitlendirilmesini ve kaytlarn metin/kavram analizinin yaplmasn nermektedir. Ayrca bugn baz byk projelerle sicil defterlerinin neir almalar srmektedir. zellikle stanbul sicilleriyle ilgili geni kapsaml yayn faaliyetleri erevesinde iki defterin neri yaplmtr (bk. bib.).

BBLYOGRAFYA

stanbul Kad Sicilleri skdar Mahkemesi 1 Numaral Sicil (H. 919-927/M. 1513-1521) (haz. Bilgin Aydn - Ekrem Tak), stanbul 2008; Ankarann 1 Numaral eriye Sicili (haz. Halit Ongan), Ankara 1958; Ankarann 2 Numaral eriye Sicili (haz. Halit Ongan), Ankara 1974; eriyye Sicillerine Gre stanbul Tarihi stanbul Mahkemesi 121 Numaral eriyye Sicili (ed. Nejdet Ertu), stanbul 2006; brahim Gken, Sicillere Gre XVI. ve XVII. Asrlarda Saruhan Zaviye ve Yatrlar,

stanbul 1946; a.mlf., 16. ve 17. Asr Sicillerine Gre Saruhanda Yrk ve Trkmenler, stanbul 1946; A. Layish, The Sijil of Jaffa and Nazareth Sharia Courts as a Source for the Political and Social History Ottoman Palestine, Studies on Palestine During the Ottoman Period (ed. M. Maoz), Jerusalem 1975, s. 525-532; J. E. Mandaville, The Jerusalem Sharia Court Records: A Supplement and Complement to the Central Ottoman Archives, a.e., s. 517-524; a.mlf., The Ottoman Court Records of Syria and Jordan, JAOS, LXXXVI/3 (1966), s. 311-319; Some Arabic Legal Documents of the Ottoman Period: From the Leeds Manuscript Collection (ed. R. Y. Ebied - J. L. Young), Leiden 1976; M. Adnn el-Baht v.dr., Kefu ii zemen li-sicilltil-mekimi-eriyye velevfil-slmiyye f Bildi-m, Amman 1984; D. P. Little, A Catalogue of the Islamic Documents from al-Haram a-arf in Jerusalem, Beyrut 1984; a.mlf., Siill, EI (ng.), IX, 538-539; A. Manna, The Sijill as Source for the Study of Palestine During the Ottoman Period, with Special Reference to the French Invasion, Palestine in the Late Ottoman Period: Political, Social and Economic Transformation (ed. D. Kushner), Jerusalem 1986, s. 351-362; Ahmet Akgndz, eriye Sicilleri: Mahiyeti, Toplu Katalou ve Seme Hkmler, stanbul 1988-89, I-II; A. Cohen, A World Within: Jewish Life as Reflected in Muslim Court Documents from the Sijill of Jerusalem (XVIth Century), Philadelphia 1994; Bulgaristandaki Osmanl Evrak (haz. Necati Akta - Seyit Ali Kahraman), Ankara 1994, s. 26; Hasan Mool, Teke Sanca eriyye Sicili, Ankara 1996; F. M. Gek - M. D. Baer, Social Boundaries of Ottoman Women's Experience in the Eighteenth-Century Galata Court Records, Women in the Ottoman Empire (ed. M. C. Zilfi), Leiden 1997, s. 48-65; R. C. Jennings, Studies on Ottoman Social History in the Sixteenth and Seventeenth Centuries, Istanbul 1999; Catalogue des registres des tribunaux ottomans [Dell sicilltl-mukem-eriyyetlOmniyye] (haz. B. Marino - T. Okawara), Damas 1999; Svetlana Ivanova, The Sicills of the Ottoman Kadis: Observations over the Sicill Collection at the National Library in Sofia, Bulgaria, Pax Ottomana: Sudies in Memoriam Prof. Dr. Nejat Gyn (ed. Kemal iek), Haarlem-Ankara 2001, s. 51-76; Boa A. Ergene, Local Court, Provincial Society and Justice in the Ottoman Empire, Leiden 2003; Fris Ahmed el-Alev, Fihris ur Dma f sicilltil-mekimi-eriyyetilOmniyye, Dmak 2007; . Hakk Uzunarl, er Mahkeme Sicilleri, lk, V/29, Ankara 1935, s. 365-368; T. Mmtaz Yaman, er Mahkeme Sicilleri, a.e., XII/68 (1938), s. 153-164; Halil nalck, Saray Bosna eriyye Sicillerine Gre Viyana Bozgunundan Sonraki Harp Yllarnda Bosna, TV, II/9 (1942), s. 178-187; a.mlf., Bursa eriye Sicillerinde Fatih Sultan Mehmedin Fermanlar, TTK Belleten, XI/44 (1947), s. 693-703; a.mlf., 15. Asr Trkiye ktisadi ve ctimai Kaynaklar, FM, XV/1-4 (1953-54), s. 51-75; a.mlf., Bursa I: XV. Asr Sanayi ve Ticaret Tarihine Dair Vesikalar, TTK Belleten, XXIV/93 (1960), s. 45-110; Osman Turan, Seluk Trkiyesinde Faizle Para krazna Dair Hukuk Bir Vesika, a.e., XVI/62 (1952), s. 251-260; M. aatay Uluay, Manisa eriye Sicillerine Dair Bir Aratrma, TM, X (1953), s. 285-299; L. Northrup - A. AbulHajj, A Collection of Medieval Arabic Documents in the Islamic Museum at the Haram al-arif, Arabica, XXV, Leiden 1978, s. 282-291; A. Singer, Tapu Tahrir Defterleri and Kad Sicilleri: A Happy Marriage of Sources, Tr, I, Philadelphia 1990, s. 95-125; Mihail Gubolu, Tuna Boyundaki Kad Sicilleri ve Baz Defterler, TDA, sy. 66 (1990), s. 9-29; Dror Zeevi, The Use of Ottoman Sharia Court Records as a Source for Middle Eastern Social History: A Reappraisal, Islamic Law and Society, V/1, Leiden 1998, s. 35-56; Wael b. Hallaq, The Qds Dwn (Sijill) before the Ottomans, BSOAS, LXI/3 (1998), s. 415-436; a.mlf., Qadis Communicating: Legal Change and the Law of Documentary Evidence, al-Qantara, XX, Madrid 1999, s. 437-466; Yunus Uur, Mahkeme Kaytlar (eriye Sicilleri): Literatr Deerlendirmesi ve Bibliyografya, Trkiye Aratrmalar Literatr Dergisi, I/1, stanbul 2003, s. 305-344; Mustafa Birol lker - Bilgin Aydn,

Trkiye Haricinde Bulunan Osmanl Kad Sicilleri, MTAD, sy. 16 (2004), s. 201-214; Ahmet Cihan - Fehmi Ylmaz, Krm Kad Sicilleri, a.e., sy. 17 (2005), s. 277-286; Fethi Gedikli, Osmanl Hukuk Tarihi Kayna Olarak eriyye Sicilleri, Trkiye Aratrmalar Literatr Dergisi, III/5 (2005), s. 187-213; Suraiya Faroqhi, Siill, EI (ng.), IX, 539-542. Yunus Uur

ERKV
() Abdullh b. Hicz b. brhm el-Ezher e-erkv (. 1227/1812) Msrl lim, mutasavvf ve Ezher eyhi. 1150de (1737) arkye vilyetinde Hihyya bal Tavle kynde dodu. Kurn- Kermi ezberledikten sonra Medresets-Sinniyye, Medresett-Taybarsiyye ve Ezherde Muhammed elMelev, bnl-Cevher, Ali b. Ahmed el-Adev, Muhammed el-Hifn, Ahmed ed-Demenhr gibi hocalardan ders ald. Bu arada tasavvufa yneldi ve Halvetiyye tarikatna intisap etti. nce bu tarikatn Hifniyye kolunun kurucusu Muhammed el-Hifnye, onun vefatnn ardndan eyh Mahmd el-Krdye balanarak seyr slkn tamamlad ve Krdnin halifesi oldu. Eitimini bitirdikten sonra Ezherde ders verdi ve ok sayda renci yetitirdi; bu sayede ad duyuldu. eyh Ahmed el-Arsnin vefat zerine 1208de (1793) Ezher eyhliine getirildi. Bu sralarda halk Memlk zorbalarndan brhim ve Murad beylerin koyduu ar vergiler altnda ezilmekteydi. arkye halkndan kalabalk bir grup Kahireye gelip blgelerinde iltizam bulunan erkvden yardm istedi. erkv, dier limlerin desteini alarak 1209da (1795) Murad Beyi bir antlama imzalamaya ikna etti (Cebert, Acibl-r, II, 166-168). 1798de Franszlarn Kahireyi igal edecei anlalnca dier nde gelen limlerle birlikte erkv de Kahireden ayrld; Napolyonun ulemya can gvenlii salanacan bildirmesi zerine dierleriyle birlikte geri dnd. Franszlar, Msrn ynetimi iin divanlar oluturunca erkv bu divanlarn bakanlna getirildiyse de pek ok konuda Napolyonla anlamazla dt ve ona kar aka tavr koymaktan ekinmedi. Gerek isyanlarn nlenmesi gerekse kan isyanlarn yattrlmas konusunda igal gleriyle birlikte almas halk arasnda olumsuz etki brakmakla birlikte onun Padiah III. Selimle gizlice mektuplat rivayet edilir. 1801 yl baharnda Osmanl ordusunun Msra doru hareket ettiini renen Fransz kumandanlar bata erkv olmak zere baz limleri kaleye hapsettiler. Yaklak 100 gn sonra, Haziran 1801de Sadrazam Ysuf Paa ve ngiliz generali Hutchinson ile Fransz kumandan Abdullah Jacques Menou arasnda Franszlarn Msr terketmesini dzenleyen antlamann imzalanmasnn ardndan erkv ve dier limler serbest brakld. Franszlarn ekilmesinden sonra ortaya kan iktidar kavgasnda Mehmed Ali Paadan yana olan erkvnin ban ektii ulem, padiahn Hurid Paay azlederek Mehmed Ali Paay vali tayin etmesinde etkili oldu. 1807de ngilizler, skenderiyeyi igal edip Red ehrine saldrdklar zaman erkv ve mer Mekrem nderliindeki ulem, halka gerek organizasyon gerekse mhimmat konusunda destek salayp ngilizlerin Msr terketmesinde nemli rol oynad. Kavalal Mehmed Ali Paann din konularda grlerine bavurduu erkv 2 evval 1227de (9 Ekim 1812) vefatna kadar Ezher eyhlii yapt. Msrda ok nemli gelimelerin meydana geldii bir dnemde yaayan erkv geni iltizam arazilerine sahip olduu memleketi arkye ile ilikisini

srdrm, Ezherde arkyeliler Revakn (Revku-erkive) yaptrmtr. Cebertnin belirttiine gre Fransz igali srasnda mal varln arttran erkv ou arazi olmak zere bir hamam, dkknlar ve meskenden oluan mallaryla bir vakf kurmutur. Fakat bu vakfn mallar XIX. yzyln sonunda ngiliz igali dneminde Hidiv II. Abbas Hilmi tarafndan devletletirilmitir. Eserleri. 1. Fetul-mbd bi-eri Mutaariz-Zebd. et-Tecrd-ar li-edil-Cmiiae yazlan bir erhtir (I-III, Kahire 1307, 1320, 1330, 1338, 1345, 1367-1368, 1374; nr. M. Selm Zeydn, Kahire 1396/1976; nr. Ahmed mer Him, I-VII, Kahire 1410-1416/1990-1995). 2. iyet-erv al erit-Tarr. Zekeriyy el-Ensrnin fi fkhna dair Tufet-ullb bi-eri Tarri Tenil-Lbb iin kaleme alnan bir hiyedir (I-II, Bulak 1274, 1286, 1298; Kahire 1305, 1319, 1323, 1325, 1332, 1360; I-IV, Beyrut 1418/1997). 3. Fetul-adril-abr bieri Teysrit-Tarr. erefeddin Yahy b. Ms el-Amrtnin Zekeriyy el-Ensrye ait Tarru Tenil-Lbb nazma evirdii et-Teysr (Namt-Tarr, Manzmett-Tarr) adl eserinin erhi olup ikisi birlikte neredilmitir (Kahire 1311, 1314, 1351). 4. erul-ikemil-Aiyye (el-Mineul-udsiyye alel-ikemil-Aiyye) (Kahire 1277, 1283; bn Abbd er-Rundnin ayl-mevhibil-aliyye isimli eseriyle birlikte, I-II, Bulak 1285; Kahire 1320, 1357, 1358). 5. erul-ikemi-fiyye (erul-ikemil-Krdiyye, el-Ftts-seniyye vel-fytlilhiyye alel-ikemi vel-veyel-Krdiyye) (nr. Ahmed Ferd el-Mezd, Kahire 2005). 6. eru Esmillahil-sn. Yahy b. Baheddin el-Bkb el-Halvetnin eru Virdis-settr adl eseriyle birlikte neredilmitir (nr. Ahmed Ferd el-Mezd, Beyrut 2008). 7. el-Camiul-v f merviyyti-erv (nr. Ebl-Feyz Muhammed Ysn b. Muhammed s el-Fdn el-Mekk, Dmak 1405/1985). 8. iye al eril-Hdhd al mmil-berhn. Muhammed b. Mansr el-Hdhd el-Msrnin Muhammed b. Ysuf es-Sensye ait mml-berhn (el-Adetur) adl eserine yazd erhin hiyesidir (Kahire 1281, 1302, 1310, 1321, 1344). 9. Tufetnnrn f men veliye Mr min mlk ve seln (Kahire 1281, 1300, 1304, 1348, 1354; Bulak 1296; nr. Abdlhamd el-Kr, Kahire 1996). 10. et-Tufetl-behiyye f abati-fiiyye. 900-1121 (1495-1709) yllar arasndaki dnemi kapsamaktadr (Brockelmann, GAL, II, 480). Cebert, erkvnin mtekaddimn ulemsnn hayatn Sbk ve snevnin abatlarndan, mteahhirn hakkndaki bilgileri ise kendi tarihinden olduu gibi aktardn ileri srer (Acibl-r, III, 381). 11. Mutaaru emilin-neb. Tirmiznin eserinin erhidir (yazma nshas iin bk. Abdullah M. el-Habe, II, 1114). 12. eru Virdis-seer (el-Feyl-ar alel-Fetil-uds). Halvetiyye tarikatnn Bekriyye kolunun kurucusu Kutbddin el-Bekrye ait eserin erhidir (nshalar iin bk. a.g.e., III, 2126). 13. eru Virdis-settr. Yine Bekrye ait eserin erhidir (nshalar iin bk. a.g.e., III, 2124). 14. Rebul-fevid f dbi-ar ve tertbil-evrd (Kahire 1286). erkvnin bunlarn dnda el-Cevhirs-seniyye f eril-Aidil-meriyye, el-Aidl-meriyye, eru risleti Abdilfett el-dil, Risle f l ilhe illallh, Risle f mesele uliyye f Cemil-cevmi, ebt-erv ve Mutaaru Munil-lebb adl eserleri bulunmaktadr.

BBLYOGRAFYA

Cebert, Acibl-r, II, 166-168; III, 375-384; a.mlf., Mahart-tads (nr. Abdrrzk s md Ahmed Hill), Kahire 1998, I-II, tr.yer.; Serks, Mucem, I, 284, 1115-1117; II, 1385;

Brockelmann, GAL, II, 480; Suppl., II, 729; Mahmd e-erkv, Mr fil-arni-min aer, Kahire 1955-56, I, 54-57; II, 143-145, 164; Afaf Lutfi al-Sayyid Marsot, The Role of the Ulam in Egypt during the Early Nineteenth Century, Political and Social Change in Modern Egypt (ed. P. M. Holt), London 1968, s. 264-280; a.mlf., The Ulama of Cairo in the Eighteenth and Nineteenth Centuries, Scholars, Saints and Sufis (ed. N. R. Keddie), Berkeley 1972, s. 149-166; Abdlazz M. e-innv, uver min devril-Ezher f muvemetil-itillil-Frans li-Mr f eviril-arnimin aer, Kahire 1971, tr.yer.; yul-Ezher, Kahire, ts. (Vizretl-ilm), s. 20-22; Abdurrahman er-Rfi, Trul-areketil-avmiyye, Kahire 1401/1981, II, 269-273; Mustafa M. Ramazan, Devrl-Ezher fil-aytil-Mriyye, Kahire 1406/1986, tr.yer.; Abdullah M. el-Habe, Cmiu-r vel-av, Ebzab 1425/2004, I, 274; II, 840, 843, 1114; III, 2124, 2126; D. Ayalon, The Historian al-Jabart and His Background, BSOAS, XXIII (1960), s. 217-249; J. W. Livingston, Shaykh Bakr and Bonaparte, St.I, LXXX (1994), s. 125-143; Muhammed el-Cevvd, Abdullh e-erv, Mevsat almil-fikril-slm, Kahire 1425/2004, s. 615-618; a.mlf., e-erv, Abdullh b. Hicz, Mv.AU, XIV, 360-362. Hilal Grgn

ERNB
() Eb Muhammed Abdlmecd b. brhm e-ernb el-Ezher (. 1929) Msrl Mlik limi. Buhayre vilyetinde Demenhr ehrine bal ernb kynde dodu. Zebd bu yerin adn rnb diye okurken Muhammed Remz ernb olarak kaydetmitir. lk eitimini kynde aldktan sonra Ezherde tahsil grd; ancak mezuniyet imtihanlarna girmeyip Bulak Matbaasnda musahhihlik yapmaya balad ve eser telifiyle megul oldu. Mehmed Ali Paa tarafndan 1821de hizmete alan Bulak Matbaasnda tashihe byk nem verildiinden Arapa kitaplarn musahhihleri, genellikle Ezher hocalar veya uzun bir tashih eitiminden geen Ezher talebelerinden seilirdi. ernbnin Ezherdeki hocalar arasnda brhim es-Sekk, Muhammed l, Hasan el-dv, Muhammed elEnbb, Muhammed el-Besyn, Abdurrahman b. Muhammed e-irbn, Abdlkdir el-Mzin gibi limler zikredilmektedir. ernb Kahirede vefat etti. Eserleri. 1. Tarbl-men al Risleti bn Eb Zeyd el-ayrevn. bn Eb Zeyd elKayrevnnin Mlik fkhnn temel metinlerinden olan eseri zerine yazlan bir erhtir (Kahire 1304, 1323; Bulak 1314, 1320, 1331; Beyrut 1401/1981; nr. Abdlvris Muhammed Ali, Beyrut 1998). 2. el-Kevkibd-drriyye al metnil-zziyye. Ebl-Hasan Ali b. Muhammed elMenfnin Mlik fkhna dair el-Muaddimetl-zziyye lil-cematil-Ezheriyye adl eserinin erhidir (Kahire 1304; Bulak 1314). 3. el-Mesinl-behiyye alel-Amviyye. Mlik fakihi Abdlbr el-Amvnin ibadete dair eserinin erhidir (Kahire 1306; Ebzab 2002). 4. eru Mutaaril-Bur. bn Eb Cemrenin Cemun-nihye adl a-i Bur muhtasarnn erhidir (Kahire 1302, 1311, 1349, 1402/1982; Bulak 1314, 1321; Beyrut 1406/1986; nr. Ysuf Ali Bdeyv, Beyrut 1413/1993). 5. erul-Erbanen-Neveviyye (Kahire 1300; Bulak 1314; Beyrut 1960). 6. Mutaar-emilil-Muammediyye. Tirmizye ait eserin muhtasardr (Bulak 1318, ernbnin el-Ir-e adyla buna yazd erh ile birlikte; el-Ir-e f eri Mutaari emilit-Tirmi ayrca Hamza en-Neret, Abdlhafz Fergal ve Abdlhamd Mustafa tarafndan neredilmitir [Kahire, ts.]). 7. eru Delilil-ayrt (Menhics-sa-dt al Delililayrt). zeliyye tarikatnn Cezliyye kolunun kurucusu Muhammed b. Sleyman el-Cezlye ait mehur salavat mecmuasnn erhidir (Kahire 1994). 8. eru Tiyyeti-ernb. Deskyye tarikatnn ernbiyye kolunun kurucusu Ahmed b. Osman e-ernbnin es-Slk il melikil-mlk adl manzumesinin erhidir (bn Atullah el-skendernin el-ikemine yazd erh ile birlikte, Kahire 1304, 1310, 1322). 9. eru ikemi bn Aillh (eru Tiyyeti-ernb ile birlikte, Kahire 1304, 1310, 1322; nr. Abdlfetth el-Bezm, Dmak 1415/1994). 10. rds-slik al Elfiyyeti bn Mlik (Bulak 1319, el-Elfiyyenin kenarnda). 11. Dvnl-uabil-murabbaissect (Bulak 1293, 1300, 1310, 1316; Kahire 1294, 1304). Manzum hutbeleri ihtiva eden eserden ernbnin yapt semeler Dvnl-uabil-melle-is-sect adyla kitap haline getirilmitir (Bulak 1316, 1321). 12. Tufetl-aril-cedd ve nubetl-edebi (nui)l-mfd (Kahire 1299; Bulak 1316). ernbnin kaynaklarda ad geen dier eserleri de unlardr: Menhict-teshl al metni Sd all (Hall b. shak el-Cndnin Mlik fkhna dair el-Mutaarnn erhidir);

Dellets-slik al Arebil-meslik (Derdrin Mlik fkhna dair eserinin erhidir); Menhictteysr al Mecmil-Allme el-Emr (el-Emrl-Kebr es-Snbvnin Mlik fkhna dair elMecm adl eserinin erhidir); Mutaar-a vel-asen minel-Cmii-ar (Sytnin eserinden seilen 3000 kadar hadisi iermektedir).

BBLYOGRAFYA

Tcl-ars, rb md.; Fihristl-Ktbnetil-idviyye, II, 89, 149; III, 161-162; Serks, Mucem, I, 28, 32, 301, 1119-1120; II, 1329; Mahlf, eceretn-nr, s. 412; Brockelmann, GAL Suppl., I, 263, 525, 683; II, 469; Fihrisl-iznetit-Teymriyye, Kahire 1366/1947, II, 149, 216; Zek M. Mchid, el-Alm-aryye, Kahire 1369/1950, II, 136-137; Hediyyetl-rifn, I, 621; M. Remz, el-msl-corf lil-bildil-Mriyye, Kahire 1953, III, 288; yide brhim Nusayr, el-Ktbl-Arabiyyetllet niret f Mr beyne mey 1900-1925, Kahire 1983, s. 25, 93, 124; a.mlf., el-Ktbl-Arabiyyetllet niret f Mr fil-arnit-tsi aer, Kahire 1990, s. 19, 34, 64, 93, 100, 227; Zirikl, el-Alm (Fethullah), IV, 149; mer Rz Kehhle, Mucemlmellifn, Beyrut 1414/1993, II, 308; Abdullah Muhammed el-Habe, Cmiu-r vel-av, Ebzab 1425/2004, I, 213, 426; II, 841, 959. Ahmet zel

ERNBYYE
() Deskyye tarikatnn Ahmed b. Osman e-ernbye (. 994/1586) nisbet edilen bir kolu (bk. DESKIYYE).

ERTN, Red b. Abdullah


() Red b. Abdillh b. Mhl b. lys b. el-Hr e-ertn (1864-1906) Arap dili ve edebiyat ile Mrn tarihi limi, eitimci. Lbnann Cebelilbnan vilyetine bal f kazasnn ertn kynde dodu. Kisrvndaki Mr Abde (Abd) Herheriyy okulunda renim grd. alkanl ve zeksyla arkadalar arasnda temayz etti. Arapa, Srynce ve Franszcasn gelitirdi. zellikle sarf, nahiv, belgat ve hitbette ileri bir dzeye ulat. Tahsilini tamamlaynca Ayntirz ve Ayntre (Antre) hristiyan okullarnda bir sre retmenlik yaptktan sonra Beyruttaki Cizvitlerin yannda kendini ilme, eitim ve basn hizmetine verdi; okul kitaplar yazd, metin neri ve kitap tercmesiyle megul oldu. Beyruttaki Cizvit (elbl-Yesiyyn) Fakltesinde yirmi yl Arap dili ve edebiyat, Mrnlere ait Kdds Ysuf Fakltesinde hitbet ve belgat dersleri verdi. Cizvitlerin el-Ber gazetesinde on be yl muharrirlik yapt (1891-1906). Arebl-mevrid adl szln mellifi, aabeyi Sad e-ertn gibi aktif bir kiilie sahipti. Telif yntemi, anlatm ve slp asndan rencilerle genler zerinde byk etki brakt. Muallim lakabyla anlan Red e-ertn, XIX. yzyln sonlar ile XX. yzyln balarnda modern eitim yntemlerini uygulayan eitimcilerin nclerinden biri oldu. Arap grameriyle belgatnn retiminde talebenin vaktini boa harcamasna yol aan eski kitaplara kar bir mcadele balatt. Franszca gramerleri esas alarak modern gramer kitaplar dizisi hazrlad. Ayn yntemle belgat kitaplar yazmak istediyse de mr buna yetmedi. 1905 yl sonlarnda Kahiredeki Cizvit okuluna giden ertn burada bir yl kadar Arap dili ve edebiyat dersleri verdi. 1906 yazn ailesinin yannda geirmek zere geldii Lbnanda hastaland ve 23 Ekim 1906da ld, ertn kyndeki babasnn kabri yanna defnedildi. Eserleri. A) Telif: 1. Mebdil-Arabiyye fi-arf ven-nav (I-IV, Beyrut 1900, 1902, 1905, 1906, 1910, 1924, 1933, 1957, 1960). Arap gramerinin modern dil retimi yntemlerine uygun biimde hazrlanan ilk serilerdendir; yazld zamandan gnmze kadar Lbnan, Suriye, Msr ve Trkiye gibi lkelerde byk ilgi grmtr. Eserde ilk ciltten son cilde kadar titiz bir blmlemeyle konular zl anlatmdan ayrntlara doru gittike genileyen kademeli bir yntemle ele alnm, bu arada rnekler ve altrmalarla takviye edilmitir. Eser bu zelliklerinden dolay uzun sre okullarda ders kitab olarak okutulmutur. 2. Miftul-re vel-a vel-isb. lkokullar iin modern yntemle hazrlanan eser resimli olup gzel ahlka ynlendirici metinler ierir (Beyrut 1909). 3. Temrn-ullb f (avidi)t-tarf vel-irb I-II. ok rabet grdnden defalarca baslmtr (Beyrut 1886, 1888, 1899). Eserdeki temrinlerin zmn ieren bir retmen kitab da mevcuttur. 4. et-Tufetl-edebiyye fil-ratil-Arabiyye (Beyrut 1899, 1902, 1907). 5. Nehcl-Mrsele (Kitbl-Mrselt). eitli konularda kompozisyon ve mektup rneklerinden ibarettir (Beyrut 1887). 6. utbe eniyye (Beyrut 1897). 7. el-Mecmiul-Mrniyye (Beyrut 1904). Mellifin bunlarn dnda Arap dili ve edebiyat ile Mrn tarihine dair yaymlanmam eserleri bulunmaktadr.

B) Tercme. ertnnin Franszcadan Arapaya olan evirileri unlardr: D Kbiye el-Yes, ezZenbeatl-behiyye f sreti rehbenetil-Yesiyye (Beyrut 1885); Reynetl-ehn f sreti Mr Liys Ganza ve Mr Stenslvus Kustek (Beyrut 1885); et-Tevf beynel-ilm ve Sifrit-Tekvn; Mahar-al f sretil-dds Alfons Rodrikes el-Yes (Beyrut 1887); Martin el-Yes, Tru Lbnn el-adm (Beyrut 1899, 1980); Rg el-Yes, es-Seferl-acb il bildi-eheb; Henri Lammens, abs Buayreti uds; er-Rilets-Sriyye f Emrikal-vs vel-cenbiyye; Tncrc el-Yes, lml-felsefe; Kalbis Lnfer, itb f Klliyyetil-dds Ysuf (Beyrut 1886); Menretl-ads (Beyrut 1895-1896); Tru-ifetil-Mrniyye (Beyrut 1890); SilsiletlBeariati-ifetil-Mrniyye (Beyrut 1898); erut-Tekrst ve-ertniyye (Beyrut 1902). Mellifin ayrca el-Ber, el-Meri, el-Mib gibi gazete ve dergilerde makaleleriyle Stefan edDveyhnin tarih kitaplaryla ilgili neir almalar vardr.

BBLYOGRAFYA

Filib d Tarrz, Tru-fetil-Arabiyye, Beyrut 1913, II, 153; L. eyho, el-MatlArabiyye li-ketebetin-Narniyye, Beyrut 1924, s. 123; Serks, Mucem, I, 1111; Zirikl, elAlm (Fethullah), III, 24; mer Rz Kehhle, Muceml-mellifn, Beyrut 1414/1993, I, 716; Antn Cmeyyil, Mebdil-Arabiyye, el-Meri, IX/17, Beyrut 1906, s. 815-817; L. ., Miftul-re, a.e., XI/2 (1908), s. 877; a.mlf., Miftul-re, a.e., XII/2 (1909), s. 793; E. R., Mebdil-Arabiyye, a.e., XIV/1 (1911), s. 75; Mahbb el-Hr e-ertn, aytleaveyn, Mecelletz-Zhr, III, Kahire 1999, s. 316-318; Eml Yakb, e-ertn, Red, Mv.AU, XIV, 308-310. smail Durmu

ERTN, Sad b. Abdullah


() Sad b. Abdillh b. Mhl b. lys b. el-Hr e-ertn (1849-1912) Arebl-mevrid adl Arapa szlyle tannan Arap dili ve edebiyat limi. Lbnann Cebelilbnan vilyetine bal f kazasnn ertn kynde dodu. Arap dili ve edebiyat limi Red e-ertnnin aabeyidir. On yana kadar mektebe gidemedi. 1862de Abeyh kynde Amerikallara ait bir okulda iki yl kadar renim grdkten sonra Yukar Lbnandaki Skulgarp ehrinde lys es-Salb mektebinde corafya, matematik, Arapa ve ngilizce dersleri alarak tahsilini tamamlad. Katolik Rum okulu Ayntirza hoca olarak tayin edildi; be yl bu okulda ders verdi. Ardndan Dmaka gitti ve 1875 ylna kadar farkl mekteplerde Arap dili ve edebiyat bata olmak zere eitli dersler okuttu. Daha sonra Beyruta geerek el-Yesiyye (Klliyyetlbil-Yesiyyn), el-Batrrikiyye ve el-Hikme gibi ruhban mektepleriyle bir rahibe okulu olan Medresetn-Nsrada retime devam etti. Bu arada Katolik matbaasnda musahhihlik yapt. Onun temel eserleri tanmasnda ve ilm birikiminde bu grevinin nemli rol olmutur. Uzun yllar srdrd hocal srasnda konularn ayrntlarna dalmas ve rencilerin dzeyine inememesi sebebiyle baarl olamad kaydedilir. Telif hayat ailesini ziyarete gittii iyh kynde lmne kadar devam etti (18 Austos 1912). Zeki, alkan, aratrmay seven bir kiilie sahip olan Sad eertn daha ok kendi gayreti ve almalaryla yetimi, kuvvetli hfzas sayesinde geni bir birikime sahip olmutur. Ayn zamanda air olan ertn iirlerinde ve dier eserlerinde ak ve anlalr bir dil kullanmtr. Ahmed Fris e-idyk iin kaleme ald mersiye mehurdur. ertn eitli gazete ve dergilerdeki yazlaryla dneminde Lbnandaki edeb, kltrel ve sosyal gelimeler zerinde etkili olmutur. Eletirmenlik yn de olan ertnnin Ahmed Fris e-idyk, Ysuf elEsr ve brhim el-Ahdeb ile karlkl eletirileri mevcuttur. Eserleri. 1. es-Sehm-ib f taeti unyeti-lib. Ahmed Fris e-idykn eserine yazd tenkittir (Beyrut 1874). 2. e-ihb-b f natil-ktib. eitli konulardaki mektup rneklerinden olumaktadr (Beyrut 1884). 3. Arebl-mevrid* f fuail-Arabiyyeti ve-evrid. Mellif szlk ksm, ahslar ve terimler ksm ile ek olmak zere blm halinde tasarlad eserin birinci ve nc blmn yazabilmi, ikinci blmn yazmaya mr yetmemitir. Temel kaynaklarn taranmasyla ortaya karlan, aslen Arapa olmad kabul edilen, dier szlklerde bulunmayan veya bu zelliklerine iaret edilmeyen kelimelerin de (evrid) yer ald eserde ertn bizzat tesbit ettii kelimelerin yanna kendi adna iaretle harfi koymutur. Eser ve zeyli cilt halinde baslmtr (Beyrut 1889-1893, 1992). 4. el-Mun f natil-in. Kompozisyon usulne dair olan eser biri renciler (Beyrut 1889) ve biri retmenler (Beyrut 1899) iin olmak zere iki kitap eklinde yazlmtr. 5. el-unr-rab f fennil-ab. 6. adiul-menr vel-manm. Birinci cildi baslmtr (Beyrut 1902). 7. Necdetl-yer. Konulara gre dzenlenmi bir szlktr (Beyrut 1905). 8. Meliul-av f menhicil-kttb ve-uar. Gzel yaz yazma kurallarn misallerle retmek iin kaleme alnmtr (Beyrut 1908). 9. es-Seferl-aceb (acb) f bildi-

eheb. ertn ayrca Eb Zeyd el-Ensrnin en-Nevdir fil-lua adl eserini neretmitir (Beyrut 1894).

BBLYOGRAFYA

Serks, Mucem, I, 1112-1113; Brockelmann, GAL Suppl., II, 769; Hediyyetl-rifn, I, 393; Kehhle, Muceml-mellifn, IV, 226; C. Zeydn, db, IV, 241; A. J. Gully, al-artn, EI Suppl. (ng.), s. 724-725; Hulsi Kl, Akrebl-mevrid, DA, II, 289; brhim Abdullah, eertn, el-Mevsatl-Arabiyye, Dmak 2005, XI, 629-630; Abdlgan Ebl-Azm, eertn, Mv.AU, XIV, 310-312. Zlfikar Tccar

ERU MEN KABLEN


() Hz. Muhammedden nceki peygamberler vastasyla bildirilen din hkmler. Szlkte bizden ncekilerin eriat/eriatlar anlamna gelen eru men kablen (eriu men kablen) tabiri fkh usulnde, Hz. Muhammedden nceki peygamberler vastasyla bildirilen din hkmlerin mslmanlar bakmndan geerli ve balayc saylp saylmadn ele alan blmn ad olup bu kapsamdaki hkmlerin bir ksm baz usul limleri tarafndan belirli artlar altnda edille-i eriyyeden kabul edilir. e-erats-slife/e-erius-slife, e-erats-sbika/e-erius-sbika vb. adlarla da anlan bu delil fkh usul eserlerinde genellikle snnet delili, ictihad, istishb gibi konularn yaknnda yahut geerlilii tartmal olan deliller arasnda incelenir. Bu husustaki tartmalarda nesih kavram, zellikle slmiyet ile nceki dinler arasndaki nesih ilikisi, Kitap ve Snnetin nceki dinlere ait hkmleri neshinin keyfiyeti meseleleri ayr bir nem tad iin baz eserlerde nesih bahsinin bir devam eklinde ele alnr. Birok usul limi, bu konudaki grleri temellendirmek zere Resl-i Ekremin peygamberlik ncesinde baka bir peygamberin dinine gre amel edip etmedii meselesini ele alr. Buna olumlu cevap verenler baz yet ve hadisleri delil gstererek ya dem, Nh, brhim, Ms, s isimlerini tasrih etmek suretiyle Hz. Muhammedin belirli bir peygamberin dinine uyduunu ya da onun izledii yolun btn peygamberlerin dinine uygun bulunduunu syler. Kar gr sahipleri Hz. Muhammedin tbi deil metb olduu, byle bir ittibn vukuu halinde bu bilginin nakledilmi olmas icap edecei vb. gerekelerle onun baka bir peygamberin dinine uymu olmasn muhtemel grmez. Dier bir grup ise aklen mmkn olsa da Reslullah hakknda byle bir mkellefiyetin fiilen varl konusunda delil bulunmad iin bir hkm vermenin doru saylmayaca kanaatindedir (gr sahipleri ve meselenin pratik deeriyle ilgili eletiri iin bk. evkn, s. 398-400). Esasen Serahsnin belirttii zere bu mesele uslttevhdle ilgili olup usll-fkhta eru men kablen bahsinde ele alnmas gereken, nceki ilh dinlere ait hkmlerin mslmanlar bakmndan geerliliini srdrp srdrmedii konusudur (elUl, II, 100). eru Men Kablen Konusundaki Gr Ayrlnn erevesi. Bu konudaki tartmalarn pratik sonucunu belirleyebilmek iin ncelikle Hz. Muhammedden evvelki peygamberler vastasyla bildirilen din hkmlerin mslmanlar nazarndaki bilgi deerini ele almak gerekir. Bu balamda habere dayanan bir bilgi sz konusu olduundan haberin onu bildirene nisbetinin sahih olup olmadnn tesbit edilmesi ncelikli bir neme sahiptir. slm limleri, Kurn- Kermin Allah tarafndan Hz. Muhammede tebli edilen ekline uygunluu hususunda ileri srlebilecek iddia ve tereddtleri inceledikten sonra Hz. Osman tarafndan oaltlarak baz ehirlere yollanan ve imam ad verilen mushaftaki ieriin kesin bilgi salayc zellikte olduu noktasnda fikir birliine varm, Hz. Peygambere nisbet edilen hadislerin bilgi deerini de bunlarn rivayet zelliklerine gre tasnif edip sahih olanlar bu nitelikte olmayanlardan ayrt etmitir. Hz. Muhammedden nceki peygamberlere bildirilenleri ise bu adan bir deerlendirmeye tbi tutma imkn bulunmadndan eru men kablennn hccet olma deerini kabul edenler dahil btn fakihler, Kitap ve Snnette zikredilmemi nceki ilh teblilerin mslmanlar bakmndan geerlilik ve balayclndan sz edilemeyecei hususunda ittifak etmitir. Bu noktada gr birlii bulunmadn dndren baz

nakiller aada ele alnacaktr. Buna gre teorik planda konuya farkl baklar yaplm olsa da pratikte hccet saylp saylmayaca tartlan eru men kableny nceki ilh dinlere ait olup Kurn- Kermde veya Hz. Peygamberin hadislerinde zikri geen hkmler eklinde snrlandrmak ve bunlar hccet deeri bakmndan gruba ayrmak mmkndr. 1. Mslmanlar bakmndan mensuh olduuna dair delil bulunanlar. slm limleri bunlarn mslmanlar hakknda geerli saylmad hususunda fikir birlii iindedir. Mesel Enm sresinin 146. yetinde zikredilen yiyecekler konusundaki yasaklarn mslmanlar asndan sz konusu olmad noktasnda gr ayrl yoktur; zira bu yetteki yasan taknlklar yznden yahudiler iin konduu belirtildii gibi bir nceki yette ve dier delillerde yasaklananlar arasnda bunlar yer almamaktadr. Bu gruba giren hkmlerin snnette mevcut bir rnei, nceki ilh dinlerin aksine (mesel yahudi eriatnda savata ele geirilen ehirdeki btn mallarn yaklarak yok edilmesi hkm iin bk. Tesniye, 13/15-17) Hz. Peygambere ve mmetine ganimet alma izni verilmesidir (Buhr, Teyemmm, 1). 2. Mslmanlar bakmndan yrrlkte kaldna dair delil bulunanlar. slm limleri bunlarn mslmanlar hakknda da geerli olduu hususunda gr birlii iindedir. Mesel, Ey iman edenler! Sizden ncekilerin zerine yazld gibi saknasnz diye sizin zerinize de sayl gnlerde oru yazld melindeki yette (el-Bakara 2/184) belirtilen oru farzasnn mslmanlar bakmndan da yrrlkte bulunduu noktasnda gr ayrl yoktur. Bu gruba giren hkmlerin snnette yer alan bir rnei kurbann meruiyetidir. Zira Resl-i Ekrem kurban kesmeyi emrederken, Esasen o atanz brhimin snnetidir buyurmutur (bn Mce, E, 3). 3. Mslmanlar bakmndan yrrlkten kaldrldna veya yrrlkte brakldna dair delil bulunmayanlar. Mesel ortak mlkiyete konu olan maln dnml olarak kullanlmas (mhyee) hakknda nceki ilh dinlerdeki bir uygulamaya Kuranda atf yaplmtr (e-uar 26/155; el-Kamer 54/28). Bu hkmn geerliliini koruduu belirtilmemekle birlikte yrrlkten kaldrldna dair de bir aklama yoktur. Baz fakihlere gre bu atf mhyeenin mslmanlara da ter klndn gsterir. eru men kablen etrafndaki tartmalar zaman zaman baka meselelerle i ie girmi durumda sunulsa da bu kapsamdaki hkmlerin hccet saylp saylmayaca konusundaki asl gr ayrlnn nc gruptaki hkmlerle ilgili olduu grlr. Hanef ve Mliklerin ounluuna, Ahmed b. Hanbelden rivayet edilen iki grten tercih edilenine ve baz fi usulclerine gre eru men kablennn bu tr mslmanlar hakknda da geerli ve balaycdr. fi mezhebinde sahih saylan kavle, Mutezile, Zhirler ve a ile Ahmed b. Hanbelden rivayet edilen dier gre gre ise bu tr hkmler mslmanlar bakmndan geerli ve balayc deildir. evkn, Kueyr ve bn Berhnn tevakkuf eklinde nc bir grten sz ettiini kaydeder (rdl-ful, s. 401); ancak bn Berhnn konuyu geni biimde ele ald el-Vl ilel-ul adl eserinde (I, 382-392) byle bir grten sz edilmemektedir. Mahmesnnin, yrrlkte braklmas hakknda nas bulunanlar dnda nceki eriatlarn mslmanlar asndan hkm ifade etmeyeceini usul limlerince tercih edilen gr diye kaydetmesi (Felsefett-ter, s. 200), muhtemelen bu konuda sadece Gazzl ve Seyfeddin el-midyi esas almasndan kaynaklanmaktadr. evkn, Gazzlyi olumsuz gr bildirenler arasnda saymakla birlikte bu tercihi mrnn sonlarnda yaptn belirtmektedir (rdl-ful, s. 400). Fakat bu bilgi Gazzlnin talebelik dneminde yazd el-Menldeki ifadeleriyle badamamakta, zira bu eserinde de ayn gr aka savunmaktadr (s. 233-234 [matbaa hatas olarak 333-334 eklinde]). te yandan Gzelhisr Hdimnin eserine yapt erhte,

peygamberlik ncesi dnemle ilgili grlerin verildii ksma peygamberlik sonras dnemde kaydn koyup konuyu balamndan kopard iin Gazzlnin bu husustaki grn yanl olarak tevakkuf ettii eklinde yanstmaktadr. Olumlu gr sahiplerinden sz ederken, Onlarn kitaplarndan nakil veya rivayet yoluyla sabit olanlarla Kuran ve Snnetle sabit olanlar arasnda ayrm yapmamlardr ifadesini kulland iin matbaa hatas olarak nce yerine sonra kelimesinin yazlm olabilecei ihtimali de ortadan kalkmaktadr (Menfiud-dei, s. 211; Gazzlnin tevakkuf grnn peygamberlik ncesi dnemle ilgili olduu hakknda bk. el-Menl, s. 232; el-Mstaf, I, 248). eru men kablen konusunda doktora tezi hazrlayan Derv, Gazzl, bn Kudme ve snev gibi usulcleri, nceki ilh dinlerin mensuplarnca uygulanan veya kitaplarnda nakledilen, fakat slm dininde gerek neshedildiine gerekse onlar veya mslmanlar bakmndan mer sayldna dair delil bulunmayan hkmlerin de ihtilf konusu olduu izlenimi verecek ekilde bir sunum yaptklarn ileri srerek eletirmektedir. Derv ayrca Gazzlnin ifadelerinden, Hz. Peygamberin -imann farz ve hrszln haram klnmas gibi-ilh dinlerin ortak hkmleriyle yeni bir hitap gereince mi mkellef tutulduu, yoksa onlarn eriatna aykr olmadka kendisine hitap inmeyip nceki peygamberlere yneltilen hitabn gereini devam ettirme durumunda m olduu hususunda ayr bir tartma bulunduu anlam ktn ve ondan baka hibir limin eserinde byle bir aklamaya rastlamadn sylemektedir. Halbuki eru men kablen, zellikle -gerek bibliyografyasndan gerekse metin iindeki atflarndan yazarn inceleyemedii anlalan-ilk dnem usul eserlerinde yukarda aklanan taksime gre deil meruiyet temeli asndan ele alnd iin ncelikle bir peygambere ait eriatn geerliliini ne zamana kadar koruduu tartlmakta ve buradan hareketle Hz. Muhammedden nceki peygamberlere bildirilen hkmlerden neshedildii hakknda delil bulunmayanlarn kendisi ve mmeti hakknda balayc olup olmad hususundaki tutumlara ve dayanaklarna dair bilgi verilmektedir. yle grnyor ki usul eserlerinin ortaya k srecinde eru men kablen konusu kelm tartmalarnn da etkisi altnda ele alnd iin nceki dinlere ait nakillerin bilgi deeri meselesinden ve benimsenecek tavrn pratik sonularndan hareket edilmeyip akla gelebilecek btn ihtimallerin dillendirilmesi ve teorik zeminde tartlmas yoluna gidilmitir. Ancak genel kabul gren anlay nceki ilh kitaplarn aslna uygun biimde korunamad ynnde olduundan zamanla -felsef temeli asndan geerli ve balayc saylsa bile-Kitap ve Snnet tarafndan dorulanmayan nakl malzemenin esasen tartmann dnda bulunduu izlenimi veren bir sunum tarz yaygnlk kazanmtr. bn Hazmn, Kuran veya Snnette zikri gemeyip sadece bir yahudi mezhebince haram saylan bir yiyecek meselesinde baz Mliklerin onlarn hkmn esas aldn syleyip eletirmesi (el-km, II, 722-723) bu konuda istisna bir tutum bulunduu izlenimi verse de buradaki aklamalar, kimlii belirtilmeyen bu fakihlerin eru men kablen hususunda benimsenen usul ilkeye kar ktklarn deil belirtilen fr-i fkh meselesinde ihtiyat bir yol izlemeyi tercih ettiklerini dndrmektedir. Nitekim Mlik usul kaynaklarnda byle bir yaklamdan sz edilmedii gibi bn Hazm da Kuranda ve Hz. Peygamberin sahih hadislerinde yer almayan nceki eriatlara ait hkmlerle amel etmeyi ciz gren bir lim bilmediklerini ifade etmektedir (a.g.e., II, 722). nc grupta aklanan anlamda eru men kablen ile istidlle Muhammed b. Hasan e-eybnnin eserleri gibi erken dnem fr-i fkh kitaplarnda rastlanmas, Cesss ve bnl-Kassrn eserleri gibi gnmze ulaan en eski usul kitaplarnda bu tr istidllin teorik ynden tartlmas konunun batan itibaren usul dncesinde zel bir yer tuttuunu gstermektedir. Mesel eybnnin ortak

mlkiyette dnml kullanmn ciz olduunu sylerken yukarda belirtilen iki yeti delil gsterdii (el-Al, V, vr. 225a), hrmet-i mushereyi delillendirirken Tevrattaki hkme atf yapan bir hadis zikrettii (el-cce, III, 375), Eb Ysufun erkekle kadn arasnda (emsleimme es-Serahs, II, 100), eybnnin hr ile kle arasnda (el-cce, IV, 321), Ebl-Hasan el-Kerhnin hr ile kle ve mslman ile zimm arasnda (emsleimme es-Serahs, II, 100) ksas cereyan edeceini aklarken yine Tevrattaki hkme atf yapan Mide sresinin 45. yetini zikrettii grlmektedir. Ancak bu delilin kabul edilip edilmemesiyle ilgili tutumlarn fr-i fkhtaki sonulara geni biimde yansmas ve fkh mezhepleri arasnda uygulamada byk farklar ortaya karmas beklenmemelidir. Zira usl-i fkh bakmndan ihtilfn asl erevesini oluturan nc gruptaki hkmlerde art aranmaktadr: Kitap veya Snnette zikredilmi olmas, mslmanlar bakmndan yrrlkten kaldrldna dair delil bulunmamas, mslmanlar asndan yrrlkte brakldna dair delil bulunmamas. Buna gre sz konusu meselede ya ilgili yet veya hadisin delletlerinden ya da baka deliller yardmyla o hkmn mslmanlar bakmndan yrrlkten kaldrld yahut yrrlkte brakld kanaatine ulaan fakihler, eru men kablen delilini dikkate almadklar halde bu delile dayananlarla ayn pratik sonuta birleebilmektedir. te yandan baz ihtilfl meselelerde taraflardan biri eru men kablen deliline dayanrken dieri bu delili reddettii iin deil o meseleye ilikin baka zel delil sebebiyle farkl sonuca ulaabilmektedir. Muhtemelen bu gruba giren meseleleri ak biimde ayrtrmadaki zorluun da etkisiyle eru men kablen hususunda yaplan almalarda Kitap ve Snnette geen veya iaret edilen nceki ilh dinlere ait hkmlere karma biimde yer verilmesi yolu izlenmektedir (mesel bk. Abdurrahman b. Abdullah ed-Derv, s. 352-535; Ekinci, s. 226-314; bu gruba giren belli bal meseleler iin bk. Esen, s. 36-53). Hccet Olduunu Savunanlarn ve Kar kanlarn Delilleri. Gazzl gibi usulclerce bu konudaki tartmann taraflar savunanlar ve kar kanlar diye ele alndndan deliller de iki kme halinde sunulur. eru men kablennn belirli artlarda Hz. Muhammedin eriat haline geldii kaydn koyarak hccet olduunu savunanlar ise bu delilleri nisbeten farkl biimde ele alp yorumlamaktadr. eru men kablennn hccet olduunu savunanlarn ileri srd balca deliller unlardr: 1. te o peygamberler Allahn hidayete erdirdii kimselerdir. Onlarn rehberliine (hdhm) uy (el-Enm 6/90). 2. Sonra sana Hanf olan brhimin dinine (millete brhm) uy diye vahyettik (en-Nahl 16/123). 3. O, Nha tavsiye ettiklerini (...) size de din kld (e-r 42/13). 4. (...) peygamberlerin kendisiyle hkmettii, iinde hidayet (hd) ve aydnlk (nur) bulunan Tevrat elbette biz indirdik. (...) Kim Allahn indirdiiyle hkmetmezse ite onlar kfirlerin ta kendileridir. Orada sriloullarna cana can, gze gz, buruna burun, kulaa kulak, die di ... ve yaralamalara da birbirine ksas vardr ... diye yazdk. Her kim Allahn indirdiiyle hkmetmezse ite onlar zalimlerin ta kendileridir (el-Mide 5/44-45). 5. Allahn peygamberleri arasnda -peygamberlik sfat bakmndan-ayrm yapmayz (el-Bakara 2/285). 6. Ey resulm! Sana da kendisinden nceki kitaplar tasdik edici ve onlar koruyucu olarak bu kitab hakla indirdik (el-Mide 5/48). 7. Hz. Peygamber dii krlan bir kimsenin ksas talebi karsnda, Allahn kitab ksasa hkmediyor buyurmutur. Halbuki Kuranda, Tevratta die di ... diye yazdk eklindeki (el-Mide 5/45) anlatmdan baka diin ksasna dair hkm yoktur. 8. Resl-i Ekrem, Namaz vaktinde uyuyup kalan veya unutarak vaktini geiren kimse hatrladnda onu klsn dedikten sonra, Ve beni anmak iin namaz kl melindeki yeti (Th 20/14) okumutur. 9. Hz. Peygamber zina eden iki yahudinin recmi hususunda Tevrata bavurmutur.

Bu delillere yaplan itirazlar ylece zetlenebilir: 1 ve 4. maddelerde geen hd ve nur ile 2 ve 3. maddelerde geen millet ve dinden maksat btn eriatlarn zerinde ittifak ettii dinin asl, tevhid ve takds, peygamberlerin neshe uram hkmler dnda mterek olduklar hususlardr. Ayrca 1. maddede, Onlara uy deil Onlarn rehberliine uy buyurulmutur; onlarn rehberlii ise delillerdir ki bunlar onlara nisbet edilmez, halbuki eriat onlara nisbet edilir. 2. maddede, Sana vahyettik denildiine gre Hz. Muhammedin sorumlu tutulduu hkmler ona vahyedilmekle vcip olmutur. Yine uy sz onun yapt gibi yap anlamna gelir, yoksa onun tbilerinden ve mmetinden ol demek deildir. Nitekim Allah, brhimin dininden kendini bilmezlerden baka kim yz evirebilir? buyurmutur ki (el-Bakara 2/130) eriat onunkinden farkllklar tayan peygamberlerin kendini bilmez diye nitelenmesi dnlemez. te yandan ilk yette Resl-i Ekremin birbirinden farkl, bazs nsih, bazs mensuh olan nceki eriatlarn hepsi hakknda, ikinci yette de -kendisine tebli edilen vahyin belgeleri kaybolduu iin- brhimin dini hakknda aratrma yapmasnn istendii sylenemez. 3. maddede Hz. Nhun zellikle zikredilmesi peygamberler tarihindeki yerine vurgu yaplarak onu onurlandrma amac tamaktadr. Resl-i Ekremin Hz. Nhun eriatnn tafsiltna bavurduu bilinmedii gibi peygamberlerin en eskilerinden olmas itibariyle esasen bu mmkn de deildi. 4. maddede sadece Hz. Ms zamanndaki peygamberlerin kastedilmi olmas mmkndr ve peygamberlerin Tevratla ykml tutulmas Hz. Msya deil onlara yneltilen yeni bir emir gereince olabilir. Hz. Peygamberin, Allahn kitab ksasa hkmediyor sznde Tevrata deil Bakara sresinin 194. yetinin veya -vel-crhu kssun eklinde vv istnaf yapp merf okuyan kraate gre-Mide sresinin 45. yetinin umumuna iaret vardr. Yine Resl-i Ekremin namazn kazs hususunda Th sresinin 14. yetini okumas Ms eriatna gre hkmettii anlamnda deildir; ya bu hususta kendisini Hz. Msya kyas etmesi veya namazn kaz edilecei delilini Hz. Msya hitap eden yetle tekit etmesi ya da yetin bu hususu da kapsayan umumilikte olduunu bilmesi sebebiyledir. Zina eden yahudilerin recmi hususunda Tevrata bavurmann aklamas udur: Yahudiler, zina suunu ileyenleri yzlerini boyayp halkn arasnda dolatrarak cezalandryordu. Hz. Peygamber, Tevrattaki cezann byle olmadn syleyince inkra ve Tevrat okurken bunu gizlemeye kalkmlarsa da sonunda gerek ortaya kmtr. u halde bu, nceki kitaplara mracaat deil onlarn yalanlarn ortaya koyma amac tamaktayd. Nitekim baka hibir olayda nceki kitaplara bavurmamtr. Esasen Resl-i Ekremin nceki kitaplara mracaat ykmll olsayd ncile bavurmas gerekirdi, zira Allahn indirdii en son kitap ncildir. Baz limler ayrca, bu olayda verilen cezann Tevrata deil daha sonra metni neshedilmi olan Kuran yetine dayandn ileri srmtr (Tf, III, 173). eru men kablennn hccet olmadn savunanlarca ileri srlen balca deliller de ylece zetlenebilir: 1. Her birinize bir eriat ve bir yol yntem verdik (el-Mide 5/48). 2. Hz. meri Tevrattan bir yapra okurken gren Reslullah gzleri kzaracak derecede fkelenmi ve yle demiti: Eer Ms hayatta olsayd o da bana uyard. 3. Resl-i Ekrem, Muz b. Cebeli Yemene gnderirken neye gre hkmedeceini sormu, o da Kitap, Snnet ve ictihada gre hkmedeceini sylemi, Tevrat, ncili ve nceki eriatlar zikretmemi ve Reslullah onu tasvip etmitir. Eer nceki eriatlar hkm kaynaklarndan olsayd ictihada bavurmak ancak orada bulunmamas halinde ciz olurdu (bu delile yaplabilecek itirazlarn tartmas iin bk. Gazzl, el-Mstaf, I, 251-253). 4. Hz. Peygamber nceki eriatlarla sorumlu tutulsayd onlara mracaat etmesi ve onlar incelemesi gerekirdi; zhr, namuslu kadnlara iftira, miras vb. meselelerde, hemen her mmetin ihtiyac olan ve Tevratta yer almamas dnlemeyecek konularda vahiy beklemeyip hemen nceki eriatlara

bavururdu. Eer bunlarn kaybolmas ve tahrife uramas sebebiyle bavurmamsa bu husus onlarla sorumlu olmasn engelleyen bir durumdur; ayet mmkn idiyse bu da incelemesini ve renmesini gerektirirdi. Halbuki kendi dinlerine aykr olmadn gstermek iin yahudilerin recmi konusunda Tevrata mracaat etmesi dnda bu yola hi bavurmamtr. 5. Eer nceki eriatlarn kitaplar kaynak saylsayd tpk Kuran ve Snnet gibi bunlarn da renilmesi, nakledilmesi ve korunmas farz- kifyeler arasnda yer alr, sahbenin haberlerin nakli konusunda aray iine girdii gibi hkmleri renme maksadyla bunlara bavurmas gerekli olur ve ihtilf ettikleri konularda onlara mracaat ederlerdi (burada Gazzl birok fkh meseleyi rnek olarak zikretmektedir, a.g.e., I, 254). Halbuki uzun bir sre yaamalarna ve ok sayda olayla karlap birok meselede ihtilf etmelerine ramen zellikle Abdullah b. Selm, Kb el-Ahbr, Vehb b. Mnebbih gibi eski din adamlarndan mslman olup sz hccet saylabilecek kiiler bulunduu halde hibirinin byle bir bavurusundan sz edilmemitir. Bu kitaplarn kaynak saylmas kyas delilini ilemez duruma getirir; zira kyas ancak kitapta hkm bulunamadnda cizdir; fakat bu durumda kitapta neyin bulunup bulunmad bilinemeyecektir. 6. mmet kesin bir ekilde ittifak etmitir ki bu eriat nsihtir ve btn itibariyle Hz. Peygamberin eriatdr. Eer bakasnn eriatyla sorumlu tutulsayd ri deil haber verici, eriat sahibi deil nakledici olurdu. 7. Resl-i Ekrem btn insanla gnderildiini ve peygamberliinin belirli bir toplumla snrl olmadn ifade etmitir. Deerlendirme. nceki ilh dinlerle Hz. Muhammedin bildirdikleri arasnda kaynak birlii bulunduunun kabul o dinlere ait hkmlerin kolayca reddedilmemesini beraberinde getirse de slm dininin iki ana kaynann denetimi dndaki malzemenin bilgi deeri konusunda ciddi kayglarn olmas, mslman limleri eru men kablenya dorudan bir delil ilevi yklemekten uzak durmaya yneltmitir. Selef limlerinin hibir meselede nceki dinlerin mensuplarna ait nakl malzemeye bavurmadklarn belirten Ebl-Hseyin el-Basr, Eer bununla sorumlu tutulmu olsalard gemi peygamberlerin kitaplar kendilerine bavurma zorunluluu bakmndan Kuran ve Snnet mesabesine getirilmi olurdu diyerek (el-Mutemed, II, 903) aksi bir tutumun fkh dncesinin zerine temellendirildii kaynaklar hiyerarisini altst edeceine dikkat ekmektedir. Bundan dolay eru men kablen hususunda olumlu gr belirten fakihler de bunun hccet deerine sahip olmasn Kitap ve Snnette zikredilmesi ve mslmanlar bakmndan geerlilii veya geersizlii ynnde bir aklama iermemesi artna balam, neticede onu Kitap ve Snnet kapsamnda bir delil olarak deerlendirmitir (Abdlali b. Muhammed el-Ensr, II, 184). Ancak slm limlerinin bu konuyu ilk dnemlerden itibaren tartmalarnn fkh usulnde zel adla anlan bir delilin kaynak deerini belirlemenin tesinde gereke, ama ve yararlarnn bulunduuna dikkat edilmelidir. eru men kablennn edille-i eriyye arasnda yer alp almayaca hususunda ortaya konan teorik yaklamlarn pratik sonulara etkisi snrl bir ereveye sdrlabilirse de bu incelemeler sayesinde din dncenin temellendirilmesiyle ilgili birok nemli soruya cevap retildii ve dolayl faydalara eriildii sylenebilir. Bu tartmalar, her eyden nce slmiyetin nceki ilh dinler karsndaki tavr ve konumunun belirlenmesi bakmndan zel bir yere sahiptir. yle ki: Birok yette Kurn- Kermin bazan genel biimde, bazan Tevrat ve ncil isimleri zikredilerek kendinden nceki ilh bildirimleri dorulayan bir kitap olduuna (el-Bakara 2/97; l-i mrn 3/3; elMide 5/46; Ftr 35/31), Hz. Muhammedin peygamberlerin ilki olmadna (el-Ahkf 46/9) ve daha nce gelmi peygamberleri tasdik ettiine (el-Bakara 2/101; l-i mrn 3/81), dolaysyla

slmiyetin nceki ilh dinlerden tamamen bamsz yepyeni bir din olarak deil vahiy zincirinin devam niteliinde dnlmesi gerektiine dikkat ekilmitir. Tasdik lafz ieren bu tr yetler yannda ok sayda yet ve hadiste nceki ilh bildirimler hakknda geni bilgiler verildii ve yer yer mslmanlar iin ter klnan hkmlerin dier peygamberler dneminde de geerli olduu bildirilmektedir (el-Bakara 2/135, 183; l-i mrn 3/95; en-Enm 6/161). te yandan Hz. Muhammede indirilen kitap mheymin eklinde nitelendirilip nceki ilh teblileri deerlendirme hususundaki temel lnn yine Kurn- Kerm olduu (el-Mide 5/48) ve Resl-i Ekremin peygamberler zincirinin son halkasn tekil ettii (el-Ahzb 33/40) belirtilerek sz konusu tasdikin mutlak nitelikte olmad, bir yandan bu erevedeki malzemenin geree uygunluunu denetlemek, dier yandan yrrllkle ilgili yargda bulunmak iin Kurana ve Hz. Muhammedin beyanlarna bavurulmas gerektii hatrlatlmaktadr. Bu balamda, din konulara ait malzemeye baka toplumlara nisbetle daha youn bir emek verdii tarihen sabit olan sriloullarnn baz gerekleri perdeleyen ihtilflar ve Tevratn sonraki nesillere Allahn tebli ettii ekilde intikal etmesini nleyen tutumlar byk nem tad iin Kurn- Kermde bu hususa dikkat ekilerek yahudi kutsal metinleriyle byk lde yine sriloullarnca gelitirilen Hristiyanla ait kutsal metinlerin mslmanlar bakmndan ancak Kuran szgecinden geirildikten sonra gvenilir kabul edilebileceine iaret edilmitir. Mesel, Bu Kuran sriloullarna hakknda ihtilf edegeldikleri eylerin pek ounu anlatmaktadr melindeki yette (en-Neml 27/76) bu tr ihtilflara deinilirken birok yette Ehl-i kitaptan baz zmrelerin mnay veya kelimelerin yerlerini deitirerek metni bozduklarndan ve sz baka szle deitirdiklerinden, kitabn baz blmlerini gizledikleri iin hak ile btl birbirine kartrdklarndan, eip bkerek okumak suretiyle metni anlalmaz veya yanl anlalr hale getirdiklerinden ve kitabn bir ksmn unuttuklarndan (onu gz ard ettiklerinden yahut onu korumak ve gereini yerine getirmek iin zen gstermediklerinden) sz edilmektedir (el-Bakara 2/42, 59, 75, 140, 146, 159, 174; l-i mrn 3/71, 78, 187; en-Nis 4/46; el-Mide 5/13, 14, 41; elArf 7/53, 162, 165). Kuran ve Snnetin bu yaklamn dikkate alan slm limleri nceki ilh dinlere kar kaytsz kalmam, baz mellifler Kitb- Mukaddes incelemelerine zel bir nem vererek mukayeseli almalar gerekletirmitir. Bu yaklam gnmzde de Yahudilik ve Hristiyanln kutsal metinlerinde yer alan veya oralardan hareketle ulalan, fakat Kuran ve Snnettekilerle badamas mmkn olmayan bilgi ve hkmlerin belirlenmesi almalarna tabii bir zemin oluturmaktadr. Bu kapsamdaki incelemelerin inan, ahlk, ibadet ve mumelt alanndaki baz ilke, anlay ve hkmler bakmndan sl-miyet ile nceki ilh dinler arasnda grlen benzerlikler konusuna k tutma ilevi gz ard edilmemelidir (bu tr benzerlikler erevesinde tahret, namaz, kble, cuma gn, oru ve hac rneklerini ele alp deerlendiren bir alma iin bk. Gner, sy. 12-13 [2001], s. 163-184). Zira birok arkiyat Hz. Muhammedin nceki dinlerden ve zellikle Yahudilikten etkilendiini, hatta iktibaslar yaptn, slm retilerin bu etki altnda yahut yaplan alntlar zerine temellenerek gelitiini iddia ederken bu benzerliklerden hareket etmitir. Halbuki mslman limlerin eru men kableny ele alrken dayandklar fikr temel, yani mevsukiyet sorununun ve nesih tesbitinin bulunmad durumlarda ilke bakmndan nceki ilh dinlerin bildirimlerini geerli sayma yaklam meseleye farkl bir bak as getirmektedir. Bu durumlarda nceki hitabn ve dinin devam edip etmemesine ve nbvvet grevinin mahiyetine ilikin felsef tartmalar bulunsa da belirtilen yaklam slmn iki ana kaynanda ak biimde yaplan atflar zerine temellendiinden (yk.bk.), bu tr benzerlikler ilh dinlerin ayn kaynaktan geldii ve

geni anlamyla slm kavramnn hepsini kuatt tezini destekleyen deliller, asl din koyucu iradeye tbi olmann gven ve huzurunu hissettiren gstergeler ve insanln evrensel deerlerde buluma vesileleri gibi telakki edilmi, bu sebeple peygamberlerin hayat hikyeleri, zellikle tevhid mcadeleleri ve rnek davran biimleri slm limleri iin zel bir ilgi alan oluturmutur.

BBLYOGRAFYA

Muhammed b. Hasan e-eybn, el-cce al ehlil-Medne (nr. Seyyid Mehd Hasan el-Kln), Beyrut 1403/1983, III, 375; IV, 321; a.mlf., el-Al, Sleymaniye Ktp., Murad Molla, nr. 1040/1, V, vr. 225a; a.mlf., a.e. (nr. Ebl-Vef el-Efgn), Beyrut 1410/1990, IV, 434-437; Cesss, el-Fu-l fil-ul (nr. Uceyl Csim en-Neem), Kveyt 1408/1988, III, 17-28; bnl-Kassr, el-Muaddime fil-ul (nr. Muhammed b. Hseyin es-Sleymn), Beyrut 1996, s. 149-151; Debs, Tavmledille f ulil-fh (nr. Hall Muhyiddin el-Meys), Beyrut 1401/2001, s. 253-255; Ebl-Hseyin el-Basr, el-Mutemed (nr. Muhammed Hamdullah), Dmak 1385/1965, II, 899-907; bn Hazm, elkm (nr. Ahmed M. kir), Kahire, ts. (Matbaatl-sme), II, 722-743; Eb Yal el-Ferr, elUdde f ulil-fh (nr. Ahmed b. Ali Seyr el-Mbrek), Riyad 1414/1993, III, 751-778; Eb shak e-rz, erul-Lma (nr. Abdlmecd et-Trk), Beyrut 1408/1988, I, 528-532; Pezdev, Kenzl-vl (Abdlazz el-Buhr, Kefl-esrr iinde), III, 397-405; emsleimme es-Serahs, el-Ul (nr. Ebl-Vef el-Efgn), Beyrut 1393/1973, II, 99-105; Gazzl, el-Mstaf, Bulak 1324, I, 245-260; a.mlf., el-Menl (nr. M. Hasan Heyto), Dmak 1400/1980, s. 231-234; Ebl-Vef bn Akl, el-V f ulil-fh (nr. Abdullah b. Abdlmuhsin et-Trk), Beyrut 1420/1999, IV, 170196; Kelvezn, et-Temhd f ulil-fh (nr. Mfd M. Eb Ame), Cidde 1406/1985, II, 411-425; bn Berhn, el-Vl ilel-ul (nr. Abdlhamd b. Ali Eb Zneyd), Riyad 1404/1984, I, 382-392; Aleddin es-Semerkand, Mznl-ul (nr. M. Zek Abdlber), Devha 1418/1997, s. 468-480; smend, Bezln-naar fil-ul (nr. M. Zek Abdlber), Kahire 1412/1992, s. 679-688; Muvaffakuddin bn Kudme, Ravatn-nr (nr. Abdlkerm b. Ali b. Muhammed enNemle), Riyad 1415/1994, II, 517-524; Seyfeddin el-mid, el-km f ulil-akm, Kahire 1387/1968, III, 121130; ehbeddin ez-Zencn, Tarcl-fr alel-ul (nr. M. Edb Slih), Beyrut 1404/1984, s. 369-371; Muhakkk el-Hill, Mericl-ul (nr. M. Hseyin Razav), Kum 1403, s. 217-220; ehbeddin el-Karf, eru Tenil-ful (nr. T-h Abdrraf Sad), Kahire 1414/1993, s. 295300; Tf, eru Mutaarir-Rava (nr. Abdullah b. Abdlmuhsin et-Trk), Beyrut 1409/1989, III, 169-184; bnl-Mutahhar el-Hill, Mebdil-vl il ilmil-ul (nr. Abdlhseyin M. Ali elBakkl), Kum 1404, s. 170-171; Abdlazz el-Buhr, Kefl-esrr (nr. Muhammed el-MutasmBillh el-Badd), Beyrut 1417/1997, III, 397-405; snev, Nihyets-sl (bn Emru Hc, et-Tarr vet-tabr iinde), II, 70-73; bnl-Hmm, et-Tarr (bn Emru Hc, et-Tarr vet-tabr iinde), II, 308-310; bn Emru Hc, et-Tarr vet-tabr, Bulak 1316, II, 308-310; Bihr, Msellembt (Gazzl, el-Mstafa iinde), II, 183-185; Eb Sad el-Hdim, Mecmiul-ai (Gzelhisr, Menfiud-dei iinde), s. 211; Gzelhisr, Menfiud-dei, s. 211; Abdlal b. Muhammed el-Ensr, Fevtiur-raamt (Gazzl, el-Mstaf iinde), II, 183-185; evkn, rdl-ful (nr. Eb Musab b. M. Sad el-Bed-r), Beyrut 1412/1992, s. 398-401; smail Hakk zmirli, lm-i Hilf, stanbul 1330, s. 118-122; Sub-h Mahmesn, Felsefett-ter fil-slm, Beyrut 1371/1952, s. 199-200; Red Rz, Tefsrl-menr, VI, 409-423; Abdlhamd

Ebl-Mekrim smil, el-Edilletl-mutelef fh ve eeruh fil-fhil-slm, Kahire, ts. (DrlMslim), s. 317-349; Mustafa Db el-Bug, Eerl-edilletil-mutelef fh fil-fhil-slm, Dmak, ts. (Drl-mm el-Buhr), s. 529-561; Abdurrahman b. Abdullah ed-Derv, eerius-sba ve med cciyyetih fi-eratil-slmiyye, Riyad 1410; mer Faruk Altnta, Gemi eriatlarn slm Hukukunda Kaynak Deeri (yksek lisans tezi, 1994), Ondokuz Mays niversitesi Sosyal Bilimler Enstits; Mahmd Hmid Osman, eru men ablen ve eeruh filfhil-slm, Kahire 1418/1998, s. 1-69; Ekrem Bura Ekinci, slm Hukuku ve nceki eriatler, stanbul 2003; Bilal Esen, Fkh Kitaplarnda eru Men Kablennn Delil Olarak Gsterildii Meseleler (mezuniyet tezi, 2005), DB Haseki Eitim Merkezi; Adil ksz, Ceza Hkmleri Asndan Tevrat ve Kurn, zmir 2006; Muhammed Hamdullah, slm Hukukunun Kaynaklar Asndan Kitb- Mukaddes (trc. brahim Canan), FD, sy. 3 (1979), s. 379-390; sy. 4 (1980), s. 313-326; Haseneyn Mahmd Haseneyn, Hel eru men ablen cce?, Mecellet Klliyyetiera vel-nn, X/10, Kahire 1995, s. 417-453; Osman Gner, brahim Dinlerdeki Mterek Din Pratiklerin Yorumlanmas Sorunu, Ondokuz Mays niversitesi lhiyat Fakltesi Dergisi, sy. 12-13, Samsun 2001, s. 155-188; Mustafa Ferec M. Reyhn Feyyz, eru men ablen, cciyyeth ve m yeteferra an lik min fr fhiyye, Mecellet Klliyyetid-dirstilslmiyye vel-Arabiyye lil-bent bil-Manre, sy. 12, Mansre 2003, s. 243-297; eru men ablen, Mv.F, XXVI, 17-19. brahim Kfi Dnmez

E KALEM
(bk. AKLM- STTE).

EVHDn-NBVVE
(bk. DELLn-NBVVE).

EVHDn-NBVVE
( ) Abdurrahman- Cmnin (. 898/1492) Hz. Peygamberin nbvvetinin delilleriyle ilgili Farsa eseri. Tam ad evhidn-nbvve li-taviyeti ehlil-ftvve olup Ali r Nevnin istei zerine 885 (1480) ylnda yazlmtr. Ayn mellifin mehur mutasavvflarn biyografilerini ieren Nefetlns bu eseri tamamlar mahiyettedir (kr. DA, VII, 98). Kitabn telif amacnn belirtildii ksmdan sonra bir mukaddime, yedi blm (rkn) ve bir htimeden oluan eserin mukaddimesinde neb ve mrsel kelimelerine dair ksaca bilgi verilir ve mcizelerin zelliklerinden bahsedilir. Ardndan evliyann kerameti, dine inanmayan kiilerden sdr olan istidrc ve mekr gibi hrikulde olaylarla mcize arasndaki farka temas edilir. Daha sonra Resl-i Ekremin dier peygamberlerden stn oluunun delilleri anlatlr. Eserin birinci blmnde Hz. Muhammedin doumundan nce ortaya kan ve nbvvetinin mjdecisi kabul edilen rivayetlere yer verilir. Bunlar arasnda Tevrat, Zebr ve ncilde Hz. Muhammedin peygamber olarak geleceine dair iaretler, doumundan nce eitli toplumlarda kabul gren rivayetler, onun ana rahmine dmesinden doumuna kadar geen srede meydana gelen olaan st haller, Fil Vakas ve Ebrehe ordusunun helk edilii gibi hususlar saylabilir. kinci blmde Hz. Muhammedin doumundan nbvvetine kadar olan sre iinde ortaya kan krka yakn peygamberlik almeti konu edilmitir. Doumu esnasnda annesi minede ve kendisinde grlen fevkalde haller, iki krek kemii arasnda bulunan nbvvet mhr, kisrnn saraynn yklmas, Mecslerin ateinin snmesi ve Sve glnn yere batmas gibi hadiseler, yannda kald sre iinde stannesi Halmenin karlat olaan st olaylar, Ehl-i kitaptan din limlerinin kendisini grdklerinde beklenen neb olduunu anlamalar gibi almetler zikredilir. Eserin nc blmnde nbvvetin balangcndan hicrete kadar geen dnemde nbvvet delili olarak cereyan eden otuz be hadise anlatlr. Hira danda Hz. Muhammede vahiy gelmesi, durumdan haberdar edilen Varaka b. Nevfelin onu mjdelemesi, Yemenli Ebl-Avlimin Ben Himden bir peygamberin geleceini haber vermesi, skenderiyeli hristiyan bir din adamnn onun nbvvetiyle ilgili ehdeti, mer b. Hattbn Hz. Peygamberi ldrmeye teebbs etmiken mslman olmas, Eb Cehilin kendisini ldrme giriimlerinin her defasnda bir mcizeyle engellenmesi, mslmanlarn Habeistana hicreti, miracdan sonra Mekkeli mriklerin Resl-i Ekreme Mescidi Aksya dair sorduklar sorulara cevap vermesi, Kuran okurken cinlerin kendisini dinleyip iman etmesi bunlar arasnda saylabilir. Drdnc blmde Hz. Peygamberin Medineye hicretinden vefatna kadar geen zaman iinde meydana gelen 250ye yakn hrikulde olay nakledilmitir. Bunlardan Reslullahn Medinede sevinle karlanmas, ona iman edenlerle etmeyenlerin davranlar, Bedir, Uhud ve Hendek gazveleri, Hudeybiye Antlamas, dier gazveler, Mekkenin fethi ve nihayet vefat srasndaki fevkalde hadiseler zikredilebilir. ki ksmdan meydana gelen beinci blmde de nbvvete dellet eden mcizelerle Reslullahn vefatndan sonra gerekleen mcizelere yer verilir. Yirmi rivayetten oluan birinci ksmda Hz.

Peygamberin fizik ve ruh portresine temas edildikten sonra en byk mcizesi olan Kurn- Kermin icz yn maddeler halinde aklanmtr. kinci ksmda Resl-i Ekremin haber verip vefatndan sonra gerekleen otuz iki olay zikredilmitir. Eserin altnc blmnde Allah nezdinde makbul kullarn gsterdii fevkalde hadiselerin Peygamberin mcizeleri saylaca fikrinden hareketle ashaptan ve on iki imamdan zuhur eden hrikulde olaylar ele alnr. Ashabn Kitap ve Snnetle sabit olan stnlnden ksaca bahsedildikten sonra Hulef-yi Ridnin, ardndan on iki imamn ve Sad b. Zeyd, Abdullah b. Abbas, Selmn- Fris, Hassn b. Sbit, Ammr b. Ysir, Hlid b. Veld gibi yirmi sah-bnin faziletlerini konu alan rivayetlere yer verilir. Yedinci blmde tbin ve tebeut-tbinin fiillerinde Resl-i Ekremin nbvvetine dellet eden fevkaldelikler ele alnr. Bu blmde Eb Mslim el-Havln, mir b. Abdkays, Zdn el-Kf, Sad b. Mseyyeb, Sad b. Cbeyr, Sla b. Eyem, mer b. Abdlazz, Mutarrif b. Abdullah, Muhammed b. Mnkedir, Sfyn es-Sevr ve Abdullah b. Mbrek gibi kiilerin menkbeleri anlatlr. Htimede Reslullaha ve onun getirdii dinin esaslarna muhalefet edenlerin gerek Asr- sadette gerekse sonraki zamanlarda uradklar felketlerden rnekler verilir. evhidn-nbvve, Hz. Muhammedin hak peygamber olduuna dair, bir ksm beirnnbvve trne giren nbvvet ncesine ait olmak zere siyer, slm tarihi ve menkb kitaplarnda yer alan rivayetlerin bir araya getirilmesinden olumutur. Eserde bulunan 500 kadar nakil iinde iczl-Kurn ile miracn vukuu gibi birka dnda yzlerce rivayetten hibiri kesin bilgi ifade etmez. Ancak Hz. Muhammedin her ynyle eriilmez (muciz) olan bir eserle insanlar dine davet ettii, kendi hayatnda Arabistan yarmadas halknn bu davete icabet ettii, daha sonraki asrlarda slm benimseyenlerin dnya nfusunun drtte birine ulat hususu inkr edilemez bir gerektir. Bu byk olayn alt yapsn tekil eden rivayetler bir btnn paralarn oluturur. Bu adan bakldnda evhidn-nbvve hidayet ve irad mcizelerini ihtiva eden bir eser nitelii kazanr; buna mnev tevtr de demek mmkndr. Beyazt Devlet Ktphanesi ile (nr. 3410, 3698) Sleymaniye Ktphanesinin deiik blmlerinde (ir Efendi, Ayasofya, Crullah Efendi, Ftih, Pertev Paa) on be kadar nshas bulunan evhidn-nbvvenin eitli basklar yaplmtr (Hindistan 1279, 1288; Leknev 1876, 1882; nr. Hasan Emn, Tahran 1379). Eserin Sen Mehmed Efendi ve Ahzde Abdlhalim tarafndan yaplan Trke tercmelerinin yazmalar gnmze ulamtr (mesel bk. Ktp., TY, nr. 2447, 3468). Lmi elebinin yer yer ilvelerle gerekletirdii tercme (Tercme-i evhidn-nbvve) sekiz cz ve bir cilt halinde baslmtr (stanbul 1293). Ktib elebinin deerlendirmesine gre Ahzdenin evirisi dil ve slp bakmndan ondan daha baarldr (Kef-unn, II, 1066-1067). Eser Lmi elebinin tercmesinden faydalanlarak evahidn-nbvve Tercmesi (nr. Muzaffer Ozak, stanbul 1958), Peygamberlik Mjdeleri (stanbul 1969; stanbul 1396/1976) ve evhid-n Nbvve (stanbul 2002) adyla gnmz Trkesine aktarlm olup bu evirilerde eitli hatalar bulunmaktadr.

BBLYOGRAFYA

Abdurrahman- Cm, evhidn-nbvve, Sleymaniye Ktp., Pertev Paa, nr. 311; Kef-unn,

II, 1066-1067; Muceml-matil-mevcde f mektebti stnbl ve nl (haz. Ali Rza Karabulut), [bask yeri ve tarihi yok], II, 742; mer Okumu, Cm, Abdurrahman, DA, VII, 98. Mustafa z

EVK
() Derin arzu, zlem anlamnda felsefe ve tasavvuf terimi. Szlkte istemek, arzulamak, zlemek anlamna gelen evk kelimesi felsefe ve tasavvuf literatrnde herhangi bir varln, kendi varlk kategorisi iinde en yksek derecede yetkinlie ulaabilmesi iin gerekli niteliklere sahip olmaya duyduu derin arzu ve eilim; kalbin sevdiine kavuma arzusu, sevilenin ismi anldnda kalpte duyulan heyecan vb. ekillerde tarif edilmitir (etTarft, ev md.; Tehnev, I, 770; Serrc, s. 59). evk yerine ayn kkten itiyk da kullanlr. Kurn- Kermde evk kelimesi yer almaz. zellikle Allaha kavumay arzulama mnasndaki ifade kalb iinde rec kavram evk ile ayn anlamda kullanlmtr (M. F. Abdlbk, el-Mucem, rcv md.). Hz. Peygamberin bir duasndaki benzer ifadede rec yerine evk gemektedir (Msned, IV, 264; V, 191; Nes, Sehv, 62). Baz hadislerde ayn balamda rec ve hubb (sevme) kavramlar yer alr (Wensinck, el-Mucem, bb, ly md.). Felsefe. slm felsefesinde genellikle biri tabii, dieri irad olmak zere iki trl evkten sz edilir. lki bir cismin formu, varl veya konumu asndan kendi yetkinliini kazanma ynndeki doal eilimi, ikincisi canllarn, bu arada insann alglad, hayal, vehim ve zan olarak iyi ve yararl bulup elde etmek istedii eylere ynelik irad evkidir. Bu ekilde evk duyulup elde edilmek istenen eyler lezzet, hkimiyet veya iyi olduu sanlan baka bir ama olabilir. bn Snya gre irad ekilde istenenlerin en deerlisi gerek hayrdr ve akla ait olan bu istek ihtiyar diye adlandrlr (e-if el-lhiyyt [2], s. 387-388; en-Nect, s. 626-627; ayrca bk. Frb, el-Mednetl-fla, s. 84-86). evki bir varln kendi yetkinliini kazanmak iin eksikliini duyduu bir amaca ulamas eklinde tanmlayan slm filozoflarna gre Allah eksiklikten ve kendisi iin bir ama gtmekten mnezzeh olduundan Onun hakknda evkten sz edilemez. Ayrca bir eye itiyak duyan onun karsnda edilgen durumda bulunur; halbuki Allah asla edilgen olmayacandan hibir eye itiyak duymaz; Onun iradesi bir gayeye ynelmi durumdaki evk ve arzudan mnezzehtir (Frb, et-Talt, s. 37; bn Sn, e-if el-lhiyyt [2], s. 285286, 363; Gazzl, Madl-felsife, s. 164-165). Sudr srecindeki feleklerden balayp ay alt leminin en alttaki varl olan maddeye kadar her varlk bir sttekine gre eksiklik tadndan kendi yetkinliini tamamlamaya evk duyar ve bu evk hareketi dourur. Ancak ay alt lemindeki madd varlklarn aksine feleklerin hareketi ruhan (nefsan) ve iraddir. Yine felekler, maddeden soyutlanm akllara benzemeye evk duyduklarndan ay alt lemindeki canllarn arzu (ehvet) ve fke glerinden doan hareketlerinin aksine felein hareketi akl harekettir. Feleklerden her birinin ayr bir muku, dolaysyla kendine mahsus bir evki vardr; hepsinin ortak muku ise Allahtr (Frb, Uynl-mesil, s. 62). bn Snnn aklamalarna gre btn hayrlar ilk varlktan (Allah) tat iin feleklere ait hareketlerden balayarak her varlk mmkn olduu lde ilk varla benzemek amacyla hareket eder; dier btn varlklarn hareketi de byledir. Feleklere ait hareketin balangc evk ve ihtiyardr. bn Sn, bu ekilde srp giden hareketlerin bir tr melek veya felek ibadet olduunu syler. nk hareketin

amac ay alt lemi deil hayr- mahza (Allah) benzeme arzusu ve Ona duyulan itiyaktr. Semav cisimler ortak muklar olan Allaha duyduklar evkten dolay dairev hareket ederse de Ondan sonraki muklar deitii iin hareketleri de farkllar (e-if el-lhiyyt [2], s. 390-394, 397398; en-Nect, s. 630-633, 637). slm filozoflar, insann bedensel ve psikolojik hareketleriyle zihinsel glerinin ileyi srecini ve nihayet mutluluk arayn da evk kavramyla aklar. Buna gre organlardaki fizyolojik g hareketin balatcs diye grlrse de gerekte evk olmadan hibir psikolojik, dolaysyla fiziksel hareket meydana gelmeyecei iin asl balatc unsur evk gcdr. Buna gre her psikolojik hareketin en yakn ilkesi organlardaki hareket ettirici g, o gc harekete geirense evktir. evk tahayyl ve dnme gcne bal olduuna gre hareketin en st ilkesi bu zihinsel glerdir. te yandan insann faal aklla ittisli sayesinde zihnine mkuller hakknda yansmalar gelince onda doal olarak bu konularda daha ok bilgi edinme ynnde bir istek doar. nsann mutluluu arzulamas ve onun gerekleri olan gzel fiillere ynelmesi bu itiyakn domasna baldr (Frb, el-Mednetlfla, s. 84-86; bn Sn, e-if el-lhiyyt [2], s. 285-286). evk kavram insann mutlulua, zellikle de uhrev saadete duyduu gl istek ve zlem balamnda ska kullanlmaktadr. bn Sn hiret mutluluunu anlatrken farkl insan tipinden sz eder. 1. Dnyada bedensel zevk ve tutkularnn esiri olmayp en yksek zihn aydnlanma, yetkinlik ve mutluluun farkna varan, buna evk duyan ve kendilerini buna hazrlama ynnde aba harcayanlar. Bunlar ebed mutluluu kazanacaktr. 2. Kendi yetkinliklerine evk duyacak ekilde bilgi sahibi olmakla birlikte bedensel zevklerine ve tutkularna esir olduklar ve yetkinlik abas gstermedikleri iin evk duyduklar yetkinlie ulaamayanlar. Bunlar, ldkten sonra bir yandan yetkinlik evki ve zlemini yaarken dier yandan bedenden ayrlm olmalarna ramen eski ilikilerinin kalnts olan bir olumsuz motif mutluluklarn engeller. 3. Yetkinlik ve kemal hakknda tamamen bilgisiz yaam olanlar. Bunlardan dnyada iken bedensel taleplerini karlama uruna ktle bulamayanlar hirette Allahn rahmeti sayesinde bir tr rahata kavuur. Ktlk eilimlerini gelitirenler ise hirette dnyadaki zevklerine evk duyacaklar, fakat buna ulaamamann derin azabn yaayacaklar (e-if el-lhiyyt [2], s. 427-432; en-Nect, 681-691, 694-696). Benzer fikirler Gazzlnin Madl-felsifesinde de yer alr (s. 306-307). Tasavvuf. Tasavvuf kltrnde evk teriminin olduka erken dnemlerde hal ve makam gibi kavramlardan nce ortaya kt belirtilmektedir (EI [Fr.], IX, 390). lk sflerden akk- Belhye isnat edilen Risle-i dbl-ibdtta (s. 114) kelimenin cennet arzusunu aarak Allaha muhabbet mertebesine ulama anlamnda kullanld grlmektedir. Hris el-Muhsibden nakledilen rivayetlerde evk hakknda verilen bilgilerdeki tasavvuf derinlik, kavramn daha o zamanlar muhabbetle balantl ekilde nazar tasavvufun nemli terimleri arasnda yer aldn gsterir. Muhsib burada evki sevginin ayn veya onun neticesi sayan, evk nn sevgi ndan geldiini, sevgisi olmayann evkinin de olmayacan bildiren grlere yer verir (Eb Nuaym, X, 78-79, 87, 91, 95, 96). Eb Tlib el-Mekk evki muhabbet makamlar iinde yksek bir makam diye zikreder (tl-ulb, II, 60). Kueyrye gre kalplerin sevgiliye (Allah) duyduu derin zleme evk denir. Bir kimsenin evki sevgisi oranndadr. lk sflerden Ser es-Sakat evki rifin ulaabilecei en yksek makam eklinde tanmlar. Ancak muhabbetin evkten daha stn olduunu syleyenler ounluktadr (er-Risle, II, 626, 628, 630). Hce Abdullh- Ensr gibi bazlar ise evkin avam iin olduunu ve Havas iin hastalk sayldn sylemitir. Zira ancak grlmeyene (gib) evk duyulur, halbuki Allah gib deil hzrdr. Nerede olursanz olun O sizinle beraberdir

melindeki yet de (el-Hadd 57/4) bunu ifade etmektedir (Beaurecueil, s. 283). Ge dnem tasavvuf melliflerinden Ahmed Ziyeddin Gmhnevye gre avamn evki dnyaya, havassn evki cennete, havassn en sekinlerinin evki ise mevlyadr (Cmiul-ul, I, 203-204). Gazzl, Eb Tlib el-Mekknin tl-ulbundan yararlanarak (II, 60-64) evk ile muhabbet arasnda kesin bir illiyet ilikisi kurar. nk hakknda bilgi (idrak) sahibi olunmayan birine itiyak duyulmad gibi tamamen idrak edilene de itiyak duyulmaz. rifler, ilh srlardan bazlarna muttali olsalar bile bunlarn hakikatlerini deil temsillerini ve z-hir grnlerini idrak ettikleri, dnya megaleleri idraklerini snrlad ve btn bu engeller ancak hirette ortadan kalkaca iin zorunlu olarak onlarn ilh hakikatlere ulama evkleri devam edecektir. te yandan ilh hakikatlerin snr yoktur; kul bunlarn bazlar hakknda bilgiye kavusa da birou ona hep gizli kalacaktr; bundan dolay evkin de sonu yoktur. Ayrca ilh hakikatler ylesine akn ve snrszdr ki bunlar ancak Allahn ilmi kuatabilir; kul, ilh cemal ve cellin her durumda kendi bilgisini atn bildiinden onlar hakkndaki bilgisi arttka bilmediklerini bilme evki de hep srecektir (y, IV, 322-324). Filozoflar Allahn ihtiyatan, dolaysyla kendisi iin bir ama gtmekten mnezzeh olduundan Ona evk isnat edilemeyeceini belirtirken tasavvuf kaynaklarnda Allahn kullarna duyduu evkten sz edilmektedir. Eb Ali ed-Dekkk, Hz. Peygamberin, Allahm, gnlme sana kavuma evkini vermeni diliyorum eklindeki duasn (Msned, IV, 264; V, 191; Nes, Sehiv, 62) aklarken evkin 100 paradan olutuunu, Allahn doksan dokuz paray kendisine ayrdn, birini de insanlara dattn syler. Tasavvuf kaynaklarnda Allahn kullarna duyduu itiyak anlatan ifadeler yer alr (mesel bk. Kueyr, II, 629, 630; Gazzl, y, IV, 324). Muhyiddin bnl-Arab gibi baz sfler evk ile itiyakn birbirinden farkl olduunu sylemilerdir. Buna gre Allaha kavuunca evk son bulurken itiyak devam eder. evk herkes iin geerli bir makamdr; itiyak ise zel bir makam olup o hali yaayan sfler akna dner, ne yapacaklarn, nerede duracaklarn bilemezler (el-Fttl-Mekkiyye, II, 364; Kueyr, II, 626, 627). Eb Tlib el-Mekk benzer tesirleri evk iin kullanr (tl-ulb, II, 60, 64). Sfler ibadetlerin yalnzca muhabbet ve evkten dolay yaplmasna byk nem verirler. Mesel Sfyn es-Sevrnin bir sorusu zerine Rbia el-Adeviyye yle demitir: Allaha cehenneminden korktuum ve cennetini istediim iin deil Ona duyduum sevgi ve evkten dolay ibadet ettim (Gazzl, y, IV, 310). Yahy b. Muzn organlarn nefsn arzulardan bann kesilmesi eklindeki evk tanmndan da anlalaca zere (Kueyr, II, 627) sfler evki ahlk bir kavram olarak da kullanmlardr.

BBLYOGRAFYA

Tehnev, Kef, I, 770; Msned, IV, 264; V, 191; akk- Belh, Risle-i dbl-ibdt (nr. P. Nwya, trc. Nasrullah Prcevd, Marif, IV/1 [Tahran 1366/1987] iinde), s. 108, 112, 114; Frb, et-Talt (nr. Cafer l-i Ysn), Beyrut 1408/1998, s. 37; a.mlf., el-Mednetl-fla, Beyrut, ts. (Drl-kmsil-hads), s. 84-86; a.mlf., Uynl-mesil (nr. F. Dieterici, eemeratl-meryye f bair-risltil-Frbiyye: Alfr-bs Philosophische Abhandlungen iinde), Leiden 1890, s. 62; Serrc, el-Lma (nr. Kmil Mustafa Hindv), Beyrut 1421/2001, s.

58-60; Eb Tlib el-Mekk, tl-ulb, Kahire 1310, II, 60-64; bn Sn, e-if el-lhiyyt (2), s. 285-388, 390-394, 397-398, 427-432; a.mlf., en-Nect (nr. M. Tak Dnipejh), Tahran 1364 h./1985, s. 626-634, 637, 647, 681-691, 694-696; Eb Nuaym, ilye, X, 78-79, 87, 91, 95, 96; Kueyr, er-Risle, II, 626-632; Gazzl, y, II, 272, 279, 295-296; IV, 310, 322-327; a.mlf., Madl-felsife (nr. Muhyiddin Sabr), Kahire 1331, s. 164-165, 306-307, 310; Muhyiddin bnl-Arab, el-Fttl-Mekkiyye (nr. Osman smil Yahy), Kahire, ts. (Mektebetssekfetid-dniyye), II, 364; Ahmed Ziyeddin Gmhnev, Cmiul-ul (nr. Edb Nasreddin), Beyrut 1997, I, 203-204; S. de Laugier de Beaurecueil, Khwdja Abdullh Anr: Mystique hanbalite, Beyrouth, ts. (Imprimerie Catholique), s. 283; L. Lewisohn, aw, EI (Fr.), IX, 389390. Mustafa arc

EVK, Tasadduk Hseyin


) ( (1783-1871) Mesnevileriyle tannan Urdu airi. Leknev ehrinde dodu. Daha ok Nev-vb Mirza diye tannd ve iirlerinde evk mahlasn kulland. Babas k Ali Han ve babasnn amcas Mirza Ali Han blgenin mehur hekimleridir. Mirza Ali Hana Leknev nevvb tarafndan hekml-mlk unvan verilmiti. yi bir renim gren ve deiik ilim dallarnda yetien evk de bu meslei setiinden hekm lakabn ald. ocukluundan beri iir ve edebiyata ilgi duyan bir arkada topluluu iinde yer alan evk arkadalarnn etkisiyle kk yata iir sylemeye balad. Bu toplulukla birlikte avlanma, panayr ve elence meknlarn dolamann yan sra i bir aileden geldii iin Kerbel ve r trenlerine de katld. Kendi dneminde Leknevin sekinleri tarafndan yas merasiminden ok elence meclisi olarak grlmeye balanan bu trenler iirini gelitirmesinde bir tevik unsuru oldu. Eved (Oudh, Evadh) nevvblarnn saraynda byk nfuzu bulunan Mirza Ali Hann itibar sahibi olu Hekm Meshuddevle Bahdr kendisinden farkl bir mizaca sahip, zevk ve elenceye dkn olan evki saraydan uzak tutmaya altysa da o Vcid Ali ah zamannda sarayda grev almay baard. evk, Leknevde vefat etti. Dnemin nl airi tein talebesi olan evk hayat tarz, dnceleri, eserlerinde iledii konular ve bunlar ele al biimiyle klasik bir Leknev ekol airidir. evkin zellikle mesnevileri iddetle eletirilmi, buna karlk slbunun etkileyicilii, dilinin akcl ve sadeliiyle devrin byk airleri arasnda yer almtr. Daha ok mesnevileriyle n kazanan evkin eserleri arasnda drt mesnevisi nemlidir: Ferb-i I, Bahr- I, Zehr-i I (nr. Emr Hasan Nrn, Dehli 1980; nr. Mecnn Gorakpr, Karai 2005) ve Lezzeti I. Bunlardan ilk Fermn Fetihpr (Lahor 1972) ve Red Hasan Han (New Delhi 1998) tarafndan bir arada neredilmitir. evkin mesnevilerini Atullah Plv de Meneviyyt- ev adyla yaymlamtr (Patna 1975). Bunlardan baka az sayda gazeli, mteferrik beyitleriyle krk bir bentlik vsuhtu bulunmaktadr. airin en ok bilinen eseri olan Zehr-i Ita hacca giden kocas tarafndan evkin evine braklan gen bir kadnla evkin kaynbiraderi arasnda geen gerek bir ak maceras anlatlr. Hacdan dnen kocas eini almaya gidince ndan ayrlmaya dayanamayan kadn intihar eder. airin byle bir olaydan etkilenerek yazd bu mesnevideki duygu younluu ve anlatm cokusu, Urducann en mehur mesnevilerinden kabul edilen Sirl-beyndan daha ok beenilmitir (Ebl-Leys Sddk, s. 604605). evkin klliyatn yaymlayan ah Abdsselm (Leknev 1978) mesneviyi ngilizceye evirmitir (Zahr-i Ishq or The Poison of Love, Delhi 1982).

BBLYOGRAFYA

Abdlhalm erer, Gzete-i Leknev (nr. M. krm aaty), Lahor 2006, s. 117, 340; Seyyid Muhammed Akl Rzv, Urd Menev k rti, Leknev 1983, s. 236-242; Muhammad Sadiq, A History of Urdu Literature, Delhi 1984, s. 198-201; Ebl-Leys Sddk, Leknev k Debistn- ir, Karai 1987, s. 604-625; J. A. Haywood, aw, EI (ng.), IX, 377-378. Halil Toker

EVKN
() Eb Abdillh Muhammed b. Al b. Muhammed e-evkn es-Sann el-Yemen (. 1250/1834) ok ynl slm limi, mctehid. 28 Zilkade 1173te (12 Temmuz 1760) Sanann gneydousundaki evknda dodu. Babasnn krk yl boyunca kadlk yapt Sanada yetiti. Yemendeki Zeyd immetinin kurulmasnda ve idaresinde ok etkin olmu, Osmanl Devletine kar savalarda nemli roller stlenmi kkl bir aileye mensuptur. evkn, devrin Zeyd muhitlerinde kabul gren mfredata uygun biimde renim hayatna balad. Babasnn destei sayesinde btn vaktini ilme hasredebilecei rahat bir genlik dnemi yaad. Bakadlkta bulunduu yllarda Zeyd imamlar ile katld baz asker seferler hari Sana dna kmad. Devrin ehl-i hads ve tecdid hareketinin Yemendeki nemli simalarndan Abdlkdir el-Kevkebn ve Hasan b. smil el-Marib ile Zeyd geleneinin savunuculuuyla tannm Abdullah b. smil en-Nehm ve Zeyd fkhnn nde gelen ismi Yahy b. Muhammed elHevs gibi Sanadaki ilm hayatn eitli ynlerini temsil eden limlerin talebesi oldu. Eitim hayat boyunca gerek Yemen kltr havzasna ait birok nemli eseri, gerekse mteahhirn devri slm dnyasnn merkez blgelerinde ne kan medrese metinlerini tahsil etti. Bu srada ilm-i heyetle vaz gibi baz ilimleri kendi gayretiyle renmeye alt. Henz eitimini tamamlamadan ders okutmaya balad ve bir mddet sonra gnde ondan fazla halkaya ders veren bir hoca oldu. Olu Ahmedin yan sra Muhammed b. Hasan ez-Zimr, Muhammed b. Ahmed es-Sd, Muhammed b. Ahmed Meham esSann, Ahmed b. Abdullah ed-Damed, Ali b. Ahmed Hcir es-Sann ve Ahmed b. Ali b. Muhsin b. mm el-Mtevekkil-Alellah gibi talabeleri Yemenin ilm, idar ve adl hayatnda nemli roller stlendi. rencilii devam ederken fetva vermeye balad ve yirmili yalarnda tannm bir mft haline geldi. Yemen Zeydlii iinde gelierek Snn kaynak ve usul anlaynn kabul edilmesini ve ehl-i hadsin baz ilkelerinin benimsenmesini isteyen akmn evkn zerindeki etkisinin bu dnemde giderek artt grlmektedir. Bu erevede 1205te (1791) yazd el-d-emnde bir yandan Zeyd inanna paralel olarak Hz. Alinin sahbe iindeki zel mevkiini koruyan dier yandan Snn hilfet anlayn teyit eden bir izgi benimsedi. yl sonra rdl-abyi kaleme alp Zeyd toplumlarnda yaygn olan, baz sahblere sebbetme detine yine Zeyd kaynaklarn kullanarak kar kmas bu mezhebin yaygn olduu evrelerde byk tepki uyandrd. Bu tepkilere kar kendisini koruyan Yemen mam Mansr Ali b. Abbas 1209da (1795) evknyi kdlkudt tayin etti. Vefatna kadar kdlkudtlk makamnda kalan evkn devletin i ve d politikalarn belirlemede nemli roller stlendi ve krk yl aan bu grevi esnasnda Yemenin en etkili siyasal kiiliklerinden biri haline geldi. Snn-i geriliminin atmalara dnt 1210da (1795-96) bata Kevkebn olmak zere baz hocalarnn tevikiyle kaleme ald Neyll-evr tamamlayp talebelerine okutmaya balamas, evknnin Zeyd kelmyla ve Zeydliin Yemendeki kolu olan Hdevliin kaynak anlayyla irtibatn kesme srecinde nemli bir dnm noktas tekil etti. Vehhb hareketinin gerek asker

gerek sosyal etkilerini zellikle Kuzey Yemen zerinde hissettirdii dnemde bu hareketin vurgulad eyleri ve temel iddialarn paylaan ed-Drrn-nad ile eru-udr gibi eserleri ve eitli fetvalaryla bir yandan kendi tecdid anlayn gelitiren, dier yandan bu hareketin siyas ynden Yemene girmesinin gerekli olmadn ima ederek Yemen immetinin karlarn koruyan bir izgi takip etti. 1216 Ramazannda (Ocak 1802) yeniden patlak veren Snn-i atmasnn bastrlmasnn ardndan Hdevliin baz nemli simalarnn ar cezalar almasn salayp kendisine muhalefet eden evrelere kar iktidarn glendirdi. 1222deki (1807) ekonomik krizde devletin er ykmllkler dnda hibir vergi almamas ynndeki teklifini Mansr Aliye kabul ettirdiyse de Yemen immetinin mal politikalarn ehl-i hads Selefliine yakn bir izgiye ekme teebbs baarszlkla sonuland. Bu tecrbenin ardndan ed-Devl-cil gibi eserleri erevesinde Yemen Devleti ve toplumunun problemlerine ynelik konulara daha ok temas etmekle birlikte kapsaml bir slahat projesi gelitiremedi. Kdlkudtla tayininden yaklak yirmi yl sonra, renciliinden beri ehl-i hads Seleflii izgisinde gelitirdii kaynak ve usul anlaynn olgun rneklerini tamamlamaya balad. Nitekim bu erevedeki en nemli almalar saylan et-Tuaf, Fetul-adr, rdl-ful ve es-Seyll-cerrr gibi eserlerini 1228-1235 (1813-1820) yllar arasnda kaleme ald. Yemen immetinin karlat nemli siyas meselelerde grne bavurulan evkn kdlkudtln yan sra zaman zaman vezir, vali ve saray grevlisi gibi idar makamlarn yetkilerine dahil sorumluluklar stlendi. Mansr Ali ile halefi ve olu Mtevekkil Ahmed arasndaki ihtilfta olduu gibi birok siyas ekimede ve eitli isyanlarda ara buluculuk yapt, immetin d siyasetinin ekillenmesinde rol oynad. Mesel Necid Emri Abdlazz b. Muhammed b. Sud ve Mekke Emri Glib b. Msid ile yaplan baz yazmalarn yan sra Bbli ve Mehmed Ali Paann temsilcileriyle bir ksm grmeleri yrtt. Ksm immetinin Yemene hkim olduu dnemde yaayan evkn 26 Cemziyelhir 1250de (30 Ekim 1834) vefat etti. Sanann Huzeyme Kabristanna defnedildiyse de bu kabristann 1966da yklmas zerine mezar Filayh Camiinin hazresine nakledildi. Kendisinden sonra kdlkudt olan kardei Yahy ve olu Ahmedle devam eden soyu Yemenin siyasal ve kltrel hayatnda etkili olmay srdrd. lm ahsiyeti. evkn, Yemen Hdev toplumu iinde zellikle IX. (XV.) yzyldan itibaren Snn kaynak anlayn benimsemeye ynelik gelien ve modernleme srecine kadar devam eden eilimin en tannm simasdr. Eb Abdullah bnl-Vezr (. 840/1436), Hasan el-Cell, Makbil ve Emr es-Sannnin (. 1182/1768) ekillendirdii bu akmn son noktasn evkn tekil etmektedir. bn Teymiyye ve bn Kayyim el-Cevziyyeden etkilenmekle beraber yaklam ve iddialarnn temelleri ehl-i hads Selefliinde bulunan sz konusu akmn XII. (XVIII.) yzylda Ksm immeti tarafndan himaye edildii grlmektedir. Bu politika, evknyi akmn yaklamlarn benimsemi gen bir hoca iken kdlkudtla getirerek ona kadlk ve mderrislik grevlerine kendi rencilerini tayin etme, bylece de grlerini Hdev toplumu zerinde uygulama imkn vermitir. evkn, modernleme srecinden nce genellikle slm medeniyetinin merkez blgelerinin dnda ortaya kan, ilm olduu kadar itima ve siyas gndemlere de sahip tecdid hareketlerinden birini temsil etmektedir. slm ilimlerdeki almalarnn yan sra gerek kendi anlayn merulatran bir slm tarihi ina etme teebbs, gerek hedefledii lim tipini yetitirmek iin yeni bir mfredat hazrlamas, gerekse talebeleriyle Yemen toplumunda sz sahibi olacak teebbslerde bulunan bir evre meydana getirmesi, onun sadece telif ve yarg ileriyle megul bir limden ziyade ok boyutlu bir tecdid hareketinin nderi olduunu gstermektedir. Eser ve grleriyle M. Red Rz gibi ahsiyetleri hayli etkilemise de onu modern slm dncesinin erken nclerinden biri diye niteleyen almalar ciddi bir yanlgya dmektedir. evkn, entelektel seviyede Batllama

abalar henz kendi yaad corafyaya girmemiken slm medeniyetinin kendine has dilini, meselelerini ve literatrn kullanp bu medeniyete ynelik nemli eletiriler ortaya koymutur. evknnin hem renim hayatnn hem mctehid yetitirmek iin teklif ettii mfredatn muhtevasn oluturan metinler byk lde onun yaad dnemde slm medeniyetinin ulat noktay temsil eden eserlerdir. Ancak temel iddialar ehl-i hads Selefliini yanstmakta ve ada olan dier tecdid hareketleriyle mukayese edildiinde eserlerinde grlen zhir temayllerin daha kuvvetli olduu anlalmaktadr. Yazldklar tarihler dikkate alnarak incelendiinde evknnin eserlerinde Hdev kltrnn izlerinin giderek azald, buna karlk ehl-i hads Selefliinin etkisinin artt grlmektedir. Sz konusu eilim sreci iinde eserlerinde yer verdii baz grlerinin deitii anlalmaktadr. Kaynak, iddia ve slp asndan Vehhblikle arasnda dikkat ekici paralellikler bulunmasna ramen evknyi bu hareketin bir paras diye kabul etmek yanl olur. Yemen Zeyd immetinin en nemli devlet adamlarndan biri olarak evkn, hem Vehhblere hem dier devletlere ve siyas hareketlere kar kendi devletinin karlarn gzeten bir tutum sergilemitir. Grleri. 1. Fkh. evknnin fkh anlayn belirleyen prensipler naslarn zhirine ballk, sahih senedli hd hadisi yete denk bir delil deerinde sayma, ictihadn srekliliini ve taklidin reddini esas alma ve mezheplere kar kma eklinde zetlenebilir. Bu kabulleri onu hem Snn fkh mezheplerine hem de Hdevlie kar tavr almaya sevketmitir. Fkh usulnn naslarla temellendirilmesi halinde fkhn zandan byk lde uzaklatrlabileceini dnen evkn, naslarla dorudan irtibat bulunmayan her trl usul meselesinin reddedilmesi gerektiini ve birok usul kaidesinin aslnda rey kaynakl olup tartlmadan kabul edildiini ileri srmekte, bu erevede kelm, mantk ve dile dair terim ve meselelerin fkh usulnde yerinin bulunmadn iddia etmektedir. Ona gre fkh usul ictihad iin gereken en nemli ilim saylmasna ramen mevcut haliyle tam aksi bir amaca hizmet etmekte ve mctehid yerine mukallid yetitirmektedir. Naslarn mefhum alannn klasik slm ilimlerinde ve zellikle fkhta anlalandan ok daha geni olduunu syleyen evknye gre fkh ilminde ok defa naslarla hkm verme imkn varken Kuran ve Snnette hkm bulunmad ileri srlerek reye bavurulmutur. Hadislerle ameli birtakm kaytlarla snrlandrdklarn dnd mezheplerin anlayna kar kan ve bir hadisin senedinin shhat artlarn tadktan sonra hibir gereke ile terkedilemeyeceini dnen evkn bu erevede umml-belv, rvinin rivayetiyle amel etmemesi, amel-i ehl-i Medne ve nassa ziyade gibi prensiplere dayanarak baz hd rivayetlerle amel etmeyen Hanef ve Mlikleri eletirir. Ona gre fkh tarihinde mezheplerin ilm gelenekleri iinde olumu hadis eserlerine bavurulduu ve hadis literatr bir btn olarak fkh almalarnn malzemesi haline getirilmedii iin mezhep mensubu limler birok hataya dmtr. Mrsel hadisin delil deerini reddeden evkn, fiil snnetin vcb ifade edemeyeceini ve zayf rivayetlerin birbirini desteklemesi durumunda birlikte hccet olabileceini kabul etmektedir. Sahb kavlinin ictihaddan ibaret bulunduunu vurgulayp icmn hem vukuunun muhtemel olmadn hem de mezhepleme gibi etkenlerden tr shhatli bir ekilde gerekleemeyeceini savunmaktadr. Mslmanlarn grlerinin bir meselede birlemesi bu kiilerin meydana getirdii toplulua din sahasnda ter yetkisi vermez. Bir yandan icm edilen grlerin esasen ictihad rn sayld iin daha sonra ortaya kacak ictihadlar nakzedemeyeceini vurgulayan evkn, dier yandan icmn tesbitinde Dvd ez-Zhir gibi kiilerin grlerinin dikkate alnmayacan syleyen Nevev gibi mellifleri tenkit eder. evkn, hem naslardan uzaklamay hem de mezheplerin ve taklidin ortaya kn rey ile hareket etmenin

sonucu diye grmektedir. Reye muhalefetini naslara ve ilk nesillerden aktarlan rivayetlere dayandrmakta, mezhep taassubu ve hle-i eriyye gibi gelimeleri rey ile hareket etmenin birer neticesi olarak sunmakta ve Ehl-i kitabn dinlerini tahrif etmesiyle mezhep mensuplarnn slm aslndan koparmalarnn ortak sebebini reyin tekil ettiini ileri srmektedir. bn Hazmn kyas hakkndaki grlerine katldn syleyerek fkh usulndeki illeti belirleme yollarnn rey kaynakl olduunu, reyin ise dinde geerli bir bilgi kayna saylmadn iddia edip kyasa kar kar. Ancak yine bn Hazm gibi, fkh mezhepleri tarafndan kyas diye kabul edilen akl yrtmelerin nemli bir ksmnn kyas olmayp nassn mefhumu iinde yer aldn vurgulayarak bu kyaslar neticesinde elde edilen hkmleri benimser. stihsana sert eletiriler ynelten evknnin istishb, meslih-i mrsele ve rf delilleri hakknda ak bir ey sylememekle birlikte fr eserlerinde bu delillerle istidllde bulunduu grlmektedir. ctihadn farz- kifye olduunu syleyen evkn, bir dnemden sonra mctehid gelmediini ileri srmenin bu dnemlerde yaayan mslmanlarn tekfir edilmesi anlamna geldiini dnr. ctihad faaliyetinin kesintiye uramasn, naslarla irtibatn koparlmas ve mctehid imamlarn grlerinin naslarn yerine geirilmesi olarak grr. Bu durumu Kuran ve Snnetin neshi diye niteler. Taklidin haram olduunu vurgulayp mctehid saylmayanlarn taknmas gereken tavrn delile uymak olduunu syler. Delile uymak bir mmnin bir meselenin hkmn mctehid bir lime sormas, bu limin naslardaki ilgili hkm ona anlatmas, bylece onun bu hkmle amel etmesidir. evkn, ictihadn ictihad nakzedemeyeceini ne srerek baz mctehidlerin mezhep imam eklinde nitelenmesine ve ictihadda tecezzyi reddedip mutlak mctehidin baz dnemlerde mevcut olmayabilecei anlayna itiraz etmektedir. Mctehidin kendisini Asr- sadette gibi grmesini ve vahye sanki ilk defa kendisi muhatap oluyormu gibi araya hibir gr sokmamasn tavsiye eder. Mezheplerin teekklnden sonra ortaya kan tahrc ve tercih gibi fkh faaliyetleri mezhep imamlarnn grlerinin naslarn yerine ikame edilmesi olarak telakki eder. Mezhep mensuplar arasnda da her dnemde mctehidlerin ktn syleyen evkn bu balamda Mliklerden bn Abdlber, Kd yz ve Eb Bekir bnl-Arabyi, filerden bn Abdsselm, bn Dakkuld, bn Seyyidnns, Zeynddin elIrk, bn Hacer el-Askaln ve Sytyi; Hanbellerden Muvaffakuddin bn Kudme, bn Teymiyye ve bn Kayyim el-Cevziyyeyi mctehidlik mertebesine ulamalarna ramen ictihadlarn aklayamayan limler diye zikreder. Mezhep imamlarnn merkeze alnp sonraki dnemlerde ilm seviyenin giderek dtnn kabul edilmesine kar karak bu devirlerde imamlarla ayn seviyede ve hatta onlardan stn birok limin geldiini dnr. Bu limlerden biri olarak bnl-Vezri zikreder ve onun hem fkh hem kelm imamlar ile yarabilecek bir ilme sahip olduunu syler. evkn fr-i fkh eserlerinde bazan Hdev fkhndan, bazan icmdan yahut drt Snn fkh mezhebinin ittifak ettii grlerden ayrlmaktadr. Hdev fkhna muhalefet ederek dil ve Ehl-i beytten imam bulunmasa da cuma namaznn farz olduunu, ezan ve kmette hayye al hayril-amel ifadesinin okunmamas gerektiini ve mukimken namazlarn zrsz cemedilemeyeini savunur. Drtten fazla kadnla evlenilebilecei, rib hadisinde zikredilmeyen cinslerin zikredilenlere ilhak edilemeyecei ve bid talkn hkm belirtmedii gibi grleri ise icma veya Snn fkh mezheplerinin ittifaklarna aykr olarak nitelendirilmektedir. 2. Hadis. Yemen Zeydlii iinde gelien hadis merkezli ilim anlaynn temsilcilerinden biri olan evkn bu evrede Snn hadis kaynaklarnn benimsenmesi iin almtr. Zeyd kltrnde nemli yere sahip Ehl-i beyt muhabbetiyle Snn hadis kaynaklarnn kabuln birbirine zt gren anlaya kar hayat boyunca youn bir mcadele vermi, gerek eserleri gerekse fetvalarnda bir

hadisin e-aayn gibi nemli Snn hadis kitaplarnda yer almasn temel bir tercih sebebi olarak benimsemitir. Mctehid olabilmek iin renilmesi gereken ilimlerin banda hadisin gelmesi gerektiini dnen evknye gre hadiste uzmanlk seviyesine dier ilimlere kyasla ok daha uzun bir alma sonucu ulalabilir. zellikle kdlkudtlndan nceki hayat dikkate alndnda kendisinin de hadis arlkl bir faaliyet iinde bulunduu, verdii derslerin byk ksmnn hadise dair olduu grlmektedir. Hocalarndan Snn hadis literatrnn birok eserini okuyan evknnin iczetleri arasnda ricl eserlerinin azl dikkati ekmektedir. Ona gre Zeydlik gibi Snn ilim gelenei de hadise yeterince nem vermemitir. Nitekim kelm ve fkh sahalarnda senedi sahih kabul edilen hadisin tek bana yeterli delil tekil etmesi anlay Snn ilim dnyasna hkim olamad gibi bu dnyay ekillendiren Gazzl ve Fahreddin er-Rz gibi pek ok lim de hadis alanna yeterince emek vermemitir. evknnin, senedi sahih hadislerin zhir anlamlaryla amel edilmesi gerektiini benimseyip metin tenkidinden genellikle uzak durduu anlalmaktadr. Erken dnem eserlerinde daha ok Zeyd evrelerinde kullanlan zayf rivayetlere yer verirken bu eiliminin sonraki almalarnda giderek azald grlmektedir. Byk lde Syt ve bnl-Cevzden etkilendii anlalan mevz hadis almalar erevesinde baz rivayetlerin kendisinden nceki literatrde mevz kabul edilmesini eletirmi ve bu tavryla Leknev gibi limlerin eletirilerine hedef olmutur. 3. Tefsir. evknnin tefsir almalarnn balca zellikleri, bu almalarn Mutezil kaynaklardan beslenen Zeyd tefsir geleneinden farkll erevesinde anlalabilmektedir. Mutezil diryet tefsirlerine karlk rivayet usulne de yer vermeye alan evkn bir yandan Kurtub, bn Kesr ve Syt gibi Snn slm dnyasnn nemli tefsir limlerinin eserlerinden, dier yandan Zeyd toplumunda Snn tefsir anlaynn nceki temsilcileri olan bnl-Vezr gibi limlerin almalarndan yararlanmtr. Genellikle Zemaher ve bn Atyye zerinden Mutezil tefsirlere sk sk eletiriler ynelten evknnin Hz. Alinin immeti gibi birka noktada i tefsir kltrnden etkilendii grlmektedir. evkn, esbb- nzle yer veri tarznda Sytyi takip etmi, esbb- nzl rivayetlerini deerlendirirken tarih alanndaki bilgi ve almalarn da kullanmtr. Ona gre Kurann iczn yet ve sreler arasndaki uyumda (mnsebtl-yt ves-sver) aramak slmn esaslarna ve Kurann hususiyetlerine tamamen aykrdr. Byle bir uyumun insanlar tarafndan kaleme alnm metinlerde bile bulunabileceini vurgulayan evkn bir yandan bu konudaki eseriyle mehur Bikyi, dier yandan bu anlaya yakn duran ve ona eserlerinde yer veren Rz ve Zemaheryi eletirir. Neshi reddedenlere kar ar ifadeler kullanr ve sriliyat diye nitelenen rivayetleri iddetle reddeder. Zaman zaman sened tenkidine tbi tutmadan baz zayf rivayetlere yer verir. stiv ve krs gibi mtebih kelimelerin zhir mnalaryla anlalmas gerektii hususunda ehl-i hads Selefliini benimser. ctihad ve taklid hakkndaki iddialarn tefsirine de yanstr. evknnin, zellikle atalarnn yolundan gitmekte srar eden mriklerle din adamlarn tanr edinen hristiyanlarn durumunu mukallitlerin mezheplerine bal kalmadaki srarlarna benzetmesi dikkat ekmektedir. 4. Kelm. evkn, slm medeniyeti tarihi boyunca kazand muhteva asndan kelm ilmine kardr. Hem Ehl-i snnetin hem de Mutezileye dayanan Zeydiyyenin kelmn temelsiz telakkiler btn diye gren evkn, prensip olarak itikad sahada akl yrtmeye kar kmamakla beraber kelm ilminin akla dayal bir disiplin sayld grn reddeder. Akl istid-lllerle kelm meselelerinde ne kadar farkl sonulara varlabilecei hususunda rnekler verir. Ona gre kelmn

birok meselesi hakknda akl yrtmek mmkn olmad gibi bu meselelerin vazedilmesi ve tartlmas slm tarafndan ngrlmemektedir. te yandan kelm literatrnden haberdar olmamay bir slm limi iin doru bulmamakta, fakat kelm eserlerinin ancak ilim tahsilinin son merhalelerinde okunmas gerektiini sylemektedir. evkn, ehl-i hads Selefliini hem gr hem slp asndan ana hatlaryla benimsemekle beraber baz meselelerde sz konusu izgiden ayrlmaktadr. Nitekim Allahn sfatlarnn anlalmasnda Selefin yoluna uyulup herhangi bir tevile gidilmemesi gerektiini birok yerde ifade etmesine ramen hayatnn farkl dnemlerine ait eserlerinde vech, yed, ulv gibi haber sfatlar tevil ettii grlmektedir. Esm-i hsnnn naslarla bildirilen isimlerle snrl olmadn dnen evkn, halkul-Kurn meselesinde hem ehl-i hadsin hem Mutezilenin grn reddederek bu konuda tavr almay doru bulmayan anlay (vkfiyye) benimsediini ima etmekte ve Hanbellerin bu hususta kendi grlerini benimsemeyenlere kar gsterdikleri tavr eletirmektedir. Kaderin sebeplere bal olarak deiebileceini sylemekte ve insann biri mutlak, dieri mukayyet iki eceli bulunduunu ne srmektedir. Amelin imandan cz olduu ve imann artp eksilebilecei anlayn kabul eden evkn, irk kavram hakknda bn Teymiyye izgisini takip etse de peygamberlerin ve slih kimselerin hem ahslar hem de slih amelleri ve dualaryla tevesslde bulunmay ciz grmektedir. Ona gre kabir ziyaretlerinde ihtiyalarn arzeden ve adakta bulunan kiiler Chiliye Araplarna nisbetle daha koyu bir dallet iindedir; zira bunlar, o dnemde bile putlara atfedilmeyen kudret ve yce zellikleri kabirlere izfe etmektedir. evkn, Zeydiyyeden farkl ekilde Ehl-i beyt kavramnn Hz. Peygamberin elerini de kapsad, halifenin Kureyin herhangi bir koluna mensup olabilecei, aka kfr iinde bulunduunu ortaya koymamak, ehl-i kble olmak ve Allaha isyan emretmemek artyla devlet bakanna isyann ciz saylmad ve Hulef-yi Ridnin hilfete geli srasnn ayn zamanda onlarn arasndaki fazilet derecesini gsterdii kanaatini tamaktadr. 5. Tasavvuf. Tasavvufun k noktasnn slmn esaslarna uygun bulunduunu kabul eden evkn, kerametin hak olduunu sahblerin kerametlerinden rnekler vererek ispat etmeye almakta ve erken dnem tasavvufundaki baz zhid simalar saygyla anmaktadr. ona gre zhd ve takvnn anlam deitirip tasavvuf halini almas slm tarihindeki en tehlikeli dnmlerin banda gelmektedir. nk fkh mezheplerinin teekkl ve mezhep taassubunun yaylmas yalnzca amel sahasyla ilgili birtakm bidatlar ortaya karmken tasavvuf ve tarikatlarn oluumu tevhid inancn zedeleyen muhtelif unsurlar beraberinde getirdiinden mslmanlarn itikadn tehdit etmektedir. evkn, tasavvuf dncesi tarafndan mnalar yeniden ekillendirilmi birok kavramn slma muhalif anlaylarn yansmas olduunu ne srmektedir. Mmini zayflatan ve tayyibi terketmeyi gerektiren tasavvuf zhd bidat diye niteledii gibi peygamberlerin ve ulemnn rnek hayatlaryla badamayan ve topluma yarar salamay ortadan kaldran uzlete de kar kar. te yandan riyzet yoluyla hrikulde gibi grlen haller meydana getirmeyi slma tamamen aykr bulur ve bu hallerin keramet kabul edilmesine itiraz eder. Riyzet sonucu ortaya kan hallerin tabiat kanunlar gibi kurall bir oluum nitelii tadn vurgulayan evkn, Hint kltrnn yoga kavramn gndeme getirip slm d toplumlarda gelitirilmi vastalar sonucunda grlen hrikuldeliklerin riyzetin rahmn saylmadna delil tekil ettiini ne srer. Ona gre srekli ibadetle megul olmalaryla tannan baz sf gruplar bir yandan slmn esaslarna muhalefet etmekte, dier yandan ok ibadet eden Hriclere benzemektedir. evkn vahdet kavramn e ayrm, vahdet-i hd ve vahdet-i kusdun hak, vahdet-i vcdun ise hem eriata hem akla aykr olduunu vurgulamtr. Vahdet-i vcd anlayn kfr diye niteleyen evkn,

Muhyiddin bnl-Arab ve bn Sebn gibi kiilerin eserlerine ar eletiriler yneltmekte ve tasavvuf tarihinde ortaya kan birok gelimenin eriat hkmlerini devre d brakmay amaladn iddia etmektedir. Etkileri. evkn, modern dnem slm dnyasnda eserleri en ok rabet gren ve kendisine en ok atfta bulunulan isimlerden biridir. Onun grleri ve eserleri erken devir modern slm dncesinin en nemli tarih kaynaklar arasnda yer almaktadr. zellikle ictihad erevesindeki tartmalarda srekli gndeme getirilen evkn birok modern mellif tarafndan mctehid, muslih, mceddid gibi sfatlarla nitelendirilmitir. 1. Yemendeki Etkileri. evknnin Yemenin siyasal ve entelektel hayat zerinde gerek Osmanllarn Yemende ikinci defa hkimiyet kurduu yllarda gerek Hamdddin immeti dneminde gerekse 1962 ihtilli sonrasnda ok boyutlu ve derin etkileri grlmektedir. Daha ncelere uzanmakla birlikte genellikle bnl-Vezrle balad ifade edilen ve evkn tarafndan zirveye tanan hareket, Zeyd mezhebini ve toplumunu Snn dnyasna daha ok yaklatrarak Yemen Zeyd evresinde Snn kaynak ve usul anlayn byk lde hkim klm, slm ilimler mfredatnda kkl deiiklikler meydana getirmi, ilim dnyasnda yeni kavram ve kurumlar ortaya karmtr. evknnin rencilerinin siyas ve ilm sahada elde ettikleri hkimiyet, Osmanllarn Yemene Tanzimat ve Mecelle ile tamaya altklar slahat faaliyetlerinin sonularn dorudan etkilemitir. Hamdddin immeti devrinde de birok nemli makam ellerinde bulunduran evknnin rencilerinden bazlar ayn zamanda kendini gstermeye balayan modern Yemen milliyetiliini ilk defa dile getiren kiiler arasnda yer almtr. evkn 1962 ihtilliyle kurulan Cumhuriyetin brokrat ve aydnlarnca da benimsenmi ve 1000 yl akn sredir Yemende kurumsal varln srdren Zeyd immetinin doktrinel meruiyetini ortadan kaldrmak iin yine onun ismi ve grleri ne karlmtr. htill sonrasnda evknnin Yemen birliini kurmak iin gayret eden nclerden biri olduu iddia edilmi, eitli cadde, meydan ve resm binalara ad verilmitir. evknnin fkh anlay ve grlerinin modern Yemen meden hukukunu da etkiledii anlalmakta, gerek 1979 Yemen Meden Kanununda gerekse Yemenin resm fetva kurumlarnn almalarnda onun yaklamlarnn benimsendii grlmektedir. evknnin grleri sadece Yemenin fizik corafyasn tekil eden blgesinde deil Zengibar gibi Yemenin kltrel etkisi altnda kalan Afrika ve Hint Okyanusundaki baz blge ve adalarda da etkili olmutur. 2. Yemen Dndaki Etkileri. evknnin slm dnyasnda tannmas zellikle M. Red Rz ve Sddk Hasan Hann faaliyetleri sayesinde gereklemitir. Bir slah hareketi iin gerekli zemini oluturduklarn dnd en nemli simalar arasnda evknyi de zikreden ve onu mceddidler arasnda gsteren Red Rz Neyll-evr en iyi ahkml-hads, rdl-ful de en iyi fkh usul kitaplarndan biri diye nitelemektedir. Red Rznn yaklamlar, evknnin baz eserlerinin hayli erken saylabilecek bir dnemde yaymlanmasn ve slm dnyasnn merkez blgelerinde hzla tannmasn salamtr. evknnin rencilerinden Abdlhak b. Fazlullah Benres ve Hseyin (Hasan) b. Muhsin es-Seb el-Ensrnin rencisi olan Sddk Hasan Han onun dnce ve eserlerini Hindistana tamtr. Sddk Hasan Han, evknnin eitli eserleri zerine erh ve ihtisarlar kaleme alp Hindistandaki modern Selefliin evknnin eserleri erevesinde teekkl etmesini salamtr. Modern slm dncesinin nde gelen simalaryla klasik slm medeniyetindeki ilim geleneinin ana damarn savunan mellifler arasndaki tartmalarda evkn kendisine en ok atfta bulunulan kiilerden biri olmutur. Nitekim gerek Zhid Kevser ile Muhammed Abduhun talebeleri gerekse Abdlhay elLeknev ile Sddk Hasan Han arasnda geen tartmalarn balca konularndan biri evknnin grlerinin ilm deeridir. te yandan Vehhb hareketine mensup baz mellifler evknnin grleriyle bu hareket arasndaki benzerliklerden yola karak onu Vehhb nderlerin iinde

tantmaya gayret etmi, bylece Arap yarmadasnn Yemen dnda kalan ksmnda da evknnin benimsenmesini salamtr. Eserleri. evkn aada kaydedilenler dnda akde, fkh, tefsir ve hadise, Arap diline ve manta dair eitli rislelerini el-Fetur-rabbn min fetval-mm e-evkn ismiyle bir araya getirmeye almtr. Bu mecmuann baz ksmlar kaybolmusa da Muhammed Subh b. Hasan Hallk bakanlnda bir grup tarafndan tamamlanarak 218 risleden oluan on iki cilt halinde neredilmitir (Sana 1402/2002). Eserlerinde bir yandan otuz yana varmadan mutlak ictihad derecesine ulatn, dier yandan almalarnn doruyu yanltan ayrt edici bir kstas olduunu eitli vesilelerle vurgulayan evkn, muhaliflerini eletirirken bazan hayli sert ifadeler kullanan ve zgvenini muhataplarna hissettiren bir slba sahiptir. A) Fkh. 1. rdl-ful* il tail-a min ilmil-ul. evknnin ge dnem almalarndan olup kendi grlerini de ekledii karlatrmal bir fkh usul eseri niteliindedir (Kahire 1327, 1347, 1356). 2. es-Seyll-cerrrlmtedeffi al adiil-Ezhr. 1235te (1820) tamamlanan eser evknnin en nemli fr-i fkh almas kabul edilmektedir (I-II, Kahire 1971; nr. Mahmd brhim Zyid, I-IV, Beyrut 1405/1985). mam bnl-Murtaznn Kitbl-Ezhr f fhil-eimmetil-ehr zerine yazlm bir erh olmakla birlikte yer yer ar ifadelerle metinde benimsenen grlerin eletirisinin yapld bu eser iin bn Herve es-Semv, el-uamamz-zerl-mtedeffi al adiil-ezhr liyahhirah min ricsis-Seylil-cerrr adyla bir reddiye kaleme almtr. Eseri, Hasan b. Ahmed ki ez-Zamd Nzhetl-ebr mines-Seylil-cerrr ve Abdurrahman b. Muhammed el-Amrn Mutaars-Seylil-cerrr adyla ihtisar etmitir. 3. el-avll-mfd f edilletil-ictihd vet-tald. evknnin ictihad ve taklid hakkndaki grlerini en geni erevede ele ald eseridir. bn Kayyim el-Cevziyyenin lml-muvaninden nemli lde faydalanld anlalan eserin birok basks bulunmaktadr (Kahire 1340, 1347, 1411/1991). 4. ed-Drerl-behiyye filmesilil-fhiyye (Tanta 1408/1987, 1991; Riyad 1413/1992). 1217de (1802) tamamlanan bu muhtasar fr-i fkh eseri zerine mellif ed-Derril-muyye erud-Dreril-behiyye, olu Ahmed b. Muhammed es-Smt-ehebiyyetl-viye lid-Dreril-behiyye ve Sddk Hasan Han er-Ravatn-nediyye erud-Dreril-behiyye adlaryla erhler yazmtr. B) Hadis. 1. Neyll-evr eru Mnteal-abr. Mecdddin bn Teymiyyenin ahkm hadislerini bir araya getirdii Mnteal-abr min edi seyyidil-ayr adl kitabnn erhi olup 1793-1797 yllar arasnda kaleme alnmtr. 1297deki (1880) ilk basksndan sonra birok defa baslan eserde mellifin bn Hacerin Fetul-br ve Tell-abri ile Nevevnin el-Minhcndan nemli lde yararland anlalmaktadr. evknnin ilk dnem eserlerinden olduu iin Hdev grlerinin sonrakilerine gre daha fazla yer ald kitab brhim brhim Hill Nzl menitte bi-kefi avlil-Mnte, Hall Abdurrahman Ak Mutaaru Neylil-evr ve Faysal b. Abdlazz Mbrek Bustnl-abr adyla ihtisar etmitir. 2. el-Fevidl-mecma* fil-edilmeva. Mellifin, mevz hadis sahasnda daha nce yazlan eserleri bir araya getirmek amacyla 1248de (1832) kaleme ald bu eser (1303; Kahire 1380/1960) Mehmet Emin Akn tarafndan Mevzu Hadisler ismiyle Trkeye tercme edilmitir (Ankara 2006). 3. rdl-ab il mehebi Ehlil-beyt f abin-neb. Sahbeye beddua ve hakaret etmeye Ehl-i beyte mensup limlerin de kar olduunu gstermek maksadyla yazlmtr (Amman 2006). 4. Tufet-kirn bi-Uddetilnil-an min kelmi seyyidil-mrseln. bnl-Cezernin zikir ve dua ile ilgili hadisleri derledii eserinin tahrc arlkl erhidir (Kahire 1350, 1381; Beyrut 1988). 5. Derrs-sebe f

menbil-arbe ve-abe. evknnin byk lde Mecmauz-zevid ve Kenzlummlden faydalanp kaleme ald anlalan bu eserinde sahbe, Ehl-i beyt, tbin ve sonraki nesillere mensup baz kiilerin fazilet ve menkbeleri ele alnmaktadr (Dmak 1984, 1411/1990). 6. arl-vel al adil-vel. Kim benim bir velme dmanlk ederse ona sava iln ederim melindeki hadisin (Buhr, Ri, 38) erhi mahiyetindeki eserde gerek velnin kimler olduu, velyet makamna nasl ulalaca, sahbeden itibaren vellerin gsterdii kerametler gibi konularn yan sra mukallidlere ynelik eletiriler ve hle-i eriyyelerin yanll gibi meseleler de ilenmektedir (Kahire 1969). 7. Vebll-amm iye al ifil-evm. Emr Eb Tlib Hseyin b. Bedreddine ait ifl-evm f edil-akm lit-temyz beynel-ell vel-arm isimli ahkm hadisleri erhine yazlan hiye olup ifl-evm ile birlikte cilt halinde baslmtr (1996). C) Akaid. 1. ed-Drrn-nad f ili kelimetit-tevd. Kad Muhammed b. Ahmed Mehamn peygamberler, vel-ler ve byk insanlarla tevessln hkmn sormas zerine 1214 (1799) ylnda kaleme alnmtr (Kahire 1340, 1343; Riyad 1414/1994). 2. et-Tuaf fil-ird il mehebis-Selef. 1228de (1813) yazlan eserde Allahn zt ve sfatlar hakkndaki yorumlar arasnda en isabetlisinin Selefe ait gr olduu ispata allmaktadr. 3. Tenbhl-efil al m verade f ziydetilumri ve nunih mined-delil. Kaderin deiebilirlii ve mrn uzayp ksalabileceine dair bir eseridir (Sana 1990). evknnin kelm sahasnda dikkat eken eserleri arasnda el-d-emn f ibti veyeti emril-mminn, el-Mutaarl-bed fil-alil-vas, el-avl-d f immetil-fs, eru-udr f tarmi refil-ubr, Ban f enne icbeted-du l ynfi sebal-a ve Kefl-estr f ibli men le bi-fenid-dr zikredilebilir. D) Dier Eserleri. 1. Fetul-adr* el-cmi beyne fenneyir-rivye ved-dirye min ilmit-tefsr. Modern dnemin en yaygn tefsirleri arasndadr. evknnin ayrca her birinde farkl bir yeti tefsir ettii ondan fazla rislesi bulunmaktadr (I-V, Kahire 1349-1351). 2. el-Bedr-li* bi-mesini men badel-arnis-sbi. Mctehid olarak nitelenebilecek kiilerin VII. (XIII.) yzyl ve sonrasnda da yaam olduunu gstermek amacyla kaleme alnmtr (I-II, Kahire 1348). 3. tfl-ekbir bi-isndid-deftir. evknnin hocalar, rencileri ve iczet ald eserleri hakkndadr (Haydarbd 1328; Beyrut 1999). 4. Dvn-evkn eslkl-cevher (Dmak 1402/1982). evknnin olu Ali tarafndan derlenen iirlerinden olumaktadr. 5. Edeb-aleb ve mntehel-ereb. Mellifin eitli amalara ynelik eitim almalar iin slm ilimleri merkezli mfredatlar sunduu ve bu erevede kendi tecrbelerini anlatt eseridir (Beyrut 1402/1982, 1421/2000). 6. ed-Devl-cil li-defil-advvi-il (Kahire 1343, 1348; er-Resilsselefiyye iinde, Beyrut 1991). evknnin Yemen toplumunda grd problemleri ve teklif ettii zm yollarn ileyen eseridir. 7. rd-it il ittifi-eri alet-tevd ven-nbvve vel-med. Bu rislede tevhid, Hz. Muhammedin peygamberlii ve hiretin varl ilh dinin kaynaklarndan hareketle ispat edilmeye allmakta, yahudi dnr bn Meymn hiretle ilgili grlerinden dolay eletirilmekte ve bn Snnn bu konuda onun grlerini benimsedii iddia edilmektedir (Beyrut 1404/1984). evkn hakknda ilk eser talebesi olan Muhammed b. Hasan ez-Zimrnin Kitbt-Tir f cdi allmetil-elm vel-emr olup mellif burada evknnin hocalarn ve talebelerini geni bir ekilde ele almaktadr. evknye dair kaleme alnan ilk modern akademik almalarn Ahmed Hfz el-Hakemnin e-evkn edben ve iren (1977), brhim brhim Hillin el-mm-

evkn vel-ictihd vet-tald (Kahire 1979) adl eserleri olduu anlalmaktadr. Ayrca Hseyin b. Abdullah el-Amrnin el-mm-evkn: Rid arih (Beyrut 1990), Ksm Muhammed Glib e-ercnin el-mm-evkn: Aruh ve fikruh (Beyrut 1988), abn Muhammed smilin el-mm-evkn ve menhech f ulil-fh (Devha 1989), Ziyd Alinin el-Fikrssiys vel-nn inde-evkn (Beyrut 1999) ve Halme Bkerenin Melim tecddilmenhecil-fh nmec-evkn (Devha 2002) isimli almalar modern evkn literatrnn nemli eserleri arasndadr. XX. yzyln son eyreinden itibaren deiik slm lkelerinde hakknda onlarca doktora ve yksek lisans almas yaplan evknye dair Trkiyede Adil Yavuz doktora, Hasan Arslan, Yakup Bykolu ve Nail Okuyucu yksek lisans tezi hazrlamtr. Batdaki almalar arasnda dikkat eken Bernard Haykelin Revival and Reform: The Legacy of Muammed al-Shawkn adl eserinde evknnin hayat ve almalarn evreleyen tarih artlar ayrntl biimde ele alnmakla birlikte onun grleri ve katklar yzeysel bir ekilde anlatlmaktadr. Sana niversitesinin 1990da dzenledii evkn sempozyumunda sunulan teblilerden bazlar Dirst Yemeniyye dergisinde yaymlanmtr.

BBLYOGRAFYA

evkn, Neyll-evr (nr. smddin es-Sabbet), Kahire 1426/2005, I, 11-12; a.mlf., es-Seyllcerrr (nr. M. Subh Hasan Hallk), Dmak-Beyrut 1426/2005, I, 88, 143, 177, 351; II, 596; a.mlf., Fetul-adr, I, 12, 13, 272; III, 397; V, 440; a.mlf., el-Fetur-rabbn min fetval-mm eevkn (nr. M. Subh Hasan Hallk), Sana 1423/2002, V, 2595, 2610; a.mlf., Ban f kevni aami esbbit-teferru fid-dn hve ilmr-rey (el-Fetur-rabbn iinde), V, 2441-2464; a.mlf., Buyetl-mstefd fir-red al men enkeral-amele bil-ictihd min ehlit-tald (a.e. iinde), V, 2265, 2268, 2275; a.mlf., et-Tekk alet-tefkk li-udit-tekk (a.e. iinde), V, 2111-2160; a.mlf., Vebll-amm iye al ifil-evm, [bask yeri yok] 1416/1996 (Cemiyyet ulemil-Yemen), II, 168-169; a.mlf., ed-Derril-muyye erud-Dreril-behiyye (nr. M. Subh Hasan Hallk), Sana 1414/1993, I, 165; a.mlf., e-avriml-ddl-a lialii malti erbbil-ittid (nr. M. Subh Hasan Hallk), Sana 1411/1990, s. 32, 37; a.mlf., ed-Drrn-nad f ili kelimetit-tevd (er-Resils-selefiyye f iyi snneti ayril-beriyye [nr. Hlid Abdllatf] iinde), Beyrut 1411/1991, s. 1-47; a.mlf., et-Tuaf f mehibis-selef (nr. Selm b. Abdlhd - Ali Hasan Ali Abdlhamd), Desk 1409/1988, s. 39-48; Leknev, brzlayyil-v f ifil-ay: Nad evhmi dd asan n (nr. Salh M. Ebl-Hac), Amman 1421/2000, s. 18-19; a.mlf., aferl-emn (nr. Takyyddin Nedv), Dbey 1995, s. 484; Sddk Hasan Han, Ebcedl-ulm, Beyrut 1978, III, 201-205; Muhammed b. Hasan ez-Zimr, aytlmm e-evkn: Kitbt-Tir f cdi zamni allmetil-elm vel-emr eyl-slm Muammed b. Al e-evkn (nr. Muhammed b. Ali el-Ekva), Sana 1990; Serks, Mucem, I, 1160; Ahmed Emn, Zaml-l fil-aril-ad, Beyrut, ts. (Drl-kitbil-Arab), s. 22; Abdlhay el-Hasen, Nzhetl-avr, VII, 240; M. Zhid Kevser, Malt, Kahire, ts. (Matbaatl-envr), s. 64, 218, 337; a.mlf., Muaddimt, Dmak-Beyrut 1997, s. 405; brhim brhim Hill, el-mm-evkn vel-ictihd vet-tald, Kahire 1979, s. 9; a.mlf., Min Nuatililti beynel-immeyn Muammed Abduh vel-mmi-evkn, Kahire 1987; Ahmed Hseyin

erefeddin, Trul-fikril-slm fil-Yemen, Riyad 1400/1980, s. 204; Abdlhay el-Kettn, Fihrisl-fehris, I, 409; Abdlazz el-Meklih, re f fikriz-Zeydiyye vel-Mutezile, Beyrut 1982, s. 224; M. Hseyin ez-Zeheb, et-Tefsr vel-mfessirn, Kahire 1405/1985, II, 273-287; Abdlgan Ksm Glib e-erc, el-mm-evkn ayth ve fikrh, Beyrut 1988; Hseyin b. Abdullah el-Amr, Miet m min tril-Yemenil-ad, Dmak 1988, s. 62-65; a.mlf., el-mm e-evkn: Rid arih, Beyrut 1411/1990, tr.yer.; a.mlf., arekett-tecdd vel-l filYemen fil-aril-ad, el-ctihd, sy. 9, Beyrut 1990, s. 175-193; abn M. smil, el-mmevkn ve menhech f ulil-fh, Devha 1989, s. 49; Abdullah Nmsk, Menhecl-immievkn fil-ade, Beyrut 1994, s. 33, ayrca bk. tr.yer.; B. Haykel, al-Shawkn and the Jurisprudental Unity of Yemen, Le Yemen, pass et present de lunit, Provence 1994, s. 53-65; a.mlf., Reforming Islam by Dissolving The Madhhib: Shawkn and his Zayd Detractors in Yemen, Studies in Islamic Legal Theory (ed. B. Weiss), Leiden 2002, s. 352; a.mlf., Revival and Reform in Islam: The Legacy of Muhammad el-Shawkn, Cambridge 2003, tr.yer.; a.mlf., Rebellion, Migration or Consultative Democracy? The Zaydis and their Detractors in Yemen, elMesr, I/1, McLean 2000, s. 38-40; a.mlf., Ulem ehlil-ad inde Zeydiyyetil-Yemen, a.e., II/2 (2001), s. 50-53; Semr Hsn Hseyin Eb Seyf, el-mm e-evkn ve menhech fil-fhilslm min illi kitbihis-Seylil-cerrr (yksek lisans tezi, 1997), el-Cmiatl-rdniyye 1997, s. 131, 143; smil b. Ali el-Ekva, ez-Zeydiyye neeth ve muteadth, [bask yeri yok] 1421/2000, s. 40-58; Nail Okuyucu, evknnin Fkh Tarihi Anlay ve Mezheblere Bak (yksek lisans tezi, 2008), M Sosyal Bilimler Enstits, s. 102-108; Muhammed b. Muhammed Zebre, Neyll-vaar min tercimi riclil-Yemen fil-arni-li aer, Sana, ts. (Merkezd-Dirst vel-ebhsl-Yemeniyye), I-II, tr.yer.; R. Peters, Idjtihad and Taqlid in 18th and 19th Century Islam, WI, XX/3-4 (1980), s. 138; Hamed el-Csir, el-mm Muammed b. Al e-evkn ve mevfh mined-davetis-selefiyyetil-liyye, ed-Diriyye, III/10, Riyad 2000, s. 13-19; III/11-12 (2000-2001), s. 16-21. Eyyp Said Kaya - Nail Okuyucu

EVKEFZ
() Trk msikisinde bir birleik makam. Acem-airan perdesinde karar eden inici seyir zelliine sahip bir makam olup Mehmet Suphi Ezgi, III. Selim tarafndan terkip edildiini belirtir. Makam rgh perdesindeki inici zirgleli hicaz dizisine, yerinde acem-airan (acem-airanda rgh) ve yine acem-airan perdesindeki nikriz belisinin eklenmesiyle olumutur. Ancak bu makamdaki baz eserlerde acem-airandaki nikriz belisi kullanlmamtr. Bunlar yerindeki acem-airan dizisiyle karar eder. Baz evkefz eserlerde ise acem-airan dizisine hi yer verilmemi, dorudan acem-airan perdesindeki nikriz belisine geilip karar edilmitir. Bunlar evkefz makamnn birka ekilde kullanldn gstermektedir. efkefz makamnn temel yaps ekildeki gibidir: (evkefz makam seyri srasnda sab vb. makamlarda olduu gibi re bakiye bemol [hicaz] ve la bakiye bemol [ehnaz] perdelerinin biraz dik baslmas gerekir). Makamn asl yaps ekilde grld gibi olmakla beraber bu makamla bestelenmi klasik eserlerde makamn farkl biimlerde kullanld grlr. Bunlar makamn yapsn bozmayp ona yeni renkler katan biimlerdir. Mesel baz evkefz eserlerde giri seyrinde, gerdniye perdesinde bir uak drtlsnn ve bunun sonucu olarak acem perdesinde bir rast belisinin yer ald grlr. Bunun sebebi, rgh perdesindeki zirgleli hicaz dizisinin hicaz ve uzzl dizisi haline dnmesidir. Hicaz ailesi makamlarnda birbirine geki yaplmas deti tabii olmakla beraber evkefz makamndaki bu geki uzun srmez ve hemen tekrar gerdniyedeki hicaz drtlsne dnlr. evkefz makamnn gls gerdniye perdesidir ve bu perdede hicaz enisiyle makamn yarm karar yaplr. Ancak baz evkefz eserlerde gllk grevi gerdniyeden ziyade acem (fa) perdesine verilmi, ikinci mertebe gl olarak da rgh yerine krd perdesi (si ) kullanlm, dolaysyla gerek gerdniye gerekse rgh perdeleri asma karar durumunda kalmtr. Yine bu makamdaki baz eserlerde, yerindeki acem-airan dizisi hi kullanlmadan acem-airan perdesindeki nikriz belisine geilip karar edilmitir. Acem perdesinin fazla nem kazanmas ve acem-airan dizisinin hi kullanlmadan nikriz belisine geilip karar verilmesi, evkefz makamnn bir eidinde acem-airan perdesi zerine kurulmu ve tiz taraftan birinci ekilde genilemi bir neveser dizisinin makama katldn, gstermektedir. zellikle kk bir form olan arkda bu eklin tercih edildii grlmektedir ki bu biim de bir reng-i dil makam dizisi demektir. Yine baz eserlerde karara yakn birtakm deiiklikler grlmektedir. Bilhassa krd kk mcennep bemoll si perdesinin fazla nem kazanmas, ikinci mertebe gl gibi kullanlmas ve rgh perdesindeki zirgleli hicaz dizisinin yedeni olmas gereken segh perdesi yerine bu krd perdesinin kullanlmas sonucu rast perdesinde bir uak drtls ve acemairan perdesinde bir rast belisi meydana gelir. Acem perdesinin de birinci mertebe gl olarak

kullanld bu eserlerde tam karara yakn acem-airan perdesinde bir basit szinak dizisinin seyre katlabildii anlalr. Yerindeki acem-airan dizisi bu eserlerde ya hi yoktur veya pek az gsterilmitir. Fakat karara yakn yaplan bu deiiklikten sonra acem-airan dizisiyle karar eden eit hari yine acem-airandaki nikriz belisiyle tam karar yaplr. evkefz makamnn eitli biimlerdeki oluumuna karan diziler toplu olarak unlardr: Makamn birinci mertebe gl perdesinin gerdniye olduu ve bu perdede hicaz enisiyle makamn yarm kararnn yapld belirtilmiti. Ancak baz bestekrlarn, eserlerinde acem perdesindeki nikriz enisini oka kullandklar, hatta bu perdeyi gl kabul edip yarm karar acem perdesindeki nikriz enisiyle yaptklar grlmektedir. Makamn ikinci mertebe gls rgh perdesi olup bu perdede zirgleli hicaz enisiyle asma karar yaplr. Fakat yine baz bestekrlar bu makamdaki eserlerinde rgh perdesinin 1 tanini altnda yani krd perdesinde meydana gelen nikriz enisini daha ok kullanm ve bunu ikinci mertebe gl gibi kabul etmitir. evkefz makam eitli ekillerde kullanlan, ok dizili ve ok enili bir makam olduu iin asma kararlar bakmndan zengindir. Gl gerdniye perdesindeki hicaz enili yarm karardan sonra bunun 1 tanini altnda yani acem perdesinde nikriz enili ve dik-hisar (koma bemoll mi) perdesinde hzzam enili asma karar yaplabilir. rgh perdesindeki asma karar zirgleli hicaz enisiyle yaplr. Bu perdedeki zirgleli hicaz enisiyle yaplan asma karar iin segh perdesi yeden olarak kullanlr. Fakat bazan rgh perdesindeki asma karar zirgleli hicaz yerine sadece hicaz enisiyle yaplm olabilir. Bu takdirde segh perdesi yerine krd perdesi yeden olarak kullanlr, nk hicazn yedeni tam seslidir. Bu makamda nikriz enisiyle asma karar yaplan krd perdesi de nemlidir. Bunlardan baka acem-airan dizisine geilince rgh perdesinde rghl, dgh perdesinde krdli, rast perdesinde bselikli, acem-airan perdesinde rghl asma kararlar yaplr. Ancak btn bu kararlarn yaplabilmesi bestelenen formun bykl ile orantldr. Mesel bir kr veya bestede bunlarn hepsi kullanlabilirse de ark gibi kk formlarda ok karakteristik ve yaplmas mutlaka gerekli olan asma kararlarn dndakiler yaplmayabilir. evkefz makamnn donanmna si iin koma, re iin bakiye bemolleri yazlr, gerekli deiiklikler eser iinde gsterilir. Makam meydana getiren dizilerin sesleri tizden peste rghta zirgleli hicaz dizisi: tiz rgh, tiz segh, ehnaz, gerdniye, acem, dik-hisar, hicaz, rgh; yerinde acem-airan dizisi: acem, hseyn, nev, rgh, krd, dgh, rast, acem-airan; acem-airanda nikriz belisi: rgh, segh, zirgle, rast, acem-airandr. evkefz makamnn yedeni portenin 1. izgisindeki mi (hseyn airan) perdesidir. Genellikle evkefz ve evkutarab makamlar, dizi ve seslerinin benzerlii sebebiyle birbirine kartrlmaktaysa da iki makam birbirinden farkl olup bu farklar u ekilde ifade edilebilir: 1. evkefz makam inici, evkutarab makam inici-kc karakterdedir. 2. evkefz makamnn birinci mertebe gls gerdniye, bazan da acem perdesidir; evkutarab makamnn birinci mertebe gls ise her zaman rgh perdesidir. 3. evkefz makam rgh perdesindeki zirgleli hicaz makamnn tiz tarafnda ok seyreder. evkutarab ise bu blgede fazla dolamayp daha ok sab makam dizisinde gezinir. 4. rgh perdesindeki zirgleli hicaz enisi her iki dizide de vardr, fakat evkutarab makam bundan sonra sab drtls ile dgh perdesine kadar iner. evkefz makamnda ise zirgleli hicaz enili asma karardan sonra krd perdesinde nikriz enisiyle asma kararlar

yaplabilir. Krd perdesindeki bu asma karar evkutarab makamnda yoktur. 5. ki makamn tek benzer taraf acem-airan dizisiyle karar etmesidir. Ancak evkefz makamnn acem-airan perdesinde nikriz belisiyle karar etmesine karlk evkutarab makamnda rgh enili tam karar yaplr. evkefz makam yaps gerei geni bir seyir alanna sahip olduundan ayrca genilemez. Makamn seyrine birinci mertebe gl olan gerdniye perdesi civarndan ve bu perde eksen olmak zere balanr. Bu perdenin iki yanndaki enilerde kark gezinildikten sonra gerdniye perdesinde hicaz enili veya acem perdesinde nikriz enili yarm karar yaplr. Ardndan gerekli yerlerde gerekli asma kararlar ve gekiler gsterilerek rgh perdesine kadar inilir ve bu perdede zirgleli hicaz enili, krd perdesinde de nikriz enili asma kararlar yaplr. Daha sonra acem-airan dizisine geilir. Bu dizide de kark gezinildikten ve asma kararlar gsterildikten sonra acem-airan perdesindeki nikriz belisine geilip bu beli ile acem-airan perdesinde genellikle yedenli tam karar yaplr. evkefz makamnn bir baka eidinde ise rgh perdesindeki zirgleli hicaz dizisinden sonra yerindeki acem-airan dizisine geilip bu dizi ile acem-airan perdesinde karar edilir. Bu eitte acem-airan perdesindeki nikriz belisi yoktur. Kmrczde Hfz Mehmed Efendinin hafif usulnde, Hsn-i ztn gibi bir dilber-i smn-endm, Hammzde smil Dede Efendinin ar enber usulnde, Ermesin el ol ehin evket-i vllarna msrayla balayan besteleri; yine Kmrczde Hfz Mehmed Efendinin, Dil-besteye lutf u keremin mhazar eyle msrayla balayan ar semisi; Hammzde smil Dede Efendinin, Ser-i lutf-i anberi yzne nikb edersin msrayla balayan yrk semisi; ilingirzde Ahmed Aann aksak usulnde, Geip de karma gzlerin szme, III. Selimin aksak usulnde, Ey serv-i glzr- vef, Mustafa Nfiz Irmakn curcuna usulnde, Sebep sensin gnlden ihtille msralaryla balayan arklar; Hac Fik Beyin dyek usulnde, L mevcde ill h, Muallim smil Hakk Beyin evsat usulnde, Ey bu cmle kint var eden mevl meded ve Sermezzin Rifat Beyin devr-i hind usulnde, Mest hayrnm zr u girynm msralaryla balayan ilhileri bu makamn rnekleri arasndadr.

BBLYOGRAFYA

Him Bey, Msik Mecmuas, stanbul 1280, s. 41; Tanbr Cemil Bey, Rehberi Msik, stanbul 1321, s. 62; Suphi Ezgi, Nazar-Amel Trk Musikisi, stanbul 1933-40, I, 186-187; IV, 249; Rauf Yekta, Trk Musikisi, s. 78; Hseyin Sdeddin Arel, Trk Msksi Nazariyat Dersleri (haz. Onur Akdou), Ankara 1991, s. 172-174; smail Hakk zkan, Trk Msiksi Nazariyat ve Uslleri Kudm Velveleleri, stanbul 2006, s. 520-526. smail Hakk zkan

EVKET AL
() (1873-1938) Hindistan Hilfet Hareketi nderlerinden, siyaset adam. Gnmzde Uttar Prade eyaletine bal olan Rmprda dodu. ocuk yata iken babas Abdlali Han vefat edince kardeleri Muhammed Ali ve Zlfikar Ali ile beraber annesi tarafndan yetitirildi. lk eitimini Birelide (Bereyli, Bareilly) aldktan sonra Mohammadan Anglo-Oriental Collegeda (Aligarh Muslim University) renimini tamamlad. 1896-1913 yllar arasnda Kudh ve Agrada kamu hizmetinde alt. 1911den itibaren kardeiyle birlikte Kalktada dnemin en etkili mslman siyas gazetelerinden olan ngilizce Comrade ve 1913te Delhide Urduca Hamdard (Hemderd) gazetelerini kard. Bylece Hindistanda Osmanl Devleti ve hilfeti lehindeki faaliyetleriyle n plana kan isimlerden biri oldu. eitli gazete ve dergilerdeki yazlar yannda Hindistanda Osmanllar iin yardm toplanmasna ve Balkan savalarnda doktorlardan oluan bir heyetin Trkiyeye gnderilmesine nclk yapt. Osmanllarn yannda savamak zere gnlller toplama giriimi ngilizler tarafndan nlendi. I. Dnya Savanda slmn mukaddes beldelerinin korunmas amacyla faaliyete geen Encmen-i Huddm- Kbenin kurucular arasnda yer ald ve genel sekreterliiyle icra kurulu bakanl yapt. Ayn savata ngilizlerin btn tedbirlerine ramen Osmanllar destekledi, mslman din adamlarna ngilizler lehine fetva vermesi yolunda yaplan basklara kar kt. 1919da ykc faaliyetlerde bulunduu iddiasyla ngilizler tarafndan hapsedildi. Savan ardndan hilfet hukukunu korumak ve Osmanl Devletini desteklemek iin oluturulan Hindistan Hilfet Hareketinin nderleri arasnda yer ald ve ilk hilfet konferansnn bakanlna seildi. Hindistandaki pasif direni hareketini ve Mahatma Gandiyi desteklediinden tekrar tutukland ve 1921-1923 yllar arasnda hapis yatt. Daha sonra bamsz Hindistandaki Hindu-mslman ilikileri hususunda Gandi ve Hindistan Kongre Partisi ile gr ayrlna dt. 1928 Nehru raporuna itiraz ederek mslmanlar iin ayr seim sistemi nerdi. Hindistann geleceiyle ilgili I. ve II. Londra toplantlarna mslmanlar adna katld. 1931de Dnya Mslmanlar Kongresini toplamak amacyla Kudse gitti. 1936da Hindistan Mslmanlar Birliinde yer ald ve Muhammed Ali Cinnah ile birlikte hareket etti. 1934-1938 yllarnda Hindistan Mslmanlar Birlii merkez idare heyetinde bulundu. Hindistann bamszl iin destek aramak zere Arap lkeleri, Avrupa ve Amerika Birleik Devletlerinde grmeler yapt, konferanslar verdi. 26 Kasm 1938de Delhide vefat eden evket Ali, Pakistan fikrinin ilk savunucularndan biri olarak modern Hindistann en etkili siyas simalar arasnda sekin bir yere sahiptir.

BBLYOGRAFYA

Muhammed Ali Papers, New Delhi, Jamia Millia Islamia; National Archives of India, Home Political

D, Proceedings, May 1915, nr. 36, October and December 1915; Home Political A, November 1914, nr. 33-38; Home Political B, 8 July 1914, Record of Interview with Shaukat Ali, ICP, nr. 206, Jan 1919; National Archives of India, Comrade 1911, 1912-1914, 1921, 28 November 1924; Muhammed Ali, My Life A Fragment (ed. Afzal Iqbal), Lahore 1942; Ahmad Jafri, Ali Bradran, Lahore 1963; Shan Muhammad, Unpublished Letters of the Ali Brothers, Delhi 1979; Masood Akhtar, Maulana Shaukat Ali: A Political Biography (yksek lisans tezi, 1980), Islamabad, Quaidi Azam University; Mushirul Hasan, Mohamed Ali: Ideology and Politics, Delhi 1981; Azmi zcan, Pan-slamizm, Osmanl Devleti, Hindistan Mslmanlar ve ngiltere (1877-1924), Ankara 1997, s. 193-250; a.mlf., Encmen-i Huddm- Kbe, DA, XI, 179; M. Naeem Qureshi, Pan-Islam in British Indian Politics: A Study of the Khilafat Movement, 1918-1924, Leiden 1999, bk. ndeks; a.mlf., Hindistan Hilfet Hareketi, DA, XVIII, 110. Azmi zcan

EVK BEY
(1860-1890) ark bestekr ve hnende. stanbul Fatihte Pirini Sinan mahallesinde dodu. Babas tarak esnafndan Ahmed Efendidir. Rdiye tahsilinin ardndan Muzka-i Hmyuna hnende olarak girdi. Bir sre sonra saray hayatndan skld iin grevinden ayrld ve Rsmat Nezretinde ktiplie balad. Bu grevini Harbiye Nezreti Evrak Kaleminde devam ettirdi. Rindne bir hayat yaad. 2 Zilhicce 1307 (20 Temmuz 1890) tarihinde Beylerbeyinde arkada Rahmi Beyin evinde kalp krizinden ld ve ertesi gn Kuzguncukta Nakkatepe Mezarlna defnedildi. Yakn arkada Mehmed Hafd Bey lm iin u tarih beytini yazmtr. kt bir trh-pesendde Hafd/Hke dt b-emel o verd-i nz (1307). smil Safnn tarihi de yledir: kt bir dm tek ile ite Saf trhi/Gt hey hey diye hnende zavall evk (1307). Kendine has tavryla devrin nemli hnendeleri arasnda yer alan evki Bey asl nne ark bestekrlyla ulamtr. lk msiki bilgilerini Ticaret ve Nfia Nezreti ktiplerinden Necmeddin Beyden ald ve ardndan girdii Muzka-i Hmyunda kendini yetitirdi, burada zellikle Hac rif Beyden faydaland. Saray fasllarnn vazgeilmez hnendelerinden olan evki Bey Hac rif Bey, Meden Aziz Efendi, Mehmet Suphi (Ezgi) ve air Mehmed Hafd gibi sanat-krlarn bulunduu meclislerdeki icralara ounlukla ei kanun Melek Hanmla birlikte katlrd. evki Bey, Trk msikisinde klasik ekoln Hac rif Beyden sonra en nemli ark bestekr kabul edilir. Gl bestekrlk yeteneinin yan sra abuk beste yapabilen ilham bol bir sanatkrdr. arklarnn ounu daha gfteyi okurken irticlen besteledii, bazan yarm saatte bir, bazan da gnde sekiz on beste yapt sylenir. Bestelerini yirmi yandan sonra yapm, Hac rif Beyin at ark rn gelitirerek devam ettirmi, bu ekoln gnmze kadar gelmesinde en nemli rol oynamtr. Ruen Ferit Kam onu arklarndaki zellikler sebebiyle modern liedin nemli ismi Schuberte benzetir. lmne yakn syledii, Arza lyk deil amm hnerim/Nizne bini buldu eserim msralarndan anlalaca zere 1000in zerinde eser bestelemi, ancak nota bilmediinden arklarnn ou kaybolmutur. Ak konusunun pek ok ynyle ilendii eserlerindeki kompozisyon teknii zellikle gekiler ynnden son derece gelimi olup arklarnda sade bir slpla birlikte lirik, hznl ifadeler grlr. ark formunun drt msral (murabba) eidi yannda be, alt, sekiz msral trlerinin de gzel rneklerini vermitir. 200den fazla uak ark besteledii kaydedilir. Trk msikisinde uak makamn bu kadar srarla kullanan bir baka bestekr bilinmemektedir. Zeki rif Ataergine bestelerinde uak makamn neden hi kullanmad sorulduunda, evki Bey bu makam o kadar gzel ilemitir ki artk onun ardndan sylenecek bir sz, yaplacak bir eser kalmamtr; zira evki Bey uak kapsn kapatmtr cevabn vermitir. Ylmaz ztuna onun gnmze ulaan 233 eserinin listesini (uak makamndaki bir beste ve yrk semi dndakilerin hepsi arkdr) yaymlamtr (evki Bey, s. 42-51). Yetitirdii talebeler arasnda Bimen en ve smail Fenni Erturul en nemlileridir. Emel-i meyl-i vef sende de var bende de var msrayla balayan bayat; lfet etsem yr ile

ayre ne msrayla balayan hmyun; Hicran oku snem deler ve, Nedir bu hletin ey mehcemlim msralaryla balayan hseyn; Kde tliim hem bahtm uygun msrayla balayan hzzam; Ol gonca-dehen bir gl-i handn olacaktr msrayla balayan muhayyer; Nedir bu dil-i zrn fign msrayla balayan rast; Glzra nazar kldm vrne-misl olmu, Kimseler gelmez senin feryd- ate-brna ve, Zeybeklerle gezer dalar banda msralaryla balayan uak; Affeyle suum ey gl-i ter bama kakma ve, Dil yresini andracak yre bulunmaz msralaryla balayan uzzl arklar onun ok sevilen eserlerinden bazlardr. Ayn zamanda bir ud ve lavta icracs olan evki Bey birok arksnn szlerini Recizde Mahmud Ekrem, Muallim N-ci, Mehmed Sdi Bey, Mehmed Hafd Efendi, Read Paa gibi airlerden semitir. Recizde Mahmud Ekremin yazp Rahmi Beyin bayat makamnda besteledii, Gl hazin snbl peran bzrn evki yok msrayla balayan arknn evki Beyin lm zerine bestelendii sylenir. Mehmed Hafd Bey, onun vefatndan sonra 308 arksnn gftesini Ydigr- evk yahut Mahsl-i Tabat adyla neretmitir (stanbul 1308, 1322). Ylmaz ztuna, Mehmet Suphi Ezginin evki Beyin eserlerini bir klliyat halinde hazrlamaya baladn, 120 arksnn notasn yazmasna ramen bu almasn tamamlayamadn ifade eder (BTMA, II, 356). Musiki Mecmuasnn 387-388. says (stanbul 1982) evki Bey Uak arklar balyla bir zel say niteliinde hazrlanmtr.

BBLYOGRAFYA

Suphi Ezgi, Nazar-Amel Trk Musikisi, stanbul 1933, I, 101; bnlemin, Ho Sad, s. 276-278; Baki Sha Edibolu, nl Trk Bestekrlar, stanbul 1962, s. 127-135; Ylmaz ztuna, Hac rif Bey, Ankara 1986, s. 57-59; a.mlf., evki Bey, Ankara 1988; a.mlf., BTMA, II, 355-359; Sadi Yaver Ataman, Mehmet Sadi Bey, Ankara 1988, s. 7, 31-34; Sadun Akst, Trk Msiksinin 100 Bestekr, stanbul 1993, s. 205-207; zalp, Trk Msiksi Tarihi, I, 611-615; Tercmn- Hakkat, 4 Zilhicce 1307; Ruen Ferit Kam, evki Bey, Radyo, sy. 28, Ankara 1944, s. 8; Etem ngr, dil Haybat, evki Beyin Olu Deildir, MM, sy. 228 (1967), s. 21-27; Hayri Yenign, Bir Byk Bestekr: evki Bey, Musiki ve Nota, sy. 6, stanbul 1970, s. 20-21; Mehmet Gntekin, DBst.A, VII, 164-165. Nuri zcan

EVK DAYF
() Ahmed evk Abdsselm Dayf (1910-2005) Arap dili ve edebiyat limi. 13 Ocak 1910da Msrn kuzeyindeki Dimyat ehrine bal bir kyde dodu. Kynde balad eitimini Dimyattaki ilk okulda tamamlad (1926). Orta renimini Zekzkteki lisede grdkten sonra 1928de girdii Drlulmun hazrlk okulunu 1930da bitirdi. Ayn yl kaydolduu Fud elEvvel niversitesi (Kahire niversitesi) Edebiyat Fakltesi Arap Dili Blmnden 1935 ylnda mezun oldu. Burada Th Hseyin, Ahmed Emn, brhim Mustafa, Emn el-Hl, Ahmed el-skender ve Abdlvehhb Azzm gibi nde gelen dil ve edebiyat limlerinin derslerine katld. Mecmaullugatil-Arabiyyede el-Muceml-vas adl szln hazrlk heyetinde grev ald. 1936 ylnda Kahire niversitesi Edebiyat Fakltesine asistan olarak tayin edildi. Burada Ahmed Emnin danmanlnda hazrlad en-Nakdl-edeb f Kitbil-En li-Ebil-Ferec el-sfahn adl teziyle yksek lisansn (1939) ve Th Hseyinin danmanlnda hazrlad es-Snatlfenniyye ve tetavvuruh fi-iril-Arab adl teziyle doktorasn (1942) tamamlad. 1943te retim yesi, 1948de doent, 1956da profesr oldu. Ayrca rdn niversitesi Edebiyat Fakltesinde iki ve Kveyt niversitesinde drt yl grev yapt. Kendini tamamen ilm almalara veren evk Dayf, 1968-1971 yllarnda Arap dili blm bakanlna getirildi; 1975te emekliye ayrld. 1976da Atyye es-Savlihnin vefatyla boalan Mecmaul-lugatil-Arabiyye yeliine, 1988de genel sekreterliine, 1992de bakan yardmclna ve 1996da brhim Beyym Medkrun ardndan bakanlna tayin edildi. Daha sonra ttihdl-mecmiil-lugaviyyetil-Arabiyye bakanl grevini stlenen Dayf, ayn zamanda Dmak Mecmaul-lugatil-Arabiyye yesi ve rdndeki ayn adl kurumla el-Mecmaul-ilmiyyl-Irknin eref yesiydi. evk Dayf, uzun sredir mustarip olduu akcier iltihab hastalndan 10 Mart 2005te Kahirede vefat etti. Yetitirdii ok sayda talebe ve kaleme ald birok eserle dikkat eken evk Dayf, akademik edebiyat incelemeleri ve eletirisi alannda Arap dnyasnn ncleri saylan Th Hseyin, Abbas Mahmd el-Akkd, Muhammed Hseyin Heykel ve brhim el-Mzin gibi isimlerin ardndan gelen neslin en nemli edebiyatlarndan biridir. Baarl almalar dolaysyla 1948 ylnda Kahire Mecmaul-lugatil-Arabiyye dlne, 1955te ev irl-aril-ad adl eseri dolaysyla devlet tevik dlne, 1979da edebiyat alannda Msr devlet takdir dlne, 1983te Uluslararas Kral Faysal Arap edebiyat dlne ve 2003te Msr cumhurbakanl dlne layk grlmtr. evk Dayfn ilm almalar daha ok Chiliye devrinden modern dneme kadar Arap edebiyat incelemeleri, edebiyat tarihi ve tenkidi alanlarnda younlar. almalarnda takip ettii yntem Th Hseyinin tarih ve edebiyata bakyla paralellik gsterir; eserlerinde onun tarih tekmlc bak ynteminin izleri grlr. Buna gre iir, nesir ve belgat tpk dier varlklar gibi basitten karmak olana doru geliim basamaklarn aarak zirveye ykselir ve ardndan yava yava aaya doru iner. evk Dayfn dikkat eken bir dier yn, bilhassa renciler iin Arap nahvinin kolaylatrlmasna ynelik abalar ve bu alanda ortaya koyduu eserlerdir.

Eserleri. I. Telif Eserleri. A) Edebiyat: el-Fen ve mehibh fi-iril-Arab (Kahire 1943, doktora tezinin isim deiikliiyle yaymlanm eklidir); el-Fen ve mehibh fin-neril-Arab (Kahire 1946); et-Teavvur vet-tecdd fi-iril-mev (Kahire 1952); e-irl-n filMedne (Kahire 1952); e-irl-n f Mekke (Kahire 1952, nceki eserle birlikte e-irln fil-Medne ve Mekke li-ari Ben meyye adyla yeniden yaymlanmtr); ev irlaril-ad (Kahire 1953; Ahmed evk hakknda bir incelemedir); Dirst fi-irilArabiyyil-mur (Kahire 1953); bn Zeydn (Kahire 1953); el-Mame (Kahire 1954); er-Ri (Kahire, ts., 1955); er-Rilt (Kahire 1956); et-Tercemet-aiyye (Kahire 1956); el-EdeblArabiyyl-mur f Mr (Kahire 1957); el-Fkhe f Mr (Kahire 1958); Trul-edebilArab (mellifin en kapsaml almas olup u eserlerden meydana gelmektedir: 1. el-ArlChil [Kahire 1960]; 2. el-Arl-slm [Kahire 1963]; 3. el-Arl-Abbsiyyl-evvel [Kahire 1966]; 4. el-Arl-Abbsiyy-n [Kahire 1973]; 5. Ard-dvel vel-imrt: elCezretl-Arabiyye el-Ir, el-rn [Kahire 1980]; 6. Ard-dvel vel-imrt: Mr, e-m [Kahire 1984; daha sonraki basklarnda Msr ve am ksmlar birbirinden ayrlmtr]; 7. Arddvel vel-imrt: el-Endels [Kahire 1989]; 8. Ard-dvel vel-imrt: Libiy, Tnis, lliyye [Kahire 1992]; 9. Ard-dvel vel-imrt: el-Cezir, el-Maribl-a, Mrtniy, es-Sdn [Kahire 1995]); Maal-Ad (Kahire 1964); el-Brd: Rid-iril-ad (Kahire 1964); el-Bule fi-iril-Arab (Kahire 1969); el-Bal-edeb, abath, menhich, ulh, mediruh (Kahire 1972); e-iru ve avbiuh-abiyye al merril-ur (Kahire 1977); Minel-meri vel-marib bu fil-edeb (Kahire 1998); Fi-iri vel-fkhe f Mr (Kahire 1999); el-ubbl-ur indel-Arab (Kahire 1999); Acib ve esr (Kahire 2004). B) Edeb Tenkit, Belgat ve Dil Bilgisi: en-Nad (Kahire 1954); Fin-Nadil-edeb (Kahire 1962); el-Bela: Teavvur ve tr (Kahire 1965); el-Medrisn-naviyye (Kahire 1968); Ful fi-iri ve nadih (Kahire 1971); Tecddn-nav (Kahire 1982); Teysrn-navit-talm admen ve aden maa nehci tecddih (Kahire 1986); Fit-Tr ve-ir vel-lua (Kahire 1987); Teysrt luaviyye (Kahire 1990); Tarftl-mmiyye lil-fu fil-avid vel-binyt vel-urf velarekt (Kahire 1994); Fil-Edebi ven-nad (Kahire 1999). C) Tefsir ve Dier slm Konular: Sretr-Ramn ve sver r: Ar ve dirse (Kahire 1971); el-Vecz f tefsril-urnil-Kerm (Kahire 1993); lemiyyetl-slm (Kahire 1996; trc. Abdelwahab el-Affendi, The Universality of Islam, Rabat 1998); el-aretl-slmiyye minelurn ves-snne (Kahire 1997); Muammed teml-mrseln (Kahire 2000); Muciztlurn (Kahire 2001); el-asem fil-urn (Kahire 2001). Ayrca Ma (I-II, Kahire 1981-1988; htrat kitab) ve Mecmaul-luatil-Arabiyye f amsne men (Kahire 1984) adl eserleri bulunmaktadr. II. Neirleri: bn Mad, Kitbr-Red alen-nt (Kahire 1947); Shib b. Abbd, Resilib b. Abbd (Kahire 1947, Abdlvehhb Azzm ile birlikte); mdddin el-sfahn, ardetlar ve cerdetl-ar: sm uari Mr (Kahire 1951, Ahmed Emn ve hsan Abbas ile birlikte); bn Hazm, Nal-ars f tevril-ulef (Mecellet Klliyyetil-db iinde, XIII/2, Kahire 1951); bn Sad el-Marib, el-Murib f ulel-Marib (Endlsle ilgili blm: I-II, Kahire 1953-1955; eserin Msrla ilgili blmnn I. cildi: Kahire 1954, Zeki Muhammed Hasan - Seyyide smil Kif ile birlikte); Corc Zeydn, Tru dbil-luatil-Arabiyye (I-IV, Kahire 1957); bn

Abdlber enNemer, ed-Drer fitiril-mez ves-siyer (Kahire 1966); bn Mchid, es-Seba fil-rt (Kahire 1972; evk Dayfn yaymlanm 100 akn makalesinin bir listesi iin bk. Sm Sleyman Ahmed, LXVII [2005], s. 384-389). Ahmed Ysuf Alinin re evveliyye f kitbti ev ayf (Kahire 1989), baz akademisyenlerin almalarndan oluan, Th Vdnin yayma hazrlad ev ayf sre ve taiyye: Dirst filedeb ven-nad vel-lua vet-tr (Kahire 1992), Semre Sdk alnn ev ayf f uyni afvetin minel-alm (Kahire 2003), Mustafa Abdf Mustafann ev ayf ve truledebil-Arab (skenderiye 2006) ve Mahmd Fevz el-Mnvnin ev ayf: Lemet ve kelimt (Kahire 2007) adl eserleri evk Dayf hakknda yaplan nemli almalardr.

BBLYOGRAFYA

M. Mehd Allm, el-Mecmaiyyn f amsne men, Kahire 1406/1986, s. 127-128; Th Vd, ev ayf sret lim ve mesret insn, Mecellet Klliyyetil-db-Cmiatl-hire, L/2, Kahire 1990, s. 1-24; Sm Sleyman Ahmed, Kitbt ev ayf: Bibliyorfy ve mlat, Ful, LXVII, Kahire 2005, s. 381-390; M. Mahmd ed-Drb, ev ayf merrian lin-nerilArabiyyil-adm, el-Amediyye, XXI, Dbey 2005, s. 299-360; Cbir Usfr, ev ayf: elMan vel-yme, el-Ehrm, Kahire 21/3/2005; dil Sleyman Ceml, ev ayf timetlmuhainer-ruvvd, MMMA (Kahire), L/1-2 (2006), s. 173-197; A. N. Staif, Dayf, Shawqi, Encyclopedia of Arabic Literature (ed. J. S. Meisami - P. Starkey), London 1998, I, 184; Abdullah el-Cebbr, ev ayf, Mevsat Beytil-ikme li-almil-Arab, Badad 1420/2000, I, 241242; Mahmd Fhr, ayf, ev, el-Mevsatl-Arabiyye, Dmak 2005, XII, 417-418. Sedat ensoy

EVK EFEND
(. 1957) Bahliin kurucusu Bahullahn olu ve halefi Abdlbah Abbas Efendinin, lmnden nce Bahlerin ruhan lideri olarak tayin ettii byk torunu (bk. BAHLK).

EVK EFEND, Mehmed


(bk. MEHMED EVK EFEND).

EVKUTARAB
() Trk msikisinde bir birleik makam. Nazar-Amel Trk Musikisi adl eserinde Mehmet Suphi Ezgi, Abdlbki Nsr Dedenin Edvrnda (Tedkk u Tahkk) evkutarab makamnn III. Selim tarafndan terkip edildii ifadesinin bulunduunu sylemesine ramen Tedkk u Tahkkte byle bir kayda rastlanmamaktadr. evkutarab makam, acem-airan perdesinde karar eden makamlar snfna dahil olup inici-kc seyir zelliine sahiptir. Makam, yerindeki sab makam dizisine yine yerindeki acem-airan makam dizisinin eklenmesiyle meydana gelmitir. Fakat zellikle kk formdaki eserlerin, acem-airan dizisinin tamamyla deil acem-airan perdesindeki rgh belisiyle karar ettii grlr. evkutarab makamnn giri seyrinde sab makam ok nemli bir yer tutar. Bu sebeple makamn birinci mertebe gls sab makamnn da gls olan do (rgh) perdesidir ve bu perdede zirgleli hicaz enisiyle makamn yarm karar yaplr. kinci mertebe gl ise sab makamnn durak perdesi olan la (dgh) perdesidir ki bu perdede sab drtls ile asma karar yaplr. Burada Arel-Ezgi nazar sisteminde bulunmayan bir zellikten sz etmek gerekir. evkutarab makamnda da sab makamnda olduu gibi zaman zaman hicaz ve ehnaz perdeleri 1-2 koma kadar dik baslr. zellikle ehnaz perdesi bazan, rghtaki zirgleli hicaz dizisinin uzzl makamnn bir ksm ile yer deitirmesiyle veya dik-hisar perdesinde bir segh belisinin seyre katlmasyla bu zellik kendini belli eder. Bu makamn giri seyrinde ok nemli bir yer tutan hkim makam sab makamdr. Bu sebeple sab makamnn btn zellikleri evkutarab makamnda da geerlidir. Sab makamnda olduu gibi gerdniye, acem ve dik-hisar perdelerinde asma karar imkn varsa da bu perdelerde fazla srar etmek doru deildir, zira makam evkefzya benzeyebilir. Bu makamdaki baz eserlerde rghtaki zirgleli hicaz dizisinin uzzlle dnmesi sonucu tiz taraftaki yani gerdniyedeki uak drtls sebebiyle dik-ehnaz snble perdeleri kullanlr. evkutarab makamnda sab makamnn nemli yeri olduundan baz evkutarab eserlerde sabdan sonra acem-airan dizisinin tamam kullanlmayp acem-airan perdesindeki rgh belisiyle karar edilmitir. Acem-airan dizisinin tamamnn seyre katlmas halinde asma karar imkn fazlalar ve bu makamn asma kararlar da kullanlabilir. Bunlar rghta rghl, dghta krdli, rastta bselikli asma kararlardr. Fakat ok defa bu dizinin tamam kullanlmamtr. Balang seyrinde hkim olan sab makam dizisinin nc perdesi olan rgh perdesi zerinde bir hicaz belisi yer alr. Bundan faydalanarak krd perdesine nikriz enisiyle dlmesi evkutarab makamnda pek uygulanmaz. Bu daha ok evkefznn bir zelliidir. Yerindeki sab makam tamamlandktan sonra acem-airan dizisine geilir. Bununla beraber krd perdesi bazan rghtaki hicazn yedeni olarak kullanlabilir. Zira bazan rghtaki zirgleli hicaz enili asma karar veya yarm karar hicaz enisiyle yer deitirmitir. Hicaz, uzzl ve hmyun makamlarnn yedenleri tam sesli yani T aralkldr. rgh perdesindeki eni hicazl olursa onun bir tanini

altnda bulunan krd perdesi de yedeni olur. evkutarab makam hkim makam olan sab makamnn donanm ile donanr. Bunlar si iin koma bemol ve re iin bakiye bemoldr. Gerekli deiiklikler ve acem-airana geildiinde icap eden iaretler eser iinde gsterilir. Makam iki ayr diziden olumutur. Dolaysyla makam meydana getiren sesler de bu dizilerin sesleridir. Bunlar 1. Sab dizisi (pestten tize): Dgh, segh, rgh, hicaz, dik-hisar, acem, gerdniye, ehnaz veya dik-ehnaz, tiz segh, tiz rgh; 2. Acem-airan dizisi (pestten tize): Acemairan, rast, dgh, krd, rgh, nev, hseyn ve acem perdeleridir. Makamn yedeni ise portenin birinci izgisindeki mi (hseyn-airan) perdesidir. evkutarab makam yaps gerei tiz taraftan zaten geni bir yapya sahiptir. Ancak pest taraftan yegh perdesine bselik belisiyle dmek hemen hemen dettir. evkutarab makamnn seyrine girite hkim olan sab ile balanr. Bu makam meydana getiren enilerde btn zellikler belirtilip gezinilir ve birinci mertebe gl olan rgh perdesinde aynen sabda olduu gibi zirgleli hicaz enili yarm karar yaplr. Yine kark gezinilerek dgh perdesine kadar inilir ve bu perdede ikinci mertebe gl olarak sab enili asma karar yaplarak sab makam bitirilir. Bundan sonra acem-airan dizisine geilir. Bu makamn da zellikleri belirtilip gezinildikten sonra acem-airan perdesinde rgh enili tam karar yaplr. Bazan acem-airan dizisinin tamam ile deil sadece acem-airandaki rgh belisi ile de tam karar yaplabilir. III. Selimin hafif usulndeki perevi ve saz semisiyle hafif usulnde, Der sipihr-i snem d- mahabbet kevkebet msrayla balayan kr; zencir usulnde, Perem-i gl-punun ydyla feryd eyledim msrayla balayan bestesi; Lal-i can-bahn sun bezmde ey h emelim msrayla balayan ar semisi ve, Gnlm yine bir gonca-i nzik-tene dt msrayla balayan yrk semisi; kir Ann ar aksak usulnde, Snbller iinde gricek verd-i izrn msrayla balayan arks; Ali Nutk Dedenin (Hammzde smil Dede) Mevlev yini; Zeki Dedenin evsat usulnde, Bir muazzam pdiahsn ki kulundur cmle h ve III. Selimin ayn usulde, Cenbndr eh-i pkze-mereb y Reslallah msralaryla balayan tevhleri; Abdlkadir Trenin dyek usulnde, Dodu ol sadr- rislet bast ar zre kadem msrayla balayan ilhisi bu makamn rneklerindendir.

BBLYOGRAFYA

Him Bey, Msik Mecmuas, stanbul 1280, s. 41; Suphi Ezgi, Nazar-Amel Trk Musikisi, stanbul 1933-40, I, 199-201; IV, 254; Hseyin Sdeddin Arel, Trk Msiksi Nazariyat Dersleri (haz. Onur Akdou), Ankara 1991, s. 163-165; smail Hakk zkan, Trk Msiksi Nazariyat ve Uslleri Kudm Velveleleri, stanbul 2006, s. 517-519. smail hakk zkan

EVVAL
( ) Hicr yln onuncu ay. Szlkte yukar kalkmak, ykselmek; kaldrmak anlamlarndaki evl kknden treyen evvl kelimesi kamer yln ramazandan sonra ve zilkadeden nce gelen onuncu aynn addr. Bu ayn slmdan nce Arab- bide (d ve Semd) dneminde dbir, Arab- ribe dneminde vl (val) diye adlandrld nakledilmektedir. evval ad Arab- mstaribe devrinde kullanlmaya balanm ve slmiyetten sonra da kullanm devam etmitir. evval kelimesinin onuncu aya ad olmas deiik ekillerde aklanmtr. Araplar kamer aylarn eski adlarn deitirirken bu ay yaz mevsiminde havann scak olduu bir dneme rastlad iin bu adn verildii rivayet edilmektedir. Develerin iftleme mevsiminde kuyruklarn kaldrmalarndan dolay bu ekilde isimlendirildii ya da havann ok scak olmas sebebiyle develerin stnn azalmas yznden bu adla anld eklinde aklamalar da mevcuttur. Araplar evval ayn uursuz kabul ettiklerinden bu ayda nikh kymazlard. Resl-i Ekrem, Hz. ie ile evval aynda evlenerek bu inancn yanl olduunu gstermitir. Ramazan bayramnn birinci gn olan evval aynn ilk gnnde oru tutmak haramdr. Hz. Peygamberin, Ramazan orula geirip buna evvalden alt gn ilve eden kimse btn yl orulu geirmi gibi olur melindeki hadisi (Mslim, ym, 204) dikkate alnarak bu ayda alt gn oru tutmann mstehap olduu kabul edilmitir. Bu orucun bayramn hemen ardndan ara verilmeden tutulmas daha faziletli saylmakla birlikte aralklarla tutulmas da mmkndr. evval ayn zamanda hac aylarnn ilkidir. slm tarihinde evval aynda meydana gelen baz olaylar unlardr: Ben Kaynuk Gazvesi (2/624), Uhud Gazvesi (3/625), Huneyn Gazvesi (8/630), Tif Gazvesi (8/630), bir rivayete gre Hz. Peygamberin olu brhimin vefat (10/632). Osmanl Devletinde memurlarn tayinleri (tevchat) Tanzimattan nce evval aynda yapld iin bu tayinler evval tevchat diye isimlendirilirdi. Mkerrem sfatyla da anlan evval Osmanl belgelerinde ksaltmasyla gsterilmitir.

BBLYOGRAFYA

Lisnl-Arab, vl md.; Kmus Tercmesi, III, 1391-1392; Yahy b. Ziyd el-Ferr, el-Eyym vel-leyl ve-hr (nr. brhim el-Ebyr), Kahire 1400/1980, s. 46, 52; Mesd, Mrceheb (Abdlhamd), II, 205; Ahmed b. Hseyin el-Beyhak, Fezill-evt (nr. Adnn Abdurrahman Mecd el-Kays), Mekke 1410/1990, s. 325-334; Zekeriyy b. Muhammed el-Kazvn, Acibl-malt, Beyrut, ts. (Dr-arkil-Arab), s. 71; Nveyr, Nihyetl-ereb, I, 158; Kalkaend, ubul-a (emseddin), II, 376, 379; Cevd Ali, el-Mufaal, VIII, 455, 461; Ens Ferha, Esml-ehr vel-aded vel-eyym ve tefsru menh, Trablus 1988, s. 71-73, 75-77; Pakaln, III, 346, 482; evvl, el-Mevsatl-Arabiyyetl-lemiyye, Riyad 1999, XIV, 284285.

M. Kmil Yaarolu

EY
() Var olan, var olmas mmkn olan yahut zihinde tasavvur edilebilen varlk. Szlkte diledi, istedi anlamndaki e fiilinden masdar-isimdir (ey oulu ey). Fiilin dier masdar meet olup ey kelimesinin mnasyla ilikilidir. Baz dil limleri bu ilikiden tr ey kelimesine dilenen, istenen anlam vermitir. Hakknda haber verilen her nesne, konu iin kullanld belirtilen ey (Tcl-ars, ye md.) Arap gramerinde yklemin znesini, mantkta yklemin konusunu oluturacak bir kavram olarak da dnlmtr. Rgb el-sfahn, ey iin bilinebilen ve hakknda haber verilebilen eklinde bir tanm yapar ve kelimenin hem ism-i mefl, hem ism-i fil anlamnda kullanlabileceini syler. Mesel, De ki, tank olmak bakmndan hangi ey daha byktr? melindeki yette (el-Enm 6/19) getii gibi Allah hakknda kullanldnda fil, De ki, Allah her eyin yaratcsdr yetinde (er-Rad 13/16) olduu gibi baka varlklar iin kullanldnda mefl mnas tar ve Allahn yaratmay diledii btn nesneleri ifade eder. Nitekim meet de Allahn dileyip yaratmas demektir. eyler de ilh meetin konusu olarak dnlmelidir (el-Mfredt, ye md.). Muhammed b. Ahmed el-Hrizm, ey kelimesini kelmclarn terimleri arasnda zikrederek kendisinden sz edilmesi ve kendisine dellet edilmesi mmkn olan eklinde tanmlar (Meftul-ulm, s. 43). Tahnev de ister mevcut ister madm olsun, ister muhal ister mmkn olsun, kendisi hakknda veya kendisi sayesinde bilgi edinilebilen yahut hkm verilebilen biiminde bir tanm verir. Kelimenin terim anlam etrafnda gelien kelm ve felsefe tartmalarn da aktarr (Kef, I, 1047-1048). ey kelimesi Kurn- Kermde ska gemekte, bata alm ve kadr olmak zere Allahn isimlerinin, fiil ve sfatlarnn nesnelerini belirtmektedir (M. F. Abdlbk, el-Mucem, ye md.). Bu yetlerde her ey (kll ey) tabiri Allahtan baka her eyi ifade etmekte olup bu ifadeyle ilh hkimiyetin lem ve insan zerindeki mutlak kuatcl vurgulanr. Allahn, olmasn irade ettii eye ol demesi yahut ol diye emretmesi o eyin hemen oluvermesi iin yeterlidir (en-Nahl 16/40; Ysn 36/82). lh fiillerin evren zerindeki bu mutlak tasarrufu doal etkiler ve beer fiillerle hibir ekilde mukayese edilemez. Allahn hibir eye benzemediini beyan eden yet (er 42/11) Onu cisman varlklara veya insana benzeten btn telakkileri reddetmektedir. Kuran, hibir eyin ulhiyyete itirak edemeyeceini ve hibir eyin Allaha ortak koulmamas gerektiini bildirir (l-i mrn 3/64; en-Nis 4/36; el-En-m 6/151). Her ey tabirinin genellikle Allahtan baka eyleri belirtmesi ve yaratanla yaratlan arasndaki mutlak farklla iaret etmesi ilk bakta ey kelimesinin Allah hakknda kullanlamayacan dndrse de, De ki, tank olmak bakmndan hangi ey daha byktr? De ki, Allah sizinle benim aramda tanktr (el-Enm 6/19) ve, Onun zt dnda her ey yok olacaktr (el-Kasas 28/88) melindeki yetlerdeki ifade tarz buna imkn verir gibidir; yine ey kelimesinin varlk anlamna geldii durumda bu mmkn grlebilir. Ancak bu kullanm Allahn, yaratt eyler gibi bir ey olduu mnasn tamaz; bu husus Onun hibir eye benzemediini belirten yette (e-r 42/11) aka ifade edilmitir. ey kelimesinin Kuranda Allah-lem ilikisi balamnda kullanlmad durumlar da vardr. Bu tr yetlerde kelimenin hangi

anlama geldii neyin yerini tuttuuna bakarak anlalabilir. Mesel baz insanlarn mrnn bunamaya varacak kadar uzatldn bildiren yette, Bilgi sahibi iken hibir ey bilmesin diye mrn dkn ana erdirilir ifadesi gemektedir (en-Nahl 16/70). Buradaki hibir eyin bilgi trnden hibir ey anlamna geldii aktr. ey kelimesinin Kurandaki kullanmlarndan kaynaklanan baz meseleler nce kelmda, daha sonra slm felsefesinde nemli tartmalar balatm ve kelime bir teknik terime dnmtr. Bunlar, kelm ilminin k noktasna ve yntemine uygun biimde nce teolojik nitelikte olan, daha sonra ontolojik boyutlar kazanan meselelerdir. Bu meselelerin ilki Allaha ey denilip denilemeyecei, ikincisi de ey kelimesinin yalnzca fiilen var olan bir nesneye mi yoksa henz mevcut olmamakla birlikte var olmas mmkn olan bir nesneye mi karlk geldiidir. Ebl-Hasan el-Ear, Maltl-slmiyynde Allaha ey denilip denilemeyeceiyle ilgili eitli grler aktarmaktadr. Buna gre Cehm b. Safvn, benzeri bulunan yaratlm nesneler iin kullanld gerekesiyle Allaha ey denilemeyeceini ileri srm, kelmclarn ounluu ise ey kelimesinin Allaha isnadnda bir saknca grmemitir. Ear tartmann ey kelimesine yklenen farkl mnalarla ilgili olduunu dnr. Mesel Mebbihe, Allahn ey olduunu ileri srerken eye cisim anlam vermektedir. Earnin de iinde yer ald anlalan kelmclar grubu ise eye mevcut anlam verir ve Ancak var olana ey denebilir diyerek Allahn ey olduunu savunur. Mutezileden Ebl-Hseyin elHayyt, ey kelimesine fiilen var olmak deil sabit olmak mnas vererek yaratlm nesnelerin yaratlmadan nce sabit olduunu ileri srm, dolaysyla var olmayana da ey denilebilecei grn benimsemitir. Ear bu gre aka kar kmaktadr; nk sabit olmakla var olmak ayn anlama geldiinden bu gr elikilidir. Allaha ey denilmesi durumunda Onun eyadan nasl ayrt edilecei probleminin de tartlmasna ihtiya duyulur. Allahn ey olmakla birlikte eya gibi olmadn bir inan ilkesi eklinde benimseyen kelmclar bu problemi amak iin kelimenin temel anlamnda zt bakal belirtici bir mna bulunduu fikrinden hareket etmilerdir. Buna gre bir ey kendisidir, baka bir ey olamaz. Allahn ey olduu sylendiinde dier eylerden zt bakmndan baka olduu ifade edilmi olur. Earnin Cbb ve Abbd b. Sleyman gibi limlerden aktard fikirler, Mutezile kelmclarnn bu konuda skntl bir tartma iine girdiklerini gstermektedir. nk bir yandan bilinen, zikredilmesi ve haber verilmesi mmkn olan eklindeki anlamndan tr Allaha ey denilirken dier yandan Allahn eya gibi olmayan mutlak ve biztihi ey olduu kantlanabilmelidir. Earnin naklettiklerinden, Mutezile limlerinin bu bakaln zellikle Allahn kadm ve yaratc oluuyla ilgili bulunduu zerinde srarla durduklar anlalmaktadr (Malt, s. 518-520). Mtrdnin Allahn ey olup eya gibi olmad ynndeki Ehl-i snnet kelmnn genel kabuln, Niin Allah eydir ama eya gibi deildir diyorsunuz da Allah cisimdir ama teki cisimler gibi deildir demiyorsunuz? tarzndaki tecsm itiraza cevap verirken daha da derinletirdii grlmektedir. Onun bu itiraza cevab, Byle demiyoruz, nk (Allaha) ey dememizi gerektiren sebep cisim iin bulunmamaktadr eklindedir. Mtrd gerekelerini temellendirirken ey olma (eyiyye) ve cisim olma (cismiyye) kavramlar arasndaki teknik anlam farkn aklamaktadr. Buna gre Allah hakknda, eydir ama teki eyler gibi deil nermesi dorudur diye, Cisimdir ama teki cisimler gibi deil nermesinin de doru olmas gerekmez. nk cisim kendisinden daha genel olan eya kavram ierisindedir ve eyann bir ksmn tekil eder. Sz edilen nermede ey lafz yerine cisim lafz konduunda elikili biimde, Allah eydir ama eyann bir ksm gibi deildir demi oluruz. Allah hakknda ey lafzn kullanmann hem nakl hem akl dayanaklar

bulunmaktadr. Eer Allah ey olmasayd hibir eyin Onun benzeri gibi olmadn beyan eden yet bir anlam ifade etmezdi. nk bir eyin bakasna benzemediini sylemek ancak eyiyyet kavram temelinde mmkndr. Dier bir ifadeyle bir ey ancak baka bir eye benzemez. Ayrca, De ki, hangi ey tanklk bakmndan daha byktr? melindeki yet de (el-Enm 6/19) ancak Allahn ey olmas durumunda anlaml olacaktr. Akl bakmdan da u kant ileri srlebilir: eyiyyet daima bir varln olumlanmasn ifade eder. ey kelimesinin kullanld her durumda bir ztn varlnn ispat, hatta ululanmas kastedilir. Buna karlk, Hibir ey deil lafz tam aksine varln olumsuzlanmas anlamnda kullanlr. Halbuki cisim deil eklindeki bir olumsuzlama varln olumsuzlanmas mnasna gelmez. Nitekim, Bu adam bir eydir nermesi bir zata ilikin mahiyeti deil onun biztihi varln ifade etmektedir. nerme, Bu adam cisimdir ekline dntrldnde onun mahiyetinden yani boyutlar, ynleri, snrlar olmak, arazlar kabul etmek gibi mahiyetine ilikin unsurlardan sz edilmi olur. Cismin yaratlmlnn kant diye ortaya konan byle bir mahiyetin Allaha isnat edilmesi hibir ekilde sz konusu olamaz (Mtrd, s. 64-69). ey terimiyle ilgili ikinci mesele, Allahn bir eyi yaratmay irade ettiinde ona yalnzca ol dediini beyan eden yetin (Ysn 36/82) anlalmasyla ilgilidir. Allahn yok olan bir eye ol diye hitap etmesi yokluun da bir ey olup olmad ynnde tartmalara yol amtr. Gazzl, bu tartmann anlan yet balamnda kmaza sokulmak istenen bir eklini aktarmaktadr. Buna gre ol emri leme ya yokluk ya da varlk halinde yneltilmitir. Eer bu emir lem yokken yneltilmise yok olan eyin bu emre muhatap olmas dnlemez. ayet bu hitap lem varken gereklemise var olan eye ol denmesi abestir (el-tid fil-itid, s. 153). Gazzl, Mutezilenin bu konudaki grn madmun bir ey ve zt olduu, lemin de yoklukta iken varla gelmeyi kabul eden kadm bir ztnn bulunduu, bu ztn yokluktan sonra varla geldii eklinde aktarmaktadr (a.g.e., s. 36, 144). Madmun bir ey olup olmad meselesinin yoktan yaratma inanc balamnda tartlmas kanlmaz bir sonutu ve Mutezilenin yokluu bir ey kabul eden gr lemin yokken yaratld inancna ters dmekteydi. Byle bir gr yoklua bir tr varlk izfe etmek anlamna geleceinden lemin yokluktan yaratld inanc bir eyden yaratld inancna dntrlm olmaktayd. Snn kelm geleneinde Mutezileye kar hiliin bir ey veya zt olmad fikrinin srarla vurgulanmas lemin kadm olduu gibi bir telakkiyi nlemeyi amalar. Nitekim Wolfson, Mutezile kelmclarnn bir ey ve zt olarak tanmladklar ezel yokluu Efltunun ve hatta Aristonun ezel maddesiyle karlatrlabilir grm, bu anlayn Grek felsefesinden intikal etmi olabileceini ileri srmtr (Kelm Felsefeleri, s. 278-279). lemin kdemini artrmas sebebiyle Snn kelmclar yaratmay izah ederken bir dnemden sonra yoktan terimini terkedip bunun yerine bir eyden olmakszn veya hibir eyden tabirlerini kullanmlardr. Felsefeyi beerin gc lsnde varlk ve olaylarn (eya) hakikatini bilmek eklinde tanmlayan Yakb b. shak el-Kindnin (Resil, I, 97) ey terimini hem varlk hem de mahiyeti kapsayacak ekilde kulland anlalmaktadr. Filozof, bir eyin kendisinin illeti olamayacana dair kant gelitirirken terimi eyin kendisi (zt) ya da mahiyeti, eyin varl (eys) ve eyin yokluu (leys) terimleriyle birlikte, dolaysyla hem z hem de var oluu kapsayacak biimde kullanmaktadr (a.g.e., I, 123-124). Frb de bir eyin ztnn o eyin mahiyeti olduunu belirtir (Kitbl-urf, s. 106). Frbnin ey tanm yledir: ster d dnyada var olsun ister herhangi bir ynyle kavranm olsun, blnm olsun ya da olmasn, nasl olursa olsun, her mahiyeti bulunana ey denir.

Filozofa gre ey d dnyada gerekten var olan da olmayan da kapsar; mevcut kelimesi ise ancak d dnyada mahiyeti var olanlar hakknda kullanlr, sadece zihinde tasavvur edilenler iin kullanlmaz. Bu bakmdan ey kelimesi mevcuttan daha genel bir anlama sahiptir. Buna karlk hibir ey deil ifadesiyle kastedilen anlam, ne d dnyadaki bir varla ait olarak ne de zihinde kavram olarak hibir mahiyeti bulunmayandr (a.g.e., s. 128). Frbnin bu dncelerine bn Sn tarafndan ontolojik almlar kazandrlmtr. Filozof mevcut, ey ve zaruri terimlerinin ifade ettii anlamlar insan zihninin nsel (a priori) olarak kavradn ve aslnda tanmlanmalarna ihtiya bulunmadn belirtmektedir. Ona gre bu kavramlar tanmlama teebbsleri sadece kavranm bir eyin farkna varsn diye zihni uyarmaya ve bu kavray hatrlatmaya yarar. Bununla birlikte bn Sn ey ve mevcut terimlerinin ayn anlama gelmediini varlk-mahiyet ayrmna bavurarak aklar. Mevcut terimi msbetle (d dnyadaki gereklii olumlanan) e anlaml iken eyin bir hakikate sahip bulunmakla birlikte d dnyada mevcut olmas gerekmez. Mesel gen kavramnn bir hakikati vardr; ancak genin zihindeki anlamyla d dnyada olumlanan bir varl yoktur. Eer bu hakikatin bir varlndan sz edilecekse bunu o eyin zel varl saymak ve varlnn zihinde bulunduunu kabul etmek gerekir. D dnyada olumlanm bir varl bulunmayan hakikat mahiyet adn alr; mahiyetin kendisi d dnyada ontolojik realiteye sahip deildir. Dolaysyla ey hem d dnyadaki hem de zihindeki varl, mevcut ise sadece d dnyadaki hakikati ifade etmektedir. bn Snya gre hibir ekilde kavranmaz olan yokluk hakikati bulunmadndan bir ey deildir. Kavranabilir mahiyetin, hakknda haber verilmesi uygun olan bir zihn varlk oluu hakikati bulunduuna iaret eder. Mesel, Kyamet kopacaktr nermesinde kyamet kavram ile kopmak fiilinin anlamlar zihinde mevcut olup kopmak fiili zihinde kyamete yklem yaplmaktadr. Henz d dnyada gereklik kazanmam olmakla birlikte kyametin gereklik kazanacann anlaml biimde haber verilebilmesi bu haberin bizzat var olu kavramnn anlamyla irtibatldr. D dnyadaki var olula akl ynden mmkn anlamlar olarak kavranan zihn gereklikler mevcuttur ve onlar bu zel varlk tarzlaryla ey kavramnn kapsamna girer. Ayn durum gemite vuku bulmu eyler iin de sz konusu edilebilir. Dolaysyla henz var olmam ya da bir d dnya gereklii olarak vuku bulmam eylerin sabit mevcudiyetleri yok diye eyliklerinin de bulunmadn ileri srenler, eyin akl bir hakikatinin olabileceini kavramayanlar ya da varlkmahiyet ayrmn yapamayanlardr. Bu eletirinin, hakknda haber verilebilen ve kavranabilenlerin yok olmas durumunda bir eylie sahip bulunmadn savunan, ontolojik olarak var olmakla ey olmay zdeletiren kelmclara ynelik olduu anlalmaktadr (e-if el-lhiyyt [1], s. 29-34; Wisnovsky, sy. 26 [2006], s. 85-118). Konuyu vahdet-i vcd metafizii asndan ele alan Muhyiddin bnl-Arab ey terimini gereklik (ayn) kavramyla zde biimde kullanr ve doktrininde nemli yer tutan sabit gereklikler (elayns-sbite) iin de d dnyada gereklik kazanm nesneler iin de ey olmann sz konusu edilebileceini belirtir. Bu sebeple bnl-Arabye gre, Onun zt mstesna her ey yok olacaktr yetinde geen (el-Kasas 28/88) her eyin iine hem ayn- sbitenin eylii hem d dnyada var olanlarn eylii girmektedir. yette yer alan Onun zt mstesna ifadesi eyiyye teriminin ilh zt iin kullanlamayacan gstermektedir (el-Fttl-Mekkiyye, I, 99; bnlArabnin terimle ilgili genel yaklam iin ayrca bk. el-Mucem-f, s. 667-670).

BBLYOGRAFYA

Tehnev, Kef (Dahrc), I, 1047-1048; Rz Tevfik, Kms- Felsefe, stanbul 1332, I/1, s. 282310; Kind, Resil, I, 97, 123-124; Ear, Malt (Ritter), s. 518-520; Mtrd, Kitbt-Tevd (nr. Bekir Topalolu - Muhammed Arui), Ankara 1423/2003, s. 64-69; Frb, Kitbl-urf (nr. Muhsin Mehd), Beyrut 1990, s. 106, 128-129; Muhammed b. Ahmed el-Hrizm, Meftul-ulm (nr. brhim el-Ebyr), Beyrut 1409/1989, s. 43; bn Sn, e-if el-lhiyyt (1), s. 29-34; Gazzl, el-tid fil-itid (nr. brahim Agh ubuku - Hseyin Atay), Ankara 1962, s. 36, 144, 153; Muhyiddin bnl-Arab, el-Fttl-Mekkiyye, Kahire 1911 Beyrut, ts., I, 99; elMucem-f, s. 667-670; H. A. Wolfson, Kelm Felsefeleri (trc. Kasm Turhan), stanbul 2001, s. 274-285; R. Wisnovsky, bn Snnn eyiyye Kavram zerine Notlar (trc. Arzu Meral), MFD, sy. 26 (2006), s. 85-118; R. Arnaldez, ay, EI (ng.), IX, 380-382. lhan Kutluer

EYBAK HAN
(bk. EYBN HAN).

EYBN (Ben eybn)


( ) Adnnlere mensup bir Arap kabilesi. Bekir b. Vil kabilesinin nemli kollarndan olan eybnoullarnn atas eybn b. Salebenin nesebi Adnna ular. eybnn soyu Zhl, Teym, Salebe ve Avf isimli oullaryla devam etmitir. Kabile, Chiliye dnemindeki reisi Mrre b. Zhln on ocuundan eitli kollara ayrlmtr. Mehur kollar arasnda Hemmm, Cesss, Muhallim, Hris, Eb Reba ve Mrre saylabilir. Chiliye devrinde Yemme ve Bahreyn civarnda ikamet eden eybnoullar, slmn ortaya kt yllarda Yemmeden Basra, el-Cezre ve Diyarbekire kadar uzanan geni bir alana yaylmlardr. Bu dnemde byk ounluu putlara tapan Ben eybnn nemli ahsiyetlerinden biri nl Arap kahraman ve ayn zamanda air Bistm b. Kaystr. eybnler, Bess savandan sonra (yaklak 525) Bekir b. Vil kabilesinin dier kollar gibi Lahmlerin hkimiyeti altna girdiler. Lahm Hkmdar Numn b. Mnzir, Ssn Hkmdar Hsrev Pervz tarafndan ldrlmeden nce sadakatlerinden dolay hazinesini ve silhlarn eybnoullarna brakmt. Hsrev Pervzin Hre valiliine tayin ettii Tay kabilesinden ys b. Kabsann Numnn hazinesini ve silhlarn eybnlerden geri istemesi savaa sebep oldu. Ssnlerin yenilgisiyle sonulanan Zkr savanda nemli rol oynayan eybnler daha sonra blle ehriyle Hre arasndaki geni alanda Ssnlerle mcadeleyi srdrdler. bn Sad, eybnlerden bir heyetin Medineye geldiini ve Hz. Peygambere biat ederek mslman olduunu kaydeder (e-abat, I, 317-318). Medineye geli tarihi belli olmayan heyette yer alan Hureys b. Hassn, Resl-i Ekremden Dehn bozkrlarnn kabilesine tahsis edildiine dair bir belge talep etti. Reslullah tarafndan eybnoullarna verilmek istenen blgenin, heyetle birlikte Medineye gelen Ben Temmden Kayle bint Mahremenin abalar sonucu Ben Temmde kalmasna karar verildi ve bu husus yazl bir belgeyle kayt altna alnd (a.g.e., I, 317-320). Hz. Eb Bekir dneminde Medineye gelen eybnlerden Msenn b. Hrise, kabilesine yakn blgelerde bulunan Ssn birlikleriyle savamak zere grevlendirilmesini istedi. Bu istei kabul edilince kendisi Hre dolaylarnda, amcasnn olu Sveyd b. Kutbe Basra krfezi, blle ve evresinde aknlara baladlar. Bata eybnler olmak zere arln Bekir b. Vilin kollarnn oluturduu birlikler tarafndan gerekletirilen bu seferler blgenin slmlamasnn yannda Ssn birliklerinin ypratlarak blge hakknda ayrntl bilgi edinilmesini de salad. eybnoullarnn byk ounluu Hz. Ali ile Muviye arasndaki mcadelede Hz. Aliye destek verdi. Ancak daha sonra Hriclere katlarak Hric isyanlarnda nemli rol oynadlar. Emevler zamannda byk bir ksm Iraka yerleen eybnler, ebb b. Yezd e-eybnnin liderliinde Hriclerle birlikte Kfe ve civarna basknlar dzenlediler. Hacccn ordularn birok defa yenilgiye uratan ve bir ara Kfeyi ele geiren ebbin Ahvazda Dceyl suyuna dp boulmas (77/697) Emevleri rahatlatt. Son Emev halifesi II. Mervn zamannda eybnlerden Dahhk b. Kaysn liderliinde ayaklanan Hricler, Kfeyi ele geirip halktan byk destek almalarna ramen Emev kuvvetlerine yenildiler (127/745). Bu dnemde eybnler zellikle el-Cezrede ok sayda Hric isyanna nderlik ettiler.

Abbsler devrinde kan Hric isyanlarnda da eybnlerin nemli rol olduu grlmektedir. Bununla birlikte yerleik hayata geenlerin saysnn hzla artmasyla eybnlerin bir ksm devlet hizmetine girdi. Bu dnemde zellikle demografik ve siyasal yapnn deimesi sebebiyle el-Cezre blgesinde ortaya kan isyanlarda eybnlerin etkisi azalmaya balad. eybnlere mensup eyhoullar ailesinin Diyarbekir blgesine hkim olmasndan sonra bu blgede de Hriclere destek azald. te yandan eybnlerden baz gruplar yerleik hayat benimsemeyip isyan hareketleri ierisinde yer almay srdrdler. Nitekim Karmat hareketinin kurucusu olarak kabul edilen Hamdnn asl destekileri Kfeye yerleen Ben eybn ve Bekir b. Vil mensuplardr. eybnoullarndan Ben Yezd, Abbsler dneminde 861-1075 yllar arasnda irvan taraflarna hkim oldu. Mrreoullarna mensup olan Yezdoullar, adlarn Yezd b. Mezyed b. Zideden almaktadr. Vali ve kumandan sfatyla Abbs Devleti hizmetinde bulunan Yezd bata Hric isyanlar olmak zere eitli ayaklanmalar bastrmakla grevlendirildi. Azerbaycan, irvan, Bblebvb ve Musul valilii yapt. lmnden (185/801) sonra Hrnrred onun yerine olu Esed b. Yezdi vali tayin etti. Yezdin dier olu Muhammed de mehur bir kumandand. Aile mensubu baz kumandan ve yneticiler Emn ile Memn arasndaki mcadelede Emnin tarafn tuttular. Yezdin bir dier olu Hlid, Halife Mutasm-Billh devrinde ikinci defa rmniye blgesi valiliine getirildi. eybnoullarnn youn olarak yaad Diyrraba blgesi de kendisine baland. Vefatndan sonra (230/844) yerine el-Cezre valisi olu Muhammed tayin edildi. Onun adna irvanda valilik yapan kardei Heysem b. Hlid, Halife Mtevekkil-Alellahn katliyle balayan karklklarn ardndan irvanah unvanyla bamszln iln etti (247/861). Bylece eybn hkimiyeti bamszla kavumu oldu. V. (XI.) yzylda Ftmlere bal olarak Yemende hkm sren Suleyhlerden Ali b. Muhammed, Hadramutu ele geirip (455/1063) blgenin ynetimini Man b. Zide e-eybnnin soyundan gelen bir aileye brakt. Ancak bu aile daha fazla hara demeyi reddedince Suleyhler onlarn yerine i Zreyleri grevlendirdi (476/1083). air Nbiga bata olmak zere eybnlerden ok sayda air ve lim yetimitir. nl nesep limleri Dafel b. Hanzale ile bnl-Kelbnin hocalarndan Hr b. smil, Mecdddin bnl-Esr, zzeddin bnl-Esr, Ziyeddin bnl-Esr ve bnl-Fuvat bunlar arasnda saylabilir. Ahmed b. Hanbel de anne tarafndan bu kabileye mensuptur.

BBLYOGRAFYA

bn Sad, e-abat, I, 317-320; Taber, Tr (Ebl-Fazl), bk. ndeks; bn Hazm, Cemhere, s. 321; Semn, el-Ensb (Brd), III, 482-486; bn Hacer el-Askaln, el-be (nr. dil Ahmed Abdlmevcd v.dr.), Beyrut 1418/1997, V, 568-569; VIII, 288-289; Mahmd Abdullah brhim elUbeyd, Ben eybn ve devrhm fit-tril-Arabiyyil-slm att malail-arir-Rid, Badad 1984; M. Ysuf Gandr, e-eybniyyn fil-aril-Abbsiyyil-evvel, Beyrut 1407/1986; Abd Avn er-Ravzn, Mevsatl-abilil-Arabiyye, Amman 2002, I, 329-336; Adnan Demircan, Diyru Bekrde Hric syanlar, 1. Uluslararas Ouzlardan Osmanlya Diyarbakr Sempozyumu (20-22 Mays 2004), Bildiriler, Diyarbakr 2004, s. 161-168; Ahmed

Abdlgan Y, e-eybniyyn ve eeruhm fi-iril-Arab, fil-aril-Abbs, elMecelletl-Arabiyye lil-ulmil-insniyye, II/6, Kveyt 1982, s. 194-204; Sleyman Harbie, mret Ben Yezd e-eybniyyn el-Arab f bildi irvn fil-aril-Abbs (247-468/8611075), Ebl-Yermk, XX, rbid 2004, s. 1705-1768; Th. Blanquis, aybn, EI (ng.), IX, 391-392. Adnan Demircan

EYBN b. SELEME
() (. II. [VIII.] yzyln ortalar [?]) Hric frkalarndan Selibeye bal eybniyyenin kurucusu (bk. SELBE).

EYBN, Eb Amr
(bk. EB AMR e-EYBN).

EYBN, Eb Bekir
(bk. BN EB SIM).

EYBN, Eb Nasr
() (. 1308/1891) Kaarlar devri Fars airi. 1241 (1825-26) ylnda Knda dodu. Ad Fethullahtr. Soyu Arap kabilelerinden Ben eybna dayanr. Cebelimil blgesinde yaayan atalar Ndir ah zamannda veya ondan biraz nce rana g etmitir. eybn mahlasn kullanmas da bundan dolaydr. Dedesi Emr Muhammed Hseyin Han, Kaarlar hnedannn kurucusu Aa Muhammed ah zamannda (1786-1797) Netanz, Kn, Cevikn ve Kumda valilik yapm nemli bir devlet adamyd. Babas Muhammed Kzm Han da Kaar Muhammed ah devrinde (1834-1848) mstevflik yapm, Kn ve Hemedann mal ynetimi ona verilmiti. eybn, genlik dneminde Muhammed ahn hizmetinde iken veliaht Nsrddin Mirzann nedimi oldu, Muhammed ah ve onun ehzadeleri iin yazd kasideleriyle tannd. Ancak Nsrddin ah tahta ktnda (1848) onu ekemeyenler tarafndan saraydan uzaklatrld. Hemedan, Kirman ve dier baz ehirleri dolat; birok lim, eyh ve airin sohbetinde bulundu; tasavvufa intisap etti ve nihayet Horasana gitti. Kaarlarn Horasan valisi Hsmssaltana Murad Mirzann kumandasndaki ordu 1272 (1856) ylnda Herat muhasara ettiinde eybn de Trbe-i Cm ordusunda Muzafferddevle Paa Hann maiyetinde idi; ehrin alnn bildiren manzum fetihnmeyi o yazd (iirin bir ksm iin bk. Ahmed Dvn Bg, II, 932-935; Rz Kul Han Hidyet, II/2, s. 728-729). Fetihnmesini beenen Hsmssaltana eybnyi zel mektuplarnn mnliine getirdi ve ondan eli olarak faydaland. eybn bu vesileyle Herat blgesindeki yneticilerle yaknlk kurdu. Afgan Emri Dost Muhammedin kardei Muhammed Azam Hann olu Sultan Ahmed Hann sevgisini kazand. Mezrerif, Belh ve Tohristan gezdi. Burada yine kendisini ekemeyenlerin thmetinden kurtulamad, ngiliz dostu ve casusu olmakla suland. Halbuki ngilizler dervi grntsyle onu ran casusu sanmt. ran ordusu Herat terkedince eybn Belhe gitti. Daha sonra Tahrana dndyse de kendisine ynelik muhalefet sebebiyle oradan ayrlp Kna geti ve burada bir medrese ile imaret yaptrarak uzlete ekildi. Ancak bu durum uzun srmedi. Ben Hlid kabilesinin zulmlerinden ikyet etmek zere Tahrana gitti. Sadrazam Mirza Ali Asgar Han Em-nssaltana ve dier devlet ileri gelenlerinin hizmetinde alt. Onlar adna eserler kaleme ald ve kasideler yazd. Urad hakszln nlenmesi iin ferman karttysa da Kna dndnde btn mal ve mlkne el konulduunu grd, zor ve skntl bir dnem yaad. mrnn sonlarnda tekrar yerletii Tahranda 20 Receb 1308 (1 Mart 1891) tarihinde vefat etti. Eb Nasr eybn iirleri yannda nesirde de baarl olmutur. 1273te (1856-57) yazd Malt- Eb Nar eybn adl eseri bir otobiyografi zellii tar. Devrinde sebk-i Hind slbuna iddetle kar kan nemli airlerden olan eybnnin ektii skntlar ve urad hakszlklar yznden iirlerinde ikyetleri ar basar. Ayrca ada airlerden farkl olarak dnemin sosyal ve siyasal yapsn, yneticileri aka eletirmesi bakmndan dikkat eker. Bu sebeple Kaarlar dnemi tezkirelerinde iirlerine yer verilmez. smil Nasr Karacad, eybnnin Derc-i Drer (Tahran

1300, tabask), Fet u afer, Genc-i Gher, Mesdnme, Teng-i ekker, Zbdetl-r, ereflmlk, Kmrniyye, ib- Fera, Fevkius-seer, Cevhir-i Mazn, Lel-i Meknn, Neyi-i Manme ve Ysufiyye gibi iir mecmualarndaki kaside, gazel, rub, kta ve d-beyitten oluan iirlerinden yapt semeleri bir mukaddimeyle birlikte yaymlamtr (Mnteab ez Mecma-i Beynt- eybn, stanbul 1308). eybnnin divan Ahmed Kerem tarafndan neredilmi (Tahran 1371 h.), Nsr mil de iirlerinden bir seme yaparak yaymlamtr (Ber Gzde-i Er- Eb Nar Fetullh n eybn be-ntib- Seryende, Tahran 1385 h.).

BBLYOGRAFYA

Masm Ali ah, ari, III, 405-408; Rypka, HIL, s. 346; Bn Nusret Tecrbekr, Sebk-i ir der Ar- criyye, Tahran 1350 h., s. 57, 63, 118-123; Hnbb, Fihrist, II, 2065; Yahy ryanpr, Ez ab t Nm, Tahran 2535 ., I, 133-144; Mirz M. Ali Muallim Habbbd, Mekriml-r, sfahan 1362, IV, 1180-1181; Ahmed Dvn Bg rz, adat-uar (nr. Abdlhseyin Nev), Tahran 1365 h., II, 928-936; Rz Kul Han Hidyet, Mecmaul-fua (nr. Mzhir Musaff), Tahran 1382, II/2, s. 697-757; Ksm Gan, Fetullh n eybn, yende, III, Tahran 1323 h./1944, s. 30-34; Munibur Rahman, aybn, Ab Nar Fat Allh n, EI (ng.), IX, 395-396. Rza Kurtulu

EYBN, Muhammed b. Hasan


( ) Eb Abdillh Muhammed b. el-Hasen b. Ferkad e-eybn (. 189/805) Eb Hanfenin nde gelen talebesi, eserleriyle Hanef mezhebinin grlerini kayt altna alan mctehid. 132 (749-50) ylnda Vstta dnyaya geldi. Baz kaynaklarda 131 veya 135 (752-53) ylnda doduu sylenmektedir. Ailesi Abbs hilfetinin kurulmas zerine Vst terkedip Kfeye yerlemi ve eybn burada yetimitir. On drt yandan itibaren drt yl Eb Hanfenin ilim meclisinde bulunan eybn, hocasnn vefatndan sonra onun fkh grlerini ve yntemini bata Eb Ysuf olmak zere talebelerinden renmeye devam etti (Serahs, el-Ul, I, 378-379). Ayrca Kfedeki hadisilerin ve dier limlerin ders halkalarna katlarak onlardan ilim tahsil etti (Hatb, II, 172). Kfedeki renimini tamamlaynca hadis konusunda derinlemek iin gittii Medinede yl akn bir sre kald ve mam Mlikten el-Muvaa dinledi. Ardndan Mekkede Sfyn b. Uyeyneden, Dmakta Evzden, Horasanda Abdullah b. Mbrekten ve Basrada eitli limlerden ders ald. lim yolculuklar sona erdiinde Badata yerleti. hretini duyanlar ondan hadis ve fkh dersleri almaya balad. lm birikimi ve anlatm gcyle dikkatleri zerine ekti, Badatllar tarafndan Eb Ysufa tercih edilmeye baland ve onun vefatnn ardndan ehl-i reyin lideri konumuna ykseldi. eybnden ders alanlar arasnda uayb b. Sleyman el-Keysn, Eb Sleyman el-Czcn, Eb Hafs el-Kebr, Him b. Ubeydullah er-Rz, s b. Ebn, bn Sema, smil b. Tevbe el-Kazvn, mam fi ve Mlik fkhnn tedvininde nemli yere sahip olan Esed b. Furt bulunmaktadr. eybnnin yaad dnemde Abbs halifelerinden Ebl-Abbas es-Seffh, Mansr, Mehd-Billh, Hd-lelhak ve Hrnrred iktidarda bulunmakla birlikte kaynaklarda onun sadece Hrnrred ile ilikisinden sz edilmekte ve bunun da Eb Ysufun tavsiyesiyle balad belirtilmektedir. Hrnrred, eybnyi yine Eb Ysufun tavsiyesiyle Abbs halifelerinin yazlk baehri Rakka kadlna tayin etti. eybn bu esnada ilm almalarna ara vermeyip er-Rayyt ve es-Secedt adl iki eser yazd (Kef-unn, II, 1424, 1669). Hrnrred, Zeyd imam Yahy b. Abdullahn 176 (792) ylndaki isyanndan dolay onunla istiare ettiinde (Taber, IV, 631) Ali evld taraftar olduu izlenimi uyandrd iin halifenin gvenini kaybetti, 187de (803) kadlk grevinden azledilerek fetva vermesi yasakland ve eserlerinde isyana srkleyen grlerin bulunup bulunmad kontrol edildi. Ardndan Hrnrred, bu olayda kendisinin kusurlu olduunu anlayp eybn ile temasn srdrd ve Eb Ysuf vefat edince onu bakadla getirdi. eybn hayatnn sonuna kadar bu grevde kald. 189 (805) ylnda Hrnrredin refakatinde gittii Reyde vefat etti ve oraya defnedildi. Baz kaynaklarda 187de (803) ld belirtilmektedir. lm ahsiyeti. Eb Ysuf gibi eybnnin de ictihaddaki derecesi hakknda farkl grler ileri srlmekle birlikte onun mutlak mctehid seviyesinde olduu gr daha kuvvetli kabul

edilmektedir. A) ctihad Anlay. eybn, ictihadn muteber saylabilmesi iin mutlaka salam bir dayanann bulunmas gerektiini dndnden galip olmayan zanla gr belirtmeye kar kar (el-cce, IV, 94-97). Ona gre her mctehidin ictihad deerlidir ve mctehid kendi ictihadyla baldr; ancak mctehid ictihadnda yanlabilir; ictihad hkm nas gibi olmayp mctehid baka delillerle karlanca ictihadn deitirebilir (el-Cmiul-kebr, s. 12). eybnnin eserlerinde geen kiinin kendisiyle Allah arasnda ifadesi (el-Al, II, 33, 49, 67), onun zihninde daha sonra oluan tabirle kazen ve diyneten ayrmnn bulunduunu gstermektedir (el-cce, III, 333-334). Ortaya koyduu ictihadlarla kendisi de hukukta tek bir uygulamann her zamanda ve her yerde geerli saylmadn, kesin naslara dayanmayan baz uygulamalarn sosyal artlarn deimesi ve zaruret karsnda deiiklie urayabileceini kabul ettiini gstermitir (el-r, nr. M. Abdurrahman Gazanfer, s. 362). B) Dayand Kaynaklar. 1. Kitap. zellikle rey ile bilinemeyecek konularda fkh hkmleri delillendirirken yer yer Kuran yetlerine atfta bulunan eybnnin nce Kuran, ardndan snneti zikretmesi (el-cce, II, 179-180) Kuran birinci kaynak saydn gstermektedir. 2. Snnet. Ak biimde ifade etmemekle birlikte ortaya koyduu fkh zmlerden eybnnin snnetin temel ilevinin kitabn mcmelini aklama, mmn tahsis etme ve hkm zerine ziyade getirme gibi yollarla kitab aklama (beyan) olduunu kabul ettii anlalmaktadr (a.g.e., II, 366-367; Mlik b. Enes, s. 220-221). Mesel snnete dayanarak namazda kiinin kendisi duyacak kadar glmesinin hem namaz hem abdesti bozaca hkmn benimsemitir (el-Al, I, 166). Bazlarnca, snnetin ibtiden hkm koymas kapsamnda saylan bu gibi rneklerin snnetin kitabn hkmne ziyade getirmesi olarak nitelenmesi daha isabetlidir; nk abdesti bozan eylere Kuranda iaret edilmi (en-Nis 4/43; el-Mide 5/6), snnet ise bunlara ziyade getirmitir. Prensipte snnetin ter deerini kabul eden, ibadetlerle ilgili konularda daha youn olmak zere fkh zmlerinde snnete oka atfta bulunan eybn, Hz. Peygamberin baka bir beyanna dayanarak veya Kurandan ilham alarak baz uygulamalarn onun ahsna zel sayar ve bunlarla amel edilemeyeceini syler (el-r, nr. M. Abdurrahman Gazanfer, s. 196; Mlik b. Enes, s. 106-107). 3. cm. eybn, limlerin bir meselenin hkm zerinde gr birliine varmalarn balayc bir delil kabul eder ve icma deliller hiyerarisinde snnetten sonra yer verir. Eserlerinde icma atfta bulunurken ok defa icm edenleri belirtip herkesin, sahbenin, tbinin, Kfe ehlinin, Irak ve Medine ehlinin icmndan bahseder, bazan da icm kimlerin icm olduunu sylemeden mutlak ekilde kullanr. eybnnin sahbe dndakilerin icmndan da bahsetmesi, icm sadece sahbe dnemine has grmeyip ileriki dnemlerde de meydana gelebilecei grn benimsediini gstermektedir (el-cce, II, 313; Mlik b. Enes, s. 86). 4. nceki eriatlar. Kuranda zikredilen gemi eriatlara (eru men kablen) ait hkmlerin dikkate alnmas gerektii grnde olan eybn, rivayetlerde geen bu eriatlara ait hkmlere -ibtiden hkm kayna saymasa da-belli bir deer atfeder (el-cce, III, 375; IV, 321). 5. Sahb Sz. eybnnin fkh zmlerinde dayand kaynaklardan biri de sahb kavlidir (a.g.e., II, 568, 621-622). Sahbenin ittifakn balayc gren eybn ihtilf etmeleri durumunda bu grlerden birini tercih eder, tamamen onlarn kavilleri dna kmaz. Kendisine ulaan farkl sahb szleri arasnda tercihte bulunurken sahblerin ilimdeki derecelerini, sahb kavlinin naslara ve mslmanlarn ounluunun kabulne uygunluunu ve zellikle ibadetle ilgili konularda ihtiyat prensibine uymasn dikkate alr; bazan tercih yaparken birden fazla lt gz nnde bulundurur. Tebeut-tbinden olan eybn zaman zaman tbinin hukuk zmlerine de atfta bulunmutur (elAl, II, 154-155). eybn tbin byklerinden en ok, ierisinde yer ald ekoln nde gelen fakihlerinden olan brhim en-Nehayi referans gstermitir. 6. rf. zellikle hakknda nas

bulunmayan konularda halkn uygulamalarn dikkate alan eybnnin eserlerinde dille ilgili olan yemin ve eman bahislerinde rfe nemli bir yer verdii grlmektedir (a.g.e., III, 231, 243, 250, 348349). eybn artlarn deimesiyle rfn de deiebileceini kabul eder ve fkh zmlerinde bunu dikkate alr (a.g.e., III, 255). Bu da onun sosyal gereklere nem verdiini gstermektedir (ayrntl bilgi iin bk. Ta, s. 88-116). C) Metodu. 1. Naslardan Hkm karmada Dikkate Ald Prensipler. Sadece hakknda ak nas bulunmayan konularda ictihada bavuran eybn konuyla ilgili delleti ak nas mevcutsa bu yola gitmez (el-cce, II, 195-196). Naslarda yer alan her emri vcba, her nehyi de tahr-me hamletmez, baz emirlerin tavsiye, baz nehiylerin kerhet ifade ettii grndedir (a.g.e., I, 281-283; Mlik b. Enes, s. 138). Naslardaki mutlak ve m lafzlar mmkn olduka tlkn ve umumiliini koruyarak ele alr (el-cce, II, 256-258; IV, 382-383). eybn, btn hukuk meselelerin naslarn lafzyla zme kavuturulamayacann farkndadr, bu sebeple naslardan hkm karmada akl prensiplere de yer vermitir. eybn, Hakknda rivayet gelmeyen eyin hakknda rivayet gelenler arasnda ona benzeyene kyas edilmesi gerekir szyle (a.g.e., I, 19, 45) kyasa iaret etmi, kyasn drt rknn (maks aleyh, asln hkm, maks, illet) aka ifade etmese de bunlar kyas kulland fkh zmlerde gzetmitir (a.g.e., II, 649-650). Kyasa aykr olan eserdeki hkm kyasa dayanak yapmayan eybn icm veya mezhep ii icm ile sabit olan hkm (a.g.e., II, 313) maks aleyh yapar. stihsan Hanef usulcleri tarafndan kyas (yerleik kural) terketme anlamnda kullanlm olup, eybn eser, sahb sz, rf, kapal kyas, zaruret ve zellikle ibadetlerle ilgili konularda ihtiyat sebebiyle kyas terkedip istihsana bavurmutur. eybnnin fkh zmleri incelendiinde zarar giderme ve yararl olan salama eklinde zetlenebilecek olan naslarn ortak amacn (hikmet) iki ynyle dikkate aldn gsteren pek ok rnekle karlalr. Bu balamda nemli bir yere sahip olan zaruretin lsn lm tehlikesi, kalc hastala yakalanmaktan korkulmas ve dayanlmayacak derecede iddetli ac eklinde belirler. Mkrehin baz tasarruflarn geersiz saymas (el-Al, II, 182) fkh zmlerinde meakkati dikkate almas gibi rnekler de bu anlayn izlerini tar. Bireyin ve toplumun ihtiyalarn gz nne aldn, naslardaki baz hkmleri insanlarn yararn gzeterek yorumladn, baz durumlarda kolaylk ynn tercih ettiini gsteren zmler de onun yarar dncesine zel nem verdiini ortaya koymaktadr. Baz zmlerinde eybnnin istishb prensibini dikkate ald grlr (a.g.e., I, 119-120; el-r, nr. M. Abdurrahman Gazanfer, s. 341). eybn, zellikle ibadetle ilgili konularda yerine getirilmesi zorlua yol amamas kaydyla ihtiyat prensibini esas almtr (el-Al, III, 68-70). 2. elien Rivayetler Arasnda Tercih Kriterleri. Fkh zmlere kaynaklk edecek farkl rivayetlerin kart sonular ortaya karmas durumunda eybnnin zellikle u kriterlere gre tercihte bulunduu anlalmaktadr: Rvilerin ilmi ve okluu, nassn zhirine daha uygun olma, sahb szyle desteklenme, yeni aklama getirme, daha kolay zm ierme, ihtiyat prensibine uygun bulunma, daha sonraki tarihte vrit olma (neshetme konumunda bulunma) (el-cce, II, 754-758, 768-770; ayrntl bilgi iin bk. Ta, s. 125-153). D) Hanef Mezhebindeki Yeri ve Mezhepteki Rol. Eb Hanfenin ders halkasnda salad serbest tartma ortam, ortak temel prensipleri benimseyen mctehid rencilerinin grlerini ak biimde ifade etmesine imkn vermi, neticede Hanef mezhebinin temel grleri kolektif bir almann rn olarak ortaya kmtr. Eb Hanfeden sonra mezhebe en ok katks bulunan Eb Ysuf ve eybn gerek kendi aralarnda gerekse Eb Hanfe ile birok meselede gr ayrlna dmekle

birlikte eybn bu konuda genel bir deerlendirmede bulunmad gibi ou zaman ihtilf sebeplerini mesele dzeyinde de aklamamtr. nn ihtilf ettii fer meseleler incelendiinde gr ayrlklarnn nemli ksmnn meseleye farkl alardan bakma, hadislerin kabulnde farkl kriterler benimseme, rivayetleri farkl ekilde yorumlama, farkl sahb veya tbi kavliyle desteklenen grleri esas alma ve rfe ncelik verme gibi sebeplerden kaynakland grlmektedir. eybnnin Hanef mezhebine katklar u ekilde zetlenebilir: eybn ekoln grlerini nakledip kaydetmitir. Eb Hanfenin ders halkasnda meseleler ele alnp tartlyor, fakat dzenli biimde kayt altna alnmyordu. Kendi grleri yannda Eb Hanfeden ve onun dier talebelerinden rendiklerini yazarak mezhebin fkh grlerini bir btn halinde tasnif edip sonraki nesillere aktaran ilk kii eybndir. Mezhep limleri de bu konuda onun eserlerini esas kabul etmitir. Fkh ilminin gelimesi asndan nemli bir dnm noktas olan fkh konularn kitab, bab ve fasllara ayrlarak yazlmas, ekoln grlerinin orijinal bir metoda gre kayt altna alnp belli bir sisteme oturtulmas hususunda da eybn nc konumundadr. eybnnin eserleri, Hanef mezhebini meydana getiren ortak birikimde onun da nemli bir paya sahip olduunu ve farkl ictihadlaryla ekoln grlerinin zenginlemesine ciddi katklar saladn gsteren rneklerle doludur. Onun zamannda biri kendisinin de iinde yer ald Kfe merkezli Irak ekol, dieri Medine merkezli Hicaz ekol revata olduundan ilm rekabet esasen bu iki ekol arasnda cereyan etmitir. eybn, el-Muvaa rivayetinde ve zellikle el-ccede iki tarafn ihtilfa dt konular mukayeseli biimde ele alarak kendi ekolnn grlerini savunmutur. Bu erevede ska Medine ehlini bata kendilerinin rivayet ettikleri olmak zere hadislere uymamakla ve grlerinde elikiye dmekle itham ederken bir yandan kendilerinin hadisleri terketmediklerini vurgulamak, dier yandan da ictihadda tutarlla byk nem verdiklerine dikkat ekmek istemitir (ayrntl bilgi iin bk. Ta, s. 154-183). Eserleri. A) Fkh. 1. el-Al*. el-Mebs olarak da bilinir. eybnnin Badata tanmadan nce Kfede iken iml ettii bu eser birok rencisi tarafndan rivayet edilmitir. eybnnin en hacimli ve nemli eseri saylan, bir anlamda dier eserlerinin ve zellikle zhirr-rivye olanlarn temelini oluturan, baz yerlerinde soru-cevap slbu kullanlan eserin tamamna yakn ksmn ieren nshalar gnmze ulamtr. el-Aln Kitbl-by ksm efik ehte tarafndan bir cilt (Kahire 1954), bir blm de Ebl-Vef el-Efgn tarafndan drt cilt (Haydarbd 1969-1973) halinde neredilmitir. Daha sonra iki alma birletirilip hepsi Efgnye nisbet edilerek tekrar yaymlanmtr (I-V, Beyrut 1410/1990). Eserin tamamn Mehmet Boynukaln tahkik etmi olup henz yaymlanmamtr. 2. el-Cmiu-ar*. eybn, el-Al yazdktan sonra Eb Ysufun kendisinden rendii Eb Hanfeye ait grleri ihtiva eden bir eser yazmasn istemesi zerine kaleme alnmtr. Eb Hanfenin grlerini Muhammed an Yakb an Eb Hanfe eklinde aktaran eybn birok yerde kendisinin ve Eb Ysufun grlerini de belirtmektedir. Eserde hemen hi delil zikredilmemitir. el-Cmiu-arin muhtelif basklar yaplmtr (Abdlhay elLeknev, en-Nfiul-kebr iinde, Leknev 1291; Bulak 1302; Beyrut 1406/1986). 3. el-Cmiulkebr*. el-Cmiu-arden sonra telif ettii daha hacimli bu eserde eybn rivayet slbuna bavurmakszn dorudan meseleleri ele almakta, bata yemin olmak zere szl tasarruflarla ilgili konular incelerken yapt dil arlkl yorumlarla dilde de stat olduunu ortaya koymaktadr (nr. Ebl-Vef el-Efgn, Haydarbd-Kahire 1356, 1399). 4. ez-Ziydt*, Ziydtz-Ziydt. elCmiul-kebrden sonra telif edilen kk hacimli bu iki eserin eitli ktphanelerde yazmalar mevcuttur (Sezgin, I, 422-423). emsleimme es-Serahs ve Ahmed b. Muhammed el-Attbnin Ziydtz-Ziydt erhlerini tahkik edip yaymlayan Ebl-Vef el-Efgn, her iki erh iinde yer

alan metni tesbit etmeye alarak parantez ierisinde gstermitir (Serahs, en-Nket [nr. EblVef el-Efgn], Lahor 1981; At-tb, eru Ziydtiz-Ziydt [Serahs, en-Nket iinde]). 5. esSiyer-ar. Devletler hukukuyla ilgili olup el-Aln nshalar iinde gnmze ulam ve neredilmitir (Kitbs-Siyer [nr. Mecd Haddr], Beyrut 1975). 6. es-Siyerl-kebr*. eybnnin en son telifidir. Devletler hukuku alannda yazlan ilk kapsaml eser olup fkh tahliller bakmndan el-Aldan daha ileri dzeydedir. Asl gnmze ulamayan bu eser Serahsnin farkl basklar bulunan erusSiyeril-kebri iinde yer almaktadr. 7. el-Keysniyyt. Em-l trnde olan bu eserde gnlk hayatta karlalabilecek mumeltla ilgili baz meseleler ele alnmtr ve sadece bir paras zamanmza kadar gelmitir (Cz minel-eml, nr. Him en-Nedv v.dr., Haydarbd 1360). 8. el-Meric* fil-iyel. Bilindii kadaryla hiyel konusunda telif edilen ilk mstakil eserdir. Hiyel hakknda genel bir deerlendirme yaplmayp meselelerin ele alnmasyla yetinilen kitapta baz mumelt konular yannda arlkl biimde yemin konusuna yer verilmesi o gnk toplumsal artlarda bu hususta hileye bavurma ihtiyacnn daha ok hissedildiini gstermektedir. eybnye atfedilerek baslan eserin onun telifi olup olmad tartmaldr. el-Mericin Hkim e-ehd tarafndan yaplan muhtasarn erheden Serahs (el-Mebs, XXX, 209-244) bu tartmaya dikkat ekmekle birlikte eserin eybnye aidiyetini savunmutur. Kitaptaki meselelerin ou Eb Ysuftan aktarlm olsa da eybn kendinden baz ilvelerde bulunduundan eserin ona nisbet edilmesi baz yazarlarca daha doru grlmtr. 9. el-Kesb (el-ktisb fir-rzl-msteb). eybnnin telifine en son balad, kazan konusunda bilinen ilk eser olup tamamlamaya mr yetmemitir. Gnmze ulaan blm el-Kesbin asl olmayp Serahsnin bunun zerine yazd erhtir ve el-Mebsta Kitbl-Kesb bal altnda yer almaktadr (XXX, 244-287). Sheyl Zekkr bunu Risletn fil-kesb iinde neretmitir (Beyrut 1417/1997, s. 35-132). Serahsnin erhiyle birlikte el-Kesbin deiik basklar yaplmtr. 10. el-cce al ehlil-Medne. Kaynaklarda eserin ad farkl ekillerde verilmektedir. Yazma nshasnda el-ucec fitilfi ehlilKfe ve ehlil-Medne adnn kaytl olduu belirtilmektedir. erisindeki bir baln KitblFeri minel-ucec diye gemesi (IV, 191-254) bu ad teyit etmektedir. Eser el-cce al ehlil-Medne adyla baslmtr. Medinede yldan fazla kalm olan eybn, bu esnada Mlikten ve Medineli dier limlerden hadis dinlemesinin yan sra onlarla ilm tartmalarda da bulunmu ve bu tartmalarn el-ccede toplamtr. Eserde genellikle nce konuyla ilgili olarak Eb Hanfenin ve Medine ehlinin grleri aktarlr, ardndan iki tarafn delilleri ve gerekeleri aklanarak deerlendirilir. Yazl amacna uygun biimde eserde ounlukla, ele alnan konularn sadece gr ayrlna dlen ynlerine deinilir. Bu haliyle eser iki ekoln grlerinin karlatrlp deerlendirilmesi anlamnda mukayeseli fkhn ilk rneklerindendir. el-ccenin byk bir ksm gnmze ulamtr (nr. Seyyid Mehd Hasan el-Kln, I-IV, Haydarbd 13851390/1965-1971). 11. Kitbr-Ra. eybnye aidiyetiyle ilgili tartmaya iaret eden Serahs eserin ona ait olduu kanaatindedir (el-Mebs, XXX, 287-309). Eser el-Aln nshalar iinde zamanmza kadar gelmitir. tilf Eb anfe ve bn Eb Leyl adl eseri eybnye nisbet edenler bulunmakla birlikte onun, eseri Eb Ysuftan rivayet etmesi dnda hemen hibir katks olmadndan kendisine nisbet edilmesi doru deildir. B) Hadis. 1. el-r*. eybn, Eb Hanfeden duyduu hadis ve rivayetleri bu kitapta kendi ekledii rivayet ve yorumlarla birlikte tasnif etmitir. Eb Hanfeden nakledilen rivayetlerin ounluu Hammd b. Eb Sleyman kanalyla Nehaden aktarlmtr. eybn, el-rda yer alan

meselelerin ounda Eb Hanfe ve Nehanin grlerini benimsemi, baz meselelerde ise her ikisine muhalefet etmitir. Akaid ve db- mueretle ilgili az miktarda rivayetler bulunmakla birlikte eserde arlkl olarak fkh konulara dair rivayetler yer almaktadr. Eserin farkl basklar vardr (Leknev 1883; nr. Ebl-Vef el-Efgn, Haydarbd 1385/1965; Peaver 1987). 2. Muvaal-mm Mlik rivyet Muammed. mam Mlikin yannda kald srada ondan elMuvaa dinleyen eybnnin bu rivayeti, baz Hicazl ve Irakllarn rivayetlerini ve ou zaman da kendi grn ekledii iin dier el-Muvaa rivayetleri arasnda nemli yere sahiptir. eybnnin ekledii rivayetlerin ekserisinin Mlikin grlerini destekleyen rivayetlere kar rey ehlinin grlerini destekleyen alternatif rivayetler olduu dikkati ekmektedir ve bu haliyle mukayeseli fkh konusunda tasnif edilmi kitaplarn ilklerinden olma zelliini tamaktadr. Eser deiik yerlerde baslmtr (Lahor 1211-1213; Ludhiana 1291; Leknev-Kazan 1909; nr. Abdlvehhb Abdllatf, Kahire 1382/1962, 1399/1979). eybnnin ilk alt eseri rivayet asndan kuvvetli bulunduu iin (hret veya tevtr yoluyla geldii iin) zhirr-rivye, muhtevas Hanef fkhnn temelini tekil ettii iin mesill-usl veya el-usl diye anlr (Takprizde, s. 17). Dier eserlerine hret veya tevtr yoluyla rivayet edilmediini belirtmek zere gayr z-hirir-rivye, az kii tarafndan aktarldn (hd yoluyla) ifade etmek zere ndirr-rivye denir. Hkim e-ehd el-Mervez, eybnnin ilk alt kitabndaki grleri derleyerek el-Kf adl eseri kaleme alm (nshalar gnmze ulamtr), emsleimme es-Serahs de bunu el-Mebs adyla erhetmitir. el-Ade ismiyle eybnye nisbet edilen yetmi dokuz beyitlik metin (Mecmul-mtnil-kebr, Kahire 1958) incelendiinde bu eserin eybnye ait olmad grlmektedir (eybnnin eserleri hakknda ayrntl bilgi ve deerlendirme iin bk. Ta, s. 26-87). eybn Hakknda Yaplan Baz almalar: Iwan Dimitroff, Abu Abdallh Muhammad Ibn AlHasan Asch-Schaibani und sein corpus juris al-mi as-sagr (MSOS, XI [Berlin 1908], s. 60-206); M. Zhid Kevser, Blul-emn f sretil-mm Muammed b. el-asan e-eybn (Humus 1388/1969); Zafar Ishaq Ansari, The Early Development of Islamic Fiqh in Kufah with Special Reference to the Works of Abu Yusuf and Shaybani (doktora tezi, 1966, McGill University, Montreal); slm Medeniyeti (eybn zel Says, y. 2, sy. 20, stanbul 1969); Muhammed edDesk, el-mm Muammed b. el-asan e-eybn ve eeruh fil-fhil-slm (Katar 1987); zzddin Hseyin e-eyh, el-mm Muammed b. el-asan e-eybn muaddien ve fahen (Beyrut 1413/1993); Ali Ahmed en-Nedv, el-mm Muammed b. el-asan e-eybn nbitlfhil-slm (Dmak 1994); Sami ahin, Muhammed b. el-Hasen e-eybnnin Hadis Kltrndeki Yeri (doktora tezi, 1999, A Sosyal Bilimler Enstits); Mehmet zenel, Snnet ve Hadisi Deerlendirme ve Anlamada Ehl-i Rey-Ehl-i Hadis Yaklamlar ve mm eybn (doktora tezi, 1999, M Sosyal Bilimler Enstits); Aydn Ta, Muhammed b. el-Hasan e-eybnnin Hukuk Anlay (doktora tezi, 2003, E Sosyal Bilimler Enstits).

BBLYOGRAFYA

Muhammed b. Hasan e-eybn, el-r (nr. Ebl-Vef el-Efgn), Beyrut 1413/1993, I, 630-631;

a.e. (nr. M. Abdurrahman Gazanfer), Karai 1310, s. 71, 196, 288, 326, 341, 350, 362; a.mlf., el-Al (nr. Ebl-Vef el-Efgn), Beyrut 1410/1990, I-V, tr.yer.; ayrca bk. neredenin girii, I, 12-13; a.mlf., el-Cmiul-kebr (nr. Ebl-Vef el-Efgn), Haydarbd 1356, s. 11, 12, 45; a.mlf., Cz minel-Eml (nr. Him en-Nedv v.dr.), Haydarbd 1360, s. 33, 71; a.mlf., el-cce al ehlil-Medne (nr. Seyyid Mehd Hasan el-Kln), Haydarbd 1385-90/1965-71, I-IV, tr.yer.; a.mlf., el-ktisb (nr. Mahmd Arns), Kahire 1357/1938, s. 14; a.mlf., el-Kesb (nr. Sheyl Zekkr), Dmak 1980, s. 114, ayrca bk. neredenin girii, s. 10; a.mlf., el-Meric fil-iyel, Kahire, ts. (Mektebets-sekfetid-dniyye), s. 3, 86; a.mlf., Muvaau Muammed (Abdlhay el-Leknev, et-Talul-mmecced [nr. Takyyddin en-Nedv] iinde), Dmak 1991-92, II, 7-8, 538-541; III, 434-435; a.mlf., es-Siyerlkebr (Serahs, erus-Siyeril-kebr [nr. smil e-fi] iinde), Beyrut 1997, I-V, tr.yer.; a.e. (nr. Selhaddin el-Mneccid), Kahire 1971, neredenin girii, I, 9-14; Mlik b. Enes, Muvaalmm Mlik rivyet Muammed b. el-asan e-eybn (nr. Abdlvehhb Abdllatf), Kahire 1987, tr.yer.; bn Sad, e-abat, III, 150-161; VII, 336-337; Taber, Tr, Beyrut 1988, IV, 631, 674; Cesss, el-Ful fil-ul (nr. Uceyl Csim en-Neem), Kveyt 1405/1985, I, 83; III, 271; bnn-Nedm, el-Fihrist (nr. brhim Ramazan), Beyrut 1415/1994, s. 253-254, 259; Hkim enNsbr, Marifet ulmil-ad (nr. Seyyid Muazzam Hseyin), Haydarbd 1935, s. 191-192; Hseyin b. Ali es-Saymer, Abru Eb anfe ve abih, Beyrut 1976, s. 120-129; bn Abdlber enNemer, el-nti, Beyrut, ts. (Drl-ktbil-ilmiyye), s. 155, 174-175; Hatb, Tru Badd, II, 172-176, 181; XIII, 334; Serah-s, el-Mebs, I, 3, 238, 242; X, 2-144; XXX, 128-129, 167-287, 309; a.mlf., erus-Siyeril-kebr (nr. smil e-fi), Beyrut 1997, I, 3-4, 175; III, 25, 65, 108; a.mlf., el-Ul (nr. Ebl-Vef el-Efgn), stanbul 1990, I, 220, 378-379; bn Hallikn, Vefeyt, IV, 184-185; Zeheb, Tekiretl-uff, I, 13-16, 73-74; bn Kayyim el-Cevziyye, lml-muvan (nr. Muhammed el-Mutasm-Billh el-Badd), Beyrut 1996, I, 24-27; Abdullah b. Ysuf ezZeyla, Nabr-rye, Kalkta 1357, M. Zhid Kevsernin girii, I, 29-32, 37-41; Safed, el-Vf, II, 332-334; Kure, el-Cevhirl-muyye, III, 122-125; Takprizde, abatl-fuah (nr. Ahmed Neyle), Musul 1954, s. 16-17; Kef-unn, II, 1424, 1669; Muhammed ed-Desk, el-mm Muammed b. el-asan e-eybn ve eeruh fil-fhil-slm, Katar 1987; bn bidn, Reddlmutr (nr. Ali M. Muavvaz - dil Ahmed Abdlmevcd), Beyrut 1415/1994, III, 212; X, 385; a.mlf., Mecmat resil, Beyrut, ts. (Dr ihyit-trsil-Arab), I, 16-20; Leknev, en-Nfiulkebr (Muhammed b. Hasan e-eybn, el-Cmiu-ar iinde), Beyrut 1406/1986, s. 12-13, 1718, 33, 46, 67, 186-187; Ahmed Emn, ual-slm, Kahire 1964, II, 180-182, 203-204; Sezgin, GAS, I, 421-433; a.e. (Ar.), III, 55, 58, 64-67, 72-78; M. Zhid Kevser, Blul-emn, Humus 1388/1969, s. 3-11, 14-39, 58-67, 70; J. Schacht, slm Hukukuna Giri (trc. Mehmet Da Abdlkadir ener), Ankara 1986, s. 50-51, 53, 55, 239, 310; Ahmet zel, Hanefi Fkh limleri, Ankara 1990, s. 19-26, 57, 60, 153; a.mlf., Hanef Mezhebi, DA, XVI, 21, 24; Ali Ahmed enNedv, el-mm Muammed b. el-asan e-eybn: Nbiatl-fhil-slm, Dmak 1994; Ahmed Hasan, lk Dnem slm Hukuk Biliminin Geliimi (trc. Haluk Songur), stanbul 1999, s. 25, 37, 4748, 53 vd., 256; Aydn Ta, Muhammed b. el-Hasan e-eybnnin Hukuk Anlay (doktora tezi, 2003), E Sosyal Bilimler Enstits, tr.yer.; Muhammed Hamdullah, lmnn 1200nc Yldnmnde arlmann Muasr: mm Muhammed b. el-Hasen e-eybn (trc. Yusuf Ziya Kavakc), slm Medeniyeti, II/20, stanbul 1969, s. 5-10; a.mlf., Profesr Majid Khaddurinin slm Devletler Hukuku (eybnnin Siyeri) (trc. Yusuf Ziya Kavakc), a.e., s. 24, 26, 29; a.mlf., mm Muhammed The Great Muslim Jurist, a.e., s. 54-55, 57; mam Muhammed eybnnin stanbul

Ktphanelerindeki Mevcut Yazma Eserleri, a.e., s. 45-49; W. Heffening, eybn, A, XI, 450; E. Chaumont, al-aybn, EI (ng.), IX, 392-394. Aydn Ta Hadisteki Yeri. eybnnin hadis ve snnet konusundaki yaklam, mensup olduu dnce evresinin hadis anlay hakknda nemli ipular vermektedir. Eb Hanfe ve Eb Ysuftan ald fkh bilgileri yannda bn Creyc, bn Eb Arbe, Evz, Sfyn es-Sevr, Reb b. Sabh, ube b. Haccc, bn Eb Zib, Mlik b. Enes, Abdullah b. Mbrek ve Sfyn b. Uyeyne gibi muhaddislerden hadis tahsil etmesi ona geni birikim kazandrmtr. zellikle Medinede kald yl boyunca Mlikten el-Muvaa okumu, 700 civarnda hadisi sem yoluyla kendisinden bizzat alm, dier Medineli limlerden ve oraya gelen muhaddislerden faydalanmtr. eybn, Eb Hanfenin fkhn tedvin ederken Badatta verdii hadis ve fkh derslerinde hocasnn grleriyle Medine ehlinin grlerini karlatrm, zellikle Mlikin el-Muvaa zerinden gerekletirilen bu mukayeseli derslere talebeleri youn ilgi gstermitir (Hatb, II, 173). eybnden hadis nakledenlerin says dier byk muhaddislere gre daha azdr; bunun sebebi, onun esas sahasnn fkh olmasndan kaynakland kadar ehl-i rey ile ehl-i hads arasnda ortaya kan ihtilfla da ilgilidir. eybn de baz Hanef imamlar gibi ehl-i hads mensuplarnca reycilikle itham edildii iin rivayetlerinin sonraki hadis kaynaklarnda yer almamas yahut baz hadisilerin onun hakknda syledii ileri srlen kezzb, Cehmiyye mensubu, zayf ve hadis muhalifi gibi sulamalar bu erevede deerlendirilmelidir. Ancak eybn hakknda bu ifadeleri kulland nakledilen Yahy b. Manin ondan hem hadis alm olmas hem de onun elCmiu-ar adl eserini yazmas ve yine onun iin sika rvileri de gsteren leyse bi-ey ifadesini kullanmas (Yahy b. Man, III, 364) bu gibi ithamlarn nisbetinde phe uyandrmaktadr. eybn iin sadk diyen Ali b. Medn, Haneflere kar taassubuyla bilindii halde eybnyi sika hadis hfzlar arasnda sayan Drekutn (Hatb, II, 181; Zeyla, I, 408-409), onu ilim ve fkh deryas, allme, fakhul-Irk sfatlaryla zikreden Zeheb gibi limlerin deerlendirmeleri dikkate alndnda eybnnin hadis ilminde sika olduu sylenebilir. eybn tarikiyle gelen rivayetler Ktb-i Sittede yer almasa da onun hadise byk nem veren bir ehl-i rey mensubu olmas ve ehl-i hadsin merkezi konumundaki Medinenin fkhn iyi bilmesi fi, Eb Ubeyd Ksm b. Sellm, Yahy b. Slih ve Vkd gibi birok kiiyi kendisinden hadis renmeye ve eserlerinde rivayetlerine yer vermeye sevketmitir. mam Mlikin rencisi Esed b. Furt, Mlik mezhebinin temel metinlerinden olan el-Esediyyeyi kaleme almadan nce hocasnn tavsiyesiyle eybnden hadis ve fkh okumutur. eybnnin hadisi ve fkh bir araya getiren kiilii adalar ve rencileri zerinde etkili olmu, kendi mezhebini tedvin ettii gibi fi ve Mlik mezheplerinin teekklne de katk salamtr. Muhammed b. Hasan e-eybnnin ictihad usulnde de hadis ve snnet Kurandan sonra dinin ikinci kaynadr. eybn bilgi kaynaklarn Allahn kitab, Reslullahn mesr snneti, sahbenin icm, fakihlerin icm ve bunlara benzeyenlerdeki ilim diye aklamtr. bn Abdlber enNemerye gre buradaki benzeyen ifadesi kyas anlamna gelmektedir (Cmiu beynililm, II, 26). eybnnin snneti mesr diye niteleyerek onun rivayet yoluyla elde edilen bilgi

olduuna iaret etmesi nemlidir. Bu durumda ona gre snnet, kayna ihtilfl olan veya kesin biimde tesbit edilemeyen yerleik uygulamalardan ziyade Hz. Peygamberden ve ashabndan rivayet yoluyla gelen nakl bilgilerden ibarettir. zellikle el-cce al ehlil-Mednede eybnnin ortaya koyduu gr ve davranlar ve amel-i ehl-i Medneye ynelttii ciddi eletiriler bu hususu teyit etmektedir. Snnetin hadisler vastasyla elde edilmesi gerektii dncesinden hareketle amel kavramn eletirmesi, sonraki dnemlerde mam fiye nisbet edilerek anlan hadis anlaynn yolunu am ve belki de ona ilham kayna olmutur. eybnnin hadis ve snnete yaklamnda, zellikle II. (VIII.) yzylda grlen youn tasnif faaliyetleri ve bu arada kendilerinden hadis rivayet ettii hocalarn hemen hepsinin ilk musannifler arasnda yer almas da belirleyici olmutur. Eb Hanfenin iinde bulunduu bu tedvin ve tasnif faaliyetine, bizzat kendisinin iml ettii ve ictihadlarnda kulland rivayetlerden oluan ve II. (VIII.) yzyldan gnmze ulaan en eski hadis kaynaklarndan birini tekil eden el-rdaki hadisleri bir araya getirmek suretiyle eybn de katkda bulunmutur. Mlikten rivayet edip kendi ilveleriyle zenginletirdii el-Muvaa da bu faaliyetin bir parasdr. eybnnin Hanef mezhebinin ana kaynaklarn oluturan alt eserinden biri olan el-Al da bir fkh kitab olmasna ramen ierdii birok rivayetle onun zengin hadis birikimini ortaya koymaktadr. eybn snnet ve hadise uymann esas kabul edildiini, hadisin olduu yerde kyasa gidilemeyeceini (el-cce, I, 204; II, 623; el-Al, I, 59, 170, 450), hakknda hadis bulunmayan hususlarn snnete kyas edilmesi gerektiini sylemitir (el-cce, I, 19, 44-45; II, 650, 664-665, 730 ve tr.yer.). Hadis ve snnet yerine eser kelimesini kullanmak suretiyle bir bakma daha sonra yerleik hale gelen hadisle snnetin e anlaml kullanmnn yolunu amtr. Snneti sadece merf hadisle snrl gren finin aksine eybn, Resl-i Ekremin snnetini daha sonraki nesillere tadna inand mevkuf ve makt rivayetleri de snnet kapsamnda deerlendirdii iin onun eserlerinde her trden rivayetler yer almtr. Hadisleri nakletme konusunda eybn ileriki devirlere gre daha serbest bir usul takip ettiinden her zaman muttasl isnadla rivayet etme gibi bir arta bal kalmamtr. Bu durum bir yandan eserlerinin fkh arlkl olmasyla, bir yandan da devrinin isnad hakkndaki genel yaklamyla aklanabilir. lk iki asrda ulem sonraki dnemlerde mrsel, mnkat ve bel gibi isimlerle anlan trden rivayetleri nakletmekte ve delil olarak kullanmakta saknca grmedii iin eybn de ayn yolu izlemitir. Fakat rivayetler arasnda hiyerarik bir fark gzetmi, Medine ehlinin muttasl-merf hadisleri varken mrsel-mevkuf rivayetlerin tercih edilmesini eletirmitir (a.g.e., I, 220-222). Hadisin birok tarikten gelmesini nemseyen eybn bu tr hadisleri marf, mehur, mstefz gibi sfatlarla anm (a.g.e., I, 213, 350; II, 428), tek tarikten gelen rivayetleri z diye niteleyip eletirmitir (a.g.e., I, 60, 225; II, 600-601). eybn bu balamda z terimini sonraki dnemlerde kazand anlamndan ziyade garb hadis mnasnda kullanm, Eb Hanfe ve Eb Ysuf gibi o da Kuran ve Snnete aykr rivayete z demitir (el-Al, IV, 205). Bu durumda eybnnin hadisleri ana hatlaryla mehur/marf ve z/garb eklinde ikiye ayrd sylenebilir. Haber-i v-hidin delil olarak kullanlmasn kabul ettiinden (a.g.e., III, 80 vd.) z diye niteledii rivayetleri sadece garb olduklar gerekesiyle deil ayn zamanda dier delillere aykr bulduu iin tenkit etmitir. eybn hadisleri hem sened hem metin asndan deerlendirmi, rviler hakknda sika ve sebt gibi tabirleri kullanmtr. Rvinin fakih olmasn art komamakla birlikte birbiriyle elien iki

rivayetle karlamas halinde, fakih olan rvinin rivayetini tercih etmitir (mesel bk. el-cce, I, 38-39 ve tr.yer.). Rivayetler arasnda tercihte bulunurken nesih, ihtiyat, insanlarn menfaati gibi llere riayet etmitir. Merf ile mevkuf elitiinde merfa, sahb kavilleri arasnda Hulef-yi Ridnin grlerine ncelik vermi, iki mevkuf rivayet arasnda tercih yaparken makt ile desteklenen mevkufu setii olmutur (ayrntlar iin bk. zenel, s. 170 vd.). eybn hadis rivayetinde tahdis ve ihbar sgalar arasnda fark gzetmemi, bel sgasyla naklettii hadislerden sonra o konuda kendisine ulaan rivayetleri senedleriyle beraber vererek bu tr nakillerin muttasl rivayetlerinden haberdar olduunu gstermitir (rnekler iin bk. a.g.e., s. 156 vd.). eybnnin snnetin tesbitinde nakl bilginin nemine ve hadise yapt vurgu, ehl-i rey diye tannan ilk dnem Hanef fukahasnn rivayete bal olduunu gstermesi bakmndan nemlidir. Onun ehl-i rey adna yapt hadis mdafaas sonraki dnemleri etkilemi, bir taraftan Hanef mezhebi iinde hadislere dayanarak genileyen bir ictihad sahas alm, dier taraftan fi gibi bir mctehidin yeni bir sentez yapmasnn kaps aralanmtr. eybnnin hadis anlay konusunda Mehmet zenelin (bk. bibl.) ve Sami ahinin (1999, Muhammed b. el-Hasen e-eybnnin Hadis Kltrndeki Yeri, A Sosyal Bilimler Enstits) doktora tezleri bulunmaktadr.

BBLYOGRAFYA

Muhammed b. Hasan e-eybn, el-cce al ehlil-Medne (nr. Seyyid Mehd Hasan el-Kln), Lahor 1981, I, 19, 38-39, 44-45, 60, 116, 169, 204, 213, 220-222, 225-226, 243, 245, 257, 290-291, 350; II, 183, 261, 428, 600-601, 621-622, 623, 650, 664-665, 720, 730, 756-770; a.mlf., el-r, Karai 1987, s. 62; a.mlf., el-Al (nr. Ebl-Vef el-Efgn), Lahor 1981, I, 1-2, 41, 59, 73, 170, 221, 449-450; III, 80 vd., 396-397; IV, 205; bn Sad, e-abat, VII, 336; Yahy b. Man, et-Tr, III, 364; bn Eb Htim, el-Cer vet-tadl, VII, 227; bn Ad, el-Kmil, VI, 2183-2184; Hseyin b. Ali es-Saymer, Abru Eb anfe ve abih, Beyrut 1976, s. 123-125; bn Abdlber enNemer, Cmiu beynil-ilm, Beyrut 1978, II, 26, 61; Hatb, Tru Badd, II, 173 vd.; Serahs, erusSiyeril-kebr (nr. Selhaddin el-Mneccid), Kahire 1971, I, 212-213; Zeheb, Almn-nbel, IX, 134-136; a.mlf., Mznl-itidl, III, 513; Abdullah b. Ysuf ez-Zeyla, Nabr-rye, [bask yeri yok] 1393/1973 (el-Mektebetl-slmiyye), I, 408-409; Leknev, et-Talul-mmecced al Muvaai Muammed (nr. Takyyddin en-Nedv), Bombay-Dmak 1412/1991, I, 27-38, 114-117, 146; M. Zhid Kevser, Blul-emn, Karai 1403, s. 4, 61; Mehmet zenel, Snnet ve Hadisi Deerlendirme ve Anlamada Ehl-i Rey-Ehl-i Hadis Yaklamlar ve mam eybn (doktora tezi, 1999), M Sosyal Bilimler Enstits, s. 133 vd., 156 vd., 170 vd. Mehmet zenel

EYBN HAN
(. 916/1510) eybnler hnedannn kurucusu ve ilk hkmdar (1500-1510). 855te (1451) dodu. Ad Muhammed olup Cengiz Hann byk olu Cucinin olu ibana (Arapalam ekli eybn) nisbetle eybn Han (ban Han, eybak [eybek] Han, ah Baht Han, h Beg Han) unvanyla tannr. Babas ah Budak, annesi Kalmuk prenseslerinden Ak Kuzu Begmdr. Babasnn Mool Han Ynus Han tarafndan ldrlmesi (872/1468) ve ayn yl iinde dedesi Eblhayr Hann vefatndan sonra kardei Mahmud ile birlikte Atabeg Uygur Han ve Emr Karain Begin himayesinde Detikpaktan ayrld; Astarahana giderek Kasm Hann yanna snd. Ardndan Timurlulardan Ahmed Mirzann hkimiyetindeki Buharaya geti. Buhara medreselerinde tahsil grd, Arapa ve Farsa rendi. Yesev ve Nakibend eyhleriyle yakn iliki kurdu. Daha sonra Detikpaka dnd; Siriderya boyundaki Arkuk ve Sinak (bugnk Sunak Kurgan harabeleri) gibi kasabalar ele geirdi. Bu dnemde aatay Han Mahmudun hizmetine girdi ve gsterdii baarlardan dolay Trkistan (Yesi) kendisine yurtluk verildi (893/1488). Burada nfuzunu ve kudretini arttran eybn Han, Hseyin Baykarann idaresindeki Hrizme bir sefer dzenlediyse de sonu alamad. Ardndan Kazak Han Burunduk (Barandak) ile savaa giriti. Burunduk Han yenip rgen (Hve) ehrini kuatt. Bu srada Sabran halk isyan ederek valilerinin yerine eybn Hann kardei Mahmudu geirdilerse de Kazaklarn gelmesi zerine Mahmud ehri terkedip eybn Hana iltihak etti. eybn Han, Timurlular arasndaki kargaadan istifade ederek 905 (1500) ylnda Buhara ve Semerkant ald ve atalarndan eybna nisbetle eybnler (zbekler) adyla anlan hnedan kurdu. Can Vef Mirzay Semerkant valiliine tayin etti, kendisi Semerkant yaknlarndaki Hoca Ddr Kalesinde oturmaya balad. Ancak Bbr, Semerkanta sefer dzenleyerek on drt gnlk bir kuatma sonunda ehri geri ald. eybn Han, Semerkant yeniden ele geirmek amacyla Bbrn zerine yrd ve onu ar bir hezimete uratt. Semerkanta snmak zorunda kalan Bbr akraba ve dostlarndan yardm istedi, ancak kimse yardmna gelmedi. eybn Han drt aylk bir kuatmadan sonra 906da (1501) Semerkant ele geirdi. Sirideryann yukar taraflarna yryne devam etti; ayn yln knda donmu olan Hokand nehrini geip hrhiye ve Takent civarna, bahar aylarnda da Ura-Tepeye bir sefer dzenleyerek geri dnd. eybn Han, Takentin zaptndan sonra Mvernnehirin Kpak Hkmdar Hsrev ahn hkimiyetindeki gney ksmlarna birka sefer yapt. Bu arada Sultan Hseyin Baykarann olu Bedzzamann idaresindeki Belhi kuattysa da Belhi brakp Endican ele geirdi (1503). eybn Hann Ceyhunu geerek birbiri ardna eitli kaleleri almasndan rahatsz olan Hseyin Baykara, Bbr ve Hsrev ahla ittifak yapt, ancak bu giriimi herhangi bir fayda salamad. eybn Han 910 (1504-1505) ylnda Fergana, Hisar ve Kunduzu zaptetti. Ertesi yl Hseyin Baykarann emrlerinden Sultan Kulakn elinde bulunan Belhi kuatp teslim ald. Hseyin Baykara, eybn Han durdurmak iin olu Bedzzaman gnderdi, ardndan kendisi de hareket etti. Hseyin Baykarann Herattan ayrldktan ksa bir sre sonra vefat etmesi (911/1506) eybn

Hann Mvernnehirdeki durumunu salamlatrd. Timurlularn ikinci baehri Herat zerine sefere kan eybn Han, Ceyhunu geip Endehuyu ah Mansr Bahdan teslim ald. 913te (1507) Herat zaptetti. Halka yksek miktarda vergi koydu ve yakalad Timurlu hnedan mensuplarn ldrp Horasandaki Timurlu hnedanna son verdi. Hseyin Baykarann oullar Muzaffer Hseyin ile Bedzzaman, Crcn taraflarna kat. eybn Han, Kandehara yryerek ehri kuatt, bir sre sonra muhasaray kaldrd. Ayn yl Mehedi zaptetti. 914te (1508) Esterbd ve Bistmn gneyini ele geirmeye alt. Ardndan Buharaya dnd ve k burada geirdi. eybn Han karsnda tek bana baarl olamayacan anlayan Bbr, ah smil ile birlikte hareket etmeye karar verdi. Bu tarihten itibaren Amuderya, eybnler ile Safevler arasnda snr haline geldi. Timurlularn nemli ehirlerinden Herat almas eybn Hann Trk dnyasndaki itibarn arttrd. Kendini Cengiz Han ve Timurun mirasnn vrisi olarak grmeye balad. Heratta immz-zamn ve halfetr-rahmn iln edilen eybn Han, Snn dnyasnn bir kahraman konumuna ykseldi ve iliin din-siyas lideri ah smil ile kar karya geldi. kisi arasnda gerekleen mektuplamalarda ah smilden Snnlie gemesini ve ahl brakp atalar gibi dervilik yapmasn istedi; bu arada ah smil ile savaa giriecei dncesiyle ordusunu glendirmeye alt. 1509 yl balarnda eybn ulusunun btn sultanlarn Buharaya toplayarak Kazak meselesini gren eybn Han, Buhara ulemsndan Kazak sultanlarna kar yrmek iin fetva ald ve bu srada Baheddin Nakibendin kabrini ziyaret etti. Mart 1509da nce Cani Sultan ortadan kaldrd, ardndan Tani Sultann kararghn basp sultana ar kayp verdirdi. Burunduk ve Kasm hanlar zerine yaplan seferlerde ar k artlar yznden hedefine ulaamad. Ayn yl Heratn batsnda ve gneyindeki dalk ve llk topraklara yapt sefer de baarszlkla sonuland, bir hayli kayp verip Herata dnd srada ah smil byk bir ordu ile gelip Mehedi ele geirdi ve eybn Hann askerlerini pskrterek Herata yaklat. eybn Han ordusunun byk blmn gnderip Merv Kalesine ekilmiti. Mervi kuatan ah smil kaleyi zorla alamayacan anlaynca eybn Hana kendisini sava meydannda beklediini bildiren mektuplar gnderdi. Bunun zerine eybn Han 25-30.000 kiilik ordusu ile birlikte kaleden kp ah smilin ounluu svarilerden oluan 70.000 kiilik ordusuyla Merv yaknlarndaki Murgab kysnda savaa tututu ve ar bir yenilgiye urad. Yaral halde snd bir iftlikte 29 ban 916 (1 Aralk 1510) tarihinde ld. ah smil, eybn Hann ban kestirip kafatasn Memlk Sultan Kansu Gavriye, bann yzlen derisine saman doldurarak Osmanl Sultan II. Bayezide yollad. Bu galibiyetten sonra Buhara, Semerkant ve Hveyi igal etti. eybn Han, lmnden birka ay nce Semerkantta yaptrd medresenin bahesine gmld. Sikkelerde Ebl-feth es-sultnl-azam halfetr-rahmn Nasrddn Muhammed eybn Han ve immz-zamn unvanlarn kullanan eybn Han, eybnleri Orta Asyann en gl devleti haline getirmi, Timurlu hkimiyetine son vererek Mvernnehir, Hrizm, Horasan ve btn Bat Trkistan hkimiyeti altna almtr. ah smile muhalefet amacyla yeil sark takt iin Yeil bal lakabyla anlr. aataylardan Ynus Hann kz Mihri Nigr, Bbrn kz kardei Hanzde Begm ve kendisine Semerkant teslim eden Zehr Begm ile evli olan eybn Hann Muhammed Timur Bahadr, Hrrem ah, Eblhayr ve Syn Muhammed isimli drt olu olmutur. eybn Han Savran, Yesi ve Semerkanttaki medrese ve vakflar ihya etmi, Ts ehrinin imaretlerini tamir ettirmitir. Zerefan havzasnda ve Siriderya havzasnda Otrarda yeni arklar

aarak tarm alanlar oluturmutur. 1507de yeni gm ve bakr sikkeler (tenge) kestirip hkimiyeti altndaki btn topraklarda kullanlmasn emretmi, Timurlular dneminde baslan akelerin kullanmn yasaklamtr. Hkmdarln yan sra ayn zamanda air olan eybn Han edebiyatlar, sanatkrlar, limleri korur ve onlarla sohbet etmekten holanrd. Sefere karken ktphanesinin bir ksmn yannda gtrd rivayet edilir. Kasm hanlarndan genlik arkada Kasm Sultann ktphanesi iin Buharada istinsah ettirdii, Redddin Fazlullh- Hemednnin uab-i Pengne adl eseri Kasm Han tarafndan Yavuz Sultan Selime yahut Kann Sultan Sleymana hediye edilmitir (TSMK, III. Ahmed, nr. 2937). eybn Hann vakanvisi Molla Ben (Benn) eybnnmesinde onun hayatn ve savalarn anlatr. Timurlu sarayndan ayrlarak kendisine intisap eden Emrl-ulem ve melik-uar Muhammed Slih de ayn adla bir eser kaleme almtr. Fazlullah b. Rzbihn-i Hunc, Mihmnnme-i Bur isimli eserinde eybn Hann hkmdarlnn on drt aylk dnemini anlatr. Bu eserde arlkl olarak eybnlerin Kazaklar ve ilerle mcadeleleri ve eybn Hann katld din toplantlar nakledilmektedir. Orta Asya Trkleri arasnda slm dininin doru anlalmas ve Yesev geleneinin canl tutulmasnda etkin rol oynayan eybn Han koyu bir Snn olup limlerle tartacak lde din bilgiye sahipti. Mihmnnme-i Burda onun huzurunda yaplan fkh ve kelm sohbetleriyle ilgili blmler bulunmaktadr. Eserleri. 1. Divan. aatayca iirlerden oluan divan bir tevhid, 300 gazel, yirmi yedi rub, drt tarih ve krk alt muamma ihtiva eder. Tek yazma nshas Topkap Saray Mzesi Ktphanesinde bulunan (III. Ahmed, nr. 2436) eser zerine Yakup Karasoy bir doktora tezi hazrlamtr (bk. bibl.). M. Fuad Kprl, eybn Hann aatay edebiyatnn teekklnde ihmal edilmemesi gereken bir sima olduunu syler. 2. Bahrl-Hd. 914 (1508) ylnda yazlan 234 beyitlik mesnevi tarzndaki eserde din-ahlk meselelerin yan sra gnlk hadiselerden, siyas mcadelelerden bahsedilmektedir. Tek yazma nshas British Museumda kaytl olan (Add. 7914, vr. 1b-22b) eser hakknda Kemal Eraslan bir makale neretmitir (bk. bibl.). 3. Risle-i Marif. eybn Han, 1507de olu Muhammed Timur Bahadr iin kaleme ald bu eserinde Trk eyhleri Ahmed Yesev ile Hakm Atann iirlerini naklederek nasihatlerde bulunmaktadr (British Museum, Or., nr. 12956). eybn Hann Mihmnnme-i Bur adl eserde yer alan iirleri Yakup Karasoy ve Glen Seyhan Alk tarafndan neredilmitir (bk. bibl.).

BBLYOGRAFYA

iban Han Dvn (haz. Yakup Karasoy), Ankara 1998, hazrlayann girii, s. 1-29; bn ys, Bediuz-zhr, IV, 219-227; Bbr, Vekyi (Arat), I-II, tr.yer.; Mirza M. Haydar Duglat, Trhi Red (trc. A. Urunbaeva v.dr.), Almat 1999, s. 196-217; Eblgazi Bahadr Han, ecere-i Trk (trc. Rza Nur), stanbul 1925, s. 190-191; A. Zeki Velid Togan, Bugnk Trkili Trkistan ve Yakn Tarihi (stanbul 1942-47), stanbul 1981, s. 125-126, 179-182; S. brahimov, eybani-name kak istocnik po istorii Kazahstana XV veka, Trudi Sektora Vostokovedeniya, Alma-Ata 1959, I, 190207; storiya tadjikskogo naroda, Moskva 1964, s. 364-376; B. A. Ahmedov, Gosudarstvo Koevh Uzbekov, Moskva 1965, tr.yer.; Ali Alparslan, eybn Hann Trk Kltr Tarihindeki Yeri, I.

Milletleraras Trkoloji Kongresi (stanbul, 15-20 Ekim 1973): Tebliler, stanbul 1979, I, 1-6; E. A. Allworth, The Modern Uzbeks: From the Fourteenth Century to the Present: A Cultural History, Stanford 1990, s. 47-58; smail Aka, Timur ve Devleti, Ankara 1991, s. 104-105; Halis Byktay, Timurlular Zamannda Hindistan Trk mparatorluu, Ankara 1991, s. 16-23; Ahmadali Askarov, storiya Narodov Uzbekistna, Takent 1993, s. 5-19; Mehmet Alpargu, Onaltnc Yzylda Trk Dnyas I: zbek ve Kazak Hanlklar, Ankara 1994, s. 21-51; a.mlf., iban Muhammed Han ve zbek Hanlnn Ykselii, Gazi niversitesi Gazi Eitim Fakltesi Dergisi, VIII/4, Ankara 1992, s. 115-142; R. Grousset, Bozkr mparatorluu (trc. Reat Uzmen), stanbul 1996, s. 442-452; Nurten Kl, Change in Political Culture: The Rise of Sheybani Khan, Lhritage timouri de Iran Asie centrale inde XVe-XVIIIe sicles, Tachkent-Aix-en-Provence 1997, s. 57-68; V. P. Yudin, Tsentralnaya Aziya v XIV-XVIII vekah glazami vostokoveda, Almat 2001, s. 17-71; Abdullah Gndodu, iban Han Slalesi ve zbek Ulusunun Teekkl, Trkler (nr. Hasan Celal Gzel v.dr.), Ankara 2002, VIII, 606-615; Glen Seyhan Alk, eybn Hann Risle-i Marif Adl Eseri ve Trkecilii, V. Uluslararas Trk Dil Kurultay, Ankara 2004, I, 131-155; a.mlf., eybnler Dnemi in Kaynak Aratrmalar: Mihmn-Nme-i Buhara I, Modern Trklk Aratrmalar Dergisi, I/1, Ankara 2004, s. 118-140; E. A. Davidovi v.dr., Serebryane monet Muhammed eybani hana, Moskva 2006, s. 1-13; A. A. Semenov, K voprosu o proishojdenii i sostave uzbekov eybani-hana, Trudi akademi nauk Tadjikskoy SSR, XII, Duanbe 1953, s. 3-37; Kemal Eraslan, ibn Hann Bahrul-Hd Adl Eseri, TKA, XXVIII/1-2 (1991), s. 103-177; A. J. E. Bodrogligeti, Muhammad Shaybn Khns Apology to the Muslim Clergy, Ar.Ott., XIII (1993-94), s. 85-100; Yakup Karasoy, Mihmn-nme-i Buhr ve iban Hann iiri, Trkiyat Aratrmalar Dergisi, sy. 13, Konya 2003, s. 105-114; M. Fuad Kprl, aatay Edebiyat, A, III, 306-307; L. Bouvat, eybn Han, a.e., XI, 454-456; R. D. McChesney, bn n, EI (ng.), IX, 426-428. smail Trkolu

EYBNLER
Mvernnehir, Hrizm ve Horasanda hkm sren bir slm hnedan (1500-1599). Hnedan adn, zbeklerin atas Cengiz Hann byk olu Cucinin eybn (iban) ismindeki olundan alr. eybn 1241de Macaristana yaplan sefer srasnda dikkat ekmi, dnte Irgz, Savuk ve lek rmaklarndan Ural dalarna kadar olan blge kendisine yazlk; Arakum, Karakum, Siriderya, u rma ve Sarsu boylar klk yurt olarak verilmitir. eybnn soyundan gelenler uzun sre bu blgelerde hkimiyetlerini devam ettirdikten sonra Bat Sibiryann Tmen ve Tobolsk blgelerine g edip burada yaayan kabileleri egemenlikleri altna almlar, zaman zaman Trkistana seferler yapmlardr. Bu soydan gelenlerin Bat Sibirya blgesindeki ilk han olan Eblhayr, 831 (1428) veya 832de (1429) eybn ulusunun yeni merkezi Tura-Tmende kabile beylerinin desteiyle han seildi. Ardndan dier Cuci airetlerinden Ural rmann dousunda ve Sirideryann kuzeyinde kalan topraklar ele geirdi; 834 (1430-31) ve 839 (1435-36) yllarnda Hrizm blgesini iki defa yamalad. Timurlularn elinde bulunan Siriderya hattndaki ehirleri zaptedip Sinak bakent yapt. Timurun torunlar arasndaki mcadele Eblhayra Trkistann i ilerine karma frsat verdi; onlardan Eb Said Mirza Hann Semerkantta tahta kmasna yardm etti (855/1451). Mvernnehirin siyas ve iktisad hayatnda etkili bir ahsiyet olan Nakibend eyhi Ubeydullah Ahrr, Eblhayrn Timurlulardan Ulu Beyin kz Rbia Sultan Begm ile evlenmesini salad. Topraklarn ve nfuzunu giderek genileten Eblhayr 872de (1468) vefat etti. Olu ah Budak da ayn yl ldrldnden ah Budakn on yedi yandaki olu eybn Muhammed etrafndaki ok az insanla ortada kald. eybn Han nce Astarahana gitti, bir sre sonra dmanlarnn takibinden kurtulmak iin Takente geip burada hkm srmekte olan aatay Han Mahmud Hann hizmetine girdi; hizmetinden memnun kalan Mahmud Han, Trkistan (Yesi) kendisine yurtluk olarak verdi (893/1488). Blgede giderek glenen eybn Han 905-913 (1500-1507) yllar arasnda Mvernnehir, Hrizm ve Horasann hemen hemen btn ehirlerini ele geirdi ve eybnler (zbekler) adyla bilinen hnedan kurdu (905/1500). eybn Han, Cengiz soyundan olmayan Timurlularn elinden saltanat hakkn alarak hanl ve yasay yeniden canlandrd. Orta Asyada Snnliin en gl temsilcisi konumuna geldi ve randa bir i devleti kuran ah smil ile mcadeleye giriti. Hkimiyet hakkn sadece oullar ile snrlandrmayan eybn Han, Eblhayr Hann dier oullarnn hkimiyete ortak olmas fikrini benimsedi. Nitekim vefatndan sonra hnedann bana olu deil sllenin en yal yesi olan Kkni (Kknc) Han (Muhammed b. Eblhayr) geti. Cucinin olu eybnn neslinin hkimiyeti Hrizmde uzun sre devam ettii halde tarihiler, eybnler adn Muhammed eybnnin soyundan gelen Mvernnehirdeki hkmdarlar iin kullanmtr (A, XI, 457). Bunlara Muhammed eybn Hann dedesi Eblhayra nisbetle Eblhayrler denilirken yine eybnn soyundan gelen baka bir kol Arabah b. Plda nisbetle Arabhler (Ydigrler) adyla tannmtr (bk. HVE HANLII). Eblhayrler X. (XVI.) yzyl boyunca bugnk Gney Kazakistan, Gney ve Dou zbekistan, Tacikistan ve Kuzey Afganistanda hkm srmler, Arabhler X-XI. (XVI-XVII.) yzyllarda zamanmzdaki Trkmenistan, Bat zbekistan ve Aa Amuderyaya hkim olmulardr (EI [ng.], IX, 428).

916 (1510) ylnda ah smille yapt savata yenilgiye urayp hayatn kaybeden eybn Hann lmnn ardndan eybnler, ah smile ballklarn bildirdiler ve eitli armaanlar gnderip Mvernnehire girmemesini rica ettiler. Bir anlama yaparak Ceyhunun sol tarafndaki btn yerleri ah smile braktlar. Ancak ah smil sznde durmad, Bbr Mvernnehir zerine sefere tevik etti ve Semerkant almasn salad (917/1511). Fakat Bbr hi beklemedii bir sorunla karlat. Koyu Snn olan Buhara ve Semerkant halk ilerle i birlii yapt iin kendisinden koptu. 918 (1512) ylnda Ubeydullah Han kumandasndaki eybn ordusu Kul-Melik mevkiinde Bbr ar bir yenilgiye uratt. Bbr ailesini ve hazinesini alp Semerkanttan kat. ehre giren Ubeydullah Han halk tarafndan byk bir sevinle karland. Slkl-mlk adl eserini Ubeydullah Hana ithaf eden Fazlullah b. Rzbihn- Hunc, Semerkant'n ileri gelenlerinin topland cuma camisinde onun adna hutbe okudu. eybnlerin bu baars ah smili endielendirdi ve onlarla savamak zere bir ordu gnderdi. Bbr kumandasndaki bu ordu Kariyi zaptederek halk kltan geirdi; ancak bir sre sonra eybnlerin ni basknna urayp malp oldu (918/1512). Bu olayn ardndan Bbr Mvernnehirden vazgeti. Bylece bata Buhara ve Semerkant olmak zere btn Mvernnehir tekrar eybnlerin eline geti. eybnler, 1512de Kkni Hann bakanlnda toplanan kurultayda lke topraklarn kendi aralarnda yeniden taksim ettiler. Kurultayda Kkni Handan sonra kimin han olaca belirlendi ve onun lmyle ortaya kmas muhtemel veraset tartmalar bir lde nlenmi oldu. Kkni Handan (. 936/1530) sonra tahta olu Eb Said Han geti. yl kadar hkmdarlk yapan Eb Said Hann ardndan Muhammed eybn Hann yeeni Eblgazi Ubeydullah Han b. Mahmd, eybn tahtna kt. Cesur ve dirayetli bir devlet adam olan Ubeydullah Han lkenin birliini salamak amacyla birok giriimde bulundu. Buharay devlet merkezi yapt. Osmanl Padiah Kann Sultan Sleymana eli gnderdi. D siyasette Horasan iin verilen mcadelelerde ranl glere srekli engel oldu. Ancak kendisinden sonra gelen I. Abdullah Han b. Kkni (15391540), Buharada Abdlaziz Han (1540-1550) ve Semerkantta Abdllatf Han b. Kkni (15401552) dnemlerinde i mcadeleler iddetlendi ve merkez otorite zayflad. Nevruz Ahmed Han b. Syncuk ve I. Pr Muhammed Han b. Canbegin ardndan 968 (1561) ylnda eybn tahtna kan skender Han b. Canbeg (1561-1583) devleti bizzat ynetmediinden onun dneminde fiil ynetim olu Abdullah tarafndan yrtld. Buharada oturan II. Abdullah Han b. skenderin hkmranl srasnda (1583-1598) merkez otorite yeniden tesis edildi. Btn Trkistan lkesi bir devlet halinde birletirildi. Bu dnemde Safevler ile savalar devam etti ve Horasan yeniden eybnlere baland. II. Abdullah, Safevlere kar Osmanl Sultan III. Murad ve Bbrl Hkmdar Ekber aha yaklat. Fakat lmnn ardndan oullar arasnda taht mcadelesi balad. Olu Abdlmmin tahta getikten alt ay sonra ldrlnce Mvernnehir ve Belhte eybn hkimiyeti nihayete erdi. Tahta II. Pr Muhammed Han b. Sleyman geti. 1006 (1598) knda Buharada baz karklklar kt. II. Pr Muhammed emrleri tasfiye etmeye kalknca eybnlerin anne tarafndan akrabas olan Canoullarnn (Astarahanllar) kurucusu Bk Muhammedin mdahalesiyle karlat. Yaplan savata Pr Muhammed bozguna urayp hayatn kaybetti. Bylece bata Buhara Hanl olmak zere Trkistanda eybnler sllesinin hkmranl sona ermi oldu (1007/1599). Hrizm (Hve) Hanl XVIII. yzyln sonuna kadar eybnlerin ikinci derecede bir kolu olan Arabhlerin idaresi altnda kald.

eybnlerde hanlarn kurultaya bakanlk etme, sikke bastrma ve hutbe okutma gibi hkimiyet sembolleri dnda bir otoriteleri yoktu. ktidarlar kendilerine ayrlan blgeyle snrlyd. Ubeydullah Han, ksa sren hkmranl dneminde Sabran ehrini Trkistann en nemli ilim merkezlerinden biri haline getirmitir. Bu arada Horasan ve Mvernnehirde muhteem bir medrese yaptrarak Horasan, Herat, Tebriz, Buhara ve Semerkantn en sekin limlerini buraya davet etmitir. eybnler dneminde Dost Muhammed Hac Nayman, Ndir Bey Konrat, Hfz Konrat, Dost Muhammed Mirza Konrat ve Mr Ali Tarhanolu gibi birok air yetimitir. Bu airlerin bazlar iirlerini Farsa sylemi, ancak Trke iirleri daha makbul saylmtr. Ubeydullah Han ve halefleri birok Farsa eserin Trkeye evrilmesini salamtr. Bu dnemde Trke eserler de kaleme alnm, Redddin Fazlullh- Hemednnin Cmiut-tevri Uygur ve Arap alfabesiyle Trkeye tercme edilmitir. Ubeydullah Han ile olu Abdlaziz Han Mr Arab, Mollazde Molla Osman, Mevln Muhammed Dye, Mr Gazanfer gibi limleri korumutur. Abdllatif Han ile Nevruz Ahmed Han, eski Trk devlet geleneklerine ok sadk olup din limlerinin devlet ilerine karmasndan holanmazlard. Ancak daha sonra Nakibend eyhleri Takent, Fergana ve Kgarda siyas bakmdan ok etkin bir konuma ykselmitir. Ubeydullah Hann Buharada hkm sren lim olu Abdlaziz Han, Buharada bugn de ayakta olan ve kendi adyla anlan medreseyi deta bir sanat akademisi haline getirmitir. yi bir hattat olan Abdlaziz Han, Mr Ali Herev, Mahmud Mzehhib ve Mrek Mn gibi hattat ve ressamlar bir araya getirerek Buhara mektebi ad verilen sanat mektebini tekil etmitir. Abdlaziz Han 1544 ylnda Buharann yeni mahallelerini evreleyen bir sur yaptrm, Belh ehri bu dnemde tarihinin en kalabalk ve en bayndr devrini yaam, Abdlaziz Han zamannda Zerefan havzasyla Hrizm arasndaki halka yer deiiklii yaptrlm ve Trk airetlerinin birbirleriyle kaynamas salanmtr. Abdlmmin Han, eski Belhin en gzel ve en muhteem binalar olma zelliini zamanmza kadar korumu olan Hce Eb Nsr Prs ve Hce Akaenin trbelerini yaptrm, medrese ve driflar ina ettirmitir. evresine dnemin en sekin riyziye limlerini toplayan Abdllatif Han riyz ilimlerde kendini Ulu Beyin halefi sayyordu. Sadrerann Mutaarl-Viye adl fkh kitabna eybnler dnemi limlerinden Kuhistnnin yazd Cmiur-rumz adl erh yalnz Trkistanda deil birok slm memleketinde yaygndr. Ktib elebi, Kuhistnden vgyle sz etmektedir. eybnler devrinde Moolcann yerini Trke, Uygur harflerinin yerini Arap harfleri almtr. Edeb aatayca, eybn Han ve Ubeydullah Han zamanndan balayarak sadeletirilmitir. eybnlerin tarihleri, Timur devrinde olduu gibi nce Uygur bahlar tarafndan Uygur alfabesiyle yazlyordu. Daha sonra bu eserler Arap harfleriyle Trkeye tercme edilmitir. M. Fuad Kprl, eybnler dneminde vakflara olumsuz mdahalelerin yapldn syler. Ancak son aratrmalarda bu dnemde de ok sayda vakf kurulduu belirlenmitir. eybn Han, Mvernnehiri ele geirdii zaman vakflarn durumu ile yakndan ilgilenmi, Mihmnnme-i Bur mellifi Huncyi Semerkanttaki vakflarn denetiminde ehrin kads ile birlikte grevlendirmitir. eybnler devrinde Timurlulara ait vakflar devam ettirildii gibi yeni vakflar da kurulmutur. Semerkant'ta eybn Han tarafndan yaptrlan Medrese-i Hn iin kurulan vakfa

tahsis edilen mlklerin nemli bir ksmn eybn Hann Semerkant ele geirmesi esnasnda sahip olduu mlkler oluturmaktadr. eybn Han ahs mlkiyeti vazgeilmez bir unsur olarak tanm ve toprak meselelerinde slm hukukunu esas almtr. Bu dnemin nemli medreselerinden olan Mr Arab ve Ku medreselerinin vakflarna ait belgeler gnmze kadar gelmitir. Kknioullarndan Abdllatif Hann Nakibend eyhi Ubeydullah Ahrr ailesinin mallarn aile yelerinden birine geri verdiini gsteren 950 (1543) tarihli bir yarlk bulunmaktadr. 954 (1547) tarihli baka bir belgeden Semerkant civarndaki baz topraklarn Kbrev eyhi Hseyin Hrizmye hankah kurmas iin vakfedildii anlalmaktadr. eybn Han dneminde uygulanan mal tedbirler, ayrca yamalar, msdereler ve para deerinin halkn zararna olacak ekilde tesbiti zellikle Heratn eski zenginliine byk darbe vurmu, Safev istils ehir iin bundan daha ar bir felket olmutur. i taraftarlar Safev topraklarna, i idaresinde kalmak istemeyen Snnler ise, Mvernnehir ve Bbr Hann hkimiyeti altndaki Kuzey Hindistan blgelerine kalabalk kafileler halinde hicret etmek zorunda kalm, bu durum blgenin etnik yapsnn deimesine yol amtr. eybn Han soyundan gelenlerin bugnk zbekistan topraklarnda 1920lere kadar hkimiyetlerini eitli adlarla srdrm olmalarna ramen zbekistan tarihiliinde eybnler devri ihmal edilmitir. Bilhassa zbekistann bamszlna kavumasndan sonra okutulan ders kitaplarnda Timur ve Bbr ar derecede vlrken eybn Han ve dneminin ok ksa bilgilerle geitirilmesi dikkat ekmektedir. EYBN HKMDARLARI Muhammed eybn Han b. ah Budak (905/1500) Kkni Han Muhammed b. Eblhayr (916/1510) Eb Said Han b. Kkni (936/1530) Ubeydullah Han b. Mahmd (940/1533) I. Abdullah Han b. Kkni (946/1539) Abdlazz Han b. Ubeydullah Han (Buharada) (946-957/1539-1550) Abdllatf Han b. Kkni (Semerkantta) (947-959/1540-1552) Nevruz Ahmed Han b. Syncuk (Barak Han) (958/1551) I. Pr Muhammed Han b. Canbeg (964/1557) skender Han b. Canbeg (968/1561) II. Abdullah Han b. skender (991/1583) Abdlmmin Han b. Abdullah (1006/1598) (6 ay)

II. Pr Muhammed Han b. Sleyman (1006-1007/1598-1599)

BBLYOGRAFYA

Mirza M. Haydar Duglat, Trh-i Red (trc. A. Urunbaeva v.dr.), Almat 1999, s. 196-217; Eblgazi Bahadr Han, ecere-i Trk (trc. Rza Nur), stanbul 1925, s. 187-205; A. Zeki Velid Togan, Bugnk Trkili Trkistan ve Yakn Tarihi (stanbul 1942-47), stanbul 1981, s. 125-126, 179-182; Mustafa Kafal, iban Han Sllesi ve zbek Ulusu, Atsz Armaan (haz. Erol Gngr v.dr.), stanbul 1976, s. 295-306; B. G. Gafurov, Tadjiki, Duanbe 1989, s. 261-287; E. A. Allworth, The Modern Uzbeks: From the Fourteenth Century to the Present: A Cultural History, Stanford 1990, s. 47-58; Ahmadali Askarov, storiya Narodov Uzbekistana, Takent 1993, s. 5-19; Mehmet Alpargu, Onaltnc Yzylda Trk Dnyas I: zbek ve Kazak Hanlklar, Ankara 1994, s. 21-51; a.mlf., Trkistan Hanlklar, Genel Trk Tarihi (nr. Hasan Celal Gzel - Ali Birinci), Ankara 2002, V, 229-312; Baymirza Hayit, Trkistan Devletlerinin Mill Mcadeleleri Tarihi, Ankara 1995, s. 7-10; R. Grousset, Bozkr mparatorluu (trc. Reat Uzmen), stanbul 1996, s. 442452; J. P. Roux, Orta Asya: Tarih ve Uygarlk (trc. Lale Arslan), stanbul 1999, s. 367-377; Nurten Kl, Siyasal Kltrde Deiim: eybani Han ve zbek Siyasal Oluumu: 1500-1510 (doktora tezi, 1999), A Sosyal Bilimler Enstits, s. 20-188; a.mlf., XVI. Yzylda Orta Asyada Politik Dzen: Mvernnehir-zbek Hanl (ibaniler) Meruiyet, Hakimiyet ve Hukuk, Trkler (nr. Hasan Celal Gzel v.dr.), Ankara 2002, VIII, 624-632; Abdullah Gndodu, iban Han Slalesi ve zbek Ulusunun Teekkl, a.e., VIII, 606-615; E. A. Davidovi v.dr., Serebryane monet Muhammed eybani hana, Moskva 2006, s. 1-13; A. A. Semenov, K voprosu o proishojdenii i sostave uzbekov eybani-hana, Trudi akademi nauk Tadjikskoy SSR, XII, Duanbe 1953, s. 3-37; M. Fuad Kprl, aatay Edebiyat, A, III, 306-312; L. Bouvat, eybn Han, a.e., XI, 454-456; W. Barthold, eybnler, a.e., XI, 456-458; R. D. McChesney, bn n, EI (ng.), IX, 426-428; a.mlf., bnids, a.e., IX, 428-431; Kemal Eraslan, aatay Edebiyat, DA, VIII, 173-174. smail Trkolu

EYBNYYE
() Hric frkalarndan Selibeye bal eybn b. Selemenin (. II./VIII. yzyln ortalar [?]) grlerini benimseyen grup (bk. SELBE).

EYBE
(bk. ABDLMUTTALB).

EYBE (Ben eybe)


( ) Kurey kabilesinin hicbe grevini yrten bir kolu. Kabileye adn veren eybenin nesebi eybe b. Osman b. Eb Talha b. Abdluz-z vastasyla Adnna ular. Ben eybe mensuplar eyb ve Kusay b. Kilbn olu Abdddra nisbetle Abder nisbeleriyle anlr. Kabilenin slm tarihindeki nemi, Kbe hizmetlerinden hicbeyi eybe b. Osmandan itibaren gnmze kadar srdrm olmasdr. Mekkenin fethinden sonra Hz. Peygamber, Kbenin anahtarlarn daha nce de hicbe grevini yrtmekte olan Osman b. Talhaya ve amcasnn olu eybe b. Osmana verdi. Osman b. Talhann vefatndan sonra hicbe grevi eybe b. Osmana geti ve onun nesli tarafndan yrtld. Bu sebeple Ben eybe mensuplar Haceb nisbesiyle de anlr (bk. HCBE). Nsr- Hsrev kendi dneminde Kbenin kaps nnde bir perdenin bulunduunu, zam denilen hicbe sorumlusunun buradan gemesi iin yine Ben eybeden olan baka bir kiinin perdeyi kaldrdn, zamin gemesinden sonra kapattn, zam ile iki yardmcsnn Kbenin iinde iki rekat namaz kldn, ardndan halka kapy aarak Kbe ziyaretini balattn anlatr (Sefernme, s. 75-76). bn Cbeyr de Cemziyelevvel 579 (Austos-Eyll 1183) tarihinde gerekletirdii Kbe ziyareti esnasnda Beytullahla ilgili bilgileri, Ben eybenin reisi ve hicbe grevlisi olan Muhammed b. smil b. Abdurrahmandan aldn zikreder (er-Rile, s. 59). bn Cbeyr ayrca, Selhaddn-i Eyybnin kardei Seyflislm Tuteginin Kbeye giri merasimine tank olduunu, burada Ben eybeye mensup grevlinin sultann kardeine refakat ettiini bildirir (a.g.e., s. 125). Onun verdii baz rnekler, gerek halifenin gerekse Mekke idarecilerinin zaman zaman grevlerine yakmayan davranlarda bulunan hicbe sorumlularn deitirmekle birlikte bu grevi Ben eybenin hakk olarak kabul ettiklerini gsterir (a.g.e., s. 142, 157). Hicbe grevi, Ben eybe kabilesine hem devlet adamlar hem mslman halk nazarnda byk itibar kazandrm ve Ben eybe tarih boyunca bu saygn mevkiini korumutur. Hatta mevkileri sebebiyle mslmanlar arasndaki baz problemlerin zmne de katk salamlardr. Hz. Ali ile Muviye b. Eb Sfyn arasndaki iktidar mcadelesinin bir sonucu olarak Mekkede hac emirlii grevini kimin stlenecei meselesi problem tekil edince taraflarn muvafakatiyle dnemin hicbe sorumlusu eybe b. Osman bu grevi stlenmitir (Taber, V, 136; bn Hacer, II, 161). te yandan Ben eybenin hicbe sebebiyle birtakm madd imknlara sahip olduu anlalmaktadr. Nsr- Hsrev Msr sultanlarnn kabile mensuplarna maa ve elbise gnderdiklerini aktarr (Sefernme, s. 75). Ayrca Kbeyi ziyaret edenlerden muayyen bir cret aldklar gibi ziyaretiler bahi de veriyordu. Nitekim Ben eybe soyundan gelen Ebl-Mehsin e-eyb hicbenin grevlilere madd kazan saladn syler.

BBLYOGRAFYA

bn Him, es-Sre, I, 130-133; II, 412; III, 290-291; IV, 54-55; bn Sad, e-abat, I, 68-69; II, 136-137; Musab b. Abdullah ez-Zbeyr, Neseb urey (nr. E. Lvi-Provenal), Kahire 1999, s. 251; Ezrak, Abru Mekke (Melhas), I, 111, 114, 169, 245, 265-267, 272; Zbeyr b. Bekkr, Cemheret nesebi urey ve abruh (nr. Mahmd M. kir), Riyad 1999, II, 510-513; Belzr, Ensb, I, 326, 361, 380; Taber, Tr (Ebl-Fazl), V, 136; bn Hazm, Cemhere, s. 127; bn Abdlber, el-stb, II, 712-713; III, 1034; Nsr- Hsrev, Sefernme (nr. Schefer), Paris 1881, s. 75-76; Semn, el-Ensb, VII, 440-441; bn Cbeyr, er-Rile, Beyrut 1384/1964, s. 59, 125, 142145, 157; bnl-Esr, sdl-be (nr. Ali M. Muavvaz - dil Ahmed Abdlmevcd), Beyrut 1994, II, 465, 645-646; III, 572-573; Takyyddin el-Fs, el-d-emn (nr. M. Abdlkdir Ahmed At), Beyrut 1998, IV, 266-267; V, 165; Ebl-Mehsin Muhammed b. Ali el-Abder e-eyb, Timll-eml (nr. Esad Zbyn), Beyrut 1402/1982, I, 14-15; bn Hacer, el-be, II, 161, 460; Muhammed b. Alev Abbas, F Ribil-Beytil-arm, Cidde 1979, s. 125; M. GaudefroyDemombynes, eybe, A, XI, 458-460; a.mlf., ayba, Ban, EI (ng.), IX, 389-391. Adem Apak

EYBE b. OSMAN
( ) Eb Safiyye (Eb Osmn) eybe b. Osmn b. Eb Talha el-Abder el-Mekk el-Haceb (. 59/679) Sahb. Mekkede dodu. Kureyin Abdddroullar boyundandr. Babas, Uhudda mriklerin yannda savarken Hz. Ali tarafndan ldrlen Osman b. Eb Talha, annesi, yine Abdddroullarndan olup Uhudda ehid edilen Musab b. Umeyrin kz kardei mm Ceml Hind bint Umeyrdir. Mellefe-i kulbdan olduu nakledilen eybe, Kbe hizmetlerinden hicbe grevini ifa ettii iin Haceb ve Hciblkbe gibi unvanlarla anlmtr. Mekkenin fethinden sonra Hz. Peygamber, Kbenin anahtarlarn daha nce de bu grevi yrten Osman b. Talhaya ve amcasnn olu eybe b. Osmana verdi (bk. HCBE). Fethin ardndan Resli Ekrem, Hevzin kabilesiyle savamak iin Huneyne giderken henz mslman olmayan eybe b. Osman da orduya katld. Maksad mslmanlarn yannda savamak deil Hevzinlilere yardm etmek, bir frsatn bulup Reslullah ortadan kaldrmak, bylece Bedirde Hz. Hamzann ldrd amcasnn ve Uhudda Hz. Alinin ldrd babasnn intikamn almakt. Bu sebeple Hz. Peygamberi takip etmeye balad. Mslmanlarn dara dt ve Resl-i Ekremin etrafnda kimsenin kalmad bir srada harekete getiyse de dncesini gerekletiremedi. Kendi ifadesine gre onu gren ve niyetini anlayan Hz. Peygamber kendisini yanna ard, elini gsnn zerine koydu ve hidayete ermesi iin Allaha dua etti. Daha elini gsnden ekmeden eybenin duyduu kin kayboldu, hemen orada mslman olarak mslmanlarla birlikte savat (Fkih, V, 92-94). Mekkenin fethinden sonra Hz. Peygamber tarafndan hicbe grevi kendisine tevdi edilen Osman b. Talha, Hz. Peygamberin vefatna kadar Medinede kald iin bu sre zarfnda hicbe grevi eybe tarafndan yrtld. 39 (660) ylnda Hz. Ali ile Muviye b. Eb Sfynn ayr ayr hac emri tayin etmeleri yznden ortaya kan kargaa zerine, Eb Sad el-Hudrnin teklifiyle her iki tarafn hac emrleri grevden ekildi ve o yl bu grevi eybe b. Osman yerine getirdi. Osman b. Talhann lmnden (42/662) sonra hicbe grevi eybe b. Osmana geti. eybe, Halife merin Kbede bulunan kymetli eyay mslmanlar arasnda taksim etme niyetinden vazgemesini salad (Msned, III, 410). eybe b. Osman 59 (679) ylnda Mekkede vefat etti. Onun 58de (678) ldne dair rivayet doru deildir. eybenin Osman, Musab, Abdullah ve Cbeyr adl drt olu ile Safiyye isminde bir kz olduu bilinmektedir. Resl-i Ekremle Hz. Eb Bekir ve merden naklettii birka rivayeti kendisinden olu Musab, kz Safiyye, torunu Msfi b. Abdullah ile Abdurrahman b. Zeccc, Abdlmelik b. Umeyr, akk b. Seleme ve krime el-Berber rivayet etmitir. Hz. Peygamberin Abdddroullarna brakt hicbe grevini gnmzde de eybe b. Osmann nesli devam ettirmektedir (Muhammed b. Alev Abbas, s. 125; ayrca bk. EYBE).

BBLYOGRAFYA

Msned, III, 410; bn Sad, e-abat, II, 137; V, 476; Ezrak, Abru Mekke (Melhas), I, 168; Buhr, et-Trul-kebr, IV, 241; Fkih, Abru Mekke (nr. Abdlmelik b. Abdullah b. Deh), Mekke 1407/1987, V, 92-94; bn Kni, Mucem-abe (nr. Eb Abdurrahman Salh b. Slim el-Musarrt), Medine 1418/1997, I, 334-336; bn Abdlber, el-stb (Bicv), II, 712-713; bn Askir, Tru Dma (Amr), XXIII, 249-263; Ebl-Ferec bnl-Cevz, fat-afve (nr. brhim Ramazan - Sad el-Lahhm), Beyrut 1409/1989, I, 369-370; bnl-Esr, sdl-be, II, 382-383; Mizz, Tehbl-Keml, XII, 604-607; Zeheb, Almn-nbel, III, 12-13; bn Hacer, el-be (Bicv), III, 370-371; a.mlf., Tehbt-Tehb, Beyrut 1404/1984, IV, 329-330; Muhammed b. Alev Abbas, F Ribil-Beytil-arm, Cidde 1979, s. 125. Salih Karacabey

EYD HFIZ
(bk. ABDRRAHM DEDE).

EYH
() Bir kabile veya grubun lideri, reis, ynetici, devlet adam. Szlkte yal kimse mnasna gelen eyh kelimesi (oulu yh, eyh, meyih) eitli slm devletleri ve toplumlarnda saygnlk ifadesi olarak birok anlamda kullanlmtr. Kurn- Kermde yerde tekil (Hd 11/72; Ysuf 12/78; el-Kasas 28/23), bir yerde oul (el-Mmin 40/67) ekliyle gemekte olup bunlarn hepsinde szlk anlamndadr. Hadis kaynaklarnda da ayn mnada birok yerde zikredilmektedir (Wensinck, el-Mucem, y md.). Araplarda kabile bakanlarna seyyid veya reis denildii gibi eyh ad da verilmekteydi. ahs meziyetleri veya zenginlikleri sebebiyle kabile bakan olarak tannan kimselerin fazla bir imtiyaz bulunmad halde grev ve sorumluluklar ard. Asl grevleri savata ve barta kabileyi bir arada tutmak ve eitli ihtiyalarn karlamakt. Bununla birlikte kabile mensuplar zerinde mutlak bir otoriteye sahip deillerdi ve nemli konular aile byklerinden oluan bir mecliste tartmak zorundaydlar; bu bakmdan emretmekten ok hakemlik yaparlard. Kabile eyhlerinin sabrl, cmert ve misafirperver olmalar yannda kabile menfaatleri iin kendilerini tehlikeye atmaktan ekinmeyecek cesarete ve liderlik zelliklerine sahip bulunmas gerekirdi. eitli ilim dallarnda otorite kabul edilmi limlere de eyh denilmekteydi: eyhl-mfessirn, eyhl-muhaddisn, eyhl-fukah, eyhl-kurr, eyhl-lugaviyyn, eyhl-merrihn, eyhldeb, eyhl-etbb gibi. Bazan da eyh kelimesi ilim dalna izfetle kullanlrd: eyhl-hads, eyh ilmil-hikme gibi. Hadiste ve tasavvufta eyhin daha farkl anlamlar vardr (a.bk.). Belli alanlarda en st mertebede bulunan iki kimse birlikte eyhn veya eyhayn olarak anlr. Mesel slm tarihinde Hz. Eb Bekir ile Hz. mer eyhayn diye anlm, hadis ilminin iki nemli ismi Buhr ile Mslim de ayn lakapla mehur olmutur. mm- zam Eb Hanfe ile talebesi mam Eb Ysuf da fkhta eyhayn diye bilinmitir. Baz kurum ve kurulularn banda bulunan st dzey grevliler eyh olarak isimlendirilmektedir. Mesel Ezherin en yksek yneticisine eyhl-Ezher denilir. Medrese, drl-hads, zviye ve ribt gibi kurumlarn banda bulunan kimse (eyhz-zviye, eyhr-ribt gibi), belirli bir sanat ve meslek grubunun ba temsilcisi de (eyht-tccr, eyhd-debbgn, eyhs-sk gibi) eyh diye adlandrlmtr. eyhlerin reisine ise eyh-yh denilirdi. Haclara rehberlik eden mutavviflere eyhl-hac, bunlarn tife denilen alt gruplarnn bakanna eyhl-mutavvifn, btn tekiltn banda bulunan, eyhlerin kendi aralarndan setikleri kiiye eyhl-meyih denilmekteydi. Eyybler dneminden itibaren Mescidi Harm ve Mescidi Nebev ile ilgili hizmetlerden sorumlu olanlar veya bu mescidlerde ders veren limler eyhl-Harem veya eyhl-Haremeyn olarak anlmtr. Mesel bu lakab alan Muhibbddin et-Tabernin hretini duyan Yemen Resl Sultan el-Melikl-Muzaffer onu Mekke kadlna tayin etmi ve Yemene davet ederek ondan bir mddet hadis okumutur. Endlste dmanla savamak zere grevlendirilen kumandanlara eyhl-guzt vel-mchidn

(Kalkaend, XI, 19; Hasan el-B, el-Fnnl-slmiyye, II, 631), Sicilyada vali ve dier grevliler dnda ehrin ynetiminde sz sahibi olanlara yhul-bild (yhul-medne) ismi verilirdi (a.g.e., a.y.). Muvahhidlerde devletin kurucusu bn Tmertin Murbtlarla mcadelesinde n plana km arkadalar ve yaknlarndan olup eyh (usre) denilen liderler ynetimde sz sahibiydi. Halifeyi azletme yetkisine sahip olan eyhn zellikle ilk dnemlerde byk nfuzu vard. Bunlarn banda eyhl-Muvahhidn (e-eyhl-muazzam) yer alrd. Muvahhid ordusunda baz st rtbeli askerlere el-e-yhul-kibr, daha alt rtbelilere el-eyhus-sgr denilmekteydi. Mernlerde ehirlerde meyeha denilen nfuzlu kimseler bulunurdu. Hafslerde idar, siyas ve asker konularda geni yetkilerle donatlm bavezir konumundaki grevli eyhl-Muvahhidn olarak adlandrlrd (bn Haldn, I, 633). Hafslerde din ve devlet adamlarndan seilen on kiilik ra heyetinin (tabaktl-aere) her bir yesine eyh denilir ve raya sultan tarafndan seilen eyhl-azam bakanlk ederdi. Vatts hkmdarlarndan I. Muhammed b. Yahy ile Sadlerin kurucusu Kim-Biemrillh es-Sad ve dier baz sultanlar eyh unvan almlardr. IV. (X.) yzylda bzyyenin Nkkr koluna mensup Hric reisi Eb Yezd en-Nkkr eyhlmminn diye isimlendirilmekteydi (bn zr, I, 217). bzlerin din ve idar ilerini yrten meclisin (halka) bakan eyh olarak anld gibi Nizrlerde did-dut karlnda eyh kelimesi kullanlmtr. 1331 ylnda Sultan Eb Bekir b. mer zamannda Makdiuyu ziyaret eden bn Battta sultana eyh denildiini kaydetmektedir (er-Rile, s. 253-257). Osmanl Devletinde din kurumlarn, mahkemelerin ve ilmiye snfnn reisi durumundaki en yksek rtbeli din adamna eyhl-islm unvan verildii gibi Osmanl hkimiyetindeki Msrda en yetkili Memlk beyi eyhl-beled diye mehurdu. Arap kabile temsilcilerine de eyhl-Arap denilmekteydi. Ah tekiltnda ve loncalarda bir esnaf birliinin ba durumunda olan kimse de eyh unvanyla bilinirdi (sahaflar eyhi gibi). Bir imareti yneten, yoksullara gerekli yardm yapan kimse eyh-i imret, bugnk okuluk federasyonu durumundaki Okmeydan Tekkesinin banda olan kimse eyhl-meydn (eyh-i kemanken/eyh-i rmiyn), vezirler ierisinde en yal kimse eyhl-vzer olarak isimlendirilmitir. Gnmzde zellikle Arap lkelerinde devlet bakanlar, brokratlar, eitli ilm ve idar grevlilerle kabile reisleri ve toplumun nde gelenleri iin eyh unvan kullanlmaktadr. Hindistanda ensar ve muhacirlerden baz mehur sahblerin soyundan gelenlere veya genelde Arap asll mslmanlara eyh denilmektedir. Bunlar Abbs, Frk, Sddk, Osmn, Alev, Cafer, Ensr ve Kure gibi otuza yakn alt gruba ayrlmtr (Biswas, IV, 1303, 1305).

BBLYOGRAFYA

Lisnl-Arab, y md.; Tcl-ars, y md.; bn zr, el-Beynl-murib, I, 217; bn Battta, er-Rile, Beyrut, ts. (Dru Sdr), s. 253-257; bn Haldn, Mukaddime (trc. Sleyman Uluda), stanbul 1982, I, 633; Kalkaend, ubul-a, V, 138-139; XI, 19, 75, 84, 370, 372; XII, 101, 103, 410; Hasan el-B, el-Fnnl-slmiyye vel-veif alel-ril-Arabiyye, Kahire, ts. (Drn-nehdatil-Arabiyye), II, 627-651; a.mlf., el-Elbl-slmiyye, Kahire 1409/1989, s. 364-367; rif Ahmed Abdlgan, Tru meril-Mednetil-mnevvere, Dmak 1996, s. 249252; Mustafa S. Kkac, Abbasilerden Osmanllara Mekke-Medine Tarihi, stanbul 2007, s.

163, 252; Pakaln, III, 347, 351; A. Cour, eyh, A, XI, 461-462; E. Geoffroy, ay, EI (ng.), IX, 397-398; M. Winter, aykh al-Balad, a.e., IX, 398; S. K. Biswas, Encyclopaedia of the World Muslims (ed. N. Kr. Singh - A. M. Khan), Delhi 2001, IV, 1303-1310; Ahmed et-Tevfk, ey, Malemetl-Marib, Rabat 1423/2002, XVI, 5441-5443. Casim Avc

EYH
() Tadlin en aa derecelerini ifade eden hadis terimi. Szlkte yal kimse anlamndaki eyh kelimesi (oulu yh) hadis literatrnde kendisinden hadis rivayet edilen hoca mnasna gelir; bunun kre ale-eyh, sem min lafzi-eyh biiminde kullanm yaygndr. te yandan bu terim rvinin zayfln ifade eden tadl lafz olarak da zikredilmektedir. lk defa kimin tarafndan kullanld bilinmeyen eyh teriminin III. (IX.) yzylda bu anlamda getii grlmektedir. bn Eb Htim, eyh lafznn zabt aratrlmak zere hadisi yazlan zayf rviler iin kullanldn belirtmi, bns-Salh da bu gr benimsemitir. Hakknda eyhun lafzna yer verilen rvinin rivayeti terkedilmezse de tek bana delil olarak alnmaz. Zeheb eyh kelimesinin mehul olmaktan kurtulmu, hakknda cerh de bulunmayan mestr rviler iin kullanldn sylemise de bu anlamdaki kullanmn yaygn olmad grlmektedir. bnl-Kattn el-Fs, Zeheb ve bn Receb el-Hanbel gibi limler eyh kelimesinin tadl lafz dnda baka anlamlarda getiine dikkat ekmilerdir. Buna gre eyh, yalnz hadis rivayetiyle megul olup sened ve metnin durumuyla ilgili tenkit yapmayan muhaddistir. u halde eyh terimi rvinin imam ve hfz seviyesine ulaamadn, rvi ile rivayeti hakknda bilgisi olmadn, dolaysyla her ikisini de eletirecek seviyede bulunmadn ifade etmektedir. eyh kelimesi rvinin fakih olmadn belirtmek zere de kullanlmtr. Yaygn saylmamakla birlikte eyh terimi ayrca nde gelen muhaddis, hadisleri iyi bilen lim anlamnda zikredilmitir. zellikle Endlste eyhl-hads ok sayda hadisi senedleriyle beraber ezbere bilen, ileri seviyede Kuran ve hadis bilgisine sahip, Arap diline hkim, i ve Mutezil olmayan Ehl-i snnet taraftar kimselere verilen bir unvandr. Memlkler dneminde de hadis hocalarna eyhl-hads ve eyhr-rivye denilmitir. Bir limin kendilerinden okuyup iczet ald hocalarna dair bilgi vermek iin kaleme ald eserlere genellikle mucem-yh ad verilmitir (bk. FEHRESE).

BBLYOGRAFYA

Kmus Tercmesi, I, 1028; bn Eb Htim, el-Cer vet-tadl, II, 25, 37; Hatb el-Badd, elKifye f ilmir-rivye (nr. Ahmed mer Him), Beyrut 1405/1984, s. 436; bnl-Kattn elMarib, Beynl-vehm vel-hmil-vayn f kitbil-Akm (nr. Hseyin yt Sad), Riyad 1418/1997, neredenin girii, I, 298-299; bns-Salh, Ulml-ad, s. 124; Zeheb, Mznlitidl, II, 385; a.mlf., el-Ma (nr. Abdlfetth Eb Gudde), Beyrut 1412, s. 78; Abdlhd Ahmed el-Hseysin, Mehirn-nehatil-adiyye f ahdi Yabel-Manril-Muvaid, Ttvn 1402/1982, I, 226-227; Ksm Ali Sad, Mebi f ilmil-cer vet-tadl, Beyrut 1408/1988, s. 39-40; Ahmet Ycel, Hadis lminde Tenkit Terimleri ve lgili almalar, stanbul 1998, s. 163-171.

Ahmet Ycel

EYH
() Mridlere rehberlik yapan ve onlar irad eden kii anlamnda tasavvuf terimi. Szlkte yal kimse anlamndaki eyh kelimesi (oulu yh, meyih) tasavvufta vel, pr ve mridle e anlaml olarak kullanlmtr. Trkede er, eren ve ermi kelimeleri de eyh mnasna gelir. eyh kelimesi Kuranda (Hd 11/72; Ysuf 12/78; el-Kasas 28/23; el-Mmin 40/67) ve hadislerde (Wensinck, el-Mucem, ey md.) szlk anlamyla gemektedir. Mrid Kehf sresinde (18/17) doru yolu gsteren rehber mnasndadr. Buna gre eyh tliplere doru yolu gsteren ve onlar irad eden kimse demektir. lk bid ve zhidlerin eyh olarak anldna dair bir bilgi bulunmamaktadr. Eb Nasr es-Serrc (. 378/988), Muhammed b. brhim el-Kelbz (. 380/990) ve Muhammed b. Hseyin es-Slem (. 412/1021) gibi sf melliflerin tasavvuf bykleri iin eyh sfatn kullanmalar, kelimenin bu anlamyla IV. (X.) yzyln ortalarndan itibaren yaygnlk kazanmaya baladn gstermektedir. Serrc el-Lma adl eserinde tasavvuf nderlerinin sohbet db, mridleriyle mnasebetleri, sem hakkndaki grleri, gnlk dualar ve yaadklar vecd hallerini kaydettii blmler iin meyih kelimesini kullanm, bu erevede Bir el-Hf, Znnn el-Msr, Yahy b. Muz, Ali b. Muvaffak, Ebl-Hseyin en-Nr, Cneyd-i Badd, Cerr, Eb Bekir e-ibl gibi ilk dnem sflerine yer vermitir. Kelbz, et-Taarrufta tasavvuf makamlaryla ilgili ksmn banda grlerine yer verdii sfleri meyih diye anmtr. Slem abatnda Ser es-Sakat, Hris el-Muhsib, Htim el-Esam, Ahmed b. Ebl-Havr, Ahmed b. Hadraveyh, Hamdn el-Kassr, Eb Trb en-Naheb gibi birok sfyi bu unvanla zikretmitir. Tasavvuf ehline gre eyh bir tarikata intisap ederek seyr slkn tamamlayan ve eriat, tarikat, hakikat ilimlerinde yksek dereceye ulaan kimsedir. En yksek mrifet makamna erien kimseye eyhl-rifn denilir (Abdrrezzk el-Kn, s. 319). Abdullah b. merden rivayet edilen ve bazlarnca zayf, bazlarnca uydurma olduu ileri srlen bir hadiste, Kavmi iindeki eyh mmeti iindeki peygamber gibidir denilmektedir (Acln, II, 17). Bu sebeple tasavvufta eyhlik makam tarikat yolunun en yce mertebesi, Allaha davet konusunda peygamber vekilliinin en stn derecesi kabul edilmitir. Nitekim eyh mridlerinin her bakmdan Reslullaha uymasn salamakla Allah onlara sevdirmekte ve nefislerini temizleme yollarn retmek suretiyle onlar Allaha sevdirmektedir (Slem, s. 73). Seyr slkn devam ettiren mcerret sliklerle seyr slksz Hakkn tecelllerine mazhar olan mcerret meczuplar eyhlik yapamaz. Seyr slkle birlikte cezbe kabiliyetine sahip olan slik-i meczb ve cezbe taraf ar basan meczb-i slikler ise eyhlik makamna ykselebilir. te yandan slik-i meczblar Allah sevenler (muhib) arasndan kmakta ve bunlar nefsn duygularn etkisinden kurtulduklar halde ounlukla kalb duygularn etkisinden kurtulamamaktadr. Meczb-i slikler ise Allah tarafndan sevilenlerin (mahbb) iinden kmakta, hem nefsn hem kalb duygularn etkisinden kurtulabilmektedirler; dolaysyla eyhlik makamnda en yksek dereceye sahip olurlar. Bu eyhlerin sadr ve kalbi genileyerek her trl ilh tecellyi kabul edebilecek hale gelir. Hak onlarda kef ve yakn nurlaryla zuhur eder; szleri ifa, nazarlar deva olur (a.g.e., s. 75-76). Tasavvuf kaynaklarnda erken dnemden itibaren bir eyhte bulunmas gereken temel nitelikler

zerinde durulmutur. Serrc, eserinde eyhlerin mridlerine olan ilgisini ve onlara madd-mnev yardmlarn gsteren rneklere yer vermitir (el-Lma, s. 273-274). Tekke dbn ilk tesbit eden sf olarak bilinen Eb Sad-i Ebl-Hayr (. 440/1049) mridin eitimini esas alp eyhin vasflarn u ekilde saymtr: eyh rnek alnabilmesi iin rneklik vasf olan, yol gsterebilmesi iin yol tecrbesi bulunan, edep retebilmesi iin edepli, mridin ihtiyalarn karlayabilmesi iin cmert, mridin malna gz dikmemesi iin tok gzl, iaret ve davranla t verebildii srece sze bavurmayan, yumuaklkla terbiye mmkn iken iddete meyletmeyen, emrettii eyi nce kendisi yapan, yasakladklarndan nce kendisi saknan, Allah iin kabul ettii mridi halkn szlerine bakarak brakmayan kimsedir (Muhammed b. Mnevver, s. 329-330). Necmeddn-i Dye yine mridlerin ihtiyac erevesinde eyhin temel eriat bilgilerini renmesi, Ehl-i snnet inancna sahip olmas gibi zelliklerden balayarak yirmi nitelik saymtr. eyhliin rknleri diye nitelendirdii bu vasflarn yan sra Necmeddn-i Dye ayrca eyhliin artlar olarak Kurn- Kermde (el-Kehf 18/66) Hzrn vasflar arasnda geen Allaha ub-diyyet, Haktan gelen hakikatleri dorudan almaya ehliyet, Hak katndan gelen zel rahmete mazhariyet, vastasz ekilde Haktan bilgi renme, ilm-i ledn sahibi olma gibi zellikleri kaydetmitir (Mirdl-ibd, s. 132-134, 137-139). Sonraki dnemlerde gerek eyh gerekse mrid asndan deiik meseleler ortaya ktka bir eyhte bulunmas gereken vasflarla olmamas gereken zaaflar zerinde durulmu, ayrca sahte eyhlere iaret edilmitir. eyhler eitim usullerine gre tlim eyhi, sohbet eyhi ve tarikat (irad/slk) eyhi gibi ksmlara ayrlr. Tlim eyhleri slm bilen takv sahibi slih mminlerdir. Kendilerine bavuran mminlere dinin zhir hkmleriyle birlikte btn hkmlerini de retir; sohbet ve nasihatlerle nefislerini arndrp ahlklarn dzeltmek hususunda onlara yardmc olurlar. Sohbet eyhlerinin meclislerinde sohbet yaplmakla birlikte eyhin mride nazar etmesi ve mridin eyhi grmesi daha ok nemsenir. Sohbet eyhi, mridlerini ounlukla sze ihtiya duymakszn hal ve tavrlaryla etkileyerek terbiye eder. Terbiye eyhi ise kendisine balanan bir mridi tpk bir anne babann ocuklarn, bir retmenin rencisini, bir ustann ran yetitirmesi gibi yetitirir. Bu eyhler mridin seyr slkne nezaret ettii iin teslik/slk eyhi, mridler kendisine kaytsz artsz itaat edeceine sz verdii ve bu niyetle mridlik hrkas giydii iin eyh-i metb eklinde de anlr. Terbiye eyhleri genellikle tlim ve sohbet eyhlerinin zelliklerine sahip olurlar. te yandan mridi kabiliyeti erevesinde eiten eyhlere kmil eyh, mnev tasarrufuyla mridin yeteneini daha da gelitirerek kemale erdiren eyhlere ekmel eyh diyenler de vardr. Ayrca bir mride hrka giydirene hrka eyhi, zikir tarif edene zikir/telkin eyhi ad verilmektedir. Fakat bunlarn mrid zerindeki etkileri dorudan olmayp giydirdikleri hrka ve tarif ettikleri zikir vastasyla gerekletiinden eyhlikleri mecazidir. Seyr slk iin bir eyhten mridlik hrkas giyen kimsenin baka eyhlerden de teberrken hrka giymesi mmkndr (Muhammed b. Abdullah el-Hn, s. 28). Tasavvuf ehli, eyhte bulunmas gereken artlar tamad halde eyhlik taslayanlar mteyih, ehl-i teeyyuh, kl eyhi, mustasvif gibi isimlerle anmlar, mrid olmak isteyenleri bunlara kar uyarmlardr: Her mride dil verme kim yolun sarpa uratr/Mridi kmil olann gyet yolu sn imi (Niyz-i Msr). Kmil bir eyhe biat eden mridin seyr slkn tamamlayncaya kadar eyhin denetimi altnda bulunmas art koulmutur. Zira eyhin rehberlii olmadan slke devam eden mrid nefsin ve

eytann hilelerinden kurtulamaz. Bu sebeple eyhinden ayrlan mride mrd-i mrted denilmitir. Byezd-i Bistm slke eyhsiz devam etmenin tehlikesini, stad olmayann imam eytandr szyle dile getirmi (Kueyr, II, 735), Kueyr de, stad olmayan mrid ebediyen iflh olmaz demitir (a.g.e., a.y.). bn Haldn takv, istikamet ve kef biiminde sralad mchede ekillerinden ilk ikisinde eyhi gerekli grmezken kef mchedesi iin zorunlu saymtr (ifssil, s. 80-81). Esm yolunu seyr slkn esas olarak kabul eden tarikatlarda eyh mridlerini nefis terbiyesi, evrd, ezkr, halvet, riyzet ve rya yorumlaryla terbiye eder. Msemm yolu olan melmet tavrda ak, sohbet ve mrid nazar esastr. Muhammed b. Hseyin es-Slem, seyr slk esnasnda mridde meydana gelen kemlt derecesini eyhin nazarnn lsyle irtibatlandrmtr (Tasavvufun Ana lkeleri, s. 7-8). Mevln Celleddn-i Rm kmil eyhin sze ihtiya duymakszn mridin btnna tasarruf ettiini belirtir (Konuk, III, 369). eyhin mridini mnen olgunlatrmak amacyla ona nazar etmesine tevecch denilmektedir. Ancak mridini nazarla terbiye edebilen eyhe rastlamak ok zordur. Nakibendiyye gibi baz tarikatlarda eyhin nazar nemsenmekle birlikte sohbete daha ok nem verilmitir. Mridin hayatta olan bir eyh tarafndan eitilmesi esastr. Bununla birlikte hayatta bulunmayan bir eyhin ruhaniyeti vastasyla da eitilmek mmkndr; tasavvufta buna veyslik yolu denilir. eyhin davranlarn taklit edebilmek ve onun mnev halini kendi zerine yanstabilmek iin mridin eyhine gvenmesi ve onu gnlden sevmesi gerekir. Bu sevginin gc nisbetinde mride eyhten mnev hal sirayet eder. Slikin kmil bir mride gnln balamas onun sret ve sretini dnmesine rbta ad verilmektedir. Gazzl mridin eyhini takip etmesi, tavsiyelerini yerine getirmesi, hatta onun yanln kendi dorusuna tercih etmesinin gerei zerinde durmu (y, III, 75-76), Necmeddn-i Kbr da eyhin yannda mridin kk bir ocuk gibi olduunu, dolaysyla irade ve ihtiyarn eyhine brakmasnn kendisine daha ok yarar salayacan belirterek eyhiyle devaml kalb irtibat iinde bulunmann nemini vurgulamtr (Tasavvuf Hayat, s. 94). bnl-Arab ise mridin eyhe teslimiyetinin lnn teneirde ykaycya teslimiyeti gibi olmas icap ettiini, bir insan olarak msum saylmayan eyhten eriata muhalif bir fiil zuhur etse bile niyetini bozmamas gerektiini belirtmitir (et-Tedbrtl-ilhiyye, s. 223). Ayrca mridin eyhin izni dnda hareket etmesi uygun grlmemektedir. Mridin her bakmdan eyhini taklit ederek iradesini ona teslim etmesine eyhte fni olmak (fen fi-eyh) denir ve bu Allahta fni olmann (fen fillh) ilk basama kabul edilir. Mrid seyr slkn tamamlayp irad ehliyetini kazansa da eyhinden iczet almadan irad faaliyetine girimemelidir. eyhi tarafndan irad izni verildiinde mrid eyhin halifesi olur ve kendisine hilfet hrkas, irad hrkas, iczet hrkas gibi isimlerle anlan bir hrka giydirilir. Bu hrkay giyen mrid bir eyh sfatyla bakalarn irad etmeye yetkili klnm olur. Sflere gre Haktan gelen feyiz Resl-i Ekrem araclyla vellere, onlar araclyla insanlara ulatndan mridlerin feyiz menba irad makamndaki eyhlerdir. eyhin dorudan doruya Hz. Peygamber vastasyla Haktan ald feyze feyz-i ilh, silsile vastasyla ald feyze feyz-i isnd denir. Mridin tarikata girip eyhten feyiz ve irfan almasna ahz- feyz ad verilir. eyhin eitimiyle mridin ikinci defa doduu kabul edilir. Normal doum mridi mlk lemiyle (dnya), mnev doum ise melekt lemiyle (gayb) irtibata geirir. Nakibendiyye tarikatnda eyh karl olarak hce (oulu hcegn), Nakibendiyyeden ayrlan Yeseviyyede ata kelimesi kullanlmtr. Ata kelimesinin Orta Asyada Trk sfleri arasnda XII. yzyldan beri eyh yerine kullanld bilinmektedir. Trkistanda ve dil havzas Trklerinde

eyhler iin n tabirine de rastlanr. Baz tarikat mensuplar Anadoluda eyh yerine baba kelimesini tercih etmitir. Bektalerde eyh mevkiindeki kiiye XVI. yzyldan itibaren dedebaba denilmitir.

BBLYOGRAFYA

et-Tarft, dell, mrid md.leri; Tehnev, Kef, I, 1049-1051; Serrc, el-Lma, s. 218, 220, 223, 225, 234, 273-274, 328-333, 361-363, 379; Kelbz, et-Taarruf, s. 44, 65, 82-83, 90, 92, 99, 118, 132, 147, 149; Slem, abat, s. 48, 56, 73, 75-76, 91, 98, 103, 123, 146, 164, 170, 176, 180; a.mlf., Tasavvufun Ana lkeleri: Slemnin Risaleleri (nr. ve trc. Sleyman Ate), Ankara 1981, metin: s. 7-8; Muhammed b. Mnevver, Esrrt-tevd (nr. Zebhullah Saf), Tahran 1332 h., s. 329-330; Kueyr, er-Risle, II, 735; Gazzl, y, III, 75-76; Necmeddn-i Kbr, Tasavvuf Hayat (haz. Mustafa Kara), stanbul 1980, s. 87-94; Shreverd, Avrif, s. 73-76; Muhyiddin bnlArab, et-Tedbrtl-ilhiyye f lil-memleketil-insniyye (nr. Hasan s), Beyrut 1993, s. 223; Necmeddn-i Dye, Mirdl-ibd (nr. Hseyin Hseyn en-Nimetullh), [bask yeri yok], 1312 h. (Matbaa-i Meclis), s. 132-134, 137-139; Azz Nesef, el-nsnl-kmil (nr. Marijan Mol), Tahran 1403/1983, s. 4, 95-97; Abdrrezzk el-Kn, Tasavvuf Szl (trc. Ekrem Demirli), stanbul 2004, s. 319; bn Haldn, ifs-sil, s. 80-81; Muslihuddin Mustafa, Sz- rfn, Sleymaniye Ktp., brahim Efendi, nr. 652, vr. 40b; smil Rush Ankarav, Minhcl-fukar, Bulak 1256/1840, s. 27-35; Karaba Vel, Miyrut-tarka (trc. Nureddin Efendi; Kerim Kara, Karaba Vel: Hayat, Fikirleri, Risleleri iinde), stanbul 2003, s. 628-630; Acln, Kefl-af, II, 17; Muhammed b. Abdullah el-Hn, el-Behcets-seniyye, Kahire 1319, s. 28-35, 39-46; Ahmed Ziyeddin Gmhnev, Cmiul-ul, stanbul 1286, s. 53-54, 265-279; Nasrullah Bah, Risle-i Bahiyye, stanbul 1328, s. 17-19; Ramazan Muslu, Mustafa Kemleddin Bekr ve Tasavvuf Grleri, stanbul 2005, s. 117-126; Ahmed Avni Konuk, Mesnev-i erf erhi (haz. Mustafa Tahral v.dr.), stanbul 2006, III, 369; Sleyman Uluda, Tasavvufun Dili I: Mrid-Mrid-Yol, stanbul 2006, s. 53-103; Pakaln, II, 491, 624; III, 346-347; Mirza Bala, an, A, V/2, s. 12241226; A. Cour, eyh, a.e., XI, 461-462; E. Geoffroy, ay, EI, IX, 397-398. Reat ngren

EYH BAH
(bk. ML, Baheddin).

EYH BEDREDDN
(bk. BEDREDDN SMV).

EYH CVEN
(bk. CVEN).

EYH EDEBL
(bk. EDEBL).

EYH ELVN- RZ
(bk. ELVN- RZ).

EYH FETHULLAH KLLYES


Gaziantepte XVI. yzyln ikinci yarsnda ina edilen klliye. Vakfiyelerine gre cami, zviye, hamam, medrese, kastel (bir eit su yaps), hazre ve bir evden meydana gelmektedir. Buradaki cami, Yukar eyh Camii olarak bilinen ah Vel Camiiyle karmamas iin er mahkeme sicillerine ve baz kaytlara Aa eyh Camii adyla kaydedilmitir. Mimar bilinmeyen ve kitbesi olmayan klliyenin bnisi eyh Abdllatif olu eyh Fethullahtr. Yapyla ilgili olarak bninin tanzim ettirdii 23 Receb 966 (1 Mays 1559) ve 1 Ramazan 971 (13 Nisan 1564) tarihli iki vakfiye ile 5 Reblhir 991 (28 Nisan 1583) tarihli bir ferman mevcuttur. Klliyenin 1550li yllarda yaptrld tahmin edilmektedir. Evliya elebi de cami, medrese ve hamamdan bahsetmekte, fakat ina tarihleri konusunda bilgi vermemektedir. Caminin 15 Ramazan 1005te (2 Mays 1597) tamir geirdii bilinmektedir. Hamam 1957, 1960 ve 1972 yllarnda Vakflar Genel Mdrl tarafndan onarlmtr. Son olarak 1974te cami tamir edilmi, bu esnada son cemaat yeri cameknla kapatlm, ahap mezzin mahfili demir dorama olarak yenilenmi, minarenin baz talar deitirilmi, avlu ve adrvan yeniden dzenlenmitir. tarafnn medrese odalaryla evrili olduu dnlen avluda, gnmzde bu meknlarn yerini cami grevlilerine ait betonarme oda almtr. Avlu gneyden birbirine bitiik cami ve zviye ile kuatlmtr. Bl Paann (. 900/1494-95 [?]) adyla da anlan medrese Cumhuriyet dneminde Orhaniye lkokuluna dntrlm ve sonradan yktrlmtr. lk inasnn Bl Paadan dolay daha nce olduu ileri srlmekte, XVI. yzyl ortalarnda onarlarak bu klliyenin bir paras haline getirildii sanlmaktadr. Ortadan kalkan medresenin mimarisi tam olarak bilinmemektedir. Avluda yeni yaplm bir adrvan vardr. Avlunun kuzeydou kesinde alt kattaki kastele birka basamakla inilir. Cami ve zviyeyi doudan ve gneyden hazreler evreler. Hamam avlunun dou kapsndan knca grlmekte, tonozlu bir geitle zviyenin dousundaki hazre duvarna balanmaktadr. Klliyeye dahil edilen ve vakfiyede ad geen kastelin dou cephesine bitiik ev 1974te yktrlm ve yerine Kuran kursu binas ina edilmitir. Cami ile zviye birbirine bitiiktir ve kaplar son cemaat yerine alr. Son cemaat yeri drt sivri kemer aklna sahiptir. Bat duvarnn ie bakan yznde Bursa kemerini andran silmeli bir pencere, bu pencerenin zerinde sivri kemerli iki pencere daha bulunur. Dou duvarnda sivri kaln bir silmeyle kuatlan bir kap, stnde bir pencere altl stl iki odaya alr. Alttaki mezzin odasdr, stteki oda kaps kuzeyde yer alan minarenin pabuluu iindir. Bu duvarn tepe noktasnda Bursa kemerli iki pencere daha mevcuttur. Harimin son cemaat yerine alan kuzey duvarnda batdan ikinci kemer gzne denk gelen harimin takaps, drdnc kemer gzne denk gelen ise zviyenin giriidir. Harim takapsnn iki yannda birer mihrbiye ile birer adet pencere vardr. Buradaki bezemeler iki renkli ta gemeleri ve sslemeleriyle kavsaralar mukarnasl, be kenarl mihrbiyelerde, pencere alnlklarnda ve takapda younlar. Takap siyah ve kirli sar renkli talarla rlm, dtan kaln kaval silmeli sivri kemerle evrelenmitir. Alttaki bask kemeri iki farkl renkli talarla palmet motifleri meydana getirecek ekilde rldr. Kavsaras ular sarktl mukarnaslarla dolgulanmtr. Kap kemerinin yksekliine kadar dikdrtgen ve kare formlu panolar sarmtrak renkli mermerlerle kaplanm, kapnn nne ok kollu yldz kompozisyonlarn andran

renkli bir deme mozaiki yaplmtr. Son cemaat yerinin dousundaki tek erefeli minare, st keleri pahlanarak sekizgene evrilmi ykseke bir kaidenin zerinde dairev ekilde ykselmektedir. Cami 12,50 12,80 m. llerindedir. Kare mekn yalnzca mihrap nnde 3,45 m. derinliinde tama yapar. Bu sebeple camiyi tabhneli/zviyeli yaplar ierisinde deerlendirenler olmutur. Fakat gney eyvan bu plan tipi iin ok sdr. Ayrca camide yan eyvanlar yer almaz. Dolaysyla camiyi bu plan grubunda deerlendirmek doru deildir. Esasen klliyede zviye ilevini yerine getiren ayr bir mekn mevcuttur. Cami mihrap n dnda, meknn merkezindeki sekizgen bir ayaktan dalarak her cephenin ortasndaki ikier gmme ayak zerine oturan ve deta emsiye biimini andran e merkezli yelpaze tonozla rtlmtr. Bu tip rt sisteminin daha basit uygulamalarna nceki baz mezar antlarnda rastlanmakla birlikte eyh Fethullah Camiindeki gibi gelimi bir rnei sonraki tarihlerde de grlmez. stanbul Merdivenkyde bulunan Bekta Tekkesindeki (XIX. yzyl) uygulama da bu camidekine gre daha basittir. Dolaysyla cami, st rtsnn biimiyle Anadolu Trk mimarisinde ve zellikle Osmanl mimarisinde farkl bir yere sahiptir. Mihrap n knts da apraz ve beik tonozun birleiminden oluan deiik bir tonozla rtlmtr. Caminin tamamn gnmzde dardan kiremit kapl krma bir at rter. Harimin bat duvarnda , gney duvarnda ikisi mihrap nnde, ikisi yanlarda, dou duvarnda zviyeye alan kapnn sanda iki, solunda bir ve kuzeydeki son cemaat yerinde iki olmak zere toplam on bir pencere bulunur. Pencerelerin hepsi iten sivri kemerli alnlkl, dtan dikdrtgen sveli olup alnlklar soyut bitkisel motiflerle bezelidir. Duvarlar gney ve bat ynlerinden ikisi alt keli, yuvarlak be adet payandayla desteklenmitir. Harimin gneydou kesinde duvar kalnl iinde tekne tonoz rtl, kk boyutlu bir itikf hcresi yer alr. meknda bezemenin en youn grld yerler ta mihrap ve minberdir. Yarm daire kesitli bir niten ibaret mihrap renkli talarla sslenmitir. Mihrap nii zengi ta seviyesinde bir sra mukarnasla zenginletirilmi, niin kelikleri bitkisel sslerle bezenmi ve bu blmlere birer kabara yerletirilmitir. Niin iinde renkli talarla zikzak, dama ta ve kelebek benzeri motifler yaplmtr. Mihrap niinin etraf kare ve dikdrtgen formlu, renkli ta kompozisyonlu panolarla evrelenmi, kitbelii bo braklmtr. Minberde renkli ta iilii bir kompozisyon oluturma kaygs olmakszn kullanlmtr. Mihrap ve minberdeki bu uygulamalar Memlk ssleme sanatyla benzerlikler gsterir. Camiyi gneyden, zviyeyi doudan ve gneyden hazreler evreler. eyh Fethullah caminin gneyindeki hazrede ak bir mezarda gmldr. Bu hazre halk arasnda h Oca diye anlr. Zviyenin dousundaki hazrede Kurtulu Sava srasnda Fransz kuatmasnda ehid den baz nemli ahsiyetler gmlmtr. Dousundan camiye bitiik olan zviye 6,80 6,60 m. llerinde bir zikir meydan ile meydann gneyinde iki, kuzeyinde bir odaya sahiptir. Zikir meydan ortadaki kare kesitli bir ayaa oturan yelpaze tonozla rtldr. Zviye bitiiindeki camiye ve son cemaat meknna iki kapyla alr. Camiye ve dousundaki hazreye alan ikierden drt penceresi bulunmaktadr. Zikir meknnn kble duvarnda bir mihrbiye, mihrbiyenin her iki yannda arkasnda mevcut iki itikf odasna alan birer kap yer alr. Meydann kuzeydou kesinde bir baka itikf hcresi vardr. Odalar dikdrtgen planldr ve aynal tonozla rtldr. Kuzeydou kesindeki oda dousundaki bir pencereyle hazreye, gneyindeki bir pencereyle zikir meknna ve kuzeyindeki bir kapyla giri dehlizine alr. Bugn zikir meydan mescid, gneydeki iki oda depodur, kuzeydeki giri dehlizine bir kapyla alan nc oda ise mezzine aittir.

Dou-bat dorultusunda ele alnan hamam sokak kotu ykselince ksmen yol seviyesinin altnda kalmtr. Basamaklarla ulalan kare planl, aydnlk fenerli kubbeyle rtl souklukta bir havuz yer almaktadr. Soukluun dou duvarndaki kapdan beik tonozla rtl lkla geilir. Ilkln gneybat kesinde usturalk mekn, kuzeybat kesinde hel bulunur. Her iki mekn iten mukarnaslarla bezeli kubbeyle rtldr. Ilkln dou duvarndaki kapdan kare planl, eyvanl, ke odal, zemininde sekizgen gbek ta olan, aydnlk fenerli kubbeyle rtl scakla girilir. Eyvanlarn hepsi tonozla rtldr. Yalnzca dou eyvannn arkasnda yldz tonozla rtl bir birim daha yer alr. Ke odalarndan gneybatdaki dikdrtgen planl olup kubbeyle ve beik tonozla rtldr. Kuzeybat odas kubbelidir. Kuzeydou ve gneydou ke odalar sekizgen planldr ve kubbelidir. Scakln dousunda beik tonozlu, kuzey-gney dorultulu klhan birimi yer alr. Hamam bugn olduka bakmszdr. Avludan biri gneyde, dieri kuzeyde iki merdivenle inilerek ulalan kastel L biiminde bir plana sahiptir. Ortada, 13 14,15 m. llerindeki kastelin zerini L ekilli bir ayakla dikdrtgen ekilli bir pyeye oturan tonozlar rtmektedir. Kastelin kuzeybatdaki meknnn zeri aktr. Bu blmn bat duvarna bitiik bir oturma sekisi ve zemininde bir havuzu bulunmaktadr. Havuzlar abdest almak ve amar ykamak iin dzenlenmitir. Gney blm adet apraz tonozla, doudaki kuzey-gney dorultulu on adet helnn ald koridorsa beik tonozla rtldr. Bu tonozu merkezinden dik ekilde bir beik tonoz keser. Kastelin gneybatsnda kuzeybat kesindeki gibi bat ynnden gelen sularn dkld bir havuz grlr. Her iki havuzun suyu kanallarla birleerek hellara ulamaktadr. Kastelin gneydou kesinde bulunmas gereken ve bir eit guslhne olan imeceklik (imeklik) bugn mevcut deildir. eyh Fethullah Klliyesi renkli ta sslemeleri bakmndan Memlk sanatyla, camide grlen st rt ynnden Seluklu mimarisiyle benzerlii olan ve farkl yaplar bnyesinde barndran bir eserdir.

BBLYOGRAFYA

BA, Defter, nr. 2134, s. 131; Evliya elebi, Seyahatnme, IX, 354-355; Cemil Cahit Gzelbey, Gaziantep Evliyalar, Gaziantep 1964, s. 66-73; a.mlf., Gaziantep Cmileri Tarihi, Gaziantep 1984, s. 155-162; Ali Zavar, Gaziantepte Trk Din Mimarisi (mezuniyet tezi, 1970), Ed. Fak. Sanat Tarihi, s. 14-17; Metin Szen, Trk Mimarisinin Geliimi ve Mimar Sinan, stanbul 1975, s. 213214; a.mlf., Eine Moschee von Seltenem Typ in Anatolia: Die eyh Fethullah Moschee in Gaziantep, Anatolica, III, Leiden 1969-70, s. 177-187; erife Cengiz, Gaziantep Portalleri ve Mimari Sslemeleri (mezuniyet tezi, 1979), Ed. Fak. Sanat Tarihi, s. 18-24; Nusret am, Gaziantep eyh Fethullah Klliyesi, Ankara 1989; a.mlf., Gaziantepte Trk Mimarisi, Osmanl Dneminde Gaziantep Sempozyumu (ed. Yusuf Kkda), Gaziantep 2000, s. 1-14; a.mlf., Trk Kltr Varlklar Envanteri: Gaziantep, Ankara 2006, s. 120-145; a.mlf., Gaziantepte Kastel Ad Verilen Su Tesisleri, VD, XVIII (1984), s. 165-174; smail Altngz, Dulkadir Eyletinin Kuruluunda Antep ehri (XVI. Yzyl), Gaziantep: Cumhuriyetin 75. Ylna Armaan (ed. Yusuf Kkda), Gaziantep 1999, s. 89-146; Nadir Topkaraolu, Gaziantep eyh Fethullah Camii ve Zviyesi, VD, XIX (1985), s. 207-222.

Sevgi Parlak

EYH GALB
(. 1213/1799) Klasik Trk iirinin son dnem byk airlerinden. 1171de (1757) stanbulda Yenikap Mevlevhnesi yaknlarndaki bir evde dnyaya geldi. Doumuna eser-i ak ve cezbetullah terkipleri tarih drlm, kendisine mevlevhnenin eyhi Kek Mehmed Dede ile halefi Seyyid Ebbekir Dedenin tavsiyesiyle Mehmed Esad ad konulmutur. Dedesi Mevlev olduu gibi babas Mustafa Reid Efendi de Peuylu rif Ahmed Dededen inbe almtr. Annesi Emine Hatundur. Divannda ve Hsn Aknda belirttiine gre ilk eitimini babasndan ald. 1780de Galata Mevlevhnesine eyh olan Hseyin Efendiden istifade etti. Arapay Hamdi Efendiden, Farsay Hoca Neetten rendi. Neet Efendi kendisine Esad mahlasn verdiyse de dnemin Esad isimli airleriyle kartrlmamas iin daha sonra Galib mahlasn kullanmaya balad (Divannda Esad elli, Esad Galib iki ve Galib mahlaslar 463 defa gemektedir). Dvn- Hmyun Kaleminde bir mddet altktan sonra ailesinin pek tasvip etmemesine ramen 1198de (1784) Konyaya gidip Mevln Derghnda ileye girdi ve elebi Seyyid Ebbekir Efendinin sohbetlerinde bulundu. Babas Mustafa Reid Efendi olunun stanbuldan ayrlmasna tahamml edemediinden elebi Efendiye bavurmu, o da tekml-i illenin Yenikap Derghnda ikmalinin muktez-y merd ve hner olduunu syleyerek gen dervii stanbula gnderdi. Galib ilesini 1201de (1787) Yenikap Mevlevhnesinde tamamlayarak dede oldu. Bu arada Ali Nutk Efendi ile Aba erif Ahmed Dededen epeyce faydaland. Daha sonra Ali Nutk Efendiden hilfet ald. 1203te (1789) Trabzonlu Kse Ahmed Dedenin et-Tuhfetl-behiyye f tarkatilMevleviyye adl eserine Ali Nutk Efendinin izniyle es-Sohbets-sfiye adyla bir hiye yazd. te yandan Ysuf Snek Dedenin Stlcedeki trbesi yannda bir ev satn alarak 5 Receb 1204te (21 Mart 1790) buraya yerleti ve Ysuf Snekin Cezre-i Mesnev adl eserini erhetti. Galata Mevlevhnesi eyhi Halil Nman Dedenin grevinden azli zerine yerine Konya ems Dergh trbedar ems Dede tayin edildiyse de stanbula gelirken Ktahyada vefat ettiinden 1791de Konya sitnesi eyhi Mehmed Emin elebinin emirnmesiyle 9 evval 1205te (11 Haziran 1791) Galata Mevlevhnesi eyhlii Galib Dedeye verildi. Bu tayin dolaysyla III. Selimle olan dostluklar geliti. Galib Dede ayn zamanda Trk msikisi bestekr olan, lhm mahlasyla iirler yazan ve hat sanatyla da uraan hkmdara Galata Mevlevhnesinin tamiri iin bir kaside takdim edince padiah onun arzusunu yerine getirerek tekkeyi tamir ettirdi (1792). 4 Austos 1792 tarihinde yaplan ilk mukabele vesilesiyle eyh Galibin kaleme ald on sekiz beyitlik tarih manzumesi Galata Mevlevhnesinin kapsna yazlmtr. Hkmdarn tekke ile ve eyh Galible alkas 1793te mevlevhneye bir adrvan, 1794te semhne iine bir mahfel-i Hmyun yaptrmasyla devam etti, ayrca 1795te semhneyi yeniden tamir ettirdi. eyh Galibin bunlar iin kaleme ald tarih manzumeleri divannda yer almaktadr. Semhne iin yazlan dokuz beyitlik tarih manzumesi binann kapsna da yazlmtr. Ayrca Humbarahne-i Ceddde yaplan Yenicamideki mesnevhanlk da eyh Galibe verildi ve padiah burada icra edilen mukabelelere genellikle katld. III. Selimin eyh Galibe olan ilgisi kendisine

Cevr hattyla yazlm bir Menev hediye etmesi, 1793te kardei Beyhan Sultanla birlikte 300 altn sarfederek divann ciltletip tezhip ettirmesi yannda 10 Safer 1209da (6 Eyll 1794) kard bir fermanla mesnevhanlklarn inhsnn da eyh Galibe verilmesiyle srd. eyh Galibin devrin sosyal ve siyas hadiselerine de uzak durmad anlalmaktadr. Nitekim Nizm- Cedd teebbsne kar Konya Mevln Dergh eyhi Mehmed elebinin rehberliinde bir muhalefetin yrtld fakat eyh Galibin bunu destekledii Babakanlk Arivindeki kaytlardan anlalmaktadr. 1209da (1794) annesi Emine Hatunun, 1211de (1796) mridi ve yr- gr Esrar Dedenin vefat eyh Galibi derinden zd; Esrar Dede iin bir mersiye kaleme ald. Bir yl sonra hastalanan eyh Galibin hastalna dair eitli rivayetler ileri srlmtr. Gen yata eyh olmas, geni bilgisi, sarayn kendisine tevecch, akran arasnda nisbetsiz bir saygnlnn bulunmas sbjektif kanlara yol amtr. En son iiri olan Hamdullah Efendinin verdii henz redifli Farsa gazele yapt nazrede lmnn yaklatn ima eden beyitler vardr. eyh Galib 27 Receb 1213 (4 Ocak 1799) tarihinde vefat etti. Ali Enver, Semhne-i Edebde cenazenin ykanmas srasnda babas Mustafa Reid Efendinin alayarak, Ah oul! Bu tahtaya o kara sakal yakmyor dediini nakleder. eyh Galibin kabri, Beyolu ilesinde bugn Divan Edebiyat Mzesi olarak faaliyet gsteren Galata Mevlevhnesi bahesinde, iinde ayrca drt sandukann bulunduu smil Ankarav Trbesindedir. eyh Galibin erife ie adnda bir eyh kzyla evlendii, bu evlilikten Zbeyde isminde bir kz, Ahmed ve Mehmed isimlerinde iki olu olduu, er Siciller Arivinde bulunan tereke kaytlarndan ve airin lm dolaysyla padiahn bir fermanla ocuklarna Gmrk Muktaasndan 30ar ake maa tahsis ettiine dair belgeden anlalmaktadr. Esrar Dedenin divannda kz Zbeydenin doumuna drlm bir tarih de bulunmaktadr. Nedm ile lirizmde, Nb ile hikem tarzda en gzel rneklerini veren klasik iirin artk tekrara ve taklide dt bir dnemde yetien eyh Galibin divan iirinin son byk airi olduunda hemen btn tenkitiler birleir. Ahmet Hamdi Tanpnara gre Hsn Akn ba tarafndaki Nb eletirisiyle gerekte air deil ilk defa iir gelenei hedef alnmtr. Hayl Bey, Nef, Fehm-i Kadm, Net ve Fash Ahmed Dededen etkilenen eyh Galibin klasik mazmunlar kullanmakla beraber iirde bilinli ekilde yenilii arad kendi ifadelerinden anlalmaktadr. ou allm tarz devam ettiren gazel ve kasidelerinin dnda zellikle terciibend, terkibibend, mseddes ve tardiyyelerindeki hayaller, soyut ve somut kavramlar birbirine yaklatran terkipler kendisinden bir asr sonra bunlar deneyecek olan Edebiyt- Cedde airlerini mjdeler. eyh Galib gelenekten intikal eden, alkanlklarn ynettii bir iir mekanizmas yerine ok defa tesadf olmayarak setii vezinleri, kafiyeleri, i sesleri (aliterasyon ve asonans), girift mazmunlar ve itinal diliyle divan iirinde son byk hamleyi yapmtr. Bu hamlede sebk-i Hind akmna mensup airlerin etkisi nemlidir. Bata evket-i Buhr olmak zere Hint, Afgan ve Trk edebiyatlarnda gl taraftarlar bulunan sebk-i Hind mektebine bal airlerin en nemli zellikleri anlamn bilmeceye dnecek kadar derin, girift, zarif ve ince olmasna zen gstermeleri, hayal glerini son snrna kadar kullanarak anlam artc gzellikte imajlarla ve duyulmadk mazmunlarla zenginletirmeleridir. Galib bir rubsinde mazmunlarn anlamayanlar ayplamayacan, nk bunlarn her birinin gher-i gayb- hviyyet olduunu ve akl dalgcnn bu incileri bulup karamayacan sylerken aslnda sebk-i Hindyi tarif etmektedir. eyh Galibin divanndaki iirlerin tamam deilse bile byk bir ksm bu tarife uyar. Onun sebk-i Hind anlayna uygun biimde yazd, hyde eddan (eskiden beri sylenen, ok duyulmu baya sz) uzak, girift bir anlam rgsne sahip, zarif, fakat zaman zaman yadrganacak derecede hayallerle ve ince bir lirizmle bezenmi iirler gerek Galibi

ortaya koyar. eyh Galib adalarna meydan okurken iire evket-i Buhrnin penceresinden bakmaktadr ve Nbnin Hayrbdnn etkisini ortadan kaldrmak amacyla yazd Hsn Aktaki btn hayaller hayl-i evket gibi ince ekilde ilenmitir. Daha sonra III. Selimi vmek iin yazd ksa bir mesnevide yaklak ayn kelimeleri kullanp evket adn bir bakma ince hayallerin sembol olarak zikreden Galib bu ranl aire mrnn sonuna kadar mnev bir ballk duymutur. eyh Galib, alt ay gibi ksa bir srede yazd Hsn Akn sonundaki Fahriyye-i irnede poetikasnn temel ilkelerini anlatmtr. Yaad devirde ciddiye alnacak tek air bile bulunmadn, kendi bulduu hazineyi yine kendisinin tkettiini syleyerek szde sultanln iln eden Galib yepyeni bir iir anlay getirmekle kalmam, geni ilham ve engin hayal gc sayesinde ok zel bir iir iklimi kurmutu ve daha ilk msralarndan itibaren okuyucuyu bir klar ve renkler dnyasna gtryordu. Tanpnar bu sebeple onun iirini avize gibi renk ve k dolu eklinde tarif etmitir. Hsn Akn bir baka blmnde sz yaad dnemin iir ortamna getiren Galib, bu ortama hkim olduklarn dnd mteairleri (airlik taslayanlar) birka gruba ayrarak alayl bir dille eletirir. Birinci gruptakiler eski neslin iiri de beraberinde gtrdn, kendilerinin onlardan geriye kalm birka air olduklarn, bunun iin deerlerinin bilinmesi gerektiini syleyerek birbirlerine dalkavukluk ederler. Bunlar, in gcnden mahrum olduklarn gizlemek iin teden beri dnyada sylenmedik sz kalmadn ileri srmekte, bikr-i mazmnu inkr etmektedir. airlik iddiasndaki ikinci grup ktip snfndandr. Mnet- Rgb ezbere bilen ve szlerini stlahlara boarak konuan bu airler gerek iire gleri yetmediinden mey, mahbub, arap vb. eylerle dolu tatsz manzumeler retirler. nc grup medreselilerdir. Onlardan hi air kmayacan dnen Galib yazdklarndan sz etmeyi bile gereksiz grr. Telhisteki belgat kaidelerini bu kaideleri aklamak iin verilen rneklerle birlikte ezberlemeyi airlik iddiasna kalkmak iin yeterli sayan bu takmn saf iiri kmsediinden sz ederken ehd-i nazm (iir bal, halis iir) tabirini kullanan Galib sembolistlerin anlad mnada saf iiri onlardan ok nce farketmi grnmektedir. Hsn Akta adalarn eletirirken, iir ne deildir? sorusunun cevabn arayan ve poetikasn bu eletiriler zerine kuran eyh Galibe gre yeni sz syleme imkn kalmad iddias doru deildir. Varlkta deime ve yenilenme varsa szde de olmaldr. Zira kullarna sz feyzini ihsan eden Allah feyyz- shandr ve feyz-i shan sonsuzdur; szlerin nceden gelenler tarafndan tketilmi olmas ve kendilerine sz feyzi ihsan edilmi airlerin sylenmii tekrar sylemeleri dnlemez. eyh Galib bu fikrini aklarken bikr-i mazmn, mazmn- nev gibi tabirler kullanr. Ona gre halis iir bir eit vahiydir ve elbette bu cevher taze ed gerektirir. Gerek airin hayal ahini en aprak yollarda bile ynn kaybetmez, dedikodu devine arplmadan iir ceylann avlayverir. iirde yeni bir yol amaya alan Galibin kendisinden ncekilerle hesaplama ihtiyacn duymas tabiidir. Bu ynyle eski iire en gl eletirinin Nmk Kemal ve Ziy Paadan ok nce Galibden geldii sylenebilir. Bu eletiri gc sayesinde, eski iirin zaman zaman gl airleri bile hyde edya mahkm eden zincirlerinden kurtularak gerekten nev sfatn tayan bir yol amtr. eyh Galib iirinin yenilii, farkll ve bnyesinde tad zellikler sebebiyle gndemden hi dmemi, adalarndan balayarak gnmze kadar ok sayda airi derinden etkilemitir ve etkilemeye devam etmektedir. Eserleri. 1. Divan. 1781 ylnda henz yirmi drt yanda iken divann tertip eden eyh Galib daha

sonra yazd iirlerle eserini 5500 beyite karmtr. Muhsin Kalkm (1992, Sosyal Bilimler Enstits) ve Abdlkadir Grer (1994, A Sosyal Bilimler Enstits) tarafndan birer doktora almasna konu edinilen divann ou stanbul ktphanelerinde olmak zere krkn zerinde nshas mevcuttur. Trkiye dnda ise Kahire, Londra ve Pariste alt nshas bulunmaktadr. 1252de (1836) talik hattyla baslan divanda yirmi dokuz kaside, bir terciibend, drt terkibibend, yedi msemmen, sekiz mseddes, on yedi tahms, drt muhammes, bir tard rekb, alt murabba, alt ark, on mesnevi, bir bahr-i tavl, bir tezkire, 372 gazel, 130 kta, altm rub, doksan be beyit ve be msra yer almaktadr. Bunlar arasnda III. Selim iin on bir kaside, yirmi drt tarih, bir terciibend, bir ark, iki mesnevi ve alt beyit bulunmaktadr. Topkap Saray Mzesi Ktphanesindeki bir nshasnda (Hazine, nr. 941) hece vezniyle kaleme alnm bir trk vardr. Divandaki tarih manzumeleri zerine Muhsin Macit yksek lisans tezi (1989, Atatrk niversitesi Sosyal Bilimler Enstits) hazrlamtr. 2. Hsn Ak*. 1783te kaleme alnan, 2041 beyit ve drt tardiyyeden oluan tasavvuf, fantastik ve sembolik bir mesnevidir. Eserde tasavvuf yolundaki bir slikin seyr slk-i rhnsi anlatlmaktadr. Otuzun zerinde yazma nshas ve muhtelif neirleri bulunan Hsn Ak (mesel Bulak 1252; stanbul 1304, 1341) Thirlmevlev (stanbul 1339), Vasfi Mahir Kocatrk (stanbul 1944), Orhan Okay - Hseyin Ayan (stanbul 1975) ve Muhammed Nur Doan (stanbul 2002) tarafndan yaymlanmtr. Abdlbaki Glpnarl ise eyh Galibin el yazsyla olan nshann tpkbasmn yapm, eseri yeni harflere aktararak sadeletirmitir (stanbul 1968). 3. erh-i Cezre-i Mesnev. Ysuf Snekin eserine 1790da yazlm bir erh olup mellifin Trke tek mensur eseri olmas bakmndan ayrca nem tamaktadr. eyh Galib bu eseri yazarken Ysuf Snekin Stlcedeki kabrine bakan evde ikamet ediyordu. Ysuf Snek, Menevden 366 beyit seerek bir antoloji meydana getirmitir. Daha nce Abdullah Bosnev, Mehmed lm Dede ve Cevr brhim elebinin erhettii eserin bu yeni erhi mbtedler iin kaleme alnmtr. eyh Galib bu eseri, stad Ali Dede Efendinin tevikiyle ve iinde bulunduu kltr ve mneviyat ortamna kar bir minnet borcu dncesiyle yazmtr. erh, genel anlamda bir mntehabt olmakla birlikte Menevden seilen beyitler kendi aralarnda bir konu btnl oluturmaktadr. Yazar eserin Tenbih blmnde bu hususa zellikle deinmekte ve yerine gre beyitlerin iki vecih zere aklandn belirtmektedir. Eser zerine Mehmet Malik Bankr doktora (erh-i Cezre-i Mesnev: nceleme-Metin-Szlk, 2004, Sosyal Bilimler Ensits); Mahmut Aslantrk yksek lisans tezi (erh-i Cezre-i Mesnev: nceleme-Transkripsiyonlu Metin-ndeks, 1996, Kahramanmara St mam niversitesi Sosyal Bilimler Enstits) hazrlam, erh ayrca Turgut Karabey, Mehmet Vanlolu ve Mehmet Atalay tarafndan neredilmitir (Erzurum 1996). 4. e-obet-fiye. Trabzonlu eyh Kse Ahmed Dedenin et-Tufetl-behiyye f aratil-Mevleviyye adl Arapa rislesine yine Arapa yazlan bir talikattr. eyh Galib, Mevlev db ve erknndan bahseden bu kk risleyi 1789 ylnda kaleme almtr. Ahmet Remzi Akyrek tarafndan es-obet-fiyenin en-Nushat-fiye f tercemetis-sohbetis-sfiye ismiyle yaplan Trke tercmesini brahim Kutluk yaymlamtr (TDED, 1948, III/1-2, s. 21-47). eyh Galib ayrca Esrar Dedenin Tezkire-i uar-y Mevleviyyesindeki iirleri derlemitir.

BBLYOGRAFYA

eyh Galib Dvn (haz. M. Muhsin Kalkm), Ankara 1994; Skb Dede, Sefne, II, 30-32, 149; Esrr Dede, Tezkire-i uar-y Mevleviyye (haz. lhan Gen), Ankara 2000, s. 372-400; Halil Nri, Trih, Sleymaniye Ktp., ir Efendi, nr. 239, vr. 471b-473b; Ali Nutk Dede - Abdlbki Nsr Dede, Defteri Dervn, Sleymaniye Ktp., Nafiz Paa, nr. 1194; Ali Enver, Semhne-i Edeb, stanbul 1309, s. 169-179; Gibb, HOP, IV, 175-206; Osmanl Mellifleri, III, 351-352; htifalci Mehmed Ziy, Yeni Kap Mevlevhnesi (haz. Murat A. Karaveliolu), stanbul 2005, tr.yer.; Ali Nihad Tarlan, eyh Galib, Hayat ve iirleri, Ankara 1939; a.mlf., Edebiyat Meseleleri, stanbul 1981, s. 86-89, 94-117; Naci Sami Oku, eyh Galib: Divan ile Hsn Aknda Din ve Tasavvuf Unsurlar (doktora tezi, 1977), Atatrk niversitesi Sosyal Bilimler Enstits; a.mlf., eyh Glib, Hayat, Edeb Kiilii, Eserleri, iirlerinin Umm Tahlili ve Divannn Tenkidli Metni, Ankara 1993; a.mlf., Hsn Ak, DA, XIX, 29-31; W. Kirmani, Tradition and Rationalism in Ghalib, The Rose and Rock: Mystical and Rational Elements in the Intellectual History of South Asian Islam (ed. B. B. Lawrence), Durham 1979, s. 32-60; V. R. Holbrook, Galibs Beauty and Love: The Ultimate Romance (doktora tezi, 1985), Princeton University; a.mlf., Akn Okunmaz Kylar (trc. Erol Krolu - Engin Kl), stanbul 1998; a.mlf., Originalty and Ottoman Poetics: In the Wilderness of the New, JAOS, CXII/3 (1992), s. 440-454; Halk pekten, eyh Galib, Hayat, Eserleri, Sanat ve Baz iirlerinin Aklamalar, Erzurum 1991; Ceml Kurnaz, Divan Edebiyat Yazlar, Ankara 1997, s. 421-427; nci Enginn, eyh Galibin Bugne Etkisi, Prof. Dr. Nihad M. etine Armaan, stanbul 1999, s. 117-144; skender Pala, eyh Galib: Biyografik nceleme, stanbul 2001; Ahmet Ar, Galib Dedenin Ak Atei: eyh Glib Divannda Ak, Isparta 2003; Hanife Koncu, eyh Galib Dvnnda Ak, k, Mak Etrafnda Oluan Baz Anlam lgileri, Sanat ve nan (haz. Banu Mahir - Hlenur Ktipolu), stanbul 2004, I, 213-222; eyh Galib Kitab (haz. Beir Ayvazolu), stanbul 1995; M. Fuad Kprl, Tetebbut- Edebiyye: eyh Galib, SF, XLIII/1110-1118 (1328); a.mlf., eyh Galibe Dir, YM, III/59 (1918), s. 123-124; G. W. Gawrych, eyh Galib and Selim III: Mevlevism and the Nizam-i Cedid, IJTS, IV/1 (1987), s. 91114; Cem Dilin, eyh Galibin iirlerinde III. Selim ve Nizam- Cedit, TDe., XI/1 (1993), s. 209219; a.mlf., eyh Galibin Mevlev-hanelerin Tamirine likin iirleri, Osm.Ar., sy. 14 (1994), s. 29-76; M. Muhsin Kalkm, eyh Galib, Mevlevlik ve ia, Akademik Yorum, sy. 4, Trabzon 1993, s. 53-55; a.mlf., eyh Galibin iir ve Sanat Anlay, Kahramanmara St mam niversitesi Blteni, sy. 2, Kahramanmara 1994, s. 6-9; a.mlf., eyh Galibin Bir Terci-bendini erh Denemesi, Akademik Bak, sy. 2 (1997), s. 56-61; Beir Ayvazolu, Kuunun Son arks, stanbul 2006, s. 18-27; a.mlf., Stlcedeki Ev, a.e., XXXVII/424 (2009), s. 4-9; Halil elik, Tenkitli Metin Yntemi Asndan eyh Galip Divan, Bilig: Trk Dnyas Sosyal Bilimler Dergisi, sy. 2, Ankara 1996, s. 284-289; lhan Gen, eyh Galibin Hayatna Dair Baz Tespitler, Harman, sy. 46 (1996), s. 12-15; Gnay Kut, eyh Galib ve tekiler, Ludingirra, sy. 10-11, stanbul 1999, s. 132-140; Abdlkadir Grer, eyh Galibin iirlerinde Bir Anlatm zellii, TDe., XIII/1 (2000), s. 99-108; a.mlf., eyh Galib Hakknda Yeni Bilgiler, a.e., XIII/1 (2000), s. 203-226; Betl Sinan, Necati Bey ve eyh Galip Literatr, Trkiye Aratrmalar Literatr Dergisi, V/10, stanbul 2007, s. 565-586; Talip Mert, Fakirhane-i Galib Dede, Trk Edebiyat, XXXVII/424 (2009), s. 10-14; Abdlbki Glpnarl, eyh Galib, A, XI, 462-467; Fahir z, lib Dede, EI (ng.), II, 999-1000. M. Muhsin Kalkm

EYH HAMDULLAH
(bk. HAMDULLAH EFEND, eyh).

EYH-i LH
(bk. ABDULLAH- LH).

EYH LUTFULLAH CAM


sfahanda XVII. yzylda ina edilen cami. Safev din mimarisinin en mehur rneklerinden biri olup Meydn- hn (Meydn- Nak- Cihn) dou tarafnda yer alr. Saray halknn zel kullanm iin ina edilen camiye l Kapu Sarayndan meydana inilerek ulalr. Sarayn dier mensuplarnn ibadetleri iin ayn meydann gney kenarnda yaptrlan Mescidi h yer almaktadr. 1011-1028 (1602-1618) yllar arasnda ina edilen cami nceleri Sadr ve Fethullah Camii diye anlrken daha sonra ah Abbasn kaynpederi i limi eyh Lutfullahn adn almtr. Meydn- hta sarayn ve caminin birlikte inas, Safev hkmranlnn dnyev ve uhrev kkenlerini hem teorik hem pratik olarak sembolize etmektedir. D cephesinde ve iindeki Arapa kitbelerin muhtevas da yapnn bu rolyle irtibatldr. Caminin ina kitbeleri ve kubbe kasnak yazlar Ali Rz-yi Abbsnin eseridir. Kitbelerde ad geen dier ustalar Bkr-i Benn ve 1028 (1619) tarihli mihrapta imzas bulunan Muhammed Rz b. Hseyin sfahndir. Caminin sslemeleri klasik ve gsterili Safev bezemelerini andrmasna ramen sarayllarn ibadetine ayrlan blm allmn aksine basit planldr. 2500 mlik bir alanda tek kubbeli olarak ina edilen cami minaresizdir. Eyvan tipik ran cami mimarisine has zellikler tamaktadr. Yap, daha ok Timurlular ve Safevlerin yzyllar ncesine dayanan geni kubbeli trbe yaplarna benzemektedir. Caminin da ak tek cephesi meydana bakmaktadr. Dier cepheler ticar yaplarla ve meydann arkasnda bulunan dar yollarla kuatlmtr. Yaknndaki Mescidi h gibi bu cami de kble istikameti bakmndan kuzey-gney eksenindeki meydana gre yamuk durumdadr. Camiye gei, inilerle sslenmi bir eyvandan ulalan ve kuzey ynnde kubbeli hacmi L eklinde evreleyen bir koridorla salanmaktadr. Mihrap eksenindeki kapdan harime girilir. Bu anlamsz koridor, caminin meydana alan cephesi ve harimi arasndaki uyumsuzluu telfi etmek iin sonradan yaplmtr. Binann arpk konumu meydandan bakldnda kuvvetle alglanr. Meydanla olan ilikisindeki zayflk caminin zenli dekorasyonuyla da tezat tekil etmektedir. Yapda harimi rten tek cidarl kubbenin Mescidi h ile Medrese-i Mder-i hn (Medrese-i ehrb) kubbeleriyle kyaslandnda iddial ve yeniliki olduu grlr. Tula zeminle birlikte arabeskin eitli dzeylerde kullanl ok baarldr ve zeminin de srla kapl olduu izlenimi verir. Harimin ii ran mimarisinde en kusursuz biimde dengelenmi yekpre yaplarndan biridir. Zemin dahil binann ii arlkl olarak mavi renkli inilerle tamamen kaplanmtr. ini ve oyma mermerlerle bezenmi bir balkon, mihraba stten bakacak ekilde girii yukarda harime doru keser. Kare i mekn, d hatlar turkuvaz burma kenar suyu ile ereveli, kakma yaz ve iek bezemeli sekiz sivri kemerle evrilmitir. Kemerlerin st dairev kasna destekleyen geni keliklerin gei yeridir. Kubbe kasna biri gne n ieri szdran arabesk ebekeli ak, biri kr olarak alternatif biimde dizilmi otuz iki adet kemerli pencereden olumaktadr. Kubbenin i yzeyi tamamen, iek kvrmlarndan oluan desen alaryla rl inilerle kapldr. Tavandaki sar emseler btn parlaklyla gne klarn ieriye yanstt izlenimi verir. Cami kubbesinin bu orijinal i tasarm son yllarda birok ran halsnda desen olarak taklit edilmitir. Zenginlii ve

emsalsiz uyumu, bu tek hacimli yapy Safev mimarisi ve dekorasyonunun esiz bir mcevher kutusu haline getirmitir. Harimde olduu gibi kubbe ve cephedeki ini kaplamalarnn ou Safevlerin knden sonra zamanla dklmtr. Caminin restorasyonu Rz ah Pehlevnin ynetimi zamannda 1930larda balatlan, ehrin tarih mimarisini canlandrma programnn uygulanmas srasnda gereklemitir. Bu restorasyonlar srasnda mozaik ini gibi unutulmu olan birok teknik uygulama ehir mimarisinde yeniden ortaya kmtr. Gnmzde cami cephesinde grlen iilik bu restorasyondan kalmadr. Cephenin alt ksm mermerle kark dekore edilmitir. Orta ksmda youn bitki ve iek desenleriyle bezeli srla boyanm iniler (heft-rengi) ve en st ksmda kitbe kua yer alr. Bu dekorasyon cephe iin ok youn olduu gerekesiyle eletirilmitir. 1963te yaplan dekorasyonlarda caminin takapsnda gm ilemeli sslemeler ve nestalik hatl Farsa yazlar kullanlmtr. eyh Lutfullah Camiinde grlen kubbe modeli daha sonra Tahrandaki mermer sarayn inasnda uygulanmtr.

BBLYOGRAFYA

Lutfullah Hnerfer, Gencne-yi r-i Tr-yi fahn, sfahan 1344/1965, s. 401-415; a.mlf., Rehnm-yi fahn, sfahan 1344/1965, s. 102-109; A. Welch, Shah Abbas and the Arts of Isfahan, New York 1973; A. U. Pope, The Safavid Period, A Survey of Persian Art (ed. A. U. Pope - Ph. Ackerman), Tehran 1977, III, 1189-1191, 1209-1210; R. Hillenbrand, Safavid Architecture, CHIr., VI, 784-786; S. P. Blake, Half the World: The Social Architecture of Safavid Isfahan: 1590-1722, Costa Mesa 1999; Ali Dehbashti, Gooyas Isfahan (trc. Gulmrz Abbsiyn), Tahran 2003, s. 208216; A. Godard, Isfahan, Athar- rn, II, Paris 1937, s. 96-99. Habib Borjian

EYH el-MAHMD
() Ebn-Nasr Seyfddn el-Melikl-Meyyed eyh el-Mahmd ez-Zhir (. 824/1421) Memlk sultan (1412-1421). 770 (1368-69) ylnda dodu. Kafkasyadaki kabilelerden Kermka mensup olup on iki yalarnda iken esir tccar Hoca Mahmud ah tarafndan Msra getirildi ve Atabekl-askir Berkuk tarafndan 3000 dirheme satn alnd (782/1380). Hoca Mahmud aha nisbetle Mahmd, elMelikz-Zhir Berkuka nisbetle Zhir diye anlr. Berkuk tarafndan iyi bir asker olarak yetitirildi. Berkuk sultan olunca onu zat edip cmedarlkla grevlendirdi ve hasekileri arasna ald. Minta ve Yelboa en-Nsrnin isyanlar srasnda hapsedilen eyh el-Mahmd, Berkukun ikinci saltanatnn balarnda hapisten kurtuldu ve sultan tarafndan sklik grevine getirildi. Safer 798de (Kasm-Aralk 1395) emr-i tablhne rtbesine terfi ettirildi, ardndan resn-nevbe oldu. 801de (1399) emr-i hac tayin edildi. Ertesi yl el-Melikn-Nsr Sultan Ferec tarafndan emr-i mie mukaddem-i elf rtbesine ykseltilerek Trablus nibliine gnderildi ve on iki yl Suriyedeki eitli vilyetlerde niblik yapt. Blgede emrler arasnda ve emrlerle Memlk sultan arasnda kan olaylarda nemli rol oynad. eyh el-Mahmd, 803te (1400) Suriyedeki dier niblerle birlikte Halepi savunurken Timura esir dtyse de bir sre sonra kamay baard ve eski grevine iade edildi. evval 804te (Mays 1402) Dmak nibliine getirildi. Bu grevi esnasnda Suriyeye snan Karakoyunlu Kara Ysuf ile Celyirli Sultan Ahmedi iyi karlad. Timurun basks ile Sultan Ferecden bunlarn lm ferman geldii halde emri uygulamad. 807 yl sonlarnda (Haziran 1405) dier Suriye nibleriyle beraber Fereci tahttan indirmek iin Msr zerine yrd. Sultann ordusunu Abbsiyyede malp ederek Kahireye kadar ilerlediyse de yanndaki emrlerden bazlarnn sultann tarafna gemesi yznden Suriyeye dnmek zorunda kald. Yerine tayin edilmi olan Nevrzu yenip Dmak ele geirdi (Reblhir 808/Ekim 1405). Sultan Ferecin tahtn brakarak gizlendii gnlerde Dmaktan ayrlmak zorunda kalan eyh elMahmd, Ferecin yeniden tahta oturmasyla grevine iade edildi. Ardndan Safede gnderildiyse de tekrar getirildii Dmak nibliinin ilk gnlerinde isyan hazrl iinde olduu ithamyla grevinden alnp tutukland. Ancak hapisten kaarak baz emrlerle birlikte Dmak ele geirdi ve bu srada Trablus nibliine raz olup Dmak nibliinin Nevrzda kalmasn kabul etti. ban 810 (Ocak 1408) tarihinde Sultan Ferec tarafndan tekrar Dmak nibliine tayin edildi ve Nevrzla yapt savan ardndan ehre girmeyi baard. Bu srada baz emrleri tutuklamas ve sultann emrine ramen onlar Msra gndermemesi sultanla arasnn almasna sebep oldu. 1409da Suriyeye yryen Sultan Ferec karsnda Sarhadda malp olan eyh el-Mahmd, Emr Seyfeddin Tarberdnin aracl ile affedilip Trablus nibliine getirildi. Bundan sonra uzun sre Dmak nibi Nevrz ile savat. Sultan Ferecin aralarndaki mcadeleye son vermek amacyla yeni bir Suriye seferine ktn duyunca Dmakn kendisinde, Halepin

Nevrzda kalmas artyla yeniden anlama yapt (813/1410). Sultan Ferecle karlama cesareti gsteremeyip Dulkadroullar lkesine giden eyh el-Mahmd ile Nevrz sultann Suriyede bulunmasndan faydalanarak Filistin yoluyla Kahireye yneldiler. Kalatlcebeli drmek zere iken Msr kuvvetleri yetiince geri ekilip Kereke gittiler. Kereki kuatan Sultan Ferec, eyh el-Mahmdnin Halep, Nevrzun Trablus nibliine tayini gibi baz artlarla ikisini bu defa da balad. Fakat antlamay bozup civardaki baz merkezleri ele geirmeye alan eyh el-Mahmd ile Nevrz harekete geen Sultan Fereci Leccnda malp ettiler. Bu srada ikisinin de sultan olmak istemesi yznden aralarnda kan anlamazlk Halife MstanBillhn ayn zamanda sultan iln edilmesiyle zld. eyh el-Mahmd sultana atabeg tayin edilirken Nevrz Dmak nibliine getirildi. Mstan-Billhn btn devlet ilerini kendisine havale etmesi dolaysyla atabeglii dneminde idareyi tamamen eline alan eyh el-Mahmd, alt ay sonra emrleri toplayp kendilerine sz geirebilecek, kendisi de emr olan bir sultann tahta karlmas gerektiini syledi. Grmeler neticesinde Halife Mstan-Billh sultanlktan haledilirken eyh el-Mahmd, el-Melikl-Meyyed unvanyla tahta kt (1 ban 815/6 Kasm 1412). nce Msrda Arap kabileleri tarafndan karlan isyanlar bastrmakla urat, ardndan sultanln tanmayan eski mttefiki Dmak nibi Nevrzla savamak iin ilk Suriye seferine kt. Uzun bir kuatmadan sonra Dmaka girdi ve teslim ald Nevrzu ldrd (817/1414). Blgedeki vilyetlere yeni nibler tayin edip Kahireye dnd. Ayn yl iinde Mstan-Billh halifelikten halederek yerine onun kardei Dvdu elMutazd-Billh unvanyla halife iln etti. Ertesi yl Hama, Trablus ve Gazze niblerinin desteini alan yeni Dmak nibi Kanbayn isyanyla karlanca ikinci Suriye seferine kt. syan bastrp Kanbay ve isyanclarn Halepe girmesine izin veren Halep nibiyle dier baz isyanc emrleri ortadan kaldrdktan sonra Kahireye dnd. Bu iddet politikasyla blgede kontrol salad. te yandan Gney ve Gneydou Anadoludaki Trkmen beyliklerini itaat altnda tutarak onlarn Osmanllar veya Karakoyunlularla birlemesini engellemeye alt. Dulkadroullarnn Osmanllarla dostluk kurmasndan endieye kapld ve 1414te sefere kt. Daha nce kendi rzas ile verdii Antep ve Darendeyi Dulkadroullarndan geri ald. Ramazanolu Ahmed Bey, 818de (1415) yedi ay kuatmann ardndan Tarsusu Karamanolunun elinden alarak hutbeyi eyh el-Mahmd adna okutmutu. Karamanolu II. Mehmed Bey, Memlklerin i ekimelerinden faydalanarak Tarsusu geri ald gibi (Ramazan 821/Ekim 1418) damat edindii Ramazanoullarnn yeni hkmdar brhimi de himayesine aldn aklamt. Bunun zerine Dulkadrolu Mehmed Beyi Karaman seferine davet eden eyh el-Mahmd, 1419 yl ilkbaharnda olu brhim kumandasnda bir orduyu kuzeyden Karamanolu Mehmed Beye kar, am valisini de Adana ve Tarsus zerine gnderdi. Adana ve Tarsus ele geirildi; Ramazanoullarnn bana brhim Beyin yerine kardei zzeddin Hamza tayin edildi. eyh elMahmdnin olu brhim, Kayseriyi ve Nideyi ele geirdi. Kayseriyi Dulkadroullarna, Karaman ilini de Memlk ordusunun ehre yaklamakta olduunu duyunca ldeki sarp yerlere ekilen Mehmed Beyin kardei Ali Beye vererek lkesine dnd (822/1419). Mehmed Bey, brhimin dnnden sonra lkesinin ova blgesindeki topraklarna yeniden sahip olduysa da Kayseriyi geri almak iin Dulkadroullaryla yapt savata esir dt ve Kahireye gnderildi. eyh el-Mahmd devrinde Osmanllarla dostane ilikiler kuruldu. 819-823 (1416-1420) yllar

arasnda dostluun devam ve ticar ilikilerin kolaylatrlmas iin antlama yapld ve hediye tetisinde bulunuldu. Akkoyunlularla da iyi ilikilerin srdrld bu dnemde Karakoyunlularla Akkoyunlular arasndaki mcadele Memlkleri de etkiledi. Nitekim Mercidbkta hezimete uratt (820/1417) Akkoyunlu Hkmdar Karaylke snma hakk verilmesi bahanesiyle 823te (1420) harekete geen Kara Ysuf, Antep ve Bireciki yama ve tahrip ettirip Suriyeye yrd. eyh elMahmd hasta olmasna ramen onunla savaa karar verdi, ancak Kara Ysufun lm haberini alnca seferden vazgeti. Kbrsllar ve Ketillan valyelerinin saldrlar sebebiyle Kbrs seferine hazrlanan eyh el-Mahmd bar isteyen Kbrs hkimiyle Kbrs limanlarnda korsan barndrlmamas, Suriye sahillerine yaplacak korsan saldrlarna engel olunmas, Kbrs limanlarna snan korsanlara erzak verilmemesi, korsanlarn getirecei mallarn alnmasnn engellenmesi ve adada bulunan mslman esirlerin fidye karlnda serbest braklmas gibi artlarla antlama imzalad (1 Ramazan 817/14 Kasm 1414; Kopraman, Msr Memlkleri Tarihi, s. 201). syan ve karklklarn yan sra 816-819 (1413-1416) ve 821-822 (1418-1419) yllarnda ortaya kan salgn hastalklar yznden ekonomik skntlar artm, fiyatlar ykselmiti. eyh el-Mahmd k durdurmak iin tedbirler almaya alt. Vergilerde dzenlemeler yapt. Bakr paralar tedavlden kaldrp saf gmten sikkeler bastrd. Sekiz yl be ay hkm sren eyh el-Mahmd uzun sren bir hastaln ardndan 8 Muharrem 824 (13 Ocak 1421) tarihinde vefat etti ve kendi yaptrd medresedeki trbesine defnedildi. Yerine veliahd, henz iki yandaki olu Ahmed, elMelikl-Muzaffer unvanyla tahta karld. Memlk tarihilerinin vgyle sz ettii eyh elMahmd nemli bir Memlk sultan kabul edilir. Zeki, ileri grl, dil, cmert ve harp sanatnda mhir bir hkmdard. Bununla birlikte oyun ve elenceye dknl, fazla kan dkmesi ve msdereleri yznden tenkit edilmitir. limlere kar iyi davranan sultann kendisi de ilimle megul olmu, Abdurrahman b. mer el-Bulknden Buhr iczeti almtr. czetnmesini seferlerinde yannda tard (Sehv, e-avl-lmi, III, 309). nemli limlerden bn Cema Muhammed b. Eb Bekire sayg gsterir ve ihsanda bulunurdu. 822de (1419) hacca giden Molla Fenryi dn srasnda Kahireye arm ve ona byk itibar gstermitir. eyh el-Mahmd, lkedeki ekonomik skntlara ramen baz mimari eserler ina ettirmitir. Bunlarn en nemlisi, Minta ve Yelboa en-Nsrnin isyanlar srasnda Kahirede tutuklu kald Hiznet emil Hapishanesinin yerinde yaptrd cami-medresedir (el-Medresetl-Meyyediyye). Bbzveyle yaknndaki Meyyed Camii, 825te (1422) camiye evrilen Meyyed Bmristan ve hamam gnmze ulamtr. Sultan ayrca Harem-i erifte ve Mescidi Nebevde tamirat yaptrmtr. Bedreddin el-Ayn, eyh el-Mahmdnin hayat ve dnemi hakknda yazd eseri (bk. bibl.) kendisine takdim etmitir. Kaynaklarda Aynnin el-Cevhers-seniyye f triddevletilMeyyediyye (manzum) adnda bir baka eseri de kaydedilmektedir (Slih Ysuf Matk, s. 121122). Muhammed b. Nhid tarafndan kaleme alnan es-Sretl-Meyyediyye gnmze ulamamtr. Bata Ayn olmak zere dnemin baz tarihileri bu esere takrizler yazmtr (Aynnin takrizi iin bk. Sehv, ez-eyl al Refil-ir, s. 438-440). Kalkaend Nam sretilMeyyed, bn Hicce es-Sret-eyiyye adyla birer kitap telif etmilerdir.

BBLYOGRAFYA

Makrz, es-Slk, IV, 485-490; Bedreddin el-Ayn, es-Seyfl-mhenned f sretil-Melikil-Meyyed ey el-Mamd (nr. Fehm M. eltt), Kahire 1387/1967; a.mlf., dl-cmn (nr. Abdrrzk et-Tantv el-Karmt), Kahire 1409/1989, s. 85-116; bn Kd hbe, et-Tr (nr. Adnn Derv), Dmak 1997, bk. ndeks; bn Hacer el-Askaln, nbl-umr (nr. Hasan Habe), Kahire 1972, III, 254-257; a.mlf., eyld-Dreril-kmine (nr. Adnn Derv), Kahire 1412/1992, s. 281-282; bn Tarberd, en-Ncmz-zhire, XIII, 157-303; a.mlf., el-Menhel-f, VI, 263312; Hatb el-Cevher, Nzhetn-nfs vel-ebdn f tevriz-zamn (nr. Hasan Habe), Kahire 1971, II, 317-493; Sehv, e-avl-lmi, III, 308-310; a.mlf., e-eyl al Refil-ir (nr. Cde Hill - M. Mahmd Subh), Kahire 1966, s. 438-440; bn ys, Bediuz-zhr, II, 3-63; Slih Ysuf Matk, Bedrddn el-Ayn ve eeruh f ilmil-ad, Beyrut 1407/1987, s. 110, 121-122; Kzm Yaar Kopraman, Msr Memlkleri Tarihi, Ankara 1989; a.mlf., Al-Malik AlMuayyad ayh Al-Mahmudi Devrinde (1412-1421) Msrn Mali ve ktisadi Durumuna Umumi Bir Bak, TED, sy. 10-11 (1979-80), s. 153-176; Fehm Abdlalm, Cmiul-Meyyed ey, Kahire 1994; Refet M. en-Niberrv, en-Nudl-slmiyye f Mr: Aru devletil-Memlkil-Cerkise, Kahire 1996, s. 67-73; M. Sheyl Takk, Trul-Memlk f Mr ve Bildi-m, Beyrut 1999, s. 442-452; sm M. Rzk, Alasl-imretil-slmiyye vel-byye bil-hire, Beyrut 2003, III/1, s. 303-332, 385-410, 439-450; smail Yiit, Memlkler, stanbul 2008, s. 110-112; P. M. Holt, alMuayyad ay, EI (Fr.), VII, 273-274. smail Yiit

EYH MANSR
(. 1208/1794) Kafkaslarda Ruslara kar direnii rgtleyen din lider. eenistann Grozniy ehrine yakn Sunca nehriyle Goy ay arasndaki Ald (Alda/Elda) kynde baz aratrmaclara gre 1722, bazlarna gre ise 1748de dodu. Ad Uermak (Uurmek) olup Ruslar bunu Uurma biimine evirmilerdir. Okuma yazma bilip bilmedii hususu tartmal olmakla birlikte ocukluunda Kuran dersi ald ve Kuran ezberledii belirtilmektedir. Fakat onun een deil talyan asll Giovanni Battista Boetti adl bir kii olduu, Anadoluya misyonerlik faaliyetlerinde bulunmak zere gnderildikten sonra slmiyeti kabul ederek Kafkaslara getii de rivayet edilir. Ayrca Orenburglu bir Tatar veya Nogay yahut Kafkaslara gnderilmi bir Osmanl ajan olabilecei yolunda bilgiler vardr. Karizmatik bir kiilie sahip bulunduu anlalan eyh Mansrun keramet sahibi din bir ahsiyet olarak tannmas, ryasnda grd Hz. Peygamber tarafndan halk doru yola iletmesi iin grevlendirildii eklindeki bir rivayetin yaylmas sonucudur. Hatta Mansr adn kendisine bizzat Reslullahn verdii yolunda yialar kmtr. eyh Mansr, Dastanda Nakibendiyye tarikatna intisap etti; nce Ald Camiinde imamlk yaparak vaaz ve hutbeleriyle dikkat ekti. Ele ald ana konu btn Kuzey Kafkasyallarn birlemesi, birlemedikleri takdirde bunun Kurn- Kermin hkmlerine aykr olaca ve Allahn bu yzden Ruslarn memleketlerini igal etmesine izin verecei, halklarn zgrlklerini yitirecei ve dinsiz, vatansz halde yaayacaklar hususu idi. Mart 1785ten itibaren ttn ve kahve imenin gnah olduunu, Ruslarla evlenilmemesi gerektiini sylemeye balad. Ayrca eitli Kafkas halklarna gnderdii mektuplarda onlardan yardm isteyerek oluturulan birliklere katlmalarn talep etti. Onun ksa srede hret bulmasna yol aan dier bir husus da Hz. Aliden nakledilen bir hadiste Mansr adl bir kiinin arsna uymann her mslmana vcip olduuna dair rivayettir. Bu durum halk arasnda hadiste sz edilen Mansrun ortaya kt kanaatine yol at, hatta Osmanl Padiah I. Abdlhamid de bundan etkilendi. I. Abdlhamid bir hattnda, Dastan tarafnda ortaya kan eyh Mansr olayna trl trl mnalar verildiini belirtip bunun dmann bir hilesi olabileceine dikkat ektikten sonra durumunun aratrlmasn istedi (BA, Ali Emr, I. Abdlhamid, nr. 25341). Bir baka hattnda hadiste sz edilen Mansr adl kii hakknda ulemnn aratrma yaparak kendisine bilgi vermesini emretti (BA, Ali Emr, I. Abdlhamid, nr. 1735). Bu durum, Osmanl idarecilerinin Mansr vakasn dikkatli bir ekilde ve endieyle izlediklerini gsterir. Padiaha sunulan bilgilerde hadiste sz edilen ahsla eyh Mansrun bir ilgisinin olamayaca, esasen onun da byle bir iddiada bulunmad bildirildi (BA, Ali Emr, I. Abdlhamid, nr. 1569; Ahmed Vsf Efendi, s. 365). Mansrun halk arasnda mbarek bir kii olarak hretini arttran bir dier husus gsterdii ileri srlen kerametlerdir. Piirdii yemeklerin tkenmemesi, Alddaki sava srasnda yerden ald bir avu tozu dmann zerine atmasyla onlar datmas, ald davulun gnlk yoldan duyulmas gibi sylentiler (BA, HH, nr. 21/1011-C) giderek pek ok kiinin onun etrafnda toplanmasna yol at. Hatta bu rivayetler Osmanl ulems arasnda da etkili oldu ve Antep ulemsndan Seyyid Halil Efendi 200 kadar talebesiyle birlikte ona katld. eyh Mansrla ilgili

abartl rivayetler Osmanl baehrine ulamaya balaynca onun hakknda daha salam bilgi edinilmesi iin Sohum muhafz Kele Bey grevlendirildi. Kele Bey, Hasan Bey adnda bir kiiyi hediyelerle eenistana gnderdi. Ayn ekilde Soucak muhafz Ferah Ali Paa da eyh Mansru grmek zere Kadolu Mehmed Aay eenistana yollad. Bunlar eyh Mansrla grerek onun menei ve yapt iler hakknda padiaha bilgi verdikleri gibi kendisinin, Ben cahilim, ancak mmet-i Muhammede nasihat etmeye memur oldum dediini, fakat, Kfiri vurup maln yama ve evldu iylini esir etmelidir yolunda bir ey sylemediini, bunu Dastanl fakihlerin dile getirdiini bildirdiler (Cevdet, III, 246). eyh Mansr ve temsil ettii hareketten ok endie duyan Ruslar onu ortadan kaldrmak iin Kont P. S. Potemkinin emriyle Albay Pieri kumandasndaki 3000 kiilik bir birlii Aldya gnderdiler. Aldy ele geirip atee veren Rus birlikleri dn yolunda Mansr taraftarlarnca imha edildi. Ruslardan sa kalan 100 kadar asker Osmanl Devletine ait Haclar Kalesine snd. Geride braktklar on topu Mansr, Soucak Kalesi kumandanna gnderdi. Bu savan ardndan Ruslarn yollad ikinci birlii de yendi. Ruslar karsnda st ste kazand zaferler Kafkas halklar arasnda byk yank uyandrd. Kabarda (Kabartay), Abaza ve erkez halklar ona katld. Soucak muhafz Ali Paa, stanbula gnderdii yazda olaylarn geliiminin Rusya ile bir ihtilfa sebep olabileceine dikkat ekti (BA, HH, nr. 21/1011-B). I. Abdlhamid, eyh Mansrun Ruslarla yapt savalar ve gelimeleri takip ederken ayn zamanda onun bu kritik ortamda kendi iktidarna bile rakip olabilecei endiesini tayordu. eyh Mansrun byk halk kitlelerini arkasna alarak ordusuyla Osmanl idaresi iin bir tehdit oluturabilecei devlet adamlarnca ciddi ekilde dnlyordu. eyh Mansr adna Anadoluya ve Hicaza gnderilen mektuplarda padiaha kar halkn zihnini bulandracak hususlara yer verilmesi, yine padiaha yollanan iki mektupta mtehakkimne bir hitap tarz kullanlmas, snr boylarndaki baz valilere gnderilen mektuplarda Osmanl toprana ayak bastnda birlikte harekete geilmesini talep etmesi buna rnek gsterilebilir. Devlet adamlar eyh Mansrun, Krmn kayb dolaysyla itibar zedelenmi bulunan Osmanl idaresine kar bir alternatif oluturmasndan ekiniyordu. Bu sebeple baz tedbirler alnd. stanbuldaki camilerde Mansrun yalanc bir peygamber ve tehlikeli bir macerac olduu iln edildi (Zinkeisen, VI, 533). Mansrun yollad mektuplarn stanbula ulamasnn engellenmesi istendi. Bu srada Kumuklardan yardm alan eyh Mansr, Terek boyunca ilerleyerek 15 Temmuz 1785te Kzlar Kalesine 5 km. mesafede Karginski tabyasn aldysa da iyi tahkim edilmi olan kaleyi ele geiremedi. Ardndan Mozdok ile Vladikafkas kalelerini birletiren Kumkaleye (Giorgievsk) saldrd ve kaleyi ald (BA, HH, nr. 21/1011-B). Ancak daha sonra gelen Rus kuvvetleri karsnda geri ekildi. Austos 1785te Kzlara yapt yeni saldrda ar bir yenilgiye urad. Bunun zerine Kabarday ve Kumuklar onu terketti, kendisi de eenistann i kesimlerine ekildi. ar nibi General Potemkin, Ekim 1785te Albay Nagel kumandasnda 5700 kiilik bir kuvveti Kabardaya Mansrun zerine yollad. Mansrun yannda Avar, ngu, een ve Kabardaylardan oluan birlikler bulunuyordu. 30 Ekim - 2 Kasmda Terek nehri stnde bir Oset ky olan Elkhovoto yaknlarnda Tatartupta meydana gelen savata Mansr yenilerek geri ekildi ve Kabarday terketmek zorunda kald. Ardndan btn Kabarday halk Ruslara boyun edi. eyh Mansr, Tatartup savandan sonra Bat Kafkasyada Taman yarmadasna giderek k burada geirdi; 1786 ilkbaharnda Krma dzenleyecei sefer iin hazrlklara balad. Ruslara kar yardm talep ettii

Avar Han Uma Handan gelen olumsuz cevap yznden desteksiz kald. Yanndaki adamlarn byk blmnn kendisini terketmesi sonucu Krma yapaca seferden vazgeti. Lezgilerin 1786 baharnda Tiflise ynelik saldrlarna destek salamak amacyla geri dnd. Sefer gereklemeyince Buharal Harrisin kuvvetleriyle birlemek zere Kzlara gitti. 1786 sonbaharnda bir Rus birliini pusuya drerek malp eden Mansr, Ruslarn bar isteini ilh bir grev stlendiini, bunun ancak Allahn takdiriyle mmkn olabileceini bildirerek reddetti. Ruslar birtakm yalan haberler yayp onun halk nezdindeki mnev gcn zayflatmaya alt. Mansrun, Hak yolunda lmeyi bilmelidir; Allahn emri olan cihad vatann hrriyeti uruna kullanmaldr; kfirlere gz atrmamaldr eklindeki beyan-nmelerine kar Ruslar da Tatar limlerinin, Moskoflu ile mslmanlarn halifesi sulh halindedir; mslmanlarn kendi balarna harp amalar ciz deildir, ganimet haramdr eklindeki fetvalaryla karlk veriyorlard. Ayrca II. Katerina bu hususla ilgili olarak Orenburgda ruhan bir meclis kurmutu. Krm ve Grcistan meselesi yznden yeni bir Osmanl-Rus savann balamak zere olmas padiahn eyh Mansra bakn deitirdi. I. Abdlhamid ona saat ve drbn gnderdi. 1787 Mays ve Haziran aylarnda Avar Hanl ve Tarku amhalndan birliklerin eyh Mansra katlaca haberi Ruslara ulat. eyh Mansr, Temmuz 1787de hanlklara gnderdii mektupta Osmanl Devletinden asker ve asker malzeme geldiini belirtip Gney Kafkaslar Ruslardan korumak iin birlikte hareket etme talebinde bulundu. Ayrca sadrazama yollad mektupta Osmanl Devletinin Rusyaya sava atn duyduunu, bundan ok memnun olduunu ve padiahla grmek istediini bildirdi (BA, HH, nr. 27/1305). Eyll aynda savan balamasyla birlikte Ruslardan ayrlp Mansr tarafna geen kabile ve halklar birleerek Rus topraklarna saldrd. Bunun zerine Potemkin 8000 kii ve otuz be topla birlikte Kuban boyunca harekete geti. O srada eyh Mansr, Urupa ve Laba rmaklar arasnda bulunuyordu. 20-22 Eyllde vuku bulan ufak arpmada Mansr yenildi ve ekim aynda Anapaya ulat (Smirnov, s. 155). Daha sonraki birka arpmada da baarl olamad. Ertesi yl tekrar malbiyete urayp taraftarlarnn ounu kaybedince (Baddeley, s. 75) Osmanllarn elindeki Anapa Kalesine ekildi; bir daha da buradan ayrlmad. Anapada iken etrafa cihad arlar yapmaktan geri durmad. Anapann 1787 ve 1789 kuatmalarna ahit olan eyh Mansr, 22 Haziran 1791de kalenin dmesiyle kale kumandan Mustafa Paa ve yardmclar Battal Paann olu Tayyar Paa ile birlikte esir alnd. nce Petersburga, oradan Schlsselburga gtrld ve 13 Nisan 1794te vefat etti (Smirnov, s. 158-160). Karizmatik liderliiyle Kafkasyada mslman topluluklar arasnda byk bir mit kayna olan ve efsanev Kafkas direniinin ncs saylan eyh Mansr, Rus kolonizasyonuna kar oluturmaya alt ortak slm birlii dncesini gerekletirememitir. Hakkndaki trl rivayetler, onun gerek kimliinin tesbitini zorlatrmakla birlikte Nakibendiyye tarikat iinde bir din ve mill direni hareketinin ilk nderi olarak kendinden sonra gelecek ve Mridizm bayran eline alacak olan mam Gazi Muhammed (Gimrili Molla Muhammed), mam Hamza (Hamzat Bek) ve eyh mile rnek tekil edip een mill direniinin sembol haline gelecektir.

BBLYOGRAFYA

BA, Ali Emr, I. Abdlhamid, nr. 1267; Ahmed Cvid, Hadka-i Vekyi (haz. Adnan Baycar), Ankara 1998, s. 91-92; Ahmed Vsf Efendi, Mehsinl-sr ve hakikul-ahbr (nr. Mcteba lgrel), Ankara 1964, s. 364-365; Mtercim sm Efendi, Trih, stanbul, ts., s. 15-18; Cevdet, Trih, III, 238-251; J. von Klaproth, Reise in den Kaukasus und nach Georgien: Unternommen in den Jahren 1807 und 1908, Berlin 1812, I, 379-383; J. Reineggs, Allgemeine historisch-topographische Beschreibung des Kaukasus, Gotha-Petersburg 1795, I, 256-259; Zinkeisen, Geschichte, VI, 529-530, 533, 577-584, 636-639; P. G. Butkova, Material dlya Novoy storii Kavkaza, Sanktpeterburg 1869, s. 201-204; V. A. Potto, Kavkazskaya Voyna, St. Petersburg 1887, I, 135-152; Mirza Hasan Efendi, sr- Dastan (trc. Musa Ramazan), stanbul 2003, s. 99-100; Kadircan Kafl, imal Kafkasya, stanbul 1942, s. 79-87; N. A. Smirnov, Politika Rossii ne Kavkaze, Moskva 1958, s. 137-168; smail Berkok, Tarihte Kafkasya, stanbul 1958, s. 381-398; erafeddin Erel, Dastan ve Dastanllar, stanbul 1961, s. 114-116, 118; L. Blanch, Die Saebel des Paradies (trc. W. Rebhuhn), Hamburg 1965, s. 23; Cemal Gke, Kafkasya ve Osmanl mparatorluunun Kafkasya Siyaseti, stanbul 1979, s. 117-123, 127-130; Aytek Kundukh, Kafkasya Mridizmi (haz. Tark Cemal Kutlu), stanbul 1987, s. 30-40; Tark Cemal Kutlu, mam Mansur, stanbul 1987; Hayati Bice, Kafkasyadan Anadoluya Gler, Ankara 1991, s. 15-17; J. F. Baddeley, Ruslarn Kafkasyay stilas ve eyh amil (trc. Sedat zden), stanbul 1995, s. 72-79; Zbeyde Gne Yac, Ferah Ali Paann Soucak Muhafzl: 1781-1785 (doktora tezi, 1998), Ondokuz Mays niversitesi Sosyal Bilimler Enstits, s. 120-127; Fikret Sarcaolu, Kendi Kaleminden Bir Padiahn Portresi: Sultan I. Abdlhamid (1774-1789), stanbul 2001, s. 99, 224225; N. Hanif, Biographical Encyclopaedia of Sufis: Africa and Europe, New Delhi 2002, s. 187189; N. Jorga, Osmanl mparatorluu Tarihi (trc. Nilfer Epeli), stanbul 2005, V, 51-52; Kafkas Mcahidi eyh Mansur, Kafkas Dergisi, sy. 9, stanbul 1953, s. 23-24; Vasfi Gsar, Uurma-eyh Mansur 1722-1794, a.e., sy. 11-12 (1953), s. 4-6; B. Batrhan, eyh Mansur, Kafkasya, II/6, Ankara 1965, s. 4-8; II/7 (1965), s. 21-22; Sema Iktan, 1787-1792 Osmanl-Rus Harbi Srasnda ve Sonrasnda Osmanl Devletinin Dastan Hanlar ile Mnasebetleri, Kafkas Aratrmalar, I, stanbul 1988, s. 37-41; A. Knysh, Uurma, Manr, EI (ng.), X, 920-922. Mustafa Aydn

EYH MEHMED EFEND


(bk. MRZAZDE EYH MEHMED EFEND).

EYH MURAD TEKKES


stanbul Eypte XVII. yzyl ortalarnda medrese olarak kurulan ve 1715te tekkeye dntrlen tarikat merkezi. Anadolu Kazaskeri ankrl Mustafa Rsih Efendi tarafndan XVII. yzyln ortalarnda medrese olarak tesis edilen yap 1715te bninin olu eyhlislm Damadzde Ahmed Efendi tarafndan Nakibendliin Mceddid kolunu ilk defa stanbulda yayan eyh Murad Buhr adna tekkeye evirmitir. Murad Buhrnin, vefatn (1132/1720) mteakip medresenin mescid-tevhidhne olarak kullanlan mescid-dershanesine gmlmesiyle bu mekn trbe haline gelmitir. Arsann gneydou kesindeki bamsz mescid-tevhidhnenin eyhlislm Hac Veliyyddin Efendi tarafndan bunun zerine ina edildii anlalmaktadr. te yandan medresenin tekkeye tahvilinden sonra harem ve selmlk daireleri eklenmi, talebe hcrelerinden bazlarna kahve oca, yemekhane gibi yeni ilevler verilmi, dierleri dervi hcresi eklinde kullanlmtr. Daha sonraki yzyllarda tekkenin mimari program geniletilmi ve yaplar birok onarm geirmitir. IV. Mehmedin kz Hatice Sultann kethds Tersane Emini Mehmed Efendi 1143te (1730) tekke iin adrvan ve eme ina ettirmi, Sadrazam Kse Mustafa Paa ikinci sadreti srasnda (1756-1757) mescid-tevhidhneye minber koydurmutur. Sadrazam Yirmisekizelebizde Mehmed Said Paa, XVIII. yzyln ortalarnda Kuluk (Petamalclar) Hamamn yaptrarak tekkeye ilhak etmitir. Tekkeye eklenen yaplar arasnda eyhlislm Veliyyddin Efendinin trbesi de zikredilebilir. Bylece XVIII. yzyl sonlarnda bir tarikat klliyesine dnen eyh Murad Tekkesinde, Reslkurr Hfz Feyzullah Efendinin meihat srasnda 1272de (1855-56) trbeye dnm olan mescid-tevhidhneye bitiik ayn ileve sahip yeni bir blm ina ettirilmi, ayn yllarda selmlk ve harem blmleri yenilenmitir. Ariv belgeleri tekkenin 1897, 1898 ve 1907 yllarnda Evkaf Nezretince tamir edildiini gstermektedir. 1925te tekkelerin kapatlmasndan sonra kaderine terkedilen eyh Murad Tekkesi, zellikle evresinde sanayilemenin hz kazand 1950lerin ardndan gecekondularn igaline uram, yaplarn bir ksm (adrvan, eme, hamam, harem ve selmlk) tarihe karm, dierleri de harap olmutur. Vakflar Genel Mdrlnce 1980lerde balatlan ve yarm kalan onarm daha sonra Hakyol Vakf tarafndan tamamlanm ve yap topluluu eitli kltr faaliyetlerine tahsis edilmitir. Nakibendlie bal olan tekke, postniinlerin ilki Murad Buhr ile sonuncusu Abdlkdir-i Belhnin (. 1923) ayn zamanda Bayram-Melmliine (Hamzavlik) mensup olmalarndan dolay sz konusu merebin temsil edildii bir merkez olmutur. Ayrca tekkenin, Abdlkdir-i Belh ile olan yaknlklarndan tr son dnem Mevlevleri ve Bektalerinin ura haline geldii ve hemen her hafta zikir halkasnn ortasnda semzenlerin sem ettii bilinmektedir. Tekke bunun yannda, Murad Buhr ile Abdlkdir-i Belhnin Orta Asya kkenli olmalarndan dolay bu blgeden stanbula gelen tarikat ehlinin ziyaret ettii, barnd bir tesis vazifesi grmtr. yin gn olarak XIX. yzyla ait kaynaklarda farkl kaytlar (pazar ve cuma) yer almaktadr. Dahiliye Nezretinin 1301 r. (1885) tarihli istatistik cetvelinde tekkede on alt erkekle on drt kadnn ikamet ettii belirtilmitir. Tekkenin postuna srasyla Seyyid Murad Buhr, Kilisli Ali Efendi (. 1734), Srr Ali Efendi (. 1168/1755), Gelibolulu Mustafa Efendi (. 1762), Yahy Efendi (. 1192/1778), anakhisarl (anakkaleli) el-Hac Hfz Mehmed Efendi (. 1784), Mehmed Efendi (. 1793), meihat 1793te kaldrlan Hasan Efendi, meihat kaldrlan Mehmed Efendi, Hisarl Hseyin

Efendi (. 1821), Hseyin Efendinin damad Mehmed Esad Efendi (. 1844), M. Esad Efendinin olu Reslkurr Hfz Feyzullah Efendi (. 1867), Seyyid Sleyman Belh (. 1877) ve Sleyman Belhnin olu Seyyid Abdlkdir-i Belh oturmutur. Tekkenin douda Davut Aa caddesi, zerinde yer alan cmle kapsnn sanda Mehmed Kethd emesi yer alr. Ahap selmlk ve harem blmleri hari tekkeyi oluturan birimlerin duvarlar almak (tula-ta) rgye sahiptir. Kubbeler ve tonozlar tula rgl olup kurunla kaplanmtr. Arsann gneydou kesinde bulunan ve tekkenin ilk mescid-tevhidhnesi, ayrca Mesnevhne olarak kullanlan kare planl (10 10 m.) yap ieriden sivri kemerli tromplara, dardan sekizgen kasnaa oturan bir kubbeyle rtlmtr. Yarm sekizgen planl mihrabn barok slba zg dalgal bir yatay silmeyle bunun zerindeki dilimlerden oluan kavsaras, XVIII. yzyln son eyreinde veya XIX. yzyln ilk eyreinde elden geirildiini gsterir. Bat duvarnn gney kesiminde sonradan rlen ocan varl da mekndaki eitim ileviyle aklk kazanmaktadr. Duvarlarda ve tromplarda XIX. yzyln sonlarna ait olmas gereken eklektik tarzda kalem ileri, ayrca bat duvarndaki sar kemerin aynasnda iekli kf ile yazlm besmele ve makl hatla yazlm yetler yer almaktadr. Dervi hcrelerini, trbeyi ve sonradan eklenen ikinci mescid-tevhidhneyi barndran ana bina U biiminde bir kitledir. Balangta medrese olarak tasarlandnda on bir adet talebe hcresiyle bir mescid-dershaneden meydana gelen bu kitlenin 8,90 metrelik gney kolunda iki, 30,25 metrelik bat kolunda alt, 23 metrelik kuzey kolunda hcreyle sonradan trbeye dntrlen mescid-dershane bulunmaktadr. Kare planl hcreler pandantifli kubbelerle rtlm, birer ocakla ve dolap niiyle donatlm, gneybat kesindeki hcrenin yeri hellara tahsis edilmitir. Kuzeybat kesindeki yemekhane dikdrtgen plan, merkezinde havalandrma feneri mevcut, aynal tonozu, bat duvarnda yer alan ve arkasndaki mutfaa alan dnme dolabyla dikkat eker. Hcrelerin nnde uzanan ve biri tekne tonozla, dierleri pandantifli kubbelerle rtl olan revak birimleri, klasik Osmanl slbunun oranlarna uymayan ve gotik mimariyi artran sivri kemerlere oturur. Trbeye dnm olan, kareye yakn dikdrtgen (5,60 5,20 m.) planl mescid-dershane avlu ynnde hcrelerden ileri doru taar. Mihrap duvarnda yanlarda yer alan ve meknn trbeye evrilmesi srasnda ekillendii anlalan aklklar, mukarnasl ve palmetli takozlara sahip sve dikmeleri ve zerlerinde yetlerin yazl olduu, bask kemer biimli sve balklaryla erevelenmitir. Pandantifli bir kubbeyle rtl olan trbede Murad Buhr ile sonraki baz postniinlere ait (Seyyid Sleyman Efendi, Abdlkdir-i Belh) oymal ahap parmaklklarla kuatlm sandukalar bulunur. Eski fotoraflarda yan duvarlarn gen alnlklarla ykseltildii, kubbenin kiremit rtl bir beik atyla gizlendii grlmekte, empire slbunu yanstan bu tdiltn trbenin nne 1272de (1855-56) yeni mescid-tevhidhnenin eklenmesi srasnda yapld anlalmaktadr. Sonradan eklenen ikinci mescid-tevhidhne 11,70 7,85 m. boyutlarnda, moloz ta duvarl, krma atl, dou ve bat ynlerinde birer girii, gney duvarnn ekseninde mihrab olan bir yapdr. Tekkenin cmle kapsnn yer ald dou ynne alan, cemaatin kulland esas giriteki kemer aynasnda d yzde bu blmn ina tarihini (1272) ve Rd imzasn tayan bir hadis levhas, i yzde ayn tarihi veren bir yet levhas vardr ve her ikisi de sls hatldr. Sz konusu meknla dorudan balantnn kurulduu trbeye komu hcrenin erbethneye dntrld anlalmaktadr. Dikdrtgen planl (7 4,50 m.) ve st ak olan eyhlislm Veliyyddin Efendi

Trbesi, demir parmaklkl dikdrtgen pencerelerle avluya (kuzey) alan bask kemerli bir girii barndran, kesme ta rgl ve harputal duvarlarla kuatlmtr. Ahap olan harem ve selmlk blmleri tekkenin kgir olan dier blmlerinden bamszdr. Veliyyddin Efendi Trbesiyle dervi hcreleri arasndaki dikdrtgen planl (9 7 m.) ve iki katl selmlkta her katta kk birer sofann evresinde drder oda bulunur. Arsann bat kesiminde geni bir bahe (harem bahesi) iinde yer alan harem ise 15 14 m. boyutlarnda katl bir konak yavrusudur. Nianc Mustafa Paa caddesi boyunca uzanan, almak rgl zemin kat duvarnn eksenindeki giriin ald sofann batsnda (sanda) harem mutfa ile buna bitiik su haznesi, dousunda ana binadaki yemekhaneyle balantl asl tekke mutfa bulunmaktadr. Birinci ve ikinci katlarda zlvecheyn sofalarla bunlara alan, yklklerle donatlm ok sayda oda yer alr. Tekkenin pek zengin olmayan ktphanesi Sleymaniye Ktphanesine tanmtr.

BBLYOGRAFYA

Bandrmalzde, Mecma-i Teky, stanbul 1307, s. 5; Ayvansary, Hadkatl-cevmi, I, 292294; a.mlf., Mecma-i Tevrh (haz. Fahri . Derin - Vahid abuk), stanbul 1978, s. 224; sitne Tekkeleri, s. 6; stanbul Tekkeleri Listesi, stanbul Belediyesi Atatrk Kitapl, Osman Ergin, nr. 1825, sra nr. 82; TSMA, nr. E. 1772, 3333, sra nr. 98; Sleymaniye Ktp., Zhd Bey, nr. 489, vr. 6b; Melekpaazde Kadri Bey, Hankahnme, Sleymaniye Ktp., Nuri Arlasez, nr. 36, vr. 4a, sra nr. 73; Bb- l Nezret-i Umr- Dhiliyye Sicil Nfus dre-i Ummiyyesi Dersadet ve Bild- Selse Nfs- Millsine Mahsus statistik Cetvelidir, stanbul 1301, s. 52; Mecma-i Cevmi, II, 67; 1329 Senesi stanbul Beldesi hsiyt Mecmuas, stanbul 1330, s. 19; Sicilli Os-mn, IV, 357358; Hseyin Vassf, Sefne-i Evliy (haz. Ali Ylmaz - Mehmet Akku), stanbul 1999, II, 113-115, 414-429; Sadettin Nzhet Ergun, Trk airleri, stanbul 1936, I, 229-233; brahim Hilmi Tank, stanbul emeleri, stanbul 1943, I, 140; bnlemin, Son Hattatlar, s. 487-489, 517-521, 522-523, 582-583; a.mlf., Son Asr Trk airleri, I, 26-27, 182-184; Gnay Kut - Turgut Kut, stanbul Tekkelerine Ait Bir Kaynak: Dergehname, Trkische Miszellen: Robert Anhegger Armaan, stanbul 1987, s. 235; Tahsin z, stanbul Camileri, Ankara 1987, I, 142; Ernsal, Trk Ktphaneleri Tarihi II, s. 126; Affan Egemen, stanbulun eme ve Sebilleri, stanbul 1993, s. 568; Mehmed kr, stanbul Hankahlar Meyihi (nr. Turgut Kut), Harvard 1995, s. 55-56; Mehmet Nermi Haskan, Eyp Sultan Tarihi, stanbul 1996, s. 80-83, 230-233; K. Kreiser, zz Sleyman Efendi und seine Stiftung fr den Konvent des eyh Murd: Anmerkungen zum Istanbuler Grundstckmarkt im 18. Jahrhundert auf Grund Zweier privater Defters, Comit international dtudes Pr-ottomanes et Ottomanes: VIth Symposium, Cambridge 1rst-4th July 1984 (ed. J. - L. Bacqu-Grammont - E. van Donzel), stanbul 1987, s. 215-221; Ayten Erdem, Eyp, eyh Murad Efendi Tekkesi Avlu Kaps, eme ve adrvan Restitsyonu, Tarihi, Kltr ve Sanatyla Eypsultan Sempozyumu II: Tebliler, stanbul 1998, s. 216-225; Ramazan Muslu, Osmanl Toplumunda Tasavvuf (18. Yzyl), stanbul 2003, s. 234-236, 273-275; Hr Mahmut Ycer, Osmanl Toplumunda Tasavvuf (19. Yzyl), stanbul 2003, s. 251-256; Atilla etin, stanbuldaki Tekke, Zviye ve Hnkahlar Hakknda 1199

(1784) Tarihli nemli Bir Vesika, VD, XIII (1981), s. 588; Muharrem Hilmi enalp, Eypsultanda eyh Murad Klliyesi, Lle, I/1, stanbul 1982, s. 22-26; Hatice Aynur, Saliha Sultann Dn Treni ve enlikleri, TT, XI/61 (1989), s. 38; Th. Zarcone, Histoire et croyances des derviches turkestanais et indiens Istanbul, Anatolia Moderna: Yeni Anadolu, II, Paris 1991, s. 144-145; M. B. Tanman, Murad Buhar Tekkesi, DBst.A, V, 514-516; Ekrem In, Melmlik, a.e., V, 385-386; a.mlf., Nakibendlik, a.e., VI, 34-35. M. Baha Tanman

EYH MFD
(bk. MFD, eyh).

EYH MTK
(. 1247/1831-32) Kdiriyye tarikatnn Mtkyye kolunun kurucusu, air. 1172 (1758-59) ylnda Bitliste dodu. Ad Mehmed Mustafa, mahlas Mtktr. eyh Mtk veya Mtk Baba diye tannr. srl-Mtk adl eserinden bu mahlasn kendisine Hoca Neet Efendi tarafndan verildii anlalmaktadr. 1051de (1641) Hakkriden Bitlise g eden bir aileye mensuptur. Soyu Kdiriyye tarikatnn pri Abdlkdir-i Geylnye ular. On yanda iken babas Molla brhim lnce, Kdir eyhi olan dedesi Molla Sleymann yannda balad tahsilini amcas ems-i Bitlis gzetiminde srdrd. On be yanda amcas onu tahsil iin yakn dostu eyh Hac Hasan irvnnin yanna gnderdi. Hseyin Vassf, Hac Hasan irvnnin irvanl deil Hakkri civarndaki irveli olduunu kaydeder. Bu durumda onun Bitlisten Hakkriye gittii sylenebilir. Mtkn burada ne kadar kald bilinmemektedir. Ancak hilfet aldktan sonra Badata gidip Abdlkdir-i Geylnnin kabrini ziyaret ettii kaydedilmekte, bir iirinden bu olayn 1198 (1784) ylnda gerekletii renilmektedir. Badatta Nakbleraf eyh Hasanla grp sohbetlerine katlan ve kendisinden feyiz alan Mtk refakatine verilen krk dervile birlikte Badattan ayrld. Hindistana doru seyahate kp Hz. demin kabrinin bulunduuna inanlan Serendb (Seylan) adasna kadar vard. Dnte hac farzasn ifa ederek Bitlise geldi. Bu dnemde evlendi; iki kz ve kendisinden sonra tarikat srdren Edhem adl bir olu oldu. Erzurum, Trabzon, Ankara yoluyla muhtemelen 1203te (1789) stanbula gidip uzun yllar burada kalan eyh Mtk ehrin kltr evreleriyle yakn dostluklar kurdu. kif Paa ve Hoca Neet Efendi gibi ahsiyetlerle tant. Hoca Neetten Me-nev okudu. II. Mahmudun tevecchlerini kazanp has nedimleri arasnda yer ald. Konyaya geerek elebi Efendiden sikke giydi. Bir sre Eypte Selmi Efendi Tekkesi eyhliine veklet etti. Daha sonra Erzuruma yerleip buradaki konanda ve memleketi Bitliste at derghta irad faaliyetini srdrd. 1810 ve 1814 yllarnda tekrar stanbula gittii kaydedilmektedir. Franszlarn Msra saldrmas zerine Sadrazam Ysuf Ziyeddin Paann ordusuna katlarak Msra gitti. Bu srada am ve Kuds ziyaret etti. 1247 (1831-32) ylnda stanbul dn Bitlise giderken Muta urad bir saldr sonucu len eyh Mtk burada defnedildi. Zevk-i tm ibaresini vefatna tarih dren Hseyin Vassf onun Erzurum, Bitlis ve Mu evresinde 200.000e yakn dervii olduunu, hretini kskanan Yezdler tarafndan ldrldn syler. Bu konuda baka rivayetler de vardr. Hseyin Vassf Risle-i Mtkyye adyla menkbnme tr bir eser kaleme almtr. eyh Mtkn eyhi Hac Hasan irvn, XIX. yzyln byk sf airi ve Kdiriyyenin emsiyye kolunun pri Osman ems Efendinin mridi Abdrrahim nyevnin de eyhidir. eyh Mtk dou illerinde ok sayda mrid yetitirmi, olu Edhem Babann yan sra stanbul Etyemezde Gm Baba Dergh eyhi Seyyid Sadullah Efendi, Hasekide Pamak- erif Dergh eyhi Musullu Baba Efendi, Mehmed Cemal ve Ahmed Cemal Paa ile Erzurumda brhim Efendiye hilfet vermitir. Tarikat stanbulda olu Edhem Baba ve halifeleri Sal brhim Efendi, Hoca Rahim Efendi, Bitlisli brhim Efendi, Kef Osman Efendi Dergh eyhi Mehmed Mtk Efendi, Cebbarzde Sleyman Neyyir Bey tarafndan srdrlmtr. Ak ve cezbe sahibi bir sf olarak tannan Edhem Baba 3

Ocak 1887 tarihinde vefat etmi, Karagmrkteki Kabakulak Kdir Derghna defnedilmitir. XIX. yzyln mrettep divan sahibi birka sf airinden biri olan eyh Mtk, tarada yetimesine ramen dili stanbulda yetien dnemin air ve edipleriyle ayn dzeydedir. srl-Mtk adl kitabndan ve divanndaki baz iirlerden msiki alannda da ileri derecede bilgi sahibi olduu, bu alandaki bilgilerini mridi Hasan irvnden ald renilmektedir. Mev-y nzenne kim elf olursa efser/Lbd olur o mev slmbol ile hemser beytiyle balayan be beyitlik istihrcnme trndeki bir gazelinde birtakm remizler ve ebcedle 1341 (1923) ylnda Ankarann baehir olacan kefen bildirdiine inanlr. iirdeki bu remizlerin Konya mebusu ve mfessir Mehmed Vehbi Efendi tarafndan zld kaydedilmektedir. eyh Mtkn Kdir tarikatna mensup sflerin yan sra Hac Bayrm- Velye zel bir muhabbet besledii grlmektedir. eyh Mtk ile kif Paa arasnda yakn iliki olduu, eyh Mtkn, Olsa kif gibi ir ile ehr ey Mtk/uar pdieh-i muhteem olmaz da nolur beytinden de anlalmaktadr. Bu bilgiye dayanarak kif Paann, eyh Mtka Cevabnme baln tayan ve muhatabna ar ithamlarda bulunan mektubunun eyh Mtka yazld kabul edilmitir. Ancak Hseyin Vassf, bnlemin Mahmud Kemalden naklen bu mektubun Mtk adl baka birine yazldn kaydeder. bnleminin tesbitine gre mektup, kif Paann Pertev Paann ardndan Dahiliye Nezretine tayininden krk gn sonra 1837 ylnda kaleme alnmtr. eyh Mtk 1832de ldne gre bu mektuptaki sulamalarn muhatab olmas mmkn deildir (mektubun metni iin bk. Yeni Trk Edebiyat Antolojisi, I, 418-421). Eserleri. 1. Divan. Divan edebiyat nazm ekillerinin hemen hepsini kullanan eyh Mtkn divannda 251i akn gazel, sekiz kaside, alt mesnevi, 246 mfred ve dier nazm ekilleriyle birlikte 605 Trke, altm civarnda Farsa iir bulunmaktadr. Divanda her harfin ilk iirinin mnct veya nat olmas dikkat ekmektedir. yazma nshas tesbit edilen divan (Millet Ktp., Ali Emr Efendi, Manzum, nr. 403, 404; Ktp., TY, nr. 3821) baslmtr (stanbul 1264). Matbu divan 500 Trke, elli be Farsa iir ihtiva etmektedir. Divandaki Trke iirler matbu nsha esas alnarak Mehmed Kemal Gndodu tarafndan yaymlanmtr (Mtk Baba, Divan, stanbul 1997). Ahmet Doan, Mtak Trke iirlerinde Divan ve Tasavvuf Unsurlar adl bir doktora almas yapmtr (1992, Gazi niversitesi Sosyal Bilimler Enstits). 2. srl-Mtk esrrl-uk. Bir eit aile tarihi veya htrat niteliindeki eser (Sleymaniye Ktp., Hac Mahmud Efendi, nr. 2421) M. Kemal Gndodu - Azmi Gndodunun ems-i Bitlis adl almalarnda (Ankara 1992) zetlenmitir. eyh Mtkn Mektbt- Kimy-y Mtk ve Farsa Bahrnme adl iki eseri daha bulunduu kaydedilmekteyse de (Osmanl Mellifleri, II, 420-421; Hseyin Vassf, Risle-i Mtkyye, vr. 9a) bunlarn nshalarna henz rastlanmamtr.

BBLYOGRAFYA

Mtk Baba, Divan (haz. Mehmed Kemal Gndodu), stanbul 1997, hazrlayann girii, s. 7-75; Fatn, Tezkire, s. 375-376; Osmanl Mellifleri, II, 420-421; Hseyin Vassf, Sefne-i Evliy (haz.

Mehmet Akku - Ali Ylmaz), stanbul 2006, I, 155-170; a.mlf., Risle-i Mtkyye, Sleymaniye Ktp., Yazma Balar, nr. 2320; Suphi Mente, Dvn- Mtk Baba: Hayat ve Eserleri (nr. Mustafa zkul), stanbul 1972; Mhir z, Yllarn zi, stanbul 1975, s. 136-137; Yeni Trk Edebiyat Antolojisi (haz. Mehmet Kaplan v.dr.), stanbul 1977, I, 418-421; Halk Nurbaki, Trkistandan Trkiyeye Anadolu Mucizesi, stanbul 1990, s. 68-69; Ahmet Doan, Mtak Baba: Hayat ve Edeb ahsiyeti, Ankara 1995; Kemal Yavuz, Mtak Baba ve Natlar, lm Aratrmalar, sy. 5, stanbul 1997, s. 259-277; Murat Bardak, thal Mal Nostradamusu Brak Yerli Mal Mtak Babaya Bak, Hrriyet Gazetesi, stanbul 17 Nisan 2005; Nihat Azamat, Kdiriyye, DA, XXIV, 134. Ahmet Doan

EYH SADK
(bk. BN BBEVEYH, eyh Sadk).

EYH SAF CAM


Diyarbakrda XV. yzyla tarihlenen Akkoyunlu yaps. Urfakaps civarnda yer alr ve Saf, Parl, pariye, parla, Palo adlaryla da anlr. na tarihi ve bnisi kesin olarak bilinmiyorsa da ah smilin dedesi, eyh brhim Safnin olu Cneyd-i Safevnin arzusuyla Uzun Hasan (1454-1478) tarafndan yaptrld kabul edilir. Kaps zerinde yer alan be satrlk Arapa kitbe 938 (1531-32) tarihlidir ve yapnn midli Abdurrahman b. Hac Hseyin tarafndan yine midli Ahmed adndaki bir mimara tamir ettirildiini gstermektedir. Evliya elebi bu yapdan pariye diye sz eder ve yamurlu havada duvarlarnn misk koktuunu syler. eyh Saf Camii, Diyarbakrdaki dier Akkoyunlu camileri gibi byk llerde olmayan, fakat bezemeleri ve ta iiliiyle n plana kan yaplardan biridir. Caminin harim ksm, drt adet pye ile mihrap ve giri duvarna istinat eden ve ap 12 metreyi aan tromplu bir kubbeyle rtldr. Kubbe sekizgen biimli yksek bir kasnaa oturmakta, bunun stnde konik bir at yer almaktadr. Harim mekn, iki yanda kelerde birer pandantifli kubbecik ve ortada beik tonozla rtl blml birer nefle geniletilmitir. Caminin harim ksm iki yan duvarna alm er pencere, mihrap duvarnn kelerine yakn olan iki pencere, bunlarn giri duvarndaki simetrilerinde bulunan pencereler, kap zerinde yer alan kk pencere ve drt adet kasnak penceresi olmak zere yirmi drt pencereden k alan, ii olduka aydnlk bir yapdr. Yaln denilebilecek mimarisine ilve edilebilecek son e olan ta mihrab iki yan stuneli ve zeri dilimli kemer iine on sra mukarnas kavsaraldr. Mihrap niini geometrik desenlerin ve yaz kuaklarnn egemen olduu sral ereveler kuatmaktadr. Bu ni mihrap duvarnn d yznde dikdrtgen bir knt eklinde belli olmaktadr. Yapnn son derece gsterili minberi tatan olup geometrik ve bitkisel bezemelere sahiptir. Caminin son cemaat yeri drt stun ve yan duvarlarla desteklenen be kemerlidir. st rtsn tekil eden be kubbe yapnn dndan farkedilmemektedir. Bu mekn iki yandan altl stl pencereleri bulunan birer duvarla kapatlmtr. Ana eksen zerinde yer alan takap cepheden taan, iki yannda zarif stuneler yer alan bir aklk tekil eder. stnde hafife sivriltilmi kemer iinde yine sivri kemerli bir pencere vardr. Son cemaat yeri pencereleri ise maden ebekeli basit dikdrtgen aklklar eklinde olmasna karlk iki yanlarnda, gvdeleri dmlerle ilenmi ince stuneler ve ileri sekizgenlerden oluan bezemeler ihtiva eden sivri kemerli bir ni iinde yer alan alnlklaryla son derece gsterilidir. Kap ile pencereler arasnda birer kk mihrap nii, sol ksmnda ise tek erefeli, kaln gvdeli ta minare bulunur. Yapdaki ssleme younluunun byk bir ksmn bnyesinde toplayan minarenin kare kesitli kaidesi bazalt, dier ksmlar kfeki tandandr. Cami ile minare bitiik konumda olmayp arada hazre kaps vardr. Caminin dou ksmndaki hazrede yer alan, sekizgen gvdeli ve piramidal klhl Abdlcelil Kmbetinin bu yapyla dorudan bir ilgisi yoktur. Avludaki adrvan estetikten yoksun olup caminin mimarisiyle uyumsuzdur. Caminin kble duvarnda farkl desenler ihtiva eden ve deme seviyesinden 1,20 m. ykseklie kadar kan sr alt tekniinde yaplm iniler bulunmaktadr. Verev izgilerin kesimesiyle oluan sekizgenler, aralarda kk genler, sekizgenlerin arasnda stilize bitkisel

desenler yer alr. Demeye yakn seviyede i ie gemi dairelerden zengin bir kompozisyon oluturulmutur. Lcivert, siyah ve frzenin egemen olduu inilerin yerli bir atlyede imal edildii dnlr (Szen, Diyarbakrda Trk Mimarisi, s. 50). Klasik znik inilerine gre desenleri farkl olup altgen biimleriyle de Osmanl ssleme sanatnda deiik bir rnek kabul edilir (ney, s. 7879). Yapnn d grnmne henk katan kfeki ve bazalt tandan almak duvar iilii Diyarbakr camilerinde grlen bir zelliktir. ift renkli talarla oluturulan bu hareketliliin yannda yapnn deiik yerlerinde ta kabartma dekorasyona rastlanmaktadr. Mesel son cemaat yerinin avluya bakan yznde, kemer ara boluklarnda daireye yakn okgen ve damla ekilli madalyonlar vardr. Ayn meknn yan duvarlarnn d yzndeki madalyonlar ise baklava biimlidir. Son cemaat yeri pencerelerinin dardaki alnlklarnda, sekizgenlerin kesimesiyle oluan drtl dmlerin ortasnda iek dekorlu kompozisyon yer alr. Son cemaat yerindeki kubbelerin ii ve pandantifler kalem ii sslemelidir. Minare kaidesinde satranl kf yazl bir pano bulunmakta, kp ksmnn st seviyesinde bir sra halinde ini levhalardan oluan kuak dolanmaktadr. Pabu ksmnda kbik kaideden sekizgen gvde balangcna geii salayan genler yer almakta, sekizgen ksmda ve gvdedeki panolarda lotus, palmet, rm ve haty desenli bezemeler, zencerek ereveler grlmektedir. Bunun yan sra nesih hattyla baz yetlerin bulunduu kabartma yaz eritleri mevcuttur. Yapnn zellikle rt sistemi ve kalem ileri 1955 ylnda Vakflar Genel Mdrl tarafndan yenilenmitir.

BBLYOGRAFYA

Evliya elebi, Seyahatname, IV, 33; Basri Konyar, Diyarbekir Yll, Ankara 1936, III, 198; Bedri Gnkut, Diyarbekir Tarihi, Diyarbakr 1937, s. 130; Gabriel, Voyages, s. 200; Kazm Baykal Sleyman Savc, Diyarbakr, Diyarbakr 1942, s. 74; evket Beysanolu, Ksaltlm Diyarbakr Tarihi ve bideleri, stanbul 1963, s. 128; a.mlf., Antlar ve Kitabeleri ile Diyarbakr Tarihi, Ankara 2003, II, 467-471; Adil Tekin, Diyarbakr, stanbul 1971, s. 46; Metin Szen, Diyarbakrda Trk Mimarisi, stanbul 1971, s. 48-51; a.mlf., Anadoluda Akkoyunlu Mimarisi, stanbul 1981, s. 50-56, ekil 4-5, rs. 22-28; Gnl ney, Trk ini Sanat, stanbul 1976, s. 78-79; Oktay Aslanapa, Trk Sanat, stanbul 1984, s. 200; Orhan Cezmi Tuncer, Diyarbakr Camileri: Mukarnas, Geometri, Orant, Diyarbakr 1996, s. 85-90, 211-213, 306-307, 332; Hsrev Tayla, Geleneksel Trk Mimarisinde Yap Sistem ve Elemanlar, stanbul 2007, II, 602, rs. 340; Hdavendigar Akmaydal, Diyarbakr Merkez Safa (Parl) Camii, VD, sy. 28 (2004), s. 141-156. Enis Karakaya

EYH SAFFET EFEND


(bk. YETKN, Mustafa Saffet).

EYH SNAN KLLYES


Manisann Alaehir ilesinde XV. yzyla ait klliye. Alaehirde ilenin gney ksmnda yer alan klliye cami, tekke, ktphane, trbe ve hazre ile kk bir yaplar topluluu meydana getiriyordu. Gnmzde bu yaplardan sadece cami, trbe ve hazrenin kk bir paras kalmtr. Trbenin kitbesinden caminin, Bursadan gelerek Alaehire yerleen Emr Sultann halifelerinden eyh Sinan Efendi (. 887/1482) tarafndan yaptrld anlalmaktadr. Harim kaps zerinde bulunan sls kitbe ise 1236 (1821) ylndaki onarma aittir. Mill Mcadele yllarnda depo eklinde kullanlan cami 1964te esasl bir onarm grm, 1969 depreminde harap olduktan sonra halk tarafndan tamir ettirilerek ibadete almtr. Dikdrtgen planl (23 20 m.) cami alt adet kubbe ile rtl harim ksm ile blml, st kubbe ile rtl bir son cemaat yerinden meydana gelmektedir ve dokuz kubbesiyle ok kubbeli ulucamiler karakterindedir. Harimin alt kubbesi, duvar pyeleri ve ortada yer alan iki adet devirme stuna balanan kemerlerle tanmaktadr. Kubbeler pandantiflidir ve dtan sekizgen kasnaklara sahiptir. Harim kapsnn iki yannda mahfili bulunan cami altta ve stte kuzey taraf hari btn cephelerinde yer alan ikier pencere ile aydnlanr. Gsterisiz bir kap ile geilen son cemaat yerinin iki yan kapal olup kaln pyeleri balayan kemerle kuzeyde da alr. Minare son cemaat yerine kuzeydoudan bitiiktir ve orijinal ekline uygun biimde yenilenmitir. Kare planl bir kaideden gelien bodur gvdeli minare tek erefelidir. Caminin duvarlar kesme ta ve tuladan rlm, son cemaat yerinde devirme mermer paralar kullanlmtr. Kuzey cephesinde geometrik desenli tula tezyinat ve at hizasnda iki sra kirpi saak grlr. Binann ii olduka sadedir. Harim kaps gerek kndekr olup yarm daire kesitli mihrab ok sade drt sra mukarnasl kavsaraya sahiptir. zeri boyanm olan ahap minber kaliteli bir iilie sahiptir. Minberin aynalklarnda geometrik ekiller ve yldzlardan meydana gelen motifler vardr. Avlunun kuzeydou ksmnda yer alan, drt stun zerine Bursa kemerlerine oturmu drt yzl krma bir ats, sekizgen biimli deposu bulunan adrvan son halini 1969 ylndaki tamirde almtr. Cami avlusunun kuzeybat kesindeki trbede eyh Sinan Efendiye ve be yaknna ait sandukalar bulunmaktadr. Kaps zerinde grlen ka kemerli alnlk iinde satrlk ok girift sls Arapa kitbe yer alr. Kitbede yapnn biti tarihi hiril-Muharrem 890 (16 ubat 1485) diye verilmektedir. Esasen eyh Sinan 887de (1482) vefat etmitir. Buna ramen brahim Gken yapy 870 (1465) ylna tarihlendirmektedir (Sicillere Gre, s. 28). Trbe 4 4 m. boyutlarnda ve kare gvdelidir. Kubbesi ok bask, kasna sekizgen formludur. Geiler Trk genleriyle salanmtr. Trbenin giri ksm gney cephesinden takn yaplarak belirginletirilmitir. Derin bir eyvan izlenimi veren bu giriin i ksmnda iki yuvarlak ni, bat kenarnda sivri kemerli bir pencere mevcuttur. Ta ve tuladan ina edilen trbede devirme malzemelerin kullanld grlr. Orijinal olan ahap kap kanatlar kakma tekniinde yldz, palmet ve rmlerden meydana gelen sslemeye sahiptir. Bu ufak klliyenin yok olmu yaplarndan olan tekke caminin 50 m. kadar gneydousunda bulunuyordu. inde ok miktarda yazma eserin muhafaza edildii ktphanesi kaln duvarlar zerine

oturan tek kubbeli bir yapyd. Erzurum Kads Mehmed Zihni Efendi kitaplarn buraya vakfetmiti. Yap, iindeki kitaplarla birlikte 4 Eyll 1922 tarihindeki bir yangnda yanmtr. Tekke ve ktphane binalar 1926da yolun geniletilmesi iin yktrlmtr. Caminin dousundaki hazreden sadece 5 mlik bir ksm kalmtr. Bu hazredeki mezar talarnn bir ksm yerindedir, bir ksm da avlu duvarna yaslanm haldedir. Bir mezar ta ise musall olarak kullanlmtr. Mezar talarnda XVIII. yzyl motiflerinden oluan ve kaliteli bir ta iilii gsteren kompozisyonlar grlmektedir. Bunlarn bir ksmnda cami, evler, aalar, vazo iinden kan karanfil ve zambak gibi iekler tasvir edilmitir.

BBLYOGRAFYA

brahim Gken, Sicillere Gre XVI. ve XVII. Asrlarda Saruhan Zaviye ve Yatrlar, stanbul 1946, s. 27-28; Recep Aknc, Eski Philadelphia: Bugnk Alaehir, zmir 1949, s. 103-105; R. Anhegger, Beitrge zur frhosmanischen Baugeschichte, Zeki Velidi Togana Armaan, stanbul 1950-55, s. 302; Ayverdi, Osmanl Mimrsi III, s. 22-26, rs. 40-48; Gl Tunel, Bat Anadolu Blgesinde Cami Tasvirli Mezartalar, Ankara 1989, s. 106-108, 170-175, rs. 100-101, 178-181; M. Kemal zergin, Trkiye Kitabeleri, STY, IV (1971), s. 67-71, rs. II; Hsamettin Aksu - Enis Karakaya, Alaehir eyh Sinan Efendi Klliyesi, STAD, sy. 12 (1993-94), s. 9-15. Enis Karakaya

EYH ML
(1797-1871) Rus igaline kar direniiyle tannan Dastanl lider ve mcahid. Dastann Gimri kynde dnyaya geldi. Babas Avarlardan Muhammed, annesi Avar beylerinden Pr Budakn kz Bahu Mesedudur. Doduunda kendisine dedesi Alinin ad verildi. Ancak srekli hasta olduundan ad deitirmenin iyi geleceine dair geleneksel inancn etkisiyle ailesi adn mil (ml, eml) olarak deitirdi. Ksa bir sre sonra salna kavuan mil ilk eitimini daysndan ald. Ardndan arkada Molla Muhammed ile birlikte Harakinili Said ve ileride kaynpederi olacak olan Nakibend eyhi Cemleddin Gazi-Kumukden din ilimleri tahsil etti ve yirmi yalarnda ileri bir seviyeye ulat. Kuzey Kafkasya mslmanlarnn XVIII. yzyln sonlarnda Ruslara kar balattklar, Ruslarn mridizm, kendilerinin gazavt adn verdikleri direni hareketi, bu hareketin lideri mam Mansrun lmnden sonra uzun yllar liderden mahrum kalmt. Nakibend-Hlid eyhi smil irvnye intisap ederek hilfet aldktan sonra 1823te Dastana dnen eyh milin arkada Molla Muhammed 1829da gazavt hareketinin liderliine seildi ve Kafkasya halklarn Ruslara kar cihada davet eden bir bildiri yaymlayarak hareketi yeniden balatt. eyh mil imam ve gazi unvanyla anlan Molla Muhammedin en nemli yardmcs oldu. Molla Muhammed ve mil 1830da Hunzak Kalesini almaya teebbs ettilerse de baar salayamadlar. Ayn yl Hazar denizi sahilindeki Tarkuya saldrdlar, ancak Rus kuvvetlerinin yetimesi zerine geri ekilmek zorunda kaldlar. Ertesi yl Tarkuyu ele geirip Derbend ve Kzlyar kuattlar. 1832de Viladi Kafkas ehri nlerindeyken Ruslarn een ve Avar topraklarnda ilerleyip Gimriye kadar gelmeleri zerine Dastana dndler. Yaplan savata Molla Muhammed ehid derken mil ar yaral olarak kurtuldu (20 Kasm 1832). Ruslar bu olaydan sonra Dastanda direni hareketinin sona erdiini dnrken Molla Muhammedin yerine imam seilen Hamza Bey (Hamzat Bek) mcadeleyi srdrd. Hamza Beyin bir suikast sonucunda ldrlmesinin (19 Eyll 1834) ardndan mil, Avar ulems ve ileri gelenleri tarafndan imam seildi. mil, Hunzaka yryerek Avaristann tamamn kontrol altna ald. Ksa bir sre sonra Kuzey Dastandaki Rus kuvvetlerinin yeni kumandan General Lanskoy, Gimri kyn tahrip etti. Ruslar Hunzaka bir sefer dzenleyip Akua ve Girgili ele geirdiler. Bylece Kuzey Kafkasya Rus hkimiyetine girdi. eyh mil, Dastanda kendi varln glendirmeye alt. eenistanda yeni bir g haline gelen Hac Taov ve Kibid (Kebed) Muhammed ile bir anlama yaparak Dastan ve eenistanda hkimiyetini salamlatrd. Bunun zerine Ruslar, milin otoritesini krmak ve halk ikna etmek amacyla Rus hkmetine sadk mslman bir din limi olan Kazanl Tceddin Efendiyi blgeye gnderdiler. Fakat halk onun blgeye gelmesini istemedi. Bu baarsz giriimin ardndan Ruslar, mili ortadan kaldrmak iin eenistan ve Dastana bir asker harekt yapmaya karar verdiler. Zandak ve rgini ele geirdikten sonra milin savunmada kalmasndan yararlanarak Ailtaya bir harekt dzenlediler. Ancak bu arpmalarda byk kayplar verdiler; Avremenko ve Pisaref adl kumandanlar ldrld. Dier taraftan General Fsz, Ocak 1837de Grozniye

ulamasnn ardndan Aa eenistan ve Byk eenistana iki sefer yapt. Ailta yenilgisinden sonra General Fsz, Mays 1837de Dastan seferine kp Hunzak, Ensal ve Ailtay ele geirdi. 8 Temmuzda milin bir aydr kuatma altnda olduu Tilitl nlerine vard. milin direniiyle karlaan Ruslar onun atekes nerisi zerine Hunzaka geri ekildiler. Bu srada ar I. Nikola, Tifliste mil ile grmek istediyse de mil bunu reddetti. Daha sonra arn grme isteini bildiren mektubuna verdii cevapta Kafkasyada arn hkimiyetini kesinlikle tanmayacan, vatan topraklarnda ta stnde ta braklmasa bile kararn asla deitirmeyeceini bildirdi. 1838 yl Dastan ve eenistanda olduka sakin geti. 1839 Maysnda General Grabbe, Rus hatlar ile gei yollarna basknlar dzenleyen Hac Taoyu etkisiz hale getirmek haziran ay balarnda 30.000 kiilik ordusuyla eyh mile kar sefere kt. mil, Ruslar durduramayp Ahulgoha ekilmek zorunda kald. Ruslar 13.000 kiilik kuvvetle Ahulgohu kuattlar. 1000 kadar sava, geri kalan kadn, ocuk ve yal 4000 kiiyle Ahulgohu savunmaya alan mil atekes istemek zorunda kald. Grabbe bu teklifi kabul etmek iin milin olunu rehine olarak gndermesi, Ahulgohun artsz teslimi, btn silhlarn Ruslarn emrine verilmesi gibi artlar ileri srd. Ancak drt gn sren mzakerelerin ardndan eyh mil bu artlar reddetti. Seksen gn sren arpmalardan sonra Ruslar 4 Eyll 1839da Ahulgohu ele geirdilerse de binlerce kayp verdiler. Ahulgoh savunmas Kafkasya direniinin bir dnm noktas oldu. Kuatmadan yedi mridiyle birlikte kurtulan eyh mil nce keriye (Kk eenistan) gitti. Nibleri uayb Molla, Hac Taov ve Dargili Cevad Han da buraya geldi. eyh mil kendisine itirazsz itaat edilmesi artyla kerinin ynetimini kabul etti ve ilk i olarak eenistan drt nibi arasnda paylatrd. Nibleri Ahverdil Muhammed ile uayb Molla Nazran, Gurzul ve Grozniye saldrlarda bulunurken kendisi Kuzey Dastana ynelip Rus kuvvetlerini karti ve rpili yaknlarnda ar bir yenilgiye uratt (Temmuz 1840). General Grabbe, Aa eenistan ile Byk eenistana iki sefer dzenledi, ancak baarl olamad. Blgedeki baz niblerle hanlar kendi yanna eken mil, 1841 ylnn ilk yarsn eenistan ve Dastanda Ruslara kar dzenleyecei saldrlar iin hazrlk yapmakla geirdi. Yaz sonunda n-ibleri Kibid Muhammed ile Cevad Han doudan, Hac Murad batdan Avaristana, kendisi de Kasm 1841 sonlarnda Dastana girdi. Ruslar, milin bu saldrlarna karlk veremedi. 1842 ylna girerken eyh mil, eenistan ve Dastann tek hkimi oldu. General Grabbenin Mays 1842de 10.000 kiilik bir orduyla balatt Dargiye (Dargi) harekt, uayb Mollann basknlar karsnda baar salayamad. Rus generalinin bu baarszl Kuzey Kafkasyada milin gcn salamlatrd. 1843 Eyllnde mil, bir gnden daha az zamanda 70 kilometreden fazla yol katederek Ensali ve Avaristandaki btn Rus kalelerini fethetti. eyh mil, General Argutinsky-Dolgurukovun Avaristana gelmesi zerine ekim aynda geri ekilmek zorunda kald. Buna ramen yapt harekt Ruslar iin tam bir yenilgiyle sonuland. Ruslar, Kafkas ordular bakumandann deitirip General Neidhardtn yerine Vladimir Osipovi Gurkoyu getirdiler. Ancak Gurko da milin Girgil ile (Gergebil) Tarkuyu ele geirmesini ve kumandanlarndan uayb Mollann Vnezapniaya yapt saldry nleyemedi. mil 1844 yl balarnda Kuzey Dastann kesin hkimi durumunda idi. ar I. Nikola, 30 Aralk 1843te General Neidhardta gnderdii emirnmede milin btn ordularnn datlmasn istiyor, ayrca onun baz destekilerinin kazanlmas iin 45.000 ruble gnderildiini belirtiyordu. ar zellikle, milin hocas ve kaynpederi eyh Cemleddin ile Akua ve Tsuhadar kadlarnn ve Tilitli Kibid Muhammedin Rus tarafna ekilmesinin nemli olduunu sylyor, bunun yannda gl bir ordunun Kafkasyaya sevkedileceini bildiriyordu. Fakat Avaristana ynelik Rus asker harekt milin

gl savunmas karsnda baarl olamad. Sonunda General Neidhardt grevinden alnd ve yerine Prens Vorontsov, Kafkas ordular bakumandan ve Kafkas genel valisi olarak tayin edildi. 8 Nisan 1845te Tiflise gelen Prens Vorontsov tek koldan saldrya gemeye karar verdi. 15 Haziranda 21.000 asker, krk iki para top ve bir roket bataryasyla Gertmeden ilk seferine balad. Ayn gn milin terkettii Terengulu ald. Ardndan Salatav ile Gumbet arasndaki Krk Geidini gemeye balad. 4000 asker ve on topla Andi Geidini aan Vorontsov 23 Temmuzda milin idar merkezi Dargiyeye girdi. Ruslarn byk gc karsnda savunma veya meydan sava yapmann uygun olmayacan dnen mil, Dargiyeyi fazla direnmeden terketti. eenistana ekilip ni baskn hareketlerine yneldi. Bu arada Dargiyeyi tahrip ettikten sonra dnmekte olan Rus kuvvetlerine saldran mcahidler general, 195 subay ve 3000den fazla askeri ldrdler. 1846 Nisannda eyh mil, Kabartay blgesi zerinden batdaki erkezlerle birleip Kafkasyann birliini salamak amacyla 14.000 asker ve sekiz sahra topundan oluan bir orduyla aliye yrd. Nisan sonlarnda Aa Kabartayda Kupra nehrine ulat. Ancak Ruslarn gelmekte olduunu renince geri dnd. 1847 ylnn ilk aylarn Dargiye-Vedan (Vedeno) diye adlandrlan yeni kararghnda geiren mil, haziran aynda Gergebil nlerine gelen Prens Vorontsov kumandasndaki Rus kuvvetlerine kar kahramanca bir direni gsterdi. Yaklak bir hafta sren arpmalarda Ruslar byk kayplar vererek geri ekildi. Austos-Ekim 1847de Prens Vorontsovun alti harekt, Haziran 1848de General Argutinsky-Dolgurukovun Gergebil, 1849 yaznda Kibid Muhammedin yeni karargh oh kuatmalar dnda Krm savann patlak verdii Ekim 1853e kadar Kafkasyaya genellikle sknet hkim oldu. eyh mil, Mart 1853te Sultan Abdlmecide bir mektup yazarak durumu ona bildirdi. Buna ramen henz resmen sava balamadan Kafkasyada ve zellikle Dastanda Rus asker ynan sekteye uratacak eylemlere giriti. Nibi Muhammed Emin, haziran aynda Suca blgesinde Ruslara ait iki karakol-kaleyi ele geirirken kendisi Zakartala tepesiyle Meseldegere hcum etti. Bir an evvel Tiflise ulamak isteyen milin Gney Kafkasyadaki bu eylemlerinin amac, muhtemel bir Osmanl-Rus savana kar Ruslarn blgede asker ynak yapmasn nlemekti. Osmanl hkmeti Austos 1853te, Anadolu ordusu miri Abdlkerim Paaya muhtemel bir Osmanl-Rus savanda kendilerine yardmda bulunmas iin bir kiiyi eyh mile gndermesini emretti. 4 Ekim 1853te Krm savann balamas Osmanl Devletinin Kafkasya ile daha yakndan ilgilenmesini zorunlu hale getirdi. Sultan Abdlmecid 9 Ekim 1853te eyh mile bir ferman yollayarak onu Ruslara kar cihada ard. Bu arya 13 Aralk 1853te cevap veren eyh mil, Tiflis zerine bir asker harekta giriilirse Ruslarn Kafkaslardan karlabileceini bildirdi. Ancak bu teklif Osmanl Devletince kabul grmedi. Osmanl Devleti Mays 1854te, Dastanl Halil Beyin teklifiyle eyh mile Dastan serdar- ekremi unvann verdi. Olu Gazi Muhammed, Danyal Sultan ve smil Paay mirlivalk, emhal Han Eb Mslimi feriklik rtbesiyle dllendirdi. Tiflise kar asker bir harekt yaplmas konusunda srarl olan mil, Temmuz 1854te Grcistann Kaheti blgesine girdi. Bu srada nibi Muhammed Emin, erkezistanda bulunuyordu. Osmanl-Batum ordusu da zrgeti blgesindeydi. eyh mil, btn gayretlerine ramen Osmanl ordusunun Tiflise doru hareket etmesini salayamad ve karargh yeni Dargiyeye ekildi. Haziran 1853ten itibaren yapt saldrlarla Gney Kafkasyadaki Ruslarn seferberlik hazrlklarn sekteye uratan eyh milin bu hareketi, Kasm-Aralk 1853 aylarnda Kars-Gmr

ynnde cereyan eden muharebelerde Ruslarn savunmada kalmasnda nemli rol oynad. Osmanl bahriyesinde grevli ngiliz Amirali Adulphus Slade bir raporunda Rusyay bara zorlamak iin Kafkasyann fethedilmesinin, bunu salamak iin erkezlerin yan sra eyh mil ile i birlii yaplmasnn gerekli olduunu sylyordu. Fakat gerek eyh milin Dastandaki kritik durumu gerekse Osmanl Devletinin pasif tutumu Kafkasyadaki Rus varln sona erdirecek harektn gereklemesini nledi, bylece tarih bir frsat deerlendirilemedi. Paris Antlamasndan (30 Mart 1856) sonra Rusyann Prens Baryatinskyi yeniden Kafkas ordular bakumandanlna ve Kafkas genel valiliine tayin etmesi, Kafkasyann ve dolaysyla eyh milin kaderini belirleyen en nemli gelime oldu. Prens Baryatinsky, Kafkasyadaki kuvvetlerini be gruba ayrarak her birinin bana bir kumandan tayin etti. Haziran 1857de 8500 piyade, 1400 svari ve on toptan oluan Prens Orbelyani kumandasndaki gler Salatav ve Burtinah ele geirdi. 12-28 Kasm tarihlerinde Zandak ve Dilim ile bu ikisi arasnda bulunan blge talan edildi. Lezgi hattndan harekete geen Baron Vrevsky, 14 Temmuzdan itibaren hafta iinde Kafkas sradalarn gneyden aarak Didolarn lkesinin gneybat ve kuzeydou ksmn tahrip etti. eenistan kuvvetleri kumandan Yevdokimov, 28 Ocak 1858de Argun Geidini ele geirip nisan aynda Aa eenistanda 15.000 kiinin yaad doksan alt ky itaat altna ald. Hazar hattnn yeni kumandan Wrangelin temmuz aynda balayan ve austos boyunca devam eden asker harekt neticesinde blgedeki on be een topluluu Ruslara teslim oldu. 1859 ylna girerken eyh mil yine savunma pozisyonundayd. Yevdokimov 19-21 ubat 1859da yeni Dargiyeyi kuatt. Yevdokimov ve Wrangel e zamanl olarak 26 Temmuzda byk bir saldr balattlar. mil, ailesi ve 400 mridiyle Gunibe ekildi. Ruslar 21 Austosta 70.000 kiilik bir orduyla Gunibe ulatlar. Prens Baryatinsky mil ile grmek istediyse de red cevab ald. eyh mil nce vuruarak lmeyi dndyse de sonunda oullar Gazi Muhammed ve Muhammed fi ile birlikte teslim olmak zorunda kald (6 Eyll 1859). Prens Baryatinskynin kararghna gtrlen eyh mil saygyla karland; Ruslar uzun zamandan beri direniini krmaya altklar mile iyi davrandlar. eyh mil ertesi gn Temirhanuraya, oradan Saint Petersburga, ardndan Kalugaya gtrld. ar Aleksandr onunla burada grt; arn onu kucaklad rivayet edilir. 1869da kendi isteiyle Kieve gnderilen eyh mil, Ruslarn izin vermesi zerine hacca gitmek amacyla 31 Mays 1869da stanbula gitti. Ayn gn sadrazamla grt, daha sonra eyhlislm ve Dhiliye nzrn ziyaret etti. 15 Austos 1869da Sultan Abdlaziz tarafndan Dolmabahe Saraynda kabul edildi. Yedi ay Koskada kendisine ayrlan kkte oturdu. Sultan Abdlaziz, eyh mile ve aile fertlerine maa balatt. Hac farzasn yerine getirdikten sonra stanbula dnmesi beklendii iin Zarif Paa Kona kendisine tahsis edildi. 15 Ocak 1870te Sultan Abdlazize bir veda ziyaretinde bulunup 25 Ocakta stanbuldan ayrlan eyh mil hac grevini ifa etmesinin ardndan 1871 ylnda Medinede vefat etti ve Cennetl-bakda defnedildi. eyh milin oullarndan Gazi Muhammed, Osmanllarn hizmetine girmi ve 1877-1878 Osmanl-Rus Savanda Ruslara kar savamtr. Muhammed fi, Rus ordusunda tugenerallie kadar ykselmi, bir sre Moskovada, daha sonra Kazanda yaamtr. Kk olu Muhammed Kmilden olan torunu Said mil 1920li yllarda Dastann bamszl iin Ruslarla savamtr. Bir Nakibend eyhi olan mil lider (imam) seildikten sonra gl hitabeti, kararl tutumu, asker ve siyas dehasyla Dastanda ve btn Kafkasyada temayz etmitir. Hem idar hem din otoriteydi. Bundan dolay yazmalarnda imam ve emrl-mminn unvanlarn kullanm, hkm

altndaki blgelerde idar sistemi yeniden dzenlemitir. Siyas, idar, din ve adl grevlerde kendisine yardmc olan bir divan mevcuttu. lkeyi nibliklere ve vil-yetlere ayrarak balarna idar ve asker yetkilere sahip nibler tayin etmitir. Her nibin bir mfts vard. drt nibliin bir vilyet oluturduu bu yapda vilyetlerin banda yksek rtbeli nibler bulunuyordu. Ahverdil Muhammed, Kibid Muhammed, uayb Molla, Hac Taov, Danyal Sultan ve Hac Murad ile Gazi Muhammed bunlar arasnda saylabilir. Bunun yannda niblerin faaliyetlerini kontrol etmek iin muhtesib ad verilen grevliler vard. eyh milin oluturduu idar ve asker yap, Ruslara kar Dastan ve Kafkasyada yirmi be yl boyunca byk direni gstermitir. Rus mparatorluunun gl ordular karsnda unutulmaz destan bir mcadele veren eyh milin ad Rus igaline kar direnen Kafkas kavimlerinin hfzasna nakedilmitir.

BBLYOGRAFYA

erafeddin Erel, Dastan ve Dastanllar, stanbul 1961, tr.yer.; mer Faruk Akn, Eski Bir eyh amil Destan, Atsz Armaan (haz. Erol Gngr v.dr.), stanbul 1976, s. 17-59; L. Blanch, Cennetin Kllar (trc. zzet Kantemir), stanbul 1978; Muhammad Hamid, Imam Shamil: The First Muslim Guerilla Leader, Lahore 1979; A. Bennigsen - C. Lemercier-Quelquejay, Sf ve Komiser (trc. Osman Trer), Ankara 1988, s. 327-348; Mustafa Budak, 1853-1856 Krm Harbi Balarnda Dou Anadolu-Kafkas Cephesi ve eyh mil, Kafkas Aratrmalar I, stanbul 1988, tr.yer.; a.mlf., 1853-1856 Krm Savanda Kafkas Cephesi (doktora tezi, 1993), Sosyal Bilimler Enstits, s. 21-27, 71-72, 88-90; a.mlf., XIX. ve XX. Yzyllar Kafkasya Aratrmalar ve Osmanl Arivi, Uluslararas Trk Arivleri Sempozyumu, 17-19 Kasm 2005 (Tebliler-Tartmalar), Ankara 2006, s. 421-440; a.mlf., Hac Murad, DA, XIV, 490-491; M. Gammer, Muslim Resistance to the Tsar: Shamil and the Conquest of Chechnia and Daghestan, London 1994, tr.yer.; a.mlf., Sovyet Tarihiliinde mil (trc. M. Gkhan Mente), stanbul 1996, s. 9-15, 49; a.mlf., The Siege of Akhulgoh: A Reconstruction and Reinterpretation, Asian and African Studies, XXV, Haifa 1991, s. 103-118; a.mlf., The Imam and the Lord: An Unpublished Letter from Shamil to the British Ambassador in Constantinople, IOS, XIII (1993), s. 101-111; J. F. Baddeley, Ruslarn Kafkasyay stils ve eyh amil (trc. Sedat zden), stanbul 1995, tr.yer.; N. Luxemburg, Ruslarn Kafkasyay galinde ngiliz Politikas ve mam amil (trc. Sedat zden), stanbul 1998, s. 199-273; Muhammed Tahir el-Karak, Dastan Kllarnn Parlamas, stanbul 1999, s. 281-343; milin Katibi M. Tahir el-Karahinin Kaleminden mam milin Htrat (haz. H. Ahmet zdemir), Ankara 2000; Hasan Al Kadar, sr- Dastan (trc. Musa Ramazan), stanbul 2003, s. 119-126; Fikret Efe, eyh amilin 100 Mektubu, stanbul 2004; a.mlf., eyh amilin Mektuplarnn erik Analizi, slm Aratrmalar, XVI/2, Ankara 2003, s. 263-280; Tark Cemal Kutlu, een Direni Tarihi, stanbul 2005, s. 212-294; Candan Badem, The Ottomans on The Crimean War: 1853-1856 (doktora tezi, 2007), Sabanc niversitesi, s. 135-139, 176-190; Mirza Kzm Bey, Muridizm i mil, Russkoe slovo, sy. 12 (1859), s. 182-242; a.mlf., O znenii imama, ego vlasti dostoinstvo, a.e., sy. 3 (1860), s. 274-306; P. B. Henze, Unrewriting History-The Shamil Problem, Caucasian Review, VI, Mnchen 1958, s. 7-29; T. Tatlok, The Centennial of the Capture of Shamil: A Shamil Bibliography, a.e., VIII (1959), s. 83-91; L. R. Tillett, Shamil and Muridizm in Recent Soviet

Historiography, American Slavic and East European Review, XX/2 (1961), s. 253-269; M. Yamauchi, Sheikh Shamil and the Ottoman Empire in the Period of the Crimean War -Enlightened by the ATASE Archives in Ankara-, Orient, XXII, Tokyo 1986, s. 143-158; A. L. Jersild, Who Was Shamil?: Russian Colonial Rule and Sufi Islam in the North Caucasus, 1859-1917, CAS, XIV/2 (1995), s. 205-233; Talip Mert, Bir Hediye Tr Olarak hsn- hne, KAM, XXXVI/141 (2007), s. 56-57; Fikret Iltan, eyh mil, A, XI, 468-474; A. Knysh, mil, EI (ng.), IX, 283-288; Sleyman Uluda, Mridizm, DA, XXXII, 50-51. Mustafa Budak

EYH CDDN KLLYES


Eskiehir Seyitgazide XVI. yzyln ilk eyreinde ina edilen klliye. Seyitgaziye yakn saylan Aslanbey kynde olup eyh cddin Trbesinde bulunan kitbeye gre XVI. yzyln ilk eyreine tarihlenmektedir. Klliye geni bir arazinin bat ynnde avlu iinde iki trbe (eyh cddin ve Demirta Paa trbeleri), minare, mezarlar, yeni bir cami ve onikigen havuz; dou ynnde ayr bir avlu iinde meydan evi, mutfak, depo ve frndan meydana gelmektedir. Her iki avlu kemerli aklkl bir kap ile birbirine balanmtr. Kesme tala ina edilen eyh cddin Trbesi yksek kasnakl ve kurun kaplamal bir kubbe ile rtlm, yapnn d cepheleri dikdrtgen yzeysel nilerle hareketlendirilmitir. Sekizgen planl ana meknla dousunda yer alan da takn konumdaki dikdrtgen planl ve kubbeli giri biriminden olumaktadr. Bu cephede yer alan kap Bursa kemeri aklkldr. teki bask kemerli kapnn stnde yer alan kitbede, binann Sultan Bayezidin olu Yavuz Sultan Selimin saltanat zamannda Bl Beyin olu Kasm Bey tarafndan 921 (1515) ylnda yaptrld belirtilmektedir. Yapnn gney ve kuzeybat cephelerinde dikdrtgen aklkl birer pencere, i kapnn iki yannda dilimli kemerli birer ni bulunmaktadr. Kubbenin dtan onaltgen, iten yuvarlak kasnan kaln profilli iki silme dolamaktadr. Kasnakta yer alan kitbedeki 1183 (1769) tarihi bir tamirata iaret etmektedir. Kasnakta ve kubbe iinde bitkisel motifli kalem ii sslemeler grlmekte, kubbe sra mukarnas ve drt sra prizmatik dilimlerden oluan kasnaa oturmaktadr. Trbede dilimli kemerli ve kalem ii sslemeli mihrap nii ve ortada yaklak 5 m. uzunluunda sanduka mevcuttur. Duvarlar pencere altlarna kadar Ktahya inileriyle kaplanm, duvarlarn st ksmlar mavi, lcivert ve sar renkli kalem ii iek ve yaprak motifleriyle, ayrca yazlarla youn biimde sslenmitir. Trbede giri biriminin gney cephesine bitiik olan minare kesme tatan dikdrtgen prizma kaideli, tula silindirik gvdeli ve ift erefelidir. erefe altlarnda beer sra kirpi saak, minare gvdesinde mavi inili eritler ve kaval silmeli bilezikler dikkati ekmektedir. Demirta (Mrvet Ali) Paa Trbesi, eyh cddin Trbesinin kuzeyinde yer almaktadr. Tula ile ina edilen trbe, yksek kasnakl kubbeyle rtl sekizgen planl mekn ve dou cephesindeki dikdrtgen planl, kubbeli giri biriminden olumaktadr. Trbenin cephelerini tek sra, kasnan ift sra kirpi saak dolanmaktadr. Yapnn kuzey ve gneybat cephelerinde sivri kemerli alnlkl ve dikdrtgen aklkl pencereler bulunmaktadr. Giri biriminin bask kemerli kapsndan sonra trbeye bat cephesindeki kademeli bask kemerli kapyla ulalmaktadr. meknda begen nie sahip mihrapla iki sivri kemerli ni yer almaktadr. Duvarlar yakn tarihlerdeki bir dzenlemeyle 1 m. ykseklie kadar Ktahya inileriyle kaplanmtr. Duvarlarn st ksmlarnda grlen mavi renkte, kalem iiyle yaplm stunlu ve kemerli kompozisyonlar, sarmak dallar ve iek motifleri ilenmitir. Duvar yzeylerinde damarl mermer grnts verecek boyamalar vardr. Pandantifle geii salanan kubbenin eteinde yaprak ve iek motiflerinin bulunduu kalem ii sslemeler koyu yeil ve sar renklerle boyanmtr. Kubbe kasnanda yer alan kitbe eyh c-ddin Trbesinin kasnandakiyle ayndr. Her iki trbenin kubbesi zerinde yazl birer alem vardr.

Klliyede dou ynnde yer alan meydan evi, mutfak ve depo birimlerini oluturan meknlar doubat dorultusunda dikdrtgen planl bir alan kaplamaktadr. Birbirine bitiik meknda moloz ta, kesme ta ve tula kullanlmtr. Meydan evi kare planl olup mukarnasl konsollara oturan ve kademeli sivri tromplarla tanan yksek kasnakl kubbeyle rtlmtr. Gney cephesinde sivri kemerli alnlkl ve bask kemerli aklkl kap, bat cephesinde sivri kemerli ve dikdrtgen aklkl pencereler vardr. Kuzey cephesinde klliyenin dier bacalarndan daha byk boyutlarda dikdrtgen prizma eklinde bir baca, giri cephesinde drt stuna oturan sivri kemerli revak bulunmaktadr. Cepheler silmelerle hareketlendirilmitir. mekn cephelerinde duvar nileri ve kuzey duvarnda ocak nii grlmektedir. Tromp kemerleri arasnda ve kubbede kalem ii bitkisel sslemeler vardr. Bu meknn dou cephesine bitiik olan mutfak kare planl, ta konsollara oturan, sivri tromplarla tanan yksek kasnakl kubbeye sahiptir. Gney cephesinde dikdrtgen aklkl kap ve sivri kemer alnlkl dikdrtgen aklkl pencere yer almaktadr. Kuzey cepheyi hareketlendiren silmenin dnda piramidal klh rtl ve kirpi saakl iki baca dikkati ekmektedir. Depoya bitiik olan dou cephesinde dikdrtgen prizma eklinde, kirpi saakl baca ykselmektedir. meknn cephelerinde deiik boyutlarda niler, ayrca kuzey duvarnda iki, dou duvarnda adet yamakl ocak nii mevcuttur. Mutfaa bat duvarndan bitiik olan depo da kare planl olup ta konsollara oturan sivri tromplu ve yksek kasnakl kubbeyle rtldr. Gney cephesinde dikdrtgen ereveli ve hafif da takn kap bulunmakta, i meknnda farkl boyutlarda niler yer almaktadr. Dier yaplardan bamsz olarak deponun gneydou kesinde yer alan kare planl frn yksek kasnakl tromplu kubbeyle rtlmtr. Bat cephesinde alt stuna oturan be birimli revak mevcuttur. Tuladan sivri kemerli aklkl revak eimli bir at ile rtldr. Frna gei bat cephesindeki dikdrtgen ereveli bask kemerli kapyla salanmaktadr. Yapnn dou cephesinde dikdrtgen aklkl, gney cephesinde sivri kemer alnlkl ve dikdrtgen aklkl ikier pencere mevcut olup da takn bir silme dtan btn cepheyi dolamaktadr. Ayrca kuzey cephesinde , dou cephesinde bir adet prizmatik gvdeli ve klhl baca vardr. meknda dikdrtgen kesitli, sivri kemerli niler, kapnn yanndaki sivri kemerli ni iinde devirme bir tekne ve duvarda musluk delikleri bulunmaktadr. Dou duvarnda byk bir yamakl ocak nii, kuzey duvarnn nnde iki frnn yer ald alt kata merdivenle inilmektedir. Frnn duvarlarnda kemerler arasnda kalan blmlerde iek ve yaprak motiflerinden oluan kalem ii sslemeler grlr. mareti oluturan bu yaplarn vaktiyle kiremit kapl olan kubbeleri gnmzde kurun kaplamaldr. Klliye iinde bulunmas gereken dervi ve misafir odalar zamanmza ulamamtr. Yeni ina edilen caminin vaktiyle nasl bir mimari emaya sahip olduu bilinmemektedir.

BBLYOGRAFYA

kr, Seyyid Battal Gazi: Tarihesi ve lham Divan, stanbul 1334, s. 1-28; Filiz (Ouz) Aydn, The eyh Scaeddin Complex in Aslanbey Village of Seyitgazi (yksek lisans tezi, 1970), Ortadou Teknik niversitesi Mimarlk Fakltesi; a.mlf., Seyitgazi Aslanbey Kynde eyh Scaeddin Klliyesi, VD, sy. 9 (1971), s. 201-226; Suzan Albek, Dorylaiondan Eskiehire, Eskiehir 1991, s. 169; Ahmet Yaar Ocak, Osmanl mparatorluunda Marjinal Sflik: Kalenderler (XIV-XVII.

Yzyllar), Ankara 1992, s. 192-193; F. W. Hasluck, Anadolu ve Balkanlarda Bektailik (trc. Ycel Demirel), stanbul 1995, s. 20; Yamur Say, Seyyid Battal Gazi ceddn Vel ryan Baba, Wiesloch 2003, s. 88-91; Erol Altnsapan - Canan Parla, Eskiehir Seluklu ve Osmanl Yaplar I: Gnyz, Mihalgazi, Mihalk, Sarcakaya, Seyitgazi, Sivrihisar, Eskiehir 2004, s. 250-262; Erol Altnsapan, Seyitgazi lesi Arslanbeyli Ky eyh caaddin Klliyesi, Trk Kltr ve Hac Bekta Vel Aratrma Dergisi (caaddin Veli Oca zel says), sy. 37, Ankara 2006, s. 173-184. Aye Denknalbant

EYH VASF
(1851-1910) Mutasavvf, air ve muallim. Ali Vasf, stanbul Fatihte Dramanda dodu. Babas Nakibendiyyeye bal Kefev Dergh eyhlerinden Mehmed Rid Efendidir. lk bilgilerini babasndan ve Ftih Camiinde Hoca Mustafa Efendiden ald. Gelibolulu Hoca Thir Efendiden Menev ile Molla Cm ve Hfz divanlarn okudu. Tahsilini tamamlayarak 1866da vefat eden babasnn yerine Kefev Dergh eyhliine getirildi. Bir yandan dergh mensuplarna tarikat usul ve dbn retirken bir yandan da Ftih Merkez Rdiyesinde kavid-i Osmniyye, Mektebi Kudtta kitbet-i resmiyye, Mektebi Nvvbda kitbet ve in dersleri verdi. Ayrca Meclisi Meyih yeliinde bulundu. niden vefat eden eyh Vasfnin lmne air Eref tarafndan tarih drlmtr. Mezar Draman Camii hazresinde babasnn kabri yanndadr. Daha ok eski tarzda yazd iirleriyle tannan eyh Vasf, Recizde Mahmud Ekremle Muallim Nci arasndaki tartmada Ncinin yannda yer alm, yeni edebiyat anlayna kar eski edebiyat savunmutur. Kendisi bir asr edebiyyt- atka cereyan oluturma gayretindeydi. 1895 ylnda Mekteb mecmuasnda yaymlanan Muhdart balkl makalesi (nr. 7, 19 Cemziyelevvel 1313, s. 98-105) Ahmed Midhat Efendi ile Mustafa Hzm ve Mstecbzde smet arasnda cereyan eden bir tartmann domasna sebep olmutur. Manzumeleriyle bir ksm makaleleri Tercmn- Ahvl ve Sadet gazeteleriyle Marif, Mekteb, Hazne-i Fnn, mddl-midd, Gne ve Mrvvet dergilerinde yaymlanmtr. iirlerinde daha ok ak, tabiat ve baz tasavvuf konular ilenmitir. Muallim Nciye byk hayranlk duyan eyh Vasf onun Mesd-i Harbt mahlasyla kaleme ald manzumelere nazreler yazm, baz manzumelerinde Berk mahlasn kullanmtr. Bir ksm edebiyat tarihileri iirlerini devrine gre sade, slbunu selis ve ak, nesrini temiz ve dzgn bulmulardr. eyh Vasf, Muallim Nci ile birlikte nerettikleri yle Byle adl eserin nsznde Osmanl iiri hakkndaki grlerine genie yer vermitir. Arap edebiyatn ve ran iirini bilmeyenlerin iyi bir air olamayacan syleyen eyh Vasfnin baz manzumeleri Mstecbzde smet Bey, Cenab ahabeddin ve Hseyin Sret tarafndan beenilmi ve taklit edilmitir. Tanzimattan sonraki yllarda daha ok Batl air ve yazarlardan yaplan tercmelere karlk eyh Vasf, Evhadddn-i Enver, Ferdddin Attr ve Molla Cm gibi Fars edebiyatnn nde gelen airlerinden eviriler yapmtr. Yazd sarf ve nahiv kitaplar uzun sre mekteplerde okutulmutur. Eserleri. Cezebt (stanbul 1302, btn manzumeleri bu kitapta bir araya getirilmitir); yle Byle (stanbul 1302, Muallim Ncinin Mesd-i Harbt takma adyla karlkl mektuplar); Hikemt- slmiyye (stanbul 1304, Sad-i rzden tercme edilmi manzum ve mensur hikyeler); Reyhn (stanbul 1305, Menev ile Bostndan tercme edilmi hikyeler); Feyz-bd (stanbul 1308, byk slm ediplerinin hayat hikyeleriyle baz manzum eserlerinden tercmeler); Brika (stanbul 1308, Yavuz Sultan Selimin Farsa iirlerinin bir ksmnn tercmesi); Mnet- eyh Vasf (stanbul 1316); Muhdart (stanbul 1318, Ahmed Midhat Efendi ve dierleriyle yapt tartmalara ait yaz

dizisinin geniletilmi ekli). eyh Vasfnin Netnin Hilye-i Enbiy adl eserinin ilk nerine (stanbul 1312) yazd bir nsz bulunmaktadr. Ayrca eitli okullarda verdii kitbet, in ve lisn- Osmn dersleriyle ilgili notlarn Levmi (stanbul 1307), Bedyi (stanbul 1310), Sevti (stanbul 1311), Metli (stanbul 1314), Nahv-i Osmn (stanbul 1314; 4. bs. 1316) ve Kk Sarf- Osmn (stanbul 1326) adlaryla yaymlamtr.

BBLYOGRAFYA

Osmanl Mellifleri, II, 273-274; Ali Kemal, mrm (haz. M. Kayahan zgl), Ankara 2004, s. 3033, 48, 100; smail Hikmet [Ertaylan], Trk Edebiyat Tarihi, Bak 1925, II, 587-591; brahim Aleddin Gvsa, Mehur Adamlar: Hayatlar-Eserleri, stanbul 1933-36, s. 1495; bnlemin, Son Asr Trk airleri, s. 1906-1910; Kenan Akyz, Modern Trk Edebiyatnn Ana izgileri, Ankara 1979, s. 84; Erdoan Erbay, Eskiler ve Yeniler: Tanzimat ve Servet-i Fnun Neslinin Divan Edebiyatna Bak, Erzurum 1997, s. 60-82; erife an, Bir Hiciv Ustas air Eref, stanbul 2007, s. 260; Vasf Ali Efendi, TDEA, VIII, 513-514. Mustafa zsar

EYH VEF EFEND


(bk. MUSLHUDDN MUSTAFA).

EYH VEF KLLYES


stanbulda XV. yzyln ikinci yarsnda ina edilen klliye. stanbulun bir semtine adn vermi olan eyh Muslihuddin Mustafa bnlvefya (. 896/1491) ait klliye cami/tevhidhne, medrese, hankah, ifte hamam, imaret, tabhne, ktphane, eme ve trbeden meydana gelmitir. Cami ve ifte hamam Ftih Sultan Mehmed tarafndan Muslihuddin Mustafa Efendi adna yaptrlmtr. Ftih vakfiyesinde ismi gemeyen medresenin II. Bayezid zamannda ina edildii dnlmektedir. Cami ve hamam tamamen yklm olup cami betonarme olarak 1990l yllarda yeniden ina edilmitir. Cami nndeki hcre, trbe ve medresenin bir ksm duvarlar ile eme gnmze ulamtr. eyh Vef Camiinin Bizans dnemine ait bir kiliseden evrilme olduu yolunda aslsz iddialar bulunmakla birlikte ilk caminin Ftih Sultan Mehmed tarafndan yaptrld anlalmaktadr. Ftih vakfiyesinde cami Vefzde Camii diye belirtilmitir. Klliyenin merkezindeki caminin yanna 1481-1490 yllar arasnda medrese, mutfak ve ktphane gibi baz meknlar eklenerek buras geni bir klliye haline getirilmitir. 1491de eyh Vefnn lm zerine trbe yaptrlm ve daha sonra etrafnda bir hazre olumutur. Gneyde mihraba bitiik bir hcre, gneybatda eyh Vef Trbesi, kuzeyde muhtemelen U eklinde cami ile ortak avlulu medrese ve hankah yer almakta, mstakil bir ktphane binasnn bulunup bulunmad konusunda bir bilgiye ulalamamaktadr. Vakfiyelerde deiik bilim dallaryla ilgili 381 kitabn kaytl olduu, daha sonra yaplan balarla zenginleen bir ktphaneden sz edilmektedir (bk. EYH VEF KTPHANES). Burada ayrca bir eyh konann bulunmas beklenir ki kaynaklarda byle bir yapya rastlanmamtr. Klliyenin ifte hamamnn caminin batsnda yer ald bilinmektedir. lk yaplna Cmi-i Hkniyye terkibinin tarih drld (881/1476) caminin 1171 (1757) ylnda tamir grd mevcut kitbeden anlalmaktadr. Yap 27 17 m. llerinde enlemesine gelien bir plana sahiptir. Girite be gzl bir revak, kble ynnde mihrap sofas ve buradan girilen bir hcre yer almaktadr. Bir sra ta ve iki sra tula ile almak olarak ina edilen yapnn st, sekizgen kasnak zerine 11 m. apnda bir kubbe ve iki yanda yarm kubbelerle rtldr. Girii harimden olan minare caminin kuzeybat kesinde bulunmaktadr. eride cmle kapsnn nnde bir fevkan mahfil vardr. Plan itibariyle eski Eyp Sultan Camiinden etkilendii anlalan yap, yklmaya yz tuttuu gerekesiyle XX. yzyln balarnda yeniden ina edilmek zere yktrlm, I. Dnya Savann araya girmesiyle de bu inaat gerekletirilememitir. 1990-1994 yllarnda eldeki planlara uygun biimde yeniden ina edilmekle birlikte plana yansmayan ykseltiler ve rt sistemi hakknda baz soru iaretleri kalmtr. Caminin ilk yapldnda harimin her iki yannda st ikier kk kubbe ile rtl tabhne odalarnn yer alm olmas muhtemeldir. Cami nnde 4,10 3,50-3,70 cm. llerinde, girii mihraptan verilen, st tonozla rtl bir hcre yer almaktadr. ilehne olduu ileri srlen bu hcrenin geirdii tamirler neticesinde nemli lde deiiklie urad belli olmaktadr. Bugn yalnzca iki penceresi kalan karanlk hcrenin duvar rgs incelendiinde dou ve bat cephelerinde alt srada ikier, gney cephesinde ikisi altta,

biri stte olmak zere toplam yedi penceresinin bulunduu anlalmaktadr. Kk bir hcreye bu kadar ok pencerenin almas bilinen ilehne tasavvuruna aykr grnmektedir. Bu hcrenin ilehne deil eyh odas, itikf odas veya ktphane olduu dnlebilir. II. Bayezid zamannda ina edilen medreseden gnmze yapnn sadece bat ve kuzey duvarlar ulaabilmitir. Kalntlardan anlaldna gre, yan yana sralanm birbirine eit byklkteki odalarn U biiminde cami nnde konumlanmasyla ortak bir i avlu meydana getirilmitir. Ba odas bulunmayan medresede caminin ibadet zamanlar dnda dershane eklinde kullanld ileri srlmektedir. Medresenin dou kanad tamamen ortadan kalkmtr. Bat kanadnn bitiminde, zerinde tamiyeli ebced hesabyla 1197 (1783) yln veren kitbeye sahip bir kap yer almaktadr. Kitbede burada daha nce mevcut olan hankahn odalarnn yand ve I. Abdlhamidin emriyle tekrar ihya edildii belirtilmektedir. Ftih vakfiyesinde bir ifte hamamn varlndan sz edilir. Fakat bu yapdan gnmze hibir eser kalmad gibi kaynaklarda da yeterli bilgiye rastlanmamaktadr. 1815 tarihli bir suyolu haritasnda eyh Vef Medresesinin nnden geen Drlhadis soka ile Ktipelebi caddesinin kesitii kede iki kubbeli bir yap grlmektedir. Bu yap vakfiyede ad geen ifte hamam olmaldr. Nitekim Evliya elebi, Seyahatnmesinde fetihten sonra stanbulda Osmanllar tarafndan yaplan nc hamamn Vef Hamam olduunu syler. Trbe etrafnda gelien hazre klliyenin gneyinde camiyi ynde sarmtr. Hazrede yaklak 470 kabir tesbit edilmi, kabir talarndan yalnzca biri Zeyniyye tarikatyla ilikilendirilmitir. eyh Vefnn Zeyniyye tarikatna mensup olmasna ramen hazrede baka Zeyn mezar tana rastlanmamasnn sebebi henz bilinmemektedir. eyh Vefnn trbesi caminin gneyinde Vefa caddesine alan kapnn yannda yer almakta ve Farsa kitbesinden 896 (1491) ylnda ina edildii anlalmaktadr. Bir sra kesme ta ve sra tula ile almak olarak yaplan trbe kare planl olup 8,30 8,35-40 cm. llerindedir. Trbede biri eyh Vefya ait be sanduka yer almaktadr. Kaynaklarda eyh Vefnn bir erkek evldnn olduundan sz edilmemekte, fakat kpaa(zde) Trbesinde medfun bir olundan Evliya elebi Seyahatnmesinde bahsetmektedir. Hazrede bulunup gzden kaan yaplardan biri Lala Paalar Trbesidir. Batdaki hazrede yer alan bu trbede Lala Mehmed Paa (. 1004/1595) ile Lala Ramazan Paa (. 1013/1604) medfundur; trbede yatan nc kiinin ta onarmlar srasnda kartrlmtr. nc kabrin ba ta Mustafa b. brhime, ayak ta III. Mehmedin dads Halime Hatuna aittir. Trbe Pervititch sigorta haritasnda alt stunlu olarak gsterilmitir. Trbenin st rts hakknda bilgi yoktur. Ancak drt stun zerine oturan kubbeli bir yap olduu mezarlkta bulunan stunlar ve baklava dilimli stun balklarndan anlalmaktadr. 4,60 4,60 cm. llerinde kurulan trbenin bugn yalnzca ynde zerine stunlarn oturtulduu temel kaidesi ve dou cephesinde yukarya doru daralan sekiz keli iki mermer stun ayakta kalmtr. Trbenin hariminde 3,37 2,60 cm. llerinde st ak, ierisinde drt kiinin medfun olduu sofa eklinde geni bir ta sanduka yer almaktadr. Kaynaklarda eyh Vef Klliyesinin bir emesinden sz edilmekte, fakat emenin yaps hakknda bilgi verilmemektedir. Veftrbesi sokann Ktipelebi caddesi kndaki Vefa Meydannda birbirine olduka yakn, biri hazneli, dieri tek cepheli iki eme vardr. zerinde kitbesi bulunmayan hazneli meydan emesinin eyh Vef emesi olduu eski haritalardan anlalmaktadr.

Pervititch sigorta haritasnda aka grlen bu emenin haznesinin dou ve gney kesi sakalara mahsus iki ynl bir atal eme eklinde tertip edilmitir. Buras gnmzde metro almalarndan dolay toprak altnda kalmtr. eyh Vef Klliyesi bir tarikat klliyesi olduu halde burada tarikat faaliyetleriyle dorudan alkal olmayan ifte hamam, medrese ve ktphane gibi unsurlarn bulunmas klliyeyi dier tarikat yaplarndan ayrmaktadr. Yap zellikle tekke-medrese ilikisini gstermesi bakmndan nem tamaktadr.

BBLYOGRAFYA

Byezid Suyolu (ebeke), TEM, nr. 3339; Fatih mreti Vakfiyesi (haz. Osman Ergin), stanbul 1945; stanbul Vakflar Tahrir Defteri 953 (1546), s. 159; Hoca Sdeddin, Tct-tevrih (haz. smet Parmakszolu), stanbul 1979, s. 182; Ayvansary, Hadkatl-cevmi, I, 130-131; Abdlkadir Erdoan, Ftih Mehmed Devrinde stanbulda Bir Trk Mtefekkiri eyh Vefa, Hayat ve Eserleri, stanbul 1941, s. 16-20; Ayverdi, Osmanl Mimrsi III, s. 502; Yksel, Osmanl Mimrsi V, s. 185, 294; J. Pervititch, Sigorta Haritalarnda stanbul, [bask yeri ve tarihi yok] (Tarih Vakf), s. 185; Yksel Yolda Demircanl, stanbul Mimarisi in Kaynak Olarak Evliya elebi Seyahatnamesi, stanbul 1989, s. 418; M. Baha Tanman, stanbul Tekkelerinin Mimari ve Ssleme zellikleri Tipoloji Denemeleri (doktora tezi, 1990), Sosyal Bilimler Enstits, II/I, s. 9-17; a.mlf., eyh Vef Klliyesi, DBst.A, VII, 174; C. Gurlitt, stanbulun Mimari Sanat (trc. Rezan Kzltan), Ankara 1999, s. 43; Ahmet Sacit Akgzolu, Osmanl Camisinde Mihrab n Mekan (doktora tezi, 2002), M Trkiyat Aratrmalar Enstits, s. 17-19; Mustafa Srn, stanbul eyh Vef Camii Haziresi (yksek lisans tezi, 2006), M Trkiyat Aratrmalar Enstits; smail E. Ernsal, eyh Vef ve Vakflar Hakknda Yeni Bir Belge, slm Aratrmalar Dergisi, sy. 1, stanbul 1997, s. 55; Aziz Doanay, eyh Vefa Klliyesi, Dvn: lm Aratrmalar, sy. 20, stanbul 2006, s. 75-98. Aziz Doanay

EYH VEF KTPHANES


eyh Vef (. 896/1491) tarafndan stanbulda kendi adyla anlan semtte kurulan ktphane. Ftih Sultan Mehmed devri meyihinden eyh Vef diye tannan lim ve air Muslihuddin Mustafa iin ina edilen klliyede bir de ktphane bulunduu stanbul Vakflar Tahrir Defterindeki 919 Recebine ait (Eyll 1513) bir vakf kaydndan anlalmakta, ancak bu kayda esas olan vakfiyenin II. Bayezid devrinde dzenlenmi olmas ktphanenin ne zaman kurulduunu tesbitte glk karmaktayd. Bu kayda gre zviyede ciltli, ciltsiz kitaplar bulunmakta ve bu kitaplarn muhafazasyla grevli hfz- ktbe de gnlk 1 ake cret verilmekteydi. stanbul er Sicillerindeki bir baka belge bu konudaki tereddtleri giderdii gibi ktphane hakkndaki bilgileri de zenginletirmektedir. Nitekim II. Bayezid dneminde vakflar teftie memur edilen Mevln Aleddinin hazrlad Arapa bir hccete gre eyh Vef vakflarnn tasdikli bir vakfiyesi bulunmadndan, vakfn durumunun belirlenip iler hale getirilmesi iin padiahn emriyle Mevln Aleddin vakf mahalline gidip ahitlerle vakf mtevellisi Ms b. Ahmed ve ktib Mehmed b. s huzurunda vakfn durumunu tesbit ederek Receb 890 (Temmuz 1485) tarihli hcceti hazrlamtr. Bu belgede zviye ktphanesinde mevcut 381 kitabn eyh Vef tarafndan vakfedildii, ayrca eitli ilimlere ait kitaplarn adlarnn Rumeli kazaskerinin tasdik ettii bir defterde yazl olduu bildirilmektedir. Bunlar, otuz adet mkemmel ciltli Kurn- Kerm, kk boyda mkemmel ciltlenmi otuz Kuran cz, ciltli ve ciltsiz olmak zere tefsir, kavid-i Kurn ve tecvide dair elli dokuz, ehds-i nebeviyyeye dair elli, usl-i fkha dair on iki, fr- fkha dair otuz be, ilm-i meyihe dair 100, ilm-i men ve ilm-i nahivden dokuzar, ilm-i sarftan , tp ve lugat ilimlerinden on drder, ilm-i hikmetten yedi, ilm-i kelmdan be, ilm-i mantk ve hilftan , ilm-i heyetten yedi ve Trke, Farsa yirmi bir adet kitaptr. eyh Vef vakfiyesinde dn vermeyle ilgili olarak okuyucular st tabaka, orta tabaka ve alt tabaka diye e ayrlm, kitaplarn st tabakaya mensup emin ve mutemet kimselere rehinsiz, dierlerine rehin ve salam bir kefil karlnda verilmesi art koulmutur. Vakfiyede ayrca dn kitap verilecek her snf okuyucunun stanbul halkndan olmas gerektii belirtilmitir. 2 Safer 980 (14 Haziran 1572) tarihli bir kaytta tekkeye yaplan balardan hfz- ktbe 1 ake yevmiye verilecei bildirilmektedir (BA, KK, nr. 67, s. 110, hk. 1). XVI. yzyln sonlarna ait bir baka vakf tahririnden eyh Vef Zviyesinde bu kitaplarn hl mevcut olduu ve gnlk 1 ake cretli bir hfz- ktbn bulunduu anlalmaktadr (BA, Tapu Defteri, vr. 670, s. 450). Evliya elebi XVII. yzyln sonlarna doru ktphanenin hizmet verdiini, Ktibzde Zeynelbidn adl bir ahsn kitaplarn ktphaneye vakfettiini belirtmektedir. eyh Vef Ktphanesindeki kitaplarnn sonraki asrlarda ne olduu bilinmemektedir. Devr-i Hamd kataloglar arasnda bu ktphanenin katalogu bulunmad gibi stanbul ktphaneleri mfettilerinden Mahmud Beyin 1907de yazd bir raporda ehirdeki on iki ktphanenin kapal olduu ve bunlara ait baz kitaplarn pazarda satldnn ihbar edildii yazlmakta, bunlar arasnda eyh Vef Ktphanesi de saylmaktadr (BA, MF. KTV. Dosya 3, nr. 22). Muhtemelen evkf- mlhakkadan olduu iin bu koleksiyon tekkelerin kapanmasndan sonra dalmtr. Ancak Abdlkadir Erdoan, Kprl Ktphanesinde (nr. 27) eyh Vefnn mihr vef ibareli vakf mhrn tayan bir kitabn tesbit ettii gibi ayn mhr tayan dier bir eser de Sleymaniye

Ktphanesinde (ehid Ali Paa, nr. 140) bulunmaktadr (Kut - Bayraktar, s. 230).

BBLYOGRAFYA

eyh Vef Vakfiyesiyle lgili 890 Tarihli Hccet, stanbul Mftl eriyye Sicilleri Arivi, Evkf- Hmyun Muhasiplii, nr. 102, vr. 150b-152a; Tursun Bey, Trh-i Ebl-Feth (nr. A. Mertol Tulum), stanbul 1977, s. 74-75; stanbul Vakflar Tahrir Defteri 953 (1546), s. 159; Abdlkadir Erdoan, Ftih Mehmed Devrinde stanbulda Bir Trk Mtefekkiri eyh Vefa, Hayat ve Eserleri, stanbul 1941, s. 8-9; Ayverdi, Osmanl Mimrsi III-IV, s. 502-506; Yksel, Osmanl Mimrsi V, s. 294; Gnay Kut - Nimet Bayraktar, Yazma Eserlerde Vakf Mhrleri, Ankara 1984, s. 230; Ernsal, Trk Ktphaneleri Tarihi II, s. 28-29; a.mlf., eyh Vef ve Vakflar Hakknda Bir Belge, slm Aratrmalar Dergisi, sy. 1, stanbul 1997, s. 47-64; M. Baha Tanman, stanbul Tekkelerinin Mimari ve Ssleme zellikleri Tipoloji Denemeleri (doktora tezi, 1990), Sosyal Bilimler Enstits, s. 9-17; Mustafa Kara, Bursada Tarikatlar ve Tekkeler, Bursa 1990, I, 100-101. smail E. Ernsal

EYH VEF er-RF


() Ebl-Vef Muhammed b. Muhammed b. mer er-Rif el-Haleb (. 1264/1848) Suriyeli sf ve air. 1179da (1765-66) Halepte dodu ve orada yaad. Ebl-Vef, Vef/Vef lakaplaryla tannr. Baz yazma eserlerinin kapanda ismi seyyid unvanyla birlikte kaydedildii belirtilmekteyse de (Zirikl, VII, 73; el-msl-slm, II, 553), kaynaklarda seyyidliine dair bilgi bulunmamaktadr. ocukluunda eyh smil Keyylnin tevikiyle ilim tahsiline balad. Bata babas olmak zere Rziyye Medresesi mderrisi eyh Mustafa Grn, eyh Hasan, eyh Ksm b. Ali el-Marib, eyh Muhammed ed-Dmak gibi limlerin rencisi oldu. Halep Emev Camii mderrisi eyh smil el-Mevhibden gramer, belgat, akaid, fkh ve tefsir okuyarak iczet ald. Rif-Sayyd tarikat eyhi olan babasyla birlikte 1194 (1780) ylnda Halepe gelen Rif eyhi Muhammed Trb el-Evktyi ziyaret ettii srada eyhin dikkatini ekti ve iltifatna mazhar oldu. eyh Evktye intisap ederek be yl hizmetinde bulundu, onun Seffhiye mahallesinde at tekkede zikirlere katld. 1199da (1785) seyr slkn tamamlayp hilfet alnca eyhi tekkenin postniinliini kendisine brakt. eyh Vefnn ayrca babasndan Rifiyye ve zeliyye hilfeti ald belirtilmektedir. Baz kitaplarnda adnn Rif ve zel yannda Halvet ve Nakibend nisbeleriyle de kaydedilmesi bu tarikatlara intisap ettiini gstermektedir. Onun ayrca Kdiriyye tarikatyla irtibatl olduu anlalmaktadr (Kustk el-Hms, s. 77). eyh Vef, Halepte muhtemelen babasnn eyhi Seyyid Hayrullah es-Sayydden dolay Mescidi Hayrullah adn alan ve halk arasnda Rifiyye Zviyesi diye mehur olan tekkede babasyla birlikte Rif zikrinin yan sra zel zikri de yapt ve babas yalannca tekkenin eyhliini stlendi. Merkez olarak kulland bu tekkenin yan sra Halepte ona bal drt tekke daha vard. Bunlardan Muhammed Trb el-Evktnin tekkesi 1242de (1826-27) Halep Valisi Ali Rz Paa tarafndan tamir ettirildi. eyhin mridi olan vali buraya iki ev ile Hnlharr sokanda bir dkkn vakfetti. Ali Rz Paa, Badat valilii srasnda 1837 ylnda eyh Vefy Badata davet etti. eyh Vef, olu Muhammed Baheddin ile gittii Badatta vali tarafndan arland. Ahmed er-Rif ve Abdlkdir-i Geyln bata olmak zere meyihin kabirlerini ziyaret etti. Onun Badata gelii dolaysyla air Abdlhamd el-mernin yazd kasidenin baz beyitlerini ve eyhin valiyi hizmetlerinden dolay ven iirinin baz blmlerini Kustk el-Hms eserinde kaydetmitir (a.g.e., s. 76, 78). Tasarrufunda bulunan tekkelerden biriyle ilgili problemi halletmek iin stanbula giden eyh Vef tekkenin kendi tasarrufu altnda olduuna dair bir beratla geri dnd. Onun daha nce de stanbula gittii anlalmaktadr. eyh Vef, Reblevvel 1264te (ubat 1848) Halepte vefat etti. Kabri Halepte Trbetsslihnde Makm- brhimin dou tarafndaki duvarn yanndadr. Ebl-Hd es-Sayyd onun 1270 (1854) yl civarnda yetmi yana yaklat srada ldn sylyorsa da (ldetl-cevhir, s. 426-

427) bu bilgi dier kaynaklarda yer almamaktadr. Sad el-Kudsnin eyh Vef hakknda yazd mersiyesinin yirmi dokuz beytini Rgb et-Tabbh kaydetmitir (lmn-nbel, VII, 289-290). Gzel sesi ve gzel kraatiyle Kurn- Kermi ok etkili bir ekilde okuduu iin halk arasnda znet vasfyla anlan eyh Vefnn ayn zamanda iyi bir air, hatip ve msikiinas olduu belirtilmektedir. Baz manzumeleri kendisinin ynettii zikir halkalarnda, vefatndan sonra dier Halep zviyelerinde zikirler srasnda ve mevlidlerde okunmutur. adalarndan Seyyid Mustafa ile Muhammed el-Mr onun hakknda methiyeler yazmtr. eyh Vefdan sonra yerine olu eyh Muhammed Baheddin gemi, babasndan Rifiyye iczeti alarak irad faaliyetini srdren Muhammed Baheddin, Halep Hanef mftl grevinde bulunmutur. Eserleri. 1. Risle f esmil-evliyil-medfnn f aleb. Halepte kabri bulunan neb, ehid, lim ve velleri anlatan eser 756 beyit ve alt mensur satrdan olumaktadr. Mellif eserin mukaddimesinde, souk humma hastalna yakalannca Allah katnda vellerin efaatiyle ifa bulaca midiyle eseri kaleme almaya baladn, tamamladktan sonra da iyiletiini syler. Ttel ( )el-Yes eseri nshasn karlatrarak neretmi (el-Meri, XXXVIII [1940], s. 335-413), Abdurrahman b. Hseyin el-veys el-Haleb, Nu-be min almi alebi-ehb min enbiy ve ulem ve evliy adyla erhetmitir (Halep 2003). Eserin eyh Muhammed es-Sbn tarafndan yaplan zeylinde eyh Vefdan balamak zere 1264-1316 (1848-1899) yllar arasnda Trbetsslihne gmlen ahslar yer almaktadr (M. Rgb et-Tabbh, VII, 288). 2. Ta-rzlbrde ve tard-idde. Bsrnin adetl-brdesinin tahmsi olup bir blmn Rgb etTabbh kaydetmitir (a.g.e., VII, 282-284). 3. Esm ehli Bedr. Eserde baz sahbenin biyografisine de yer verilmitir (a.g.e., VII, 289). 4. Dvn uab. eyh Vefnn Halep Emev Camiinde okuduu hutbeleri ihtiva etmektedir (Kustk el-Hms, s. 80). 5. el-Full-vefiyye fis-sdeti-fiyye. Tasavvuf riclinin anlatld eser bir mukaddime ile on babdan oluur (M. Rgb et-Tabbh, VII, 288). 6. Mevlid. Bu manzum eser baslmtr (a.g.e., a.y.). Mellifin ayrca be mensur mevlidi bulunmaktadr (a.g.e., VII, 288-289). iirlerini bir divanda toplad belirtilen eyh Vefya nisbet edilen dier eserler unlardr: Risle fil-cevmi vel-medris vet-teky ellet f aleb, Risle f avil-esmis-Shreverdiyye, Risle fhiyye f erknid-dnil-amse, Mecmu fevid, el-adetl-heciyye, e-avfiurrfiye fil-fevtiil-kfiye, Risle f bai scdil-alb, erul-Celceltiyye ve beyn av-ih, Risle f av direti seyyid Ebil-asen e-el, Rislet istie, ade istiiyye, Risle f av arfil-f (a.g.e., a.y.), Rislet abi nik, Rislet yai-alavt alen-neb (Kustk el-Hms, s. 80).

BBLYOGRAFYA

Sayyd, ldetl-cevhir, Beyrut 1301, s. 426-427; Kustk el-Hms, deb aleb fil-arnittsi aer, Halep 1925, s. 74-82; M. Rgb et-Tabbh, lmn-nbel bi-tri alebiehb, Halep 1926, VII, 277-291, 353; Zirikl, el-Alm, VII, 73; Kehhle, Muceml-mellifn, XI, 254-255; M. Hayreddin el-Esed, Mevsat alebil-murene (nr. Muhammed Keml), Halep, ts. (Matbaat cmiati Haleb), V, 64, 120; Abdurrahman b. Hseyin el-veys el-Haleb,

Nube min almi alebi-ehb min enbiy ve ulem ve evliy, Halep 2003, s. 9-14, 161165; Tutel el-Yes, Manmet ey Vef f evliyi aleb, Muaddime, el-Meri, XXXVIII, Beyrut 1940, s. 324-334; el-msl-slm, II, 553. Reat ngren

EYH YAVS
(. 920/1514) Bayram-ems eyhi, eyhlislm Ebssud Efendinin babas. orumun skilip ilesine bal Baz mevkiindeki md (Direklibel) kynde dodu. Asl ad Muhyiddin Muhammeddir. md nisbesinden dolay Diyarbekirli (mid) ve Krt asll olduuna dair rivayetler doru deildir. Yavs lakab kendisine, Bursal Mehmed Thirin bizzat skilip halkndan duyup naklettiine gre ilme kene (yavs) gibi yapmasndan dolay II. Bayezid tarafndan verilmitir (Osmanl Mellifleri, I, 198). Soyu Mvernnehirden Anadoluya g eden bir aileye dayanr (eceresi iin bk. Mstakimzde Sleyman Sdeddin, Mecelletn-nib, s. 443). Dedesi Muhammed Efendi, Semerkant Valisi Ulu Beyin doancbas idi. Babas Mustafa Efendi, kardeleri Ali Kuu ve Abdnneb ile birlikte hmileri Ulu Beyin ldrlmesinden (853/1449) sonra Semerkant terkedip Anadoluya gelmi, Mustafa Efendi skilipte Zeyniyye tarikat eyhlii yapm ve burada vefat etmitir. Kabri eyh Yavs Camii bitiiindedir (Arnc, sy. 18 [1940], s. 535). eyh Yavs ilk eitimini amcas Ali Kuu (Takprizde, s. 342) ve Aleddin Ali Tsden (Mecd, s. 349) ald. Kaynaklarda hangi tarikata mensup olduu belirtilmeyen Muslihuddn-i Kocev adl bir eyhten tasavvuf renimi grd, tefsir dersleri okudu. Ardndan Akemseddinin halifesi brhim Tennrye intisap edip hilfet aldktan sonra skilipte irad faaliyetinde bulundu (Takprizde, s. 342-343). Ancak onun brhim Tennr ile ilikisine dair kaynaklarda fazla bilgi bulunmamaktadr. Bununla birlikte Bayramlie mahsus bir kisve ile dolat, bu kisveyi eyh Muhyiddin Hakm elebiye giydirdii rivayet edilir (At, s. 345). Baz son dnem aratrmalarnda babasnn vefatndan sonra skilipte Zeyn eyhlii yapt ileri srlmekteyse de (Arnc, sy. 18 [1940], s. 536) kaynaklarda byle bir bilgi yer almamaktadr. eyh Yavs Risle-i Ahvl-i Slk adl eserinin sonunda adn belirtmedii bir tarikatn db zere yedi yl riyzet yapp uzlete ekildiini, hilfete nil olduunu, ancak mntesiplerinin baz konularda hal ve mrifet sahibi olmamasndan dolay bu tarikattan ayrldn sylemektedir. Takprizde, eyh Yavsnin 885te (1480) skilipten hacca giderken Amasyada sancak beylii yapan II. Bayezid ile grtn, bu grme esnasnda, Hicaz dnnde sizi saltanat tahtnda oturur halde buluruz diyerek onu padiahlkla mjdelediini aktarr (e-ei, s. 343). Bir yl sonra tahta kan II. Bayezid, Yavsye besledii muhabbetten dolay onu stanbula ard ve kendisine bir tekke (Yavs Baba Tekkesi) ina ettirdi (bu tekke daha sonra Abdlmecid Sivsnin burada eyhlik yapmasndan dolay Sivs Tekkesi adyla tannmtr). Ebssud Efendi babasnn bu tekkedeki meihat dneminde dnyaya gelmitir. II. Bayezid ile yakn ilikisi sebebiyle hnkr eyhi lakabyla anlan Yavs Efendi adna padiah tarafndan stanbul ve skilipte vakflar tahsis edilmitir (skilip vakfiyesi hakknda bk. Arnc, sy. 18 [1940], s. 536-537; Klc, sy. 5 [1983], s. 4748). eyh Yavsnin devlet yetkilileri nezdindeki itibarl konumunu kullanarak tasarruflarda bulunmad, halifelerinden Meyyedzde Abdrrahim Efendinin kardei Abdurrahman Efendinin Rumeli kazaskerlii grevinden azledilmesi zerine greve iadesi iin duada bulunmak ve greve

dneceini mjdelemekle yetindii ve Abdurrahman Efendinin Yavuz Sultan Selim devrinde yeniden ayn greve getirildii rivayet edilir (Hoca Sdeddin, V, 255-256). Hseyin Vassf, Yavsnin Edirne eyh c Zviyesinde uzun mddet eyhlik yaptn sylemektedir (Sefne-i Evliy, II, 466). Atnin naklettiine gre Yavs, 1499 yl civarnda Edirneye gelmi, nebaht Seferinden dnen II. Bayezid ile grm, bir sre burada kalarak Cerrahzde Aleddin Efendiye hilfet vermitir. II. Muradn emriyle Somuncu Babann halifelerinden cddin Karamn iin ina edilen eyh c Derghnda bir mddet irad faaliyetinde bulunan Yavs Efendi ile bu dergh Bayramliin Tennriyye koluna intikal etmitir. Edirne tarihisi Ahmed Bdye gre Yavs Efendi, Edirneden memleketi skilipe dndnde halifesi Serezli (Siroz) Muslihuddin Edirneye gelerek burada ikamet etmitir (imek, s. 240). II. Bayezid devrinin sonuna (1512) kadar stanbuldaki tekkesinde faaliyet gsteren eyh Yavs daha sonra memleketi skilipe dnp burada at tekkede irad faaliyetini srdrrken vefat etti. Trbesi skilipte kendi adyla anlan caminin bitiiindedir. Trbesinin Kayseride ve stanbul Yavuz Sultan Selim Camii avlusunda olduuna dair rivayetler doru deildir. eyh Yavs amcas Ali Kuunun kz Sultan Hatun ile (Mecdye gre dier amcas Abdnnebnin kz ile) (ekik Tercmesi, s. 351) evlenmi, bu evlilikten iki kz ve drt olu (Ebssud, Nasrullah, Mehmed, Abdlfettah) dnyaya gelmitir. Rukye adl kzn Anadoluda faaliyet gsteren ilk Halvet eyhlerinden Habib Karamn ile evlendirmi, Habib Karamn kaynpederiyle aralarnda kan anlamazlk zerine skilipten ayrlp Amasyaya yerlemitir. Lmi elebi bu anlamazln dervilik kuvvetiyle halledildiini syler, ancak anlamazln sebebi konusunda bilgi vermez. eyh Yavsnin vakfn evldiyelik kurduu, Habib Karamnnin ise erbbiye olarak kurmasn istemesi yznden aralarnn ald rivayet edilir. Yavsnin dier kz halifesi Meyyedzde Abdrrahim ile evlenmitir. Yavsnin oullarndan eyh Nasrullah (. 974/1566) babasnn lmnden sonra skilipteki tekkede eyhlik yapm, ardndan stanbuldaki tekkenin postniinliini stlenmitir. Bu tekkenin altnc postniini olan eyh Nasrullahn kabri kardei Ebssud Efendinin Eypteki mezarnn yanndadr. eyh Yavsnin dier olu Yavszde Mehmed Efendi (. 1017/1608) dnemin nl Halvet eyhi Nreddinz-deye intisap ederek hilfet alm, skdar Atik Vlide Drlhadisinde muhaddislik ve camisinde vizlik yapmtr. skdar Atik Vlide Camii mihrab nnde medfundur (Hseyin Vassf, III, 346). eyh Yavsnin Ebssuddan gelen nesli daha ok ilmiye mesleine intisap etmitir (A, IV, 98). Bayramiyye-i emsiyyenin Tennriyye kolunu stanbul, skilip ve Edirnede devam ettiren eyh Yavs Muslihuddin Siroz, Meyyedzde Abdrrahim (Hac Efendi, Hac elebi), Cerrahzde Aleddin Efendi ve Baheddinzde Muhyiddin Mehmed Efendi adl drt halife yetitirmitir. eyhinin vefatnn ardndan Yavs Baba Tekkesinde onun grevini srdren Muhyiddin Siroznin kabri Eyp civarndadr (Takprizde, s. 354; Mecd, s. 351). Muslihuddin Siroznin ardndan Yavs Baba Derghna postniin olan Meyyedzde Abdrrahim tasavvuf yoluna girmeden nce Sinan Paa ve Hocazde gibi mehur limlerden ilim tahsil etmi, Kann Sultan Sleyman devrinin bandan itibaren on sekiz yl mddetle irad hizmeti grmtr (Takprizde, s. 431-432). eyh Yavsnin dier halifesi Cerrahzde Aleddin, Edirnede eyh c Zviyesinde 100 yana kadar irad faaliyetinde bulunmu, vefatnda tekkenin hazresine defnedilmi, yerine Meyyedzde Abdrrahimin yannda slkn tamamlayan olu Muslihuddin Mustafa gemitir. Muslihuddin Edirneden stanbula giderek yedi yl kadar Yavs Derghnda faaliyette bulunduktan sonra

Edirnede vefat etmi, olu Emre elebi, eyh c Zviyesinde postniin olmutur. Bir sre Balkesirde faaliyet gsterip Yavs Baba Tekkesi eyhi olan Baheddin-zde Muhyiddin Mehmed, Mevln Kestelden ders okumu, Eb Hanfenin el-Fhl-ekberine el-avll-fal adyla erh yazmtr (stanbul 1979). Risletl-vadetil-vcdiyye (Kahire 1328), er-i Esm-i sn (Sleymaniye Ktp., Badatl Vehbi Efendi, 1-97 varak), Risle-i Srr- ader gibi eserleri olan Baheddin-zdenin (Osmanl Mellifleri, I, 41-42) kabri Kayseride brhim Tennrnin yanndadr. Bayramiyyenin Tennriyye kolu Baheddinzdenin halifeleri vastasyla Karamandaki Akehir beldesinde yaygnlk kazanmtr. Dier bir halifesi Germiyanl Nreddin Hamzadr (ngren, s. 162). Baheddinzdenin ardndan Yavs Baba Tekkesi postniinliine Zhidzde Abdurrahman Htif gemitir. Yavs Efendinin yetitirdikleri arasnda Sultan Selim Camii imamlarndan Muhyiddin znik, bn Kemalin talebesi Kad Pervz Abdullah Efendi, mm olduu halde kuvvetli bir irad gcne sahip eyh skender b. Abdullah, eyh s (Mecdddin Akhisr) gibi kiiler de vardr (a.g.e., s. 159; Hseyin Vassf, II, 467). Cerrahzde Muslihuddin Mustafa, kendisine Byezid-i Bistmnin rehberlik ettii ryasnda Yavs halifelerinin kemalde stnlk asndan Muslihuddin Siroz, Hac elebi, Cerrahzde Aleddin ve Baheddinzde eklinde sralandn mahede ettiini, Baheddinzdenin eyhi gibi hem zhir hem btn ilimlerde yetimekle birlikte zhir ilimlerle meguliyetinin daha fazla olmas sebebiyle ilk halifenin mnev meclisinden uzak kaldn syler (At, s. 353). eyh Yavs, dier Bayram meyihi gibi medrese ve tekke ilimlerini ahsnda birletirmi lim bir sfdir. Olu Ebssuda Osmanl medreselerinde okutulan iye-i Tecrd, er-i Mevf, er-i Mift ve iye alel-Muavvel dersleri verecek kadar zhir ilimlere vkf olan eyh Yavs, Ali Kuudan hadis iczeti almtr (Mecd, s. 351). Eserini erhettii eyh Bedreddin gibi melmet ve vahdet-i vcd nevesine sahip olan eyh Yavs, Muhyiddin bnl-Arab mektebine mensup bulunmas ve Vridt erhinde zellikle bnl-Arab irfanndan beslenmesi sebebiyle eyh-i Kebr Muhyiddin lakabyla da anlmtr. Tasavvufu harflerine iaretle Allaha tvbe (t), kalpte safa (s), ezel ahde vef (v) ve fen (f) eklinde tanmlayan eyh Yavs, seyr slkte alt tr zikirle (zikr-i lisn, zikr-i kalb, zikr-i srr, zikr-i rh, zikr-i haf, zikr-i zt) alt makamn (makm- ehdet, makm- rh, makm- hayret, makm- kbe kavseyn, makm- ev edn, makm- ird) katedildiini syler. Slke nefiy ve ispat zikriyle balanp ism-i cell ile bitirilir (At, s. 353-354). Harrzdeye gre bu usul Bayramliin kaynakland Safeviyye tarikatnn slk tarzdr. Slkn nihayetine eren insn- kmil, ilh isimlerin hakikatleri kendisine Hak tarafndan tlim edildiinden znde btn kevn-ilh hakikatleri ve srlar toplayan kimse olarak meleklerden stndr (Akar, skilipli eyh Muhyiddin Yavs, s. 80-86). Yavs, sfnin bu ilh srlar akln kavrayamamas sebebiyle tam mnasyla aklamayp srlara iaret etmekle yetinmesi gerektiini, aklamas halinde katledilebileceini syler. Eserleri. 1. Taul-ai f eri kefi esrrid-dei. Bedreddin Simvnin Vridt- Kbrsnn Arapa erhidir. 872de (1467) tamamlanan eserde Kueyrnin er-Risle, Muhyiddin bnl-Arabnin Ful-ikem, Sadreddin Konevnin Kitbl-Fkk, Meyyidddin Cendnin erul-Fu, Abdrrezzk el-Knnin Tevltl-urn ve Ilt-fiyye, Abdullah- lhnin Kefl-Vridt adl eserlerinden ve ada Seyyid Ahmed Krmnin Naatlhimninden istifade edilmitir (stanbul Belediyesi Atatrk Kitapl, Osman Nuri Ergin, nr. 25; Sleymaniye Ktp., Dml Baba, nr. 307, Hamidiye, nr. 645, Hac Mahmud Efendi, nr. 2620, Esad

Efendi, nr. 1396, Crullah Efendi, nr. 1055, Yazma Balar, nr. 3611, Nafiz Paa, nr. 1234). 2. Risle-i Avl-i Slk. Zikir trleri, nefis mertebeleri ve makamlar gibi seyr slkle ilgili konulardan bahseden eser ( Ktp., AY, nr. 3629, vr. 53b-55b) Harrzdenin Tibynnda Risle f slki-arati-afeviyye (II, vr. 223a-225a), Atnin Zeyl-i ekikinde Risle (s. 353-355) adyla iktibas edilmitir. Eserde tarikatn ad ak bir ekilde zikredilmemekle birlikte brhim Zhid Geyln ve mer Halvetnin fikirlerine atflar vardr. Risle Ahmet Yldrm tarafndan Trkeye evrilmitir (skilipli eyh Muhammed Muhyiddin Yavsnin Bir Rislesi ve Rislede Geen Hadislerin Tahrc ve Deerlendirmesi, Tasavvuf: lm ve Akademik Aratrma Dergisi, Ankara 2001, sy. 6, s. 105-117). 3. Esm-i Ehlullh. Eb Bekir el-Vstden balayp Ebl-Hseyin elHim ile sona eren 425 sfnin isim listesini ierir (Sleymaniye Ktp., Pertevniyal Sultan, nr. 904, vr. 30a-31b). eyh Yavsye Talt al tefsril-Beyv, Talt- Al adl eserler de nisbet edilmektedir (Osmanl Mellifleri, I, 199; Akar, skilipli eyh Muhyiddin Yav-s, s. 61).

BBLYOGRAFYA

Takprizde, e-ei, s. 342-345, 354, 431-432; Mecd, ekik Tercmesi, s. 349-351; Hoca Sdeddin, Tct-tevrh (haz. smet Parmakszolu), Ankara 1992, V, 255-257; At, Zeyl-i ekik, s. 344-355; Peuylu brhim, Trih, I, 55; Hseyin Ayvansary, Hadkatl-cevmi: stanbul Camileri ve Dier Dn-Sivil Mimr Yaplar (haz. Ahmed Nezih Galitekin), stanbul 2001, s. 176177; Mstakimzde Sleyman Sdeddin, Mecelletn-nib (tpkbasm), Ankara 2000, s. 443; a.mlf., Risle-i Melmiyye (nr. Abdurrezzak Tek, Melmet Risleleri-Bayrm Melmlie Dir iinde), Bursa 2009, s. 221; Kstendilli Sleyman eyh, Bahrl-velye: 1001 Sf (haz. Sezai Kk Semih Ceyhan), stanbul 2007, s. 604-605; Harrzde, Tibyn, II, vr. 223a-225a; Sicilli Os-mn, IV, 341; Osmanl Mellifleri, I, 41-42, 198-199; Hseyin Vassf, Sefine-i Evliy (haz. Mehmet Akku Ali Ylmaz), stanbul 2006, II, 466-467; III, 345-346; Zkir kr, Mecma-i Teky (Tayi), s. 60; Hediyyetl-rifn, II, 227; Mustafa Akar, skilipli eyh Muhyiddin Yavs: Hayat-Eserleri ve Tasavvuf Anlay, Ankara 1996; a.mlf., eyh Muhyiddin Muhammed b. Mustafa el-skilib (eyh Yavs): Hayat, Eserleri ve Varidat erhi Adl Eseri zerine, Trk Kltrnde z Brakan skilipli limler (haz. Mevlt Uyank), Ankara 1998, s. 193-215; Nimet Bostan, Ebussuud Efendi: Ecdd, Evld ve Akrabalar (mezuniyet tezi, 1950), Ed. Fak.; Fuat Bayramolu, Hac Bayram- Veli: Yaam-Soyu-Vakf, Ankara 1983, I, 49; Reat ngren, Osmanllarda Tasavvuf, stanbul 2000, s. 158-163; Selmi imek, Edirnede Tasavvuf Kltr, stanbul 2008, s. 238-244; Rfat Arnc, eyh Muhiddin Yavsi, orumlu, sy. 18, orum 1 Knunusni 1940, s. 535-537; Ali Klc, skilip eyh Yavs Camii Klliyesi, Rlve ve Restorasyon Dergisi, sy. 5, Ankara 1983, s. 47-63; mer skender Tuluk, skilip eyh Yavsi Camiinin Orijinal Plan zerine Bir Restitsyon Denemesi, TTK Belleten, LXVII/249 (2003), s. 447-456; Cavid Baysun, Ebussud Efendi, A, IV, 92, 98; Ekrem In, Yavs Baba Tekkesi, DBst.A, VII, 445-446; Ahmet Akgndz, Ebssud Efendi, DA, X, 365; Kmil ahin, Habib Karamn, a.e., XIV, 371. Kmil ahin - Semih Ceyhan

EYH ZFR
() Muhammed Zfir b. Muhammed Hasen b. Hamza Zfir elMeden (1829-1903) zel-Meden tarikat eyhi. ubat 1829da Trablusgarpn yaklak 200 km. dousunda bulunan Msrte kasabasnda dodu. Dedesi Medine erafndan Hamza Zfir olup babas Muhammed Hasan elMeden, ata yurdu olan Maribe giderek Fasta zeliyye tarikatnn Derkviyye kolunun kurucusu Muly el-Arab edDerkvye intisap etti. Derkvnin 1823te vefatndan sonra Medineye dnerken Trablusgarpa urad ve grd ilgi zerine burada kald. Muhammed Zfir din ilimleri babasndan tahsil ettikten sonra Tunus ve Cezayire gitti. Ardndan Msr zerinden Medineye geip burada iki yl ikamet etti. zel-Derkv tarikatnn Medeniyye kolunun kurucusu olan babasna intisap ederek hilfet ald ve onun lmnn (1847) ardndan zeliyye-Medeniyye tarikat eyhi olarak irad faaliyetine balad. Bu dnemde Medeniyye Trablus, Tunus, Fizan, Msr, Suriye ve Hicazda yayld. eyh Zfirin nfuzu 1860l yllarda giderek artmaya balad. Trablusgarp valilii Mart 1860ta Evkaf Nezretine bavurup kendisine mderrislik tevcih edilmesi talebinde bulundu. Temmuz 1860ta Trablusgarp valiliine tayin edilen Mahmud Nedim Paa onunla dostane ilikiler kurdu. 1870te stanbulda Pertevniyal Vlide Sultann iltifatna mazhar olan kardei Hamza Zfir ve Mahmud Nedim Paann tavsiyesiyle stanbula davet edilen eyh Zfir (Hseyin Vassf, I, 293) Osmanl ileri gelenlerinin yan sra ehzade Abdlhamid ile tant. stanbulda alan ilk zel tekkelerinden Balmumcu Tekkesinin bulunduu Unkapan civarnda yl kadar ikamet ettikten sonra Medineye dnd ve oradan Msrteye gitti. Bir rivayete gre Austos 1875te tekrar sadrazam olan Mahmud Nedim Paann, dier rivayete gre tahta knn (31 Austos 1876) ardndan II. Abdlhamidin davetiyle ikinci defa stanbula geldi. Ekim 1876da Sadrazam Midhat Paa onu Medineye gndermek istediyse de II. Abdlhamidin himayesinde 2 Ekim 1903te vefatna kadar stanbulda kald. ehzde Abdlhamidin Sleymaniye Camiinde namaz kld bir gn Hamza Zfir adnda bir eyhe rastlayp onunla dost olduu ve kendisine intisap ettii rivayet edilir (Osmanolu, s. 25). Hseyin Vassf ise Abdlhamidin, stanbula ilk geliinde eyh Zfire intisap ettiini ve eyhin Unkapan civarnda kald eve gizlice gidip geldiini kaydeder. eyh Zfirin bu srada Abdlhamide tahta kacan syleyerek onun zerinde etkili olduu inanc yaygn bir kanaattir. stanbula geliinden itibaren Abdlhamidin gvenini kazanan eyh Zfirin padiahla kurduu salam iliki sayesinde nfuz ve itibarn arttrt grlmektedir. Bu erevede Unkapanndaki Balmumcu Tekkesi yeniden ina edilmi, Beiktata Serencebey Yokuunda Erturul Tekkesi adyla bilinen cami-tevhidhne, selmlk, harem ve misafirhane yaptrlmtr. Bu tekkenin hazresine defnedilen eyh Zfirin mezarnn bulunduu ksma 1903-1904 yllarnda tasarm II. Abdlhamidin saray mimar Raimondo dAroncoya ait olan ve stanbulda yer alan art nouveau eserlerinin nemlilerinden saylan trbe, kitaplk ve bir eme ilve edilmitir (bk. EYH ZFR KLLYES). Sultan Abdlhamid eyhe ok deer verdii iin baz cuma selmlklarnda Erturul Tekkesine gitmi ve baz zel din gnlerde

onu Yldz Sarayna davet etmitir. Ayrca eyhin stanbuldaki aile mensuplar eitli rtbelerle taltif edilmi, resm kurumlarda grevlendirilmi ve masraflar devlet tarafndan karlanmtr. Msrtedeki tekkenin bakm yaplm, eyhin Trablusgarpta kalan aile fertlerinin ihtiyalar giderilmitir. Zfir Efendi stlendii baz siyas grevlerle dikkat ekmektedir. Aveml-meslik adl eserinde dile getirdii reformcu grleriyle stanbulda tannan Tunuslu Hayreddin Paay Abdlhamide tavsiye ederek stanbula arlmasn salamtr. Aralk 1878 - Temmuz 1879 tarihleri arasnda sadrazamlk grevinde bulunan Hayreddin Paa bu grevi srasnda ve sonrasnda onunla yakn diyalog ierisinde olmutur. Fransann 1881de Tunusu igalinin ardndan blgede Fransaya kar oluturulan politikalarn etkili klnmasna katk yapmaya alm, bu amala kardei Hamza Zfiri Trablusgarpa gndermi, ngilterenin 1882de Msr igali srecinde Urb Paa ile irtibata geerek igali nlemeye gayret etmitir. slm leminin eitli blgelerinden ve zellikle Arap vilyetlerinden gelen mslmanlar sarayn desteiyle Erturul Tekkesinde arlayarak sultanhalifenin nfuz ve itibarn arttrmak iin aba sarfetmi, kuvvetli balantlarnn bulunduu Kuzey Afrika, Msr ve Suriyede sultana itaat ve sadakati kuvvetlendirmeye almtr. el-Envrlkudsiyye ve en-Nrs-s adl eserlerinde Sultan Abdlhamidin hilfetine vurgu yapm, onu dil, eriata uyan ve mslmanlarn iyilii iin gayret gsteren bir sultan olarak takdim etmitir. eyh Zfir kaynaklarda bir grev verilmedii srece devlet ilerine karmayan ve daha ok tasavvuf kimliiyle nfuz kazanan bir ahsiyet diye zikredilir. Eserleri. 1. el-Envrl-kudsiyye f tenzhi turukl-kavmil-aliyye. zeliyye tarikatna dair olan eser 17 Cemziyelevvel 1297de (27 Nisan 1880) tamamlanm olup saraya sunulan nshasnn ( Ktp., TY, nr. 4648) batan 337 sayfas Trke, bu ksmn hiyeleriyle metnin devam Arapadr (stanbul 1302, 423 sayfa). Yaygn olan dier nshas Arapa olarak yaymlanmtr (stanbul 1304, 303 sayfa). Msr basksnda (1320, 96 sayfa) stanbulda neredilen Arapa nshann Sultan Abdlhamidin hilfetiyle ilgili sayfalar karlm ve dier baz ksmlar ksaltlmtr. 2. enNrs-s vel-burhnl- (stanbul 1301). 17 Cemziyelevvel 1298de (17 Nisan 1881) tamamland belirtilen eser zeliyye Tarikatnn Esaslar adyla Trkeye evrilmitir (trc. Muhammed nder, stanbul 2006). eyh Zfirin el-Envrl-kudsiyye iinde el-Vafet-firiyye ve en-Nrs-s iinde Arebl-vesil li-idrki mel mntebir-resil adl iki rislesi yer almaktadr.

BBLYOGRAFYA

BA, Yldz-Maruzat Defteri, nr. 66, evrak nr. 379; nr. 67, evrak nr. 394; BA, rade-Dahiliye, 734/60192, 789/64095; BA, rade-ML, 56/1321 B-8; 60/1322 -10; BA, YEE, 80/22, 80/39; BA, Y.MTV., 195/77; BA, Y.PRK.ASK, 38/69; BA, Y.PRK.TKM., 4/74; BA, rade-TAL, 162/1316 -135; 184/1317 R-5; Veliyyddin Yeken, el-Ma-lm vel-mechl, Kahire 1327/1909, s. 100-101, 169-177; Hseyin Vassf, Sefne-i Evliy (haz. Mehmet Akku - Ali Ylmaz), stanbul 2006, I, 293, 297, 307, 308; bnlemin, Son Sadrazamlar, s. 897-902, 939-940; J. S. Trimingham, The Sufi Orders

in Islam, Oxford 1971, s. 113, 126; Osman [Nuri] Ergin, Trkiye Maarif Tarihi, stanbul 1977, s. 869, 1075-1077; P. Bardin, Algriens et Tunisiens dans lEmpire Ottoman de 1848 1914, Paris 1979, s. 102-108; A. Schlch, Egypt for the Egyptians, London 1981, s. 244; Aye Osmanolu, Babam Sultan Abdlhamid: Htralarm, stanbul 1986, s. 25-26; . Tufan Buzpnar, Abdulhamid II, Islam and the Arabs: The Cases of Syria and the Hijaz (1878-1882) (doktora tezi, 1991), The University of Manchester, s. 89-96; Zek M. Mchid, el-Alm-aryye, Beyrut 1994, II, 125127; Abdlkdir Zek, en-Nefatl-aliyye f evrdi-eliyye, Kahire, ts. (MektebetlMtenebb), s. 235-242; Mustafa Salim Gven, Ebl-Hasan zil ve ziliyye (doktora tezi, 1999), M Sosyal Bilimler Enstits, s. 346-347, 369-392; Atill etin, Tunuslu Hayreddin Paa, Ankara 1999, s. 267-269, 308, 342-343; Mustafa Kara, Metinlerle Gnmz Tasavvuf Hareketleri: 18392000, stanbul 2002, s. 33-34; Hr Mahmut Ycer, Osmanl Toplumunda Tasavvuf (19. Yzyl), stanbul 2003, s. 603-608; Kamil Byker, II. Abdlhamid Hann eyhi eyh Muhammed Zfir Efendi ve Erturul Tekkesi, stanbul 2004; Gngr Teke, Zfir Konanda Bir Tuhaf Zaman, stanbul 2007; M. Baha Tanman, Erturul Tekkesi, DBst.A, III, 196-198; a.mlf., azel Tekkesi, a.e., VII, 138-139; a.mlf., azellik, a.e., VII, 139-140. it Tufan Buzpnar

EYH ZFR KLLYES


stanbul Beiktata XX. yzyln banda ina edilen klliye. zeliyye eyhi Muhammed Zfir Efendi iin II. Abdlhamid tarafndan Beiktata 1305 (1887-88) ylnda yaptrlan ve bugn cami olarak kullanlan Erturul Tekkesi yannda 1903-1904 yllarnda ina edilen klliye trbe, ktphane ve emeden oluur. eyh Zfir Efendi 2 Ekim 1903 tarihinde vefat edince Erturul Tekkesinin hazresine defnedilmi, ayn yl bir trbe inas iin saray mimar Raimondo dAroncoya proje siparii verilmitir. Udine Mzesi Arivindeki (talya) taslak ve izimler, dAronconun bu konu zerinde hayli almalar ve denemeler yaptn belgelemektedir. 1894 depremi sonrasnda stlendii restorasyon almalarnda Osmanl mimarisi hakknda bilgi edinen dAronco ayn zamanda art nouveau slbunda yetkin bir kiiydi. dAronco, aykr gibi grnen bu iki zellii bir araya getirerek kk fakat inceliklerle donanm bu eseri ina etmitir. Klliye, mimarlk tarihi literatrnde tarih ortamn deerlerini de ieren art nouveau/secession mimarlnn yetkin bir rnei olarak tannr. Trbe geleneksel kare planl emaya ve ktleye uygundur (8,50 m. 8,50 m.). Osmanl mimari tasarmnn belirleyici esi olan kubbe burada pozisyonunu korumaktadr. Ancak gnmzdeki kubbe formunun zgnl phelidir. Unit Organizzativa Galleria dArte Moderna di UdineGallerie del Progetto Arivindeki projesinde alem kesimine kadar dilimli ve bombeli olan kubbenin izleri halen mevcut kubbe eteinde durmaktadr. Bu form Alay Kknn nl dilimli kubbesini dndrmektedir. Dilimli blmn bitiminde alemin yerletirildii tepe ksm da Alay Kknde olduu gibi ykseltilmi, kubbeye barok bir grnm verilmitir. Geleneksel modeli deiimi iinde deerlendiren bu referans dier elerde de srdrlmektedir. Dekorasyon alan olarak grse de dAronco, Osmanl kubbesinin ayrt edici bask kubbe kasnan ihmal etmemitir ve ieride alt yapdan kubbeye gei iin yine geleneksel bir form olan ve kgir rt sistemlerinde kullanlan tromp esine bavurmutur. Halbuki kubbenin ahap kaburgal bir strktr vardr ve tromp kullanm zorunlu deildir. Kelerdeki kule eleri yukarya doru daralan eik izgileriyle bir gen izerek ykselirken arlk kulelerinin geleneksel strktrel ilevinden syrldn ve ilevinin yalnzca bir anlam ve gnderme olduunu ortaya koyar. Yukarda ad geen arivdeki zgn izimler, dAronconun yeni Osmanlc (Osmanl revivalist) esprisine ne kadar hkim olduunu kantlar; ayn zamanda Osmanl mimarlnn yapsalc geleneinin snrlarn aradn belgeler. eyh Zfir Trbesi tasarmna bir art nouveau/secession rneinde de baklabilir. Sar olan arka cephe dndaki cephe birbirine e biimde dzenlenmitir. Cephenin eksenine yerletirilmi, Viyana rneklerini anmsatan dar ve yksek pencerelerde, birer kenarlar eri konik genlerden oluan bir zemin zerinde bir ift ekenar drtgen iine zeytin dallarndan oluan bitkisel motif vardr. Yandaki gen alanlarda bir mukarnas stilizasyonu olarak kabartma ve oyuklarn almak yerletirilmesiyle kk kare motiflerin negatif-pozitif alma ayn izgiyi rnekler. Altta yatay bir bant oluturan kare pencereler ve kelere yerletirilmi kare bezeme panolar, artc biimde Amerikal mimar F. L. Wright tasarmlarna bir anlatm yaknln gsterir. Sonu olarak dAronconun eyh Zfir Trbesinde geometrik dekorasyonun egemen olduu bir yaklamla alt sylenebilir. meknda restorasyonlardan nce kubbe zerinde ak yeil ve pembe renkli bir bezeme vard. Serbeste kvrlan kenger yapraklarnn evreledii daire biimli bir madalyonun

iine natralist iek demetleri yerletirilmi, duvarlar pembe/somon renkte stuka ile allmt. Ayr girii olmayan ktphane trbeden geilerek girilebilen zel bir kitaplktr. Kare planl kk ktphane yine kubbe ile rtldr. Ancak bu kubbe, XIX. yzyln ahap kaburgal tayc sistemine uyan ve kubbenin geleneksel elerini kullanmayan, mesel kasna bulunmayan bir erisel rtdr. Kelerdeki kulemsi elerle kk kubbenin ilikisi trbede olduu gibi strktrel grnml bile deildir. dAronco burada, beklenmedik bir yaklamla yine yerel referanslara bavurarak her cepheye sivil yaplar ve konutlar artran birer yarm altgen kma yapm, bununla kitapln kiiye zgln vurgulamak istemi gibidir. meknn merkezinde yer alan minik kubbenin eteklerinde aldan renksiz ve malakr trde bir bezeme vardr. eyh Zfir Klliyesini tamamlayan son para iki yzl kk emedir. Suyunu Hamidiye suyu tesislerinden alan eme, stanbul geleneinde bir kentsel donanm esi olan kk emelere tasarm kalplar ve lsyle uyan bir rnektir; tekke programnn da vazgeilmez elerindendir. Raimondo dAronco, klliye bahesiyle sokan kot farkn deerlendirerek iki deiik dzlemde alm, bu da emenin bir meydan emesi gibi plastik eye dnmesini salamtr. Kitbe, tura vb. elerin dnda dekoratif desenlerin tamam geometrik motiflerden, minik gen, kare ve mukarnas stilizasyonlarndan olumaktadr. gen, kare ve daire motiflerinden meydana gelen bir modl ritmik biimde yinelenerek dkme demirden zgn bahe parmakln oluturur ve klliye yaplarn birbirine balar. Yannda yer ald Erturul Tekkesinin parmaklklarndan farkl bir parmaklk kullanlarak klliyenin arsadaki snr belirlenmitir.

BBLYOGRAFYA

Hseyin Vassf, Sefne-i Evliy (haz. Mehmet Akku - Ali Ylmaz), stanbul 1990, I, 259-260; Afife Batur, Yldz Serencebeyde eyh Zafir Trbe, Kitaplk ve emesi, Anadolu Sanat Aratrmalar, stanbul 1968, I, 103-138; a.mlf., Les oeuvres de Raimondo DAronco Istanbul, Atti del Congresso Internazionale di Studi su Raimondo DAronco e il suo tempo, Udine 1982, s. 118-134; a.mlf., Raimondo dAronco et ses travaux ffectus Istanbul, Atti del convegno: Architettura e architetti Italiani ad Istanbul tra il XIX e il XX secolo, Istanbul 1995, s. 33-38; a.mlf., Italian Architects and Istanbul, Environmental Design: Journal of the Islamic Environmental Design Research Centre, VIII/9-10 (1993), s. 134-141; a.mlf., stanbul Art Nouveausu, TCTA, IV, 10861088; Z. Nayr, Raimondo DAronco and Ottoman Revivalism, Atti del Congresso Internazionale di studi su Raimondo DAronco e il suo tempo, Udine 1982, s. 135-149; M. Nicoletti, Memoria e linguaggio in Raimondo DAronco, a.e., s. 216-222; D. Barillari, Raimondo DAronco, Roma 1995, s. 80-83, rs. 127-133; a.mlf., Genius loci e Modernismo: le ville di Raimondo DAronco tra architettura ottomana e mitteleuropa, Atti del convegno: Architettura e architetti Italiani ad Istanbul tra il XIX e il XX secolo, Istanbul 1995, s. 21-32; a.mlf. - E. Godoli, Istanbul 1900, Istanbul 1997, s. 30-32, 93, 95-97, 100-104; zer Soysal, Trk Ktphanecilii, Ankara 1999, VI, 229-234; A. Barey, Sulle sponde del Bosforo, Istanbul fra Oriente e Occidente, Lotus internazionale, sy. 26, Milano 1980, s. 38, rs. 1-5; M. Baha Tanman, Erturul Tekkesi, DBst.A, III, 196-198.

Afife Batur

EYHAYN
() Buhr ile Mslimi ifade eden bir hadis terimi. Szlkte yal kimse anlamndaki eyh kelimesi hadis terimi olarak genellikle kendisinden hadis rivayet edilen hoca mnasna gelir. Kelimenin ikil hali olan eyhn/eyhayn szyle hadis ilminde Buhr ve Mslim kastedilir. Bir hadis nakledildikten sonra kaynan gstermek zere mttefekun aleyh veya ravh-eyhn ya da ahreceh-eyhn dendiinde o hadisin hem Buhr hem Mslim tarafndan rivayet edilerek el-Cmiu-alerine kaydedildii anlalr. Lafzlar farkl olsa da ayn anlam tayan bir hadisin her iki eserde ayn sahbden nakledilmesi durumunda bu hadis iin mttefekun aleyh denir. Lafzlar ayn olsa da Buhr ve Mslimin farkl sahblerden rivayet ettii hadis iin bu tabir kullanlmaz. Hadis limleri bu tr rivayetlerde ravh-eyhn veya ahreceh-eyhn ifadelerine yer vermilerdir. I ve II. (VII-VIII.) yzyllarda hadislerin genellikle sahihi ile zayfn ayn eserde tasnif etme gelenei hkim olduundan Buhr ile Mslimin sadece sahih hadisleri derleyen almalar hadis tarihinde bir dnm noktas tekil etmitir. Onlarn meydana getirdii el-Cmiu-aleri mmetin tamamna yakn Kurn- Kermden sonra en sahih kitap diye kabul etmi, bu iki eserde yer alan hadisler sahihin en yksek derecesini oluturmutur (bns-Salh, s. 18, 27). Hadis ilmine yaptklar byk katk ve tasnif ettikleri bu eserler sebebiyle Buhr ile Mslim muhaddisler arasnda byk itibar grmtr. IV. (X.) yzyln sonlarnda Hkim en-Nsbrnin oka kulland eyhayn terimini Buhr ile Mslim hakknda ilk defa kimin kulland bilinmemektedir. slm tarihiyle kelm ve mezhepler tarihinde eyhayn kelimesiyle Hz. Eb Bekir ve mer, Hanef fkhnda Eb Hanfe ile Eb Ysuf, fi fkhnda Abdlkerm er-Rfi ile Nevev kastedilmektedir (ayrca bk. HULEF-yi RDN; MMEYN). eyhayn kelimesi baz eserlerin isimlerinde yer alm, Hkim en-Nsbrnin el-Mstedrek aleaayn el-Mstedrek ale-eyayn olarak da anlmtr. Ayrca bn Btin el-Beyn ammet-tefea aleyhi-eyn, bnl-Mlkknn el-Bla f edil-akm mimmet-tefea aleyhi-eyn ve gnmz melliflerinden M. Fud Abdlbknin el-Ll vel-mercn fmet-tefea aleyhi-eyn adl eserleri bu tr kullanmn en tannan rnekleridir.

BBLYOGRAFYA

Hkim, el-Mstedrek (At), I, 42; bns-Salh, Ulml-ad, s. 18, 22, 27-28; bn Hacer elAskaln, en-Nket al Kitbi bni-al (nr. Reb b. Hd Umeyr), Riyad 1408/1988, I, 364365; Emr es-Sann, Tavul-efkr (nr. Salh b. Muhammed b. Uveyza), Beyrut 1417/1997, I, 8690, 98-100; Tecrd Tercemesi, Mukaddime, I, 216-217; Mcteba Uur, Ansiklopedik Hadis Terimleri Szl, Ankara 1992, s. 377-378; Ahmet Ycel, Mttefekun Aleyh, DA, XXXII, 224-

225. Mehmet Efendiolu

EYH
( ) (. 832/1429dan sonra) Klasik Trk edebiyatnn kurucularndan saylan divan airi. Kaynaklarda hakknda yer alan bilgiler kark ve yetersizdir. Germiyanoullar Beyliinin merkezi olan Ktahyada dodu. Latfye gre I. Murad zamannda dnyaya geldi. Yeni almalarda, 818 (1415) ylnda elebi Sultan Mehmedin gzn tedavi ettiinde Hekim Sinan lakabyla mehur olduu bilgisinden (Hoca Sdeddin, I, 278-279) hareketle o tarihlerde krk-krk be yalarnda olmas gerektii belirtilerek I. Muradn saltanat dneminde (773-778/1371-1376 yllar arasnda) doduu ileri srlmtr. Ad divanndaki baz iirlerinde, kaynaklarda ve yeni almalarda ise Sinan, Ysuf Sinan ve Ysuf Sinneddin eklinde gsterilmekte, Sicilli Osmnde ise yanl olarak eyh Sen diye verilmektedir. Babasnn ad Ahmed Mecdddindir. lk renimine Ktahyada balad; divan airi Ahmedden ve dier limlerden ders ald. Daha sonra rana giderek Seyyid erf el-Crcn ile ders arkada oldu. Burada edebiyat, tasavvuf ve tp alanlarnda tahsil grd anlalan eyh memleketine dndkten sonra gz hekimlii yapt. Kaynaklarda mahir bir gz hekimi olduu anlatlr. Latf, eyhnin randan Ktahyaya dnerken Ankaraya uradn ve Hac Bayrm- Velye intisap ettiini, Bursada Seyyid Nesm ile bulutuunu sylemektedir (Tezkiret-uar, s. 337). Daha sonraki almalarda airin bu sebeple eyh mahlasn ald ileri srlm ve gr kabul grmtr. Onun eyhlik yapp yapmad bilinmese de eserlerinde tasavvuf unsurlara ska rastlanmaktadr. eyh, Ktahyaya dndkten sonra Germiyan Beyi II. Ykub Beyin hizmetine girerek onun mushibliini ve zel tabipliini yapt. Osmanl hnedanyla ilk temas Emr Sleyman elebi zamannda balad. Daha sonra elebi Sultan Mehmedin gzn tedavi etmesinin ardndan Osmanl Devletinin ilk res-i etbbs oldu. 831 (1428) ylnda Edirneye gelen II. Ykub Beye mihmandarlk yapan, daha sonra lm zerine bir mersiye yazan eyhnin II. Muradla da grt, ancak onun yannda uzun sre kalmad anlalmaktadr (kpaa-zde, s. 116-117). Hayatnn son yllarn nerede geirdii tam olarak bilinmemektedir. Muhtemelen II. Ykub Beyin yanna dnp Ktahyada vefat etmitir. lm tarihi konusunda da kesin bilgi yoktur. Fik Read hibir kaynaa dayanmadan vefat yln 826 (1423) diye gstermi, Bursal Mehmed Thir ve brahim Necmi (Dilmen) bu tarihi tekrarlamtr. Sicilli Osmnde 829 (1426), Mecelletn-nisbda 855 (1451) tarihleri verilmitir. M. Fuat Kprl ve smail Hakk Uzunarl, eyhnin 832de (1429) len Ykub Beye mersiye yazdn dikkate alarak bu tarihten sonra ldn belirtmilerdir. F. Kadri Timurta bu bilgilerden hareketle eyhnin 834 (1431) ylnda vefat ettiini ileri srm, daha sonraki almalarda bu gr kabul grmtr. Mezar bugn Ktahyaya 7 km. mesafedeki Dumlupnardadr (Erdem, s. 24) ve 1961de Oktay Aslanapann izdii plana gre yaptrlmtr. Son dnemde, 947 (1540) ylnda vefat eden Mdmnin Divanesinde bulunan baz beyitlerden ve ayn airin Menkb- Emr Buhr adl eserinden hareketle eyh ve eyh Sinann ayn kiiler olduu, eyhnin Emr Sultana intisap ettii, 833 (1430) ylnda Alaehire gittii, 870te (1465-66)

eyh Sinan Camiini yaptrd ve 887de (1482) vefat ettii, mezarnn bu camide bulunduu, babasnn adnn Mahmud Fakih olduu ileri srlmse de (Bilgin, bk. bibl.) eyh hakknda bulunan son belgeler bu bilgilerin yanlln ortaya koymaktadr (eyh Divan, s. X). Kaynaklarda Hsrev-i uar, ptern-i uar-y Rm, eyh-uar, emlahu-uar gibi sfatlarla anlan eyh nn daha ok mesnevi alannda kazanmtr. Eski edebiyatn kurucularndan biri olduu kabul edilen air, Hsrev rn ve Harnme adl eserleriyle Trk edebiyatnda mesnevi sahasnn nemli simalar arasnda yer almtr. Mesnevi yazmay bir ehir kurmaya benzeten eyh eserlerinde olduka akc bir dil kullanm, tasvirlerinde ve konuyu ileyiinde baarl kabul edilmitir. Seh onun, iir gzelinin omzundan eski Acem elbisesini karp Trk elbise ve yeni hilatler biip giydirdiini syleyerek (Tezkire, s. 170) mesnevi tarzndaki baarsn dile getirmitir. Latf de eyhnin mesnevide vlecek bir slba sahip olduunu, Hsrev rnine birok nazre yazldn, fakat hibirinin eyhnin yanna yaklaamadklarn ifade etmitir (Tezkiret-uar, s. 339). znikli Hmmnin Snme, Mnrnin Mihr Mter, Tczde Cfer elebinin Hevesnme, Hallnin Frkatnme ve Fuzlnin Leyl v Mecnn adl mesnevilerinde eyhnin adnn gemesi onun daha sonraki yzyllarda da unutulmadn gstermektedir. Cfer elebi Hevesnmesinde bu eseri dolaysyla eyhyi belgat kurallarna uymamak, fasih olmamak ve yeni mnalar bulmamakla eletirmi, fakat Divannda eyhyi kendisine eyh olarak kabul ettiini sylemekten geri durmamtr. k elebi ve Hasan elebi, eyhnin gazel sahasnda mesnevide olduu kadar baarl saylmadn ifade ederken Gelibolulu l Mustafa nazm dilini ve edasn tenkit etmi, ancak gazel ve kaside nazm biimlerinde gzel rnekler verdiini sylemitir. eyh, kasidelerinin nesb blmndeki canl tasvirleriyle dikkat ekmekte, gazellerinde hayal zenginliine rastlanmaktadr. Bu dnemde daha ok basit vezinler kullanlrken eyh iirlerinde genellikle aruzun mrekkep ve tek dzelikten uzak kalplarn tercih etmi, o dnemde hemen her eserde grlen imle ve zihaf kusurlarna ramen zamannda aruzu iyi kullanan airler arasnda yer almtr. iirleri Trke kelimeler bakmndan zengin saylan eyh kulland deyimlerle Nect Beye giden yolu amtr. iirlerinde tasavvufu mecazi akla birlikte ele alm, tasavvuf remizlerinden geni lde faydalanp dier divan airleri gibi bunlar duygu ve dncelerini ifade etmede bir ara olarak kullanmtr. eyh ayrca Ahmed, Nesm ve rzye nazreler yazmtr. M. Fuad Kprl, eyhnin adalarna gre zarif bir dile, zengin bir hayale ve canl bir tasvir kabiliyetine sahip bulunduunu, din ilimler yannda ran edebiyatna da vkf olduunu, Hfz- rz, Nizm-i Gencev, Sen, Ferdddin Attr, Mevln Celleddn-i Rm gibi air ve mutasavvflardan etkilendiini belirtir (Trk Edebiyat Tarihi, s. 363). Eserleri. 1. Divan. On be kaside, drt terciibend, iki terkibibend, bir mesnevi, iki mstezad ve 202 gazelden oluan eser Ahmed ve Ahmed-i Dnin divanlarndan sonra Anadolu sahasnda tertip edilmi en eski divanlar arasnda nemli bir yere sahiptir. On iki nshas tesbit edilen eserin Millet Ktphanesindeki nshasn (Ali Emr Efendi, Manzum, nr. 238) eyh Divan: Nsha Farklar ve Tarama Szl adl almasyla birlikte tpkbasm halinde nereden Ali Nihad Tarlan (stanbul 1942), eyh Dvann Tetkik adl eserinde (stanbul 1934, 1964) divan edeb ve fikr ynden incelemi, Mustafa sen ve Cemal Kurnaz da eserin stanbul niversitesi Ktphanesindeki yazmasnn (TY, nr. 2084) tpkbasmn bir inceleme ve divann Latin harflerine evirisiyle birlikte yaymlamtr (eyh Divan, Ankara 1990). Halit Biltekin eser zerine bir doktora almas

yapmtr (bk. bibl.). 2. Hsrev rn*. 6944 beyitten oluan eser Trk edebiyatnda yazlan ikinci Hsrev rn mesnevisi olup Faruk Kadri Timurta tarafndan neredilmitir (stanbul 1963, 1968, 1980). 3. Harnme. Divan edebiyatnda hiciv ve mizah sahasnn en gzel rneklerinden olan 126 beyitlik mesnevi aruzun feiltn mefiln feiln kalbyla yazlmtr. Kk bir eser olmasna ramen mesnevide bulunmas gereken tevhid, nat, padiaha vg, konunun ilenii ve dua blmlerini ieren Harnmede, almaktan yorulmu zayf bir eein besili kzleri grp onlara imrenmesi ve boynuz ararken kulandan ve kuyruundan olmas anlatlmaktadr. Hasan zdemire gre eyh bu hikyeyi Arapa bir ataszn, Emr Hseynnin Zdl-msfirninde geen bir eek hikyesini, brn geleneindeki eek hikyesini ve Ezop masallarndaki varyantlarn deerlendirerek yazmtr. II. Murada sunulan, sosyal hiciv bakmndan Trk edebiyatnn en gzel eserlerinden kabul edilen ve dilinin sadelii yannda canl tasvirleriyle dikkat eken Harnmeyi, Tahir Olgun (Germiyanl eyh ve Harnmesi, Giresun 1949) ve Faruk Kadri Timurta (eyhnin Harnmesi, stanbul 1971) yaymlamtr. Nicholas N. Martinovitche gre eyhnin Ferah-nme adl bir mesnevisi daha bulunmaktadr (bk. bibl.). Osmanl Melliflerinde eyhye Kenzl-menfi f ahvlil-emzice vet-tabyi adl bu kitap isnat edilmekteyse de (Ycel, s. 34) eserin slp, muhteva ve dil asndan eyhye ait olmad kabul edilmektedir (bk. eyh ve Hsrev irini, s. 100). Osmanl Melliflerinde eyhye atfedilen Drerl-akid adl eserin eyh mahlasn kullanan emseddin Sivsye ait olduu Abdlbaki Glpnarl tarafndan ileri srlmtr (A, XI, 423). Yine Osmanl Melliflerinde eyhnin Ferdddin Attra ait bnmeyi nazmen tercme ettii ve Neynme adl bir eserinin daha bulunduu belirtilmi ve bunlarn kaytl olduu ktphaneler zikredilmise de bu eserler henz ele gememitir.

BBLYOGRAFYA

eyh ve Hsrev rini: nceleme-Metin (haz. Faruk Kadri Timurta), stanbul 1980, s. 60, 74, 100; eyh Divan: nceleme-Metin-Dizin (haz. Halit Biltekin, doktora tezi, 2003), A Sosyal Bilimler Enstits; kpaazde, Trih, s. 116-117; Ner, Cihannm (Unat), II, 530-533; Seh, Tezkire (Kut), s. 168-170; k elebi, Meir-uar, vr. 253b-254b; Latf, Tezkiret-uar ve tabsratn-nuzam (haz. Rdvan Canm), Ankara 2000, s. 337-345; Mecd, ekik Tercmesi, I, 128-129; Hoca Sdeddin, Tct-tevrh, stanbul 1279, I, 278-279; Knhl-Ahbrn Tezkire Ksm (haz. Mustafa sen), Ankara 1994, s. 111-114; Knalzde, Tezkire, I, 529-531; Mstakimzde Sleyman Sdeddin, Mecelletn-nisb, Sleymaniye Ktp., Hlet Efendi, nr. 628, vr. 238a; Sicilli Osmn, III, 113; Fik Read, Trh-i Edebiyyt- Osmniyye, stanbul 1329, s. 80-101; Osmanl Mellifleri, II, 254-256; brahim Necmi [Dilmen], Trh-i Edebiyyt Dersleri, stanbul 1338, I, 4752; Mehmed Fuad Kprl, Trk Edebiyat Tarihi (stanbul 1926) (haz. Orhan F. Kprl - Nermin Pekin), stanbul 1980, s. 363-364; Hasan li Ycel, Bir Trk Hekimi ve Tbba Dair Manzum Bir Eseri, stanbul 1937, s. 34; Halil Kadri Erdem, Ktahya Mesireleri, Ktahya 1938, s. 24, 281; A.

Zajaczkowski, Le pome iranien Husrev--Sirin en version turque-osmanlie de Seyhi, Warszawa 1963; Faruk Kadri Timurta, eyh Hayat ve Eserleri, stanbul 1968; a.mlf., Harnme, TDED, III/3-4 (1949), s. 369-387; a.mlf., Trk Edebiyatnda Hsrev rin ve Ferhad u rin Hikyesi, a.e., IX (1959), s. 65-88; a.mlf., eyhnin ve Nizmnin Hsrev rinlerinin Konu Bakmndan Mukayesesi, a.e., X (1960), s. 25-34; a.mlf., eyhnin Eserleri, a.e., XI (1961), s. 99-108; mil elebiolu, Trk Mesnev Edebiyat, stanbul 1999, s. 225-239; Nicholas N. Martinovitch, Farahnma of Shaikh, JRAS (1929), s. 445-450; Nihad M. etin, Arapa Birka Darb- Meselin ve eyhnin Harnmesinde ledii Hikyenin Menei Hakknda, M, VII (1972), s. 227-243; Orhan Bilgin, eyh Hakknda Yeni Bilgiler, MTAD, sy. 7 (1993), s. 121-139; Yaar Akdoan, eyh Divann Tenkit; Germiyanl eyhi ve Divn ile lgili Yanllklar ve Eksiklikler, TDA, sy. 116 (1998), s. 5-13; Mustafa zkan, eyhnin Hsrev rini ve Rmnin rin Pervizi, lm Aratrmalar, sy. 9, stanbul 2000, s. 179-192; Necati Sungur, Divan airlerinin Birbirlerine Ynelik Tenkitlerinin lk rneklerinden Biri: Cafer elebinin eyh ve Ahmed Paay Tenkidi, Bilig: Trk Dnyas Sosyal Bilimler Dergisi, sy. 17, Ankara 2001, s. 71-77; smail Hakk Uzunarl, Germiyanoullar, A, IV, 769-770; Abdlbki Glpnarl, emsye, a.e., XI, 423. Halit Biltekin

EYH MEHMED EFEND


(. 1144/1731) Nakibend eyhi, biyografi yazar ve air. 1078 Receb ay sonlarnda (Ocak 1668) stanbulda dodu. Dedesi simkeba Mehmed Aa, babas dnemin airlerinden Simkezde diye tannan Hasan Feyzi Efendidir. lk eitimini Nak eyhi olan babasndan ald. Medrese tahsilini tamamlayarak Cemziyelhir 1096da (Mays 1685) Anadolu Kazaskeri Ebsaidzde Feyzullah Efendiden mlzm oldu. Bir sre onun tezkireciliini yapt ve ardndan baz medreselerde grevlendirildi. Bu arada tasavvufla ilgilendi. 1690 ylnda babasnn lm zerine onun yerine Edirnekap dnda Otaklarda bulunan Emr Buhr Derghnn eyhliine getirildi. Burada yaklak krk yl ders verdi ve postniinlik yapt. 15 Muharrem 1144te (20 Temmuz 1731) vefat eden Mehmed Efendinin lmne abd-i huceste ve zamn- htime ibareleri tarih drlmtr. Mezar, bu tekke ile Kemalpaazdenin trbesi arasnda derghn minaresine yakn bir yerde babasnn mezar civarndayd. Gerek tekke gerekse buradaki mezarlar evre yolu yapm srasnda ortadan kalkmtr. ada Slim tarafndan iyi huylu, edepli, zeki, her eyin dorusunu renme ve gerei yazma hususunda zenli, dnya hrsndan uzak bir kii olarak nitelendirilmitir. Rmiz de onu edebiyat, tarih, iir ve inda stn bir ahsiyet diye tanmlamtr. eyh Mehmed Efendinin en nemli eseri Vekyiul-fuzal adl biyografi kitab olup Nevzde Atnin Hadikul-hakiknn zeylidir. Eserde tabaka genel balyla 1042-1144 (1632-1731) yllar arasnda yaayan lim ve eyhler hakknda bilgi verildikten sonra dnemin airleri ayr balk altnda anlatlr ve iirlerinden rnekler verilir. cilt olan eserin mellifin bizzat kaleme ald ilk iki cildi dnemin sadrazam Nevehirli Damad brhim Paaya sunulmu, Hekimolu Ali Paann emriyle olunun temize ektii III. cilt I. Mahmuda takdim edilmitir. Vekyil-fuzalnn telif sebebi, daha nce Ukzde brhim Efendi tarafndan kaleme alnan Zeylz-zeyli At adl eserin beenilmemesidir. eyh Mehmed Efendi bu kitab tertip bakmndan hatal, bilgi ynnden eksik ve itinadan yoksun bulmu, kendi zeylini Nevzdenin brakt yerden balatm ve eserini 1130da (1718) tamamlamtr. Kitabn ad ebced hesabyla telif yln verir. Eserinde e-eiun-numniyye mellifi Takprizde, bunun mtercimi Mehmed Mecd Efendi ve zellikle mverrih-i celll-kadr diye niteledii Atyi rnek alan eyh Mehmed Efendi her padiah dnemine bir tabaka tahsis etmi ve o dnemin 40 akelik medreselerinden sonraki mderrislerini, tarikat eyhlerini ve seleflerinden farkl olarak airleri lm tarihlerine gre sralamtr. Ayrca her padiah dneminin sonuna grevde bulunmu Krm hanlarnn ve sadrazamlarn biyografisini eklemi; eyhlislmlar, kaptan- derylar, Rumeli ve Anadolu kazaskerleriyle nakbleraflar; bata stanbul olmak zere Ankara, Badat, Bosna, Bursa, Diyarbekir, Edirne, Erzurum, Eyp, Filibe, Gence, Halep, Hemedan, Galata, zmir, Kayseri, Konya, Kuds, Ktahya, Lefkoe, Manisa, Mara, Medine, Mekke, Msr, Revan, Sakz, Selnik, Sofya, am, Tebriz, Tire, Tokat, Trablusam, skdar ve Yeniehr-i Fener gibi yerlerde kadlk yapanlarn listesini vermi, her padiah devrine ait siyasal olaylar da zetlemitir. Bunlar arasnda vakanvis tarihlerinde yer almayan 1142 (1729-30) yl olaylarnn ayr bir nemi vardr. te yandan eyh, Atnin Zeyl-i ekiknda bulunmayan baz kiilerin biyografisini vermekle selefinin eksiklerini

tamamlamaya almtr. Bir asr gibi uzun bir dnemin vefeyatn ieren Vekyiul-fuzalda 2058 kiiden sz edilir. eyh eserini telif ederken yazl ve ifah kaynaklardan yararlanmtr. Yazl kaynaklarn en nemlisi eyhlislm defterleridir. Nitekim ada Slim onun doruyu bulmada ok titiz altn ve zellikle bu defterleri kullandn vurgular (Tezkiret-uar, s. 442). Mellif dier kaynaklarn eserinde yer yer zikreder. Bunlardan Cemleddin Hulvnin Lemezt, Riyz Mehmedin Riyz-uars, bata Ravzatl-ebrr olmak zere Karaelebizdenin baz eserleri, eyh Mehmed Nazmi Efendinin Hediyyetl-ihvn, Namnn Trihinin esasn tekil eden rihul-Menrzdenin mehul eseriyle Vakanvis Rid Mehmed Efendinin Trihi isimlerini zikrettii eserlerdir. Kendisinden vgyle sz ettii Ktib elebinin kitaplarndan faydaland da sylenebilir. Babas Hasan Feyzi Efendiden sadece ifah nakillerde bulunmaz, bata tarih drme olmak zere dier konularda da yararlanr. Her ne kadar beenmese de eserinin 1106 (1694-95) ylna kadar gelen ksm iin Ukzdenin Zeylz-zeyli ekikn kullanr. Ukzde ile eyh arasndaki ifade benzerlikleri her ikisinin ayn kaynaklar kullanm olmasyla aklanabilirse de eyhnin, Ukzde zeylinin doruluuna kanaat getirdii ksmlarndan faydalanmasn tabii karlamak gerekir. Atnin Zeyl-i ekik gibi nl bir eserin zeyli olmasna ramen onun kadar hrete kavuamayan Vekyiul-fuzaldan sadece tarihiler faydalanmam, ihtiva ettii yzlerce air biyografisi dolaysyla tezkiret-uar mellifleri de eserden yararlanmtr. Slim ve halefi db- Zuref yazar Rmiz bunlardan sadece ikisidir. Vekyiul-fuzalnn Trkiyede ve Trkiye dndaki ktphanelerde birok nshas vardr. Ali Uur tarafndan ksmen yaymlanan eser (bk. bibl.), Beyazt Devlet Ktphanesi Veliyyddin Efendideki yazmalar dier yazmalarla karlatrlp tamamlanarak ekik- Numniye ve Zeyilleri ierisinde bir giri ve dizinler ilvesiyle Abdlkadir zcan tarafndan tpkbasm halinde yaymlanmtr (I-V, stanbul 1989). eyh Mehmed Efendiye izfe edilen Takvmt-tevrh Zeyli 1146 (1733) ylna kadar gelir. Ancak eyh, Ktib elebinin biyografisinde birok eseri yannda Takvmt-tevrhten de sz ettii halde (Vekyiul-fuzal, I, 264) bu esere bir zeyil yazdn sylemez. Eserin niri brhim Mteferrika bu hususu kaleme ald nszde belirtir. eyhnin zeyli Takvmt-tevrhin (stanbul 1146) 135-156 sayfalar arasndadr. Fndkll smet Efendi de bu zeyilden bahseder (Tekmilet-ekik, s. 334). Fakat eyh 1144te ldne gre brhim Mteferrika son iki yln olaylarn muhtemelen Vekyiul-fuzaldan yararlanarak esere eklemitir. Ayn ekilde eyh, Ktib elebinin Cihannmy Atlas Minorundan sz ettii halde kendisine izfe edilen (smet, s. 334; Babinger, s. 293-294) Cihannm-y Avrupadan bahsetmez. eyh Mehmed Efendinin ayrca esm-i hsnya dair Arapa bir manzumesi (Sleymaniye Ktp., zmir, nr. 790/4, vr. 65b-67a), sknme trnde bir mesnevisiyle (Atatrk niversitesi Ktp., M. Seyfettin zege, Agh Srr Levent Yazmalar, nr. 12) tevhide dair bir kasidesi (Sleymaniye Ktp., Hlet Efendi, nr. 827/22, vr. 179-180) ve eyh mahlasyla baz iirleri vardr.

BBLYOGRAFYA

eyh, Vekyiul-fuzal (nr. Abdlkadir zcan), stanbul 1989, I-III, tr.yer., ayrca bk. neredenin girii, s. VII-XIII; Slim, Tezkiret-uar (haz. Adnan nce), Ankara 2005, s. 442-443; Rmiz ve

db- Zurafs: nceleme-Tenkidli Metin-ndeks-Szlk (haz. Sadk Erdem), Ankara 1994, s. 177; Flgel, Handschriften, II, 396-397; smet, Tekmilet-ekik, s. 331-335; Sicilli Osmn, III, 183; Osmanl Mellifleri, III, 74; TCYK, s. 743-747; Karatay, Trke Yazmalar, I, 389-391; a.mlf., Arapa Yazmalar, III, 579; Agh Srr Levend, Trk Edebiyat Tarihi, Ankara 1984, I, 360-363; H. G. Majer, Vorstudien zur Geschichte der lmiye im Osmanischen Reich I. Zu Uakzade, seiner Familie und seinem Zeyl-i akayk, Mnchen 1978; a.mlf., Uk-zde, A, XIII, 77-80; Nihad Smi Banarl, Resimli Trk Edebiyt Trihi, stanbul 1983, I, 380; II, 675, 698, 788; Babinger (ok), s. 292-294; Ali Uur, The Ottoman Ulem in the Mid-17 th Century: An Analysis of the Vail-Fual of Memed ey Ef., Berlin 1986; Abdlkadir zcan, eyhnin Vekyilfudalsnn Bilim Tarihi Bakmndan nemi ve Deeri, Osmanl Dnyasnda Bilim ve Eitim Milletleraras Kongresi Teblileri (haz. Hidayet Yavuz Nuholu), stanbul 2001, s. 117-132; Ali Canib, Vekyil-fudal, HM, III/75 (1928), s. 2-3; Behcet Gnl, stanbul Ktphanelerinde alakaik al-Numaniya Tercme ve Zeyilleri, TM, VII-VIII/2 (1945), s. 166-167. Abdlkadir zcan

EYHYYE
() Ahmed el-Ahsnin (. 1241/1826) dnceleri etrafnda teekkl eden, sonralar Kefiyye olarak da anlan mm-snaer temelli din-kelm ekol. XIX. yzyldan itibaren zellikle ran ve Irakta etkili bir grup haline gelen eyhiyye, kurucusunun ve sonraki liderlerinin dinden uzaklam kiiler diye sulanmas ve snaeriyye dna itilmesi sebebiyle dncelerini Usliyye asyla uzlatrmaya alm ve zaman iinde kendini ayr bir frkadan ziyade a iinde bir dnce ekol olarak benimsetmeyi ksmen baarmtr. eyhiyyenin kurucusunun eyh Ahmed el-Ahs olduu kabul edilir. Baz i mellifleri tarafndan tercmnlhkemil-mteellihn, lisnl-uref vel-mtekellimn, gurerd-dehr ve feylesfl-asr gibi abartl unvanlarla anlan Ahs (mesel bk. Hnsr, I, 88-89) bir grup mellife de Endonezya taraflarndan gnderilmi Bat asll bir kii diye belirtilir (mesel bk. Muhsin Abdlhamd, s. 49). Krk yana kadar Ahsda kalan, daha sonra Kerbel ve Necefteki medreselerde renim grerek mctehid pyesini elde eden, bu arada teosofik metinler, tp, ncm, harf, say ve tlsmlarla ilgili almalar yapan, bilhassa imamlar hakknda birtakm rya, mahede ve tecrbelerini ortaya koyan Ahs, imamlardan Kuran ve hadisleri yorumlama konusunda yetki aldn belirterek asl bilgi kaynaklarnn sezgi ve ilham (kef) olduunu sylemitir (Hseyin Ali Mahfz, s. 9-24). Ahs Kazvinde bulunduu srada miracn, ayrca vuku bulacak harin cismanliini reddetmesi ve ilh fiillerin imamlara tefvz edildii konusundaki dncelerinde snaeriyyenin grlerine muhalefet etmesi yznden kfrle itham edilmitir. mrnn sonuna dou hacca gitmek zere yola km ve Medine yaknlarnda vefat ederek Cennetl-bakda defnedilmitir (bk. AHS). eyhiyye, ann din doktrin ve usul konularnda farkl dnceler ileri srenlerin oluturduu bir ekoldr. Bu dncelerin tahlili neticesinde eyhiyyenin, Muhyiddin bnl-Arabnin nazar tasavvuf anlay yannda Shreverdnin rk teosofisinden yararlanan sfahan kkenli hikmeti ilh ekolnn gelimi ekli olduu ortaya kar. Ulhiyyet. Allah hay, kadm, bk ve almdir. Onun biri zt, dieri muhdes olmak zere iki tr ilmi mevcut olup zt ilmi zattan ayrlmaz, muhdes ilmi ise yaratlmlar arasnda icra ettii hususlarn bilgisidir. Zt ve muhdes ayrm Allahn btn sfatlar iin uygulanabilir. Buna gre ilh sfatlar biri kadm, dieri muhdes eklinde ikier ksma ayrlr. Bir eyin bilinebilmesi iin bilenle bilinen arasnda benzerliin olmas arttr. Allah ile insan arasnda benzerlik bulunmadndan insann Onun ztn bilmesi mmkn deildir. u halde Allah dnyada da hirette de gzle grlemez. rade ve kelm zt deil fiil sfatlardandr ve hdistir. lemin meydana geliinin sebebi ilh iradenin taallukudur. Bu dncenin sonucu olarak eyhiyyenin, sflerin vahdet-i vcd ve Allah ile mistik birleme (ittihad) telakkilerini reddettii anlalmaktadr. Nbvvet. nsanlar Allahn emir, yasak ve tavsiye eklindeki teblilerini dorudan alma imknna sahip olmadklar iin Cenb- Hak vahyini setii eliler vastasyla bildirir. Fertlerin ve toplumlarn ihtiyacn karlamak zere peygamber gnderilmesi gereklidir. Hz. Muhammed son peygamberdir. Peygamber fizik grnm ve ahlk asndan en mkemmel kiidir, hayat boyunca her trl gnahtan korunmu, ulalmas mmkn olann tesinde kabiliyet ve sfatlarla donatlmtr.

Bu mmetin peygamberi btn insanla gnderilmitir. sr ve mirac cisman deildir ve Hz. Muhammedin misal lemindeki varlyla cereyan etmitir. mmet. Peygamberden sonra onun yerine geecek, adna icraatta bulunacak ve getirdii nizam koruyacak bir halefinin bulunmas gereklidir. Vas denilen bu kii peygamberlerin sfatlarna sahip olup Allah ve Peygamber tarafndan tayin edilir, ona itaat Allaha ve resulne itaat demektir. Allahn iradesinden ortaya kan ilk nur nr- Muhammeddir; bundan imamlarn nuru, imamlarn nurundan mminlerin nuru zuhur etmitir. Dolaysyla imamlar yaratln vastalar, aletleri ve niha gayesidir. Onlar mrifetullaha vasta olmalarnn yan sra ilh lutfun insanlara ulamas hususunda da araclk ederler. eyhiyyenin bu dncesi snaeriyye as tarafndan tepkiyle karlanm, Allaha ait fiillerin bakasna izfe edilmesi (tefvz) biiminde deerlendirilmitir. Bu zmre, imamlarn kabirlerini ziyaret ederken balar hizasnda deil ayak ularnda durup dua ettiklerinden Pt-ser, snaerler ise imamlarn baucunda durduklar iin Bl-ser diye anlmtr. hiret. Fizik lemle ruhan lem arasnda bir misal lemi vardr. Bu lem, bir anlamda berzah lemiyle ayn olup Ahs tarafndan Srynceden alnd ileri srlen Hrkaly/Huvarkaly kelimesiyle ifade edilir. Fizik lemde bulunan her eyin Hrkaly leminde bir karl mevcuttur. Bu sebeple btn insanlar biri fizik lemde, dieri Hrkalyda olmak zere iki varla sahiptir. 260 (874) ylnda gaybete giren ve halen yaamakta olan on ikinci imam Muhammed Mehd elMuntazarn bulunduu Cbls (Cblk) beldeleri Hrkaly leminde yer almaktadr. Cennet ve cehennem de Hrkaly leminde ortaya kacak iyilik ve ktlk tarzndaki ferd hayat eklinde anlalmaldr. Bu dnceler de eyhiyye ile snaeriyye arasnda byk ihtilflara yol amtr. Drdnc Rkn (er-rknr-rbi). eyhiyyenin kurucusundan ziyade halefleri tarafndan gelitirilen bu esasa gre tevhid, nbvvet, immet, adl ve meddan oluan snaeriyyenin be esas adl tevhide, med da nbvvete dahil edilerek e indirilmi, bunlara Kzm Ret ve Muhammed Kerm Han Kirmn zamannda drdnc rkn eklenmitir. Bu da Hrkalyda bulunan imamla fizik lemdeki insanlar arasnda araclk yapan bir kmil inin mevcut olduu inancdr. Gib imamn iradesi onun bu aracya verdii tlimatla yerine getirilir. Nceb ve nkab silsilesinin banda olan bu kii imamn bilgisi ve otoritesi dahilinde faaliyet gsterir. Rkn-i rbi ifadesi kmil bir i iin kullanld gibi bazan bir hiyerariyi belirtmektedir. eyhler rkn-i rbi yahut bab olarak ncelikle Ahsyi, ondan sonra Retyi tanmaktadr. Doktrinin zaman iinde gelimesi ve eyhlerin a ile daha az ihtilfa dme gayretleriyle rkn-i rbi tabiri ulem topluluu iin kullanlmaya balanm ve bu mnada nibl-m kavramyla e anlaml hale gelmitir. Kefe Dayanan Bilgi. eyhiyye mensuplar kef veya sezgiye dayanan bilginin imamlarn dorudan bildirmesi ve onlarn tlimatyla elde edilebileceini syler. Bunu desteklemek amacyla yle bir rya nakledilir: Ahs bir gece ryasnda Hz. Hasan grm, Hasan azn onun aznn zerine koymu, tkrn tattnda bunun baldan daha tatl, miskten daha gzel kokulu olduunu hissetmi, uyannca kendisinin ilh mrifet nuruyla kuatlm ve Allahn lutuf ve inyetiyle btn ilimleri renmi bulunduunu farketmitir (Hseyin Ali Mahfz, s. 17). snaeriyye limlerinin bilgi teorisiyle badamayan bu dnce, ictihad yntemini ve dier akl metotlar uygulamak suretiyle elde edilen bilgileri ortadan kaldrd iin buna kar mcadeleye girilmitir. Kurucusunun kefe

dayanan bilgiyi benimsemesi dolaysyla eyhiyye daha sonra Kefiyye olarak da anlm ve Kzm Ret zamannda daha ok bu isimle tannmtr. Gib imamn gaybeti zerinden yaklak 1000 yl getiinden o gnk i evrelerinde hkim olan milenyum inanc ve mehdnin zuhuru dncesi Retde de grlmektedir. Ret sadece zuhuru mjdelemekle kalmam, gelecei vaad edilen kiinin meclisinde bulunduunu, kendisinin lmnden sonra onun zuhur edeceini belirterek mstakbel kmil inin zelliklerini ortaya koymutur. Bu durum, Bblik frkasnn kurucusu Mirza Ali Muhammed rznin bab olarak ortaya kmas iin gerekli zemini hazrlayacaktr. Kzm Ret halef tayin etmemi, lmnn ardndan Bblie ynelenler dnda kalan mensuplar Kerbelda, Tebrizde, Kirmanda olmak zere gruba ayrlmtr. Kerbelda Mirza Hasan Gevhere (Molla Muhammed Hasan Karacad) tbi olanlar eyhiyye iinde nemli bir nfuz kazanmtr. Bu grubun ileri gelenlerinden biri Mirza Muhammed Hseyin Muht Kirmn, dieri 1878de ldrlen Ahmed b. Seyyid Kzmdr. Grubun liderlii daha sonra Molla Muhammed Bkr skye ve ardndan olu Mirza Msya gemi, cemaatin liderlii gnmzde Kveytte yaayan Ali el-Hirye intikal etmitir. Bu gruba bal eyhler skler diye anlmaktadr. Tebriz eyhleri, aykr grlerini bertaraf ederek Usliyyeye mensup olduklarn belirtmelerine ramen snaeriyyenin dmanlndan kurtulamam, XIX. yzyln ortalarnda Tebrizde eyhlere kar ortaya kan hareketler yznden eyh ve snaer blgeleri birbirinden ayrlmtr. Tebrizde eyhiyyenin liderliini Hccetlislm ve Sikatlislm aileleri stlenmitir. Balangta cemaate hkim olan Hccetlislm ailesinin bakan, Hccetlislm Camiinde imamlk grevini yrten ve Azerbaycan blgesinin din lideri olan Molla Muhammed Mmekndir (. 1852). Ardndan kendisine halef olan olu Muhammed Hseyin, Muhammed Tak ve Mirza smil ile torunu Mirza Ebl-Ksm, Hccetlislm unvanyla ad geen camide imamlk yapm, Ebl-Ksmn lmyle ailenin varl sona ermitir. Sikatlislm ailesinin lideri olan Hac Mirza efi (. 1884), Muhammed Mmekn gibi eyh Ahmed ve Kzm Retnin rencisidir. Kendisinden sonra olu eyh Ms ve torunu Mirza Ali, Sikatlislm unvanyla Tebrizde liderlii yrtmtr. Mirza Ali zamannda Sikatlislm ailesi Hccetlislm ailesinin nfuzunu ortadan kaldrarak Tebrizdeki eyhlerin ouna hkim olmutur. Mirza Ali, 1912 ylnda Tebrizin Ruslar tarafndan igali srasnda gsterdii direni neticesinde idam edilmesinden dolay mill kahraman kabul edilmitir. eyhlerin en nemli grubu, Kaar ailesinden Hac Muhammed Kerim Han Kirmnnin (. 1871) liderliindeki cemaattir. Kerim Han, Kirman ve Belcistan Valisi brhim Han Zahrddevlenin byk olu olup annesi Kaar Hkmdar Nsrddin ahn byk teyzesidir. ok sayda eser yazan Kerim Han, eyh retisiyle Usl dncesini uzlatrmaya alm, usul ve frda geleneksel adan farkllklar olmad hususunu srarla vurgulamtr. lmnden sonra cemaatin liderlii Serkr g unvanyla anlan aile fertlerine intikal etmitir. Bir ara Muhammed Kerm Hann iki olu Hac Muhammed Rahm Han ile Hac Muhammed Han arasnda liderlik ekimesi olmu, 1878de Kirmanda yaklak bir yl sren mcadelenin ardndan Muhammed Rahm Hann srgne gnderilmesiyle mcadele sona ermitir. Kirman eyhleri iinde en nemli blnmelerden biri 1901 ylnda, liderliin verasetle intikaline kar kan ve kendisinin Hac Muhammed Handan daha bilgili olduunu iddia eden Hac Mirza Muhammed Bkr Hemedn ile ortaya kmtr. Muhammed Bkr, Hemednda otururken Ptser-Blser ayaklanmas yznden Nne g etmek zorunda kalmtr. ou Hemedan, Nn ve sfahanda bulunan mensuplar Bkrler olarak anlr. Muhammed Hann mensuplar ise Ntkler (Nevtk) diye bilinmektedir. Hac Muhammed Hann 1906 ylnda lmnn ardndan kardei Hac Zeynelbidn Han kendisine halef olmu, olu Hac Ebl-Ksm

Han brhimnin ardndan torunu Abdrrz Han brhim liderlii stlenmitir. Abdrrz Hann ran slm Devrimi esnasnda 26 Aralk 1979 tarihinde Kirmanda ldrlmesi zerine ailenin liderlii sona ermitir. Yeni lider Basrada ikamet eden Seyyid Ali Msevdir. Muhammed Kerim Han ve halefleri, eyhlik dncesini snaeriyyenin prensiplerine yakn bir ekilde aklamaya almtr. 1950de yetullah Burcirdnin temsilcisi g Muhammed Tak Felsefnin Hac EblKsm Han brhimye doktrinle ilgili olarak sorduu yirmi be soruya onun snaer dncesine uygun cevaplar vermesi zerine Felsef bu zmrenin niin bu isimle anld konusunda hayrete dtn belirtmitir. Kk bir aznlk olarak i dnyasnda varln srdren eyhlerin randa Tebriz, Kirman, Hrremehir, Abadan, Tahran, Mervdet, Refsencan, raz ve Znuzda 200.000 civarnda, ounluu Basrada olmak zere Irak ve Krfez lkelerinde 300.000 kadar olduu tahmin edilmektedir. Kirmandaki eyhlerin Medrese-i brhmiyye adnda otuz krk kadar rencinin okuduu bir medreseleri, yaynevleri, Basradaki eyhlerin de din renim veren medreseleri bulunmaktadr.

BBLYOGRAFYA

Hnsr, Ravtl-cennt (nr. Esedullah smiliyyn), Kum 1390/1970, I, 88-94; Hseyin Ali Mahfz, Sret-ey Amed el-As, Badad 1376/1957, s. 9-24; Abdrrezzk el-Hasen, elBbiyyn vel-Bahiyyn f rihim ve mhim, Sayda 1969, s. 11-15; M. Nebil Zerend, Nebil Tarihi (trc. Minu Derahan Sabit), Ankara 1973, s. 1-9; Ayn-a, II, 589-595; M. Rz elHakm, Trul-ulem abrel-uril-mutelife, Beyrut 1403/1983, s. 40-42; g Bzrg-i Tahrn, abat almi-a: el-Kirml-berere fil-arni-li, Mehed 1404, I, 88-91; Muhsin Abdlhamd, Haatl-Bbiyye vel-Bahiyye, Beyrut 1405/1985, s. 49; M. Momen, An Introduction to Shii Islam, New Haven-London 1985, s. 225-231; Abdullah Nime, Felsifeta, Beyrut 1987, s. 128-131; Abbas Amanat, Resurrection and Renewal. The Making of the Babi Movement in Iran: 1844-1850, Ithaca 1989, s. 48-69; Murtaz Mderris ihardeh, ey Amed As, Mecelle-yi Ydigr, sy. 4, Tahran 1323, s. 30-47; J. R. I. Cole, The World as Text: Cosmologies of Shaykh Ahmad al-Ahsai, St.I, LXXX (1994), s. 145-163; D. M. MacEoin, As, EIr., I, 674-679; a.mlf., Cosmogony in Shaikhism, a.e., VI, 326-328; a.mlf., ayiyya, EI (ng.), IX, 403-405; Mehmet Demirci, Ahs, DA, II, 177-178. Mustafa z

EYHZDE
(. 1078/1667) Osmanl limi. Babas Gelibolulu eyh Mehmed Efendiye nisbetle eyhzde diye hret bulmutur. eyhlislm Hoca Abdrrahim Efendinin damad olduu iin Damad Efendi olarak da bilinir. Dedesinin ad Sleymandr. Kardei eyhzde erif Mehmed Efendi de ulemdan olup mderrislik yapmtr. eyhzde Abdurrahman uzun sre eyhlislm Zekeriyyzde Yahy Efendinin mlzemetinde bulundu. 1050 ylnn Reblhirinde (Temmuz 1640) Merdmiye Medresesine mderris tayin edildi. ban 1052de (Kasm 1642) eyhlislm Hseyin Efendi Medresesi, Muharrem 1056da (ubat 1646) Kasm Paa Medresesi mderrisliine nakledildi. Ayn yln ban (eyll) aynda getirildii Selnik kadlndan Reblhir 1057de (Mays 1647) azledilerek evval (kasm) aynda Edirne kadlna gnderildi. Reblhir 1058de (Mays 1648) Edirne kadlndan azledildi ve Safer 1061de (ubat 1651) Boyabat kazas kendisine arpalk olarak verildi. evval 1065te (Austos 1655) stanbul kads oldu. ban 1066da (Haziran 1656) yine azledilip Balkesir kazas arpalk olarak verildi. Receb 1071de (Mart 1661) ikinci defa stanbul kadlna getirildi. evval 1072de (Mays 1662) Anadolu kazaskerliine tayin edildi. evval 1073te (Mays 1663) emekli oldu ve kendisine Hezargrad kazas arpalk olarak verildi. Cemziyelevvel 1076da (Kasm 1665) ikinci defa Anadolu kazaskerliine ve Muharrem 1077de (Temmuz 1666) Rumeli kazaskerliine getirildi. Ayn yln ban aynda azledilerek Trlova ve Sahr kazalar arpalk olarak verildi. Reblevvel 1078de (Austos 1667) vefat etti ve Edirnekap dndaki Emr Buhr Tekkesinin civarnda defnedildi. Mezarnn Kemalpaazdenin mezarnn yaknlarnda bulunduu belirtilir. Mezar tanda, Bir ged kt dedi trhin/Rabben kl makmn cennet tarih beytinin yazl olduu kaydedilir. eyhzde Abdurrahmann zellikle fkh bilgisi yannda stn ahlkyla tannd belirtilir. Malnn te birini vasiyet ederek Hsrev Bey Mescidini camiye evirmitir. eyhzde Abdurrahmann Mecmaul-enur f eri Mlteal-ebur adl mehur eseri brhim b. Muhammed el-Halebye ait kitabn erhi olup rihin lakabna nisbetle Dmd ismiyle tannmtr. Eserin giriinde eyh Mltenn muhtelif erhlerinin yapldn, ancak bunlardan bazlarnn ok ksa olup anlalamadn, bazlarnn ise ok uzun olduunu kaydederek yeterince izahat vermekle birlikte fazla ayrntya girmeyen bir erh kaleme almay hedeflediini belirtir. Geleneksel erh usulnn takip edildii eserde Hanef mezhebine ait grlerin yannda zaman zaman dier mezheplerin grlerine de iaret edilir. I. cildi 14 Zilkade 1070 (22 Temmuz 1660), II. cildi 19 Cemziyel-hir 1077 (17 Aralk 1666) tarihinde Edirnede tamamlanmtr. Mltenn en yaygn erhlerinden olan Mecmaul-enur Osmanl dneminin temel fkh metinleri arasnda nemli bir yere sahiptir. Mecellenin hazrlanmasnda ska bavurulan kaynaklardan olup Mecelledeki 270 maddenin tamamen ve yaklak seksen maddenin ksmen Mlte ve Mecmaul-enurdan alnd belirtilmektedir (Has, A Study of Ibrahim al-Halab, s. 337-345; DA, XXXI, 551). Eserin mstakil halde ve Haskefnin ed-Drrl-mnte adl Mlte erhiyle birlikte birok basks yaplmtr (mesel: I-II, stanbul 1240, 1241, 1252, 1264, 1273, 1287, 1292, 1300, 1310, 1329; Kahire 1298; nr. Hall mrn el-Mansr, I-IV, Beyrut 1419/1998).

Kaynaklarda baz eserlerin isim benzerliinden dolay eyhzde Abdurrahmana nisbet edildii grlmektedir. Serks ve Zirikl tarafndan kendisine izfe edilen, sonraki kaynaklarda ve baz ktphane kataloglarnda bu ekilde kaydedilen (Serks, II, 1170-1171; Muceml-matilmevc-de, II, 773; DA, XXVIII, 174), Mtrdler ile Earler arasndaki ihtilfl akaid konularnn ele alnd Naml-ferid ve cemul-fevid, Bafra mfts eyhz-de Abdrrahim b. Ali elAmsye aittir (Osmanl Mellifleri, I, 334; zel, s. 132). Bu eserin matbu nshalarnda da (stanbul 1288; Kahire 1317) mellifin ad Abdrrahim b. Ali eyhzde diye kaydedilmitir. Yine eyhzde Abdurrahmana nisbet edilen eru adetil-Brde (Abdullah Muhammed el-Habe, I, 465) ve Hiye al Envrit-tenzl (a.g.e., I, 330) eyhzde Muhyiddin Mehmed Kocevye (. 950/1543) aittir.

BBLYOGRAFYA

Kef-unn, II, 1815; Ukzde brhim, Zeyl-i ekik (nr. H. J. Kissling), Wiesbaden 1965, s. 335-336; eyh, Vekyiul-fuzal, I, 118-119, 340-341; Sicilli Osmn, III, 314; Osmanl Mellifleri, I, 334; Serks, Mucem, II, 1170-1171; Hediyyetl-rifn, I, 549; Zirikl, el-Alm (Fethullah), III, 332; kr Selim Has, A Study of Ibrahim al-Halab with Special Reference to the Multaqa (doktora tezi, 1981), University of Edinburgh, s. 241-245, 337-345; a.mlf., Mltekal-ebhur, DA, XXXI, 550-551; Ali Uur, The Ottoman Ulema in the mid-17th Century: an Analysis of the Vakil-Fuzal of Mehmed eyh Ef., Berlin 1986, s. 313-314; Ahmet zel, Hanefi Fkh limleri, Ankara 1990, s. 113, 115, 132; Slihiyye, el-Mucem-mil, III, 425-426; Abdullah Muhammed el-Habe, Cmiu-r vel-av, Eb-zab 1425/2004, I, 330, 465; III, 1842-1843; Muceml-matil-mevcde f mektebti stnbl ve nl (haz. Ali Rza Karabulut), [bask yeri ve tarihi yok], II, 773; Yusuf evki Yavuz, Mtrdiyye, DA, XXVIII, 174. Tahsin zcan

EYHO, Luvs
() Rzkullh b. Ysuf b. Abdilmesh b. Yakb eyho el-Yes (1859-1927) Arap edebiyatna dair almalaryla tannan Cizvit papaz. 5 ubat 1859da Mardinde dodu. Papaz olduktan sonra Luvs eyho (Louis Cheikho) diye tannd. Dokuz yalarnda iken Beyruta giderek byk kardeiyle birlikte renim grd. 1874te Katolikliin bir kolu olan Cizvit mezhebine girdi. Bu mezhebin Beyrut yaknlarndaki Gazrde bulunan mekteplerinde okudu. Daha sonra ruhbanlk tahsilini ilerletmek iin Avrupaya gidip drt yl Fransada kald. Burada Arapa, Franszca, Latince ve Yunanca rendi. Lbnana dnnce Beyruttaki Cizvit ortaokulunda ders verdi, Saint Joseph niversitesinde ilm almalar yapt. ngiltere, Fransa, talya ve Avusturya gibi lkelerdeki ktphanelerle Hindistandan, Dmak, Musul, Halep, Badat gibi yrelerden Arapa, Farsa, Srynce ve Trke ndir yazma eserleri istinsah ederek veya satn alarak toplad. elMektebet-arkyye adyla byk bir ktphane kurdu. Buradaki yazma eserlerin says 3000e ulayordu. 1894te Avrupa seyahatinden Beyruta dndkten sonra kendini Arap dili ve edebiyat almalarna verdi. 1897de el-Meri dergisini kurarak lmne kadar neriyle megul oldu. Beyrutta len Luvs eyho, am el-Mecmaul-ilmiyyl-Arab yesiydi. C. Hechamenin Bibliographie analytique du Pre Louis Cheikho adl eserinde tesbit ettiine gre eyhonun Hristiyanlk ile Arap dili ve edebiyat sahalarnda yazd kitap ve makalelerle nerettii eserlerin says 2750yi bulmaktadr. Luvs Malf, A. Salhn, rencisi H. Lammens ve J. B. Belot gibi Beyruttaki dier meslektalar ile beraber Arap uyan (nehda) edebiyatnn nemli temsilcileri arasnda yer alan eyho, uarn-Narniyyede ve dier eserlerinde mrulkays, Nbiga ezZbyn ve Amr b. Kl-sm gibi putperest, Meymn b. Kays el-A ve Zheyr b. Eb Slm gibi Hanf airleri hristiyan saymas dolaysyla eletirilmitir. mer Ferruh da Luvs eyho ve Circs Kenn gibi baz yazarlarn almalarn rk temel zerine kurulmu bozuk eserler diye nitelemitir (DA, XXXIV, 60-61). Eserleri. A) Telifleri. 1. lml-edeb. Men, beyn, bed, aruz ve hitbete dairdir (Beyrut 1881, 1908). 2. Mecnil-edeb f adil-Arab. nl Arap edip ve airlerine ait edeb paralar ieren bir antolojidir. Asl alt kk cilt halinde olan eserin I ve II. ciltlerinde kolay ve yaln in rnekleri, III ve IV. ciltlerinde orta dzeydeki in rnekleri, V ve VI. ciltlerinde yksek dzeyde in rnekleri yer alr. Konulara gre dzenledii eserinin mukaddimesinde bunun daha nce bir benzerinin yaplmadn ifade eden mellif harekelemeyi tefsir ve erh yapmakla edeerde grdnden btn eserlerinde olduu gibi bu antolojiyi de tam harekeli ekilde tertip etmitir (I-IX, Beyrut 1882-1883, 1985, 1986, 1989). Luvs eyho eserini eru Mecnil-edeb adyla drt ciltte erhetmitir. lk defa 1882de Beyrutta yaymlanan erhin 1928e kadar on alt basks yaplmtr. 3. Mirtl-Mecn. Kk renciler iin hazrlanmtr (Beyrut 1884, 1896-1898). 4. Nzhet-arf f mutaari-arf (Beyrut 1885). 5. Maril-uil-Arabiyye (Beyrut 1885, 1895). 6. Mutaar

fi-arf (Beyrut 1886). 7. el-ulatn-Narniyye (Beyrut 1885). 8. lml-edeb. nl Arap yazarlarna ait makaleler koleksiyonudur (Beyrut 1888). 9. uarn-Narniyye. I. cildi Chiliye dneminde, II. cildi slmiyetten sonra yaam hristiyan airlerin biyografilerini ve iirlerinden rnekleri kapsar (I-III, Beyrut 1890-1891). 10. Riyl-edeb f mer eviril-Arab. Eserde eski kadn airler hakknda bilgilere, rivayetlere ve onlara nisbet edilen iirlere yer verilmitir (Beyrut 1897). 11. Nebe f tercemeti ve telfi Ebil-Ferec el-marf bibnil-br (Beyrut 1898). 12. ntid ktbi Tri dbil-luatil-Arabiyye ve abatil-mem. Corc Zeydnn ad geen eserleriyle Trut-temeddnil-slmsine mellifin yapt eletirileri kapsar (Mecmat intidi ktbi Zeydn iinde, Kahire 1320). 13. el-Adl-kitbiyye vet-tebhn-Narniyye. Chiliye airlerinden bazlarnn Hristiyanlkla ilgili szlerini ierir (Beyrut 1904). Luvs eyhonun dier eserleri de unlardr: Esbb-arab f nevdiril-Arab (Beyrut 1906); Arebir ve ayebn-ner (Beyrut 1907, 1914); Malt felsefiyye adme li-ba mehri felsifetilArab (Beyrut 1908, 1911; Kahire 1985); Trul-dbil-Arabiyye fil-arnit-tsi aer (Beyrut 1908-1910, 1924-1926, 1991); et-Tevrun-narniyye fil-Arabiyye (el-Meri, XII [Beyrut 1909], s. 481-506); es-Srrl-man f atil-farmasn (Beyrut 1910); en-Narniyye ve dbh beyne Arabil-Chiliyye (Beyrut 1912, 1919-1923); Catalogue raisonn des manuscrits de la Bibliothque Orientale de Beyrouth (Beyrut 1913-1926); Tefndt-tezvr li-Muammed hir etTinnr (Beyrut 1913); Malt dniyye li-ba meh-ril-ketebetin-nar minel-arnit-tsi ilel-arni-lie aere (2. bs., Beyrut 1920); e-ifetl-Mrniyye ver-rehbniyyetlYesyye fil-arneynis-sdise aere ves-sbia aere (Beyrut 1923); Kitbl-MatilArabiyye li-ketebetin-Narniyye (Beyrut 1924, 2000); Beyrt: Truh ve ruh (Beyrut 1926, 1927, 1993); Trul-dbil-Arabiyye fir-rubil-evvel minel-arnil-irn (Beyrut 1926); Mecma min iri Ebil-Athiye fil-med ver-ri vel-hicv vel-vaf vel-eml (EblAthiye: Mnteabt iriyye) (Beyrut 1927, 1931, 1950); Ulemn-Narniyye fil-slm 6221300 (nr. Camille Hecham, Beyrut 1983); Malt felsefiyye li-mehril-mslimn ven-nar (3. bs., Kahire 1985); Tru fenni-ba fil-meri (2. bs., Beyrut 1995); Dvnl-ans (Beyrut 1305/1888); En-sl-cles f eri Dvnil-ans (Beyrut 1896). B) Neirleri. Eb Mansr es-Selib, Fhl-lua ve srrl-Arabiyye (Beyrut 1885); Abdurrahman el-Hemedn, el-Elfl-kitbiyye (Beyrut 1885, 1898); el-Envrz-zhiye f dvni Ebil-Athiye (Beyrut 1886, 1887, 1888, 1909, 1914); Hatb et-Tebrz, Kenzl-uff f Kitbi Tehbil-elf (Beyrut 1896-1898); bns-Sikkt, el-Elf (Beyrut 1897); Dvnl-rn (Beyrut 1897, Riyl-edeb f mer eviril-Arab iinde); bn Sn, Kitbs-Siyse (Kahire 1900); Kelle ve Dimne (en eski yazma nshasna dayanlarak yaplan bu neirde garb kelimeler aklanm, metin tamamyla harekelenmitir) (Beyrut 1904, 1905, 1923, 8. bs., 1969); Eb Zeyd el-Ensr, Kitbl-Maar (Beyrut 1905), Kitbl-Hemz (Beyrut 1911); Lutf Paa, safnme (Beyrut 1911); Dvns-Semevel (el-Meri, XII/3 [Beyrut 1909], s. 161-178 vd.; Beyrut 1909, 1920); el-Bula f ril-lua (kadm lugat risleleri koleksiyonu, A. Haffnerle birlikte, Beyrut 1908, 1914); bnlEkfn, Nuab-eir f avli (marifeti)l-cevhir (el-Meri, XI [1908], s. 751-765); Dvn Selme b. Cendel et-Temm (el-Meri, XIII/3 [1910], s. 171-190; Beyrut 1910, 1920); Buhtr, elamse (Beyrut 1910, 1967); Sid el-Endels, abatl-mem (Beyrut 1912; Kahire, ts.; Necef 1387); Ali b. s el-Usturlb, el-Usurlb ve keyfiyyet istimlih (Beyrut 1913, el-Meri, XVI [1913], s. 29-46); bn Drsteveyh, Kitbl-Kttb (Beyrut 1921, 1927); Sad b. Btrk, et-Trulmecm (L. eyho v.dr., I-II, Paris 1906-1909; Beyrut 1906-1909); Frb, es-Siysetlmedeniyye (Beyrut 1902; DA, XII, 157); Huneyn b. shak, Fi-avi ve aatih (el-Meri, II

[1899], s. 1105-1113), Risle f keyfiyyeti idrkid-diyne (nr. ve Fr. trc. Orientalische Studien [Gieszen 1306, s. 283-290] Luvs eyhonun almalarna dair geni bilgi iin bk. Hecham, Bibliographie analytique, tr.yer.).

BBLYOGRAFYA

Serks, Mucem, II, 1166-1170; Brockelmann, GAL Suppl., III, 428; Mrn Abbd, Ruvvdnnedatil-ade, Beyrut 1955, s. 176; Camille Hecham, Louis Cheikho et son livre: Le Christianisme et la littrature chrtienne en Arabie avant lIslam, Beyrouth 1967; a.mlf., el-Eb Luvs eyo, m ketebeh ve m ktibe anh, Beyrut 1978; a.mlf., Bibliographie analytique du pre Louis Cheikho, avec Introduction et index, Beyrouth 1979, s. 109-131, ayrca bk. tr.yer.; a.mlf., el-Eb Luvs eyo ve mshemeth fil-luatilArabiyye ve dbih, el-Meri, LXXIV/2, Beyrut 2000, s. 345-352; Muhammed Krd Ali, elMurn (nr. Muhammed el-Msr), Dmak 1401/1980, s. 317-321; a.mlf., el-st el-Eb Luvs eyo, MMADm., VIII (1928), s. 231-235; Ysuf Esad Dgr, Medird-dirstil-edebiyye, Beyrut 1983, II, 502-510; Hann el-Fhr, el-Cmi f tril-edebil-Arab: el-Edebl-ad, Beyrut 1986, s. 287-288; H. Lammens, el-Eb Luvs eyo vet-tr, el-Meri, XXVI (1928), s. 204 vd.; s skender el-Malf, el-Allme el-Eb Luvs eyo el-Yes, a.e., XXV (1928), s. 461 vd.; Abbas Alemddin, Luvs eyo ve Kitb Mecnil-edeb, ed-Dirstl-edebiyye, II/4, Beyrut 1961, s. 345-357; L. Pouzet, ay, Luws, EI (ng.), IX, 405-406; Adnn el-Hatb, mer Ferruh, DA, XXXIV, 60-61. Sleyman Tlc

EYHOLU
(. 817/1414 [?]) Kenzl-kber adl eseriyle tannan Osmanl nesir yazar ve airi. 803 (1401) ylnda yazd Kenzl-kberda altm iki yanda olduunu sylediine gre 741de (1340) domu olmaldr. Ad Mustafadr. Tezkireci Seh Bey ve onu tekrarlayan birok mellif eyholunu eyhnin yeeni Ceml ile kartrm, Trk ve Batl aratrmaclar tarafndan asrlarca tekrarlanan bu yanl 1926da Trk Edebiyat Nmneleri adl eserde (s. 193) dzeltilmitir (bk. bibl.). Hurdnmesinde yer alan baz beyitlerden eyholunun soyunun hem anne hem baba tarafndan ulu kiilere dayand renilmekte ve dier eserlerinden de eyholu mahlasn bu sebeple kulland anlalmaktadr. Baz iirlerinde ise bn eyh mahlas yer almaktadr. yi bir tahsil grerek Arapa ve Farsa renen eyholu, Hurdnmenin baz beyitlerine gre genliinde zevku safaya dalarak ikiye mptel olmu, ancak sonralar bunlardan tvbe etmitir. nceleri Germiyan saraynda nianclk ve defterdarlk hizmetinde bulundu. Mehmed Bey ve Sleyman ah devirlerini idrak etti. Ayrca genliinden itibaren Paa Aa b. Hoca Paann himayesini grd ve ihsanlarna nil oldu. Hurdnmeyi Germiyan Beyi Sleyman ah adna yazmaya baladysa da onun lm zerine eseri Yldrm Bayezide takdim ederek hkmdarn evresine girdi. Bu durum, eyholu Mustafa ile Sadreddin eyholunun ayn kii olmas ihtimalini kuvvetlendirmektedir. Nitekim Zeynep Korkmaz mellifin bir adnn da Sadreddin olduunu baz delillere dayanarak ileri srmtr (bk. bibl.). eyholunun 1401 ylndan sonraki hayat hakknda bilgi yoktur. Son eseri olan Kenzl-kberda Yldrm Bayezide geni yer ayrp onu rnek hkmdar gstermesinden Ankara Savandan nce Osmanl saraynda bulunduu neticesi karlabilir. Abdlvsi elebinin 817de (1414) yazd Hallnmedeki, Bu Kadolu vse h muhkem/Der eyholuna kim ola epsem beytinden hareketle onun bu tarihte hayatta bulunduu sylenebilir. smail Hakk Uzunarl, eyholu Mustafann 816 (1413) ylnda vefat ettiini belirtir (Osmanl Tarihi, I, 526). Kabrinin nerede olduu belli deildir. eyholu Mustafa lim ve sanatkr kimliiyle dikkat ekmektedir. Fakat ada airlerden Ahmed onu kendisine rakip grerek beenmez, hatta iirlerinin eviri olup bir ksmnn intihale dayandn syleyerek onu kmser. Ancak eyholu, eserlerinin herkes tarafndan okunup anlalmasn ama edinen bir sanatkrdr ve bundan dolay didaktik yn ar basmaktadr. Kenzl-kbernn ak ve samimi dili daha sonra geliecek olan Trk nesrine temel tekil etmitir ve Sinan Paay mjdelemektedir. Baz iirleri vezin, kafiye, syleyi ve akclk bakmndan XVI. yzyln gelimi iirine benzer niteliktedir. iirlerinde ak konusunu en ili ekilde ileyen, gzeller ve gzellikler iin uygun ifadeler bulan eyholu Mustafa sanat gayesi gtmekle birlikte halk diliyle yazm, Trkeyi en doal biimde kullanmaya alm, iiriyle daha sonraki airleri etkilemi, eserlerinde halk tabirlerine ve ataszlerine geni yer vermi ve eserlerini Trke yazmakla vnmtr. eyholunun nesir ve iir dili Darrden stndr. Daha ok dnemin airlerinden Ahmed-i D ile benzerlik gsterir. Bir divan olmayan eyholunun Hurdnmesinde yirmi gazel olmak zere otuz alt manzumesi yer almaktadr. Eserleri. 1. Merzbnnme Tercmesi. Mensur hikye ve masallardan oluan, Kelle ve Dimne tr

bir eserdir. lk mellifi Mzenderanl Merzbn b. Rstem olup eseri Sadeddin Vervn yeniden kaleme alarak Azerbaycan Atabegi Ebl-Ksm Rebbddine ithaf etmi, eyholu kitab Germiyan Beyi Sleyman ahn emriyle Trkeye evirmitir. Asl dokuz blm (bab) olan eserin tercmesine eyholu bir blm daha ekleyerek eserinin adn Dstr- h koyduunu belirtmitir. Kitab bir dil incelemesiyle birlikte yaymlayan Zeynep Korkmaz (Marzubnnme Tercmesi, Ankara 1973) Farsa ve Trke metinleri karlatrarak eyholunun tercmede baz hikyeleri atladn tesbit etmitir. Merzbnnme Tercmesinden ilk defa sz eden A. Zajackowski eserin Varova niversitesi slm Eserleri Ktphanesindeki nshasn tantmtr. 1944 ylnda II. Dnya Sava srasnda yanan bu nsha dnda eserin tek yazmas Berlin Devlet Ktphanesinde bulunmaktadr. Altm dokuz yaprak olan bu nshann ba taraf eksiktir (Trklk, I/1 [1939], s. 6). 2. Hurdnme (Hurd Ferahd). 789da (1387) kaleme alnan 7903 beyitlik bu mesnevi bir ak hikyesidir. Mellif bu eserinde ada baz yazarlar gibi nazm dili olarak Trkenin elverisizliinden uzun uzun ikyet eder. eyholu, Ki Trk nazm edem bir ho hikyet/Arabdan nitekim oldu rivyet derse de Arapa kaynaklarda byle bir hikyeye rastlanmaz. Birbirini grmeden k olan Marib padiahnn olu Ferahd ile Acem ah Siyvuun kz Hurdin rakipler yznden kan engeller dolaysyla geirdikleri maceralarn ve bunlarn sonunda kavumalarnn anlatld eserde kiiler slm bir hviyete sahiptir. eyholu mesnevisinde rf ve detlere, saray terifatna geni yer vermi, benzer ak mesnevilerinde olduu gibi eserini kahramanlarnn azndan syledii gazellerle sslemitir. Hurdnme Hseyin Ayan tarafndan neredilmitir (bk. bibl.). 3. Kbsnme Tercmesi. eyholunun Germiyan Beyi Sleyman ahn emriyle bsnmeyi Farsadan Trkeye evirdii Kahire Devlet Ktphanesinde (eski Hidviyye) bulunan bir yazmadan anlalmaktadr (Korkmaz, TDAY Belleten [1966], s. 270-271). 4. Kenzl-kber ve mehekkl-ulem. Hayatnn sonlarna doru Paa Aa b. Hoca Paa adna kaleme ald, siyaset ahlkna dair bu eserinde mellif, Germiyan ve Osmanl saraylarndaki tecrbelerini aktarrken bu alanda yazlan dier kitaplardan da faydalanmtr. eyholu eriatn unutulduunu, byklerin yoluna uyulmadn ve limlerin sustuunu grerek eserini yazma ihtiyac duyduunu belirtir. Eserde peygamberlerden ve gemi padiahlardan rnekler verilmi, devlet idaresiyle ilgili terim ve deyimler kullanlmtr. Osmanllarn bir taraftan Avrupaya ald fetihler devrinde, dier taraftan Ankara Savann eiine gelindii bir zamanda kaleme alnan Kenzl-kber, Ysuf Has Hcibin Kutadgu Biliginden sonra yazld bilinen ikinci siyasetnme olmas yannda devlet ve toplum idaresiyle ilgili verdii bilgiler asndan kurulu devri iin nemli bir kitaptr. Drt blm (bab) halinde yazlan eserin Padiahlar ve beyler gidiinde baln tayan birinci blmnde padiahn kendi arzularna uymamas, ileri hak fermanna gre yrtmesi, tebaasn gzetmesi, ilme nem vermesi, zalimleri zulmlerinden, fsklar fsklarndan menetmesi gerektii belirtilir. kinci blm, Padiahlarn sretlerinde ve hletlerindeki her taifeyle ne resme muamele etmek gerek ve cem-i halka nicesi efkat gstermek gerek, nc blm Vezirlerin ve kalem ehlinin ve niblerin reviin beyan eyler, drdnc blm Ulem reviinde mftlerden ve kadlardan ve vizlerden balklarn tamaktadr. Son blmde ilimlere dair bir tasnife yer verilmitir. Eserin bundan sonraki ksmnda tenbihler bulunmaktadr. eyholu toplum iinde yer alan gzn, nrin, nzenin, erif ve zarif birka taife sayesinde devlet ve milletin ayakta durduunu belirtmektedir. Kitabn herkesin okuyup okutmasn isteyen mellif eserinin telif olduunu sylemekle birlikte Necmeddn-i Dyenin Mirdl-ibdndan tercme edildiini ileri srenler vardr. Orhan aik Gkyay da eseri eviri diye zikretmitir. Kitabn aslnn Necmeddn-i Dyenin eserinden alnd, fakat mellifin Germiyan ve Osmanl saraylarndaki tecrbe ve mahedeleriyle

zenginletirilip gelitirildii sylenebilir. Eserdeki iirlerin byk bir ksm Hurdnmeden aktarlm, bazlar ise Elvan elebi, Glehr, Hoca Dehhn, Hoca Mesud, Mevln Celleddn-i Rm ve Ysuf Meddh gibi airlerden alnmtr. Dil zellikleri bakmndan Eski Anadolu Trkesinin nemli bir metni olan eserin transkripsiyonlu metni, edebiyat ve dil asndan yaplan bir incelemeyle birlikte Kemal Yavuz tarafndan yaymlanmtr (bk. bibl.).

BBLYOGRAFYA

eyholu, Hurdnme (haz. Hseyin Ayan), Erzurum 1979, s. 143-144; a.mlf., Kenzl-kber ve mehekkl-ulem (haz. Kemal Yavuz), Ankara 1991; Abdlvsi elebi, Hallnme (haz. Ayhan Glda), Ankara 1996, tr.yer.; Seh, Tezkire (Kut), s. 175-177; Hfz Tevfik v.dr., Trk Edebiyat Nmneleri, stanbul 1926, s. 193-194; Osmanl Mellifleri, II, 121-122; Uzunarl, Osmanl Tarihi, I, 526; Mustafa etin Varlk, Germiyanoullar Tarihi, Ankara 1974, tr.yer.; a.mlf., eyholunun Kenzl-kber ve mehakkul-ulem Adl Tercme Eseri, I. Milletleraras Trkoloji Kongresi (stanbul 15-20 Ekim 1973): Tebliler, stanbul 1979, II, 544-548; Kemal Yavuz, eyholu Mustafann Trke Hakkndaki Grleri, Hizmeti ve Kenzl-kber ve mehekklulemasnn Dili, Beinci Milletler Aras Trkoloji Kongresi, stanbul 1985, I, 267-276; a.mlf., XIII-XVI. Asr Dil Yadigrlarnn Anadolu Sahasnda Trke Yazl Sebepleri ve Bu Devir Melliflerinin Trke Hakkndaki Grleri, TDA, sy. 27 (1983), s. 9-57; M. Fuat Kprl, Vakfa Ait Tarihi Istlahlar Meselesi, VD, I (1938), s. 137; a.mlf., Anadolu Seluklu Tarihinin Yerli Kaynaklar, TTK Belleten, VII/27 (1943), s. 448; A. Zajackowski, Anadolu Trk Edebiyatnn XIV. Asra Ait Mhim Bir Vesikas: Marzubn-nme, Trklk, I/1, stanbul 1939, s. 6; Zeynep Korkmaz, Kabus-nme ve Marzubn-nme evirileri Kimindir?, TDAY Belleten (1966), s. 267278; a.mlf., Bir Tantma Yazs zerine, TDe., VIII (1979), s. 459-478; Orhan aik Gkyay, Kenzl-kber ve mehakkul-ulem, evren, sy. 10, Pritine 1976, s. 43-79; Semih Tezcan, Marzubnnme Tercmesi zerine, TDAY Belleten (1977), s. 413-431; mer Faruk Akn, eyholu, A, XI, 481-485. Kemal Yavuz

EYHLBELED
() Kahirede ehir idaresinden sorumlu Memlk beylerinin unvan. Bu tabir, XVIII. yzylda Kahirede idareyi ellerinde tutan gl Memlk beylerinin unvan olarak ortaya kmtr. eyhlbeledlik ehir halkn temsil eden, devletin ald kararlarn uygulanmasnda, vergi datm ve toplanmasnda arac rol stlenen ehir kethdsna benzer bir grev iken daha sonra idarede sz sahibi olan Memlk beyleri iin kullanlmtr. Bu unvan Osmanl resm belgelerinde XVIII. yzyl ortalarna kadar gemez. 931 (1524) tarihli Msr kanunnmesinde beylerbeyine yardm eden ve eyaletin maliyeye dair ilerine bakan nzr- emvlin yardmcs sfatyla ehremininin adna rastlanr. ehremini bayardmcs olduu nzr- emvlin yetkisi altndaki mal ileri grr ve teftiini gerekletirirdi. Bunlardan bazlar nzr- emvllie terfi ederdi. Muhtemelen bu grev zaman ierisinde genilemi ve gleri artan yerli Memlk beylerinin eline gemitir. Bu beylere emr-i Msr, kebrl-kavm, kebrl-beled dendii ve buradan hareketle eyhlbeled unvannn ortaya kt belirtilir. eyhlbeledliin Msrda Memlk beylerinin edindii en yksek grev haline gelmesi ve devlet tarafndan bunun resmletirilmesi, XVIII. yzyln ortalarnda gereklemitir. Nitekim 1138 (1726) ve 1143 (1730) yllarna ait Osmanl fermanlarnda bu unvann kullanlmamas ve sonradan ortaya kt iin (bidat) yasaklanmas istenmitir. Ancak 1159da (1746) Osmanl merkez idaresinin eyhlbeledlii emr-i haclkla birlikte kullanmaya balad dikkati eker. Bu pyeye Memlk beyleri arasnda en gl olanlar ykselmitir. Hiyeraride eyhlbeledin hemen ardndan emr-i hac gelirdi. Devlet kademesinde etkin konuma ykselebilmek iin eyhlbeled ve emr-i hac arasnda srekli atmalar olmutur. eyhlbeledlerden biri ldnde Memlk nizamnn bir devam olan eyhlbeledlik iin Memlk beyleri aralarnda mcadeleye balar, bunlardan biri galip gelerek eyhlbeled oluncaya veya aralarnda bir anlamaya varncaya kadar bu mcadele devam ederdi. bana geenler kendi taraftarlarn ne karp destekilerine menfaat salar, muhaliflerini uzaklatrr ve hapse attrrd. 1172de (1758) ldrlen Sabuncu lakapl Kazdal Hseyin Beyin yerine geen Bulutkapan Ali Bey hoda denilen adamlarn srgnden getirtip onlara yeniden grevler datmt. Kahirenin reisi konumundaki eyhlbeledin etki alan sadece Kahireyi deil btn Msr blgesini kapsayacak bir genilikteydi. Msrdaki Arap kabilelerinin ona itaat etmesi bu gcn taradaki yansmalar asndan son derece nemliydi. Glerini giderek arttran eyhlbeledler dier Memlk beyleri zerinde otorite kurup Osmanl valisini sembolik bir grevli haline getirmitir. eyhlbeled olarak anlan ilk Memlk beyi XVIII. yzyln birinci yarsnda erkez Muhammed Beydir. Yzyln ikinci yarsna doru gl bir konuma gelen Kazdallar bu unvan kullanmtr. Osmanl tarihisi emdnzde, Koca Rgb Paann Msr valilii srasnda Kazdal Hseyin Beyi eyhlbeled diye anar. En ok tannan eyhlbeled ise Msra tamamyla hkim olan ve Osmanl idaresine ba kaldran Bulutkapan Ali Beydir. eyhlbeledlik Kahirede 1798de Fransz igaline kadar varln srdrmtr. Franszlarn Msra girmesi zerine eyhlbeled brhim ve

Murad beyler kam, bylece eyhlbeledlik makam sona ermitir. Msrda Osmanl dneminde kylerin yerel reisine de eyhlbeled denilmekteydi.

BBLYOGRAFYA

Ahmed ed-Demrd, ed-Drretl-mune f abril-Kinne (nr. Abdrrahm Abdurrahman Abdrrahm), Kahire 1989, s. 203, 212, 243; emdnzde, Mrit-tevrh (Aktepe), I, 144; Cebert, Acibl-r, IV, 255-257, 305; ayrca bk. tr.yer.; Barkan, Kanunlar, s. 355-387; Mahmd eerkv, Mr fil-arni-min aer, Kahire 1956, II, 73; Stanford J. Shaw, Ottoman Egypt in the Age of the French Revolution, Cambridge 1964, bk. ndeks; P. M. Holt, Egypt and the Fertile Crescent: 1516-1922, London 1966, s. 92-93, 202; Political and Social Change in Modern Egypt (ed. P. M. Holt), London 1968, s. 87-90, 100, 147; D. Crecelius, The Roots of Modern Egypt: A Study of the Regimes of Ali Bey al-Kabir and Muhammad Bey Abu Dhahab: 1760-1775, Chicago 1981, tr.yer.; Seyyid Muhammed es-Seyyid Mahmd, XVI. Asrda Msr Eyaleti, stanbul 1990, s. 235, 239; Refet Ganm e-eyh, Trul-Arabil-ad, Kahire 1994, s. 199-200, 202, 206; J. Hathaway, Osmanl Msrnda Hane Politikalar: Kazdallarn Ykselii (trc. Nalan zsoy), stanbul 2002, s. 34, 61-62, 102-103, 134, 142; M. Winter, ay al-Balad, EI (ng.), IX, 398. Refet Ganm e-eyh

EYHLHAREM
() Mescidi Harm ile Mescidi Nebevde ders veren tannm limlere, buralarda grev yapan hizmetlilerden sorumlu kiilere, ayrca Mekke ve Medinenin ynetimini stlenen kimselere verilen unvan. Din bakmdan sahip olduklar kutsallk ve saygnlk dolaysyla Harem diye anlan Mekke ve Medine ehirlerindeki din ve kltrel hayat yine Harem olarak bilinen Mescidi Harm ve Mescidi Nebevde ekilleniyor, burada ders veren, ilm kudretleri ve hretleriyle temayz etmi limlere eyhlharem unvan veriliyordu. Bilhassa din ilimler alannda otorite saylan ve bu unvan alan ilk limlere Mescidi Harmda rastlanr. Zeheb, ilm faaliyetleriyle hret kazanan sahblerden sonra Mescidi Harmda Mchid b. Cebr (. 103/721), At b. Eb Rebh ve Kays b. Sadn eyhlharem unvan tadklarn ve bu gelenein kendi zamannda yalnz bana bu unvan tayan bn Creyc ile (. 150/767) srdn kaydeder (Almn-nbel, VI, 332). Abbsler dneminden itibaren Mescidi Harmdaki ilm faaliyetleri Abdlazz b. Eb Revvd, Abdullah b. Yezd el-Adev, Abdlmecd el-Mekk, Halld b. Yahy, Sad b. Mansr, Eb Sad bnl-Arb, bn Eb mer, Eb Cafer es-Si, Meyyni ve bnl-Husr gibi eyhlharem unvan alm limler ynlendiriyordu. Bunlar sadece ders vermekle kalmyor, bata hac olmak zere Mekkedeki din faaliyetlerin aslna uygun biimde yaplmasna nclk ediyor, Mekke Haremi, Kbe ve Mescidi Harmla ilgili dzenlemeler onlarn onayna sunulduktan sonra yrrle konuluyordu. Drt yl boyunca Mekkeye Abbs hac kafilesinin gelememesi yznden yenilenemeyen ve kan frtnada hasar gren Kbenin rtsn 644 (1246) ylnda Yemen nibi deitirmek istemi, o srada eyhlharem olan Affddin bn Menaa, Kbeye ancak halifenin gnderecei rtnn giydirilebileceini syleyerek buna izin vermemi ve bulduu dn parayla eski rtleri slah ederek yirmi bir gece rtsz kalan Kbeyi rtmtr (Ebl-Fid bn Kesr, XIII, 183). Mescidi Nebevde ders veren limlerin eyhlharem unvan almalar Mescidi Harma gre daha ge tarihlerde gereklemitir. Bunun sebebi, Medine Haremine mahsus ibadet ve kurallarn bulunmamasnn yan sra Mekke Haremindeki gibi baz fiillerin yasaklanmam olmasdr. Eyybler dneminden itibaren Mescidi Nebevde ders veren limlere de eyhlharem unvan verilmesi yaygnlam, Mekke ve Medinede kadlk grevine getirilecek kimseler bunlarn arasndan seilmitir. Mekkede eyhlharemlik makamna ykselen Muhibbddin et-Tabernin hretini duyan Yemen Resl Sultan el-Melikl-Muzaffer onu Mekke kadlna tayin etmi ve Yemene davet ederek kendisinden bir sre hadis dersi almtr. Muhammed b. mer el-Kurtub ve Medine tarihine dair eserleriyle tannan Semhd gibi limlerin yan sra Mekke ve Medine mfts olarak n kazanan Ber b. Hmid ez-Zeyneb, Medinede eyhlharem unvann tayan limlerin en mehurlardr. Eyybler dnemiyle birlikte eyhlharemlik grevi nce Medinede, ardndan Mekkede idar bir anlam ifade etmeye balamtr. 557de (1162) Nreddin Mahmud Zeng tarafndan ihdas edilen, Mescidi Nebevde yaplacak hizmetler iin hadm grevlendirme uygulamasn srdren Selhaddn-i Eyyb bunlarn bana eyhlharem unvanyla Bedreddin el-Esedyi getirmi, bundan

sonra eyhlharem Eyyblerin Medinedeki idar ve siyas otoritesini temsil eden en nemli grevli saylmtr (emseddin es-Sehv, I, 384). Eyybler zamanndaki uygulama Memlkler devrinde srdrlmtr. Emirlik ve kadlktan sonra mehatl-harem ad verilen kurumun bana merkez otoritenin tayin ettii grevli, Mescidi Nebevdeki hadmlar bata olmak zere btn grevlilerin reisi kabul ediliyordu (Kalkaend, XII, 254). XIV. yzyln bandan itibaren Medinede eyhlharemin etkinlii giderek artm ve Osmanl hkimiyetine kadar ehir tek yetkili kabul edilen eyhlharem veya nibleri tarafndan ynetilmitir (rif Abdlgan, s. 265 vd.). Eyybler ve Memlkler devrinde Mekkede grevlendirilen eyhlharem ise (niblharem) sadece Mescidi Harmdaki en st yetkili saylyor ve bunun grevlerini Mekke kads da yerine getirebiliyordu. Memlklerden itibaren Kudste vali veya niblerden baka eyhlharem veya nzrl-harem ad verilen bir grevli bulunuyordu (Ebl-Ymn el-Uleym, II, 40, 269, 275). Osmanllar, Haremeyne hkim olunca idar yapda herhangi bir deiiklik yapmam, Msra bal Cidde eyaleti ve Habe beylerbeyiliiyle Harem-i erifin ilerini stlenen Mekke eyhlharemliini tesis etmitir. Mekkede Osmanl otoritesi, merkez hkmetin tayin ettii eyhlharemle her yl Msrdan gnderilen asker birlik tarafndan, mahall otorite ise Osmanl sultannn muvafakatiyle greve gelen Mekke emrleri vastasyla temsil ediliyordu. Medinede de Osmanl otoritesini merkez hkmetin tayin ettii eyhlharemle ordu kumandan temsil ediyor ve bazan bu iki grev tek kiinin uhdesinde bulunabiliyordu. Osmanl padiahlarnn Medinedeki temsilcisi olan eyhlharem zellikle Mescidi Nebevye dair ilerden sorumluydu. Bunun yannda Mahmud elebinin 946da (1539) Medine surlarn yenilemesinde grld gibi ehirle ilgili konularla da urayordu (rif Abdlgan, s. 328). XVIII. yzyla kadar Cidde sancak beyliiyle Mekke eyhlharemlii birlikte tevcih edilirken 1701den itibaren mstakil olmaktan karlan Habe eyaleti Cidde sanca ile birletirildiinden Habe beylerbeyileri ayn zamanda eyhlharemlii de yrtmeye balamtr. Ayn yzylda Cidde eyaleti valisi Habe beylerbeyi ve Mekke eyhlharemi unvanlaryla anlyor, Mekke ve Medine ile birlikte Habe eyaletine bal Sevkin ve Masavva da ynetiyordu. Sekiz yl sren bir mcadelenin sonunda Vehhbleri Hicazdan karan Mehmed Ali Paann oullar brhim Paa ile Tosun Paa, vezir rtbesiyle bir sre Cidde sanca ile beraber Habe eyaleti valilii ve Mekke eyhlharemliine tayin edilmilerdi (BA, Cevdet-Dahiliye, nr. 55, 2704; nr. 61, 10782; nr. 75, 3745). Tosun Paa ve brhim Paa Mekke yannda Medine eyhlharemliini de stlenmilerdi (rif Abdlgan, s. 405-407). Byk devletlerin araya girmesiyle Msr meselesinin halledilmesinden sonra (1840) Hicaz tekrar Bblinin kontrolne geince Medine eyhlharemi ne kmtr. 1864 tarihli Vilyet Kanununa gre vilyete dntrlen Hicazda Mekke eyalet merkezi olurken sancak haline getirilen Medine eskiden olduu gibi eyhlharemlii de uhdesinde bulunduran bir muhafzn idaresine braklmtr. 21 Muharrem 1284 (25 Mays 1867) tarihli hkme gre Mekke ve Medine eyhlharemlikleri yeniden ayrlm ve Medine eyhlharemliine Emin Paa getirilmitir (BA, A.MKT. MHM, nr. 382/93, 388/31). 1869da yaplan yeni bir dzenlemeyle Medinede eyhlharemlik ve muhafzlk grevleri birbirinden ayrlmtr. Vilyet Kanununun yrrle girmesinden sonra eyhlharem tarafndan stlenilen grevlerin bir ksmn Mekkede kurulan belediye tekilt stlenmeye balam ve din ilerde eyhlharemin yannda Mekke mfts ve ge dnemde ortaya kan Harem-i erif mdrleri sz sahibi olmutur. Osmanl idaresinin yerlemesinde nemli katklar olan eyhlharemler kadlk seviyesine ulam

ulem arasndan tayin edilirdi. Bununla birlikte zellikle Medine eyhlharemleri saray aalarndan seildii gibi daha sonra bu grev asker mir ve feriklere de verilmitir (Mirtl-Haremeyn, I, 76). Medine eyhlharemi vezir rtbesindeydi. Baz durumlarda Medine ile ilgili ilerde Mekke eyhlharemi yetkili klnrd. Dzenli maalar olan eyhlharemler ilm faaliyetleri ynlendirir, ihtiya sahiplerini tesbit eder ve bunlara tahsisat ayrlmasn teklif ederdi (BA, Cevdet-Maarif, nr. 71, 3508). Medinede harem aalar genellikle eyhlharemlii kendi tekellerine almaya almtr. 20 Muharrem 1012 (30 Haziran 1603) tarihli bir emirde, Budin snr boylarnda sefer hazrlklar yapan Osmanl ordusunda ordu eyhliine tayin edilen Ebbekir Efendiye zafer kazanld takdirde eyhlharemlik verilecei ifade edilmitir (BA, Cevdet-Asker, nr. 644, 27091). Vezirlikten azledilen Halil Hamd Paann Mekkeye, XVIII. yzyln ikinci yarsndan itibaren Osmanl Devletini uzun sre uratran Buetli ailesinin son temsilcisi Mustafa Paann Medineye eyhlharem olmas rneklerinde grld gibi merkezden uzaklatrlmak istenen kiilere de bu grev veriliyordu. Medine eyhlharemlerinin ilk dnemlerde grev sreleriyle ilgili herhangi bir kstlama yoktu. Sonraki devirlerde genellikle drt yl grev yapmlarsa da bu sreyi doldurmadan azledilenlere de rastlanr. eyhlharemlerin Arapa bilmesi gerekli olduundan bazan yaplan tayinler bu sebeple iptal ediliyordu. Ayrca hac kafilelerinin Medine veya Mekkede problemlerle karlamalar yznden merkeze yaplan ikyetler dolaysyla azledilenler olmutur. eyhlharem unvannn tevcihi Osmanllardan sonra da srmtr. Gnmzde Mescidi Harmda ve Mescidi Nebevde grev yapan baimamlarn unvanlar arasnda eyhlharem de yer almaktadr.

BBLYOGRAFYA

Zeheb, Almn-nbel, VI, 325, 332; VII, 184, 187; IX, 343; X, 164, 586; XII, 96; XIII, 161; XXII, 163; Ebl-Fid bn Kesr, el-Bidye ven-nihye (nr. Ali Abdsstir v.dr.), Kahire 1408/1988, XI, 240; XIII, 183; XIV, 51; Kalkaend, ubul-a, XI, 122; XII, 254-256; Fs, eld-emn, II, 218; V, 74, 486; emseddin es-Sehv, et-Tufetl-lafe f tril-Mednetierfe, Medine 1979, I, 372-373, 384; III, 231, 234-235, 616, 648; Semhd, Vefl-vef bi-abri dril-Muaf (nr. Ksm es-Smerr), Beyrut 1422/2001, II, 393; III, 41-42, 123; Ebl-Ymn elUleym, el-nsl-cell bi-tril-uds vel-all, Amman 1973, II, 40, 196, 204, 269, 275, 297, 334; Mirtl-Haremeyn, I, 74-82; II, 63-65; Cengiz Orhonlu, Osmanl mparatorluunun Gney Siyaseti: Habe Eyleti, stanbul 1974, s. 96, 132-133; smail Hakk Uzunarl, Mekke-i Mkerreme Emirleri, Ankara 1984, s. 41-42, 48, 131; rif Abdlgan, Tru meril-Mednetilmnevvere, Dmak 1996, s. 249-252, 265-269, 328, 405-407, 409-416; Mustafa Sabri Kkac, Abbaslerden Osmanllara Mekke-Medine Tarihi, stanbul 2007, s. 107, 112, 162, 203, 247. Mustafa Sabri Kkac

EYHLHND
(bk. MAHMUD HASAN DYBEND).

EYHLSLM
() Osmanllarda ilmiye tekiltnn bandaki limin unvan. Szlkte yal kimse, reis, bilge anlamlarndaki eyh ile slm kelimesinden oluan eyhl-slm tabiri, slm dnyasnda nde gelen ulem ve sflere verilen bir eref unvan olarak X. yzyln ikinci yarsnda ortaya km, daha sonra limlerin en kdemlisi, reisi mnasn kazanarak bir unvan halinde kullanlmtr. XI. yzylda Horasanda filerin bandaki lim eyhlislm unvanyla anlrd. Zamanla kelimenin kullanm yaygnlam, Memlklerde fetvalar ile hret bulan fkh limlerinin eref unvan olmu, bir nevi din reis eklinde anlalmtr. 1300 yllarna doru ise tannm mftleri nitelemitir. Bu ekliyle slm dnyasnda yaygn biimde yer alm, Evliya elebi de ehirleri tasvir ederken buralardaki fetva verme yetkisine sahip mftleri eyhlislm diye anmtr. zellikle Orta Asyada ve inde nemli ehir merkezlerinde eyhlislm olarak nitelendirilen limlerin fetva yannda medreseleri tefti etme, okutulacak dersleri belirleme, iczet verme ve kadya yardm etme gibi grevleri bulunmaktayd. randa ise eyhlislmlk Osmanllara benzer ekilde resm bir mahiyet kazanm, Safevler dneminde din mahkemenin reisine bu unvan verilmi ve sadrssudr tarafndan tayin yaplan bir makam olmutur. eyhlislmln din bir messese haline gelii Osmanllar devrinde gereklemitir. Osmanllarda eyhlislmln kurulu tarihi ve bu makama ilk defa kimin tayin edildii konusunda farkl grler ileri srlmtr. Uzun yllar Bursa kadl yapan Molla Fenrnin 828de (1425) Bursa mftlne tayin edilmesi genellikle Osmanllarda mftlk ve eyhlislmln balangc kabul edilmitir. Ancak bunu, XVI. yzylda btn ilmiye tekiltn temsil ve kontrol eden eyhlislmlk kurumu ile zdeletirmek doru deildir. Aslnda eyhlislm unvan stanbul mfts iin kullanlm ve devletin XVI. yzyl balarnda geirdii siyas ve brokratik deiimin rolyle nemi artmtr. Mftilenm da denilen eyhlislmlarn makam zamanla meihat ve mehat- slmiyye eklinde de anlmtr. XVII. yzylda eyhlislmlk yahut meihat siyas nfuzu daha da artan bir kurum hviyetine brnm, ardndan srekli gelimi, hizmetli says artm, XIX. yzyldaki idar dzenlemeler srasnda eyhlislmlar kabine yesi olmutur. eyhlislmln 1425te mtevazi bir fetva makam olarak ortaya kt fikri genel kabul grmtr. Olduka erken bir tarihte kazaskerlik kurulmuken ve Bursa kadl mevcutken ayrca din-hukuk bir makam olarak mftln ortaya kmasnda 1420li yllarn din, siyas ve ideolojik faktrlerinin etkisinin bulunduu anlalmaktadr. Bir taraftan Fetret devrinden sonra yeniden toparlanmaya alld, dier taraftan baz Rfiz hareketlerin ve dier gelimelerin grld bir dnemde siyas ve idar otoritenin dnda din itibara sahip bir ilm rtbenin ortaya k dikkat ekicidir. 836 (1433) ylnda II. Muradn huzuruna kabul edilen Bertrandon de la Broquierein papa konumunda olan byk halifeden sz etmesi mftln nemli bir mevki halini aldn gsterir. XV. yzylda Molla Fenr, Fahreddn-i Acem, Molla Abdlkerim Efendi, Molla Hsrev, Molla Grn gibi limler II. Murad ve Ftih Sultan Mehmed dnemlerinde mftlk makamnda bulunmutur. Ancak devrin kroniklerinde bunlardan eyhlislm diye sz edilmez. Bu durum ulem arasnda fetva

yetkisini haiz mftnn ahsyla kaim bir unvan olduunu ortaya koyar. Ancak Ftih Sultan Mehmedin tekilt kanunnmesinde eyhlislmn ulemnn reisi sayld yolundaki ifade, eer sz konusu ibare metne sonradan eklenmemise bu unvana resm bir nitelik kazandrm olmaldr. XVI. yzyl balarnda Zenbilli Ali Efendinin II. Bayezid ve Yavuz Sultan Selim devrindeki yirmi yllk (1503-1526) dnemi eyhlislmn yetki ve sorumluluklar asndan bir dnm noktasdr. nemli almlarn gerekletii bu devirde eyhlislmlar baz yeni sorumluluklar yklenmitir. Mesel II. Bayezidin stanbulda ina ettirdii medresede eyhlislmlarn ders vermesi art koulmu, ayrca Beyazt Klliyesinin nezreti de onlara verilmitir. eyhlislm makamnn etkili bir konum kazanmasyla ilgili rivayetlerde Zenbilli Ali Efendi ne karlmtr. Onun Yavuz Sultan Selimin baz idar ve siyas kararlarn tasvip etmeyerek sert tepki gsterdii, Selimin bunlarn dnyev iler sayld, mftnn sadece din meselelerde yardmda bulunmas gerektii eklindeki szlerine kar kp padiahlarn hem dinlerini hem dnyalarn gzetmenin eyhlislmn balca vazifesi olduunu belirttii kaydedilmitir. Kaynaklarda bu hadise eyhlislmlk asndan yeni bir anlayn ve deiimin habercisi eklinde yorumlanmtr (Mecd, s. 284-286). Zenbilli Ali Efendiden sonra eyhlislmlk yapan Kemalpaazde ve Sd elebi bu grevleri esnasnda devrin ok youn geen olaylarna fetvalaryla, nerileriyle yeni almlar salayp eyhlislmln itibarn arttrmlardr. Fikirleri, grleri, hatta mizac sebebiyle hakknda ciddi tartmalar cereyan eden ilk eyhlislm ivizde Muhyiddin Mehmed Efendidir (. 954/1547). Onun allagelmi sisteme muhalif fetvalar vermesi azline yol am olmaldr. ivizdenin Muhyiddin bnl-Arab, Mevln Celleddn-i Rm gibi mutasavvflar eletirmesi, para vakf (vakf- nkd) meselesine kar kmas, abdestte mest zerine mesh yaplmas konusundaki sert muhalefeti tartmalara yol am ve bata Ebssud Efendi olmak zere birok limle fikir ayrlna dmtr. O srada Rumeli kazaskeri olan Ebssud Efendi, nceki fakihlerin grlerine aykr bulduu eyhlislm ivizdenin baz fetvalarn Dvn- Hmyuna getirerek ilm adan reddetmitir. Bu gelimeleri takip eden Kann Sultan Sleyman vezirlere emir verip bu konular grmek zere ulemy toplantya armalarn istemi, devrin limleri sonuta ivizdeyi hatal bulmu, bylece ivizde grevden azledilen ilk eyhlislm olmutur. Ebssud Efendinin eyhlislml srasnda meihat kurumunda brokratik adan baz gelimeler meydana gelmi, onun yaklak otuz yl sren eyhlislml bu messesede derin izler brakmtr. Zaman zaman devlet ilerinde er hukuka aykr grd uygulamalara, N-mer nesneye emr-i sultn olmaz diyerek kar kmakla birlikte fetvalarnda genellikle devletin temel siyas prensiplerini destekleyen bir taraf dikkati eker. Bylece kurumun siyasal otoriteyle olan iliki ann nitelii de belirlenmitir. XVI. yzyln ortalarnda idar grevleri artan eyhlislmlar yzyln sonlarnda devletin siyas kararlarnda vezrizamlarla e bir rol stlenmilerdir. XVII. yzylda devlet tekilt ve saltanat kurumunda meydana gelen deiim ve zaaf ilmiye mesleini ve onun bandaki eyhlislml da etkilemi, eyhlislm Hocazde Mehmed Efendi ulem hiyerarisini koruma ve tayinleri elinde tutma mcadelesi vermitir. Onun bu yetki konusunda vezirlerle olan tartmalar yeni bir dnmn habercisi olacaktr. Bu durum vezrizamla eyhlislmn yetki atmasn zaman iinde krkleyecektir. Asker zmrelerin iktidarda sz sahibi olduu, padiahlarn haledildii bu dnemlerde eyhlislmlarn durumu giderek farkllamtr. XVIII. yzyln balarnda 1703 ve 1730 isyanlarnda eyhlislmlarn siyasete karmas kurumun nemli itibar kaybna uramasna yol amtr. XIX. yzylda Vaka-i Hayriyyeden (1826) sonra eyhlislmn ve ilmiyenin gc azalmaya balam, Tanzimat dnemi ve II. Merutiyetin ardndan bu durum daha ak hale gelmitir.

Osmanl tarihi boyunca eyhlislmlk makamna tayin konusu padiahla vezri-zam dorudan ilgilendiren bir zellik tamtr. lmiye mesleinin belirgin duruma geldii XVI. yzylda eyhlislmlarn tayini, belli bir tahsil ve kariyere sahip olan ilim erbab arasndan sadrazamn arz ve padiahn tasdikiyle gerekleiyordu. Bu dnemde Rumeli kazaskerliinden eyhlislmla gei det halini almt. Daha nceki dnemlerde ise tannm bir limin kazaskerlikten, kadlktan, hatta mderrislikten mftle getirildii grlmtr. Nitekim Molla Fenr mderris ve Bursa kads iken mft olmu, Fahreddn-i Acem de Edirnede mderrislikten mftle getirilmitir. Zenbilli Ali Efendi mderrislikten azledildii srada 1503te mft ve yeni yaplan stanbul Beyazt Medresesine mderris tayin edilmi, daha nce kazaskerlik yapm olan Kemalpaazde 1526da mderrislikten mftle nakledilmitir. Dorudan Rumeli kazaskerliinden bu makama tayin edilen ilk lim Ebssud Efendidir. Bylece Rumeli kazaskerliinden meihata geme uygulamas balamtr. Kurumun be asrlk tarihi boyunca 131 mft ve eyhlislmn grev yapt dnldnde ortalama srenin buuk yl olduu grlr. Bunlardan Ebssud ve Zenbilli Ali efendiler ok uzun mddet grev yapmtr. Onlar padiah ve sadrazamla uyum salayan atalcal Ali, Yeniehirli Abdullah ve Hlidefendizde Cemleddin efendiler takip eder. Ancak XVII ve XVIII. yzyllarda meihat sresinin uzamas bu greve getirilmeyi bekleyen ulem arasnda huzursuzluklara yol amtr. Baz istisnalar olmakla birlikte bu yzyllarda grev sresi genellikle bir iki yl arasnda deiir. Ayn dnemlerde bir gn ve bir gnden daha az bir sre makamda kalanlar da grlr (Memekzde Mustafa Efendi, 13 saat; ikinci eyhlislmlnda Smnzde mer Hulsi Efendi, bir gn). XVI. yzyln sonlarndan itibaren baz limler ikinci, nc, drdnc defa eyhlislm olmutur. Bunun en tipik rnei 1599-1608 yllar arasnda drt defa bu makama gelen Sunullah Efendidir. Drrzde Mustafa Efendi de tecrbesi, kdemi ve itibar sebebiyle 1756-1774 yllarnda defa eyhlislmla getirilmitir. eyhlislmlar XIX. yzylda kabineye girdikten sonra sk sk grev yenilenmesi ve deiiklii olmutur. eyhlislmn belirlenmesinde zellikle XVI. yzyl sonlarndan itibaren ilm ve hukuk ller yannda siyas ve idar uyum aray n plana km, padiahlar ve sadrazamlar kendisiyle rahat alabilecekleri, icraatlarna desteki olabilecek kimseleri bu makama getirmeyi tercih etmitir. Daha nceleri kaydhayat artyla tayin edilirken XVII. yzyldan itibaren ska eyhlislm deiikliine gidilmesi bu anlayn bir sonucudur. eyhlislmlarn azli ise isyana dolayl karma ve taraf tutma, sadrazamla olan anlamazlk ve uyumsuzluk, dier vzernn tayin ve azillerine mdahale, siyas ekime, ekonomik ve mal konularda muhalefet, yallk, grevde ihmalkrlk gibi sebeplere dayandrlmtr. 1424-1574 arasndaki ilk 150 ylda on be mft ve eyhlislm grev yapmken 1575-1730 arasnda krk , 1730-1880 arasnda elli sekiz eyhlislm grevde bulunmutur. eyhlislm azilleri kendilerine avuba gnderilerek tebli edilirdi; ancak Pamakzde Ali Efendi ve Drrzde Mustafa Efendi rneklerinde grld gibi padiahn tevecchne mazhar olmu eyhlislmlar azledilecei zaman avuba yerine reslkttb yollanrd. lmiye geleneine ve kanununa gre ulemya verilen en ar ceza azil ve srgnd. Osmanl tarihinde istisna olarak baz kritik durumlarda ulemya lm cezasnn verildii bilinmektedir. Ahzde Hseyin, Hocazde Mesud ve Seyyid Feyzullah efendiler s bil-fesd olma, siyasete karma ve nfuzlarn ktye kullanma sebebiyle lmle cezalandrlmtr.

Devlet hiyerarisi iinde eyhlislmlar geliri en yksek olanlar arasnda bulunuyordu. mer Lutfi Barkann yaymlad XVI-XVII. yzyl devlet btelerinde kazasker maalarna yer verildii halde eyhlislm aidat ve cretleri yer almaz. XV-XVI. asrlarda bir iki kalemden ibaret olan gelirlerine daha sonraki yzyllarda yeni gelir kaynaklar eklenmitir. lk dnem maalar hakknda fazla bilgi bulunmamaktadr. Aleddin Arab Efendi (1495) 100 ake yevmiye ile mft olmutu. Ebssud Efendinin yevmiyesi 200 ake iken tefsirini Kann Sultan Sleymana takdim edince bu miktar 600 akeye karlmt. XVI. yzyln sonlarndan itibaren maalar yannda arpalk tahsisi usul balam ve ilk arpalk Bostanzde Mehmed Efendiye verilmitir. Bu konudaki fermanda Ebssud Efendinin 550 ake yevmiye alp ayrca arpalklar bulunmad, ilk defa Bostanzdeye 50.000 akelik arpalk verildii bildirilmitir (Hezrfen Hseyin Efendi, s. 199-200). 1603te eyhlislm olan Eblmeymin Mustafa Efendiye Kalkandelen ve civarnda 60.000 akelik zemet arpalk olarak tahsis edilmi, 1013te (1604) 600 ake ile emekli edilmiti. Grevde iken verilen arpaln birka yerin toplam vergi gelirlerinden elde edildii ve bu yerlerin gelir durumuna gre ska deitii bilinmektedir. Nitekim Pamakzde Ali Efendi ile Ebsaidzde Feyzullah Efendinin zengin arpalklar bulunmaktayd. XVII ve zellikle XVIII. yzylda eyhlislmlarn maa ve arpalklarna ilveten ok farkl gelirleri vard. Bunlar nezret ettii vakf gelirleri, ayn tayinatlar, atyye ve hediyeler, boha-bah, muhzr mjdeleri, tayin-tevcih harlaryd. Tanzimat dneminde ise kendilerine dier grevliler gibi muayyen maa tahsis edilmitir. Mzuliyet devrinde eyhlislma maa veya arpalk eklinde deme yaplr, lmnden sonra bunun bir ksm ailesine verilir, geri kalan hazineye aktarlrd. Mzul eyhlislmlar, genellikle emekli maa olarak tarada tahsis edilen arpalklarna bizzat gitmeyip ulemdan bir kiiyi nib gnderirlerdi, bunlara mevl nibi denirdi. Baz dnemlerde mzul eyhlislmlarn arpalklarna bizzat gitmeleri zerinde hassasiyetle durulmas skntlara yol amtr. Mesel eyhlislm Hamdzde Mustafa Efendi mzul eyhlislmlar arpalklarna gitmeye mecbur edince ulem arasnda ciddi huzursuzluklar balam, bu durum Hamdzdenin azlini hazrlayan sebeplerden birini tekil etmitir. eyhlislmn protokol ve hiyerarideki stn konumunu gstermesi bakmndan Ftih Knunnmesi ilk resm belgedir. Burada eyhlislmn ulemnn reisi olduu, vezrizamn eyhlislma ve padiah hocasna terifatta kendisinin nnde yer vermesi gerektii vurgulanmaktadr. XVI. yzylda Lutfi Paann safnme adl eserinde sadrazamn her iki bayramda veya bir hastalk durumunda eyhlislm ziyaret etmesi, bunun dnda birbirlerini ziyaretin kanun olmad belirtilmekte, padiah hocasnn protokolde eyhlislmdan nde gelecei ifade edilmektedir. Sadrazamlarn eyhlislmlar ziyareti, ilk defa 1584te Sadrazam zdemirolu Osman Paann padiah emriyle ivizde Mehmed Efendiyi ziyaret etmesiyle balam, daha sonra bu teaml haline gelmitir. Osmanl brokrasisinde eitli yksek makamlarda pye uygulamas bulunduu halde sadrazamlk ve eyhlislmlk bunun dnda tutulmutur. Yalnz Karaelebizde Abdlaziz Efendi 1059da (1649) Rumeli kazaskeri iken Ravzatl-ebrr adl tarihini padiaha takdim edince Rumeli kazaskerlii pyesiyle, nakbleraf olan Fethullah Efendiye babasndan sonra eyhlislm olmak zere meihat pyesi verilmitir. Padiah hocas eyhlislmla tayin edilirse cmiur-riyseteyn unvann alrd. Hoca Sdeddin, Seyyid Feyzullah ve Hasan Fehmi efendiler bu unvanla anlmtr. Beyefendi unvan ise bir taraftan paa torunu olanlara veriliyordu. Mesel vazpaazde brhim, rif Hikmet, Ahmed Muhtar, Przde Mehmed Shib Molla ve Drrzde Abdullah beyefendi unvann almtr. Padiahlar ise eyhlislmlara hitaplarnda genellikle efendi dmiz tabirini kullanrlard. eyhlislmlar zaman iinde devlet erknnn katld byk merasimlerde yer alm ve giderek

genileyen terifatn vazgeilmez bir unsuru haline gelmitir. Ftih Sultan Mehmed kanunnmesinde eyhlislm, padiah hocas ve kazaskerin elkb ayn olup aleml-ulemil-mtebahhirn ... eklinde balayan kalplam uzun bir ibare halinde verilir (Knnnme-i l-i Osman, s. 22). Bu durum eyhlislmlk makamnn henz tam anlamyla tekiltlanp resmlemedii intiban vermektedir. eyhlislmlar fetvalarnda el-fakr Ahmed eklinde ok yaln ve ksa imzalar kullanmlardr. Hamdzde Mustafa Efendi belgelerde ed-d Mustafa Hamdzde ufiye anhm ibaresine yer verirken bir fetvada ketebeh el-fakr Mustafa ufiye anh eklinde yazlmtr. Fetvalar genellikle fetvahnede fetva eminleri, mbeyyizler tarafndan yazlmakla birlikte cevap ksmn eyhlislm yazar ve zellikle imzay bizzat kendisi atard. Drr Mehmed Efendi 1736da fel olup imza atmakta zorlannca I. Mahmud rahatszl geinceye kadar dzenleyecei fetva, hccet vb. evrakta mhr kullanmasna izin vermiti. mza yerine izinle mhr kullanan baka eyhlislmlar da vardr. eyhlislmlar balarna ulemya mahsus beyaz rf kavuk koyarlard; seyyid olanlarn kavuu ise yeil tlbent ile sarlrd. Arkalarna merasim kyafeti olarak ferve-i beyz (samur krkl beyaz sof) denilen bir cbbe giyerlerdi. Greve yeni getirilen eyhlislmlar saraya arlr, tayinle ilgili tebligat yaplr ve trenle ferve-i beyz giydirilir, ardndan kendi konanda tebrikleri kabul ederdi. Bayramzde Zekeriyy Efendinin eyhlislmla tayini iin dzenlenen merasimi anlatan Selnik, kide-i devlet zere tren kyafetli on be avuun eyhlislm evinden alp Dvn- Hmyuna getirdiklerini bildirir (Trih, I, 322-323). Drrzde Mehmed Atullah Efendi, 1783te saraya davet edilerek Sadrazam Halil Hamd Paann hazr bulunduu bir merasimle eyhlislmla tayin edilmi, Rumelihisarndaki yals uzak olduundan tebrik merasimi eski eyhlislmlardan Mehmed erif Efendinin Hocapaadaki konanda yaplmtr. eyhlislmlarn vefatnda belli bir tren dzenlenir, cenaze namazlar genellikle Ftih Camiinde klnrd. Grevleri ve Yetkileri. eyhlislmlarn en temel grevi kendilerine sorulan din, siyas ve idar konularda fkha ve zellikle Hanef fkhna gre fetva vermekti. Fetvalarn giri ksmnda, Bu mesele beyannda eimme-i Hanefiyyeden cevap ne vehiledir ki cmlesi bir forml halinde yer alrd. Normal mahkemelerde veya meihatta grlmekte olan bir davada taraflarn getirdii eyhlislm fetvalar ok etkili olmaktayd. eyhlislmlarn ahvl-i ahsiyyeye ve gndelik hayatn akna dair fetvalarnn binlerce rnei kendi dnemlerinde veya kendilerinden sonra derlenen fetva mecmualarnda toplanmtr. dar ve siyas nitelikli nemli fetvalar bu mecmualarn kitbs-siyer bahsinde yer almakta, ancak daha ziyade fetvahnede veya resm belgeler ierisinde bulunmaktadr. Fetva mecmuas (derlenmi standart fetva kitab) olan eyhlislmlarn says azdr. Bu derleme ii XVI. yzyldan itibaren giderek artmtr. Bunlarn ierisinde hal fetvalarnn zel bir yeri vardr. ok defa siyas mlhazalarla ve konjonktre gre asker ve ulem i birliiyle verilen bu fetvalarn er ve hukuk yn tartmaldr. Sultan brhimin halinde eyhlislm Hoca Abdrrahim Efendi ocak aalarnn ve ulemnn desteiyle nce hal, ardndan katil fetvasn vermi, hatta infaz esnasnda celldn yannda bizzat bulunmutu. Son dnemde Abdlaziz ve V. Muradn hali iin eyhlislm Hayrullah Efendinin verdii iki fetva, eyhlislm Ziyeddin Efendinin II. Abdlhamidle ilgili fetvalar, gc eline geiren grubun hukuku kendi maksadna uygun ekilde siyas emellerine nasl alet ettiinin tipik rnekleridir. I. Dnya Sava iin verilen be fetva, Vahdeddinin hal fetvas, Mill Mcadele aleyhine Drrzde Abdullah Beyefendinin fetvas bu

alanda son rneklerdir. Erken dnemlerde Kemalpaazdenin ve Ebssud Efendinin umumi fetvalarn verilmesi, bunlarn slm hukuku ve rf ile (er-i erf ve knn- mnf) badatrlmas konusunda nemli hizmetleri olmutur. zellikle Ebssud Efendinin bu nevi fetvalarda cevaplarn gerekeli ve aklamal olarak hazrlamas dikkate deer bir husustur. Aslnda eyhlislmlarn fetvalarna gereke yazmayp bu uygulamann kaza ve ehir mftlerine (kenar mftleri) mahsus olduu sylenmektedir (Hezrfen Hseyin Efendi, s. 200). Ebssudun Kbrsn Venedikten alnmasyla ilgili fetvas slmn ve devletin menfaatlerinin korunmas konusunda ilgin bir rnektir (Peuylu brhim, II, 486-487); burada devlet siyasetiyle er hukukun nasl badatrld grlmektedir. Osmanl gibi ok dinli ve kltrl, yeni fetihlerle toprak kazanmlarnn veya daha sonra kayplarnn olduu, d dnya ile devaml irtibat halinde bulunan bir devlet iin Ebssud Efendinin fetvalar zaruri almlard. leriki dnemlerde birok eyhlislm kendisinden beklenen bu alm salayamayarak hukukun tkanmasna yol amtr. eyhlislmn din-hukuk alanlardaki konumu her dnemde nemli olmakla birlikte balangta idar grevleri yok denecek kadar az olup ift tekiltnn ba sfatyla mftlerin tayiniyle snrl idi. Ancak XVI. yzyln ortalarnda mevleviyet derecesindeki kad ve mderrislerin tayin, terfi ve dier ilemleri kazaskerlerden eyhlislmlara intikal edince idar grevleri artmaya balamtr. XVII. yzyldan itibaren hekimba, mneccimba ve derghlara eyh tayinleri dahil olmak zere btn ilmiye tevchat, eyhlislmlarn sadrazama iret-i aliyye denilen teklif ve inhlar ile yaplmaya balanmtr. Osmanl brokrasisinin iyice gelitii XVIII. yzylda bu tayinler l, drtl, hatta beli prosedrler halinde gerekleiyordu. Mesel bir mneccimba tayininde aday bir dileke ile tayin talebini hekimbaya sunuyor, hekimba kanaatini eyhlislma arzediyor, eyhlislm iret-i aliyyesiyle talebi sadrazama teklif ediyor, sadrazam telhisle padiaha arzediyor, padiahn hatt- hmyunu ile mneccimba tayini gerekleiyordu. Bu muamelenin tamam adayn dilekesine farkl yaz ve ifadelerle ilenir, hepsi tek sayfa zerinde grlrd (ayrca bk. RET-i ALYYE). eyhlislmlara zellikle kabine yesi olduklar son dnemde baz ek grevler verilmiti. 1871de Ahmed Kemal Paann Maarif Nezretine gemesiyle Evkf- Hmyun nzrl Ahmed Muhtar Beyefendiye ikinci grev olarak tevcih edilmiti. Drrzde Abdullah Beyefendi, Sadrazam Damad Ferid Paann muahede artlarn grmek iin ikinci defa Parise gittiinde sadrete veklet etmi, Mustafa Sabri Efendi de bir sre sadret vekillii yapmtr. XVI. asrdan itibaren padiah ve sadrazamlar, Dvn- Hmyun yesi olmamakla birlikte giderek artan bir ekilde eyhlislmn grne mracaat etmi, XVII. yzyldan itibaren eyhlislmlar idarenin fiilen iinde bulunmutur. I. Ahmedin vefat zerine ehll-hal vel-akd olarak Sadret Kaymakam Sofu Mehmed Paa, eyhlislm Hocazde Esad Efendi ve dier devlet erkn sabah namazndan nce eyhlislmn evinde toplanarak ehzade Mustafann clsuna karar verip biat etmilerdi. Yine Sadrazam Kemanke Ali Paa, eyhlislm Zekeriyyzde Yahy Efendi, ulem ve devlet erkn Sultan Mustafann haline ve IV. Muradn clsuna karar vermilerdi. Daha sonraki dnemlerde eyhlislm nemli lde ulemnn szcs gibi hareket etmeye balamtr. eyhlislmlarn ounlukla kendi iradeleri dnda bilhassa asker ayaklanmalar esnasnda siyas olaylarn iine ekildikleri grlmektedir. Beylerbeyi olay (1589), II. Osman olay (1622), Patrona syan (1730), Kabak

syan (1807) buna rnek gsterilebilir. Buradaki ortak strateji, asker kyamna meruiyet kazandrmak iin dini ve hukuku temsil eden eyhlislmn desteini, dolaysyla er-hukuk metin olan fetvasn almakt. Meveret meclislerinde eyhlislmlar etkili bir grev icra etmilerdir. Dvn- Hmyunun nemini kaybettii XVIII ve XIX. yzyllarda sava iln, bar akdi, padiah hali, stanbul ve taradaki huzursuzluklar gibi konularda meveret meclisleri daha sk toplanm, daha geni katlml, daha yetkili bir kurum zellii kazanm, eyhlislmlar burada en gl ye olarak ba sray almtr. Zaman zaman bu meclisler eyhlislm konanda toplanmtr. Drrzde Mehmed Atullah Efendinin eyhlislml srasnda devleti megul eden Osmanl-Rus harbiyle ilgili olarak eyhlislmn konanda yaplan meveret meclisinde eyhlislm sert konumalar yapm, yetkililerin Rusya ile sava konusundaki tereddtleri karsnda, Moskoflu Krm aktan aa zaptetti, skt mu edelim? diyerek sava almasn tevik etmitir. Meveret meclislerinde grlen siyas, asker ve idar konularn din ve hukuk meruiyetini salamlatrmak iin eyhlislmdan ayrca fetva alnrd. Nitekim karantina uygulamasyla ilgili meveret meclisinde eyhlislm Mekkzde Mustafa sm Efendiden fetva alnmtr (BA, Cevdet-Shhye, nr. 347). Yunanistann bamszl hakknda 1830da toplanan meveret meclisinde bamszlk karar eyhlislmn fetvasna dayandrlmtr. Kurulacak yeni asker tekilt iin 1826da eyhlislm Kadzde Mehmed Thir Efendinin konanda gn arayla yaplan iki meveret meclisinde ulem fkh adan konuyu deerlendirmi, eyhlislmn hazrlad birinci fetvada asker eitimin zarureti, ikinci fetvada ise askerden kaanlara verilecek cezalar konu edilmitir (Cevdet, XII, 148-150; Yakut, s. 156-157). eyhlislmn bir baka nemli grevi rus imtihanlardr. XVIII ve zellikle XIX. yzyllarda eyhlislmlar en ok ypratan konulardan biri olan bu imtihanlarn ok uzun aralklarla yaplmas grev bekleyen ulem arasnda byk ylmaya sebep olmakta, bu yzden birok usulszlk ortaya kmaktayd. Genellikle yedi ylda bir yaplan imtihanlarda madur olduklarn iddia edenler ok deiik yollara bavururlar, eyhlislm ve kazaskerleri iddetle eletirip haklarn aramaya alrlard. Bunlarn dnda eyhlislmlarn byk vakflara nezaret ettikleri, huzur derslerinde huzur hocalarn setikleri, huzur mrfaasna bakanlk yaptklar bilinmektedir. Ayrca zellikle XVII. yzyldan itibaren cls sonras kl alayna katlarak padiaha trenle kl kuandrmlardr. Tekil edildii tarihten itibaren eyhlislmlk ift tekiltndan sorumlu olmu, btn eyalet, sancak ve kaza mftlerinin tayinleri, yer deitirmeleri, azilleri, fetva tekiltyla ilgili dier problemlerinin zm onlara havale edilmitir. Osmanllardan ayrlp bamsz hale gelen Balkan devletlerindeki mftlerin, diyanet grevlilerinin her trl zlk ilemleri de Osmanl Devletinin Balkanlardaki mslmanlarn hmisi olmas sebebiyle eyhlislmlk tarafndan gerekletirilmitir. Yunanistanda ve Bulgaristanda 1913 ylndan sonra mftlerin menurlar stanbulda eyhlislm tarafndan verilmitir. Osmanl tekiltnda balangtan itibaren ulemnn kurucu, uygulayc ve slah edici olarak nemli rol oynad bilinmektedir. Ulemnn reisi sfatyla eyhlislmlar bu konuda en nde gelmekteydi. eyhlislm aday aranrken XVII. yzyldan itibaren deiime ve yeniliklere ne lde yardmc, hatta nc olaca hususu dikkate alnyordu. Bu hassasiyet slahatn younlat XVIII ve XIX. yzyllarda daha da artmtr. Drrzde Mehmed rif Efendi yenilik taraftar olmas dolaysyla III. Selimin takdirini kazanmt. Drrzde Abdullah Efendi, Yenieri Ocann kaldrlmas srasnda

hazrlanan mazbataya mzul ulemnn en kdemlilerinden biri olarak imzasn koymas sebebiyle II. Mahmud tarafndan takdir edilmitir. eyhlislm Merepzde Mehmed rif Efendi ak fikirli, Tanzimat dnemi yeniliklerini tasvip eden bir limdi. zellikle kadlk ve niblik mesleinde bir sreden beri grlen bozukluklarn giderilmesi iin yeni dzenlemeler yapm, Muallimhne-i Nvvb adyla bir hukuk mektebi almasn salamtr. eyhlislm Dairesi. slm dnyasndaki gelenei srdren Osmanllarda yetkililer evlerinin selmlk ksmn resm daire eklinde kullanrlard. Evi uygun olmayanlar geni bir konaa veya kke tanrlard. XVII ve XVIII. yzyllara kadar eyhlislmlarn maiyeti ve meihat makam hakknda kaynaklarda fazla bilgi yer almamaktadr. Erken dnemlerde eyhlislmlarn fetva emini, uhadar, telhisi, ktip, msevvid, mbeyyiz, mukabeleci, mhrdar ve mvezzi gibi yardmclar vard. Bunlar arasnda nemli yeri olan fetva emini derin fkh bilgiye sahip, er meselelere vkf dirayetli limler arasndan seilirdi. Fetva eminliinin Ebssud Efendi tarafndan ihdas edildii bilinmektedir. zellikle XVI. yzyldan sonra eyhlislmlar fetvalarn kaynaklarnn bulunmas ve formle edilmesi iini eminlere brakmlardr. eyhlislmlardan fetva emaneti hizmetinde bulunanlar daha sonra dzenli fetva mecmualar meydana getirmilerdir (mesel atalcal Ali Efendi, Yeniehirli Abdullah Efendi, Mentezde Abdrrahim Efendi ve Merepzde Mehmed rif Efendi). 1826da Yenieri Ocann kaldrlmas ile meihat makam, kazaskerlik ve stanbul kadl dahil olmak zere btn er kurumlarla birlikte Aakapsna tanm ve buraya Bb- Mehat ad verilmitir. Bu daire ve kalemlerde toplam 150 kadar grevli bulunuyordu (bk. BB- MEHAT). eyhlislmlar, sosyal durumlarna uygun biimde sur ii stanbulunda ulem semti diye bilinen Ftih, Sleymaniye, Beyazt geni iinde veya evresinde otururlard. Ayrca XVIII ve XIX. yzyllarda bazlar Boaziinde yal sahibi olmutur. Bu imkn elde etmede mensup bulunduklar ilmiye ailesinin nemli rol vard. eyhlislm biyografilerinde zellikle mzuliyetten sonra yaadklar kkleri ve yallar zikredilmektedir. Bu kkler ve yallar yer aldklar blgeye itibar kazandrrd. eyhlislm Feyzullah Efendinin Zeyrek semtindeki kona o civarn en mehur evi idi. lim hayat, oluan gelenein icab olarak birok ulem ailesinin ortaya kna zemin hazrlamtr. Osmanl dneminde bu durumun daha kuvvetli bir ekilde kendini gsterdii bilinmektedir. Kkl ailelere mensup eyhlislmlarn says byk bir yekn tutmakta, Drrzdeler, Hocasdeddinzdeler ve Mirzazdeler ok sayda eyhlislm karan ailelerin banda yer almaktadr. eyhlislmlarn bata fkh olmak zere din ilimlerin eitli dallarnda eser yazmalar yannda air, tarihi, sanatkr ve ktphane sahibi, ayrca ilim ve sanat hmisi olarak Osmanl kltr ve sanatna katklar son derece nemlidir. Kemalpaazde, Hoca Sdeddin, Zekeriyy-zde Yahy Efendi, rif Hikmet Bey gibi tannm air, tarihi, hattat, kltr adam dnda tezkirelerde ve dier biyografik eserlerde adlarna ve eserlerine yer verilen birok eyhlislm bulunmaktadr. eyhlislmlarn nfuzlar ve muhitleri sayesinde ilmi ve sanat himaye ettiklerine dair eitli rnekler vardr. Osmanl tarihinde eyhlislmlara ait listelerin oluturulduu bilinmektedir. Bunlar Ktib elebinin Takvmt-tevrhi (stanbul 1146) ve Mehmed emnin Esmrt-tevrhi (stanbul 1311) iinde bulunur. Bu eserlerin zeyillerinde listeler devam ettirilmitir. Toplu biyografileri Devhatl-meyih ile (stanbul, ts.) lmiyye Salnmesinde yer alr. Ayrca eeiun-numniyye ve zeyillerinde geni bilgilere rastlanr. eyhlislmlk, Cumhuriyetin kurulu yllarnda Trkiye Byk Millet Meclisi tarafndan nce eriyye ve Evkaf Vekletine

dntrlm, 1924te hilfetin ilgasyla birlikte bu veklet kaldrlarak Diyanet leri Reislii kurulmutur.

BBLYOGRAFYA

Fatih Sultan Mehmed, Knnnme-i l-i Osman (nr. Abdlkadir zcan), stanbul 2003, s. 5, 22; Lutfi Paa, safnme (nr. Mbahat S. Ktkolu), stanbul 1991, s. 17; Mecd, ekik Tercmesi, s. 284-286; Selnik, Trih (pirli), I, 322-323; Peuylu brhim, Trih, II, 486-487; Hezrfen Hseyin Efendi, Telhsl-beyn f Kavnn-i l-i Osmn (haz. Sevim lgrel), Ankara 1998, s. 197-201; Terft- Kadme, tr.yer.; Devhatl-meyih, tr.yer.; Cevdet, Trih, XII, 148-150; lmiyye Salnmesi; Uzunarl, lmiye Tekilt, s. 173-214; Danimend, Kronoloji2, V, 109-168; Zahit Aksu, Le ay al-Islam Abs-Sud et ses fatws en droit pnale (doktora tezi, 1971), Facult des Lettres et des Sciences Humaines de Paris; Abdlkadir Altunsu, Osmanl eyhlislmlar, Ankara 1972; hsan Sreyya Srma, Linstitution et les biographies des shah al-Islm sous le rgne du Sultan Abdlhamid II (1876-1909) (doktora tezi, 1973), Universit des Sciences Humanaines de Strasbourg; R. C. Repp, The Mfti of Istanbul: A Study in the Development of the Ottoman Learned Hierarcy, London 1986; a.mlf., ay al-Islm, EI (ng.), IX, 400-402; Murat Akgndz, XIX. Asr Balarna Kadar Osmanl Devletinde eyhlislmlk, stanbul 2002; a.mlf., Klasik Dnem Osmanl Devlet Tekiltnda eyhlislmlk, Trkler (nr. Hasan Celal Gzel v.dr.), Ankara 2002, IX, 847854; Ahmet Cihan, Reform anda Osmanl lmiyye Snf, stanbul 2004; Esra Yakut, eyhlislamlk: Yenileme Dneminde Devlet ve Din, stanbul 2005; Osman zkul, Gelenek ve Modernite Arasnda Osmanl Ulems, stanbul 2005, tr.yer.; Bilgin Aydn v.dr., eyhlislmlk (Bb- Meihat) Arivi Defter Katalou, stanbul 2006; lhami Yurdakul, Osmanl lmiye Merkez Tekilatnda Reform (1826-1876), stanbul 2008, tr.yer.; M. C. Zilfi, Dindarlk Siyaseti, Osmanl Ulemas, Klasik Dnem Sonras (trc. Mehmet Faruk znar), stanbul 2008; R. W. Bulliet, The Shaikh al-Islm and the Evolution of Islamic Society, St.I, XXXV (1972), s. 53-68; Ekrem Kaydu, Osmanl Devletinde eyhlislamlk Messesesinin Ortaya k, FD, sy. 2 (1977), s. 201-209; a.mlf., eyhlislamlk Makam, EAFD, sy. 5 (1982), s. 197-218; M. M. Pixley, Erken Osmanl Tarihinde eyhlislamn Geliimi ve Rol (trc. Nuri evikel), Trkiye Gnl, sy. 60, Ankara 2000, s. 99-106; J. H. Kramers, eyh-l-slm, A, XI, 485-489. Mehmet pirli

EYHLSLM MUSTAFA EFEND TEKKES


stanbul Eypte XVIII. yzyln ortalarnda ina edilen tekke. Nianca semtinde yer alan tekkenin bnisi Feyzullahefendizde eyhlislm Seyyid Mustafa Efendidir. 1157de (1744) yaptrlan tekkede bninin olu Kazasker Seyyid Abdullah Efendi mescid-tevhidhneye minber ekleyerek bu mekn camiye dntrm, ortadan kalkm bulunan ahap harem binas da XIX. yzyln ikinci yarsnda yeniden ina edilmitir. Baz nemsiz tdilt hari zgn haliyle XX. yzyla ulaan tekke zamanla harap olmu, 1970lerde Vakflar daresince esasl bir onarma tbi tutulmu, ancak yeni bir ileve tahsis edilmediinden baz ahslarca igal edilmi ve mesken olarak kullanlmaya balanmtr. Nakibendlie bal ekilde faaliyete geen tekke sonuna kadar bu zelliini korumutur. lk postniin Tokatl eyh el-Hac Ms Efendidir (. 1160/1747). Kendisini eyh Abdlkerim Efendi (. 1180/1766) ve Ispartal eyh Mehmed Emin Efendi (. 1833) takip etmitir. Drdnc postniin eyh Seyyid Ahmed Efendiden sonra posta M. Emin Efendinin olu eyh Mehmed Zeki Efendi (. 1836) ve ardndan eyh el-Hac Ali Efendi (. 1862) gemitir. skdarda Selimiye Tekkesinin postniini olan ve Nakibendliin yan sra Mevlevlie mensup bulunan Konyal eyh Ali Behcet Efendinin halifesi olan Ali Efendinin ayrca Halvetliin Uk kolundan hilfeti olduu anlalmaktadr. Ali Efendiyi olu eyh Mehmed Hasib Efendi (. 1890) ve torunu son postniin eyh Mehmed Rsih (Kartal) Efendi izlemitir. Mukabele gn XIX. yzyln ilk yarsnda cuma, ikinci yarsnda perembe olarak belirtilmitir. Dahiliye Nezretinin rm 1301 (1885-86) tarihli istatistik cetvelinde tekkede be erkekle iki kadnn ikamet ettii kaytldr. Haydaremesi sokana alan cmle kaps 1056 (1646) tarihli Beyzde Mehmed Efendi emesine bitiik halde tasarlanmtr. Kesme kfeki tayla ina edilen kapnn bask kemerinin zerinde tekkenin ina tarihini (1157) veren, metni Ktib-zde Mehmed Ref Efendiye ait talik hatl manzum kitbe yer alr. Tekkenin mescid-tevhidhne, ilehne, erbethne ve dervi hcrelerini barndran ana bina 32,50 27,75 m. boyutlarnda bir alan kaplar. Osmanl medrese emasn yanstan binann ortasnda dikdrtgen planl (15 11 m.) renkli bir avlu yer almakta, btn meknlar yirmi drt birimli bu revakn arkasnda sralanmaktadr. Mukarnas balkl, mermer stunlara oturan tula rgl sivri kemerlere sahip revakta birimler pandantifli kubbe ve tekne tonoz rtldr. Kuzeyde bask kemerli giri zerinde yer alan talik hatl manzum ina kitbesinin yazar Kazasker Neyl, hattat eyhlislm Veliyyddin Efendidir. Gneyde sekizgen prizma biiminde kubbeli mescid-tevhidhneyle buna bal ilehne (itikf hcresi) ve erbethne olmas muhtemel iki birim, ayrca iki adet dervi hcresi, bat ve douda beer adet dervi hcresi yerletirilmitir. Gney cephesinde da takn olan mescid-tevhidhne, evresindeki meknlardan yksek tutulmutur. Bask kemerli girii zerinde talik hatl manzum nc bir kitbe bulunur. ki sra halinde ele alnan pencerelerden alt sradakiler dikdrtgen aklkl olup kesme ta sveler ve demir parmaklklarla, sivri kemerli olan st pencereler ise al revzenlerle donatlmtr. Kurun kaplamal ve mermer alemli kubbenin sekizgen kasnanda sivri kemerli ve al revzenli pencereler yer alr. Harimde fevkan

ve ahap olduu tahmin edilen kadnlar mahfili gnmze ulamamtr. Bazlar kare, bazlar dikdrtgen planl olan dervi hcreleri kubbe ve tonozlarla rtlm, revaka alan birer kap ve pencerenin yan sra darya alan drder pencereyle donatlmtr. Bu pencerelerde mescid-tevhidhnenin cephelerindeki dzen grlr. Bat ve dou kanatlarndaki hcreler arasnda birer adet beik tonoz rtl koridor vardr. Son postniin Mehmed Rsih Efendinin olu Hasib Kartaln M. Nermi Haskana naklettiine gre tekkenin bat ynndeki evre duvarnda harem kaps olarak anlan bir giri bulunmakta, bu kapdan giren kadnlar koridordan avluya ve buradan mescid-tevhidhnedeki kadnlar mahfiline ulamaktayd. 1970lerdeki onarmda sz konusu kapyla avlu ynndeki merdiven iptal edilmitir. Ayn kiiden, trbenin yer ald dou ynndeki kanatta hcreler arasndaki koridorun bitiminde halen mevcut olan pencerenin aslnda trbe kaps diye anlan dier bir tli giri olduu renilmektedir. Avlunun merkezindeki sekizgen planl mermer adrvann cepheleri krk ka kemerler, gleler ve servi motifleriyle ssldr. Ana binann gneybatsnda arsann snrnda bamsz ekilde tasarlanan tekne tonoz rtl mutfan kuzeye bakan giri cephesinde bask kemerli bir kapyla sivri kemerli iki pencere mevcuttur. Hellar ana binadan soyutlanarak mutfakla ayn tarafta bamsz bir yap olarak tasarlanmtr. Balc Yokuu ile Haydaremesi sokann kavanda bulunan ve gnmze ulamayan haremin moloz ta ve tula rgl bir kaideye sahip tek katl ahap bir yap olduu, sokak (dou) cephesi boyunca elibrndelere oturan bir kmann uzand bilinmektedir. Harem gibi arsann dk kotlu dou kesiminde yer alan kk hazre dikdrtgen pencereleri olan, kesme kfeki rgl bir duvarla evrilidir. Bask kemerli kapsnn zerinde talik hatl tarihsiz manzum bir kitbe bulunur. Hadkatl-cevmideki ifadeden zamannda atyla rtl bir trbe eklinde olduu anlalmaktadr. Trbenin sanda istinat duvar zerinde kitbesiz sivri kemerli kk bir eme vardr. Ayna tann keleri rm dolgulu dilimli ka kemeri, bunun iindeki gle ve servi bezemeleriyle adrvanla ayn ustann elinden kt belli olmaktadr. Ana binann revakndaki mukarnasl stun balklarnda ve gerek bu yapda gerekse mutfakta grlen sivri kemerlerde, tekkenin ina edildii I. Mahmud dneminde Osmanl mimarlna egemen olmaya balayan barok slp yerine klasik slbun yaatlmas dikkat ekicidir. eyhlislm Mustafa Efendi Tekkesi, bu ynyle Osmanl mimarisinde klasik izgiyi temsil eden son yaplarndan biri olarak nemli bir yere sahiptir.

BBLYOGRAFYA

stanbul Vakflar Bamdrl Arivi, Teky ve Zevyya Mahsus Defter (E. H. Ayverdinin ksmen istinsah etmi olduu nsha), 1341 (1925), nr. 285; stanbul Tekkeleri Listesi, stanbul Belediyesi Atatrk Kitapl, Osman Ergin, nr. 1825 (nr. 81); stanbul Tekkeleri Listesi, TSMA, nr. E. 1772, 3333, 1805-1826 aras (nr. 102); stanbul Tekkeleri Listesi, Sleymaniye Ktp., Zhd Bey, nr. 489, 1823 civar, vr. 6b; Melekpaazde Kadri Beyefendi, Hankahnme (stanbul Tekkeleri Listesi), Sleymaniye Ktp., Nuri Arlasez, nr. 36, 1833-1846 aras, vr. 2a (nr. 13); sitne Tekkeleri, s. 2; Ayvansary, Hadkatl-cevmi, I, 282-284; Bandrmalzde, Mecma-i Teky, stanbul 1307, s. 14; Zkir kr, Mecma-i Teky (Tayi), s. 55; Mehmed kr, stanbul Hnkahlar

Meyihi (nr. Turgut Kut), Harvard 1995, s. 55, nr. 108; Abdlkadir Altunsu, Osmanl eyhlislmlar, stanbul 1972, s. 127; Tahsin z, stanbul Camileri, Ankara 1987, I, 142; Mustafa zdamar, Dersadet Derghlar, stanbul 1994, s. 34; Mehmet Nermi Haskan, Eypsultan Tarihi, stanbul 1996, s. 83-86, 236; M. Baha Tanman, Eypsultanda Tarikat Yaplar, 1. Eypsultan Sempozyumu: Tebliler, stanbul 1997, s. 103-105; a.mlf., Osmanl Mimarisinde Tarikat Yaplar/Tekkeler, Trkler (nr. Hasan Celal Gzel v.dr.), Ankara 2002, XII, 151, 155, rs. 8; a.mlf., Osmanl Mimarisinde Tarikat Yaplar/Tekkeler, Osmanl Uygarl (haz. Halil nalck Gnsel Renda), stanbul 2003, I, 297, ekil 130; a.mlf., Osmanl Mimarisinde Tarikat Yaplar/Tekkeler, Osmanl Toplumunda Tasavvuf ve Sufiler (haz. Ahmet Yaar Ocak), Ankara 2005, s. 319, ekil 11; a.mlf., eyhlislm Tekkesi, DBst.A, VII, 177-178; Ramazan Muslu, Osmanl Toplumunda Tasavvuf (18. Yzyl), stanbul 2003, s. 306; Hr Mahmut Ycer, Osmanl Toplumunda Tasavvuf (19. Yzyl), stanbul 2003, s. 270-271; Atilla etin, stanbuldaki Tekke, Zviye ve Hnkahlar Hakknda 1199 (1784) Tarihli nemli Bir Vesika, VD, XIII (1981), s. 587; Hatice Aynur, Saliha Sultann Dn Treni ve enlikleri, TT, XI/61 (1989), s. 38, nr. 191. M. Baha Tanman

EYHLKURR
(bk. RESLKURR).

EYHRRABVE
(bk. DIMAK, eyhrrabve).

EYHTTFE
(bk. TS, Eb Cafer).

EYHZDE
() (. 950/1543) Tefsir limi ve fakih. Aslen Kocaelili (zmit) olup babasnn ad Muslihuddin Mustafadr. Tahsilini stanbulda yapt ve zellikle bn Efdaleddinden (Efdalzde) istifade etti. Tefsir ve fkh ilimlerinde yetierek Beyzvnin Envrt-tenzl ve esrrt-tevline yazd hiye ile hrete ulat. Bata Hce Hayreddin Medresesi olmak zere stanbulun deiik medreselerinde mderrislik yapt. Daha sonra tedrsi brakt ve evine ekildi. Kendisine denen gnlk 15 dirhem emeklilik parasn ok grd ve 10 dirhemin yeterli olacan syledii rivayet edilir. eyhzdenin vefat tarihi baz kaynaklarda 951 (1544) olarak zikrediliyorsa da genellikle Takprizdenin verdii 950 (1543) yl daha doru kabul edilir. Kabri stanbulda Emr Buhrnin kabrine yakn Hce Hayreddin Mescidi hazresindedir. Mtevazi ve gzel huylu bir ahsiyet olduu kaydedilen eyhzde bakalarna yk olmamaya zen gsterirdi. Tefsir derslerini mescidde verir, halk da onun bilgisinden ve mneviyatndan faydalanmak isterdi. yetleri tefsir ederken pheye dtnde Allaha yneldiini ve gsnn Allah tarafndan geniletildiini sylerdi. rencisi Takprizde Ahmed Efendi, eyhzdenin kendisine byk sevgi duyduunu, kendisinin de onunla vndn ve kadlk grevini onun sraryla kabul ettiini belirtir. eyhzde olduka zor kitaplar erhetmesiyle dikkat eken bir limdir. Eserleri. 1. iye al Envrit-tenzl ve esrrit-tevl. Beyzvnin eseri zerine yazlm bir hiye olup nce muhtasar olarak kaleme alnm, daha sonra geniletilmitir. Ktib elebinin deerlendirmesine gre (Kef-unn, I, 188) eser Envrt-tenzl zerine yazlan hiyelerin en hacimlisi, en faydals ve ibaresi en ak olandr. eitli basklar yaplan kitap (I-IV, stanbul 12821283; I-IX, stanbul 1292-1303; stanbul 1306; I-VI, Kahire 1363) ayrca Muhammed Abdlkdir hin tarafndan yaymlanmtr (I-VIII, Beyrut 1999). 2. eru Miftil-ulm. Sekkknin ilimlerin tasnifiyle ilgili eserinin erhidir (Sleymaniye Ktp., Hac Beir Aa, nr. 568; Kadzde Muhammed Efendi, nr. 449). 3. eru Meril-envr. Radyyddin es-Sgnnin hadise dair eserinin erhidir (Sleymaniye Ktp., Ayasofya, nr. 714, Kl Ali Paa, nr. 252, Damad brhim Paa, nr. 362, Esad Efendi, nr. 379; tf Efendi Ktp., nr. 538, 539). 4. eru Viyetir-rivye f mesilil-Hidye. Burhneddin el-Mergnnnin Hanef fkhna dair el-Hidyesinden semeler yaplarak telif edilen Viyenin nemli erhlerindendir (Sleymaniye Ktp., Lleli, nr. 1068, Kl Ali Paa, nr. 429, 430; Kprl Ktp., nr. 615, 616; Nuruosmaniye Ktp., nr. 1690, 1691; tf Efendi Ktp., nr. 954). 5. eru adetil-Brde. Bsrnin mehur kasidesinin erhi olup Ratl-erv adyla da bilinir (stanbul 1298, 1306, 1309, Harptnin erhiyle birlikte). 6. Tal al erilHidye. bn Mektm olarak bilinen Tceddin Eb Muhammed Ahmed b. Abdlkdir tarafndan kaleme alnan erh zerine yazlmtr (Kef-unn, II, 2038; Hediyyetl-rifn, II, 238). 7. eru Feriis-Sirciyye. Muhammed b. Muhammed es-Secvendye ait eserin erhidir (Kayseri Rid Efendi Ktp., nr. 4/658; Sleymaniye Ktp., Ftih, nr. 2520, elebi Abdullah, nr. 166/1, 167,

Kadzde Mehmed Efendi, nr. 263; Beyazt Devlet Ktp., Kara Mustafa Paa, nr. 340). 8. eru avidil-irb. bn Him en-Nahvnin eserinin erhi olup (stanbul 1300) smil smil Mervenin tahkikiyle yaymlanmtr (Beyrut-Dmak 1416/1995). 9. eru Nuatil-beyn. Hz. Aliye nisbet edilen eserin erhidir (Sleymaniye Ktp., ir Efendi, nr. 18/443; stanbul Belediyesi Atatrk Kitapl, Osman Ergin, nr. 460). 10. Tefsru sretil-Ftia (Sleymaniye Ktp., Hasan Hsn Paa, nr. 83). 11. Tefsru sretil-Enm (Sleymaniye Ktp., Esad Efendi, nr. 90). 12. eru rzilemn. Ksm b. Frruh e-tbnin e-biyye olarak tannan kasidesinin erhidir (Gazi Hsrev Bey Ktp., nr. 1385, 1553). 13. el-liyye-Tefsru sretil-l (Osmanl Mellifleri, I, 334).

BBLYOGRAFYA

eyhzde, eru avidil-irb (nr. smil smil Merve), Beyrut-Dmak 1416/1995, neredenin girii, s. 19-30; Takprizde, e-ei, s. 245; Mecd, ekik Tercmesi, s. 316, 408410; Kef-unn, I, 188; II, 1247, 1332, 1689, 1764, 2022, 2038; evkn, el-Bedr-li, II, 269-270; Osmanl Mellifleri, I, 334; Serks, Mucem, II, 1166; Hediyyetl-rifn, II, 238; Muhammed Abay, Osmanl Dnemi Mfessirleri (yksek lisans tezi, 1992), U Sosyal Bilimler Enstits, s. 112-113; Ziya Demir, Osmanl Mfessirleri ve Tefsir almalar: Kurulutan X/XVI. Asrn Sonuna Kadar, stanbul 2006, s. 330-334; Muceml-matil-mevcde f mektebti stnbl ve nl (haz. Ali Rza Karabulut), [bask yeri ve tarihi yok], III, 1397. Erdoan Ba

EYM
() eym bint Hris b. Abdiluzz es-Sadiyye Hz. Peygamberin stkardei, kadn sahb. Hz. Muhammedin stannesi Halmenin kzdr. Kaynaklarda ad Huzfe (Huzka, Hzka, Huzeyfe) veya Cdme (Czme, Hzme, Hdme, Hudme) eklinde zikredilmektedir. Ancak eym (emm) lakabyla mehur olmu ve ad unutulmutur. ey-mnn teyzesinin de ayn ismi ve lakab tad, kendisine teyzesinin adnn ve lakabnn verildii de sylenmitir. eymnn doum tarihi zikredilmemekle birlikte emzirilmek zere evlerine getirilen Hz. Muhammedin bakmnda annesine yardm ettii bildirilmektedir. Buna gre Halmenin Hz. Muhammedi eym ile birlikte emzirdii eklindeki rivayet (bnl-Kelb, s. 394) ihtiyatla karlanmaldr. Nitekim kaynaklarn ounda bir stocuu bulmak iin Mekkeye giden Halmenin o srada olu Abdullah emzirmekte olduu ve Hz. Muhammedi onun style emzirdii belirtilmektedir. Kaynaklarda eymnn Hz. Muhammede, onu genlik ve olgunluk ana ulam kadri yce bir insan olarak grmek istediini dile getiren ninniler syledii bildirilmekte ve baz msralar aktarlmaktadr. eymnn hayatnn, Hz. Muhammedin bakmna yardmc olduu drt veya be yln ardndan 8 (630) ylnda Huneyn Gazvesinde esir dmesine kadar geen safhas hakknda bilgi yoktur. Hevzin ve Sakf kabileleriyle yaplan Huneyn Gazvesinde Hevzin kabilesinden alnan esirler iinde bulunan eym, kendisini yakalayan askerlere Resl-i Ekremin stkardei olduunu syleyerek ona gtrlmesini istedi. Resl-i Ekrem doru sylediine dair bir delil isteyince ona ocukluk gnlerinde omzunu srdn hatrlatarak hl farkedilen srk izini gsterdi. Bunun zerine kendisini tanyan Hz. Peygamber ok duyguland ve gz yalarn tutamad. Ardndan ridsn yere sererek onu oturttu ve dilerse kendi yannda kalabileceini, dilerse kabilesine dnebileceini belirtti. slm kabul eden eym kabilesine dnmek istediini syleyince Resl-i Ekrem ona birok hayvanla birka kle vererek yurduna gnderdi. Reslullahn verdii Mekhl adl kle ile bir criyeyi eymnn evlendirdii ve Hevzin kabilesi arasnda bu ikisinin soyunun devam ettii zikredilmektedir. Ayrca eymnn, daha nce bir mslman ldrd iin Hz. Peygamber tarafndan katledilmesi emredilen ve kendisiyle birlikte yakalanp Resl-i Ekremin huzuruna getirilen Bicd adl ahsn affedilmesini salad belirtilmektedir (Vkd, III, 913; m, V, 490). eymnn Reslullahn yanna getirilmesi, hemen savan ardndan Reslullahn kaan dmann peinden Tif zerine gitmesinden nce gereklemiti. Hz. Peygamber bu esnada eymya ailesinden kimlerin hayatta bulunduunu sormu, eym anne ve babasnn vefat ettiini, kardeleri Abdullah ve neyse ile amcasnn sa olduunu sylemiti. Yakb, eymnn esirlerin serbest braklmasn Resl-i Ekremden talep ettiini ileri srmekteyse de (Tr, II, 63) dier kaynaklarda byle bir bilgiye rastlanmamakta, bu husustaki grmeyi eymnn amcas Eb Servn (Burkn) esSadnin yapt, onun bakanlndaki Hevzinli bir heyetin Hz. Peygambere gelerek slmiyeti kabul ettiklerini syleyip esirlerin balanmasn istemeleri zerine onlarn serbest brakld

bildirilmektedir (bn Sad, I, 114-115; bn Hacer, VII, 55-56). eymnn ne zaman vefat ettii bilinmemektedir. Onun Abdullah ve neyse adlarndaki kardeleri de mslman olmutu (DA, XV, 338).

BBLYOGRAFYA

bn shak, es-Sre, s. 25; bnl-Kelb, Cemhere (Nc), s. 394; Vkd, el-Mez, III, 913-914; bn Him, es-Sre, I, 161; II, 457-458; bn Sad, e-abat, I, 110-111, 113-115; Yakb, Tr, II, 63; Taber, Tr (Ebl-Fazl), II, 157; III, 80-81; bn Abdlber, el-stb, IV, 277-278, 344-345; Ahmed b. Hseyin el-Beyhak, Deliln-nbvve (nr. Abdlmut Kalac), Beyrut 1405/1985, I, 132; Sheyl, er-Ravl-nf, II, 145; bn'l-Esr, sdl-be (nr. Hall Memn h), Beyrut 1418/1997, V, 236, 251-252, 325; bn Kayyim el-Cevziyye, Zdl-med, I, 83; III, 475; bn Kesr, el-Bidye, II, 273; IV, 363-364; bn Hacer, el-be (Bicv), I, 582-583; VI, 206; VII, 55-56, 551552, 580, 730, 732-733; emseddin es-Sehv, el-Farl-mtevl f menintesebe ilen-neb minel-ademi vel-mevl (nr. Mehr b. Hasan b. Mahmd l Selmn), Kveyt 1423/2002, s. 50-51; m, Sbll-hd, V, 490; Nreddin el-Haleb, nsnl-uyn, Beyrut, ts. (Drlmarife), I, 167-171; Abdlhay el-Kettn, et-Tertbl-idriyye, II, 62; Hamdullah, slm Peygamberi, I, 41, 494; Asri ubuku, Halme, DA, XV, 338; Hseyin Algl, Hris b. Abdluzz, a.e., XVI, 194-195. Levent ztrk

EYTAN
() nsana musallat olup onu saptrmaya alan ruhan varlk. Szlkte uzaklamak, haktan ve hayrdan ayrlmak, muhalefet etmek anlamndaki atn (tn) veya fkesinden yanp tutumak mnasndaki eyt kknden tredii ileri srlen eytn kelimesi (oulu eytn) hayrdan ve rahmetten uzaklam yaratk; yanp helke mruz kalm varlk demektir (Rgb el-sfahn, el-Mfredt, n md.; Lisnl-Arab, n md.). Kelimenin brncedeki karl olan satann dmanlk etmek, sulamak, kar gelmek mnasnda stn veya gezinmek, hareket etmek, rahatsz etmek, yoldan kmak; sadakatsiz/inansz olmak anlamlarnda sut/sth kknden tredii kabul edilmektedir (Koehler-Baumgartner, III, 1312, 1316-1317). Baz dilciler, eytan kelimesinin Arapa kkenli olup teolojik anlamlarn yahudi-hristiyan geleneinden aldn iddia ederken bazlar brnceden Arapaya getiini, kelimenin yahudi geleneinde cin, slm ncesi Araplarnda insan st varlk mnasna geldiini ve slmda bu iki anlamn birletirildiini syler (Jeffrey, s. 187-190; EI, IV, 286). eytan ifade etmek iin kullanlan ibls bir ksm dilcilere gre mit kesmek, piman olmak, syleyecei bir ey olmayp arp kalmak anlamndaki ibls kknden tremitir (Lisnl-Arab, bls md.); nitekim kelime baz yetlerde bu anlamda gemektedir (el-Enm 6/44; el-Mminn 23/77; er-Rm 30/12, 49). Batl dilciler arasndaki yaygn kabul, ibls kelimesinin en byk eytan mnasndaki Greke diabolostan Arapaya getii ynndedir (Jeffrey, s. 47; EI, II, 351). Kelime bir ksm dilcilere gre de brnceden Arapaya gemi olup Allaha isyan etmeden nceki ad Azzl idi (Kms Tercmesi, n md.; Elmall, I, 320; ayrca bk. AZZL). eytan karlnda tt, cn, ifrt gibi kelimeler kullanld gibi mrid (alabildiine inat) ve garr (aldatan) kelimeleriyle de nitelendirilir. Chiliye Araplarna gre yaratlmlarn en irkini olan eytan atei mesken edinen habis bir ruhtur. Onun gklerden haber aranna mrid, bu hususta fazlasyla mhir olanna ifrit denir. Her airin kendisine ilhamda bulunan bir eytannn (cin) bulunduuna inanlrd (Rc el-Esmer, s. 85). Kurn- Kermde on sekizi oul olmak zere seksen sekiz yerde eytan (on bir yerde ibls) kelimesi yer almaktadr. demin yaratlnn ardndan meleklerden ona secde etmelerinin istendiine dair dokuz yette ibls, dem ile einden reyip oalan insan trne dmanlk ederek onlar eitli hile ve desiselerle aldattn bildiren yetlerde eytan kelimesi gemektedir. Kuranda eytanla insan tr arasndaki ilikiye veya mcadeleye temas eden birok yet bulunmaktadr. deme melekler secde ettii halde eytan kibirlenip il-h emre kar km, gereke olarak da kendisinin ateten, demin amurdan yaratldn ileri srmtr. lh iradenin demin zrriyetine btnyle iyi ve btnyle kt arasnda takdir ettii konumun bir gerei olmaldr ki Cenb- Hak hayrdan ve rahmetinden uzaklatrd eytana insanoluna vesvese vermeye, eitli hile yntemleriyle btl hak gibi gsterip insanlar doru yoldan saptrmaya izin vermitir. Allahn uyarmasna ramen dem ile ei Havv eytann aldatc szlerine kanarak yasak meyveden yemi, bunun cezas olarak cennetten karlm, bylece dnyada kyamet gnne kadar devam edecek olan insan hayat balamtr. Bu hayatta hak yoldan kanlar adaletiyle cezalandran Allahn koyduu eitli kanunlar (snnetullah); hayr ve er erevesinde btnyle hayrn temsilcisi melekler, btnyle errin temsilcisi eytan, ayrca hayra da erre de ynelebilen, ancak akl, selim ftrat ve

iradesiyle vahyin aydnlatt yoldan Allaha ulama imknna mazhar klnan insan vardr. Selim ftrat bozulmayan insan kelm limlerinin ounluuna gre Allah nezdinde meleklerden de stndr. Bunun yannda akl olduu halde gerekleri anlamazlktan gelen, gz olduu halde hakikati grmeyen, kula olduu halde ilh beyanlar duymayan ve Kurann ifadesiyle uursuz canllar srs gibi olan (el-Arf 7/179) insanlar da bulunmaktadr. Kuranda ibls ve eytan kelimelerinin getii yetlerin dnda kalan birok yette de insann bu konumuna ve mcadelesine temas edilmektedir. eitli yetlerde eytann azgn, sinsi, yanltc ve kkrtc olduu haber verilmekte, hile ve aldatmalarna dikkat ekilmekte, ondan uzak durulmas emredilmekte, errinden Allaha snmann gerei vurgulanmaktadr. Bu arada nceki peygamberler dneminde yaayan insanlara ynelik mnev tahribat da anlatlmaktadr (M. F. Abdlbk, el-Mucem, ibls, eyn md.leri). eytan kelimesi pek ok hadis rivayetinde yer almaktadr. Bu rivayetlerde de insandan sdr olabilecek her trl kt davranta eytann etkisine iaret edilmekte, onun zendirici ve aldatc oyunlarna dikkat ekilmektedir. eytan insan ktlk ilemeye tevik ettii gibi onun Allaha yaklatracak fiilleri gerekletirmesine de engel olmaya almakta veya yerine getirmeye alt ibadeti bozmaya gayret gstermektedir. Mesel Kuranda zekt ve infak emredildii halde eytan maln karlksz verilmesi fedakrln nlemeye alr ve kiiyi bu tr harcamalar yznden muhta duruma dmekle korkutur (el-Bakara 2/268). Ezan okunduu zaman bundan holanmayp kaan eytan (Buhr, En, 4; Mslim, alt, 17, 19) bir sre sonra geri dnp namaza balayan mmine vesvese vermeye alr (Msned, III, 12, 50, 51; Eb Dvd, alt, 92). Hz. Peygamber eytann errinden Allaha snm ve her mslmann ondan Allaha snmasn emretmitir. Reslullah ayrca eytann ktlklerinden korunmak iin kelime-i tevhidi sylemeyi, bata yetlkrs ve Har sresinin son yeti olmak zere Kuran okumay tavsiye etmitir (Msned, V, 415; Buhr, Veklet, 10, Bedl-al, 11; Mslim, Msfirn, 212; Tirmiz, evbl-urn, 22; bk. STZE). Varl ve Mahiyeti. eytann gerek bir varla ve bir bedene sahip bulunup bulunmad hususunda farkl grler ileri srlmtr. Onun cinlerden olduunu (el-Kehf 18/50) ve ateten yaratldn bildiren yet ve hadisleri (el-Arf 7/12; el-Hicr 15/27; Msned, VI, 153, 168; Mslim, Zhd, 60) esas alan kelm ve tefsir limleri eytann kendine has bir varlnn bulunduunu kabul etmektedir. bn Abbasa gre Kuranda geen min mricin min nr ifadesi yaln ate, Mchid b. Cebre gre ykselen sar ve yeilimsi alev (Taber, XXVII, 126), ehbeddin Mahmd el-lsye gre dumansz saf alev (Rul-men, XXVII, 105) mnasna gelir; nr- semmdan maksat da zehirleyici atetir (Taber, XIV, 30). Baz limler sz konusu atein bilinen ateten yetmi kat youn ve ok etkili olduunu sylemektedir (Elmall, V, 3059). eytann gerek bir varl bulunduunu kabul edenler bedene sahip olup olmad konusunda farkl grler ileri srm, ounluunu Mutezillerin tekil ettii kelmclar bedensiz hayatn mmkn grlmediini, ayrca kendisine nisbet edilen faaliyetleri gerekletirebilmesi iin eytann bir bedene sahip olmasnn gerektiini belirtmektedir. Eb Ubeyde Mamer b. Msenn, bn Sn ve Muhammed Esed gibi mfessir, dnr ve sflerin oluturduu gruba gre ise eytan cisim veya cisme hull etmi bir varlk olmayp mcerret nefisten (ruhan cevher) ibarettir. eytann gerek varlnn bulunduunu kabul edenlerden bazlar onunla cinler arasnda asl-fer ilikisi kurmutur; Hasan- Basr bu grtedir (Mtrd, IX, 70; Kurtub, I, 294-295; bn Kesr, IV, 396). Genellikle cinlerin atas saylan cn ile blsin ayn varlk olduunu kabul edenler Hz. Peygamberin herkesin bir eytannn bulunduunu belirten hadisine dayanmaktadr (Msned, VI, 115; Mslim, Mnfin, 70). Kuranda meleklerin

deme secde ettiini bildiren bir yette (el-Kehf 18/50) cinlerden olan bls istisna edilmekle birlikte balangta onun melek olup olmad bilinmemektedir. Buradaki istisnay muttasl (ayn cinsten olanlar arasnda) kabul edenler eytann daha nce melek olduunu ileri srm, istisnay mnkat (ayr cinsten olanlar arasnda) kabul eden mfessirler onun melek deil meleklerin arasnda bulunan bir varlk (cin) olduunu belirtmitir. Bunlara gre eytan meleklerden olsayd isyan etmez, emredilen her eyi yerine getirirdi (et-Tahrm 66/6). bn Teymiyye eytann sret itibariyle meleklerden, asl itibariyle cinlerden sayldn kaydetmektedir (Mecmu fetva, IV, 235, 346). Kuranda eytann yandalar ve ordusundan (el-Arf 7/27; e-uar 26/95), zrriyetinden (el-Kehf 18/50) ve dostlarndan (en-Nis 4/76; el-Enm 6/121; el-Hac 22/4) sz edilmekte, yine Kuranda ona ba (es-Sfft 37/65), hadislerde ise boynuz (Buhr, Bedl-al, 11; Mslim, Msfirn, 290) nisbet edilmektedir. Bu kelimelerin lafzna bal kalnd takdirde eytann gerek varlnn bulunduunu sylemek mmkndr. Katde b. Dime gibi baz limlere gre eytana izfe edilen zrriyetten maksat blsin soyundan gelen eytanlar olup bunlar remek suretiyle oalr (Taber, XV, 262). Ebl-Mun en-Nesef, blsin evlilii ve zrriyeti hakknda ayrntl bilgiler verir (Barl-kelm, s. 28). Baz limlere gre eytann zrriyetinden maksat insanlardan ve cinlerden onun yolunu izleyenlerdir, aslnda eytann gerek anlamda zrriyeti yoktur (ls, XV, 295). Dier ruhan varlklar gibi eytann da grlp grlemeyecei hususu tartmaldr. eytann latif cisim olduunu kabul eden Ehl-i snnet kelmclar, onun eitli ekillere brnp (temessl) insanlara grnmesi iin bir engelin bulunmad kanaatindedir (Tehnev, I, 264-265; Elmall, VIII, 5389). Bu limler Kuranda ve hadis rivayetlerinde eytann Hz. dem, brhim, Ms, Sleyman ve Hz. Muhammede grndnn haber verildiini, Bedir Gazvesi srasnda Srka b. Mlikin sretine girerek mriklere nce cesaret verdiini, sonra da srt evirdiini delil olarak zikrederler (el-Enfl 8/48; bn Kesr, III, 332-334). eytann ve meleklerin hem gerek hem temessl varlklarnn olduunu syleyen Gazzl gerek ekillerinin ancak nbvvet nuruyla grlebileceini, temessln ise insanlar tarafndan da mahede edilebileceini belirtir (y, III, 27). eytan kendi grubu ile birlikte gremeyeceiniz yerden sizi grr melindeki yetten hareketle (el-Arf 7/27) Mutezile limleri onun hibir zaman grlemeyeceini ileri srmtr (Zemaher, II, 98). Naslarda eytana ait baz madd tasvirlerin yer ald bilinmektedir. Bu tr ifadeleri hakikat mnasna alan limler bulunduu gibi mecaz kabul edenler de vardr. Ancak btn limler eytan kendi sretiyle grmenin mmkn olmad kanaatindedir. Bir ekle brnm halde grlmesi ise teorik olarak mmknse de fiilen sz konusu deildir, nk bir peygamberin tasdiki bulunmadan grlenin eytan olup olmad bilinemez. eytann mahiyeti hakknda ileri srlen telakkiler iinde Gazzlye nisbet edilen gr isabetli grnmektedir. slm akaidinin -melek ve cin gibi-sem bahisleri iinde yer alan eytan hakknda naslarda ve zellikle hadislerde yer alan beyanlar onun hem gerek hem mecazitemsil varlnn bulunduunu kantlar niteliktedir. slm dini, Seneviyyede olduu gibi eytann insanlar zerinde mutlak mnada hkimiyeti bulunduu ve onlara istediini yaptrd eklindeki bir anlay reddeder; nk Kuranda eytann gcnn snrl, hile ve tuzaklarnn zayf olduu haber verilmektedir (en-Nis 4/76). eytann btn mahareti insanlar tahrik etmek ve kendi yoluna armaktan ibarettir (brhm 14/22), ona uyup uymamak ise kiinin elinde olan bir eydir. blsin slih kiiler zerinde bir etkisi bulunmamaktadr (el-Hicr 15/39-40, 42; el-sr 17/65; Sebe 34/21); dolaysyla insanlarn yaptklar ktlkler iin eytan bahane etmeleri gereki olmad gibi Allah katnda da herhangi bir deere sahip deildir. bn

Teymiyye, rib yiyenlerin eytan arpm gibi kalkacaklarn bildiren yetle (el-Bakara 2/275) eytann insann vcuduna kann dolamas gibi nfuz ettiini bildiren hadisi (Buhr, Bedlal, 11; Mslim, Selm, 23-25) delil gstererek cinlerin insann bedenine girip onu etkilediini ileri srmtr. bn Teymiyye gibi dnen limler sara vb. hastalklar eytana nisbet ederken (Taber, III, 101; Ate, s. 236) Eb Ali el-Cbb, Cesss ve Muhammed b. Ali el-Kaffl gibi limler bu gre kar kp cin ve eytann insann fiziksel yaps zerinde herhangi bir etkisinin bulunmadn sylemi (mer Sleyman el-Ekar, s. 62-63, 156-162) ve eytann Kuranda geen, Benim size kar etkili bir gcm yoktur szn (brhm 14/22) delil kabul etmilerdir (ls, III, 49; bk. V). Kuranda inkrclarn eytanlarla beraber haredilecei (Meryem 19/68) ve dnyada bir arkada gibi onunla birlikte hareket eden kiinin kyamet gn, Keke benimle senin aranda dou ile bat aras kadar uzaklk olsayd diyecei ifade edilir (ez-Zuhruf 43/36-38). Kyamet gnnde hesap grlp cennet ve cehennem ehli yerlerine gnderilince eytan cehennem ehline hitap ederek dnya hayatnda Allahn gerek vaadlerine karlk kendisinin bo vaadlerde bulunduunu, ancak ar yapmann tesinde insanlar zerinde bir etkisinin olmadn, nefsn arzularna uyanlarn yaldzl vaadlerine kandklarn belirtecek, onlarn kendisini deil kendi nefislerini knamalarn syleyecek, ne kendisinin onlar ne de onlarn kendisini kurtarabileceini ifade edecek, dnyada iken kendisine taparcasna boyun edikleri yolundaki iddialarn reddettiini bildirecektir (brhm 14/22). bls ve eytan hakknda birok eser kaleme alnm olup bunlar arasnda bn Ebd-Dnynn Mekid-eyn, Ahmed b. Yahynn, er-Red al mesilil-mcbire an vesveseti bls ve siri-eyni (bls fit-taavvuril-slm iinde), Ebl-Ferec bnl-Cevznin sflerin eytan tarafndan aldatldn ileri srd Telbs blsi (Beyrut 1994), zzeddin bn Gnimin Tefls blsi, Muvaffakuddin bn Kudmenin emml-mvesvisn vet-tar minel-vesvese adl eseri ve buna bn Kayyim el-Cevziyyenin yazd Mekyid-eyn fil-vesvese ve emmil-mvesvisn adl erhi (Beyrut, ts.), yine bn Kayyim el-Cevziyyenin etl-lehfn f meyidi-eyn (Dmak 1993) ve Nreddin bn Gnim el-Makdisnin Meyid-eyn ve emml-hev adyla buna yazd muhtasar (nr. brhim Muhammed el-Cemel, Kahire 1983; Riyad, ts.), Burhneddin bn Mflihin Meibl-insn min mekyidi-eyn (Beyrut 1404/1984), bls ve eytana dair haberleri ayrntl biimde ele alan eserlerin banda gelen Sytnin Lal-mercn f akmilcnn ile Bedreddin e-iblnin kml-mercn f akmil-cnn, Takyyddin bn Teymiyyenin el-Beynl-mbn f abril-cin ve-eyni ile (Kahire 1994) Ebr-Rz Muhammed Atullah el-Ksmnin Term izbi-eyn bi-tavbi fil-mn (Lahor 1979) zikredilebilir. Bu konuda son dnemde yazlan eserlere rnek olarak Gulm Ahmed Pervzin bls demi (Delhi 1945), Abdlazz b. Slih el-Abdin Advet-eyn lil-insn kem cet fil-urn (Mekke 1421), mer Sleyman el-Ekarn leml-cin ve-eyni (Kveyt 1984), Riyd Abdullahn el-Cin ve-eyn beynel-ilmi ved-dni (Dmak 1986), Seyyid Abdullahn bls fit-taavvurilslmsi (Kahire 1421/2001) ve Muhammed Ali es-Seyyidbnin aatl-cin ve-eyni (Kahire, ts. [Drl-hads]) gsterilebilir.

BBLYOGRAFYA

Tcl-ars, bls, n md.leri; Tehnev, Kef, I, 261-266, 787-788; Wensinck, el-Mucem, eyn md.; Msned, III, 12, 50, 51; V, 415; VI, 115, 153, 168; Mamer b. Msenn, Meczlurn (nr. Fuat Sezgin), Beyrut 1401/1981, I, 32; Burhneddin bn Mflih, Meibl-insn min mekidi-eyn, Beyrut 1404/1984, s. 153-183; bn Ebd-Dny, Mekid-eyn (nr. Mecd es-Seyyid brhim), Kahire 1991, s. 85-87; Hallc- Mansr, Kitb-avsn (nr. L. Massignon), Paris 1913, s. 41; Taber, Cmiul-beyn, III, 101; XIV, 30; XV, 262; XXVII, 126; Mtrd, Tevltl-urn (nr. Murat Sln), stanbul 2007, IX, 70; Ahmed b. Yahy, er-Red alelmesilil-mcbire an vesveseti bls ve siri-eyn (nr. Hanef Seyyid Abdullah, bls fittaavvuril-slm iinde), Kahire 1421/2001, s. 277; bn Sn, el-rt, II, 642; Gazzl, hy ulmid-dn, Kahire 1358/1939, III, 27; Ebl-Mun en-Nesef, Barl-kelm, stanbul 1328, s. 28; Zemaher, el-Kef (Beyrut), II, 98; Muvaffakuddin bn Kudme, emml-mvesvisn vet-tar minel-vesvese, Beyrut, ts. (Drl-matb-til-Arabiyye), s. 6; Kurtub, el-Cmi, I, 294-295; Ebl-Fid bn Kesr, Tefsrl-urnil-am, Beyrut 1385/1966, III, 332-334, 396; IV, 396; bn Kayyim el-Cevziyye, Mekid-eyn fil-vesvese ve emmil-mvesvisn, Beyrut, ts. (Drlmatbtil-Arabiyye), s. 6; a.mlf., ifl-all (nr. sm Fris el-Haristn), Beyrut 1417/1997, s. 453; bn Teymiyye, Mecmu fetv, IV, 235, 346; Syt, Lal-mercn f akmil-cn (nr. Mustafa Abdlkdir At), Beyrut 1406/1986, s. 256-276; ls, Rul-men, III, 49; XV, 295; XXVII, 105; A. Jeffery, The Foreign Vocabulary of the Qurn, Baroda 1938, s. 47, 187-190; Elmall, Hak Dini, stanbul 1960, I, 320; V, 3059; VIII, 5389; mer Sleyman el-Ekar, lemlcin ve-eyn, Kveyt 1404/1984, s. 17, 22, 48-49, 62-63, 156-162, 169-181; Riyz el-Abdullah, el-Cin ve-eyn beynel-ilm ved-dn, Dmak 1406/1986, s. 33-70; M. Ali Hamed Seyyidb, aatl-cin ve-eyn minel-Kitb ves-Snne, Kahire 1989, s. 16-19; Rc el-Esmer, eeyn aath: et-Teaun minhm, Trablus 1991, s. 13-33, 85; Ukke Abdlmennn etTayyib, e-eyn f llil-urn li-ey Seyyid uub, Kahire 1992, s. 8; L. Koehler - W. Baumgartner, The Hebrew and Aramaic Lexicon of the Old Testament (trc. M. E. J. Richardson), Leiden 1994, III, 1312, 1316-1317; M. Hseyin Tabtab, el-Maltl-afiyye fil-urn, Beyrut 1415/1995, s. 56; Ali Osman Ate, Kuran ve Hadislere Gre eytan, stanbul 1995, s. 134153, 236, 326; G. Scognamillo, Dou ve Bat Kaynaklarna Gre eytan (trc. Arif Arslan), stanbul 1999, s. 59-69; Abdlazz b. Slih el-Ubeyd, Advet-eyn lil-insn kem cet fil-urn, Mekke 1421, s. 12-13; Hanef Seyyid Abdullah, bls fit-taavvuril-slm, Kahire 1421/2001, s. 241-258; Fazlurrahman, Ana Konularyla Kuran (trc. Alparslan Akgen), Ankara 2003, s. 185197; Muhammed Esed, Kuran Mesaj: Meal-Tefsir (trc. Cahit Koytak - Ahmet Ertrk), stanbul 2004, s. 1335-1336; Vahd Abdsselm Bl, Viyetl-insn minel-cin ve-eyn, Beyrut, ts. (Drl-ktbil-ilmiyye), s. 55-119; A. S. Tritton, Spirits and Demons in Arabia, JRAS (1934), s. 715-727; a.mlf., ain, EI, IV, 286-287; A. J. Wensinck, Ibls, EI, II, 351; A. S. Furat, eytan, A, XI, 491-492; T. Fahd, ayn, EI (ng.), IX, 406-408; A. Rippin, ayn, a.e., IX, 408-409. lyas elebi Dier Dinlerde. Kitb- Mukaddesteki eytan kavram balangta daha genel ve dolayl anlamda kt fonksiyonlarla ilikilendirilirken zamanla zel ve aktif mnada ktlkle zde hale gelmitir. Bu dnm, Ahd-i

Atkte eytann dnyev balaml soyut bir kavramdan semav somut bir varla gemesi eklinde gereklemi, Ahd-i Atkten Ahd-i Cedde gei srecinde eytan, Tanrdan aa konumda yer alan ve fazlaca nem verilmeyen bir melek durumundan Tanrnn rakibi olan kozmik g/dman durumuna ykselmitir. eytan kelimesi Ahd-i Atkin erken dnemlere ait blmlerinde cins ismi olarak (satan) dman, muhalif, engel olan, dava eden, sulayan ve amacn gizleyen kii anlamnda kullanlr. Asker, siyas veya hukuk mnada muhalefet durumunda olan ya da zorluk karan kiiler (I. Samuel, 29/4; II. Samuel, 19/22; I. Krallar, 5/4; 11/14, 23, 25; Mezmurlar, 109/6) veya Peygamber Balam engellemeye alan Tanrnn melei hakknda dman, muhalif mnasnda eytan nitelemesine yer verilmitir (Saylar, 22/22, 32). Daha ge dnemlere ait blmlerde ise eytan kelimesi zel isim biiminde (ha-Satan) Tanrnn hizmetinde alan dk rtbeli semav topluluun bir yesi sfatyla yeryznde dolap Tanrnn izniyle Eyubu snayan (Eyub, 1/6-2/10), semav mahkemede bakhin Yeuyu sulayan grevli, yarg (Zekarya, 3/1-3); bir ileri aamada kendi bana srile kar duran ve Kral Dvdu saym yapmaya kkrtarak Tanry kzdrmasna ve 70.000 srilliyi ldrmesine sebep olan semav varlk biiminde yer almtr (I. Trihler, 21/1-14; kr. II. Samuel, 24/1-10). Ahd-i Atk sonras dnemde yazlm olan, melekler ve kt ruhlar, dnyann sonu ve ruhun kaderiyle ilgili ilh srlarn ifa edildii apokrif/apokaliptik literatrde Tanrdan bamsz somut bir varlk biiminde daha belirgin bir eytan figrne rastlanmaktadr. Burada da eytan, Ahd-i Atkte olduu gibi Tanrnn aasndaki konumunu temelde korumakla birlikte ktlkle dorudan zdeleecek ekilde yeryznde fesada sebep olan gnahkr, yoldan km meleklerin ba, cennetten kovulan ve ylan araclyla demin ve Havvnn dne, lmn dnyaya girmesine yol aan semav varlk eklinde tasvir edilmi (I. Enoch, 54-55, 65/6; 69/6; II. Enoch, 18/3-4 [kr. Tekvn 6], 31/3-5; Wisdom of Solomon, 2/24; Book of Jubilees, 10/1-12; 11/5, 11; 19/28; 23/29; 40/9; 46/2; 50/5; Life of Adam and Eve, 12/3), buna paralel olarak ktln kayna ve Tanrnn antitezi eklinde grlmtr (I. Enoch, 9/6; 10/8). Yahudi Essen cemaatiyle ve s Mesh taraftarlaryla ilikilendirilen ldeniz (Kumran) yazmalarnda eytan aydnln efendisinin karsnda yer alan karanln prensine dnmtr. yi-kt dalizmi, aydnlk ve karanlk gler arasndaki kozmik sava fikri zerine temellenen Kumran retisinde btn gnahlarn ve ktlklerin eytann ve ordusunun (Kumran cemaatinden olmayanlar) hkmettii bu karanlk alanda cereyan ettii, fakat bunun Tanrya ramen deil bilkis Tanrnn gizemli ilerinin sonucunda gerekletii kabul edilmitir (The Community Rule 3-4; The War Rule 1, 13; Curses of Satan and His Lot 286-7; The Thanksgiving Hymns 7; Damascus Document 2:18). Ahd-i Cedde gelindiinde dnmn tamamlayan eytan figr Avrupa literatrne de girecek Dante Alighierinin Divina Commedias, John Miltonun Paradise Lostu, J. W. von Goethenin Faustu-ve hristiyan dnyasndaki hkim eytan imajn oluturacak ekilde insanln ayartcs (bls, ylan), snn ba dman (deccl), iyi-kt savandaki kozmik dman biiminde ortaya konmutur. Sinoptik nciller diye isimlendirilen ilk ncilde eytandan fizik ve ruh hastalklara sebep olan, dnyay ele geirmeye alan cinlerin veya kt ruhlar krallnn ba olarak ska bahsedilmi (Matta, 12/24-27; Markos, 3/20-30; Luka, 10/19; 11/14-23), bu balamda Yahynn vaftizine eytandan koruma fonksiyonu atfedilmi, ayn zamanda engelleyen, fitneci, gnaha sevkeden,

muhalif ve snn ba dman eklinde nitelendirilmi (Matta, 4/1-11; Markos, 1/12-13; Luka, 4/113; 8/11-15; 22/1-3; Resullerin leri, 26/18), bilhassa mezhep atmalarnda rakipler (Fersler, yazclar vb.) eytanla zdeletirilmitir (Matta, 12/34, 39, 13/18-23, 15/13, 16/1-4, 23; Markos, 4/13-20, 8/33, 13/24-27). Yuhanna ncilinde de eytan benzer ekilde snn muhalifleri/engelleyicileri (yahudiler, Yahuda skariyot vb.) biiminde grlm, insanlar kullanarak cin arpmas, hastalk ve kalpleri ifsat etme gibi ktlkler iin alan ve bu dnyaya hkmeden g, bu dnyann prensi eklinde sunulmutur (6/70-71; 8/44; 12/31; 13/2, 27; 14/30; 16/11). Sinoptik ncillerde olduu gibi Pavlusun Mektuplarnda da eytan engelleyici sfatyla ne km; rakip havriler bata olmak zere Pavlusun misyoner faaliyetlerini engellemeye, Roma hristiyan cemaatini blmeye ve ykmaya alanlarn sembolik ifadesi (Romallara Mektup, 16/1720; Korintoslulara kinci Mektup, 2/11; 11/3-5, 13-15; Selniklilere Birinci Mektup, 2/18), ayn zamanda -ruha ve bedene gre yaayanlar arasndaki kartlk erevesinde-gnaha sevkeden ayartc g ve bu dnyann tanrs diye nitelendirilmitir (Korintoslulara Birinci Mektup, 4/4; 5/5; 7/5; Galatyallara Mektup, 5/19-21). Kilisenin (snn krall) dna atlma eytann alanna girmeye denk grlmtr (Korintoslulara Birinci Mektup, 5/5, 13). Dnyann sonunda iyi-kt arasnda gerekleecek kozmik sava temasn ileyen Vahiy kitab, Ahd-i Ceddde bahsi geen eytan tiplemelerinin hepsini (hristiyan cemaati iinde Pavlusun mesajna kar olanlar, sy ayartmaya alan, Yahuda skariyotun iine giren kt ruh vb.) iermesi bakmndan nemlidir. Burada eytan Tanrdan bamsz hareket eden, daha gl ve hilekr, fakat ayn zamanda daha fazla kar konulan ve aalanan bir figr olarak dnyadaki btn ktlklerin tezahr, Tanrnn ve (yeni) srilin/Meshin kozmik dman eklinde sunulmu, yahudiler ve Roma ynetiminin kymndan kurtulmak iin yahudi gibi grnen hristiyanlar eytann sinagogu/cemaati diye nitelendirilmitir (2/9-10, 13; 3/9; 20/10; kr. Resullerin leri, 13/50; 14/2, 5, 19; 17/5). Boynuzlu, kuyruklu, krmz renkli ejderha biiminde dnlen ve genellikle Roma ile ilikilendirilen eytan tasvirinden (13/8, 18; 16/13; 17/9-10; 19/20; 20/2, 7-10; Daniel, 7/24), Mkil ve melekleriyle eytan ve melekleri arasnda cennette gerekleen savan sonunda eytann ve ordularnn yenilip yeryzne gnderilmesi ve kiliseye sava amasndan (12/1-17; kr. aya, 27/1; Mezmurlar, 74/13-14; Eyub, 26/12; Daniel, 7; 10/13-21; 12/1), Mesh (kuzu) ile eytan (canavar) arasndaki son savata eytann bir melek tarafndan 1000 yl sresince yerin altna hapsedilmesinden, bu srenin bitiminde serbest braklp milletlerden ordu kuracandan, fakat sonunda Tanr karsnda yenilgiye urayacandan bahsedilmitir. eytann ate ve slfrle cezalandrlmas hristiyan teolojisinde btn gnahkrlara temil edilmi, bunun sonunda yeniden dirilmenin ve yeni an, yani kozmik bar dneminin balayacana inanlmtr. Rabbn literatre gelince erken dneme ait metinlerde eytana seyreke atf yaplm ve ounlukla insanlar ktle sevkeden ilke eklinde sunulmutur (Tosefta, Sabbath, 17/3). Talmudda eytandan somut anlamda ayartc ve snayc zellie sahip semav varlk olarak sz edilmitir. Ahd-i Atkte bahsi geen demin yasak meyveden yemesi, sriloullarnn buza heykeline tapmas, Dvdun evli bir kadnla ilikiye girmesi vb. gnahlarn sorumlusunun, ayn zamanda brhimi olunu kurban etmekle ve Eyubu hastalkla snama konusunda Tanry ikna edenin eytan olduu kabul edilmitir (Berakoth, 9a; Gittin, 52a; Shabbath, 89a; Sanhedrin, 107a; kr. Book of Jubilees, 17-18; 48). Ayrca yahudi yeni ylnda (Tiri, 1) flenen boynuzun (ofar) eytan artma amacna hizmet ettiine, yahudi takviminin en kutsal gn olan Kefret gnnde (Tiri, 10) eytann gcn kaybettiine inanlmtr (Rosh Hashana, 16b; Yoma, 20a). Yahudi folkloru geleneinde bilhassa cinsel

ayartclkla zdeletirilen eytann deiik ekillere (kei, aslan, kurbaa, ylan, ejderha, kadn vb.) girdii kabul edilmitir. Kabalistik gelenekte eytana iyileri ktlerden ayrmak iin insanlar snama anlamnda olumlu zellik atfedilmitir (Zohar, Trumah, 163a). Yahudi ve hristiyan literatrnde eytanla balantl olarak satan, satanas, satanel kelimeleri dnda beliar/belial (ksz/deersiz), beelzebub/beelzebul (semav evin sahibi), emyaza/emihaza (ad gl), azazel (engebeli ve dik yama veya eski srailde kendisine gnah keisi kurban edilen tanr, Levililer, 16/1-22; Mina, Yoma, 6/1), mastima (sulayc), sammael (Tanrnn zehri), diabolos (iftirac), lusifer (k tayc), mefistofeles (yok edici/yalanc) gibi isimler kullanlmtr. eytan figrnn Kitb- Mukaddes boyunca geirdii deiimde baz faktrlerin rol oynad kabul edilmektedir. Buna gre bilhassa Bbil srgnnn (m.. VI. yzyl) ardndan sril toplumunda tek tanr inancnn kk salmas ve buna paralel olarak srgnden dnenlerle kalanlar arasnda doru inan ve Tanrnn gerek kavmi kavgasnn yaanmas, ayn zamanda srgn izleyen ikinci mbed dneminde sriloullarnn yabanc (bilhassa Selevki) ynetimler altnda bask, asimilasyon ve kyma mruz kalmas, bir taraftan ktln sebebi (teodise) zerine dnme ve hem iyiliin hem ktln yaratcs olan mutlak ve tek otorite konumundaki Tanr fikrini yumuatma ihtiyacnn ortaya kmas, dier taraftan mezhep ayrmalar (Fers, Sadk, Essen) ve ideolojik krlmalar (Helenik Hamoniler ve kartlar) neticesinde kart gruplarn tekiletirilmesiyle sonulanmtr. Dier taraftan sriloullarnn batan itibaren Kenn, Msr, Bbil, Pers, Grek ve Roma gibi farkl kltrlerin inanlarndan etkilenmesi ve bu etkinin yukarda belirtilen ktlk problemi ve tekiletirmeyle birlemesi sonucunda ktln Tanrdan bamsz bir kaynann olduu fikrine ve kart gruplarn ahsnda somut bir kozmik dman anlayna ulalmtr. Bu noktada Kenn, Msr, Bbil ve Pers kltrlerindeki iyilik/bereket tanrlarna veya bakahramanlara sava aan yer alt (ktlk, karanlk, lm) tanrlar ya da iblslerin ve buna bal iyi-kt dalizminin eytan figrnn oluumuna etkisinden bahsetmek gerekir. Baal ile Mot, Osiris ile Set, Glgam ile Humbaba ve Hrmz (Ahura Mazda) ile Ehrimen (Angra Mainyu) arasndaki iyilik-ktlk mcadelesinin benzerinin s/Tanr ile eytan arasnda gereklemesi sz konusudur. Ahd-i Ceddde ve Ortaa Avrupa literatrnde yer ald zere eytann kuyruklu, boynuzlu, toynakl, kanatl, ylana benzer tasvirinin ve krmzyla zdeletirilmesinin bilhassa Mezopotamya efsanelerinde insan-hayvan karm eklinde tasvir edilen ve Ahd-i Atkte de yer alan (Mezmurlar, 74/13-14; Eyub, 41; aya, 27/1) kaos/deniz canavar figr Lotan/Livyatan (ya da Tiamat) ile yer alt iblsi Habayudan, ayrca krmz renkli Msr ktlk tanrs Setten etkilendii ileri srlmtr. eytan figrnn geliimine tesir eden dier bir motif ise Tekvndeki yaratl hikyesinde bahsi geen (3-4. bablar) hilekr ylan figr olup bu figr Ahd-i Cedd ile apokaliptik ve Rabbn literatrlerde ayartc eytan biimine dnmtr (Life of Adam and Eve, s. 32-34; Vahiy, 12/9; 20/2; Talmud, Baba Bathra, 16a; ayrca bk. YILAN). slmda ve byk lde Yahudilikte eytan dmanlk asndan Tanrya rakip, fakat konum itibariyle Tanrnn aasnda yer alan, hatta Tanrnn otoritesi altnda bulunan bir varlk veya g olarak anlalmtr. Hristiyan geleneinde ise dnyay yneten iyi-kt gler ve buna paralel aydnlk ve karanlk dnyalar eklindeki Maniheist ve Zerdt dalist anlaya yaklaacak biimde bazan Tanrya denk bir g eklinde ortaya konmutur. Sz konusu dalist anlay, -antik dnemde Kumran cemaatinin retisinde yer ald gibi-Roma Katolik kilisesi tarafndan heretik kabul edilen

baz Ortaa hristiyan gruplarnca da benimsenmitir. Fransada XI. yzylda ortaya kan ve kkeni heretik-gnostik nitelikli Bogomillere (Bulgaristan, X. yzyl) dayandrlan Katarlar ruh dnyasnn yaratcsnn Tanr, madde dnyasnn yaratcsnn eytan olduunu iddia etmek suretiyle ikili bir reti gelitirmitir (The Book of the Two Principles). Ruh-beden kartln esas alan Bogomil/Katar retisine gre snn kk kardei olan eytan, Tanrya kar byklenip cennetten kovulduktan sonra af dileyerek kendisine tannan serbestlik erevesinde dnyay ve topraktan insan yaratp tanrlk iddiasnda bulunmu, bunun zerine Tanr insanla doru yolu gstermek iin sy kurtarc olarak yeryzne gndermitir (The Secret Supper, The Vision of Isaiah). Bu dalizm, Msr ktlk tanrs Set ile yeeni (Osirisin olu) Horusun tek bedende iki ba biimindeki tasvirinde ortaya konduu zere iyilikle ktln ayn tanr veya kaynaktan kt eklindeki anlayla da benzerlik tamaktadr. Bir dier gnostik-eklektik karakterli din olan ve slm corafyasnda (Irak) ortaya kan Yezdlikte ise ok farkl bir eytan anlay mevcuttur. eytana tapanlar eklinde de adlandrlan Yezdlerin Melek Tus (Kral Tvus, Azzl) diye isimlendirdikleri eytan, esasen gnahkr ve kovulmu bir melee deil Tanrnn (Hud) dnya ile kendisi arasnda arac olarak yaratt yedi melek ya da tanrdan ilkine, dolaysyla saygn bir varla karlk gelmektedir (bk. YEZD-LER). Genel olarak yahudi ve hristiyan geleneklerinde eytana snayc, ayartc, yalanc, si, yer alt dnyasnn (cehennem) efendisi, cezalandrc, Tanrnn ve insanln kadm dman, ruhu satn alan tefeci, dzeni, normu ve ahlk bozan, anariyi telkin eden unsur gibi olumsuz zellikler atfedilmi; bazan ktln kayna olan somut bir varlk, bazan ktlk ilkesi, ska da -bilhassa Bat hristiyan geleneinde heretikler, paganlar, yahudiler ve mslmanlarla balantl olarak-yabancnn (dman) temsili eklinde grlmtr. te yandan monoteist din anlayndan hareketle ortaya konan, Neden Tanr eytana izin veriyor? sorusuna karlk Tanrnn dnyay idaresinde ve Tanr-insan ilikilerinde eytann snama, ktleri cezalandrma, mevcut dzeni zorlayarak yenilie kap aralama gibi nemli ve kendinde olumlu fonksiyona sahip olduuna, ayn zamanda eytann Tanry -bilhassa hristiyan Tanrsn- ktln kayna olmaktan kurtaran kozmik gnah keisi grevi grdne, kt rnek tekil etmesi sebebiyle nemli bir din-ahlk eitim arac olduuna, daha da nemlisi insann dier yarsna karlk geldiine iaret edilmitir. Neden eytan var? sorusuna tatmin edici bir cevap bulmak zor grnse de btn bu fonksiyonlarndan dolay eytan tarihin kt fakat kanlmaz aktr yahut simgesi biiminde kalmaya devam etmektedir (ayrca bk. ER).

BBLYOGRAFYA

I. Joseph, Devil Worship: The Sacred Books and Traditions of the Yezidiz, Boston 1919; E. Pagels, The Origin of Satan, London-New York 1995; J. B. Russell, eytan: Antikiteden lkel Hristiyanla Ktlk Tasarmlar (trc. Nuri Plmer), stanbul 1999; a.mlf., Lucifer: Ortaada eytan (trc. Ahmet Fethi), stanbul 2001; T. J. Wray - G. Mobley, The Birth of Satan: Tracing the Devils Biblical Roots, New York 2005; S. Martin, The Cathars: The Most Successful Heresy of the Middle Ages, Harpenden 2005; Joseph Jacobs - Ludwig Blau, Satan, JE, XI, 68-71; W. F. Barnett, Satan, New Catholic Encyclopedia, Washington 1967, XII, 1093-1094; A. Sharma, Satan, Encyclopedia of Religion (ed. L. Jones), Detroit 2005, XII, 8123-8126; L. I. Rabinowitz, Satan, Encyclopaedia

Judaica, Detroit 2007, XVIII, 72-73. Salime Leyla Grkan

EYTAN TALAMA
(bk. CEMRE).

EYTNYYE
() Muhaliflerince eytnttk diye anlan ar i Eb Cafer Muhammed b. Ali b. Numn el-Ahvele (. 160/777 [?]) nisbet edilen Numniyye frkasnn dier ad (bk. EYTNTTK).

EYTNTTK
() Eb Cafer Muhammed b. Al b. en-Numn b. Eb Tarfe el-Becel el-Ahvel es-Sayraf el-Kf (. 160/777 [?]) lk i kelm limlerinden. Becle kabilesinin mevls olup gzndeki alk yznden Ahvel lakabyla anlr. Kaynaklarda babasnn ve dedesinin isimleri farkl ekillerde gsterilmekte, bunlarn birounda babasnn ad Ali, bazlarnda ise Numn diye zikredilmektedir (mesel bk. Nevbaht, s. 78; bnn-Nedm, s. 218; eyh Mfd, s.204; Eb Cafer et-Ts, el-Fihrist, s. 161-162). Bunun sebebi, kk yata babasn kaybettiinden dedesi Numn tarafndan yetitirilmi olmasdr (Cezzr, II, 825). Kfeli olan eytnt-tk, Kfe arlarndan Tkulmehmilde sarraflk yapyordu. Mesleinde altn paralarn sahte olup olmadn bir bakta anlayabilecek kadar maharet kazand iin Tk arsnn en zeki insan anlamndaki bu lakapla anlmtr. Ancak bir bakma yergi nitelii tayan bu lakabn mezhepler aras tartmalar sebebiyle kendi mensuplarnca Shibttk, veya Mminttk lakaplaryla deitirilmesine zen gsterilmitir. Hayatnn bir ksmn Medinede geirdii anlalan eytnttkn baz i kaynaklarnda Ali b. Hseyin Zeynelbidn, Muhammed el-Bkr ve Cafer esSdkla grt, zellikle Muhammed el-Bkrdan ders ald ve Cafer es-Sdkn gvendii rencilerinden biri olduu belirtilir (Eb Mansr et-Tabers, II, 367; Meclis, XXIII, 6). Ayrca Ms el-Kzmn yakn dostluunu kazanm, Him b. Slim el-Cevlk ile birlikte Ms elKzmn immet makamna gelmesine katkda bulunmutur. eytnttk, 148-183 (765-799) yllar arasnda ve byk ihtimalle 160 (777) ylnda vefat etmitir. eytnttk, II. (VIII.) yzyln ortalarnda kelmclyla ne kan nemli i limlerinden biridir. bnn-Nedm onun zeki ve hazrcevap bir kelmc olduunu belirtirken eyh Mfd, Cafer es-Sdk tarafndan vldn bildirmitir. Kelmla ilgili grlerinin olgunlamasnda i limlerinden Zrre b. Ayen, Him b. Hakem ve Him b. Slim el-Cevlkden etkilendii anlalmaktadr. Mutezile limleri bata olmak zere Mrci ve Hric limleriyle de karlaan eytnttk zellikle immet konusunda onlarla tartmalarda bulunmu ve bu konuda eserler yazmtr. Eserleri gnmze ulamad iin grleri kaynaklarda zikredildii kadaryla renilebilmektedir. Earnin kaydettiine gre eytnttk, Allahn haddizatnda cahil deil lim olduunu, nesne ve olaylar ise takdir ve murat ettii zaman bilebileceini, Onun takdiri ve dilemesi olmadan ey (varlk) teekkl etmediinden bilmesinin mmkn grlmediini ileri srmtr (Malt, s. 37). ehristn ise eytnttkn Him b. Hakemden etkilendiini belirtir; ona gre ilh takdir irade annda vcut bulur, irade ise Allahn fiilinden baka bir ey deildir (el-Milel, I, 190). eytnttk ile hemehrisi Eb Hanfe arasnda nemli tartmalarn cereyan ettii bilinmektedir. Snn kaynaklar eytnttk zellikle tebih konusundaki grleri sebebiyle ele alr. Allahn cisim deil insan sretinde bir nur olduunu iddia eden eytnttk bunun, Allah demi sreti zere yaratt ve, Allah demi rahmnn sreti zere yaratt melindeki hadislerde bildirildiini (Buhr, stin, 1; Mslim, Birr, 115, Cennet, 28) ve bu haberlerin tasdik edilmesi

gerektiini syler. Ancak ehris-tn onun bu tebih anlayndan dndn nakleder (a.g.e., I, 190191). Ayrca eytnttk mmiyye asnn immet doktrininin ekillenmesinde belirleyici rol oynam, bizzat nas ile tayin edilmi Ehl-i beytten bir imamn varl eklindeki vasiyet doktrinini ortaya koymu ve bunun sistemletirilmesinde nemli katklarda bulunmutur. Cafer es-Sdkn vefatndan sonra olu Ms el-Kzmn imam olduunu kabul etmi ve farkl grlere kar kmtr. Baz Snn kaynaklarnda kendisine eytniyye diye bir frka nisbet edilmekteyse de ehristn onun taraftarlarn Numniyye diye isimlendirmitir (a.g.e., I, 190). eytnttka nisbet edilen eserler unlardr: Kitbl-mme, Kitbl-Marife, Kitbr-Red alel-Mutezile f immetil-mefl, Kitbl-Cemel f emri ala vez-Zbeyr ve ie, Kitb -btil-vayye, Kitb fal l tefal. Nec ayrca Kitbl-ticc f immeti emril-mminn, Kitb Kelmih alel-avric, Kitb Meclisih maa Eb anfe vel-Mrcie adl eserleri ona izfe etmitir (er-Ricl, II, 203-204).

BBLYOGRAFYA

Msned, III, 17; Hayyt, el-ntir (nr. Muhammed Hicz), Kahire 1988, s. 36; Sad b. Abdullah elKumm, el-Malt vel-fra (nr. M. Cevd Mekr), Tahran 1963, s. 88-89; Nevbaht, Fraua (nr. M. Sdk l-i Bahrlulm), Necef 1355/1936, s. 78; Ear, Malt (Ritter), s. 37, 51; bnn-Nedm, el-Fihrist (nr. brhim Ramazan), Beyrut 1415/1994, s. 218-219; eyh Mfd, elti (nr. Ali Ekber el-Gaffr - Mahmd ez-Zerend), Beyrut 1414/1993, s. 204; Badd, el-Far (Abdlhamd), s. 71; Ahmed b. Ali en-Nec, er-Ricl (nr. M. Cevd en-Nn), Beyrut 1408/1988, II, 203-204; Eb Cafer et-Ts, el-Fihrist, Beyrut 1403/1983, s. 161-162; a.mlf., tiyru marifetir-ricl (nr. Hasan Mustafav), Mehed 1348 h., s. 185-191; ehristn, el-Milel (nr. Ahmed Fehm Muhammed), Beyrut 1413/1992, I, 190-192; bn ehrb, Meliml-ulem (nr. M. Sdk l-i Bahrlulm), Beyrut, ts. (Drl-edv), s. 95; Eb Mansr et-Tabers, el-ticc (nr. M. Bkr el-Msev), Beyrut 1403/1983, II, 367, 379-381; Zeheb, Siyeru almin-nbel (nr. uayb el-Arnat v.dr.), Beyrut 1997, X, 602-604; Makrz, el-a, Kahire 1987, II, 348, 353; bn Hacer el-Askaln, Lisnl-Mzn, Beyrut 1390/1971, V, 300-301; ter, Meclisl-mminn, Tahran 1365 h., I, 371-373; Meclis, Birl-envr, Beyrut 1403/1983, X, 295-296; XXIII, 6; XLVII, 262, 343; Hediyyetl-rifn, II, 8; Muhammed b. Ali el-Erdebl el-Garav el-Hir, Cmiur-ruvt, Beyrut 1403/1983, II, 208-209; Ayn-a, I, 22; Abdullah Nime, Felsifet-a, Beyrut 1987, s. 505-507; Ebl-Ksm el-H, Mucem riclil-ad, Beyrut 1409/1989, XVII, 302-304; Cezzr, Medill-mellifn, II, 825; D. Gimaret, ayn al-, EI (ng.), IX, 409. Halil brahim Bulut

EYYAD HAMZA
(. 749/1348-49dan sonra) Mutasavvf air. Anadolu sahas Trk edebiyatnn ilk airlerindendir. Hayat hakknda yeterli bilgi yoktur. M. Fuad Kprl, eyyad Hamzay XIII. yzylda yaam btn babalardan biri olarak tantr. eyyad lakabnn ehirden ehire gezen Kalender, Haydar, Baba gibi btn zmrelere mensup bir nevi serseri dervi (Kprl, Trk Edebiyat Tarihi, s. 262; KCs.A, I/3 [1922], s. 183-184) ve yalanc; mutrip (Uzluk, VII/4 [1949], s. 591) gibi anlamlar zerinden onun kimlii tartlmsa da bugn artk eyyadn, XIII-XIV. yzyllarda Mevlevler arasnda yksek sesle manzumeler teganni eden bir tr okuyucu (gyende) olduu bilinmektedir (A, XI, 493). airin Ahvl-i Kymet adl eserinin sonunda Sultan Veledden bahsetmesi (Durmaz, s. 55) ve ad bilinmeyen Mevlev airlerinden birinin eyyd- Mevlev diye anlmas da (Dsitn- Maktel-i Hseyin, Mill Ktp., nr. A 8294/2) ayn gr desteklemektedir. Bu husus, Lmi elebinin Letifnmesindeki baz mstehcen fkralarda ad geen eyyadn eyyad Hamza olamayacana da iaret kabul edilmektedir. Akehir Mezarlnda tesbit edilen bir mezar ta eyyad Hamzann Asl Hatun adnda bir kznn olduunu gstermektedir. Tan zerindeki 749 (1348) tarihi airin mehur mersiyesinin yazl tarihiyle ayndr. Bu da eyyad Hamzann anlan tarihte hayatta bulunduunu ve sz konusu mersiyeyi muhtemelen veba salgnnda len kz iin yazdn gstermektedir. Kznn mezar ta, eyyad Hamzann da Akehir civarnda yaam olabileceine iaret etmektedir. Bu durum, kendisinden yetmi yl kadar nce ayn blgede yaayan Nasreddin Hoca ile (. 683/1284 [?]) eyyadn baz fkralarda bir arada zikredilmesini daha kolay aklamaktadr. airin Veft- Hazreti Muhammed aleyhis-selm adl eserindeki baz ifadelerden kznn yan sra olunu da kaybettii anlalmaktadr. eyyad Hamzann iirleri onun Arapa, Farsa bildiini ve slm kltrne vkf olduunu gstermektedir. airin drtlk, mesnevi, kaside ve gazel tarzndaki iirlerinin hemen hepsi dintasavvuf ierikli olup mnferit iirlerinin yarya yakn lm temasn ilemektedir. Hz. Peygambere duyduu derin sevgi ve dnemin idarecilerine kar besledii fke onun iirlerinde ne kan dier hususlardr. Eserleri. 1. Destn- Ysuf*. Ysuf ve Zleyh hikyesinin anlatld eser eyyad Hamzann bilinen be mesnevisinden en mehurudur. Sanat kaygsndan uzak, sade bir slbun hkim olduu eser 1529 beyitten olumaktadr. Sula Fakihin ayn adl eserinden zetlenerek kaleme alnmtr. Eser Eski Anadolu Trkesinin kurulu dnemi zelliklerini yanstr. Ayrca az zellikleri, arkaik kelimeler ve deyimler bakmndan dnemin en karakteristik mesnevisidir. Talat Tekinin incelemesinden sonra (eyyad Hamzann Destn- Yusuf Mesnevisi zerinde Dil Tetkikleri, mezuniyet tezi, 1951, Trkiyat Aratrma Merkezi, T. nr. 367) eser zerine kapsaml dil almalar yaplmtr (eyyad Hamza, Yusuf u Zleyha [Destn- Ysuf] Giri-nceleme-Metin-Dizinler, haz. Osman Yldz, Ankara 2008; brahim Ta, Yusuf ve Zeliha, stanbul 2008; daha geni bilgi iin bk. Destn- Ysuf, haz. Emin

Eminolu, s. 184-186). Stephanie Bowie Thomas da zerine bir yksek lisans tezi hazrlad eseri ngilizceye tercme etmitir (The Story of Joseph in Islamic Literature With on Annotated Translation of the Pre-Ottoman Destn- Yusuf by eyyad Hamza, New York, Colombia University, 1992). Mesnevi ayrca mit zgr Demirci ve enol Korkmaz tarafndan neredilmitir (bk. bibl.). 2. Dsitn- Sultn Mahmd. Yetmi dokuz beyitlik bu mesnevide Gazneli Mahmud ile bir dervi arasnda yaplan madde ile mna mukayesesi anlatlmakta, eyyad Hamzann iirlerinin ounda olduu gibi burada da dnemin devlet adamlarnn zulmne gndermelerde bulunulmaktadr. 3. Ahvl-i Kymet. Eserin mellifi ve yazld dnem hakknda farkl grlerin olmas iki ayr metnin bulunduunu gstermektedir. eyyad Hamzann kaleme ald 289 beyitlik metin eyyad s tarafndan kelime kadrosu itibariyle deitirilmi ve buna elli be beyit ilve edilmitir. Tek nshas Ankarada Mill Ktphanede bulunan (nr. 3772, vr. 69b-80b) eser zerine Esra Durmaz yksek lisans almas yapmtr (eyyad Hamzann Ahvl-i Kyameti, 1994, M Trkiyat Aratrmalar Enstits). 4. Miracnme. Dili sade olan 545 beyitlik bu didaktik mesnevi zerine Glten Feel Gzelk yksek lisans tezi hazrlamtr (eyyad Hamza: Miracnme, 1996, M Trkiyat Aratrmalar Enstits). 5. Veft- Hazreti Muhammed aleyhis-selm. 483 beyitlik mesnevinin ilk 356 beyti eyyad Hamzaya, geri kalan 127 beyti mstensihe aittir. Bu eser zerine Fatma Turhal Gler tarafndan yksek lisans almas yaplmtr (Veft- Hazreti Muhammed aleyhis-selam, 1996, M Trkiyat Aratrmalar Enstits). eyyad Hamzann mesnevileri dnda bugne kadar tesbit edilen on alt para iiri Fuad Kprl, Mecdut Mansurolu, Necmettin Halil Onan, Saadettin Bulu, Metin Akar ve Orhan Kemal Tavuku tarafndan yaymlanmtr (Merhan, sy. 14 [2006], s. 158-159). Bunlardan ikisi eyyad Hamzann ldin karakter tayan manzumeleri olarak sunulmutur (Onan, VII/4 [1949], s. 529-534). Ancak bu manzumelerden ikincisi beer bir ak ifade ediyor intiban vermekle birlikte din d deildir. Zira bu iirde Hz. Muhammed sz konusu edilmektedir. Din muhteval olan dierlerinde ise dnyann geiciliine dikkat ekilerek tler verilmektedir.

BBLYOGRAFYA

eyyad Hamza, Destn- Ysuf (haz. Emin Eminolu), stanbul 2008, s. 184-186; a.mlf., Ysuf u Zel (Destn- Ysuf Aleyhis-selm ve h asenl-aail-mbrek) Giri-Metin-Gnmz Trkesine Aktarma-Dizin ve Szlk-Tpkbasm (haz. mit zgr Demirci - enol Korkmaz), stanbul 2008, hazrlayanlarn girii, s. 10-22; Mehmed Fuad Kprl, Trk Edebiyat Tarihi (stanbul 1926) (haz. Orhan F. Kprl - Nermin Pekin), stanbul 1986, s. 262; a.mlf., Anatolische Dichter in der Seldschukenzeit, I. Sejjt Hamza, KCs.A, I/3 (1922), s. 183-189; a.mlf., Selukler Devrinde Anadolu airleri I: eyyad Hamza, TY, I (1340/1924), s. 27-33; Cem Dilin, XIII. Yzyl Metinlerinden Yeni Bir Yapt: Ahvl-i Kymet, mer Asm Aksoy Armaan, Ankara 1978, s. 49-86; N. A. Anikeevoj, ajjd Hamza/ejjad Chamza: Jusuf i Zelicha, Moskva 1992; Esra Durmaz, eyyad Hamzann Ahval- Kyameti (yksek lisans tezi, 1994), M Trkiyat Aratrmalar Enstits, s. 55; Abdurrahman Gzel, Din-Tasavvuf Trk Edebiyat, Ankara 2000, s. 184-186; Necmettin Halil Onan, eyyad Hamzann ki Yeni Gazeli Dolaysyla, DTCFD, VII/4 (1949), s. 529-534; F. Nfiz Uzluk, eyyad Sz Hakknda Aratrma, a.e., VII/4 (1949), s. 587-592; Metin Akar, eyyad Hamza Hakknda Yeni Bilgiler, MTAD, sy. 2 (1986), s. 1-14; M. Adamovi, Ein Weiteres von eyyad Hamza, MT, XVII (1996), s. 87-102; Mustafa pan, eyyd Hamzann

Hayat, Eserleri, Edeb ahsiyeti, Kasidesinin ncelenmesi ve Onikinci Beytinin erhi, Yeni pek Yolu, sy. 1, Konya 1998, s. 351-360; Mustafa Aa, eyyad Hamzann Yusuf u Zleyha Mesnevisi ile Tatar Trklerinin Yosf Kitab zerine Karlatrmal Bir Bak, Trk Dnyas Dil ve Edebiyat Dergisi, sy. 17, Ankara 2004, s. 7-20; Orhan Kemal Tavuku, eyyd Hamzann Bilinmeyen Bir iiri Mnasebetiyle, The International Journal of Central Asian Studies, X, Seoul 2005, s. 181-195; Aziz Merhan, eyyad Hamzann Yeni Bir iiri, Dumlupnar niversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, sy. 14, Ktahya 2006, s. 157-171; mer Faruk Akn, eyyd, A, XI, 493-497; Sdettin Bulu, eyyd Hamza, a.e., XI, 497-499; Kathleen Burrill, eyyd amza, EI (ng.), IX, 419-420; Halil Erdoan Cengiz, eyyad Hamza, TDEA, VIII, 152-153. Orhan Kemal Tavuku

EYZELE
() Ebl-Mel eyzele Azz b. Abdilmelik b. Mansr el-Cl (. 494/1100) fi limi. eyzele lakabnn anlam ve Ebl-Melye niin verildii bilinmemektedir. eyzele, rann Gln blgesinden olup bu blgeye urayan smil b. Abdurrahman es-Sbn, mlde Eb Htim Mahmd b. Hseyin el-Kazvn, 440 (1048) ylndan nce gittii Badatta Eb Muhammed Hasan b. s b. Muktedir-Billh, Eb Tlib bn Gayln el-Bezzz ve Eb Muhammed Hasan b. Muhammed el-Halll gibi limlerden ders ald. eitli hocalardan hadis rendi ve Arap iiriyle ilgilendi. Ancak bn Skkere gibi limler onun hadis bilgisini zayf bulmaktadr (bnnNeccr, XVII, 178). 486da (1093) Badatta Bblezecde kadlk grevine tayin edilen eyzele ile o blgedeki Hanbeller arasndaki ilikilerin iyi olmad bilinmektedir. Ayrca onun blge insanlar hakkndaki aalayc nktelerinden sz edilmekte ve ldnde halkn sevindii belirtilmektedir. Vaaz meclisleri tertipleyen, gzel konumasyla ve Irak vizlerinin eyhi unvanyla da anlan eyzele 17 Safer 494te (22 Aralk 1100) Badatta vefat etti, Bbebrzda Eb shak e-rznin trbesinin karsna defnedildi. Kaynaklarda fakih, usulc, mtekellim, muhaddis, sf diye zikredilir; fasih ve keskin bir dile, zengin ezber birikimine ve sert bir mizaca sahip olduu, z-hidne bir hayat yaad belirtilir. Fkhta fi olan eyzele baz eserlerde kaydedildiine gre kendisini itikadda Ear gibi gsteriyordu (bnl-Cevz, XVII, 69-70; bn Hallikn, III, 259-260). Talebeleri arasnda Ebl-Hasan Muhammed b. Mbrek b. Hal, Hseyin b. Ali b. Selmn el-En-sr, hde el-Ktibe gibi isimler yer alr. Bilinmesi farz- ayn olan hususlarn ya ilmini yapp tahkik yahut sorup soruturup taklit yoluyla renilmesi gerektiini belirten eyzele, herkesten tahkik ehli olmasn istemenin hayat srdrlemez duruma getireceine dikkat ekmitir (hde el-Ktibe, s. 159-160). Eserleri. 1. Levmiu envril-ulb f cemi esrril-mabb. Aka ve Allah aknn merhalelerine dairdir (nshalar iin bk. Brockelmann, GAL, I, 558; Suppl., I, 775). 2. el-Burhn f mkiltil-urn. Ulml-Kurnla ilgili en eski eserlerden olup Syt bu eseri el-tnn kaynaklar arasnda zikretmitir (I, 20). 3. arbl-urn (bn Hacer el-Askaln, s. 394). 4. Dvnl-ns ve meydnl-frs. Alfabetik olarak sralanm mevizaya dair 115 fasldan olutuu belirtilmektedir (Kef-unn, I, 777). 5. Meyea (bnn-Neccr, XVII, 176; Zehebnin kendisine nisbet ettii Mucem de [Almn-nbel, XIX, 174] ayn eser olmaldr). 6. Meriul-u (Zeheb, el-ber, II, 370).

BBLYOGRAFYA

bn Askir, Tebyn keibil-mfter, s. 149, 164-165, 317; hde el-Ktibe, el-Umde minel-

fevid vel-ris-s vel-arib f Meyeati hde (nr. Rifat Fevz Abdlmuttalib), Kahire 1415/1994, s. 159-160; bnl-Cevz, el-Muntaam (At), XVII, 69-70; bnn-Neccr el-Badd, eyl Tri Badd (nr. Mustafa Abdlkdir At), Beyrut 1417/1997, XVII, 176-178; bn Hallikn, Vefeyt, III, 259-260; Zeheb, Almn-nbel, XIX, 174-175; a.mlf., el-ber, II, 370; Sbk, abat (Tanh), V, 235-237; bn Hacer el-Askaln, el-Muceml-mfehres (nr. M. ekkr elMeydn), Beyrut 1418/1998, s. 394; Syt, el-tn (Bug), I, 20-21; Kef-unn, I, 241, 777; II, 1568; Ahlwardt, Verzeichnis, III, 120-121; Brockelmann, GAL, I, 558; Suppl., I, 775. Mehmet Suat Mertolu

EYZER
( ) Suriyenin kuzeybatsnda tarih bir ehir. Hamann 20 km. kadar kuzeybatsnda si nehrinin sol kysnda bu nehrin kk bir bklm (menderes) iinde kurulmutur. ehir, yksek ve trmanlmas zor kayalk bir tepe zerindeki kale ve kalenin alt tarafndaki surla evrili ehir merkezinden meydana geliyordu. Firavunlar dnemi kaytlarnda rastlanan ehrin ad Chiliye devri muallaka airlerinden mrulkaysn bir iirinde de gemektedir. Kaleehir, Suriyenin kuzeyini gneyine ve Halepi Hama-Humus zerinden ama balayan yola yakn olduundan stratejik neme sahipti. Milttan nce IV. yzyl sonlarnda I. Selevkosun Larissa adyla yeniden ina ettii ehir Roma dneminde Sezer (Secar, Seicar, Caesar) adn tayordu. 16 (637) ylnda Eb Ubeyde b. Cerrh tarafndan fethedildikten sonra eyzer ismi verildi. Ahalisi Kinde kabilesine mensup olan ehir idar bakmdan Humus eyaletine baland. Stratejik konumu dolaysyla eyzer IV. (X.) yzylda Hamdnler, Ftmler ve Bizans mparatorluu arasndaki mcadelelere sahne oldu. 356da (967) Bizansllarn zaptettii ehir onlarla Hamdnler ve Ftmler arasnda el deitirdi. II. Basileios tarafndan ikinci defa ele geirilmesinden itibaren (389/999) seksen yl kadar Bizans idaresinde kald. Halep Mirds Emri Slih b. Mirdsn eyzeri Mukalled b. Nasr b. Mnkza ikt olarak vermesiyle (415/1024) ehir iin yeni bir dnem balad. Sadece Kefertbda hkimiyet kurabilen Mukalledin yerine geen olu Ebl-Hasan Seddlmlk Ali, Mirdsler ve Musul Ukaylleriyle iyi ilikiler kurdu ve Kuzey Suriyede meydana gelen olaylarda nemli rol oynad. Bizansa tbi Bre piskoposunun elindeki eyzeri alp burada Mnkzoullar Emirliini kurdu (Receb 474/Aralk 1081). Seddlmlkn olu Ebl-Mrfeh zzddevle Nasrn Suriye seferine kan Sultan Melikaha ballk arzetmesiyle eyzer ve evresi Seluklu hkimiyeti altna girdi (479/1086). 481de (1088) Halep Valisi Kasmddevle Aksungur tarafndan kuatlp yamalanan ehir 488de (1095) Efmiye hkiminin saldrsna urad. eyzer, Ebl-Askir zzeddin Sultan b. Alinin elli yldan fazla sren saltanat esnasnda (10981154) Btnler, Bizansllar, Hallar ve blgenin Trk emrleri tarafndan birok defa muhasara edildi. Mstahkem mevkii sayesinde bu kuatmalara direnen ehir 502 (1108) ylnda ksa bir sre, Mnkzoullarnn hristiyanlarn paskalya trenlerini seyretmek iin ehirden ayrlmasn frsat bilen Btnlerin igaline mruz kald. te yandan Antakya Prinkepsi Tankred (Tancred), eyzerin karsna Tel bn Maer Kalesini ina ederek ehre bask yapmaya balad. Sultan b. Ali, bu srada Hallara kar savaan Seluklu Emri Mevdd b. Altunteginden yardm istedi. Dmak Atabegi Tutegin ile birlikte yardma gelen ve eyzerli 500 piyadeyi de ordusuna katan Mevdd, Hal ordusunu eyzer nlerinde ar bir yenilgiye uratt (505/1111). 509da (1115) Antakya hkiminin kuatt eyzer bu kuatmadan da kurtuldu. Sultan b. Alinin Musul Atabegi mdddin Zengnin himayesini kabul etmesinin (522/1128) ardndan eyzer ksa sreli bir istikrar dnemi yaad. Ancak tehditler yeniden balad, Brlerden (Tuteginliler) emslmlk smil ehri bir mddet kuatt (527/1133). Kuzey Suriyeyi kontrol

altna almak iin sefere kan Bizans mparatoru Ioannes Komnenos tarafndan yine baarszlkla sonulanan bir kuatmaya mruz kald (29 Nisan - 21 Mays 1138). eyzer, Receb 552de (Austos 1157) meydana gelen depremde byk ykma urad, Mnkzoullarnn tamam ve daha birok kii hayatn kaybetti. Nreddin Mahmud Zeng, Hallara kar yrtt mcadelede stratejik nem tayan ehri tamir ve tahkim ettirip ynetimini stkardei Mecdddin b. Dyeye verdi. evval 557 (Eyll-Ekim 1162) ve 22 evval 565 (9 Temmuz 1170) tarihlerinde geni bir evrede etkili olan iki iddetli depreme mruz kalan ehrin ynetimi 634 (1236) ylna kadar bu ailenin elinde kald. Selhaddn-i Eyyb dneminde Eyyb hkimiyetine giren ehrin emri Sbkuddin Osman b. Dye, kuvvetleriyle birlikte Hallara kar Akk mdafaasna katld. Osmann torunu ehbeddin Ysuf, Eyyb hnedan mensuplar arasndaki taht mcadelesi srasnda 619da (1222) el-MeliklMuazzam sya balln bildirdi. Ancak 629 (1232) yl sonlarnda civardaki kaleleri teftie gelen el-Melikl-Azz Gyseddini karlamaya kmad. Bu yzden eyzeri kuatan el-Melikl-Azzin kuvvetleri karsnda direnemeyeceini anlaynca ehri teslim etmek zorunda kald. Daha sonra Halepte el-Melikl-Azzin yerine el-Melikl-Eref Msy geirmek isteyen muhalif grupla i birlii yapt. Fakat el-Melikl-Erefin kendilerine destek vermemesi zerine dier elebalarla birlikte yakalanp Derbesk Kalesinde hapsedildi ve btn mallar msadere edildi (634/1237). Halep Eyyb melikliine balanan eyzer 638 (1241) ylnda Hrizmlilerin saldrlarn bertaraf etmeye muvaffak oldu. Memlk Sultan I. Baybarsn 660ta (1262) blgede yapt tefti srasnda onarlmasn emrettii merkezler iinde bulunmas, Suriyenin 1260ta mruz kald Mool istils srasnda eyzerin de tahrip edildiini dndrmektedir. I. Baybars 667deki (1268-69) teftii esnasnda eyzeri de ziyaret etti. eyzer, Memlk idar tekiltnda Halep nibliine baland ve Kalavun devrinde yaklak bir yl isyanc Dmak nibi Sungur el-Akarn ynetiminde kald (679/1280-81). Daha sonraki dnemlerde emrler arasndaki mcadelelere sahne olan ehir bedevler tarafndan ele geirildi ve giderek nemini kaybetti. Polonyal Simeonun Osmanl fethinin hemen ncesine rastlayan seyahatinde eyzerden sz etmemesi parlak gnlerin geride kaldnn iareti olmaldr. Yavuz Sultan Selimin Suriyeyi fethi zerine Osmanl topraklarna katlan blgenin idar yaps yeniden tanzim edildi. eyzer, 926da (1520) yaplan dzenlemede am beylerbeyilii Halep sancana bal yirmi bir nahiyeden birinin merkezi iken 1522de nahiyeleri eyzer, Kefertb, Efmiye ve Masyf olmak zere on kazaya ayrlan Halep sancana bal bir kaza merkezi haline getirildii grlmektedir. Ardndan blgede yeni dzenlemelerin yaplmasna devam edildi. 1520de iki nahiyesi, yirmi drt ky, iki mezraas; 933te (1526-27) bir nahiyesi, altm iki ky, 303 mezraas; 1536-1550de bir nahiyesi, elli sekiz ky ve 333 mezraas bulunan kk bir kasaba idi. Blgede kan salgn hastalklar srasnda g sebebiyle nfusunun artt anlalan eyzerin sekiz ky elliden fazla hneye sahip olup bir pazar, bir boyahanesi ve saylar ile yedi arasnda deien deirmeni vard. si nehrinin sulad verimli topraklara sahipti ve evresinde arpa, buday, dar, mercimek, nohut, pamuk, pirin bol miktarda yetiiyordu. Sebze ve meyveleri, zellikle nar ok mehurdu. eyzer 1549 ylnda Halep beylerbeyiliinin kurulmas zerine nce Halep, ardndan Hama kazasna baland. 966da (1559) Halep vilyetinin Hama sancana bal bir nahiye merkeziydi. Evliya elebinin 1059da (1649) blgeyi ziyareti srasnda urad Hamay anlatmasna ramen eyzerden bahsetmemesi ehrin nemini kaybettiini gstermektedir. XIX. yzyln ortalarna kadar meskn olan ehrin kalesinin baz blmleri gnmze ulamtr. Kale ve 2004te tamir edilen mehur su dolab Suriyenin nemli ziyaret merkezleri arasndadr. ehrin

bulunduu yerde sadece sur duvarlarnn ykntlar kalmtr ve burada ayn ad tayan bir ky bulunmaktadr. zellikle Mnkz emrlerinin ilim ve edebiyata olan ilgileri ve bizzat ilimle megul olmalar ehirde ilm ve edeb hareketi canlandrmt. eyzerin mruz kald iddetli deprem iin bir mersiye yazan Mnkzoullar emrlerinden tarihi bn Mnkz (Dvn, s. 304-309) ve Celleddin e-eyzer, eyzer asll limlerin en mehurlardr.

BBLYOGRAFYA

Yakb, Kitbl-Bldn, s. 324; uddl-lem (Minorsky), s. 150; bnl-Kalnis, Tru Dma (Amedroz), bk. ndeks; bn Mnkz, el-tibr (nr. Philip K. Hitti), Princeton 1930, bk. ndeks; a.mlf., Dvn, Kahire 1953, s. 305-309; Ykt, Muceml-bldn, III, 383; bnl-Esr, elKmil, bk. ndeks; bnl-Adm, Zbdetl-aleb, bk. ndeks; Ioannes Kinnamos, Historia (trc. In Demirkent), Ankara 2001, s. 16, 17, 18; E. Honigmann, Bizans Devletinin Dou Snr (trc. Fikret Iltan), stanbul 1970, s. 93, 94, 96, 104, 105, 106, 121, 125, 129, 130; a.mlf., eyzer, A, XI, 499-502; Ali Sevim, Seluklular Tarihi, s. 80, 84, 94, 95, 138, 146, 167, 202, 209, 214, 221; Cokun Alptekin, Dimak Atabeglii (Toteginliler), stanbul 1985, bk. ndeks; Ramazan een, Salhaddn Eyyb ve Devlet, stanbul 1987, s. 32, 35, 74, 125, 144, 305, 377-378; Enver akar, XVI. Yzylda Halep Sanca (1516-1566), Elaz 2003, s. 18, 19, 28, 29, 33, 36-39, 49, 50, 231, 252, 253; a.mlf., XVI. Yzylda am Beylerbeyiliinin dar Taksimat, Frat niversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, XIII/1, Elaz 2003, s. 366-368; Him Slih Men, eyzer fit-tr vet-tr, et-TrlArab, sy. 65, Dmak 1996, s. 136-147; J.-M. Mouton, ayzar, EI (ng.), IX, 410-411; Safh Hayr, eyzer, el-Mevsatl-Arabiyye, Dmak 2005, XI, 873-875. Glay n Bezer

EYZER, Celleddin
() Ebl-Fezil Cellddn Abdurrahmn b. Nasr(illh) b. Abdillh e-eyzer et-Taber (. 589/1193 [?]) Selhaddn-i Eyyb devrinin Taberiye kads ve muhtesibi. Muhtemelen yaad dnemde ve corafyadaki siyas alkantlar yznden kaynaklarda hayat hakknda yeterli bilgi yoktur. Knyesi Eb Muhammed, Ebn-Necb ve Ebl-Ferec, sfat Cemleddin, Takyyddin, Zeynddin eklinde de gemektedir. Adev ve Sehm nisbeleri, soyunun Kurey kabilesinin Ben Ad ve Ben Sehm kollar ile balantl olduunu gstermektedir. mer nisbesi doruysa soyu baba tarafndan Ben Ad b. Kba ulaan mer b. Hattb ile akraba olduu dnlebilir. rann raz kentine nisbet edilmekle birlikte, Suriyenin baz blgelerinde hkm sren (1081-1157) eyzer merkezli Arap hnedan Ben Mnkzn kulland llere ilikin ayrntl kaytlarndan anlald zere (Nihyetr-rtbe, s. 15-17) eyzere mensubiyeti daha dorudur. raza nisbeti muhtemelen iki ehrin adnn telaffuz benzerliinden kaynaklanmaktadr. Nebrv ve Tebrz nisbeleri de yazl benzerliinden (ilki rz, ikincisi eyzer ile) domu olabilir. Eiticilerin ocuklara Ehl-i snnet akaidini retmesini (a.g.e., s. 103), onlar Rfizlerin ve Eb Abdullah Hseyin b. Ahmed bnl-Haccc en-Nl (. 391/1001) gibi i airlerinin iirlerinden uzak tutmasn (a.g.e., s. 104-105, 113) tembihlemesi aya kar duruunun, fi gr ve kaynaklarna atflar da (a.g.e., s. 88) bu mezhebe mensubiyetinin gstergelerindendir. 565 (1169) yl civarnda Halepte hekimlik yapan, Selhaddn-i Eyyb devrinde (1171-1193) Taberiyede (Filistin) hatiplik, muhtesiblik ve kadlkla grevlendirilen eyzer el-Menheclmeslk adl eserini bu hkmdara sunmutur (en-Nehcl-meslk, s. 61-62). Tpla uratna gre Nihyetr-rtbesinde eczacla, veterinerlie, medikal ve paramedikal mesleklere yer ayrmas; Hindistan, Kuzey ve Dou Afrika, in, ran, Orta Asya, Avrupa gibi blgelerden gelen ecza ve rnlerden mmul parfmeri, il ve preparatlara atfta bulunmas artc olmasa gerektir. Ayrca eserlerinde pek ok beyit iktibas eden eyzernin airlik yn de vardr. Kendi kaytlarndan 561 (1166) ve 575 (1179) yllarnda Hamada, 560 ve 577de Halepte bulunduu anlalmaktadr (Ravatl-ulb, s. 95, 97, 225, 234, 266). eyzernin lm tarihi olarak baz yeni aratrmaclarn (De Slane, s. 542; Pertsch, I, 71; IV, 68, 75; Serks, II, 1175; Arberry, V, 1) ileri srd 565 (1170) ve Ktib elebinin (Kef-unn, I, 209; ayrca bk. Hediyyetl-rifn, I, 528; Kehhle, V, 197) kaydettii 774 (1372) yllar doru deildir; nk her ikisi de Selhaddn-i Eyybnin saltanat devrinin dnda kalmaktadr. Carl Brockelmannn kaynak belirtmeden verdii (GAL Suppl., I, 832) 589 (1193) yl doruya en yakn tarihtir. Eserleri. 1. Nihyetr-rtbe f alebil-isbe (nr. Seyyid el-Bz el-Arn, Kahire 1365/1946; Beyrut 1969, 1401). Pazar kural ve deerlerini vurgulayan uygulamal hisbe literatrnn Dou slm dnyasnda kaleme alnm ve gnmze ulam ilk rnei saylmas bakmndan nemlidir.

Mukaddimesindeki ifadelere gre eser, hisbe makamndan sorumlu olup icraatna mer dayanak tekil edecek ksa bir rehber aray iindeki birinin talebi zerine yazlmtr. Krk blmden oluan Nihyetr-rtbenin tamamna yakn dorudan pazar ahkmyla ilgilidir. Kitap, VI. (XII.) yzyl Eyyb ticaret ve sanayi sektrlerindeki yaklak yetmi yedi lzumlu mehur meslek hakknda deerli bilgiler iermektedir. Daha sonraki pratik hisbe kitaplar iin rnek alnmas ve Fasl Mlik fakihi bnl-Hc el-Abdernin el-Medali, Msrl tarihi Makrznin etl-mme bi-kefilummesi gibi eserlerde iktibas edilmesi de nemini gstermektedir. Ayrca kitap muhtesibin bilmesi gereken hile trleri zerine younlamas bakmndan zgndr. Nihyetr-rtbeyi ilk defa Joseph Freiherr von Hammer-Purgstall, Arap tarihine ilikin on kitab deerlendirdii bir makalesinde tantmtr (bk. bibl.). W. Behrnauer baz almalarnda yararland eseri Franszcaya tercme etmi, Luvs eyho bir makalesinde yazma nshalarndan hareketle kitabn tantmn yapmtr (bk. bibl.). Abdullah Tuncann zerine bir yksek lisans tezi hazrlad (1992, M Sosyal Bilimler Enstits) ve Trkeye evirdii eseri (slm Devletinde Hisbe Tekilt [stanbul 1993]) R. P. Buckley bir giri ve notlar ilvesiyle ngilizceye tercme etmitir (The Book of the Islamic Market Inspector, Nihyat al-Rutba f alab al-isba [The Utmost Authority in the Pursuit of isba], Oxford 1999). 2. el-Menhecl-meslk (en-Nehcs-slk) f siysetil-mlk (Bulak 1256; Kahire 1306, 1321, 1326; nr. Ali Abdullah el-Ms, Zerk 1407/1987; nr. Muhammed Ahmed Demec, Beyrut 1414-1415/1994). Devlet ynetiminin gerekleri ve yntemleriyle ilgili olan kitap yirmi blmden olumaktadr. Yavuz Sultan Selimin inceledii eseri Keanl Nahf Mehmed Efendi, Osmanl Trkesine evirmi (Tercemetn-Nehcis-slk f siysetil-mlk, Bulak 1257; stanbul 1256, 1286), Osman Arpaukuru bunun birinci ve altnc blmler arasndaki ksmn -iirler ve hikyelerin bazlar hari- gnmz Trkesine aktarmtr (Devlet Bakannn Nitelikleri, stanbul 2003). Nahf tercmesinin sadeletirilmi bir baka neri de asl metin yanllkla Ebn-Necb esShreverdye nisbet edilerek yaplmtr (Nehcs-slk f siysetil-mlk, nr. Hseyin Algl, stanbul 1974). 3. ulatl-kelm f tevlil-alm. Yirmi drt blmlk bu muhtasar eseri P. Vattier Franszcaya (Lonerocrite musulmane ou doctrine de linterprtation des songes, par Gabdorrachaman fils de Nasar, Paris 1664), Bey Benjamin Schillern Almancaya (Der musulmannische Traumdeuter, Hamburg 1702) evirmitir. 4. el- f esrrin-nik (nr. Muhammed Sad et-Turayh, Beyrut 1407/1986). Kadn ve erkein cinsel gizemlerinden bahseden eser her biri onar blmlk iki czden olumaktadr. Kadnlarla ilgili ikinci ksm Krikor Amdja tarafndan tp alanndaki doktora tezinde tahkik edilip Almancaya evrilmitir (Das Buch der Aufklrung ber die Geheimnisse der Eheschlieung. T. 2 [Kitb al- min asrr an-nik] des arz, Erlangen 1976). Eserin 826 (1423) ylnda, Vezir Mcrddevle ved-dn Ebl-Mel Muhammed b. Mutez b. Thir adna Nizm- Mteahh (Mn) tarafndan Genc-i (Kenzl-)Esrr adyla geniletilmi bir Farsa tercmesi yaplm, Ahmed b. Abdlvehhb en-Nveyr gibi limler el-tan iktibaslarda bulunmutur. 5. Ravatl-ulb ve nzhetl-muib vel-mabb (ed. David Semah - George J. Kanazi, Wiesbaden 2003; ng. bir giri ve indekslerle birlikte). D. Semah, bir makalesinde (bk. bibl.) eyzer ve eserlerini tanttktan sonra kitabn mukaddimesinin ve ilk babnn metnini yaymlam, bn Eb Hacele ve Dvd-i Antk gibi limler Ravatl-ulbdan alntlar yapmtr. Her ne kadar mellif davrann hakl gsterecek gerekeler ileri srmeye alsa da Ravatl-ulbun genel slbu bir muhtesibe yakmayacak derecede mstehcenlik iermektedir. 6. el-adi ve-imr f nevdiril-ut vel-bual. Kad Necmeddin b. Ebl-Berekt b. Eb Asrna ithaf edilen eserde (Abbd, III, 68; ayrca bk. Ravatl-ulb, s. 299) her ilim dalna hikye ve iirlerden oluan bir blm ayrlmtr. 7. et-Tufe ve-urfe. darecilerin, lutufkr, kibar ve sevecen kiilerin hediyelemelerine dair bu esere Ravatl-ulbda atfta bulunulmaktadr (s.

193, 205).

BBLYOGRAFYA

Celleddin e-eyzer, Nihyetr-rtbe f alebil-isbe (nr. Seyyid el-Bz el-Arn), Kahire 1365/1946, tr.yer.; a.mlf., en-Nehcl-meslk f siysetil-mlk (nr. M. Ahmed Demec), Beyrut 1414-15/1994, s. 61-62; a.mlf., Ravatl-ulb ve nzhetl-muib vel-mabb (nr. D. Semah - G. J. Kanazi), Wiesbaden 2003, s. 95, 97, 193, 205, 225, 226, 234, 266, 299; bns-Salh, abatlfuahi-fiiyye (nr. M. Ali Necb), Beyrut 1413/1992, I, 297-298; Nveyr, Nihyetl-ereb, XII, 158, 162, 190, 209; Abbd, eyl abatil-fuahi-fiiyyn (nr. Ahmed mer Him M. Zeynhm M. Azeb, Ebl-Fid bn Kesr, abatl-fuahi-fiiyyn iinde), Kahire 1413/1993, III, 68-69; bn Eb Hacele, Dvn-abbe (nr. M. Zall Sellm), skenderiye, ts. (Mnetl-marif), s. 314, 318, 319, 321, 341; Dvd-i Antk, Tezynl-esv, Beyrut 1416/1986, I, 171, 178, 203, 308, 356, 373; Kef-unn, I, 209-210, 719; II, 931, 1987, 1993; F. Wstenfeld, Geschichte der Arabischen Aerzte und Naturforscher, Gttingen 1840, s. 100; W. M. G. de Slane, Catalogue des manuscrits arabes de la Bibliothque nationale, Paris 1895, s. 542; Pertsch, Gotha, I, 71; III, 439; IV, 68, 75-77; Ahlwardt, Verzeichniss, IV, 251; V, 612; VII, 480; Serks, Mucem, II, 1175, 1277; Brockelmann, GAL, I, 603; Suppl., I, 832-833; Hediyyetl-rifn, I, 528; A. J. Arberry, The Chester Beatty Library, A Handlist of the Arabic Manuscripts, Dublin 1955, V, 1, 111; VI, 129; Kehhle, Muceml-mellifn, V, 197-198; Aidit Ghazali, Islamic Thinkers on Economics, Administration and Transactions, Kuala Lumpur 1991, I, 86-92; J. F. von Hammer-Purgstall, Artikel VIII, Jahrbcher der Literatur, LXXXIV, Wien 1838, s. 145-156; W. Behrnauer, Mmoire sur les institutions de police chez les arabes, les persans, et les turcs, JA, XV (Haziran 1860), s. 461-508; XVI (Austos-Eyll 1860), s. 114-190; XVI (Ekim-Kasm 1860), s. 347-392; XVII (Ocak 1861), s. 5-76; L. eyho, Kitb Nihyetir-rtbe f alebil-isbe, el-Meri, X/21 (1907), s. 961-968; D. Semah, Rawat al-Qulb by al-ayzar: A Twelfth Century Book on Love, Arabica, XXIV/2, Leiden 1977, s. 187-206; Abdlkerm Halfe, el-Mualatl-ariyye vel-ilmiyye f kitbi Nihyetir-rtbe f alebil-isbe li-eyzer, MMLA, sy. 81 (1418/1997), s. 34-47; R. Weipert, Abd al-Ramn Ibn Nar al-Shayzar: Rauat al-qulb wa-nuzhat al-muibb wal-mabb. Edition Initiated by David Semah. Completed and Brought to Press by George J. Kanazi. Wiesbaden: Harrassowitz Verlag 2003 ..., ZDMG, CLVI/2 (2006), s. 469-474. Cengiz Kallek

EYZER, Emnddin
() Ebl-Ganim Emnddn Mslim b. Mahmd b. Nime b. Arsln e-eyzer (. 626/1229) Edip, air ve astronomi limi. Trk asll olan dedeleri Arslan ile Nime, Suriyede Hama yaknlarndaki eyzer Kalesinin hkimi sme b. Mnkzn memlk olduu gibi babas Ebs-Sen Mahmd da onun saraynn edip ve airleri arasnda yer alm, ayn zamanda Dmaktaki Emeviyye Camiinde Arap grameri ve edebiyat dersleri vermekle tannmtr. Emnddin e-eyzer, Dmakta doup byd ve 590 (1194) yl civarnda Yemene gitti. Yemen Eyybleri Hkmdar Muizzddin smil b. Tuteginin (1197-1201) saraynda bulundu. eyzernin Mekkede vefat ettii belirtilmektedir (Brockelmann, GAL, I, 302). Eserleri. 1. Acibl-er ve aribl-abr. Mellifin Yemende iken hazrlayp Muizzddine ithaf ettii, yirmi be blmden oluan iir ve nesir antolojisidir. Eserin 690da (1291) istinsah edilen yegne nshas Pever Drl-ulmil-slmiyye Ktphanesinde, bunun bir kopyas Hollanda Leiden niversitesi Ktphanesinde mevcuttur. Acibl-er Ahmed Hassn, Kahire Amerikan niversitesinde doktora tezi olarak hazrlayp yaymlamtr (Kahire 1950). Kef-unnda eserin ad Acibl-esfr ve aribl-abr, yazarn nisbesi de rz diye kaydedilmitir (II, 1125). 2. Cemretl-slm tn-ner ven-nim. Mellifin 622 (1225) ylndan sonra kaleme ald ikinci antolojisi olup Yemen Eyyb-lerinin son hkmdar el-Melikl-Mesd Selhaddin Ysufun ktphanesi iin hazrlanmtr. Sadece slm dnem (I-VII./VII-XIII. yzyllar) nesir ve nazm rnlerinden semeleri kapsad iin Cemheretl-slm diye isimlendirilmitir. Medih, gazel, iftihar, ris, hic, zhd, itb, mcn, ercz, ekv, tehn, mselles, evsaf, itizar, muhammes ve mveah, cevap ve hitap eklinde on alt blmden (kitab) olumaktadr. Her blm on ksma ayrlm olup bunlarn ilk bei iir, dierleri nesir semelerine tahsis edilmitir. Nesir ksmlarnda da birok iir bulunur. Her blmn sonunda el-Melikl-Mesd adna yazlm, mellife ve olu Ahmede ait birer kaside yer alr. Mrik Meymn b. Kays el-Ann Hz. Peygamber iin nazmettii ileri srlen methiye ile (Dliyye) balayan antoloji baka kaynaklarda eksik kaydedilmi, edeb yn yksek birok kasideyi ve baz kta ve iirlerin erhlerini kapsamas, zgn risle (makale, mektup), hikye ve anekdotlar iermesi, gerek edeb metinlere gerekse o dnemin det ve geleneklerine dair zengin mlmat, mellifin kendi hayatna dair pek ok bilgi ve anekdotu ihtiva etmesi dolaysyla ilgi eken bir eser olarak deerlendirilmitir. Antolojinin Leiden niversitesi Ktphanesindeki (nr. 480) 697 (1298) istinsah tarihli yegne nshasnn bir mikrofilmi Mecmaul-ilmiyyil-Arab Ktphanesinde bulunmaktadr. Fuat Sezgin eserin tpkbasmn gerekletirmitir (Frankfurt 1407/1986). 3. dtn-ncm. Yine el-Melikl-Mesd iin yazlan eser mehur Kurtuba takvimine ok benzeyen bir almanak niteliindedir. Ekinokslarda (gece ile gndzn eitlii) 52 1/2 gne meridyeninin ykseklii, her ay iin gne tam tepe noktasnda iken glge uzunluklarna dair verilen bilgiler takvimin yalnz Yemende kullanlmak zere hazrlanmadna iaret etmektedir (King, Mathematical Astronomy ..., s. 22; A Survey of the Scientific Manuscripts, s. 66).

BBLYOGRAFYA

Emnddin e-eyzer, Acibl-er ve aribl-abr (nr. Ahmed Hassn), Kahire 1950; mdddin el-sfahn, ardetl-ar: sm uari-m (nr. kr Faysal), Dmak 1375/1955, I, 575-579; Ykt, Muceml-bldn, III, 383; bnl-Kft, nbhr-ruvt, III, 273; bn Hallikn, Vefeyt, II, 524-525; Kef-unn, II, 1125; Brockelmann, GAL, I, 302; Suppl., I, 460; Sezgin, GAS, II, 80; D. A. King, Mathematical Astronomy in Medieval Yemen: A Biobibliographical Survey, Malibu 1983, s. 22; a.mlf., A Survey of the Scientific Manuscripts in the Egyptian National Library, Winona Lake 1986, s. 66; Zirikl, el-Alm (Fethullah), VII, 223; mer Rz Kehhle, Muceml-mellifn, Beyrut 1414/1993, III, 852; Hall Merdem Bek, Cemheretl-slm tnner ven-nim, MMADm., XXXIII/1 (1377/1958), s. 3-20; R. Sellheim, al-ayzar, EI (ng.), IX, 411. Rahmi Er

IHNE
(bk. AHNE).

IRNAK
Dou Anadolu blgesinde ehir ve bu ehrin merkez olduu il. Bir kesimi Gneydou Anadolu, dier kesimi Dou Anadolu blgesinde bulunan ayn adl ilin merkezi olan rnak ehri, Gneydou Toroslar ad verilen da silsilesinden Namaz dann (1990 m.) gneybatya bakan yamalar eteinde eimli bir arazi zerinde kurulmutur (ehrin orta kesiminde deniz seviyesine gre ykseklik: 1375 m.). Bu mevki Siirti Hakkriye balayan yolla Mardini Hakkriye balayan yolun kesime noktasnda yer almaktadr. Sz konusu kesime noktas ayn zamanda el-Cezre dzlklerini Dou Anadolu yaylalarna ve buradan Azerbaycana ulatran yollar zerinde bulunur. nemli bir yol kava olmasna ramen tarih kaytlarda burada herhangi bir yerleme olduuna dair bilgilere rastlanmamakta, rnak ismi XIX. yzyln sonlarna doru bir ky ad olarak gemektedir (Cuinet, II, 612). O tarihlerdeki Bitlis vilyetinin Siirt sancana bal Eruh kazasnn bir ky olan bu kk yerleme, adn uzun sre yerleik dzene gemedii anlalan rnak airetinden almtr (BA, rade-Dahiliye, nr. 1326, 1313R-16; BA, rade-Hususi, nr. 41, 1313-Ra-057). Bu airetin ad bir rislede rhr diye gemektedir (Emr Bedirhan, s. 7). eitli belgelerde rnak isminin bir airet adndan geldii kaydedildiine gre baz yaynlarda yer alan, bu adn ehr-i Nhtan gelip mahall syleyite ar-Nah ve daha sonra rnak biimine dnt yolundaki sylentiler doru deildir. XIX. yzyln sonlarna kadar rnak kynn adna rastlanmamas airetin yerleik dzene geiinin, II. Abdlhamid dneminde Dou ve Gneydou Anadoluda merkez otoriteyi tesis etmek ve airetlerden asker g olarak faydalanmak gibi gerekelerle (Kodaman, s. 29) tekil edilen Hamidiye alaylarnn tekiliyle ayn zamana rastladn dndrr. Bununla beraber bulunduu yrenin tarihi Eskialara kadar iner ve rnakn 1990 ylna kadar bal olduu Siirtin tarihiyle paralellik gsterir. Yre, Eskialarda Asur ve Bbil gibi Mezopotamyada kurulan devletlere komu olmu, ardndan Kimmer ve skitlerin aknlarna mruz kalm, Med ve Perslerin hkimiyetine girmitir. Milttan nce 330 ylna kadar devam eden Pers hkimiyetinden sonra Byk skenderin ve onun miraslarndan olan Selevkoslarn eline geen yrede Ortaa balarnda yeniden ran etkisi hkim olmu ve yre Ssnlerle Bizans arasnda birka defa el deitirmitir. Siirt ve yresi Halife mer dneminde 18 (639) ylnda Dou Anadolunun gneyi ile gneydouyu ksa srede ele geiren yz b. Ganm tarafndan slm topraklarna katld. Bu yre, slm hkimiyeti dneminde yaklak gnmzdeki Gneydou Anadolu blgesine tekabl eden el-Cezre vilyetinin ayrld millikten Diyarbekir milliinin snrlar iinde bulunuyordu. 433te (1042) buraya ynelik Trkmen aknlar balad. 472de (1079-80) Mervnlerin elinde olan bu topraklar Sultan Melikah tarafndan 478de (1085) Byk Seluklu Devletinin snrlar iine alnd. Ardndan srasyla Suriye Seluklular, naloullar, Hsnkeyf Artuklular ve Eyybler yreye hkim oldu. 1240 ylnda Anadolu Seluklularna geen yre lhanllarn ve onlarn halefi durumundaki Celyirlilerin hkimiyetinde kaldktan sonra Timur istilsna urad. 866ya (1462) doru Akkoyunlularn, XVI. yzyln balarnda Safevlerin eline geti. Yavuz Sultan Selimin aldran seferinin ardndan (920/1514) evredeki baka yerlerle birlikte Osmanl topraklarna katld. Osmanl idar tekiltnda bu topraklar Diyarbekir eyaletine bal Siirt sancann snrlar iinde yer

alyordu. Tanzimattan sonra eyalet sisteminden vilyet sistemine geilince rnakn bulunduu topraklar yine Diyarbekir vilyetinin Siirt sanca iinde kald. 1884te Siirt sanca Bitlis vilyetine balannca rnak da Bitlis vilyetinin Siirt sancann Eruh kazas iinde yer ald. Cuinete gre ayn kaza iindeki Dergle gre (gnmzde rnak merkez ilede Kumat ky, 1990 ylnda 2223 nfus) ok daha nemsiz bir durumda olan rnak ky Cumhuriyet dnemine gelmeden Eruhtan ayrlarak Siirt iline bal bir kaza merkezi olmutu (1925-1926 Trkiye Cumhuriyeti Devlet Salnmesi, s. 641). Cumhuriyetin ilk nfus saymnda ky boyutlarndaki bu kaza merkezinin nfusu 3000i bulmuyordu (2962). 1930 ylnda belediye tekiltna kavuan rnakn nfusu 1935te 3594e ulat, 1940ta 5000i geti (5033). O tarihlerde mahalleden meydana gelen (Cumhuriyet, Gazipaa ve smetpaa mahalleleri) rnakn nfusu daha sonra 5000in altna dt ve birka saym dneminde bu saynn altnda kald (1940ta 3730, 1950de 3204, 1955te 3278, 1960ta 4058, 1965te 4936). Bu sralarda merkez mahalle durumunda olan Cumhuriyet mahallesindeki i han evresinde kk bir alana yaylyordu. 1970 ylndan sonra nfusu yeniden artmaya balayan rnak (1970te 7025) 1975te 10.000 nfusu at (10.587 nfus). 1980de 10.997, 1985te 12.141 nfusa eriti. 1990 ylnda karlan 3647 sayl kanunla il merkezi haline gelen rnak ehrinin ayn yl yaplan nfus saymna gre nfusu 25.000i at (25.059), 2000 ylnda 50.000i geti (52.743) ve 2007 saymnda 54.302 nfusa ulat. Bu nfus eim artlarnn el verdii lde genileyen ve gnmzde says onu aan mahallelerde yaamaktadr. ehrin en canl i merkezi Atatrk caddesi, Siirt caddesi ve Cizre caddesinin arasnda kalan gen biimli alanda faaliyetini srdrmektedir. ehir, kuzeybatya doru yksek kesimlerinde bulunan ehrinur mahallesinde 1500 m. rakmna yaklamakta (1480 m.), 2000 ylndan sonra yaplan yeni inaatlar ise 1200 metrenin de (1180) altna dmektedir. rnak ehri evresinin rnlerinden olan kl, tiftik, yn, peynir ve tereya ticaretinin yapld, kk lekte bir tarmsal ve hayvansal ticaret merkezi durumundadr. Ayrca yaknndaki yataklardan karlan termik enerji kayna ve yakt olarak kullanlan asfaltitlerden elde edilen gelir ehrin ekonomisine canllk getirir. ehirde nemli sanayi kuruluu yoktur. Yalnz eskiden beri evreye zg bir kei olan renkli tiftik keilerinin tylerini de kullanarak dokunan rnak al ve bundan yaplan, mahall azda al-apik denilen erkek giysileri retimi bir gelenek halinde devam etmektedir. rnak yeni bir yerleme yeri olduundan burada tarih eser de bulunmamaktadr. ehrin camilerine verilen isimler (Ulucami, Geyln Camii gibi) bu bakmdan yanltc olmaktadr. rnak ehrinin merkez olduu rnak ili gneyden Suriye ve Irak ile, teki ynlerden Mardin, Siirt, Van ve Hakkri illeri ile kuatlmtr. Merkez ileden baka Beytebap, Cizre, Glkonak, dil, Silopi ve Uludere adl alt ileye ayrlmtr. 7152 km geniliindeki rnak ilinin snrlar iinde 2007 yl nfus saym sonularna gre 416.001 kii yayordu. Nfus younluu ise 58 idi. Diyanet leri Bakanlna ait 2007 yl istatistiklerine gre rnakta il ve ile merkezlerinde 206, bucak ve kylerde 208 olmak zere toplam 414 cami mevcuttur. l merkezindeki cami says 24tr.

BBLYOGRAFYA

1925-1926 Trkiye Cumhuriyeti Devlet Salnmesi, stanbul 1926, s. 641; Emr Bedirhan, Hsilt (nr. Lutf), [bask yeri ve tarihi yok] (Matbaa-i tihat), s. 7; Cuinet, II, 612; Ali Sevim, Diyarbekir Blgesinin Byk Seluklu mparatorluuna Katlmas, Atatrk Konferanslar V: 1971-1972, Ankara 1975, s. 299-307; Bayram Kodaman, Sultan II. Abdlhamid Devri Dou Anadolu Politikas, Ankara 1987, s. 29; Abdlkerim zaydn, Sultan Muhammed Tapar Devri Seluklu Tarihi (498511/1105-1118), Ankara 1990, s. 60, 68; Bekir Sami Sekin, Balangtan Gnmze Siirt Tarihi, stanbul 2005, s. 155-156; Metin Tuncel, Gemiten Gnmze Siirt ehri, Uluslararas Siirt Sempozyumu, zmir 2007, s. 27, 28, 29; rnak, Trkiyede Beldeler, sy. 57, stanbul 1985, s. 108112; M. Streck, Buhtan, A, II, 773-774. Metin Tuncel

A
() Hz. Peygamberin vefatndan sonra devlet ynetiminin Hz. Aliye ve onun soyundan gelenlere ait olduu dncesi etrafnda birleen eitli gruplarn ortak ad. Szlkte tbi olmak, desteklemek; yi olmak, oalmak anlamlarndaki iy kknden treyen a kelimesi taraftar, yardmc, destekleyici; bir ii gerekletirmek iin bir kimse etrafnda toplanan grup mnasna gelir. Mfredi biiminde kullanlr. Terim olarak Resl-i Ekremin vefatnn ardndan devlet bakanlnn Hz. Aliye ve onun evldndan belli kimselere intikal etmesi gerektiini savunan gruplar ifade eder (Rgb el-sfahn, el-Mfredt, y md.; Lisnl-Arab, y md.). Kurn- Kermde iy kk biri fiil, dierleri tekil (a) ve oul (iya, ey) isim olarak on iki yerde szlk anlamlarnda gemektedir (M. F. Abdlbk, el-Mucem, y md.). Kelime szlk mnasyla Snn hadis literatrnde de yer alr (mesel bk. Msned, II, 67; Drim, alt, 165; Eb Dvd, Snnet, 16). i hadis mecmualarnda ise hem szlk hem terim anlamyla oka tekrarlanr (Berzi, Mucem, y md.). a kelimesinin ilk dnemlerde szlk mnas erevesinde taraftar anlamyla kullanld grlmektedir. Mesel rann fethi srasnda Ssn kumandan Hrmzn ve ileri gelenlerden on iki kii Medineye getirildiinde Halife mer, Bu adam ve asn slma boyun ediren Allaha hamdolsun demi (bn Sad, V, 89), Hz. Ali Cemel Vakas dnnde muhaliflerini niin ldrdn soran kiiye, Onlar da benim am ldrdler cevabn vermitir (Nasr b. Mzhim, s. 5). Kelime at Osmn ve at Al eklinde izfetle kullanldnda Hz. Osman ile Hz. Aliye tbi olanlar, e-atl-Aleviyye ve e-atlAbbsiyye eklinde kullanldnda ise Hz. Ali ve Abbas oullar taraftarlarn belirtir. at Osmn zamanla el-Osmniyye, at Al ise e-a biiminde terim anlam kazanmtr. Sad b. Abdullah elKumm ve Hasan b. Ms en-Nevbaht, ann, Hz. Peygamber devrinde at Al terkibiyle Hz. Aliye bal olup daha sonra onun immetini benimseyen kimseler olduunu belirtirken (el-Malt vel-fra, s. 15; Frau-a, s. 15-16) eyh Mfd, ann, Reslullahn vefatnn ardndan nceki halifelerin hilfetini reddedip Alinin immetini kabul eden; immetin kesintisiz devamn isteyen, kendilerinin Aliye tbi olduunu, onun ise kimseye tbi olmadn dnen Ali taraftarlarna verilen bir isim kabul edildiini syler (Evill-malt, s. 1-2). eyh Mfdin rencisi Eb Cafer et-Ts buna nas ve vasiyet kavramlarn ekleyerek iliin, Allahn iradesi ve Peygamberin vasiyetiyle Hz. Alinin mslmanlarn imam olduuna inanmaktan ibaret bulunduunu belirtir (Tel-f, II, 56). Ebl-Hasan el-Earye gre bu zmreye a denilmesi Hz. Aliye taraftar olmalar, sahbler iinde onu en stn kabul etmeleri dolaysyladr (Malt, s. 65). ehristn daha geni bir ereve izerek ann, Hz. Alinin immetinin Reslullahtan gelen ak veya kapal deliller ve vasiyet yoluyla sabit olduunu, bir engel bulunmad takdirde immetin Ali evldnca yrtleceini, imamlarn byk ve kk gnahlardan korunduunu, immetin dinde toplumun tercihine braklamayacak temel bir rkn zellii tadn kabul edenler olduunu ileri srer (el-Milel, I, 162). bnn-Nedmin kaydettiine gre Hz. Ali kendi taraftarlarn a yannda evliya, asfiya, ashap (dostlar, arkadalar) gibi kelimelerle nitelemitir (el-Fihrist, s. 223). Bu arada kendi iinde bazan Ehlt-teeyyu ve zellikle Hssa (zel grup) isimleriyle de anlan a muhalifleri tarafndan bir yergi ifadesi olarak Rfza eklinde isimlendirilmitir (Ayn-a, I, 20-21).

Ortaya k. Ali taraftarlnn siyas bir zmre eklinde ne zaman ortaya kt hususu tartmaldr. Baz i mellifleri btn peygamberlerin sahfelerinde Alinin velyetine dair kayt bulunduunu ileri srerken (Kleyn, I, 437), ann ounluu bu taraftarln Resl-i Ekrem devrinde onun vastasyla ortaya kp gelitiini, o dnemde Hz. Peygamberin vefatndan sonra Alinin imam olaca dncesini benimseyen, bata Selmn- Fris, Eb Zer el-Gfr, Mikdd b. Esved ve Ammr b. Ysir gibi sahblerin at Al diye anldn belirtmektedir (Kumm, s. 15; Nevbaht, s. 15-16). a dndaki limlerin bir ksm Ali taraftarlnn, Reslullahn vefatn takiben ynetime Ehl-i beytten birinin ve zellikle Hz. Alinin getirilmesinin daha uygun olacan dnen ve ounluu Himlerden olan bir toplulukla baladn sylerken (mesel bk. bn Haldn, el-ber, III, 170-171) bir ksm, bunun Hz. Osmann lmnn ardndan ortaya ktn (bn Hazm, II, 216) ve nifak tohumunun bu devrede Abdullah b. Sebe tarafndan atldn ileri srmtr. Bir baka gre gre Ali taraftarl ve a ismi Sffn Vakasyla (37/657) birlikte zuhur etmi (mesel bk. Watt, Islam and Integration, s. 104), dier bir gre gre ise Emev kuvvetlerince ehid edilen Hseyinin kan ann temel unsurunu tekil etmitir (A, XI, 503). Bunlardan doruya en yakn gr sonuncusu olup dier grlerin ann henz mezhep durumuna gelmedii zaman dilimlerini belirttii sylenebilir. Genel kabule gre, Hz. Peygamberin vefatndan sonra ynetimi kimin stlenecei konusunda belirleyici bir nas bulunmadndan ensarla muhacirler bu hususta gr ayrlna dmler, Himler ve dier Ali taraftarlar, immeti bir miras gibi kabul ederek Reslullaha haleflik etmenin kendi haklar olduunu savunmulardr. Bu noktadan hareketle Alinin immetine ar yapma dncesinin normal bir siyas tercih eklinde baladn sylemek mmkndr. Resl-i Ekremin vefat zerine Hz. Ali ve yaknlar cenaze hizmetleriyle megul olurken Sakfet Ben Sidede toplanan ensar halifenin kendilerinden seilmesi gerektiini sylyordu. Durumdan haberdar edilen Hz. Eb Bekir ile merin toplant yerine gidip orada bulunan sahbleri ikna etmeleri sonunda ni bir kararla Eb Bekire biat edilmiti. Daha sonra bunu renen Hz. Ali ve yaknlar durumdan honut kalmam, hatta Alinin Eb Bekire biat bir sre gecikmitir. Aslnda Hz. Ali, kendisinin hilfete dier sahblerden daha ehil olduuna inanmakla birlikte hem Eb Bekire hem mere biat etmi ve onlar tarafndan itibar grerek nemli hususlarda kendisiyle istiare edilmitir. Hz. Alinin bu davran, sonralar teekkl eden a dncesinin aksine kendisinin halifelii konusunda sahih bir nas bulunmadn gstermektedir. Hz. Eb Bekir ve mer devrinde devlet grevlerinin ehil kiilere verilmesi, fetihlerle meguliyet srasnda toplum yapsnda geveklie msaade edilmemesi gibi sebeplerle bir baka idarecinin i bana gelmesi zlemi ortaya kmam, dolaysyla Ali taraftarl snrl lde varln korumaktan teye gememitir. Fakat Hz. Osman dneminde durum deimi, halifenin yall, icraatndaki zaaflar, daha ok yaknlarndan setii vali ve memurlarn kontrolden kp yetkilerini amas, bir taraftan halk arasnda halife ve evresindekilere kar husumetin olumasna yol aarken dier taraftan siyas anlamda ann gelimesine zemin hazrlamtr. Mevcut ynetime kar beliren honutsuzluk gn getike artm, nihayet 35 (656) ylnda Msr Valisi Abdullah b. Sad b. Eb Serhten ikyeti olarak Medineye gelen isyanclar, halife ile yaptklar grmeden netice alamaynca evini muhasara edip kendisini ldrmlerdir. Bu vahim durum Alinin hilfeti kabul etmesiyle ksmen sakinlemise de siyasal ve sosyal alkant devam etmi, bir taraftan kendisiyle Hz.

ie, Talha b. Ubeydullah ve Zbeyr b. Avvm arasnda Cemel Vakas, dier taraftan am Valisi Muviye b. Eb Sfynla Sffn Sava cereyan etmi, neticede Hz. Ali, kendi ordusundan ayrlan ve Hricler diye anlan grupla Kfenin Harr blgesinde Nehrevan Savan yapmak zorunda kalmtr. Hz. Alinin 40 (661) ylnda bir Hric tarafndan ldrlmesinin ardndan onun yerine Kfede halife olarak tannan Hasann alt ay sonra Muviye ile yapt anlama sonucu halifelikten ekilmesi bir ksm Ali taraftarlarnca ho karlanmamtr. Muviyenin lmnn ardndan olu Yezdin hilfeti dneminde Kfedeki Ali taraftarlar, Hz. Hseyine yazdklar mektuplarda halife olmas iin kendisine destek vereceklerini vaad etmeleri zerine Hseyin Kfeye hareket etmi, fakat Kerbelda Emev gleriyle yapt mcadelede ehid edilmitir. Bu olay ann teekkl srecine girmesinde en nemli etken olmutur. Mezhepleme Sreci. Kerbel Vakasnn ardndan hzla yaylan Emev dmanl ile Hz. Ali ve evltlarna kar duyulan siyas taraftarlk zamanla bir sistem haline gelmitir. Bu srada Alinin ilhl ve peygamberlii iddialarn, bed, recat, tensh ve ibha gibi inanlar bnyesinde toplayan Keysniyye ile onun tli kollar ilk ar i gruplar temsil etmitir. Daha nce Abdullah b. Sebenin Medinde Hz. Aliye dair mesh retisinden haberdar olan adalarnca frka zaman zaman Sebeiyye diye adlandrlmsa da bu reti bir frkaya dnmemitir. Muhtr es-Sekafnin balatt Keysniyye hareketinde Muhammed b. Hanefiyye 81 (700) ylna kadar imam ve mehd olarak tannmaya devam etmi, lmnden sonra mensuplarnn bir ksm onun lmediini, geri dnp hkimiyetini kuracan ileri srmtr. Bu erevede birok tli frka domu, nihayet Keysniyye II. (VIII.) yzyln ortalarndan itibaren hzla gerilemeye balam ve asrn sonunda tarihe karmtr. Kerbeldan kurtulan Hz. Hseyinin olu Ali b. Hseyin Zeynelbidn siyas faaliyetlerden uzak bir hayat geirmitir. Onun oullarndan Zeyd ve Muhammed el-Bkrn II. (VIII.) yzyl balarndaki ilm ve siyas faaliyetleri dikkat ekmektedir. Bunlardan Zeyd kendi ismine nisbetle anlan Zeydiyyeyi kurmu, Muhammed, snaeriyyenin beinci imam kabul edilmitir. Zeydiyye. Mutedil ann ilk mezhepleme hareketlerinden biri Zeydiyye ile balamtr. Zeyd b. Ali kendi haklarn gasbeden Emev idaresine kar isyan etme dncesini tayordu. Bir sre Kfede kaldktan sonra valinin sraryla Kdisiyeye giden Zeyd, Kfedeki Ali taraftarlarnn kendisine destek vaad etmesi zerine Kfeye dnm, dlerini Musul ve Sevd blgesine gndererek propaganda faaliyetlerine girimitir. 1 Safer 122de (6 Ocak 740) Kfede isyan iin hazrlk yapan Zeyd, daha nce kendisine biat edenlerden 218 kii ile 2000 civarndaki Emev kuvvetlerinin karsna kmak zorunda kalmtr. Bu arada mensuplarndan bir ksm Zeydin Hz. Eb Bekir ile meri hayrla andn renince onu terketmi ve Rfza denilen bu grup Cafer es-Sdka katlmtr. Sava esnasnda alnna isabet eden bir okla yaralanan Zeyd lmtr. Zeydin baarsz hareketinin ardndan Horasana kaan olu Yahynn burada ldrlmesi (125/743) Horasandaki ay glendirmi, Yahy ile babas Zeydin intikam davas Emevler aleyhinde hzla yaylan hareketin sloganlarndan birini tekil etmitir. Ancak giderek zayflayan Horasan ilii, Hrnrred devrinde ortadan kalkmtr. Hz. Hasann torunu Abdullahn olu olup 145te (762) Medinede Abbs Halifesi Mansra kar isyan eden Muhammed en-Nefszzekiyye ile kardei brhim, Zeydiyyenin imamlar olarak kabul edilmektedir. Bir asr kadar eitli imamlarn temsil ettii Zeydlik, 250 (864) ylndan itibaren Taberistanda Hasan b. Zeyd, Muhammed b. Zeyd ve Hasan el-Utr gibi imamlarn kurduu devlet tarafndan temsil edilmi, fakat zamanla hkimiyetlerini kaybeden Zeydler, Abbs emrlerinin basksyla Gln ve Deylem taraflarna ekilmitir. snaeriyye asnn g kazanmasyla Zeydiyye X. (XVI.) yzylda bu blgede ortadan kalkmtr.

Yemen Zeyd immeti 280 (893) ylndan itibaren nce Sadede, ardndan Sanada Hd-lelhak Yahy b. Hseyin tarafndan kurulmu ve onun adna nisbetle Hdeviyye adyla blgede yaylm, Hdnin lmnden sonra (298/911) neslinden gelen imamlarla yaklak on asrdan fazla devam etmitir (z, MFD, sy. 19 [2000], s. 43-58). Gnmzde Yemen halknn byk blm Zeydiyyeye balln srdrmektedir. mmiyye-snaeriyye. Babas gibi siyas faaliyetlerden uzak duran Muhammed el-Bkr, i kaynaklarna gre immeti peygamberden sonra btn insanlarn ihtiya duyduu ilh bir otorite eklinde deerlendirmitir. Onun 114 (733 [?]) ylnda vefatnn ardndan mensuplar olu Cafer esSdka uymu, Zeydi terkeden grubun bu kesime katlmasyla mmiyye daha belirgin hale gelmitir. snaeriyye mmiyyesinin kurucusu saylabilecek olan Cafer es-Sdk, yine i kaynaklarna gre babasnn ortaya koyduu retileri gelitirmeye alm, bu erevede imamlarn otoritesini ismet (hata ve gnahlardan korunmu olma) doktriniyle glendirmitir. mmet fikri Hz. Hasan ile Hseyinden sonra nas esas zerine oturtulmu, bylece immetin babadan oula intikali salanarak imamn tannmas ve ona itaat edilmesi din akde haline getirilmitir. Bu dnemde, Hz. Alinin immeti konusunda Reslullahtan geldii ileri srlen nassa ramen Hz. Eb Bekir ile meri destekleyenlerin irtidad etmi saylaca dncesi ortaya konurken zellikle Cafer es-Sdkn radikal temayll mensuplarnca aslnda kendi doktrinlerine aykr olan Keysniyyeden bed, recat ve mehd dnceleri ksmen slah edilip mmiyye bnyesine alnmtr. Dier taraftan Cafer es-Sdkn, ihtill faaliyetleriyle uraan ar mensuplarn bundan menetmesi ve ge dnem i kaynaklarnn ona nisbet ettii rivayetlere gre uzak gelecekte mer imamn kim ve mehd olarak zuhur edecei hususundaki aklamalar ile baz beklentilerin n kesilmitir. Bylece oluum dneminde mmiyye radikal i naslarla politik skneti uzlatrmtr. Bununla birlikte Caferin, kendi ahs ve immeti hususunda ar iddialar ileri sren birtakm mfrit kimselerle mcadele edip onlarla ilikisinin bulunmadn bildirmesine ramen bu konuda baarl olduu sylenemez. Onun lmnn (148/765) ardndan ortaya kan smiliyye istisna edilirse immet konusunda oullar Abdullah el-Eftah ile Ms el-Kzm arasnda ihtilf kmakla beraber ksa bir sre sonra yedinci imam olarak Ms el-Kzm kabul edilmitir. Bu arada, II. (VIII.) yzyln ortalarnda i immet teorisi Him b. Hakem vastasyla daha belirgin bir ekil alarak insanlarn imama olan ihtiyalar, imamn Peygamberin vassi olup gnahtan korunduu, nasla tayin edildii, ancak peygamberler gibi vahiy almad hususlar ortaya konulmutur. Ms el-Kzmn lmnn (183/799) ardndan snaeriyye mmiyyesi baz frkalara ayrlmsa da ounluk Ali er-Rzy babasnn halefi kabul etmitir. Yirmi yl kadar devam eden Ali er-Rznn immeti srasnda Halife Memnun gayretleriyle Abbs-Alev ihtilfnn sona erdirilmesi iin baz admlar atlm, fakat imamn 203 (818) ylnda -rivayetlere gre-zehirlenerek ldrlmesiyle bu teebbsler baarsz kalmtr. Ardndan Muhammed Cevd et-Tak, Ali Hd en-Nak ve Hasan b. Ali el-Asker imam kabul edilmitir. Hasan el-Askernin vefat zerine mensuplar arasnda imamn olunun olup olmad, olu yoksa immetin kime intikal edecei konularnda ihtilflar, dolaysyla frkalar meydana gelmitir. Nihayet Hasan el-Askernin Muhammed isminde bir ocuunun bulunduunu, Muhammedin on ikinci imam ve mehd olarak kabul edilmesi gerektiini ileri sren kesimin gr genel kabul grmtr. mam saysn on iki ile snrlandrd iin snaeriyye diye de anlan bu grup zamanla ann ana bnyesini oluturmutur. snaeriyye, Muhammed el-Mehdnin 255te (869) Smerrda doduunu, babasnn lmnden sonra imam olduunu ve hemen gaybete girdiini iddia etmektedir. mamn biri ksa sreli (874-941), dieri 941 ylnda balayp hl devam ettii

dnlen uzun sreli iki gaybeti bulunmaktadr. snaeriyye as, byk gaybetten itibaren zaman zaman Bveyhler ve Hamdnler gibi hnedanlarn desteini alm, 1501de randa kurulan Safevlerle yaklak iki buuk asr devam eden bir siyas iktidara sahip olmutur. XVIII. yzyldan XX. yzyln son eyreine kadar siyas ynetimden uzak kalarak varln srdren bu mezhep, randa 1979 ylnda baarya ulaan Humeyn devrimiyle yeniden iktidara kavumutur. smiliyye. i rivayetlerine gre Cafer es-Sdk lmnden nce immeti olu smile brakacan belirtmiken daha sonra bundan vazgemi, smil de babas hayattayken vefat etmitir. Caferin lmnn ardndan smilin immetini ileri srenler arasnda hlis smiller diye anlan kk bir grup onun lmediini ve imam olarak zuhur edeceini iddia ederken ounluk smilin ldn ve immetin olu Muhammede getiini ileri srm, bunlardan ilki ortadan kalkarken asl smiliyyeyi ikinci grup temsil etmitir. Balang dneminde frkay Meymn b. Deysn el-Kaddh ile olu Abdullah b. Meymn ynlendirmitir. Muhammed b. smil, Hrnrred zamannda dmanlarndan korunmak amacyla Meymn ve Abdullahla birlikte Medineden ayrlarak nce Deyleme, daha sonra Nbura gitmitir. Btniyye, Talmiyye, Karmita ve Sebiyye gibi adlarla anlan frkann, Muhammed b. smilin lmnden Ftmlerin kuruluuna kadar geen yaklak bir buuk asrlk gizlilik dnemindeki imamlarnn kimler olduu bilinmemektedir. On birinci imam kabul edilen Ubeydullahn 297 (910) ylnda mehd sfatyla zuhur edip Kuzey Afrikada Ftm Devletini kurmasyla klasik smil doktrini yerine Ftm doktrini kendini gstermeye balamtr. mam Mstansr-Billh devrinin sonunda (487/1094) smiliyye, Mstaliyye ve Nizriyye diye iki gruba ayrlm, Ahmed el-Mstal, Msrda immetini iln ederken asl halef olan Nizr, skenderiyede ldrlmtr. Hasan b. Sabbh bata olmak zere Nizrn immetini benimseyen Msr dnda ve douda bulunan smiller, Msrdaki davetle ilikilerini kesmilerdir. Bu gruba gre Nizr ve olu ldrlnce Nizrn kk yataki bir torunu Hasan b. Sabbh tarafndan rana getirilerek burada yetitirilmitir. Hasan b. Sabbh 483 (1090) ylnda Alamut Kalesini zaptedip karargh edinmi ve zamanla hkimiyet alan geniletilmitir. Drdnc Alamut hkimi Hasan Al Zikrihisselm, 17 Ramazan 559 (8 Austos 1164) tarihinde kendisinin Nizrn neslinden gelen imam olduunu, yeni bir devrin baladn, mistik hayatla badamad gerekesiyle i fkhn ilga ettiini ve mensuplarn din vazifelerden uzaklatrp ikiyi hell kldn iln etmitir. Hareketleri tepkiyle karlanan Hasann 561de (1166) ldrlmesinin ardndan Alamut Nizr maml, Rkneddin Hraha kadar devam etmitir. Nizr immeti Hlgnun 654te (1256) Alamut Kalesini zaptetmesi ve son Nizr imam Hrah katletmesiyle kesintiye uramtr. Hrahtan sonraki imamlar hakknda kesin bilgi bulunmad gibi immet silsileleri de birbirinden farkldr. Ardndan eitli frkalara ayrlan Nizrler XIX. yzyl balarndan itibaren Aa Hanlarn immetini benimsemitir. Ftmlerin 567de (1171) Eyybler tarafndan ortadan kaldrlmasndan sonra devlet desteinden mahrum kalan Mstal smiller nce Yemene, ardndan Hindistana gitmilerdir. Kendi aralarnda Dvdler ve Sleymn-ler diye iki kola ayrlan topluluk gnmzde d-i mutlak denilen din liderlerin bakanlnda Hindistanda, bir ksm da Yemende yaamaktadr. Gliyye. Balangtan itibaren daha ok a bnyesinde gliyye (arlar) diye nitelendirilen frkalar ortaya kmtr. Bunlar ilh ruhun Hz. Peygambere, daha sonra Ali ve evldna hull ve intikali, Allahn kula, kulun Allaha benzetilmesi (tebih), Allahn bir eyi bilmezken daha sonra bilmesi veya belli bir ekilde vuku bulacan haber verdii bir olayn daha sonra baka bir ekilde gereklemesi (bed), peygamberliin sona ermedii, zaman iinde immetin peygamberlie

dnecei, imamlarn Resl-i Ekremin vassi olduklar, nbvvet otoritesine sahip bulunduklar, gayb bildikleri, bir ksmnn lmeyip insanlardan uzaklat ve tekrar dnecei (recat), ruhlarn bir bedenden dierine intikali (tensh), din naslar herhangi bir gerekeye dayanmakszn btn anlamda tevil etme ve onlardan kastedilmeyen baka anlamlar karma gibi Kuran ve Snnetin yan sra genel slm toplumunca da tasvip edilmeyen dnceler ileri srmlerdir. slm tarihinde Hz. Alinin ilhln ve lmszln iddia eden Sebeiyye; yine Alinin ilhln, vasliini, Ali evldnn kutsalln, gelecei bildiini, ayrca tensh, recat, bed ve ibha ile ilgili iddialar ileri sren ve Keysniyye ismi altnda toplanan Beyniyye, Cenhiyye, Harbiyye, Hrisiyye, Himiyye, Kerbiyye, Muhtriyye, Rizmiyye gibi frkalar gl gruplar olarak kabul edilmektedir. Kuruluundan itibaren muhtelif devreler geiren, smil b. Caferin lmediini, tekrar dnp dnyay slah edeceini ileri srenlerle her zhirin bir btn bulunduunu iddia ederek btn tevile ynelen smiller, bu isim altnda mtalaa edilen Karmatler, Btnler, Sebiyye, Muhammire, gnmzdeki inan ve uygulamalar bakmndan genel kabulden uzak olan Nizrler ve Mstaller de ann gl frkalar arasnda yer alr. Zamanmza kadar gelen ar frkalardan biri de bnn-Nusayr en-Nemrye nisbet edilen Nusayriyyedir (Nemriyye). eyh Ahmed el-Ahs mensuplarnn oluturduu Ahsiyye (eyhiyye), Bb Ali Muhammed rzye bal olan Bblik ve mstakil bir din hviyeti iddiasyla ortaya kmadan nceki Bahlik de a iinde gelien ar frkalar olarak kabul edilebilir. Yaylmas ve Nfus Yaps. Douundan itibaren IV. (X.) yzyl ortalarna kadar daha ok Irakta Kfe, Smerr ve Badat; randa Rey, Kum ve Kn; Horasanda Merv, Ts ve Belhte, ayrca Yemen ve yresinde bulunan i gruplar X. (XVI.) yzyl balarna kadar Irakn kuzeyinde Musul ve havalisi, randa Taberistan, Suriye, Lbnan ve Basra krfezi civarnda gelime kaydetmitir. Safev Devletinin kurulmas ve snaeriyye retisinin benimsenmesi neticesinde Snnliin yan sra dier i gruplar da ortadan kaldrlarak randa kesin hkimiyet kurulmutur. Bu dnemde Safev-Osmanl mcadelesi zaman zaman ann zaafa uramasna yol am, ancak Safevlerden sonra kurulan devletler dneminde randa hkimiyetini srdrmtr. XX. yzyl balarnda slm dnyasnda grlen siyas alkantlar ileri de etkilemi, Yemende 1000 yldan fazla devam eden Zeyd immeti tarihe karrken snaeriyye as 1979da randa mevcut rejime son vererek devleti ele geirmitir. Bu arada Hindistan, Pakistan ve Afrika lkelerinde tekiltlanan Aa Hana bal smiller kendi aralarnda dayanma gsteren bir cemaat eklinde devam etmektedir. Gnmzde a ismi altnda toplanan gruplarn nfus orannn -elde kesin rakamlar bulunmamakla birlikte-genel mslman nfusunun %8-10u arasnda deitii tahmin edilmektedir. i nfusu randa %90, Irakta %60, Bahreynde %55 civarndadr. Bunlar Yemen, Azerbaycan, Lbnan, Kveyt, Pakistan, Afganistan, Hindistan, Suudi Arabistan, Suriye ve Trkiye izlemektedir. Ayrca dnyann hemen her yerinde kk i gruplar mevcuttur. snaeriyye asnn yaklak 100 milyon, smiliyye ve Zeydiyyenin 10ar milyon nfusa sahip olduu belirtilmektedir (Momen, s. 245-282).

BBLYOGRAFYA

Msned, II, 67, 219; Nasr b. Mzhim, Vaat ffn (nr. Abdsselm M. Hrn), Kahire

1401/1981, s. 5, 576; Dnever, el-Abr-vl, s. 140-155, 194-205, 229-231, 243-251; Yakb, Tr, II, 243-253; bn Sad, e-abatl-kbr, Beyrut 1377/1957, V, 89; Sad b. Abdullah elKumm, el-Malt vel-fra (nr. M. Cevd Mekr), Tahran 1963, s. 15, 101-106; Nevbaht, Frau-a, s. 15-16, 67-79, 90, 93; Taber, Tr (Ebl-Fazl), IV, 552; V, 5-10, 48-49, 53-59, 64-72, 347-349, 382-389, 400-401, 551-562, 569-581; Ear, Malt (Ritter), s. 16-20, 24-25, 3031, 65; Kleyn, el-Ul minel-Kf (nr. Ali Ekber el-Gaffr), Beyrut 1401, I, 18-179, 286, 332335, 341, 437; bn Bbeveyh, Kemld-dn ve tammn-nime (nr. Ali Ekber el-Gaffr), Kum 1405, I, 10-13, 37-40; bnn-Nedm, el-Fihrist (Teceddd), s. 223, 238-239; eyh Mfd, Evillmalt (nr. Mehd Muhakkk), Tahran 1372 h./1413, s. 1-2; bn Hazm, el-Fal, II, 216; Eb Cafer et-Ts, Kitbl-aybe (nr. bdullah et-Tahrn - Ali Ahmed Nsh), Kum 1411, s. 127-156, 345415; a.mlf., Tel-f, Kum 1394, II, 56; ehristn, el-Milel (Kln), I, 161-173; bnl-Esr, el-Kmil, III, 191-198, 205-221, 316-334, 404-409; IV, 19-36, 46-90; VI, 229-247; bn Haldn, elber, III, 170-171; Meclis, Birl-envr, Beyrut 1403/1983, LII, 91-100; W. M. Watt, Islam and the Integration of Society, London 1970, s. 104; a.mlf., slm Dncesinin Teekkl Devri (trc. Ethem Ruhi Flal), Ankara 1981, s. 46-69, 86-93, 196-212; a.mlf., Shiism under the Umayyads, JRAS (1960), s. 158-172; Abdullah Feyyz, Trul-mmiyye, Beyrut 1395/1975, s. 31-85; J. N. Hollister, The Shia of India, New Delhi 1979, tr.yer.; Ayn-a, I, 18-26; M. Momen, An Introduction to Shii Islam, London 1985, s. 61-86, 161-172, 245-282; M. Hseyin el-Muzaffer, Tru-a, Beyrut 1985, s. 25-47, 52-57, 70-74; W. Madelung, Abru eimmetiz-Zeydiyye, Beyrut 1987, tr.yer.; a.mlf., Some Notes on Non-Ismail Shiism in the Maghrib, St.I, XLIV (1976), s. 87-97; a.mlf., a, EI (ng.), IX, 420-424; Ali Rz Berzi, el-Muceml-mfehres li-elfil-Ul minel-Kf, Tahran 1408/1988, II, 1074-1076; Hassan Ibrahim Hassan, Aspects of Shiah History, MW, XLVII/4 (1957), s. 271-282; Kmil Mustafa e-eyb, Kelimet a fillua vet-tr, Mecellet Klliyyetit-terbiye, III, Trablus 1972, s. 171-193; R. P. Buckley, The Early Shiite Ghulh, JSS, XLII/2 (1997), s. 301-325; Mustafa z, Zeyd b. Zeynelbidin ve Zeydiyye, MFD, sy. 19 (2000), s. 43-58; a.mlf., Him b. Hakem, DA, XVIII, 153-154; a.mlf., mmiyye, a.e., XXII, 207-208; a.mlf. - Mustafa Muhammed e-eka, smiliyye, a.e., XXIII, 128-133; R. Strothmann, a, A, XI, 502-513; Ethem Ruhi Flal, Abdullah b. Sebe, DA, I, 133-134; a.mlf., snaeriyye, a.e., XXIII, 142-147. Mustafa z Tarih Boyunca a ktidar. lk dnemlerde ilik sadece siyas bir tercihten ibaret olup mezhep nitelii tamadndan Hz. Alinin ve olu Hasann banda bulunduu devlet bir i devleti deildi. iliin mezhepleme sreci Kerbel Vakasndan sonra balamtr. Ayn dnemde Muhtr es-Sekafnin hareketi istisna edilirse I. (VII.) yzylda Ali evld Emevlere kar isyan etmemitir. Hz. Hseyinin ldrlmesinin ardndan onun katillerinden intikam almak amacyla ortaya kan ve i Keysniyye frkasnn lideri olduunu syleyen Muhtr es-Sekaf Kfede ayaklanm ve kurduu devlet bir buuk yl kadar devam etmitir. Bu sre iinde nemli asker baarlar kazanan Muhtr, Musab b. Zbeyr ile yapt savata ldrlnce devleti de ortadan kalkmtr. II. (VIII.) yzyl balarnda a bnyesindeki en nemli devlet kurma teebbs Hz. Ali neslinden gelen Zeyd b. Ali tarafndan balatlmtr. Kfede kuraca devlet yoluyla Emev zulmn ortadan kaldrmay amalayarak isyan

eden Zeyd ve mensuplar, 24 Muharrem 122 (30 Aralk 739) tarihinde Emev kuvvetleri karsnda yenilgiye urayarak ldrlmtr. Olu Yahy babasnn mensuplarnn bulunduu Horasana kamsa da oradaki isyannn sonunda hayatna son verilmitir. Abbs Halifesi Eb Cafer elMansr zamannda Ali evldnn devlet kurma faaliyetleri en-Nefszzekiyye ile (Muhammed b. Abdullah el-Mehd) kardei brhim tarafndan srdrlmtr. 1 Receb 145 (25 Eyll 762) tarihinde Medineyi ele geiren en-Nefszzekiyye, Vali Riyh b. Osman ve taraftarlarn hapsetmi, kardei brhim bir ay sonra Basraya girmise de aylk bir hkimiyet dneminin ardndan Abbs kuvvetleri Basra ve Medineyi geri alnca bu iki devlet de tarihe karmtr. Hz. Hasann torununun olu olan drs b. Abdullah, Kuzey Afrikada i drs Devletinin kurucusudur. Abbs Halifesi Hd-lelhak zamannda Hseyin b. Ali Shib Fhn 169 (786) ylndaki isyanna katlan, Hseyinin ldrlmesi zerine Maripli haclarn yardmyla Tancaya ulaan drs, Evrebe kabilesinin bakan Eb Leyl shak b. Muhammedle anlap Fas ile Mikns arasndaki Vellya gemi, burada drs Devletinin temelini atmtr (172/789). Ksa zamanda blgeyi hkimiyeti altna alan drs 177de (793) lnce olu II. drs onun yerine gemi, daha sonra neslinden dokuz hkmdar gelmitir. drsler hnedan 313 (925) ylnda bir baka i devleti olan Ftmler tarafndan ortadan kaldrlmtr. Abbsler dnemindeki Emn-Memn mcadelesi srasnda baar gsteren Ebs-Sery e-eybnnin biat ettii i-Zeyd lideri Eb Abdullah bn Tabtab 199 (815) ylnda isyan ederek Kfede hkimiyetini iln etmi, zerine gnderilen asker gleri malp etmitir. Fakat ardndan bn Tabtabnn zehirlenerek ldrlmesi ve bir sre sonra Ebs-Serynn Abbs kuvvetlerine yenilip onun da ldrlmesi zerine devletin blgedeki hkimiyeti sona ermitir. Zeydler, Taberistan-Deylem arasndaki Ryn blgesine yerleince blge ahalisi kendilerine Zeydlii ilk defa tantan Ksm b. brhim er-Ressye tbi olmutur. Thirlere muhalif olan yerli halk ile Zeydler Hasan b. Zeyde (Hasan el-Alev) bavurmutur. Hasan b. Zeyd Taberistana geldiinde halk ona biat etmi, bylece Taberistanda ilk Zeyd Devleti kurulmutur (250/864). Hasan b. Zeydin 270te (884) lm zerine yerine geen kardei Muhammed b. Zeyd ile on yedi yl devam eden Zeyd Devleti, Muhammedin 287de (900) lmyle birlikte ortadan kalkmtr. 301 (914) ylnda Taberistanda Smnlere kar hkimiyetini iln eden Hasan el-Utr, Smnleri malp ederek btn Taberistan ve Crcna hkim olmutur. Utr 304te (917) lnce mensuplar onun evldna deil Hasan evldndan olan Hasan b. Ksma biat etmitir. Blgedeki Zeyd Devleti on be yl srm ve Hasan b. Ksmn 316da (928) ldrlmesiyle sona ermitir. Zeydlerin 284 (897) ylnda Yemende kurduklar devlet bazan btn Yemene hkim olmak, bazan da dier devletlerin basksyla dalk blgelere snmak suretiyle devam etmitir. Devletin kurucusu Hd-lelhak Yahy b. Hseyin 280de (893) Yemendeki Sade ehri ahalisinden ald davet zerine oraya gitmi, ancak artlar uygun bulmayp Hicaza dnm, drt yl sonra tekrar Sadeye giderek ehri merkez edinmi, emrl-mminn unvanyla adna hutbe okutup para bastrmtr. Devletin hkimiyeti muhtelif hnedanlardan gelen imamlarla srdrlm, 1962 ylnda Yemende cumhuriyet ynetiminin kurulmasyla Zeyd immeti sona ermitir. smiliyye Devletleri. Cafer es-Sdkn torunu Muhammed b. smil ve onun immetini destekleyen Meymn el-Kaddh ile Abdullah b. Meymn 148 (765) ylnda Medineden ayrlp Reyde veya Deylemde yerlemi, Muhammed b. smilden sonraki imamlarn kimler olduu bilinmemekle birlikte III.(IX.) yzyl ortalarndan itibaren eitli yerlerde devlet kurma teebbsleri ortaya kmtr. smillerce kurulan devletler ylece sralanabilir: 1. Yemen smil Devletleri. lk smil devletler bn Haveb ve Ali b. Fazl el-Ceyn tarafndan Yemende kurulmutur. Ubeydullah

el-Mehdnin babas Muhammed el-Habbin grevlendirdii bu iki d 267de (881) hac iin Kfeden Mekkeye, oradan Yemene gemi, her ikisi de uzun abalar sonucu iki ayr devlet kurmu (290/903), fakat aralarnda kan rekabet yznden birbiriyle mcadele etmi ve bn Haveb malp olarak bir sre sonra lm, Ali b. Fazl, smiliyye ve imamla ilgisini kesmi, 303 (915) ylnda lmyle birlikte kurduu devlet de ortadan kalkmtr. 2. Bahreyn Karmat Devleti. Eb Sad elCennb tarafndan 281de (894) kurulmu ve bir asr kadar varln srdrmtr. 3. Kuzey Afrika smil Devleti. Sanal bir smil dsi olan Eb Abdullah e-i, 279 (893) ylnn hac mevsiminde tant Berber Ktme kabilesi mensuplaryla Msrn ardndan kcna ulam, kurduu devlet 290 (903) ylnda Aleblerle mcadelesinde baarl olmu, Eb Abdullah alt yl boyunca srdrd savalarla blgeye hkim olmutur. Ftm iktidarnn ekirdeini tekil eden bu devlet Ubeydullah el-Mehdnin Rakkdeye gelip devleti teslim almasna kadar devam etmitir. 4. Ftm Devleti. 297de (910) Ubeydullahn Rakkdede mehdliini iln etmesiyle balamtr. Ubeydullah ksa zamanda devletin snrlarn geniletmi, 322 (934) ylnda lmnn ardndan neslinden gelen imamlar Kuzey Afrikaya ve Msra tamamen hkim olmutur. Ftmler, 487de (1094) Nizrler ve Mstaller olmak zere ikiye ayrlm, Mstallerin Msrda hkimiyetlerini srdrmelerine karlk Nizrler, Hasan Sabbhn ahsnda nemli bir hmi bularak Alamutta ve dier kalelerde devletler kurmutur. Mstal hkimiyetini Eyybler ortadan kaldrm (567/1171), Alamut Nizr smil Devleti 654 (1256) ylnda Hlg tarafndan yok edilmitir. 5. Suleyhler. Ftmler zamannda Yemende Ali b. Muhammed es-Suleyhnin kurduu bu devlet (439/1047) bir anlamda Ftmlerin nfuzu altndayd. Hemdn kabilesinden Ali b. Muhammed, Sana ve Hicaz igal etmi, olu el-Melikl-Mkerrem Ahmed zamannda devlet en geni snrlarna ulam, fakat zamanla klerek Seyyide Hrre ile nihayete ermitir (532/1138). Tarihte mmiyyenin prensiplerini benimseyen devlet adamlar, ayrca Bveyhler, Hamdnler ve Safevler gibi hnedanlar ortaya kmtr. mmiyye as bu hnedanlar kendi muhalifleri gibi deerlendirmemi, fakat gaybet halinden kacana inanlan mehd tarafndan kurulmad iin mer i devletleri olarak da kabul etmemitir. Bu dnemlerde dini temsil eden ulem ile devlet idarecileri arasnda iyi ilikiler bulunmakla birlikte baz i limleri bu devletlere gsp nazaryla bakmlardr. Bununla birlikte Molla Ahmed en-Nerk ile (. 1245/1829) Mirza Muhammed Hseyin Nn (. 1936) gibi limler, fakihlerin imamn nibi olmalar dolaysyla tadklar yetkiler yannda devlet kurma yetkisini de kullanabileceklerini, fakihin kuraca devletin dierlerinden daha baarl olabileceini, bunun da mezhebin siyaset nazariyesine aykr dmeyeceini ileri srmlerdir. Bu anlay ulemnn ounluu tarafndan kabul grmemekle birlikte randa 1960 yllarndan sonra aha kar bakaldran yetullah Humeyn tarafndan benimsenmitir. Humeynnin kurduu ran slm Cumhuriyeti, eratmedr ve Muhammed Cevd Muniye gibi limlerin kar kmasna ramen bu dnceye dayandrlm ve zaman iinde bunu mer devlet olarak kabul edenlerin says artmtr.

BBLYOGRAFYA

E. von Zambaur, Muceml-ensb (trc. Hasan Ahmed Mahmd), Kahire 1951, tr.yer.; Bosworth, slm Devletleri Tarihi, s. 59-62, 63-65, 89-90, 91-94, 95-96; Mustafa z, mmiyye iasnda Onikinci mam ve Mehdi nanc, stanbul 1995, tr.yer.; a.mlf., Eb Abdullah e-i, DA, X, 85-

87; a.mlf., Hasan el-Alev, a.e., XVI, 287; a.mlf., bn Tabtab, Eb Abdullah, a.e., XX, 383384; a.mlf., Muhammed b. Abdullah el-Mehd, a.e., XXX, 489-490; G. R. Smith, ulayids, EI (ng.), IX, 815-816; Eymen Fud Seyyid, Ftmler, DA, XII, 228-237; a.mlf., bn Haveb, a.e., XX, 35-36; Saffet Kse, Hd-lelhak, Yahy b. Hseyin, DA, XV, 17-18; sa Doan, Hasan elUtr, a.e., XVI, 356-358; Muhammed Rezk, drsler, a.e., XXI, 495-496; smail Yiit, Muhtr es-Sekaf, a.e., XXXI, 54-55. Mustafa z Doktrin. ann doktrinini salkl biimde ortaya koymann baz glkleri vardr. Bunun nemli sebeplerinden biri Hz. Peygamberden sonra ynetimin Hz. Aliye, ardndan onun evldna ait olduu dncesine dayanan siyas ilik ile din ve fikr bir mezhep hviyetindeki ilik arasnda kesin bir snr izilmesinin zorluu, bir dieri, tarih srete ortaya kp kendilerine zg dnceleri bulunan i gruplarnn ayr ayr ele alnmayp birbiriyle kartrlmasdr. Bu erevede baz mezhepler tarihi mellifleri, farkl frkalara mensup i limleri, hatta modern dnemdeki baz aratrmaclar hatal yarglara varmaktan kurtulamamlardr (rnekler iin bk. rfan Abdlhamd, s. 30-31). Dolaysyla uzun bir gemii olan, geni bir coraf alana yaylan, siyas anlaylara sahip kesimlerden dinin temel inanlarna ilikin ar yaklamlar sergileyen kesimlere kadar birbirine zt gruplar bnyesinde barndran ann siyas ve itikad ynn ortaya koyabilmek iin tarih seyri takip etmek ve bu seyir iinde gelien kollar dikkate almak gerekir. Keysniyye. iliin bir mezhep olarak teekkl etmeye balad en erken dnemin Hz. Hseyinin Kerbelda ehid edilmesi (61/680) sonrasna rastlad gz nnde bulundurulduunda I. (VII.) yzyln son eyreine kadar sistemli bir i dncesi ve kelmndan bahsetmek mmkn grnmemektedir. Bundan dolay baz i melliflerinin a kelmnn Hz. Ali dneminde kurulduu, ilk tabaka kelmclarnn akaid konularn Hz. Aliden renen Msem et-Temmr, Veysel Karan, Sleym b. Kays el-Hill gibi ahsiyetler olduu (Diretl-marifil-slmiyyeti-iyye, XIX, 383) yolundaki yaklamlar isabetli deildir. Varl ve dnceleriyle ilgili farkl deerlendirmeler yaplan Sebeiyye hesaba katlmazsa Muhtr es-Sekafnin etrafnda meydana gelen ilk i hareketi sadece siyas bir faaliyet olarak kalmam, bu mnasebetle ortaya konulan dncelerin bir ksm i frkalarna intikal etmitir. Kfedeki ayaklanmasnda baar kazanan, kendine has fikirler ortaya atan, Hz. Alinin olu Muhammed b. Hanefiyyenin imam olup kendisini onun halife setiini syleyen Muhtr, Cezre ve Irakeyni eline geirdiinde khinler gibi gaypla ilgili secili szler sylemeye balam, zaman zaman vahye mazhar olduunu iddia etmi, taraftarlarndan bazlar onun devrin hcceti, hatta neb olduunu syleyince buna itiraz etmemitir. Ayrca nceden haber verdii baz olaylarn syledii gibi gereklememesi zerine bed anlayn ileri srerek Allahn bilgisi ve iradesinin deitiini iddia etmitir (Badd, s. 38-39; ehristn, I, 145-149). Muhtr es-Sekafnin lmnden sonra frkann eitli kollara ayrlmas, bu kollarn zamanla bulunduklar corafyalardaki slm ncesi inanlar mezhebin bnyesine tamas, Muhtrn brakt mirasn siyas ve itikad bakmdan olgunlam bir karaktere eriemediini gstermektedir. Bu frkalardan Himiyye, hikmet ve srlar ahsnda toplayan Muhammed b. Hanefiyyenin btn ilimleri olu Eb Hime aktararak onu imam tayin ettiini; Rvendiyye, Hz. Peygamberin vefatnda immetin veraset itibariyle en yakn olduu iin amcas Abbasa, ondan da oullar ve torunlar yoluyla Eb Cafer el-Mansra getiini; Kerbiyye ise Muhammed b. Hanefiyyenin lmediini, Medinenin batsndaki Radv danda yaadn, bir gn mehd olarak geri dneceini ileri srmtr. Frkann mehd, gaybet,

hull gibi telakkileri rm-hristiyan etkisiyle randaki baz eski inanlarn izleri olarak tli kollara nfuz edip kabul grm (Watt, s. 56), bunlar frkann tarihe karmasyla dier gl gruplara intikal etmi, bed ve recat gibi anlaylar mmiyyede varln srdrmtr. Muhtrdan sonra Beyn b. Semn ve Mugre b. Sadin giritii hareketle Eb Mansr el-cl isyanlar sonunda ortaya kp bu kiilerin ismine nisbetle anlan Beyniyye, Mugriyye ve Mansriyye frkalar iin de benzer bir durum sz konusudur. Kaynaklar Beynn bnl-Hanefiyyenin olu Eb Himin, Mugre ve Eb Mansrun ise Muhammed el-Bkrn immetini savunduunu, ayrca Mugrenin Muhammed elBkrn mehd olduunu iddia ettiini kaydetmektedir. Beyn ise ilh nurdan bahsedip bunun peygamberlere, ardndan imamlara ve Eb Himden kendisine intikal ettiini, kendisinin ism-i azam bildiini, bununla ordular bozguna urattn ve Zhre yldzn arnca yanna geldiini sylemi, lmnden sonra taraftarlarndan bir ksm onun ilh, bir ksm da peygamber olduunu ileri srmtr. Mugre ayrca Allahn nurdan teekkl ettiini, organlarnn ve hikmet fkran kalbinin bulunduunu iddia etmi, terinden tatl ve ac iki deniz meydana geldiini, tatl denizden ilerin, ac denizden dier frkalarn yaratldn ileri srm, lmnn ardndan baz taraftarlar ona ulhiyyet, bazlar peygamberlik nisbet etmitir. Eb Mansr el-cl de Allahn kendisini ge kardn, ban okayp Muhammed el-Bkrn vassi olarak grevlendirdiini sylemi, lmnden sonra taraftarlar onun ar grlerini devam ettirmi, bu arada cennet ile cehennemin varln inkr etmilerdir (Ear, I, 66-74; Badd, s. 236-245). Zeydiyye. Mezhebin mensuplar balangta basit, III. (IX.) yzylda ise gelitirilmi bir doktrin ortaya koymutur. Zeyd b. Ali, Hz. Aliye ayr bir stnlk atfetmekle birlikte ilk iki halifenin hilfetini mer grm, dier taraftan Mutezilenin kurucusu Vsl b. At ile yakn iliki iinde bulunmutur. Bu iki husus Zeydliin siyas ve itikad yapsnn temelini oluturmutur. lk dnemde frka, siyas bakmdan hem Eb Bekir ile merin hilfetini benimseme hem de Aliyi daha stn grme erevesinde Hriclerin ve ar ilerin dncelerinden uzak durmu, bu sayede daha geni bir kitle tarafndan benimsenmitir. bnn-Nedmin birok hadisiyi bu frkaya mensup gstermesi (el-Fihrist, s. 226) bundan kaynaklanm olmaldr. Zeyd b. Aliden sonra yerine geen olu Yahy ile ardndan gelen Muhammed en-Nefszzekiyye ve kardei brhim b. Abdullahn frkann fikr geliimine katklar bilinmemekle birlikte Zeydin temel dncelerini srdrdklerinde phe yoktur. Modern dnemde yaplan aratrmalara gre esasen frkann doktrin ynn gelitiren ve bu bakmdan frkann ikinci kurucusu kabul edilen ahsiyet Ksm b. brhim er-Ress olmutur (. 246/860). Ardndan olu Muhammed ile torunu Hd-lelhak onun grlerini benimseyip ayrntl biimde ele alan kitaplar kaleme almlardr (Mehmet mit, sy. 11 [2007], s. 81-102). Ksm erRess gnmze ulaan eserlerinde bilgi kaynaklarn akl, kitap ve peygamber olarak sralam, bilinmesi gereken temel inan konularn be esas eklinde belirlemitir. Ayrca Allahn sfatlar konusunda Mebbihe, kullarn fiilleriyle ilgili olarak Mcbire ve Kaderiyyeyi, iman-amel ilikisi hususunda Mrcieyi eletirmitir. Hd-lelhak da itikad hususlar Mutezil erevede ele alm, immet konusunda Hz. Alinin stnlne dikkat ekmi, ardndan Hasan, Hseyin, Zeyd b. Ali ve olu Yahy vastasyla silsileyi kendisine kadar getirmitir (Kitb fhi marifetullh, II, 70-79). Zeydiyyenin -Crdiyye hari- siyaset anlay zetle yledir: Hz. Peygamberden sonra kimin imam olacana dair balayc bir nas yoktur. Bu bakmdan Eb Bekir ile merin hilfetleri merdur, onlara biat eden sahbe sulanamaz. Esasen Hz. Ali daha faziletli, dolaysyla hilfete daha lykt, ancak ok faziletli kii varken az faziletlinin immeti de cizdir. mmet iin ortaya kma, ilim ve takv sahibi olma, Hz. Ftma

soyundan gelme artlarnn bulunmas gerekir. Dier taraftan immet ra iidir, seimle olur. Hal ve akd ehli tarafndan seilen kimse imam saylr ve kendisine itaat edilmesi gerekir. Crdiyye ise Hz. Alinin immeti hakknda vasf niteliinde nas bulunduunu, dolaysyla onun Hz. Peygamberden sonra mer imam zellii tadn, Aliye biat etmeyen sahbenin kfre dtn ileri srmtr (Badd, s. 30-32; ehristn, I, 152-162). Zeydiyye itikad bakmdan byk lde Mutezilenin fikirlerini benimsemi (M. Eb Zehre, I, 44-48), amel ynden mam Zeyde nisbet edilen elMecm ile Zeyd imamlarn telif ettikleri eserler erevesinde bir fkh sistemi kurmu, Ehl-i snnetin amel mezheplerine ve zellikle Haneflie yakn ictihadlar ortaya koymutur (a.g.e., I, 673685). mmiyye. Ad erken devir kaynaklarnda mmiyye olarak gememekle birlikte immeti merkeze koyan a grubu Hz. Ali, Hasan ve Hseyinden sonra Zeynelbidn, Muhammed el-Bkr ve Cafer es-Sdk imam kabul etmitir. Bu grubun -immetin Ali evldna ait olduu yolunda genel bir dncesi bulunmakla birlikte-tarih seyir iinde kimin imam olaca konusunda belirli bir dncesinin, ayrca itikad konularda sistemletirilmi doktrinlerinin bulunmad anlalmaktadr. Nitekim Nevbaht her imamn vefatndan sonra ortaya kan blnmelere dikkat ekmektedir. Ona gre mesel Hz. Hseyinin ehid edilmesinden sonra taraftarlar iki gruba ayrlm, bir ksm Hasanla Hseyinin siyas tavrlarndaki elikili durumu deerlendirirken, Hasann tavr doru idiyse Hseyinin yapt yanl, Hseyinin tavr doru ise Hasann yapt yanl olmal, buna gre her ikisi de immete lyk deildir diyerek mmetin ounluuna katlmtr. Ayn ekilde Muhammed el-Bkrn vefatnn ardndan taraftarlarndan bir ksm Cafer es-Sdk imam tanrken bir ksm onun lmediini, bir gn mehd sfatyla yeryzne dneceini iddia etmitir (Fraua, s. 25-26, 64-68). Esasen Zeynelbidn, Muhammed el-Bkr ve Cafer es-Sdkn siyas ve itikad dncelerini gerek hviyetiyle tesbit etmek kolay deildir. nk bunlar Snn kaynaklarnda slmn temel konular asndan farkl dnmeyen, ilim ve ahlktaki meziyetleriyle ne kan kimseler olarak tasvir edilirken i kaynaklarnda kendilerini imam iln eden, a akaidini ve fkhn kuran kimseler diye tantlmaktadr. Ancak tarih bilgiler bu kiilerin siyas faaliyetlere katlmayp ilim ve ibadetle megul olduklarn gstermektedir. Cafer es-Sdk dneminde yaayan mm kelmcs Him b. Hakem siyas bakmdan mmiyye doktrininin esasn tekil eden grler ortaya koymutur. Ona gre toplumda Allah tarafndan belirlenmi bir imama her zaman ihtiya vardr. mam peygamberin vrisi olup gnahtan korunmutur. Resl-i Ekremden sonra immet Alinin hakkdr, onun immetini tanmayan ashap -birka kii hari- mrted olmutur. Her imam kendinden sonraki imam tayin etmitir. Him Allaha cismiyet izfe etmi, onun boyutlu, saf gm veya yuvarlak inci gibi parlayan bir nur olduunu ileri srm, ihtiyar fiiller konusunda yer yer Nazzmn dnceleriyle rten iddialar ortaya atmtr. Him benimseyen snaeriyye onun tebihe varan grlerini tevil etmektedir (mesel bk. Diretl-marifil-slmiyyeti-iyye, XIX, 399-412). Him b. Slim el-Cevlk de Cafer es-Sdkn ardndan olu Ms el-Kzm imam kabul etmi, o da Him b. Hakem gibi Allaha cisman zellikler nisbet etmi, ayrca ilh ilmin deiebilir olduunu sylemitir. mmiyye, Cafer es-Sdktan sonra da blnmelere mruz kalmtr. Mesel ayn yap iinde deerlendirilen Nvsiyye Cafer es-Sdkn lmediini, onun beklenen mehd olduunu; meytiyye immetin Caferin ardndan olu Muhammede intikal ettiini, Caferin ocuklarndan birinin mehd olacan; Ammriyye ise immetin Caferden sonra olu Abdullaha getiini iddia etmitir (Badd, s. 61-62; ehristn, I, 167-168). smiliyye. Cafer es-Sdktan sonra hem siyas hem din bir frka olarak smiliyye zuhur etmi,

Iraktan sonra yayld ran, Horasan, Hindistan ve Trkistan blgelerindeki Budizm, Brahmanizm, Maniheizm gibi dinlerin baz inanlaryla yeni Efltuncu gnostik anlaylar bnyesine alm, Eb Yakb es-Sicistn, Nsr- Hsrev, Hamdddin el-Kirmn gibi btn-smil filozoflar vastasyla bir doktrin ortaya koymutur. Bu doktrinin ilk dneminin en belirgin zellii zhir ve btn ayrmdr. Buna gre naslarn zhir ve btn yn vardr. Zhir btna ulamak iin bir ara hkmnde olup ona ulaldktan sonra er hkmlerin nemi kalmamaktadr. Bundan dolay mezhebin prensiplerine uygun yoruma (tevil) bavurmak gerekir. Bu erevede harf ve saylarn tad ileri srlen srr ve mnev zelliklere dayal teviller ortaya konmu, bilhassa yedi says ne karlmtr. smiliyyeye gre yedi ilh tecellinin yan sra din getirmi yedi peygamber vardr ki bunlara ntk (konuan) denilir. ki ntk arasnda alt smit (suskun) imam bulunur. Smitin altndaki tabaka yedi yahut on iki esasna gre dzenlenmitir. smiliyye IV. (X.) yzyln balarnda Yeni Efltuncu bir lem anlay gelitirmi, Allah mutlak varlk diye kabul etmi, Onun ilkin akl yarattn, akldan sudr yoluyla nefsin ortaya ktn, nefsin akln olgunluuna duyduu itiyaktan dolay harekete gemesiyle feleklerin ve yldzlarn hareketlerinin olutuunu ileri srmtr. Sonraki dnemlerde bu nazariyedeki akl yerine kalem ve ar, nefis yerine levh ve krs gibi slm kavramlar kullanlmtr. Doktrinin ilk devresinde Muhammed b. smilin mehd olup tekrar geldiinde ntk sfatyla grev yapaca ileri srlm, ayrca imamlarn saysnn yedi olarak snrlandrlmas biiminde bir anlay benimsenmise de Ftmlerin ortaya kmasyla bu anlay slaha tbi tutulmutur. Bu konuda teebbse geen Ubeydullah el-Mehd, Cafer es-Sdktan sonra immetin dier olu Abdullaha getiini, ardndan onun nesli vastasyla kesintiye uramadan kendisine kadar geldiini ileri srmtr. smiliyyenin Nizriyye ve Mstaliyye eklinde ikiye ayrlmasnn ardndan her iki kolun doktrini ayr ayr gelimi, ilki kat btn telakkileri srdrrken ikincisi daha mutedil bir yol izlemitir (bk. MSTALYYE; NZRYYE). snaeriyye. ann Cafer es-Sdktan sonra immetin olu Ms el-Kzma intikal ettiini benimseyen ana kolunda her imamn vefatn takiben yeni ihtilflar domutur. Bu kol dier gruplarn tarihe karmas sebebiyle mmiyyeyi tek bana temsil etmi, giderek a denilince akla gelen frka olmutur. mmiyyenin kelma dair grlerinin ortaya k tarihi ve ilk dnem kelmclarnn kimlii hususunda bu frkaya mensup ge dnem mellifleri farkl bilgiler vermektedir. Bunlara gre Hz. Ali hilfet konusunda sergiledii tutum, Muviyeye kar getirdii deliller ve Hriclerle yapt konumalar itibariyle ilk kelmc olduu gibi ei Hz. Ftma, ocuklar Hasan, Hseyin, mm Kl-sm ve Zeyneb de muhalifleriyle yaptklar tartmalar dikkate alndnda ilk kelmclar eklinde deerlendirilmelidir. II. (VIII.) yzylda Zrre b. Ayen, Him b. Hakem, Him b. Slim el-Cevlk; III. (IX.) yzylda Fazl b. zn, Dvd b. Esed gibi limler yannda bata Zeynelbidn, Muhammed el-Bkr ve Cafer es-Sdk olmak zere on iki imam silsilesinde bulunan her imam ve evresinde belli saydaki sekin kimseler kendi dnemlerinin kelmclar olup frkann doktrininin gelitirilmesine yardmc olmulardr (Ayn-a, I, 132-134; Cafer es-Sbhn, VI, 575-590; ayrca bk. Hasan es-Sadr, s. 49-53). Mezhepler tarihi kaynaklarndaki bilgilere gre II (VIII) ve III. (IX.) yzyllarda kelmc diye bilinen ve Hz. Ali taraftar olan kimseler Allahn sfatlar, kader-kaz ve immet konular etrafnda baz fikirler ortaya koymakla beraber kendi aralarnda bir btnlk tekil edememilerdir. Ebl-Hasan el-Ear bu limlerin Allaha cismiyet isnat edilip edilemeyecei konusunda alt, irade sfat konusunda drt, sorumluluk douran fiillerin kaynayla ilgili olarak gruba ayrldn nakleder (Maltl-slmiyyn, I, 106, 115, 117). Esasen snaeriyye kelmn III. (IX.) yzyln

ikinci yarsndan sonraya kadar gtrmek gerekir. Bu erevede IV. (X.) yzylda kelm konularyla megul olan Muhammed b. Bir el-Hamdn, Muhammed b. Ksm el-Badd gibi limlerin yan sra Mutezil anlaya sahip Nevbaht ailesine mensup baz kiiler yetimi, bu aileden Eb Sehl smil b. Ali ile yeeni Hasan b. Ms immeti nbvvet konusunun devam eklinde deerlendirmi, on ikinci imamn gaybetiyle ilgili boluklar doldurmaya ynelik prensipler gelitirmilerdir. te yandan batan beri imamlarca nakledilen yahut imamlara izfe edilen rivayetler Kleynnin el-Ul minel-Kf adl eserinde derlenmi, bunun ilk blm kelm konularna ayrlmtr. Burada dinin inan yn tevhid ve hccet diye ikiye ayrlm, tevhidle ilgili olarak mesel Allahn cisim ve sretten mnezzeh olduu, Onun ancak kendisinin zikrettii sfatlarla nitelendirilebilecei, zt sfatlarn kadm, irade ve kelmn dahil bulunduu fiil sfatlarn hdis olduu, Allah grmenin imknszl gibi hususlar yannda Allaha bed nisbet edilebilecei, Ehl-i beytin konumu ve onlarla ilgili yetlerin Kurandan karld gibi nakillere yer verilmitir. Hccet blmnde immetin dindeki nemine temas eden rivayetler yannda her imamla ilgili naslar aktarlmtr. Ayn asrn ikinci yarsnda bn Bbeveyh el-Kumm yine rivayetlerden yola karak frkann kelm grlerini yanstan bir eser kaleme alm, burada imamlarn msumiyetini dile getirmi, Kuranda ziyade ve noksanlk bulunmadn bilhassa belirtmitir (Risletl-itikadtil-mmiyye, s. 99-103). snaeriyye kelmn bn Bbeveyhten sonra rencisi eyh Mfd sistemli bir yapya kavuturmutur. eyh Mfd, immetle ilgili konularda geleneksel izgiyi srdrrken temel inan alannda baz farkllklara dikkat ekmekle birlikte (Evill-malt, s. 4-10) byk lde Mutezilenin aklc anlayn frkaya mal etmi, ardndan erf el-Murtaz bu konudaki almalar srdrm, daha sonra Eb Cafer et-Ts, Nasrddn-i Ts, bnl-Mutahhar el-Hill gibi nemli kelmclar dikkate deer eserler kaleme almlardr (Ayn-a, I, 135-138; ayrca frkann Mutezile ile ilikisi hakknda geni bilgi iin bk. rfan Abdlhamd, s. 109-120; Madelung, s. 1329). Frka bylece kelm bir sisteme kavutuktan sonra dinin usul tevhid, adl, nbvvet, immet ve med olmak zere be esas halinde tesbit edilmitir. Tevhid ve adalet prensibini Mutezil dnce erevesinde benimseyen mmiyye kaz-kader konusunda cebr ve tefvz arasnda orta yolu tutmak gerektiini belirtmi (Eb Cafer et-Ts, s. 42-141), nbvvet ve med (hiret) esasn yaygn slm anlaya paralel biimde ele alm ve immeti doktrininin temeline koymutur. Buna gre: a) mmet seimle deil ilh tayinledir. Hz. Peygamber, ilh emir erevesinde kendisinden sonra Alinin mmetin yneticisi olduunu Gadr-i Humda aklam, ayrca onun ilk imam olmasnn gereklilii birok yet ve hadiste belirtilmitir (bnl-Mutahhar el-Hill, s. 147-173). b) mmette en nemli l efdaliyet olup Resl-i Ekremden sonra Ali, ardndan onun soyundan gelenler takv, ilim ve ahlkta en stn, dolaysyla immete en lyk kimselerdir. c) mmet nbvvetin devamdr; imamlar tpk peygamberler gibi msum olup zel bilgiyle donatlan, kendilerinden olaan st haller (mcize) sdr olan kimselerdir. d) Hepsi Hz. Peygamberin Ehl-i beytinden saylan imamlarn says on ikidir. On ikinci imam beklenen mehddir, 260 (874) ylnda gaybete girmi olup halen hayattadr ve bir gn ortaya kp yeryznde adaleti salayacaktr (Eb Cafer et-Ts, s. 296-367). Kleynnin eserindeki rivayetlerde imamlarn Allahn nuru, yeryznn direkleri, peygamberlik aacnn dallar olduu, Kurann ancak imamlar vastasyla anlalabilecei, immetin slmn namaz, zekt, hac ve orula birlikte be temel esasndan birini, hatta en nemlisini tekil ettii, zira immetin bu ibadetlerin anahtar konumunda bulunduu ifade edilmitir (el-Ul minel-Kf, I, 188189, 194, 196, 221-222; II, 18-19). snaeriyyenin immeti nbvvetle, imamlar peygamberlerle ilikilendirip msum sayan yaklamlar frkann yapsnda kayda deer zellikler ortaya karmtr: a) Hz. Peygamberin

vefatndan sonra sahbenin Hz. Aliye biat etmeyii onlar itikad bakmdan problemli hale getirmi, frkann baz kaynaklarnda sahbeyi mrted sayan rivayetlere yer verilmi (eyh Mfd, el-ti, s. 6-7; Kohlberg, s. 143-175), devlet bakanl grevini stlenen ilk halifenin hilfeti gayri mer kabul edilmi, haklarnda ar sulamalar yaplmtr (mesel bk. Msev, s. 6-99, 148-244, 399410). b) mamlar msum kabul edildii iin on iki imamdan nakledilen sz, fiil ve takrirler Peygamber szyle e deerde grlp dinin Kurandan sonra ikinci kayna saylm, bylece frkann kendine mahsus bir hadis literatr olumu, bilhassa fkh grler bu rivayetlere dayandrlmtr. c) mmete ve Ehl-beyte ynelik ar vurgunun Kurn- Kermle temellendirilememesi onun shhatine ynelik kukularn domasna yol am, hkim anlay Kuranda ziyade ve noksanlk bulunmad ynnde olmakla birlikte kaynaklarda buna aykr rivayetler yer almtr (Kafr, II, 586-601). d) mamlara izfe edilen rivayetler erevesinde zel inanlar olumutur. Bunlar arasnda kyametten nce baz Ehl-i beyt mensuplaryla onlara zulmedenlerin yeniden dnyaya getirilip (recat), zalimlerin cezalandrlaca sakncal durumlarda gerek inancn aklanmayp gizlenebilecei (takyye), Allahn nceden bildirdii hkmlerde deiiklik olabilecei (bed), kabirde kiiye imamnn kim olduunun sorulaca gibi hususlar zikredilebilir (M. Rz el-Muzaffer, s. 80-86). e) mmet anlay deiik biimlerde fkha da yansm, mesel tevell ve teberr fr-i dinden saylp ilki ile Ehl-i beyti sevenlerin sevilmesi, ikincisiyle onlar sevmeyenlerden uzaklalmas kastedilmi, bir cz olmad kabul edilmekle birlikte ezan ve kmete ehed enne Aliyyen veliyyullah ibaresi eklenmi, namaz klarken secdede alnn tercihen Kerbel toprandan yaplm mhr zerine konulmas istenmi, humusun kapsam geniletilerek ticar kazancn bete birinin yarsnn hayatta olduu srece imama, gizlilik dneminde nibi sfatyla taklit merciine verilmesi emredilmi, namaz imaml, zekt verilecek kimseler, nikh akdinin kimlerle yaplabilecei gibi hususlarda on iki imamn immetinin kabul edilmesi nemli bir art olarak belirlenmitir (Kohlberg, s. 99-105). f) Faziletleri gz nnde bulundurularak on bir imamn doum ve lmleriyle on ikinci imamn doum gnlerinde anma trenleri dzenlenmi, imamlarn kabirlerini ziyaret etmenin sevabyla ilgili abartl rivayetler aktarlm (mesel, bayram gn Hz. Hseyinin kabrini ziyaret edene on hac, on umre sevab verilecei gibi, Meclis, XCVIII, 34), bilhassa Kerbelda ehid edilen Hz. Hseyinin acsn hissetmeye bal matem gelenei icat edilmi, bu sayede toplumda reaksiyoner bir duygu younluu oluturulmutur. g) On ikinci imamn gizlilii gaybet fikrinin domasna yol am, kk gaybet dneminde gaybetin sebebi imamn dostlarnn azl ve dmanlarnn okluuna, byk gaybetten sonra ise sadece Allahn bildii srlara balanmtr. Bu dnemde imamlardan nakledilen rivayetlerin anlalmas ve balayclyla ilgili olarak Ahbrlik ve Usllik adyla iki ekol ortaya km, birincisi bunlarn temel alnmasn savunurken ikincisi akl ve ictihada dayanmann gereini vurgulam, ayrca fakihlerin devlet ynetimini stlenip stlenemeyecei konusunda velyet-i fakh kavram retilip deiik anlaylar gelitirilmitir. h) mmetin iman esas eklinde ortaya konulmas, bunu benimsemeyen genel mslman ounluun durumuna ynelik farkl hkmlerin gndeme gelmesine yol am, mesel eyh Mfd byle kimselerin iman dairesinde kalamayacan (Evill-malt, s. 7) ileri srmtr (frkann kelm grleri iin bk. SNAERYYE). Amel bakmdan frka bnyesinde oluan Caferiyye mezhebinde ezana Hz. Alinin immetiyle ilgili cmlenin yan sra hayye al hayril-amel ibaresinin eklenmesi, le ile ikindi, akamla yats namazlarnn ou zaman yahut devaml ekilde birletirilmesi, -muamelt konularyla ilgili olarak geici nikhn (mta) meru kabul edilmesi gibi farkl uygulamalar ortaya kmtr.

Gliyye. Abdullah b. Sebe ile balayan Gliyye, mstakil bir frka olmaktan ziyade eitli gruplarn bnyesinde deiik adlarla varln srdrmtr. Abdullah b. Sebe, Hz. Aliye ulhiyyet atfetmi, bunun zerine Ali onu Medine srm, bn Sebe, Alinin vefatndan sonra onun lmediini, kyametten nce dnp yeryznde adaletle hkmedeceini iddia etmitir. Bundan sonra gl anlaylar Keysniyyenin baz tli frkalarnda grlmeye balanmtr. Esasen Muhtr es-Sekaf ileri srd dncelerle gl anlaylara kap aralam, frkann kollarndan olan Rvendiyye mensuplar Halife Mansra ilh diye hitap etmi, Cenhiyye tensh benimsemi, Kerbiyyeden Hamza b. Umre ibh fikirlere sahip olmu, Rizmiyye, Allahn Eb Mslim-i Horasnye hull ettiini ileri srmtr. Ardndan ortaya kan Beyniyye, Mansriyye ve Mugriyye, dnemlerindeki imamlarn kar kmasna ramen benzer ar fikirler ortaya atm, daha sonra smiliyye, EblHattb el-Esed, Meymn el-Kaddh ve olu Abdullah vastasyla btn-gl anlaylara ynelmitir. smiliyye bnyesinde zuhur edip varln gnmze kadar devam ettiren Drzlik tamamen gl yaklamlar sergileyerek Ftm Halifesi Hkim-Biemrillh ilh kabul etmi; hesap, cennet, cehennem gibi hiretle ilgili inanlarn bu dnyaya ait olduunu ileri srm; namaz, oru, hac ve zekt gibi ibadetleri naslarn zhiriyle ilgisi bulunmayan tevillere tbi tutup ortadan kaldrmtr. Bunlardan baka snaeriyye bnyesinde ilk dnemlerde Nusayriyye adyla ortaya kan ve halen varln srdren gl frka Allahn Hz. Aliye hull ettiini sylemi, tensh benimsemi, smiliyye gibi temel ibadetleri aslndan uzaklatrp yorumlamtr. Nihayet snaeriyye ile ilgili dier bir gl frka, balangta bundan zuhur eden eyhiyye ile XIX. yzylda ortaya kan Bbiyye ve ardndan bu yapya mensup Mirza Hseyin Ali Nr (. 1892) tarafndan kurulan Bahiyye olmu, bunlardan Bahiyye, slmla ban keserek mstakil din olduunu iln etmitir.

BBLYOGRAFYA

Ress, Ull-adl vet-tevd (nr. Muhammed mre, Resill-adl vetevd iinde), Kahire 1971, I, 96, 107-109, 111-114, 121-123; a.mlf., el-Ull-amse (a.e. iinde), I, 142; Hd-lelhak Yahy b. Hseyin, Kitb fhi marifetullh (a.e. iinde), II, 70-79; Chiz, el-Omniyye (nr. Abdsselm M. Hrn), Kahire 1374/1955, s. 44-95, 122-128, 130-133; Hayyt, el-ntir, s. 100, 109, 114-117; Nevbaht, Frau-a, Beyrut 1404/1984, s. 25-26, 64-68, 79-94; Ear, Maltl-slmiyyn (nr. M. Muhyiddin Abdlhamd), Beyrut 1411/1990, I, 66-74, 106, 115, 117; Kleyn, el-Ul minel-Kf (nr. Ali Ekber el-Gaffr), Beyrut 1401, I, 95, 100-109, 188-189, 194196, 221-222, 238-242, 258, 268 vd.; II, 18-19; Numn b. Muhammed, Deiml-slm (nr. saf b. Ali Asgar Feyz), Kahire 1963, I, 1-98; Ebl-Hseyin el-Malat, et-Tenbh ver-red (nr. M. Zhid Kevser), Badad-Beyrut 1388/1968, s. 156-165; bn Bbeveyh, Risletl-itikadtilmmiyye: i-mmiyyenin nan Esaslar (trc. Ethem Ruhi Flal), Ankara 1978, s. 99-103, ayrca bk. tr.yer.; bnn-Nedm, el-Fihrist (Teceddd), s. 223-227; eyh Mfd, Evill-malt (nr. Mehd Muhakkk), Tahran 1372 h./1413, s. 4-10; a.mlf., el-ti (nr. Ali Ekber el-Gaffr Mahmd ez-Zerend), Beyrut 1414/1993, s. 6-7; Abdlkhir el-Badd, el-Far beynel-fra (nr. M. Muhyiddin Abdlhamd), Beyrut 1411/1990, s. 30-34, 38-39, 61-62, 236-245; bn Hazm, el-Fal (Umeyre), I, 78-90; V, 37; Eb Cafer et-Ts, el-tid fm yeteallau bil-itid, Necef 1399/1979, s. 42-141, 296-367; ehristn, el-Milel ven-nial (nr. M.Seyyid Kln), Beyrut 1410/1990, I, 145-149, 152-162, 167-171; bnl-Mutahhar el-Hill, Minhcl-kerme

(Takyyddin bn Teymiyye, Minhcs-snne [nr. M. Red Slim], I iinde), Kahire 1382, s. 147173; Zeheb, el-Mnte min Minhcil-itidl (nr. Muhibbddin el-Hatb), Riyad 1413, s. 318495; Makrz, el-a, II, 362; Meclis, Birl-envr, Beyrut 1403/1983, XCVIII, 34; Mahmd kr el-ls, Mutaart-Tufetil-naeriyye (nr. Muhibbddin el-Hatb), Kahire 1387, s. 297; D. M. Donaldson, The Shiite Religion, London 1933, tr.yer.; Ahmed Emn, Fecrl-slm, Kahire 1969, s. 266-276; J. Wellhausen, el-avric ve-a (trc. Abdurrahman Bedev), Kveyt 1978, s. 112, 168, 170; rfan Abdlhamd, slmda tikad Mezhepler ve Akaid Esaslar (trc. M. Saim Yeprem), stanbul 1981, s. 16, 22-24, 30-31, 50-54, 109-120; W. Montgomery Watt, slm Dncesinin Teekkl Devri (trc. Ethem Ruhi Flal), Ankara 1981, s. 46-69, 198-209, 339-347; Ayn-a, I, 132-138; Abdlhseyin erefeddin el-Msev, en-Na vel-ictihd (nr. Eb Mcteb), Kum 1404, s. 6-99, 148-244, 399-410; M. Eb Zehre, Trul-mehibil-slmiyye, Kahire, ts. (Drl-fikril-Arab), I, 37-38, 44-48, 673-685; Hasan es-Sadr, Tess-a liulmil-slm, Beyrut 1984, s. 49-53; Ethem Ruhi Flal, mmiyye as, stanbul 1984, tr.yer.; a.mlf., amzda tikadi slm Mezhepleri, zmir 2004, s. 113-198; a.mlf., Bahlik, DA, IV, 464468; M. Momen, An Introduction to Shii Islam, London 1985, tr.yer.; W. Madelung, Imamism and Mutazilite Theology, Religious Schools and Sects in Medieval Islam, London 1985, bl. VII, s. 1329; M. Rz el-Muzaffer, Aidl-mmiyye, Tahran, ts. (el-Mektebetl-slmiyyetl-kbr), s. 80-86; Feth Muhammed ez-Zab, ult-a, Mekke 1409/1988, s. 395, 500-502, 584-586, 608, 684; E. Kohlberg, Some Imm Sh Views on the aba, Belief and Law in Imm Shism, Hampshire 1991, bl. IX, s. 143-175; a.mlf., Non-Imm Muslims in Imm Fkh, a.e., bl. X, s. 99105; G. von Vloten, es-Siydetl-Arabiyye (trc. Hasan brhim Hasan - M. Zek brhim), Kahire 1993, s. 83-84; Cafer es-Sbhn, Bu fil-milel ven-nial, Kum 1413, VI, 243-429, 575-599; Nsr b. Abdullah b. Ali el-Kafr, Ul mehebi-a, [bask yeri yok] 1414/1993, II, 586-601; M. M. Dakake, The Charismatic Community, New York 2007, s. 103-124; Mehmet mit, Usulddine likin lk Zeyd Metinler, Hitit niversitesi lhiyat Fakltesi Dergisi, sy. 11, orum 2007, s. 81-102; Avni lhan, Btniyye, DA, V, 191-194; Hayreddin Karaman, Caferiyye, a.e., VII, 4-10; Mustafa z, Cafer es-Sdk, a.e., VII, 1-3; a.mlf., Drzlik, a.e., X, 39-48; a.mlf., Gliyye, a.e., XIII, 333-337; a.mlf., mmiyye, a.e., XXII, 207-209; a.mlf., Muhammed elBkr, a.e., XXX, 506-507; a.mlf. - Mustafa Muhammed e-eka, smiliyye, a.e., XXIII, 128133; lyas zm, Ktb-i Erbaa, a.e., XXVII, 4-6; a.mlf., Nusayriyye, a.e., XXXIII, 270-274; Murtaz Mutahhar, el-Kelm I, Diretl-ma-rifil-slmiyyeti-iyye (haz. Hasan elEmn), Beyrut 1422/2002, XIX, 356-378; M. Cafer emseddin, el-Kelm II, a.e., XIX, 378-382; Abdlcebbr er-Rif, Neet ilmil-kelm inde-a, a.e., XIX, 382-386; M. Rz elCafer, lml-kelmi-, a.e., XIX, 386-431; Ahmed Smih Ali, lml-kelm indea, a.e., XIX, 431-480. lyas zm Deerlendirme. Mutedil ann Hz. Ali ve evldyla ilgili olarak nas, vaslik, msumiyet gibi nazariyeleri, gl frkalarn imamlara ilhlk isnad, tensh, er hkmlerin ilgas gibi ar anlaylar ve genellikle a doktrini tarih boyunca geni biimde deerlendirmeye tbi tutulmutur. Bu erevede nas ve

vasiyet dncesinin slm toplumuna Abdullah b. Sebe vastasyla girdii, zellikle baz gl frkalarda Hz. Aliye yahut imamlara ulhiyyet nisbet edilmesi gibi hususlarn Hristiyanlkla paralellikler arzettii ileri srlmtr (Goldziher, s. 215; Ahmed Emn, s. 276). Bir baka anlaya gre Araplarn hrriyete meyilli mizalarna karlk Farslarn hkmdarla ve bunun verasetle intikaline alkn olup halifenin seimle i bana geleceini dnmemeleri, Ehl-i beyte muhabbet gstererek Hz. Alinin muhaliflerinden grd muameleye kar kmalar, Hseyin b. Alinin ran Hkmdar Yezdicerdin kzyla evlenmesi dolaysyla onun neslini eski hkmdarlarnn vrisleri gibi kabul etmeleri, Selmn- Fris gibi ilk i sempatizanlarnn ran asll olmas vb. hususlar iliin Fars kltrnden etkilenmesine yol amtr (Makrz, II, 362; Wellhausen, s. 168, 170). Ayrca tarihten gelen balara dayanlarak gl frkalardaki btn tevil anlay, Allaha cisman zellikler atfedilmesi, bed, recat ve vasiyet gibi fikirlerin Yahudilikten, hull nazariyesinin Hristiyanlktan, tenshn eski Hint dinlerinden, dier ar anlaylarn Zerdtlik, Maniheizm ve Mecslik gibi kadm ran dinlerinden intikal ettii belirtilmitir (Feth Muhammed ez-Zab, s. 395, 500-502, 584-586, 608, 684). smiliyye bata olmak zere btn-gl frkalar tarih boyunca Snn, Mutezil ve mutedil i limleri tarafndan slm d siyas glere ve kltrlere bal biimde ortaya kan hareketler erevesinde deerlendirilmitir. Bu frkalarn Allahn hibir sfatla nitelendirilemeyeceini ileri srmesi, imamlar peygamberlerden stn grp ilhlatrmas, cennet ve cehennemin bu dnyada olduu iddiasyla hireti inkr etmesi ve ind tevillerle slmn temel hkmlerini fiilen ortadan kaldrmas gibi dnce ve eylemlerinin Kurann ortaya koyduu ve Hz. Peygamberin tebli ettii dinle ilgisinin bulunmad ifade edilmitir (mesel bk. Gazzl, s. 37-54, 57-72). Zeydiyye, aralarndaki fikr yaknlktan dolay Mutezile tarafndan olumlu deerlendirilirken immet anlay itibariyle snaeriyyenin eletirilerine mruz kalm, Ehl-i snnet limlerince kelm bakmdan Mutezileye yneltilen tenkitlere muhatap olmakla birlikte kendilerine en yakn frka olarak grlmtr. Zeyd b. Alinin itikad konularda Vsl b. Atdan etkilendiine, fkh Eb Hanfe ile birlikte okuduuna ve Zeyd limlerinden evknnin Selef yntemine ok yakn bulunduuna dikkat ekilerek Zeydiyye, a dndaki gruplara almaya en yatkn mezhep eklinde deerlendirilmi (Ahmed Subh, s. 578), Ehl-i beyt sevgisinin mutedil ekilde Zeydiyyede gerekletii belirtilip Zeydlerin ilk halifelerin meruiyetini benimsemeleri ve ashaba dil uzatmamalar bakmndan Ehl-i snnetle paralel konumda bulunduklar sylenmitir (Topalolu, Kelm lmi-Giri, s. 248-249). Chiz, btn ay temsil eden snaeriyyenin Hz. Alinin mmetin en stn, dolaysyla immete en lyk kii olduu fikrini ve bu konuda ileri srd delilleri eletiren bir kitap yazm, Hz. Eb Bekirin Aliden daha stn olduunu savunmutur (el-Omniyye, s. 44-95, 122-128, 130-133). Ehl-i snnet limleri ann temel grlerini Kurn- Kerm, sahih snnet, akl ve tarih gerekler asndan ele alp tenkide tbi tutmutur. Bu limlerin eletirilerini ylece zetlemek mmkndr: a) mmet imann esaslarndan deildir. Kuranda inan konularna temas eden yetlerin hibirinde bu ynde kesin bir aklama yer almad gibi hirette kurtulua erecek kimselerin zelliklerinin zikredildii yetlerde de immete atf yaplmamtr. b) mmet nbvvetin devam da deildir; zira Kuranda, Bugn dininizi ikmal ettim, size verdiim nimetimi tamamladm ... (el-Mide 5/3) melindeki yette Resl-i Ekremle birlikte slm terin sona erdii aka belirtilmitir. c) mmet ilh nas ve tayinle olmayp toplumun tercihine braklmtr, toplum da tarihte grld gibi artlara

uygun bir yol izlemitir. Esasen Hz. Alinin immeti hakknda nas olarak ileri srlen yetlerin hibirinde ak bir beyan bulunmamaktadr. Hz. Peygamberin vefatndan sonra deiik halife adaylarnn ortaya kmas, ashabn Eb Bekire biat etmesi, Alinin kendisine biat edilmesine ynelik herhangi bir nas ortaya koymamas, ayrca kendisinin ilk halifeye biat etmesi ann nas iddiasn geersiz klmaktadr. d) mamlar fazilet sahibi ahsiyetler olmakla birlikte kendilerine ismet sfat nisbet edilemez. Onlar peygamberler gibi msum olsayd mesel ortaya kan ihtilflarda Reslullahn hakem kabul edilmesini emreden yette (en-Nis 4/65) imamlardan da sz edilmesi gerekirdi. Dier taraftan ann bu konuda delil konumunda ileri srd tathr (mnev arndrma) yetinin (el-Ahzb 33/33) kapsam farkl olduu gibi tathr kelimesi baka yetlerde mminler iin de kullanlmtr (et-Tevbe 9/103). e) mmet nazariyesi tarih gerekler bakmndan byk boluklar tamaktadr. Hz. Ali, Muviye ile anlap hilfet hakkn ona devrettii dneme kadar Hasan ve henz iin banda ehid edilen Hseyin dnda hibir imam fiilen ynetimde bulunmam, dokuzuncu imam Muhammed el-Cevd et-Tak yedi yanda iken imam kabul edilmi, on ikinci imam on bir asr boyunca gaybette olduu iin frkann imama ykledii fonksiyonlar ortada kalmtr. f) Kurn- Kermin yalnz msum imamlarn rivayetleriyle anlalabilecei ve Kuranda eksiklik bulunduu gibi iddialar her eyden nce Kurann beyanlarna uymamaktadr. Zira eitli yetlerde btn insanlara hitap edilerek kendilerinden Kuran anlamalar istenmi, ayrca Kurann Allah tarafndan indirildiine ve Onun tarafndan korunacana vurgu yaplmtr (el-Hicr 15/9). g) Sahbler bizzat Hz. Peygamber tarafndan eitilmi rnek bir nesildir. Kuranda birok yette hem muhacirler hem ensar vlmtr (mesel bk. el-Enfl 8/72; et-Tevbe 9/100; el-Feth 48/18; el-Har 59/8-10). Eb Zer el-Gfr, Ammr b. Ysir, Mikdd b. Esved ve Selmn- Fris gibi birka sahb dnda kalan ashaba dil uzatlmas Kurann iaret edilen yetlerine aykrdr. h) mmet evresinde ortaya kan bed, takyye ve recat gibi anlaylar tashihe muhtatr. Bed Allahn ilminin ezel ve mutlak oluuyla eliir. Dinde zel durumlarda ikrah (zorlama) ve ihtiyatn yeri olmakla birlikte takyyenin iman temeline oturtularak kabul edilmesi slm ahlknn doruluk prensibiyle badamaz (Zeheb, s. 318-495; Teftzn, V, 232-320; ls, s. 138-208; Yavuz, s. 667-687). Dier taraftan gelenei sorgulayan ada i limlerinden Ms el-Msev inan konularndan ilk halifelere ve ashaba dil uzatma, takyye, gaybet, recat; fkh konularndan mta, belli namazlarn srekli biimde cemi, namazda Kerbel toprandan yaplan mhr zerine secde edilmesi, gaybette cuma namaznn farzyetinin dmesi gibi hususlarn ilk dnem iliinde mevcut olmadn ifade etmektedir (e-a vet-ta, s. 9-151). On drt asrlk slm tarihi boyunca mslmanlarn ounluu tarafndan eitli devletlerin kurulduuna, fetihlerin yapldna, irad faaliyetlerinin gerekletirildiine ve medeniyetlerin gelitirildiine dikkat ekilerek bunlarn temelini haksz hilfet, gasp ve zulme dayandrmann nas ve tarih bakmndan kabul edilebilir olmad belirtilmektedir (Topalolu, Eml erhi, s. 82-83).

BBLYOGRAFYA

Chiz, el-Omniyye (nr. Abdsselm M. Hrn), Kahire 1374/1955, s. 44-95, 122-128, 130-133; Gazzl, Feiul-Bniyye (nr. Abdurrahman Bedev), Beyrut 1383/1964, s. 37-54, 57-72; Zeheb, el-Mnte min Minhcil-itidl (nr. Muhibbddin el-Hatb), Riyad 1413, s. 318-495;

Teftzn, erul-Mad (nr. Abdurrahman Umeyre), Beyrut 1409/1989, V, 232-320; Makrz, ela, II, 362; Mahmd kr el-ls, Mutaart-Tufetil-naeriyye (nr. Muhibbddin elHatb), Kahire 1387, s. 138-208, 297; I. Goldziher, el-Ade ve-era fil-slm (trc. M. Ysuf Ms v.dr.), Kahire, ts. (Drl-kitbil-Arab), s. 215; Ahmed Emn, Fecrl-slm, Kahire 1969, s. 266-276; J. Wellhausen, el-avric ve-a (trc. Abdurrahman Bedev), Kveyt 1978, s. 112, 168, 170; rfan Abdlhamd, slmda tikad Mezhepler ve Akaid Esaslar (trc. M. Saim Yeprem), stanbul 1981, s. 16, 22-24, 50-54, 109-120; Ahmed Mahmd Subh, ez-Zeydiyye, Kahire 1404/1984, s. 578; M. Momen, An Introduction to Shii Islam, London 1985, tr.yer.; Bekir Topalolu, Kelm lmi: Giri, stanbul 1985, s. 248-261; a.mlf., Eml erhi, stanbul 2008, s. 79-84; Ms el-Msev, e-a vet-ta, [bask yeri yok] 1408/1988, s. 9-151; Feth Muhammed ez-Zab, ulta, Mekke 1409/1988, s. 395, 500-502, 584-586, 608, 684; Yusuf evki Yavuz, mamiyyenin Usld-dne likin Grlerinin Deerlendirilmesi, Milletleraras Tarihte ve Gnmzde iilik Sempozyumu, stanbul 1993, s. 667-687; Ethem Ruhi Flal, amzda tikad slm Mezhepleri, zmir 2004, s. 113-198. Mustafa z Literatr. Hz. Ali ve evldna ynelik siyas taraftarlk eklinde ortaya kp ksa zamanda bir mezhep durumuna gelen, ardndan birtakm gruplara ayrlmak suretiyle farkl corafyalara yaylan a genel slm tarihi ve slm mezhepleri tarihi kaynaklarnda ele alnm, bizzat frka mensuplar kendi inan ve dncelerini anlatmak zere ok sayda eser telif etmi, karlkl reddiyeler yazlm, a zerine modern dnemde mslman mellifler ve arkiyatlar tarafndan almalar yaplm, bylece geni bir literatr meydana gelmitir. ann ortaya kyla ilgili olarak Yakbnin Tri, Tabernin Trul-mem vel-mlk, Mesdnin Mrc-ehebi, ksmen sonraki geliimlere k tutan zzeddin bnl-Esrin el-Kmil fit-tri ile bn Kesrin el-Bidye vennihyesi bavuru eserleridir. Kerbel Vakasnn ardndan ortaya kan Tevvbn hareketi, ilk i frkas saylan Keysniyye-Muhtriyyenin domasna yol aan Muhtr es-Sekafnin faaliyetleriyle Emevlerin son dnemlerinde gerekleen Zeyd b. Ali ve Abdullah b. Muviyenin isyanlar ad geen eserlerde uzun rivayetlerle anlatlmtr. Dier taraftan bata Hz. Ali, Hasan ve Hseyin olmak zere imam kabul edilen ahslar bn Sadn e-abatl-kbrs ve Belzrnin Ensbl-erf gibi eserlerde ele alnm, ge dnem tarihileri de nceki kaynaklarda yer alan bilgileri tekrarlamtr. Mezhepler tarihi ve maklt tr eserler ann kollarna ve belli lde doktrinlerine arlk vermitir. Bu trn en nemli teliflerinden saylan Ebl-Hasan el-Earnin Maltlslmiyyninde (I, 66-166). a mezhebi Gliyye, Rfza ve Zeydiyye eklinde gruba ayrlm, her grup tli kollaryla belirtilmi ve temel grleri yarglayc bir tutum sergilenmeden nakledilmitir. Buna karlk Ebl-Hseyin el-Malatnin eserinde a dallet ehli diye nitelendirilmi, baz ar grler mmiyyeye nisbet edilerek immetle ilgili fikirlerin reddine ynelik aklamalar yaplmtr (et-Tenbh ver-red, s. 18-35). Abdlkhir el-Badd ayr bir grup iinde deerlendirdii Gliyye dndaki ay Zeydiyye, Keysniyye ve mmiyye olarak ele alp bunlardan doan tli gruplar itikad ve siyas grleriyle birlikte yer yer tarafszln koruyamadan

anlatrken (el-Far, s. 29-72) ayn dnemde yaayan bn Hazmn eserinde mutedil ann reddettii Gliyyeye ait birtakm grler onlara izfe edilerek aktarlmtr (el-Fal, IV, 177-188). ehristnnin el-Milel ven-nialinde (I, 144-207), dier eserlerde olduu gibi gruplarn ortaya k ve geliimiyle ilgili sosyokltrel arka plan ihmal edilmekle birlikte hem salkl gruplandrmalar ortaya konmu, hem de bunlarn grleri olabildiince doru nakledilmitir. Bu tr iinde Hasan b. Ms en-Nevbahtnin Frau-as ile Eb Halef Sad b. Abdullah elKummnin el-Malt vel-fran da anmak gerekir. Birbirine ok benzeyen bu iki eserde, birinci imamdan on birinci imam Hasan el-Askernin vefatna kadar ortaya kan i gruplarna ve bunlarn grlerine dair nemli bilgiler verilmitir (maklt tr kaynaklarda a hakknda yer alan bilgiler ve deerlendirilmesi iin bk. Eisentein, s. 1-9). aya dair asl literatr bizzat frka mensuplarnn kaleme ald eserlerden olumutur. Ancak Keysniyye-Muhtriyye gibi zamanla tarih sahnesinden ekilen ve eserleri bugne ulamayan frkalarla ilgili bilgiler tarih kaynaklarnda ve maklt tr almalarda bulunanlarla snrl kalmtr. Gnmze kadar varln srdren frkalardan Zeydiyye zengin bir literatr ortaya koymutur. Byk ounluu yazma halinde olan bu eserlerin bir ksm bizzat imamlar tarafndan telif edilmitir (bu telifler iin bk. Ahmed Mahmd Subh, s. 587-598). Abdullah el-Habe, Yemenle ve ksmen ayn corafyadaki dier mezheplerle ilgili almasnda Zeyd literatrne geni yer ayrmtr (Medirl-fikril-slm fil-Yemen, Beyrut 1408/1988). Ahmed el-Hseyn, Yemenden baka Taberistan ve Deylem blgesini de dikkate alarak balangtan gnmze kadar gelen srete 3346 Zeyd esere yer vermi (Melleftz-Zeydiyye, I-III, Kum 1413), Abdsselm b. Abbas el-Vecz de ayn sre iinde eser telif eden 1246 Zeyd limini tantmtr (Alml-mellifnez-Zeydiyye, Amman 1420/1999). te yandan frkaya ait yazma eserler 1930-1950 yllarnda tahkik edilerek yaymlanmaya balanm, bir duraklamann ardndan 1980lerden itibaren neir faaliyeti yeniden hz kazanm (Abdullah b. Muhammed, s. 144-147), bu erevede Zeyd b. Aliye nisbet edilen elMecm (nr. E. Griffini, Milano 1919) Msnedl-mm Zeyd adyla tekrar neredilmitir (nr. Abdlazz el-Badd, Beyrut 1401/1981). Frkann ikinci kurucusu kabul edilen Ksm er-Ress ve torunu Hd-lelhak Yahy b. Hseyinin kelm konularna ilikin almalar (Resill-adl vettevd, nr. Muhammed Amre, I-II, Kahire 1971) ile Abdullah b. Hamza el-Mansr-Billh (. 614/1217) dnemine kadar Zeyd imamlarnn biyografilerini ieren Kad Humeyd b. Ahmed elMahallnin el-adiul-verdiyyesi (I-II, tpk basm, bask yeri yok, Dr sme, ts.) yaymlanmtr. smiliyye srr karakterine ramen geni saylabilecek bir literatre sahip olmu, frkann mellifleri ou Arapa ve Fara, ksmen de Gucert gibi mahall dillerde ok sayda eser yazmtr. Bunlar daha ok btn tevillere dayal felsef, edeb ve fikr konularda younlamtr. W. Ivanow ilk almasnda bunlardan 691 eseri tantm (A Guide to Isml Literature, London 1933), ardndan yaymlad ikinci eserinde frkann Mstaliyye ve Nizriyye kollarna ait toplam 929 esere yer vermi (Isml Literature, Tahran 1963), daha sonra kendisi de bir smil olan smil K. Pnvl (Ismail K. Poonawala), Biobibliography of Ismaili Literature adl almasyla (California 1977) kapsaml bir tantm yapmtr. Frkaya ait yazma eserler XX. yzyln ikinci yarsndan itibaren neredilmeye balanm olup Ferhad Defter kendi eserinde yetmi dolaynda melliften sz ederek bunlarn kitap ve rislelerinin nerini ve bir ksmnn tercmesinin bibliyografik knyesini kaydetmitir (Ismaili

Literature, s. 106-161). Bu eserlerden Eb Yakb es-Sicistnnin Kefl-macbu (nr. Henry Corbin, Tahran 1949) ile Hamdddin el-Kirmnnin Kitbr-Riy (nr. rif Tmir, Beyrut 1960) rnek olarak zikredilebilir. snaeriyye limlerinin tefsir, hadis, fkh ve kelm gibi temel slm disiplinlerle dier alanlarda ortaya koyduklar almalarn listesi ciltleri bulmutur. Muhsin el-Emn, kaleme ald eserde frkann ileri gelenlerinin hayat ve almalarna dair 13.000 civarnda telifi sralam (Ayna, I-XI, nr. Hasan el-Emn, Beyrut 1403/1983), g Bzrg-i Tahrn yirmi be ciltlik eserinde (e-era il tenfi-a, Beyrut 1390/1970) alfabetik yntemle frka limlerine ait 53.510 almay tantmtr. Bunlar arasnda Tabersnin Mecmaul-beyn (I-X, Beyrut 1415/1995), Muhammed Bkr el-Meclisnin 400 kadar eserdeki rivayetleri bir araya getiren 110 ciltlik Birl-envr (Beyrut 1403/1983), Eb Cafer et-Tsnin Tehbl-akm (I-X, Necef 13771382) ve Feyz-i Knnin lml-yan f ulid-dni (I-II, Kum 1979) zikredilebilir (geni bilgi iin bk. CAFERYYE [Literatr]; SNAERYYE [Literatr]). Drzliin temel metinleri asrlar boyu gizli kaldktan sonra XIX. yzyln ilk yarsnda ilim evrelerinin eline gemitir. Frkann Hkim-Biemrillh, Hamza b. Ali, Baheddin el-Mukten gibi ileri gelenlerine nisbet edilen bu metinler 111 risleden meydana gelmi, Resill-ikme veya elikmet-erfe adyla anlmtr (eserlerin ieriiyle basklar hakknda bk. Abdurrahman Bedev, II, 514-549). Nusayr-liin temel metinleri de XIX. yzyln ikinci eyreinden itibaren ilim evrelerince bilinir hale gelmeye balam, zellikle frkann temel kayna niteliindeki KitblMecm ile Drzlik doktrinini konu edinen nemli eserler yaymlanmtr. Abdurrahman Bedev elli dolayndaki Nusayr mellifinin 130a yakn eserini tantm (a.g.e., II, 427-440), Muhammed Ahmed el-Hatb, almasnda bata Kitbl-Mecm olmak zere bu eserlerden geni iktibaslara yer vermitir (el-arektl-Bniyye, s. 394-416). a literatrnde muhaliflerce kaleme alnan reddiyelerin de zel bir yeri vardr. II. (VIII.) yzyldan itibaren Ehl-i snnet ve Mutezile limleri, ann itikad ve siyas konulardaki dncelerine ynelik eserler yazmaya balam, i frkalar da birbirlerine kar reddiyeler yazmtr (reddiyelerin youn olarak grld II-IV. [VIII-X.] yzyllar arasndaki eserler iin bk. Kahveci, VIII/23 [2005], s. 77-87). Bu telifler arasnda bn Mlik Hammd el-Yemnnin Kef esrrilBniyye ve abril-armias (nr. M. Zhid Kevser, Kahire 1357), Muhammed b. Hasan edDeylemnin Beyn mehebil-Bniyyesiyle (nr. R. Strothmann, stanbul 1938) Gazzlnin Feiul-Bniyyesi (nr. Abdurrahman Bedev, Kahire 1964; trc. Avni lhan, Btnliin yz, Ankara 1933) ne kan eserlerdir. snaeriyyeye ynelik en mehur reddiyeler arasnda bn Teymiyyenin Minhcs-snnesi (I-IX, nr. Muhammed Red Slim, Riyad 1986), bn Hacer elHeytemnin e-aviul-muria al ehlir-raf ve-all vez-zendeas (nr. Abdurrahman b. Abdullah et-Trk - Kmil Muhammed el-Harrt, Beyrut 1417/1997; T trc. Yakc Yldrmlar, trc. Hasib Seven, stanbul 1990) ve Abdlazz ed-Dihlevnin Tufe-i naeriyyesi (Leknev 1255, 1295 [Ar. trc. Gulm Muhammed b. Muhyiddin b. mer]; Mahmd kr el-ls, MutaartTufetil-naeriyye, nr. Muhibbddin el-Hatb, Kahire 1953) saylabilir. Ayrca bunlara, i blgelerine yapt seyahatlerdeki gzlemlerini dikkate alarak reddiye yazan Ms Crullahn elVea f na akidi-asyla (Kahire 1935, 1403) hsan lh ez-Zahrin e-a velurn (Lahor 1983), e-a ves-snne (Lahor 1984), e-a ve Ehll-beyt (Lahor 1984) gibi eserlerini eklemek gerekir (reddiyelerle ilgili geni bilgi iin bk. REDDYE [a]). Dier taraftan

ann siyas meseleleri itikad konular haline getirmesi, zellikle snaeriyyenin imam nasla belirlemesi ve imamlarn msum olduuna hkmetmesi, ilk halife ile ashaba tan etmesi gibi sebeplerle Ehl-i snnet limleri kelma dair eserlerinin son blmlerinde aya yer verip grlerini deerlendirmilerdir. Mesel Mtrdiyye kelmclarndan Ebl-Mun en-Nesef (Tebratl-edille, nr. Claude Salam, Dmak 1993, II, 825-912) ve Ear kelmclarndan Teftzn (erul-Mad, nr. Abdurrahman Umeyre, Beyrut 1409/1989, V, 232-320) immet konusuna geni yer ayrarak i iddialarn cevaplandrmtr. Modern dnemde ann ortaya k ve tarih geliimi, ana frkalar, i ahsiyetler, usld-dn ve fr-i dn ile ilgili konular, bata immet olmak zere ann Ehl-i snnetten ayrld noktalar vb. hususlarda bizzat aya mensup mellifler, Ehl-i snnet limleri ve arkiyatlar tarafndan ok sayda kitap, makale ve inceleme ortaya konmutur. i melliflerinden Neble Abdlmnim Dvdun Neet-atil-mmiyyesi (Badat 1968), Abdullah Feyyzn Trul-mmiyye ve eslfihim mine-as (Beyrut 1975), Muhammed Hseyin Zeynin e-a fit-tri (Beyrut 1979), Muhammed Hseyin Muzafferin Tru-as (Beyrut 1985) bunlardan bazlardr. Doktrinle ilgili olarak Muhammed Hseyin b. Ali Kiflgtnn Al-a ve ulh (Beyrut 1954, T trc. Cafer Mezhebi ve Esaslar, trc. Abdlbaky Glpnarl, Kum 1412), brhim Msev ez-Zencnnin Aidl-mmiyyetil-naeriyye (I-III, Kum 1984) ve Him Marf elHasennin Ult-teeyyu (Beyrut, ts., Drl-kalem) adl almalar ilgi gren eserlerdendir. ann Ehl-i snnetten ayrld nemli konulara dair Nsr Mekrim e-rznin Marifetlimme (Beyrut 1992), Abdlhseyin Ahmed Emnnin el-adr fil-Kitb ves-Snne vel-edeb (IXI, Tahran 1987), Seyyid Abdullah Hasan el-Msev el-Bahrnnin Ba avlel-bed (Beyrut 1987), Ahmed b. Zeynddin el-Ahsnin Kitbr-Reca (Beyrut 1414/1993) gibi eserleri zikredilebilir. Dier taraftan a adyla anlmakla birlikte daha ok snaeriyyeye arlk veren Farsa Diretl-marif-i Teeyyu (I-VI, Tahran 1369-1376), Hasan Emn tarafndan neredilen Diretl-marifil-slmiyyeti-iyye (Beyrut 1410/1990), Muhammed Hseyin el-Hirnin kaleme ald Diretl-marifi-iyyetil-mme (I-XVIII, Beyrut 1413/1993) gibi ansiklopedilere de iaret etmek gerekir. Snn dnyasnda gerek i gruplar gerekse a adyla snaeriyye merkezli almalar kabark saylara ulamtr. Ahmed Muhammed Ahmed Celnin Dirse anil-fra f tril-mslimn el-avric ve-a (Riyad 1988), Muhammed Rid el-Ukaylnin e-a neeth ve teavvrh (Amman 1400/1980), Ahmed Keml eatn e-atl-mmiyye felsefe ve tr (Kahire 1414/1994) adl almalar bunlar arasnda saylabilir. Muhammed el-Bendrnin a ile Fars kltr arasndaki ilikileri ele ald et-Teeyyu (Amman 1988), zaman zaman i rivayetlerini mezhebin kabulleriyle ayniletirme yanllna dmekle birlikte byk bir emek rn olan Nsr b. Abdullah el-Kafrnin Ul mehebi-a (I-III, Riyad 1414/1993), titiz bir alma kabul edilen Muhammed brhim el-Feyymnin e-atl-Arabiyye vez-Zeydiyyesi ile (Kahire 1423/2002) e-at-ubiyye vel-naeriyyesi (Kahire 1423/2002) ve Kmil Mustafa e-eybnin e-la beynet-taavvuf vet-teeyyu (I-II, Badat 1982) adl eserleri zellikle anlmaldr. rfan Abdlhamd, itikad mezheplere tahsis ettii kitabnda iliin ortaya k ile snaeriyye, Zeydiyye ve smiliyyenin ksa tariheleri ve doktrinleri hakknda deerli tahliller ortaya koymu (Dirst fil-fra, s. 9-65), Abdurrahman Bedev Mehibl-slmiyynin (I-II, Beyrut 1973) II. cildini smiliyye, Karmita, Nusayrlik ve Drzlie ayrp nemli bilgilere

yer vermitir. Bat dnyas ilk defa Ftmler dnemi ve Hal seferleri srasnda adan haberdar olmu, snaeriyye hakknda ilk bilgiler Safev hnedanl dneminde elde edilebilmi, XVII. yzylda i blgelerini gezen seyyahlarn notlaryla bu bilgiler geniletilmitir. XIX. yzylda Joseph Arthur, James Morier, Alfred von Kramer gibi limlerin eserlerinde belirginlik artm, oryantalizmin gelimesiyle birlikte ilik nceleri slma dair kitaplarda bir blm olarak ilenmi, daha sonra mstakil almalar yaplmtr. 1979 ylndaki ran slm Devriminin hemen ncesinden itibaren kitaplar, makaleler ve tezlerden oluan youn bir yayn faaliyeti gerekletirilmitir (Kohlberg, s. 2344). arkiyatlarn almalarnda ilk dnemlerde smiliyye, Nusayrlik ve Drzlik gibi frkalara arlk verilmi, bunlarla Hristiyanlk arasnda balar kurulmu, ran slm Devrimi ile Krfez Savandan sonra snaeriyye ile ran, Irak ve Lbnan blgeleri zel alma konular haline gelmitir. Batda yaplan almalar arasnda, Dwight M. Donaldsonn snaeriyyeyi konu edinen ilk mstakil eserlerden biri olma zelliini tayan The Shiite Religion (London 1933), Henri Laoustun Les schismes dans lIslam (Paris 1965), Hint alt ktas ilii asndan nemli saylan John Norman Hollisterin The Shia of Indias (New Delhi 1979), Moojan Momenin ann kaynaklar, nfusu ve doktrini hakknda nemli bilgiler ieren An Introduction to Shii Islam (London 1985), Irak ilii hakknda zgn bilgiler aktaran Yizthik Nakashn The Shiis of Irak (Princeton 1992) ve W. M. Wattn ilk i hareketleri ve dncesinin arka planlarna dair kymetli bilgiler veren slm Dncesinin Teekkl Devri adl eseri (s. 339-347) burada saylmaldr. Bunlarn yannda an menei, inanlar, tasavvufla ilikisi, slm sanatlarna katks gibi konular hakknda makalelerden oluan Shiism Doctrines, Thought and Spirituality (ed. Seyyid Hossein Nasr v.dr., New York 1988); ran, Irak, Lbnan, Krfez lkeleriyle Afganistan ve Suudi Arabistandaki ada i eilimleri konu edinmi makalelerden teekkl eden Shiism and Social Protest (ed. Juan R. I. Cole - Niki R. Keddie, New Haven-London 1986) ile Wilfred Madelungun dier mezheplerle birlikte ann eitli kollarna dair makalelerini bir araya getirerek yaymlad Religious Schools and Sects in Medieval Islam (London 1985) ve Etan Kohlbergin snaeriyye hakkndaki makalelerinden oluan Belief and Law in Imami Shiism (Hampshire 1991) adl almalar da kaydedilmelidir (Batdaki almalar iin ayrca bk. M. Ali Amir-Moezzi - Sabine Schmidtke, CCLXXXV/1 [1997], s. 73-86). Trkiyede de a ile ilgili nemli almalar yaplmtr. Kendisi de snaeriyye asna bal olan Abdlbaki Glpnarl, i limlerinden yapt ok saydaki tercmeden baka Tarih Boyunca slm Mezhepleri ve ilik adyla bir kitap yazm (stanbul 1987), Bekir Topalolu, Kelm lmi: Girite (stanbul 1985) ann ana kollar, grleri, yaylmas ve corafyasnn yan sra a hakknda deerlendirmelere yer vermi (s. 189-261), Ethem Ruhi Flal amzda tikd slm Mezheplerinde (zmir 2004) ann ana kollaryla ilgili kapsaml bilgiler vermi (s. 113-221), mmiyye as adl eseri (stanbul 1984) bu alanda el kitab nitelii kazanm, Mazlum Uyar mmiyye asnda Dnce Ekolleri Ahbarlik isimli bir alma yapmtr (stanbul 2000). 1993 ylnda stanbulda Snn ve i limlerinin katlmyla gerekletirilen sempozyumun teblileri Milletleraras Tarihte ve Gnmzde iilik Sempozyumu balyla neredilmitir (stanbul 1993).

BBLYOGRAFYA

Ear, Maltl-slmiyyn (nr. M. Muhyiddin Abdlhamd), Beyrut 1411/1990, I, 66-166; EblHseyin el-Malat, et-Tenbh ver-red (nr. M. Zhid Kevser), Badad-Beyrut 1388/1968, s. 18-35; bnn-Nedm, el-Fihrist (Teceddd), s. 223-227, 238-241, 244-247; Abdlkhir el-Badd, el-Far beynel-fra (nr. M. Muhyiddin Abdlhamd), Beyrut 1411/1990, s. 29-72; bn Hazm, el-Fal, IV, 177-188; ehristn, el-Milel ven-nial (nr. M. Seyyid Kln), Beyrut 1410/1990, I, 144-207; rfan Abdlhamd, Dirst fil-fra vel-aidil-slmiyye, Badad 1387/1967, s. 9-65; Abdurrahman Bedev, Mehibl-slmiyyn, Beyrut 1973, II, 427-440, 514-549; W. Montgomery Watt, slm Dncesinin Teekkl Devri (trc. Ethem Ruhi Flal), Ankara 1981, s. 339-347; Ahmed Mahmd Subh, ez-Zeydiyye, Kahire 1404/1984, s. 587-598; M. Ahmed el-Hatb, el-arektl-Bniyye fillemil-slm, Amman 1404/1984, s. 394-416; E. Kohlberg, Western Studies of Shia Islam, Shiism, Resistance and Revolution (ed. M. Kramer), London 1984, s. 23-44; Bekir Topalolu, Kelm lmi: Giri, stanbul 1985, s. 189-261; H. Eisenstein, Sunnite Accounts of the Shia, Shia Islam, Sects and Sufism (ed. F. de Jong), Utrecht 1992, s. 1-9; Abdullah b. Muhammed b. Hamdddin, ez-Zeydiyye, Sana 1424/2004, s. 144-147; Farhad Daftary, Ismaili Literature: A Bibliography of Sources and Studies, London-New York 2004, s. 106-161; Ethem Ruhi Flal, amzda tikd slm Mezhepleri, zmir 2004, s. 113-221; M. Ali Amir-Moezzi - Sabine Schmidtke, Twelver Shitte Resources in Europe, JA, CCLXXXV/1 (1997), s. 73-122; Niyazi Kahveci, ia ve Mutezilenin Reddiye Literatr zerine alma, Din Aratrmalar, VIII/23, Ankara 2005, s. 69-91; a.mlf., Haricilik, ia ve Mutezilenin mamet Literatr zerine alma, a.e., VIII/23 (2005), s. 171-189. lyas zm

R
() Allaha kulluk etmeye vesile olan, sayg gsterilmesi ve korunmas gereken belli ibadet, iaret ve semboller anlamnda terim. Szlkte bilmek, hissetmek anlamndaki ir (ar) kknden treyen ir (are, oulu eir) ayrc zellik, nian, almet mnasna gelir. ire ve mear kelimeleri de ayn anlamdadr. Bu erevede bayrak ve sancak gibi temsil zellii tayan eylere veya askerlikte kullanlan parolalara da ir ad verilmitir. Din terminolojide Allah tarafndan vazedilen, Ona kulluk etmeye vesile olan, sayg gsterilmesi ve korunmas gereken belli ibadet, iaret ve semboller ir kabul edilmitir. Kurn- Kermde ir kelimesi gememekle birlikte dinin gerekletirilmesini emrettii hususlar anlamndaki arenin oulu olan eir hac ibadetinin konu edildii drt yerde Allah kelimesine muzaf olarak zikredilir. Bu yetlerde hac veya umre mnasebetiyle aralarnda yrnen Saf ve Merve ile kurban edilecek hayvanlarn Allahn koyduu din simgelerden olduu (el-Bakara 2/158; el-Hac 22/36), sz konusu simgelere saygszlk edilmemesi gerektii ve bunlar yceltmenin Allaha ballktan kaynakland (el-Mide 5/2; el-Hac 22/32) belirtilmektedir. Baka bir yette haclarn Arafattan sonra gittikleri mekna (Mzdelife) mearl-harm (ibadet yeri) denilerek burada Allahn oka anlmas istenmektedir (el-Bakara 2/198). Hadislerde, Chiliye dneminde uyguland iin ashaptan bazlarnn nceleri Saf ile Merve arasnda say etmekte tereddt gsterdikleri, ancak Bakara sresinin 158. yeti indikten sonra bunu yerine getirdikleri bildirilmektedir (Buhr, ac, 79-80; Tirmiz, Tefsrl-urn, 2). Yine hac ibadeti srasnda yksek sesle sylenen telbiyenin haccn iarlarndan sayld haber verilmekte (Msned, II, 325; V, 192), Hz. brhimden gelen din bir gelenek olduu iin hacdaki uygulamalara devam edilmesi emredilmekte (bn Mce, Mensik, 55; Nes, Mensik, 202), ayrca Mzdelifedeki meknn mear-i harm olduuna dair rivayetler yer almaktadr (Msned, I, 298; Mslim, ac, 148; Eb Dvd, Mensik, 56) (ayrca bk. MEAR-i HARM). eir kelimesi naslarda daha ok hac ibadetinin rkn ve unsurlaryla ilikili iken daha sonra tefsir kaynaklarnda ve din literatrde muhtevas geniletilerek ibadete, sayg ve tzime konu olan davran ve sembollerin btnn kuatan bir terim eklinde kullanlmaya balanm, hacda somut formlar halinde ne kan mekn, nesne ve uygulamalar tasvir iin kullanlan terim dinin temelini oluturan esaslar da iine almtr. Nitekim Zecccn eir tanmlamas bu yndedir (Lisnl-Arab, ar md.). mam Mtrd konuyla ilgili yeti tefsir ederken eirullah kavramna btn farzlarn veya genel olarak din konularn girdii eklindeki anlaylara temas eder (Tevltl-urn, IV, 134). Fahreddin er-Rz de bir anlama gre Allaha kulluk iareti tayan her eyin tek ibadetle snrl kalmayp eir kapsamna girdiini syler (Meftul-ayb, IV, 177; XI, 128). ah Veliyyullah edDihlev, eirin alann daha da genileterek ibadetlerin yannda Allahn kendine has kld ve mnen Ona yaklama vesilesi yapt, duyularla alglanabilen din sembolleri de bu terim iinde kabul eder. Buna gre en byk drt ir Kuran, Kbe, Peygamber ve namazdr. Bunlara sayg gstermek Allaha sayg gstermek, saygszlkta bulunmak Ona saygszlk yapmak hkmndedir (ccetullhil-blia, I, 206-209). Elmall Muhammed Hamdi eirin bazan ibadetin kendisiyle,

bazan da ibadet edilen yerle ilikili olabileceini belirtir; bu balamda haccn rknleri yannda ezan, cemaatle namaz, cuma ve bayram namazlarn, hatta camileri ve minareleri de dinin irlar arasnda sayar (Hak Dini, I, 554).

BBLYOGRAFYA

Msned, I, 298; II, 325; V, 192; Rgb el-sfahn, el-Mfredt, ar md.; Mtrd, Tevl-tlurn (nr. Mehmet Boynukaln), stanbul 2005, IV, 134-135; Eb Bekir b. Hasan el-Mltn, ulat-eryi ve-eir ve marifetl-kebir ve-air, Sleymaniye Ktp., Ftih, nr. 2266, vr. 214b-226b; Fahreddin er-Rz, Meftul-ayb, IV, 177-178; XI, 128-129; ah Veliyyullah ed-Dihlev, ccetullhil-blia (nr. M. erf Skker), Beyrut 1413/1992, I, 206-209; Elmall, Hak Dini, I, 554; III, 1551-1552; V, 3403; Bedizzaman Said Nursi, Risale-i Nur Klliyat, stanbul 1996, I, 537-538; Galip Atasaun, lh Dinlerde (Yahudilik, Hristiyanlk ve slmda) Din Semboller, Konya 2002, s. 303-379; Ahmet Sezer, Bir Kelm Problemi Olarak eir Kavram ve Gncel Hayatn Belirlenmesinde Bu Kavramn Etkisi (yksek lisans tezi, 2004), M Sosyal Bilimler Enstits; Hasan b. Muhammed er-Reml, el-En: ir dril-slm, Kahire 1426/2005, tr.yer.; Sadk Kl, Kbedeki Sembolizm zerine Bir Deneme, slm Aratrmalar, sy. 5, Ankara 1987, s. 62-69; Muhammed Hamdullah, slmda Sembol (trc. smail Yakt), Sleyman Demirel niversitesi lhiyat Fakltesi Dergisi, sy. 2, Isparta 1995, s. 299-308; T. Fahd, ir, EI (ng.), IX, 424. M. Sait zervarl

BAY, Halim Sabit


(bk. HALM SABT BAY).

BL, Bedreddin
() Eb Abdillh Bedrddn Muhammed b. Abdillh e-ibl ed-Dmak et-Trablus (. 769/1367) Hanef fakihi. 712 (1312) ylnda babasnn kayyim olarak grev yapt Dmaka bal ibliye kasabasnda dodu. lk tahsilini burada yapt. 730dan (1330) sonra Kahireye giderek Eb Hayyn el-Endels, Zeheb, Cemleddin el-Mizz, bn Fazlullah el-mer gibi limlerin ders halkasnda bulundu, 737de (1336) Kudse geip Mescidi Aksnn baimam Eb Sad Hall b. Keykeld el-Alnin rencisi oldu. am blgesinin tannm limleri arasnda yer alan ibl, 755te (1354) Trablusam kadlna getirildi ve 769 Safer aynda (Ekim 1367) vefatna kadar bu grevde kald. Hocas Zeheb iblyi fakih, muhaddis, lim, talebelerin zekilerinden ve genlerin faziletlilerinden biri diye niteler (elMuceml-muta, s. 237). bn Habb el-Haleb de iblnin deerli bir lim olduunu, silh kuanp sahildeki ribtlarda kaldn, Trablusta kendisiyle defalarca grp ondan faydalandn kaydeder. Eserleri. iblnin otuza yakn eserinin bulunduu tahmin edilmekte, kendisi bunlardan sekizinin adn Mesinl-vesil adl eserinde zikretmektedir (s. 34-42). 1. Mesinl-vesil il marifetilevil. Yirmi blm (fasl) halinde dzenlenen eserde her varln ba (elevvel) olan Cenb- Hak, Onun yarattklarnn ilkleri, Hz. demden Hz. brhime kadar olan dnemdeki ilkler, Kbe, Hz. smil ve Hz. Muhammed zamanndaki ilkler, ayrca Hz. Peygamberin seriyye ve gazveleri, din hkmler, Kuran, sahbe, Hulef-yi Ridn, Emevler, Abbsler, eitli ilimler vb. konularda ilk defa vuku bulan yahut kyamet almetleri ve hiret gibi vuku bulacak olan eyler hakknda bilgi verilmektedir. Eserin Drl-ktbil-Msriyyedeki (nr. 5674) bir nshasnn sonunda Zeheb, Muhammed b. Ali ed-Dimyt ve Safedye ait takriz bulunduu belirtilmektedir (Mesinlvesil, neredenin girii, s. 11). Kitap Muhammed Altunc tarafndan neredilmitir (Beyrut 1412/1992). 2. kml-mercn f akmil-cn. Cinler hakkndaki haberleri ve hkmleri konu edinen eser bir mukaddime, 140 blm (bab) ve bir htimeden meydana gelmi olup eitli neirleri yaplmtr (Kahire 1326, 1356; nr. Ebl-Fazl bns-Sddk, Kahire 1376; nr. brhim Muhammed Cemel, Riyad 1402/1982; arib ve acibl-cin ve-eyn adyla, Kahire 1404/1983; nr. Ahmed Abdsselm, Beyrut 1408/1988; nr. Seyyid Cmeyl, Akml-cn adyla, Beyrut 1405/1985). Sytnin Lal-mercn f akmil-cn (nr. Mustafa Abdlkdir At, Beyrut 1406/1986), Nreddin el-Halebnin dl-mercn fm yetealla bil-cn (nr. Mustafa r, Kahire 1408/1988) adyla ihtisar ettii eseri Muhammed Ferad Trkeye tercme etmitir (Cinlerin Esrar, stanbul 1974). 3. erul-udr. Hanef fakihlerinden Kudrye ait el-Mutaarn erhidir. Baz kaynaklarda el-Yenb f marifetil-ul vet-tefr adyla geen eser Muhammed b. Ramazan er-Rmye de nisbet edilmektedir (bn Kutluboa, s. 260, 264; Kef-unn, II, 1632, 1634). stanbul ktphanelerindeki eitli yazmalar Muhammed b. Ramazan adna kaytldr. 4. Teskflelsine bi-tarfil-ezmine. Arap diline dair bir eser olup 743 (1342) tarihli mellif nshas

Sleymaniye Ktphanesinde kaytldr (Lleli, nr. 1686). 5. Zehvl-bed f zehrir-reb. Hadis ilmiyle ilgili olan eserin bir nshas Sleymaniye Ktphanesinde bulunmaktadr (Ayasofya, nr. 4032). 6. Kefl-ibhm bi-eril-akm (erul-Umde fil-akm). Cemmlnin Umdetlakm adl eserinin erhi olup 25 Receb 738 (16 ubat 1338) tarihli mellif hatt nshasnn drdnc blm Chester Beatty Libraryde kaytldr (Arberry, I, 24). iblnin bunlarn dnda emms-semil-mlh ve tarmh ve beyn amdi-ir min emmih, Risle f dbilammm, el-Ful f avlir-Resl, Tarfl-alm ves-sr f tarfil-eyym ve-hr, Nerl-alm f akmis-selm, Nzhetl-kirm vel-ekys f ikris-sihm vel-ys, Vaulicbis-stir fil-inb anil-lafil-mtevtir, el-Envul-vride f altil-avf f ardil-kelm, Risle f dbil-ammm adl eserleri bulunmaktadr (Mesin, neredenin girii, s. 8-9).

BBLYOGRAFYA

Bedreddin e-ibl, Mesinl-vesil f marifetil-evil (nr. Muhammed Altunc), Beyrut 1412/1992, s. 34-42, ayrca bk. neredenin girii, s. 5-17; Zeheb, el-Muceml-muta bilmuaddin (nr. M. Habb el-Hle), Tif 1408/1988, s. 237; Safed, el-Vf, III, 378; bn Habb elHaleb, Tekiretn-nebh f eyymil-Manr ve benh (nr. Muhammed Muhammed Emn), Kahire 1986, III, 322; bn Hacer, ed-Drerl-kmine, III, 487-488; bn Kutluboa, Tct-tercim f abatil-anefiyye (nr. M. Hayr Ramazan Ysuf), Dmak 1413/1992, s. 260, 263-264; Kefunn, I, 141; II, 1609, 1632, 1634; Leknev, el-Fevidl-behiyye, s. 17; Serks, Mucem, I, 1101; Brockelmann, GAL, II, 90-91; Suppl., II, 82; A. J. Arberry, The Chester Beatty Library, A Handlist of the Arabic Manuscripts, Dublin 1959, I, 24; III, 21; VI, 46, 119; Selhaddin el-Mneccid, Muceml-merrihned-Dmayyn, Beyrut 1398/1978, s. 197; Zirikl, el-Alm (Fethullah), VI, 234; Abdullah Muhammed el-Habe, Cmiu-r vel-av, Ebzab 1425/2004, III, 1624-1631; Th. Nldeke, Anzeigen: Kitbu kmil-mercn f ahkmil-cn, ZDMG, LXIV (1910), s. 439-445; E. Badeen - B. Krawetz, EheschlieBung mit Dschinnen nach Badr al-Din al-ibl, WZKM, XCII (2002), s. 33-52. lyas elebi

BL, Eb Bekir
() Eb Bekr Dlef b. Cahder (Cafer b. Ynus) e-ibl (. 334/946) lk sflerden. 247de (861) Smerrnn ibliye kynde dodu. Trk asll bir ailenin ocuu olduu, babasnn Abbs saraynda hcibl-hccblk, daysnn skenderiyede em-rl-merlk grevinde bulunduu kaydedilir (Hatb, XIV, 389). iblnin ad kaynaklarda farkl ekillerde gemektedir. Serrc, Kelbz ve Hcvr Dlef b. Cafer, Slem ve ondan naklen birok mellif ise Cafer b. Ynus adn zikretmitir. Dier isimler bu iki isimdeki kelimelerin yanl okunmasndan kaynaklanmtr. Slem, iblye arkada Hseyin e-finin Cafer b. Y-nus dediini ve mezar tanda da bu ekilde yazl olduunu belirtir (abat, s. 337). iblnin hayatna dair fazla bilgi yoktur. yi bir renim grd, Abbslerden Muvaffakn veliahtl srasnda onun arkadalarndan olduu ve daha sonra hcibliini yapt bilinmektedir. Devlet kademelerinde hzla ykselen ibl, Reye bal Dnbvendde valilik yapt (Hatb, XIV, 389). Valilii esnasnda devrin sflerinden Hayr en-Nesscn sohbetine katld; sohbetinden etkilenerek valilik grevini brakp tasavvufa yneldi. Hcvrnin kaydettiine gre Cneyd-i Baddye byk hayranlk duyan Hayr en-Nessc, iblyi onun yanna gnderdi (Kefl-mahcb, s. 259). Bylece ibl, tasavvuf eitimini devrin en nl sfsinin yannda tamamlama imknna kavutu. Cneydin, Her topluluun bir tac vardr, sflerin tac da ibldir sz onun tasavvufta ulam olduu makama iaret etmektedir. Gen yata seyr slknn banda oka seyahat eden ibl 334 yl Zilhicce aynda (Temmuz 946) Badatta vefat etti. ibl sadece tasavvuf eitimiyle yetinmeyip din ilimlerle de ilgilenmi, yllarca hadis ve fkh okumu, mam Mlikin el-Muvaan ezberlemitir. Eb Abdullah Muhammed er-Rz, Sfler iinde iblden daha lim bir kimseyi grmedim demitir. Fakat onun daha sonra fkh ve hadis ilimlerine kar olumsuz tavr almas kendisinden sonraki pek ok sfyi etkilemitir. Geree ulamada bu iki ilmi yetersiz gren iblye gre gerek fkh Allah ile kul arasndaki halleri aklayan fkh- ilhdir; ancak kendisi fakihlerden bu ilmi retecek bir kimseyle karlamamtr (Serrc, s. 486). Kuran yetlerin mnalar zerinde youn biimde dnerek okumay tavsiye eden iblnin bu usulle krk ylda Kurann ancak drtte birini okuyabildii kaydedilmektedir (Hatb, XIV, 392). Kaynaklarda onun baz yetler iin yapt ir tefsirler nakledilir. Eb Bekir e-ibl tasavvufun btn konu ve kavramlar zerinde fikir beyan etmi ve onun bir ilim dal olarak ortaya kmasna katkda bulunmutur. A. J. Arberry, iblyi IV. (X.) yzyln zgn dnrlerinden ve tasavvuf teorisyenlerinden biri diye kabul eder (Tasavvuf, s. 61). Bata elLma olmak zere btn tasavvuf klasiklerinde grlerine ska atf yaplan iblnin ele ald konularn banda mrifetullah ve tevhid gelmektedir. Ona gre tasavvuf ba mrifetullah, sonu tevhid olan bir yolculuktur. Gerek mrifet kiiyi Allahtan baka her eyden alkoyar. rif Onun kelmndan baka bir kelm syleyemez; Ondan bakasn gzetemez. Mrifet, sliki Hakka ulatran kanattr. Slikin Hakka doru bu uuunda en nemli gdas muhabbetullahtr. iblye gre

tasavvufun niha hedefi gerek tevhiddir. Benlii terketmeden gerek tevhide ulamak mmkn deildir. Allah bilmek ve tanmlamak ancak Onun kendisi iin kulland tanmlarla mmkndr. Lafzlarla tevhidi anlatan mlhid, Allah iaretle anlatmaya kalkan kimse senev (iki tanrc) olur. Allaha erdiini sanan hibir eye ermemitir. Onun hakknda konuan gafildir. Ona yakn olduunu zanneden Ondan uzaktr. Tevhid Allaha kar duyulan dim bir ak, Ona mutlak bir ballk ve sonsuz bir tevekkldr. iblye gre ilim-amel btnl ve amelde ihlsl olmak arttr. nk amel lisan, ilim lisanndan daha etkilidir. Neblere alan keif vellere alan keiften ok byktr. Eer Allah neblere at keiften bir zerresini vellere aacak olsayd vellikleri iptal olurdu. ibl athiyeleriyle de nldr. Serrc el-Lman bir blmn (s. 478-491) onun athiyelerine ayrm, athiyelerinden bir ksmn sralayarak bunlar dier sflerin ve kendisinin yorumlaryla aklamaya almtr. Hallc- Mansrun en yakn arkadalarndan olan ibl ilh srlar halka amamas hususunda kendisini defalarca uyardn syler. zellikle idam srasnda Hallcn yanndan hi ayrlmam, arkadana en zor anlarnda destek olmaya almtr. iblnin, Ben ve Hallc ayn ey idik; beni divaneliim kurtard, onu akl batrd sz Hallc ile ayn fikirleri paylatn gsterdii gibi onun idam sonras balayan Hallc taraftarlarn ortadan kaldrma hareketi srasnda cann nasl kurtardna da iaret etmektedir. iblnin szleri, ir yorumlar ve athiyeleri, bata tasavvuf kaynaklar olmak zere tarih ve tabakat kitaplarnda dank halde bulunmaktadr. Kmil Mustafa e-eyb onun iirlerini bir araya toplayarak yaymlamtr (Dvn Eb Bekr e-ibl, Badat 1967). Edeb ynden kuvvetli olan iirleri tamamen tasavvuf anlamlar ykldr. Kendisinden sonra pek ok sf onun szleri ve iirleriyle eserlerini zenginletirmitir. Muhyiddin bnl-Arab Ful-ikeminde, Mevln Celleddn-i Rm Dvn- Kebrinde iblnin, nsanlarn nazarnda benim k olduum kesinleti, ama akmn kime olduunu kimse bilemedi beytini zikretmilerdir. ibl Kdiriyye, Mevleviyye, Rifiyye ve zeliyye silsilelerinde yer almaktadr.

BBLYOGRAFYA

Abrl-allc (ed. L. Massignon - P. Kraus), Paris 1957, s. 7-8; Serrc, el-Lma, s. 478-491; Eb Tlib el-Mekk, lml-ulb (nr. Abdlkdir Ahmed At), Kahire 1964, s. 46; Kelbz, Taarruf (Uluda), s. 60; Slem, abat, s. 337-348; Hatb, Tru Badd, XIV, 389, 392; Hcvr, Kefl-mahcb (trc. Sleyman Uluda), stanbul 1996, s. 247, 259-260; Kueyr, er-Risle, s. 419420; Ferdddin Attr, Tezkiretl-evliy (trc. Sleyman Uluda), stanbul 1985, s. 646-671; bn Fazlullah el-mer, Meslik, VIII, 72-78; M. Abdrraf el-Mnv, el-Kevkibd-drriyye (nr. Abdlhalm Slih Hamdn), Kahire, ts. (el-Mektebetl-Ezheriyye), s. 553-560; arn, eabatl-kbr, Beyrut 1997, s. 148-151; L. Massignon, Recueil de textes indits, Paris 1929, s. 77-79; a.mlf., ibl, A, XI, 516-517; Sezgin, GAS, I, 660; Sleyman Ate, Slem ve Tasavvuf Tefsri, stanbul 1969, s. 85; a.mlf., Cneyd-i Badd ve Mektuplar, stanbul 1970, s. 47-48; evk Dayf, Trul-edeb, IV, 482-485; Abdlhalm Mahmd, Tc-fiyye Eb Bekr e-ibl, ayth

ve rh, Kahire, ts. (Drl-marif); A. J. Arberry, Tasavvuf: slm Mistiklerinin yks (trc. brahim Kapaklkaya), stanbul 2004, s. 61; E. Dermenghem, Abo Bakr Chibl, pote mystique bagdadien, Annales de linstitut dtudes orientales, VIII, Paris 1949-50, s. 235-264; F. Sobieroj, Love in the Mystical Discource and Experience of Ab Bakr Shibl (10th Century Sufi, Iraq), Sufi, sy. 23, London 1994, s. 10-15; a.mlf., al-ibl, EI (ng.), IX, 432-433; Rfat Okudan, Eb Bekr ibl: Hayat ve Tasavvuf Tarihindeki Yeri, Tasavvuf, sy. 19, Ankara 2007, s. 211-234; Hadce Btrb, ibl, DMT, IX, 521-522; R. P. Scheindlin, al-ibl, Encyclopedia of Arabic Literature (ed. J. S. Meisami - P. Starkey), London 1998, II, 711-712. Dilaver Grer

BL NUMN
() (1857-1914) Hindistanl lim ve tarihi. Hindistann Azamgarh blgesine bal Bindlde dodu. Ad Muhammeddir. ibl lakab ve mm zam Numn b. Sbite nisbetle Numn nisbesiyle tannd. Mevln ibl diye de anlr. slm ilimleri, Arap ve Fars edebiyatn dnemin nemli hocalarndan okudu (hocalar iin bk. M. Hseyin Meyih-i Ferden, III/1-2 [1368/1988-89], s. 41-42). 1877de hacca gitti. 1882de Seyyid Ahmed Han tarafndan kurulan Aligarhtaki Mohammadan Anglo-Oriental Collegeda (daha sonra Aligarh slm niversitesi) Arapa hocas olarak almaya balad. Burada grev yapt yllarda Thomas W. Arnold gibi arkiyatlarla tant ve onlarla bilgi alveriinde bulunarak kendini gelitirdi. Aligarhtaki kolejde alrken 1883te Azamgarhta mill bir kolej kurdu. Bu dnemde tarih, edebiyat ve dnce tarihiyle ilgilendi. Tarihe duyduu ilgi onu slm dnyasndaki byk ktphaneleri dolamaya yneltti. Bu amala Trkiye, Suriye ve Msr ziyaret etti. stanbula gittiinde II. Abdlhamid tarafndan kabul edildi ve Mecidiye nian ile dllendirildi. Osmanl hilfeti lehine yazlar yazd, konferanslar verdi. Msra giderken Beyrut ve Kudse urad. Msrda kald sre iinde Ezherde alt ve ktphanelerde aratrmalar yapt. Tarihle ilgili ilk byk eseri el-Memnu 1887de tamamlad. 1894te Nedvetl-ulemnn kurulu toplantsna katld. Ayn yl kendisine emsl-ulem unvan verildi. 1898de on alt yldr grev yapt Mohammadan Anglo-Oriental Collegedan ayrld. 1900 Kasmnda babasndan kalan borlar demek amacyla Haydarbda tanmak zorunda kald. Burada bir sre Haydarbd nizamnn hizmetinde bulundu. 1903te kurulan Encmen-i Terakk-i Urdnun birinci sekreterliine getirildi. 1905te Azamgarha dnp Nedvetl-ulemnn yaym organ Nedve dergisinin editrln ve Drlulm-i Nedvetlulemnn ilm iler sorumluluunu stlendi. Burada eitim programyla ilgili baz dnceleri sebebiyle karlat muhalefet yznden 3 Mart 1913te grevinden istifa etti. Onun ayrlmasn istemeyen renciler ay boyunca Drlulm-i Nedvetl-ulemda eitimi boykot ettiler. ibl ertesi yl Azamgarhta Drlmusannifn adl bir eitim ve aratrma merkezi kurdu. Ailesinden kalan evini ve kitaplarn buraya balayarak bir ktphane oluturdu. 1914te Azamgarhta vefat etti. lmnden sonra rencileri Hamdddin Ferh ve Seyyid Sleyman Nedv, Drlmusannifn ile ilgilenmilerdir. Drlmusannifn, Hindistan alt ktasnda slm aratrmalarn gelimesinde nemli rol oynam, iblnin eserlerinin birou bu kurumun yayn olarak baslmtr. Mohammadan AngloOriental Collegeda almas iblnin entelektel geliimine byk etkide bulunmutur. Hint alt ktasnda yetien ilk modern mslman tarihi olan ibl geleneksel tarih anlayyla modern tarihilii birletiren bir tarihi diye kabul edilir. Onun Seyyid Ahmed Hann tarih anlayndan etkilendii sylenebilir. Tarihiliinin en dikkat ekici yn slm kltrnn ve din dncenin yeniden ihyasyla ilgili fikirleridir. Bu balamda kelm ilmiyle de ilgilenmi ve bu konuda eserler kaleme almtr (a.bk.). Balca Eserleri. 1. el-Memn (Agra 1887). ibl bu ilk byk almasnda Abbs Halifesi

Memnu aklc, entelektel bir devlet adam olarak tantm, kltr faaliyetlerine dikkat ekmitir. Seyyid Emr Ali A Short History of the Saracens, P. K. Hitti Makers of Arab History adl almalarnda bu eserden byk lde yararlanmlardr. Sahasnda Urduca kaleme alnm ilk eser olma zelliini tayan kitap Urduca tarih yazclnn gelimesinde nemli katklar salamtr. Eserin ikinci basks Seyyid Ahmed Hann takriziyle yaplmtr (Azamgarh 1889). 2. Sret-i Numn (Agra 1891). mm- zam Eb Hanfenin hayatna dair Urduca eserde ibl sadece Eb Hanfenin biyografisini yazmakla kalmam, Hanef fkhnn nemli noktalar zerinde de durmutur. Eser ngilizceye tercme edilmitir (trc. M. Hadi Husain, Lahor 1972; New Delhi 1988). 3. Sevnii Mevln-y Rm (Leknev 1902; Lahor 1909). ibl, yeni ilm-i kelma ilgisini gstermesi bakmndan nemli olan bu eserinde Mevln Celleddn-i Rmyi sadece bir sf olarak deil ayn zamanda sekin bir kelm limi olarak ele alp deerlendirmitir. 4. Sretn-neb. ibl, Hz. Peygamberin hayatn anlatt en nemli almas kabul edilen bu eserini be cilt halinde tasarlamsa da iki cildini yazabilmitir. Eserin ilk cildi iblnin lmnden sonra baslm (Azamgarh 1918), II. cildi Seyyid Sleyman Nedvnin yapt baz ilvelerle yaymlanm (Azamgarh 1920), Nedv drt cilt daha yazarak eseri tamamlamtr. mer Rza Dorul, asl Urduca olan eseri ngilizce tercmesinden slm Tarihi Asr- Sadet adyla Trkeye tercme etmitir (I-IV, stanbul 1928; bk. ASR- SADET). 5. irl-Acem y Tr-i uar ve Edebiyyt- Manm- rn (I-IV, Aligarh 1909-1912; V, Azamgarh 1919). Eser Farsaya tercme edilmitir (trc. Burhneddin Kekek v.dr., Kbil 1306-1315 h.; Tahran 1326-1363 h.). 6. Klliyyt- ibl. Kitapta iblnin iirleri derlenmitir (Kanpr 1909; Tahran 1937; Azamgarh 1954). yi bir air olan iblnin Hmr- em-i Sk ve B Bahr adl iirleri onun bu sahadaki kabiliyetini gstermektedir. 7. mer el-Fr (Kanpr 1899; ng. trc. Zafar Ali Khan - M. Saleem, I-II, Lahore 1957; ngilizce zeti: London 2004). mer Rza Dorul tarafndan Trkeye evrilen eser Asr- Sadetin VII. cildi olarak yaymlanmtr. Eserin iki Trke tercmesi daha vardr (Btn Ynleriyle Hz. mer ve Devlet daresi, trc. Talip Yaar Alp, I-II, stanbul 1986; Hazreti mer, trc. Fatih Gngr v.dr., stanbul 2004). Mevln iblnin dier baz eserleri de unlardr: el-azzl (Lahor 1902; T trc. Yusuf Karaca, slmn Fikir Klc Gazzl, stanbul 1972), Kitbne-i skenderiyye (Agra 1891), u- ibl (Agra, ts.), Mektb (nr. Sleyman Nedv, I-II, Azamgarh 1927-1928), Malt- ibl, (I-VIII, Azamgarh 1934-1954), Sefer-nme-i Rm u Mr u m (Azamgarh 1940), Tr-i lm-i Kelm (Far. trc. M. Tak Fahr-i D-i Gln, Tahran 1328), lmi Kelm- Cedd (Far. trc. M. Tak Fahr-i D-i Gln, Tahran 1329).

BBLYOGRAFYA

Abdlhay el-Hasen, Nzhetl-avr, VIII, 174-177; Seyyid Sleyman Nedv, ayt- ibl, Azamgarh 1943; M. Emn Zbeyr, ikr-i ibl, Lahor 1953; ftb Ahmed Sddk, ibl ek Debistn, Dakka 1958; Muhammed krm, Ydgr-i ibl, Lahor 1971; Hnbb, Fihrist, I, 738; III, 32763277; IV, 4116; Mehr Afroz Murad, Intellectual Modernism of Shibli Numani, Lahore 1976; Anis Ahmad, Two Approaches to Islamic History: A Critique of Shibli Numans and Sayed Amir Alis Interpretation of History (doktora tezi, 1980), Michigan University; Mazheruddin Siddiqui, Modern Reformist Thought in the Muslim World, Islamabad 1402/1982, s. 218-223; Seyyid Sabahaddin Abdurrahman, Mevln ibl Numn par ek Naar, Karai 1992; Javed Ali Khan, Shiblis Studies

in Islamic History, Encyclopaedic Survey of Islamic Culture (ed. Mohamed Taher), New Delhi 2003, V, 90-98; Fazlur Rahman, Sirat al-Nabi of Allamah Shibli, JPHS, VIII (1960), s. 1-18, 167183, 260-270; M. Hseyin Meyih-i Ferden, emsl-ulem ibl Numn rnins- Mehr- Hind, Tat- slm, III/1-2, Tahran 1368/1988-89, s. 34-60; W. Christian Troll, Muhammad Shibli Numani (1857-1914) and the Reform of Muslim Religious Education, Islam and the Modern Age, XXIV/1, New Delhi 1993, s. 1-19; Mihrnnis E. Han, Mevln ibl ve ir-i Frs, Dni, sy. 84-85, slmbd 1385/2006, s. 223-234; J. A. Haywood, ibl Numn, EI (ng.), IX, 433-434. Ans Ahmad Fikirleri. Hindistanda modernist dnce genellikle Seyyid Ahmed Hanla balatlsa da blgede yeni kelm hareketinin temsilciliini ibl Numn yapmtr. ibl, tarihiliinin yannda almalarnda temel slm ilimlerini de konu edinmi, slahat anlaynda fkh ve siyasetten ziyade kelma ncelik vermitir. Kelm ilmini ada din aklclk bakmndan bir hareket noktas ve ilham kayna olarak grm, eski kelm metodunun yetersiz kalmas yznden yeni bir kelm kitab yazma ihtiyacn dile getirmitir (Tr-i lm-i Kelm, s. 2-3). iblye gre son dnemde baz kelm kitaplar telif edilmise de bunlarn bir ksm mteahhir Eariyyeyi, bir ksm da Avrupaya has inan ve dnceleri l alm, dolaysyla birinciler taklide, ikinciler ise taklid bir ictihada ynelmitir. Bu sebeple ibl, Hindistanda 1894te Nedvetl-ulem adyla kurulan cemiyetin hedefine uygun biimde materyalizmin slm leminde yaylmasna kar yeni bir kelm ilmi tesis etmek amacyla eserler kaleme almtr. Modern an gereklerine uygun aklamalar getirmeyi zorunlu gren iblye gre itikad konularn yan sra dinin tarih, ahlk ve sosyal ynleri de sorgulanmaya baland iin yeni kelm ilminde bunlarn da ele alnmas gerekir. nceki kelm kitaplarnda bulunan uzun mukaddimeler, anlalmas zor terimler ve lzumsuz tartmalara karlk yeni almalarda temel konulara ak biimde yer verilmeli, akln yannda kalp ve vicdann da tatmin edilmesi hedeflenmelidir (lm-i Kelm- Cedd, s. 4). ibl, Selef eilimdeki Hint limlerinin aksine yalnzca Asr- sadetten deil slm tarihindeki btn birikimden ve her alandaki limlerden istifade edilmesini gerekli grmtr. Gazzl veya Fahreddin er-Rz birer kelm limi olduu gibi slm farkl bir slpla takdim etmek isteyen Mevln Celleddn-i Rm de bir kelmcdr. iblnin yeni metot araynda, kelm tarihindeki grlerden seme ve tercihler yaparak gelenekten kopmadan kelm yenileme yolunu benimsedii grlmektedir. Yeni kelmla ilgili eserinde kelm kitaplarnn banda yer alan bilgi konusu yerine dinin mahiyeti ve ftrlii konusunu ilemi, din duygusunun doutan gelen bir haslet olduu hususu zerinde durmutur. Ulhiyyet inanc balamnda daha ok tevhid konusuna vurgu yapan ibl Numn, Allah ile kul arasna herhangi bir aracnn konmamas ve kiinin ihtiyalarn dorudan Allaha arzetmesinin gerekliliini ska vurgulamtr. Ona gre dier din ve inanlarn ulhiyyet anlayndaki karmakln aksine slmdaki apak tevhid ve tenzih fikri, putperestliin bir daha geri gelmeyecek ekilde mslman toplumlardan tamamen sklp atlmasn salamtr (a.g.e., s. 55, 117-118).

Kuranda ounlukla ilh iradenin beer fiillerden sonraya brakld grlmekle beraber (Ynus 10/9; en-Nahl 16/104; Muhammed 47/7; es-Saf 61/5) insanlarn fiillerinde zorunluluk altnda olduu kanaatini uyandran baz yetler de bulunmaktadr (mesel en-Nis 4/78; el-Enm 6/18). Bundan hareketle baz evreler, mslmanlar arasnda grlen tembellii ve gerilii kaz ve kader inancna balamakta, dolaysyla dier dinlerin stnln ileri srmektedir. Bu iddia her ne kadar bir ksm tasavvuf ehlinin davranlaryla teyit edilmise de gerekte aslszdr. slm dini insan tamamen hr kabul etmekle beraber bu zelliinin onu haddi amaya veya sorumluluklarn ihmal etmeye yneltmesini de kabul etmez (a.g.e., s. 192-194; kr. Mehr Afroz Murad, s. 55). iblnin yeni ilm-i kelma dair eserinde zerinde en ok durduu konu nbvvettir. Peygamberliin baz stn zelliklere sahip kimselere verilecei hususunda bn Hazm, Gazzl, Fahreddin er-Rz ve ah Veliyyullaha dayal aklamalar yaptktan sonra kendi grn yle temellendirir: Allah baz insanlara dierlerinde bulunmayan yetenekler ihsan eder. Bu ruhan kapasiteler iinde nefis terbiyesi ve ahlk temizliiyle ilgili bir yetenek vardr ki kuvve-i kudsiyye veya meleke-i nbvvet diye anlr. Buna sahip olan kii renim grmedii halde nesne ve olaylarn mahiyeti kendisine alr. Nitekim peygamberler mm iken fesahat, belgat ve hitabette yksek dereceler elde etmilerdir. Mesel Hz. brhim, Hz. s ve Hz. Muhammed rehberlik ve telkin yoluyla dnya tarihini deitirmi, ahlk felsefesinde Efltun ve Aristoyu aan prensip ve metotlar ortaya koymutur (lm-i Kelm- Cedd, s. 89-90). Mcize zerine kurulu yaygn nbvvet anlayn eletiren iblye gre davet ve teblileri srasnda peygamberlere mnev destek verilirken Allahn koyduu tabiat dzeninin bozulmas gerekmez. Aksi takdirde her eyin illetsiz meydana gelebilecei gr ortaya kar. Bundan dolay mcizelerin bilinmeyen gizli bir sebeple ve ilh kanun erevesinde oluan hadiseler eklinde aklanmas daha dorudur. Nitekim lemdeki sebepler zinciri zerinde inceleme yapld takdirde mcizelerin srr daha iyi anlalabilir. Grevi dnya ve hiret mutluluuna ulatrmak olan bir peygamberin elindeki cismi ejderhaya evirmesi hayret verici de olsa insanla sunduu mnev deerlere fazla bir katk salamaz (a.g.e., s. 61-64, 72-73). ibl, mcizelerin nitelii hususunda Allahn kanunlarna aykr hibir olayn meydana gelmeyecei ynnde -baz Earler hari- btn mezhep limlerinin birletiini syler. Peygamberlere gelen vahyin insanlar tarafndan anlalmas konusuna deinen ibl naslarn zhir erevesi iinde birbirinden farkl mnalarnn olabileceini, bunlarn ortaya karlmasyla baz anlam sorunlarnn zleceini dnr. Her dilde ok anlaml mecazi ifadeler bulunur. Mesel el akl deyince cmertliin anlalmas hibir anlam deiiklii meydana getirmezken yaygn mnann kastedilmesi baz problemlere yol aar. u halde asl dikkate alnmas gereken husus udur: Kurn- Kerm, Allah kelm olmasnn yan sra Arapa indirildii iin bu dilde bulunan btn yap ve kullanllar yani mecaz, istiare ve tebihlerin her eidini ierir. Dolaysyla zhir anlamn terkedilmedii, aralarndan birinin uygun grld aklamalar ok defa tevil olarak isimlendirilse de aslnda bunlar tam bir tevil deildir. Zira bir kelimenin asl mnasndan baka bazan birok anlam bulunabilmektedir. Metinlerdeki kelimelerin tek mnaya indirilmesi durumunda lugat kitaplarnda mevcut karlklarn ounun gz ard edilecei hesaba katlrsa dilde yer alan szlk anlamlarnn ounun aslnda zhir mna kapsamna girdii anlalr (a.g.e., s. 163-169). ibl ayrca, tarihteki Btniyye tehlikesi yznden baka ynlere ekilmesini nlemek iin din metinlerin limler tarafndan sadece yaygn szlk anlamlaryla aklandn belirtir (slmn Fikir Klc Gazzl, s. 137).

Kuranda Allahn birliine ve Hz. Muhammedin peygamberliine inanan herkes mslman kabul edildiinden baz hadislere dayanlarak tekfir iddialarnn ortaya atlmas mmkn deildir. Bu sebeple Mutezile, Kaderiyye ve Cehmiyye gibi frkalar slm dnda tutulmam ve mmetin yetmi frkaya blnp yalnz birinin kurtulua ereceini haber veren rivayete uyulmamtr. Dolaysyla metinlerin zhirine taklp kalan baz limlerin bu tr hadisleri dikkate alp baz insanlar tekfir etmeleri kabul edilemez bir durumdur. hiret hayatnn farkllna dikkat eken ibl, ruhan leme ve bedenlerin yeniden dirilmesine ateistlerin itiraz etmesi karsnda rya olayn delil gsterir. Hi kimse ryay inkr edemeyeceine gre rya sahibinin uzak yerleri grp nakletmesi gibi neb ve vellerin uhrev ve ruhan lemi tasvir etmeleri de mmkndr. nsanlara dnyada yaptklarnn karl olarak hirette mkfat veya ceza verilmesi iblye gre naslarda yaln biimde ifade edilmitir. Zira hiret hayat gibi beer tasavvurunun dnda kalan bir konu ancak farkl ifadeler ve madd bir slpla nakledilmesi halinde anlalabilir. Aslnda ceza ve mkfat konusunu sebep-sonu ilikisi iinde anlamak gerekir. Madde leminde nasl zehir ldrc, il tedavi edici ise ruh dnyasnda da ayn durum sz konusudur. yi veya kt davranlardan ruhun etkilenmemesi mmkn deildir. Ruhun iyi fiiller neticesinde duyduu mutlulukla kt amellerden dolay hissettii zntnn isimleri dinde mkfat ve cezadr. Gazzlnin el-Mann ad eserine atf yapan ibl bu konudaki grlerini u ekilde aklar: Allahn emir ve nehiyleri bir tabibin hastaya il ve perhiz vermesine benzer. Hastann bunlara uymamas durumunda rahatszln srmesinin gerek sebebi ilcn ve perhizin ihmal edilmesi iken halk genellikle bunu tabibin tavsiyesine uymamak eklinde alglar. Aslnda mesele dorudan il ve perhizle ilgilidir. Tabip perhiz tavsiye etmeseydi bile kii gerekli perhizi yapmad iin yine zarar grecekti. Ayn ekilde Allahn gnah ilemeyi yasaklamamas halinde de ruh onu ilemekle znt duyacakt. Nitekim Kuranda cehennemin kesin ilimle grlebilecei (et-Teksr 102/5-6) ve hlihazrda insan kuatt (el-Kehf 18/29; el-Ankebt 29/54) ynnde iaretler bulunmaktadr (lm-i Kelm- Cedd, s. 120-123, 179-181). slmn temel ilkelerinde mevcut berraklk ve sadelie ramen zamanla birok ilve yaplarak kelm ilminin bir problemler yuma haline getirildiini belirten ibl, ilk dnem mslmanlarnn bile bu tr meselelerle kuatlm slm anlayamayacan syler. Ona gre asl alacak ey Kurann mahlk olup olmad, Allahn sfatlarnn ztyla mnasebeti ve amelin imandan bir cz saylp saylmayaca gibi tartmalarn kfr ya da imann ls diye kabul edilmesidir. Bunlar eskiden bilinmedii halde baz vastalarla kelm ilmine girip zaman iinde kelmclarn vazgeilmez meselesi durumuna gelen tartmalar veya Kuranda geen, fakat mahiyeti ve keyfiyeti bilinmeyip tevile tbi tutulan konulardr. Ancak bu tartmalar yzyllar boyunca slm esaslar gibi telakki edildiinden hemen karlp atlmas kolay deildir (a.g.e., s. 144-146). Nitekim sahbe devrinden itibaren ictihad tevik edildii halde daha sonra taklit hkim olmaya balamtr. Dnme ve aratrma ruhu her ne kadar kelm kitaplarna, tikadda taklit ciz deildir ifadesiyle gemise de bu, sonraki dnemlerde geerlilii bulunmayan bir sz olarak kalmtr (a.g.e., s. 115-116, 194). ibl Numn kelmn siyerle balantsn kurmak istemitir. Dinin sadece Allaha imandan ibaret bulunmadn, nbvvetin de onun bir paras olduunu, dolaysyla peygamberin ahsiyeti ve hayatyla ilgili muhtemel sorularla kelm ilminin ilgilenmesi gerektiini vurgular. Ayrca evlilik, slm zorla kabul ettirme, klelie izin verme, dnya ileri ve siyasetle urama gibi konularda

Batl yazarlarca Hz. Peygambere eletiriler yneltildiini ifade ederek bunlara cevap verilmesinin zorunlu hale geldiini belirtir (Sirat-un-Nabi, I, 7, 88). Bu noktada slmn inan ve prensiplerini dier din ve medeniyetlerle mukayese edip stnln gstermeye alr. Bunun yannda insan haklar, kadnn konumu, miras ve amme hukuku gibi o zamana kadar kelmda ele alnmayan konulara da balklar halinde yer vermitir (lm-i Kelm- Cedd, s. 127-144). Bu durumda kelmn muhtevas, konularnn sralan sabit ve duraan olmaktan kmaktadr.

BBLYOGRAFYA

ibl Nmn, Tr-i lm-i Kelm (trc. M. Tak Fahr-i D-i Gln), Tahran 1328, s. 2-3; a.mlf., lm-i Kelm- Cedd (trc. M. Tak Fahr-i D-i Gln), Tahran 1329, tr.yer.; a.mlf., slmn Fikir Klc Gazzlnin Btn Cepheleri ile Hayat ve Eserleri (trc. Yusuf Karaca), stanbul 1972, s. 137; a.mlf., Imam Abu Hanifa: Life and Work (trc. M. Hadi Hussain), New Delhi 1988, s. 153-156; a.mlf., Sirat-un-Nabi (trc. M. Tayyib Bakhsh Budayni), Lahore 1979, I, 7, 72-73, 88; Aziz Ahmad, Islamic Modernism in India and Pakistan 1857-1964, London 1967, s. 77, 110; L. S. May, The Evolution of Indo-Muslim Thought after 1857, Lahore 1970, s. 131-135; Mehr Afroz Murad, Intellectual Modernism of Shibli Numani: An Exposition of His Religious and Political Ideas, Lahore 1976, tr.yer.; Fazlur Rahman, Islam, Chicago 1979, s. 217; a.mlf., Islam and Modernity: Transformation of an Intellectual Tradition, Chicago 1982, s. 51-52; Christian W. Troll, The Fundemental Nature of Prophethood and Miracle: A Chapter from Shibli Numanis Al-Kalam, Introduced, Translated and Annotated, Islam in India: Studies and Commentaires I: The Akbar Mission and Miscellaneous Studies (nr. Christian W. Troll), New Delhi 1982, s. 86-115; a.mlf., Reason and Revelation in the Theology of Mawlana Shibli Numani (1857-1914), Islam and the Modern Age, XIII/1, New Delhi 1982, s. 19-32; a.mlf., Muhammad Shibli Numani (1857-1914) and the Reform of Muslim Religious Education, Madrasa: La transmission du savoir dans le monde musulmane (ed. N. Grandine - M. Gaborieau), Paris 1997, s. 145-157; D. Lelyveld, Aligarhs First Generation, Oxford 1996, s. 240-252; Semr Abdlhamd brhim, el-ttichl-slm f edebil-allme ibl Numn, Mecelletl-Cmiatil-mm Muammed b. Sud el-slmiyye, sy. 17, Riyad 1417/1996, s. 291-360; Muhammad Ahmadullah, Shibli: On Religion, IC, LXXI/4 (1997), s. 1737; Arshad Islam, Allama Shibli Numani (1857-1914): A Monumental Islamic Scholar, Pakistan Journal of History and Culture, XXVI/1, Islamabad 2005, s. 59-82; Mehmet zenel, Hindistanda Hilafet Meselesine Aykr Bir Bak: ibl Numan ve Hilafet Makalesi, Sakarya niversitesi lhiyat Fakltesi Dergisi, sy. 15, Adapazar 2007, s. 153-160; J. A. Haywood, ibl Numn, EI (ng.), IX, 433-434. M. Sait zervarl

BLZDE AHMED ELEB


(bk. BURSALI AHMED).

DDET
) ( Arap alfabesinde baz harflerin telaffuzunda belli bir zellii ifade eden terim (bk. HARF).

DYK
(bk. FRS e-DYK).

FA
() Din, ahlk ve beden hastalklarn tedavisi ve ilc anlamnda bir Kuran terimi. Szlkte bir hastal tedavi etmek, hastay iyiletirmek anlamnda masdar olan if hastalktan kurtulma, iyileme; il mnasnda isim eklinde kullanlr. Kelime mecazen cehalet hastaln giderme anlamna da gelir (Lisnl-Arab, fy md.; Kmus Tercmesi, fy md.). Kuranda ifa kelimesi trevleriyle birlikte drt yerde din-ahlk (et-Tevbe 9/14; Ynus 10/57; el-sr 17/82; Fusslet 41/44), iki yerde beden (en-Nahl 16/69; e-uar 26/80) hastalklarn tedavisi ve ilc mnasnda yer almaktadr. Bu yetler Abdlkerm el-Kueyrden nakledilen bir kefe atfla ifa yetleri diye anlmtr (Zerke, I, 435-436). Bunlarn ikisinde (el-sr 17/82; Fusslet 41/44) Kurann inananlar iin, birinde ise (Ynus 10/57) gslerde bulunan hastalklar iin ifa olduu belirtilir. Son yette ifa meviza, hidayet ve rahmet kelimeleriyle birlikte ve onlarla yakn anlamda kullanlmtr. Cehalet hastalna il anlamnda ise besir (cehaleti ve basret krln gideren deliller, nurlar; el-Enm 6/104; el-Arf 7/203; el-Csiye 45/20) ve burhan (en-Nis 4/174) kelimeleriyle benzer bir kapsama sahiptir. Fiil kipiyle getii Tevbe sresinin 14. yetinde ii ferahlatma, fke, intikam vb. duygular teskin etme mnasndadr. Tefsirlerde kaydedildiine gre yet, Hudeybiye Antlamasna dayanarak Hz. Peygamberle ittifak kuran Huzallara Bekiroullarnn antlamay bozarak saldrmas ve Kureylilerin de onlara yardm etmesi zerine tecavzkr mriklere kar mminleri cihada tevik etmek iin inmitir (Kurtub, VIII, 87; Syt, ed-Drrl-menr, IV, 138). ifa kelimesi hadislerde de Kurandaki kullanmyla paralellik arzedecek ekilde gemektedir (Wensinck, el-Mucem, fy md.). ifann kart olan maraz (hastalk) Kuranda genellikle inkr, irk, nifak; vehim ve kuku gibi din-itikad hastalklar, bir yerde de ehev zaaf anlamnda ahlk hastal (el-Ahzb 33/12) anlatr. Bedensel hastalklara ise daha ok marz (hasta) kelimesi kapsamnda iaret edilmitir. nan, dnce ve karakterdeki sapmay, bozulmay ifade eden hastalklarn kayna kalb/kulb ve sadr/sudr kelimeleriyle belirtilirken itikad-fikr ve ahlk hastalklara yakalanmam ya da yakalandktan sonra mrifet/yakn (tevhid) ve tvbe ilcyla ifa bulmu kalpler iin kalb-i selm tabiri kullanlr (e-uar 26/89). Ynus sresinin 57. yetinde, Size gslerdeki hastalklara ifa olan Kuran geldi buyurularak din ve ahlk hastalklarn ilcnn Kuran olduu bildirilirken beden hastalklarn tedavisi balamnda baln ifa verici zelliine dikkat ekilir (en-Nahl 16/69). Hz. brhimin diliyle, Hastalandmda O bana ifa verir yetiyle de (e-uar 26/80) slmn ulhiyyet ve tevhid anlayna gre asl ifay verenin Allah Tel olduu vurgulanr. Nitekim e-f (ifa veren) hadislerde Allahn isimleri kapsamnda gemektedir (Buhr, b, 38; Eb Dvd, b, 17; Tirmiz, Ceniz, 4). Mfessirler Kurann ifa oluunu dnemlere gre farkl ekillerde yorumlamlardr. Kurann beden hastalklar iin de ifa olduu dncesi eskiden beri bulunmakla birlikte ilk devir mfessirleri Kurann ifa niteliini daha ok cehalet, inkr, irk, nifak, tereddt ve fsklk gibi hastalklara ifa diye yorumlamlardr. Tpla da urat bilinen Fahreddin er-Rz ile birlikte Kurann cisman hastalklara ifa olabilecei dile getirilmeye balanmtr. Ruhan/mnev hastalklarn en zararlsnn ulhiyyet, nbvvet, hiret,

kaz ve kader konusundaki yanl inanlar olduunu belirten Rz, Kurann doru inanc ortaya koyup btl inanlar rterek itikad hastalklara, kt ahlktan menedip gzel ahlka ve erdemli davranlara ynelterek ahlk hastalklara ve Allahn yceltilip azgn eytanlarn lnetlendii yetlerinin okunmasyla da cisman hastalklara ifa olduunu syler (Meftul-ayb, XXI, 29). Kurann beden hastalklara ifa oluuyla ilgili yorumun daha sk zikredilmesinde, Hz. Peygamberin ve ashabn beden hastalklarn ifas iin Kuranla rukye yaptklarna dair bir ksm rivayetlerin etkisi olduu anlalmaktadr (bk. HAVSSl-KURN; RUKYE). Sosyal bilimlerin bamsz disiplinler haline gelerek kendi sistemlerini kurmaya altklar son devirlerde mfessirler Kurann ifa oluunu, genellikle slmn fert ve cemiyetin istikamet ve slah iin getirdii ilkeler temelinde sosyolojik bir bakla aklarlar. Buna gre Kuran, slmn fert ve cemiyetin salah iin koyduu kurallara ball engelleyen ehev hastalklarla kesin bilgiye ulamay nleyen pheleri yok eden bir iltr (Abdurrahman b. Nsr es-Sad, I, 367; kr. Ahmed Mustafa el-Merg, XI, 122123; XV, 82). Mevdd bunu ksaca Kurann btn zihinsel, psikolojik, ahlk ve toplumsal hastalklara ifa olduu eklinde ifade eder (Tefhml-Kurn, III, 70; kr. Elmall, IV, 3195). Kurann hangi alanlarda ifa verdii konusundaki farkl yaklamlarn yan sra onun ne trden bir ifa kabul edildii konusunda da eitli grler ileri srlmtr. Bu balamda Kurann hell ve haram aklayan bir beyan (Muktil b. Sleyman, II, 269), dini hurafe ve bidatlardan arndrp aslna dndren bir l (Mtrd, VII, 82) olduu yolundaki grler dikkate deerdir. mmiyye asnn mfessirlerinden Tabersye gre Kuran cehalet ve pheleri yok eden bir beyan, belgat ve fesahatiyle Resl-i Ekremin doruluunu gsteren bir mcize, ihtiva ettii tevhid ve adalet ilkeleri, hkmleri, emsal ve hikmetleriyle insanlar iin hem dnyada hem hirette bir ifadr (Mecmaul-beyn, V, 673). Fusslet sresinin 44. yetinde Kurann inananlar iin mutlak mnada ifa oluundan bahsedilmesi, ayrca muhtelif yetlerde kt yaratklarn ve eytann errinden Allaha snmann tlenmesi yannda (en-Nahl 16/98; el-Mminn 23/97-98; Fusslet 41/36; el-Felk 113/1-5; en-Ns 114/1-6) Hz. Peygamberden, ashap ve tbinden gelen rivayetleri dikkate alan slm limleri szlerinin anlalmas, faydann Allahtan umulmas ve irke sebep tekil etmemesi kaydyla Allahn kelm, ismi veya sfatlar okunarak rukye yaplmasnda bir saknca grmezler. Bunun bir kt zerine yazlp tanmasn mam Mlik, Sad b. Mseyyeb ve Muhammed el-Bkr baz artlarla, bn Srn artsz ciz kabul eder (bk. MUSKA). Bu ekilde hazrlanm kdn suya batrlp suyunun ifa niyetiyle hastann vcuduna dklmesi, srlmesi ya da ona iirilmesini de hastaya zarar verilmemesi artyla ciz grenler bulunmakla birlikte Hasan- Basr ve brhim en-Neha gibi limlerce uygun grlmemitir (Kurtub, X, 318-319; ls, XV, 146). Ortaya koyduu ilkelerle insanlarn beden salnn korunmasna nem veren Kuran, Onda -baldainsanlar iin ifa vardr yetiyle (en-Nahl 16/69) bedensel hastalklarn tedavisi iin tbb mdahale ve il kullanmnn gerekliliine dikkat eker. Fiziksel ve ruhsal hastalklarn tedavisinde izlenecek yntemlere dair iaretler tayan bu yet hekimlere bavurularak hastalklarn iyiletirilmesi ve bu amala il kullanlmasnn slmiyetin tevekkl, zhd ve takv anlayna ters dmediini gsterir (Kurtub, X, 138). Hz. Peygamber de Allahn ihtiyarlk ve lm dnda her hastalk iin bir ifa yarattn bildirmi ve insanlar tedavi olmaya tevik etmitir (Msned, III, 156; IV, 278; Buhr, b, 7; Mslim, Selm, 88, 89). Tbb gerekleri dikkate alan mfessirler, bal hakkndaki yetin umum ifadesini hususa yorarak baln ancak baz hastalklar iin il olabileceini, hatta usulnce kullanlmad takdirde sala zarar verebileceini belirtirler (Semerkand, II, 281; Zemaher, II,

418; bn Atyye, III, 406). Kurandaki ifadelerden ve hadislerden beden hastalklarn ilcnn esas itibariyle madd, ruh hastalklarn ilcnn ise mnev olduu anlalmaktadr (etin, VII [1992], s. 73). Bu sebeple tbb mdahalenin gerektii yerde sadece dua ve telkin yoluyla, rukye yapmakla yetinilmesi slmiyetin hastala ve tedaviye yaklamna uygun dmemektedir. Kuran okumann baz fiziksel hastalklarn tedavisinde etkisinin grlmesi, sebep-sonu ilikisi erevesinde sreklilik arzeden fiziksel bir yasa (snnetullah) niteliinde deil Allahn meetine bal olarak gerekleen doa st bir lutuf ya da imann kazandrd yksek moral gcnn fiziksel yansmas eklinde deerlendirilmelidir. Dolaysyla bugn tedavi edilebilen bedensel ve ruhsal hastalklarn tedavisi srecinde ifann Allahtan olduu inancyla Kurn- Kerm gibi kutsal szlerin ruhan ifa iksirinden de yararlanlabilir (bk. TEDAV). Pozitif bilimlerin alanyla ilgili yetlerin yannda Hz. Peygamberin hastalk ve tedaviye dair szleri ve uygulamalarnn, slmiyetin erken dnemlerinden itibaren tp biliminin ilgi grmesinin en nemli sebepleri arasnda yer ald bilinmektedir. slm limleri konuyla ilgili naslardan hareketle bir literatr oluturmu (bk. TIBB- NEBEV) ve tbb din ilimlerden sayan Syt gibi limler, baz Kuran yetlerinden koruyucu ve tedavi edici hekimliin temel ilkelerine iaretler karmlardr (el-tn, IV, 2). Kaynaklarda, Kurann hastalklarn tedavisinde tesirinin grlebilmesi iin hastann ruh bir hazrlnn bulunmasnn (niyet/teslimiyet) nemine iaret edilmektedir (bnl-Arab, III, 139; Kurtub, X, 138). Nitekim Kurann inananlar iin ifa, inanmayanlar iin hsranlarn arttran bir vesile (el-sr 17/82) ya da kulaklarda sarlk, gzlerde krlk (Fusslet 41/44) oluu byle bir hazrln bulunup bulunmamasyla ilgilidir. Mfessirler bu durumu, aslnda faydal olan bir ilcn bnyesi bunu kabul etmeyen kii iin fayda salamamas gibi Kurann da kendisine hrmet ve tzim nazaryla bakmayanlar iin fayda vermeyecei eklinde izah ederler (Mtrd, VIII, 345; kr. Zerke, I, 280). Esasen uar sresinin 80. yetinde (yk.bk.), yaratclk sfatnn sadece Allaha nisbet edilmesi gereine iaretin yan sra tedavisine balanm bir hastaln tedavisi srecinde samimi bir iman ve tevekkl bilincinin salayaca mnev katkya ima vardr. Kurn- Kerm tevhid retisiyle akla, gnle ve davranlara henk getirmesi, salam bir imanla tek yaratcya kulluu retmesi, kalbi yanl itikadlardan ve kiiyi kt huylardan arndrmas, insan ruhsal bozukluklar ve cinsel sapklklardan korumas anlamnda bir ifadr. Bugn materyalist ve septik felsefelerin etkisiyle yaygnlk kazanan fikr ve din-ahlk sapmalar, snrsz tketim ve israf kltrnn yol at sosyal hastalklar ancak Kurann rehberliinde tedavi edilebilir. Gnah ve sululuk psikolojisinden kaynaklanan korku, mitsizlik, gerilim ve endie gibi, bazan mneviyat zayf kimseleri intihara kadar srkleyebilen ruhsal rahatszlklarn ve bunalmlarn tedavi yolu da gnahkr kullar iin tvbe kapsnn ak tutulduunu bildiren ve her zaman mitvar olmay tavsiye eden Kuranda sakldr. ifa kavram zerine Rifai Erten (Hristiyanlkta ve slmiyette if, 2004, Atatrk niversitesi Sosyal Bilimler Enstits), Selahattin z (Kuranda if Kavram, 2004, M Sosyal Bilimler Enstits) ve Bilal Uma (Kuranda if, Sekne ve Tumanne, 2007, Yznc Yl niversitesi Sosyal Bilimler Enstits) yksek lisans tezi hazrlamlardr.

BBLYOGRAFYA

Msned, III, 156; IV, 278; Muktil b. Sleyman, Tefsru Mutil b. Sleymn (nr. Ahmed Ferd), Beyrut 1424/2003, II, 269; Taber, Cmiul-beyn, X, 90-91; XV, 152-153; XXIV, 127; Mtrd, Tevltl-urn (nr. Hatice Boynukaln), stanbul 2006, VII, 82; VIII (nr. Halil brahim Kaar), s. 345; Ebl-Leys es-Semerkand, Tefsrs-Semerand (nr. Mahmd Matarac), [bask yeri ve tarihi yok] (Drl-fikr), II, 281; Zemaher, el-Kef (Beyrut), II, 418; bn Atyye el-Endels, elMuarrerl-vecz (nr. Abdsselm Abdf Muhammed), Beyrut 1413/1993, III, 406; Eb Bekir bnl-Arab, Akml-urn (nr. M. Abdlkdir At), Beyrut, ts. (Drl-fikr), III, 139; Tabers, Mecmaul-beyn f tefsril-urn (nr. Him Mahallt - Fazlullah et-Tabtab), Beyrut 1406/1986, V, 177, 673; Fahreddin er-Rz, Meftul-ayb, I, 147; II, 15; V, 22; X, 153; XVI, 4; XVII, 93-94; XX, 59; XXI, 29; XXIV, 125; Kurtub, el-Cmi, II, 231; VIII, 87; X, 137-138, 318319; XI, 39-40; Zerke, el-Burhn, I, 280, 435-436; Syt, el-tn (Ebl-Fazl), I, 147; II, 334; IV, 2, 137-144; a.mlf., ed-Drrl-menr, Beyrut 1993, IV, 138, 366; V, 144; ls, Rul-men, XV, 145-146; Elmall, Hak Dini, IV, 3195; Ahmed Mustafa el-Merg, Tefsr, Kahire 1394/1974, XI, 122-123; XV, 82; Mevdd, Tefhml-Kurn (trc. Ahmed Asrar), stanbul 1997, III, 70; Abdurrahman b. Nsr es-Sad, Tefsrs-Sad (nr. bn Useymn), Beyrut 1421/2000, I, 367; Abdlazz Kmil, el-mn ve-if, e-bbl-slm, sy. 2, Kveyt 1402/1982, s. 79-96; Mustafa etin, Kurnda if Kavram, DFD, VII (1992), s. 67-82. Adem Yerinde

e-F
() bn Snnn (. 428/1037) mantk ve nazar felsefe disiplinlerine dair nl eseri. bn Snnn felsef sistemini btn ynleriyle kapsayan ve dier eserlerinin anlalmas iin esas tekil eden Kitb-if, slm felsefesi gelenei yannda topyekn slm dncesi tarihinin de byk bir klasiidir. Filozofun kendi ilimler tasnifine dayal olarak kaleme ald eser, onun terminolojisinde felsef ilimler veya akl ilimler diye geen ok sayda disiplini konu edinir. Eserde mantkla temellenen felsef aratrma tabiat felsefesi ve matematik ilimleriyle bilimsel boyutlar kazanr, metafizikle talanr, peygamberliin ispat meselesiyle son bulur. e-if, Aristo klliyatnn slm felsefe geleneindeki ismiyle et-talml-evvelin yeniden ele aln olup felsef ilimlerin retimi iin kapsaml bir kaynak eklinde tasarlanmtr. bn Sn, felsef zmlemelerini Aristo klliyatndan hareketle derinletirirken tpk onun yapt gibi Thales ve Pisagora kadar giden felsef fikirlerle hesaplat iin e-if ayn zamanda bn Snnn bakyla yazlm bir Grek felsefesi tarihi grnmndedir. Bu eletirel tutumu ann kelmclarna da yneltmi olmas eseri slm kelm gelenei bakmndan nemli klmaktadr. Filozofun fizik ve matematiin eitli dallarn, ayrca zooloji ve botanii sistemli biimde ele almas esere bilim tarihinin bak asyla da yaklamay gerektiren zel bir hviyet kazandrmtr. Filozofun e-ifya yazd genel giri eserin amac ve yntemi hakknda fikir edinmek iin nemli bir kaynaktr. Fizik blmnn bandaki ikinci giri de eserin mellif tarafndan tantlmas ynyle nemlidir. Talebesi Eb Ubeyd Abdlvhid el-Czcnnin e-ifya yazd sunula hocas hakknda kaleme ald Tru-ey adl biyografi de eserin yazl sreciyle ilgili deerli bilgiler iermektedir. bn Sn, eserini yazmaktaki maksadn Eskialara ait felsef ilimlerde doruluunu aratrarak tesbit ettiimiz (m tahakkaknhu) ilkeleri zyle ortaya koymak diye aklamaktadr. Bu ifadedeki tahakkuk kavram, bn Sn terminolojisinde bilgiyi bir filozofun ya da felsefe akmnn otoritesinden hareketle deil ayrntl mantk analiz ve kantlamalarla dorulamak anlamna gelmektedir (Gutas, s. 188). Filozofa gre bu ilkeler, uzun yllar boyunca ortak felsef akln abalar ve kabulleriyle retilmi bir aratrma birikimini ifade etmektedir. Bu amacn, eski nesillerin rettii bilgileri aktarmakla yetinilmesi veya bu birikim karsnda pasif bir yorumcu konumunda bulunulmas demek olmadn vurgulamak zere filozof, sz konusu ilkeler ve onlarla ilgili ikincil meseleler hakknda aratrmalar yaparken tam bir problem bilinci iinde davrandn vurgulamaktadr. Klasik kaynaklarda yer alan btn nemli birikimlerin esere alndn zellikle belirten bn Sn bu felsef birikime kendisinin ulat ok nemli hususlar kattn da belirtmektedir (e-if el-Man [1], s. 9-10). e-ifda eletirel bir yntem izleyeceini ve sonu gelmeyen tartmalara girmek istemediini fizie yazd girite tekrar vurgulayan filozofun kendisinden nceki rihlerce kaleme alnm kitaplar erh veya tefsir etme yolunu semeyii de bundandr. Ancak eseri Melerin felsefesinde geerli olana yakn bir tertip iinde dzenleme niyeti de aka dile getirilir (e-if eabiyyt [1], s. 3). bn Sn, Aristonun tertibine uyarak e-ifya mantkla balamtr. Mant fizik, matematik ve metafizik izler. Filozof, fizik ilimlerin ncs kabul edilen Aristonun Fizikasyla birok hususta

paralel dmediini vurgulama ihtiyac duyar. Matematik alannda takip etmeyi dnd yol ise konunun anlalp renilmesini kolaylatracak baz ilve, aklama ve zmlemeler yannda esas alnan metinlerin sistematik biimde zetlenmesidir. bn Snnn bu alanda dayand kaynaklarn geometride klidin Kitbl-susst, astronomide Batlamyusun Kitbl-Mecissi, aritmetikte Gerasal Nicomachusun Kitbl-Medal fil-isb olduunu yine kendisi sylemektedir. Filozof, matematiin nc fenni olan mzik hakknda yazd Cevmiu ilmilms adl blm iin kaynak ad vermez, fakat bu konuda giritii uzun ve zahmetli incelemelerden bahseder (e-if el-Man [1], s. 11). Gutas, e-ifnn bu fenninde Batlamyusun Harmonikonundan yararlanldn kaydetmektedir (Avicenna, s.102). Son olarak filozof btn blmleri ve ynleriyle metafizii ele alm, bu arada ahlka ve siyasete -daha sonra bu konularda mstakil ve kapsaml bir eser yazaca gerekesiyle-metafizik iinde temas etmitir. Dolaysyla bu blmde amel felsefeye sadece metafizik temelleri itibariyle deinmitir. bn Snnn bu eserin, felsefe sanatyla ilgili doyurucu bilgilerin yan sra baka kitaplarda kolayca rastlanmayacak trden zgn katklar (ziydt) ierdii ynndeki vurgusu dikkat ekicidir (e-if el-Man [1], s. 11). Filozofun e-ifdan sonra bu kitaba bir erhten, eserdeki temel ilkelerin amlanmas veya bir geniletme olmak zere yazmay planlad Kitbl-Lev adl bir eserden sz etmesi, e-ifnn belli felsef disiplinlerle ilgili hl geniletilmeyi bekleyen bir eser eklinde tasarlandn akla getirmektedir. Nitekim e-ifnn kapsamnn geniliine ramen hacminin kk olduunu zellikle belirtmektedir (a.g.e., a.y.). Eserin tertibinde balklandrma sistemi cmle, fen, makale, fasl biiminde dzenlenmi olup cmle terimi felsefenin drt ana daln, fen ise tli dallar ifade etmektedir. Bu cmleler srasyla mantk, fizik (tabiyyt), matematik (riyziyyt), metafiziktir (ilhiyyt) ve hepsi birlikte Kitbify oluturur (eserin genel plan iin bk. Yahy Mehdev, s. 132-169). e-ifnn cmleleri gibi kapsaml, ancak ayrntya girmeyen eserlere Latinlerin compendium adn verdii hatrlanrsa eif, felsefenin drt ana dal hakknda yazlm compendiumlardan mteekkil bir compendia saylabilir. Bu adan bakldnda eser iin modern aratrmaclarn kulland ansiklopedi kelimesi uygun dmemektedir. nk modern bir ansiklopedide her bir ana dal ve bilim dal arasnda i balantlarn tutarl biimde oluturduu organik birlik gzetilmez (Gutas, s. 103). e-if ise bn Snnn nitelemesiyle bir mecmdur (e-if e-abiyyt [1], s. 4), btncl bir eser hviyetindedir. Czcnnin e-if iin yazd sunua baklrsa talebeleri bn Sndan artk ulalamaz hale gelmi eserlerini yeniden yazmasn istemitir. Filozof eskiden yapt gibi lafz metin tahlilleri ve erhiyle uraacak zaman bulunmadn, esasen byle bir eye gnlnn de yatmadn, eer zihninde hazr olanlarla yetinilirse kendince uygun grd bir tertibe gre kapsaml tek bir eser kaleme almay tercih ettiini belirtmi ve fizik ilimlerinden balayarak e-ify yazmaya koyulmutur (e-if, Czcnnin girii, s. 2). Biyografisinde ise Czcnnin bn Sndan Aristonun kitaplarna erh yazmasn istedii, fakat hocasnn byle bir i iin bo vaktinin olmad cevabn vererek dilerse felsef ilimlerde doru bulduklarn, muhaliflerle tartmaya girmeksizin ve reddetme gailesiyle uramakszn bir kitapta toplayabileceini syledii belirtilir. Bu iki metinde dikkat eken ilk husus filozofun e-if ile zgn bir eser ortaya koyma isteidir. Dostu Eb Cafer el-Kiyya yazd mektupta eskilerin btn ilimlerini kapsayan e-if adl byk kitapta yapt almay erh, tafsil ve tefr (ilkelere gre ayrntl hale getirme) biiminde zetlemitir (el-

Mbat, s. 374). Buradaki erh, tafsil ve tefr terimleri felsef ilimlerin aklanmasna ynelik analiz yntemlerini ifade eder. Filozofun eserinin metafizik blmnde geen mantk ve fizikle ilgili erhimizde ifadesi de (e-if el-lhiyyt [1], s. 22) byle anlalmaldr. nk bn Sn, eify Aristo klliyatna daha nce yazlan erhler dizisine eklenmi sradan bir halka gibi tasarlamamtr. Nitekim Gutasa gre filozof skenderiye rihlerinin yazd trden erh tarzn ksmen terketmek istemi, e-ifda kendi fikr yaklam iinde yeniden teekkl etmi haliyle felsef ilimleri ortaya koymutur. Bu karar, e-ifnn yan sra en-Nect ve Dninme-i Alnin telif tarznda da rnei grlen yeni bir tutumu ifade etmektedir (Gutas, s. 102). Czcnnin metinlerinde dikkati eken ikinci husus, filozofun muhalif fikirler karsnda eletirel tutumunu muhafaza etmekle birlikte yeni eserini sonu gelmeyen tartmalara bomadan kendi felsef dorularn ne karma niyetidir. Nitekim bu niyeti, e-ifnn genel giriinde de vurgulad gibi merik felsefe hakknda yazd eserinde billrlamtr. Gutas (a.g.e., s. 109-111), e-ifnn giriinden hareketle bn Snnn Aristo ve Me ortodoksi karsndaki tutumunu tartm, filozofun bu girite olsun, orada szn ettii el-Felsefetl-meriyyeye dair eserin giriinde olsun kendisini Aristocu gelenein bilinli bir reformcusu eklinde takdim ettiini yazmtr. Gutas, Czcnnin verdii bilgileri eletirel bir yaklamla deerlendirirken bn Snnn eserini yazmaya Hemedan Emri emsddevlenin vefatndan hemen nce 411 (1020) yl dolaylarnda baladn sylemektedir. Czcnnin metinlerinden kan kronolojiye gre e-ifnn yazl 411-418 (1020-1027) yllar arasnda gereklemi, muhtemelen mellif krk sekiz yandayken tamamlanmtr. Buna gre eserin yazl filozofun telif hayatnn orta dnemine denk gelmektedir (a.g.e., s. 104-105, 145). Sk sk yanl biimde e-ifnn zeti olarak nitelenen, aslnda filozofun e-ifdan nce kaleme ald baz eserlerden derlenmi olan Kitbn-Nectn yazl da bu srecin son yllarna rastlamaktadr (a.g.e., s. 112-114). Kitbn-Nectta e-ifya iki yerde atf yaplmaktadr (s. 83, 131). Filozof son dnem eserleri olan el-rt (I, 483) ve el-Mbatta da (s. 92) e-ifya gndermede bulunmutur (bn Snnn eserlerinin kronolojisi iin bk. Gutas, s. 145; kr. Reisman, s. 304). bn Sn felsefesinin felsefe, kelm ve tasavvuf zerinde byk bir etki yapt bilinmektedir. Bu etkiyi daha sonraki nesillere tayan eserler arasnda e-ifnn nemli bir yeri vardr. Her ne kadar hakknda yazlan erhler vastasyla el-rt vet-tenbht ve nisbeten kk hacmi sebebiyle Kitbn-Nect yaygn biimde okunmusa da e-if, bn Sn ile ilgili temel bavuru kayna olmutur. Mesel Gazzlnin Tehftl-felsifesinde ve ehristnnin Nihyetl-idmnda zellikle lemin hudsu ve kdemi problemi tartlrken ounlukla e-ifdan nakiller yaplmtr. bn Rdn Tehft Tehftil-felsifesinde gerek olumlayc gerekse eletiri amal nakillerde de ayn durum sz konusudur. Ayrca bn Haldnun Muaddimesinin eitli yerlerinde e-ifdan bahsedilmektedir. Nesefnin el-Aidi, Teftznnin el-Ma-d, cnin el-Mevf ile bunlara yazlan erh ve hiyeler verilen rneklere eklendiinde e-ifnn yaygn bir evrede okunduu tahmin edilebilir (anlan eserlerde e-ifdan nakiller ve esere yaplan atflar hakknda bk. e-if, brhim Medkrun mukaddimesi, s. 29-30). Bunun yan sra e-ifnn eitli cmle veya fenleri iin yazlan erh, hiye, talik ve telhisler de eserin etkisini yanstr (Yahy Mehdev, s. 172-174; ayrca bk. Ergin, s. 93, 111-112). Bunlardan Sadreddin e-rznin e-ifnn ellhiyyt iin yazd talktla (Tahran 1305/1885 basksnn hmiinde) Muhammed Mehd enNerknin erul-lhiyyt min Kitbi-ifs (nr. Meh-d Muhakkk, Tahran 1365/1986) zellikle anlmaldr. e-ifnn gnmze ulaan yazma nshalarnn okluu da bu hususta fikir

verir. Bazlar eserin tamamn ieren, bazlar riyziyyt darda brakan, bazlar bir veya iki disiplinden ibaret ok sayda yazma dnya ktphanelerinde mevcut olup bunlardan elliyi akn nsha stanbul ktphanelerindedir (e-if yazmalarnn bir dkm iin bk. Anawati, s. 69-78; Yahy Mehdev, s. 170-172). Trkiyede bulunan e-if yazmalar iinde Ftih Sultan Mehmede sunulan 871 (1466-67) istinsah tarihli el-lhiyyt nshas (Tire Necib Paa Ktp., nr. NP/446 Ankara: Vakflar Genel Mdrl Yaynlar, 2005), Trk kltr tarihinde esere olan ilginin anlaml bir gstergesidir. e-if Latin Ortaanda genellikle Sufficientia, bazan da Sanatio adyla tannmtr. Bu karlklarn ilki Latincede yeterlik anlamna geldiinden isabetsizdir. Sanatio ise Latincede iyileme demektir ve e-ifnn anlamna uygundur. Gilson, Liber Sufficientia adnn bilinli ekilde e-ifnn e-abiyytna ait Latince bir tercmenin ismi olarak da kullanldna dikkat ekmektedir. Buna gre bn Snnn fizik kitabnn bu ad tamasnn sebebi, yanllar reddetmekle vakit kaybetmeksizin fizik hakkndaki dorular yeterli biimde ortaya koyma amacdr (History of Christian Philosophy, s. 192, 236). Eserin eitli cmle, fen, makale ve fasllarna ait ksm Latince tercmeleri farkl zamanlarda ve bazan yardmlaarak bata Avendauth Israelite (bn Dvd) ve Dominicus Gundissalinus olmak zere Johannes Gunsalvi, Alfredus Sareshalensiss, Giraldus Lumbardus, Gehard de Cremona ve Michael Scotus gibi kiiler tarafndan yaplmtr. Avrupann belli bal ktphanelerinde bu tercmelere ait 150yi akn yazma nshann mevcut oluu e-ifya Ortaa Latin dnyasnda verilen nemin bir gstergesidir (ayrntl bilgi iin bk. Karla, s. 341-351). Avrupada XII. yzyln ikinci yarsndan itibaren balayan e-if tercmelerinin Latin Ortaa felsefe ve teoloji dnyasn etkiledii grlmektedir. lk etkiler ise mtercimlerinin kendi eserlerinde grlmektedir. XII. yzyln sonlarna doru, Liber de Anima adyla e-ifnn en-Nefs ve Liber de philosophia prima sive scienia divina adyla el-lhiyyt fenlerinden tercmeler yapan Dominicus Gundissalinus, De processione mundi ve De Anima adl eserlerinde baka kaynaklarn yan sra bn Sndan da yararlanmtr. XIII. yzyln balarnda varl bilinen De causis primis et secundis adl anonim eser de geni lde e-ifnn el-lhiyytndan derlenerek yazlmtr. XIII. yzyldan itibaren Paris niversitesi hocalarnn bn Snnn eserlerine vkf olduu kaydedilmektedir. Oxford ve Cambridgede ders vermi olan Paris niversitesi hocalarndan John Blund, e-ifnn en-Nefs tercmesindeki ana fikirleri izledii De Anima adl eserinde filozofun adn yirmi yerde zikretmitir. e-ifnn fiziinden madenlerle ilgili blm De Mineralibus adyla tercme eden Sareshalli Alfredus, Aristonun Meteorologicasna yazd erhte bn Sndan byk filozof diye sz etmitir. Bunun gibi Auvergneli William da De Anima adl eserinde enerjisinin ounu en-Nefsteki fikirlere saldrmaya ayrmtr. e-ifnn el-lhiyytndan eviriler ieren Liber de philosophia primann Avrupa Ortaa felsefesinde hareket noktas tekil ettii belirtilir. zellikle iki byk hristiyan dnr Thomas Aquinas ve Duns Scotusun metafiziklerinin ekillenmesinde bu eserin ak, kesin ve belirleyici etkileri olmutur (Gilson, s. 236-238; Meranbon, II, 1003-1006; Butterworth - Kessel, s. 26-29, 44-45, 61-65). Neirleri ve Tercmeleri. e-ifnn fizik ve metafizii ieren ilk basks Tahranda yaplmtr (1305). Tamam ise uzun sren bir proje kapsamnda yirmi iki cilt halinde Kahirede neredilmitir (1952-1983). Bu nerin on cilt halinde Tahranda (h. 1405, M. M. yetullah el-Uzm el-Mara en-

Necef tarafndan) ve Beyrutta (1992) tpkbasmlar gerekletirilmitir. e-ifnn baz fenleri eitli Bat ve Dou dillerine tercme edilmitir. Eserin tamamnn -Arapa neriyle karlkl olarak-Trkeye evrilmesi projesi Muhittin Macitin editrlnde halen devam etmekte olup bugne kadar dokuz fenninin tercmesi yaymlanmtr (stanbul 2004-2008). Anlan neirlerle tercmelerinin dkm e-ifnn zgn tertibine gre yledir: A) el-Man. 1. el-Medal (nr. brhim Medkr - Georges C. Anawati - Mahmd el-Hudayr - Fud el-Ehvn, Kahire 1952; T trc. mer Trker, Manta Giri, Medhal [stanbul 2006]). 2. el-Malt (nr. Georges C. Anawati Mahmd el-Hudayr - Ahmed Fud el-Ehvn - Sad Zyid, Kahire 1959). 3. el-bre (nr. Mahmd el-Hudayr, Kahire 1970; T trc. mer Trker, Yorum zerine, stanbul 2006). 4. el-ys (nr. Mahmd el-Hudayr, Kahire 1970; ng. trc. N. Shehaby, The Propositional Logic of Avicenna. A Translation from al-Shif: al-Qiys, Dordrecht, Reidel 1973). 5. el-Burhn (nr. Ebl-Al el-Aff, Kahire 1955; el-Burhn min Kitbi-if, nr. Abdurrahman Bedev, 2. bs., Kahire 1966; T trc. mer Trker, kinci Analitikler, stanbul 2006). 6. el-Cedel (nr. Ahmed Fud el-Ehvn, Kahire 1965; T trc. mer Trker, Topikler, stanbul 2008). 7. es-Safsata (nr. Ahmed Fud el-Ehvn, Kahire 1958; T trc. mer Trker, Sofistik Deliller, stanbul 2006). 8. el-abe (nr. Muhammed Slim Slim, Kahire 1954). 9. Fenn-ir min Kitbi-if (nr. Abdurrahman Bedev [Arisols: Fenn-ir iinde, s. 161-198], Kahire 1966; ng. trc. I. Dahiyat, Avicennas Commentary on the Poetics of Aristotle, Leiden 1974). B) e-abiyyt. 1. es-Sem-ab (nr. Sad Zyid, Kahire 1983; es-Sem-ab min Kitbi-if, nr. Cafer l Ysn, Beyrut: Drl-Menhil 1416/1996; T trc. Muhittin Macit - Ferruh zpilavc, Fizik, I-II, stanbul 2004-2005; Far. trc. M. Ferg, Fenn-i Sem-i ab, Tahran 1937, 1983). 2. es-Sem vel-lem. 3. elKevn vel-fesd. 4. el-Efl vel-infilt (nr. Mahmd Ksm, Kahire 1969; el-Kevn vel-fesdn T trc. Muammer skenderolu, Olu ve Bozulu, stanbul 2008). 5. el-Medin vel-rl-ulviyye (nr. Abdlhalm Mntasr - Sad Zyid - Abdullah smil, Kahire 1965). 6. en-Nefs (nr. Georges C. Anawati - Sad Zyid, Kahire 1975; Avicennas De Anima, Being the Psychological Part of Kitb alShif, nr. Fazlurrahman, London 1959; en-Nefs min Kitbi-if, nr. yetullah Hasanzde ml, Kum 1996; Far. trc. A. Dnsaret, Kitb-i Revanins-yi if, Tahran 1929, 1985; Psychologie dIbn Sn [Avicenne], daprs son uvre al-Shif, nr. ve Fr. trc. J. Bako, Prague 1956; ParisBeyrut 1982 [Fr. trc. hari]; Rusa trc. L. Xromov, Book of the Soul [M. Asimov, Ibn Sina, Izbranniye filosofskia proizvedeniya, Moskow, Nauka 1980 iinde, s. 383-522]). 7. en-Nebt (nr. Abdlhalm Mntasr - Sad Zyid - Abdullah smil, Kahire 1965). 8. el-ayevn (nr. Abdlhalm Mntasr - Sad Zyid - Abdullah smil, Kahire 1970). C) er-Riyiyyt. 1. Ull-hendese (nr. Abdlhamd Sabra - Abdlhamd Lutf Mazhar, Kahire 1976). 2. el-isb (nr. Abdlhamd Lutf Mazhar, Kahire 1975). 3. Cevmiu ilmil-m-s (nr. Zekeriyy Ysuf, Kahire 1956; T trc. Ahmet Hakk Trabi, Msik, stanbul 2004). 4. lml-heye (nr. Muhammed Rz Medver - mam brhim Ahmed, Kahire 1980). D) el-lhiyyt (I, nr. Georges C. Anawati - Sad Zyid, Kahire 1960; II, nr. Muhammed Ysuf Ms - Sleyman Dny - Sad Zyid, Kahire 1960; T trc. Ekrem Demirli - mer Trker, Kitbu-if, Metafizik, I-II, stanbul 2004-2005; Alm. trc. Max Horten, Die Metaphysik Avicennas: Das Buch der Genesung der Seele, Leipzig-New York 1907, Frankfurt 1961; Fr. trc. Georges C. Anawati, La Mtaphysique du Shif, I-II, Paris: J. Vrin 1978, 1985; ng. trc. ve nr. Michael Marmura, The Metaphysics of The Healing: a Parallel English-Arabic Text, Provo, Utah 2005). e-ifnn eitli fen ve bahisleriyle ilgili ilk Latince neirler 1485-1495 yllar arasnda gerekletirilmitir. Bunlarn iinde el-lhiyytn ilk blmne ait olan Metaphysica sive prima

philosophia (Venedik 1495; Frankfurt 1966) zellikle zikredilmelidir. Daha sonra ksm tercmelerden oluan metinler ilk defa toplu halde Avicenne perhypatetici philosophi ac medicorum facile primi opera balyla yaymlanmtr (Venedik 1508). Bu nerin Latincedeki bn Sn aratrmaclar iin nem arzeden tpkbasm Marie-Thrse dAlvernynin aklamalaryla birlikte Avicenna Latinus adyla yaplmtr (Frankfurt 1961). Anlan toplu neir iinde: 1. Logica (el-Man, el-Medalden, vr. 2-12v); 2. Sufficientia (esSem-abden, vr. 13-36v); 3. De celo et mundo (es-Sem vel-lemden, vr. 37-42v); 4. De Anima (en-Nefsten, vr. 1-28v); 5. De Animalibus (el-ayevndan, vr. 29-64); 6. De Intelligentiis (Liber Avicenne in primis et secundis substantiis et de fluxu entis. Ksaca Fluxu entis adyla da bilinen bu tercme bn Snnn bir eserine ait olmayp filozofa nisbet edilmitir, vr. 64v67v); 7. Alpharabius de intelligentiis (Frbnin Male f Menil-alndan, vr. 68-69v); 8. Philosophia prima (el-lhiyyttan, vr. 70-109v) balkl metinler yer almaktadr. e-ifnn Latince tercmelerinin tahkikli neri ise toplu halde yine Avicenna Latinus adyla yaplmtr (nr. Simone van Riet, Leiden 1968-1992). Bu diziden kan ve -1983 tarihli olan hari- her birine Grard Verbeke tarafndan giri yazlan neirler unlardr: 1. Liber de anima seu sextus de naturalibus, I-II-III (1972). 2. Liber de anima seu sextus de naturalibus, IV-V (1968). 3. Liber de philosophia prima sive scienta divina, I-IV (1977). 4. Liber de philosophia prima sive scienta divina, V-X (1980). 5. Liber de philosophia prima sive scienta divina, I-X (1983). 6. Liber Tertius naturalium de generatione et corruptione (1987). 7. Liber Quartus naturalium de actionibus de actionibus et passionibus qualitatum primarum (1989). 8. Liber Primus naturalium. Tractatus Primus de causis et principiis naturalium (1992). Bu dizide yer almayan el-Medin vel-rlulviyyenin birinci makalesinden seilmi blmlerin Alfredus Sareshalensis tarafndan yaplm Latince tercmesi de Arapa neri ve ngilizce eviriyle birlikte yaymlanmtr (Avicennae de congelatione et conglutinatione lapidum, being sections of the Kitb al-Shif, nr. E. J. Holmyard D. C. Mandeville, Paris 1927).

BBLYOGRAFYA

bn Sn, e-if el-lhiyyt (1), s. 22; a.mlf., e-if el-Man (1), s. 9-11; ayrca bk. Eb Ubeyd el-Czcnnin girii, s. 1-4; brhim Medkrun Mukaddimesi, s. 1-77; a.mlf., e-if eabiyyt (1), s. 3-4; a.mlf., el-rt, I, 483; a.mlf., en-Nect (nr. Mcid Fahr), Beyrut 1405/1985, s. 83, 131; a.mlf., el-Mbat (nr. Muhsin Bdrfer), Kum 1371/1413, s. 92, 374; bnl-Kft, hbrl-ulem (Lippert), s. 413-426; bn Eb Usaybia, Uynl-enb, s. 440-445; G. C. Anawati, Melleft bn Sn, Kahire 1950, s. 29-31, 69-79; Yahy Mehdev, Fihristi Nsah-yi Muanneft- bn Sn, Tahran 1333 h., s. 125-174; E. Gilson, History of Christian Philosophy in the Middle Ages, New York 1955, s. 187-216, 235-245; Osman Ergin, bn Sina Bibliyografyas, stanbul 1956, s. 32-33, 93, 111-112; D. Gutas, Avicenna and the Aristotelian Tradition, Leiden 1988, s. 101-114, 145, 188; J. L. Janssens, An Annotated Bibliography on Ibn Sn: 1970-1989, Leuven 1991, s. 3-13; J. Meranbon, Medieval Christian and Jewish Europa, History of Islamic Philosophy (nr. Seyyed Hossein Nasr - O. Leaman), London 1996, II, 1003-1006; H. Daiber, Bibliography of Islamic Philosophy, Leiden 1999, I, 98-101, 472-473; II, 292-295; D. C. Reisman,

The Making of the Avicennan Tradition, Leiden 2002, s. 289-295, 304; Charles E. Butterworth - B. A. Kessel, slm Felsefesinin Avrupaya Girii (trc. mer Mahir Alper), stanbul 2002, s. 26-29, 4445, 61-65; Bekir Karla, slm Dncesinin Bat Dncesine Etkileri, stanbul 2004, s. 339-361. lhan Kutluer

e-F
() Kd yzn (. 544/1149) Peygamber sevgisine ve Hz. Peygamberin mslmanlar zerindeki haklarna dair eseri. Tam ad e-if bi-(f)tarfi ui (f erefi)l-Muafdr. Mellif kendisinden Resl-i Ekremin yceliini, ona gsterilmesi gereken saygy, bu saygda kusur edenlerin durumunu anlatan bir kitap yazmas istendii iin bu almay yaptn ve Reslullahn mslmanlar zerindeki haklarn da ortaya koyduu eserini 535 (1140-41) ylnda kaleme aldn belirtmektedir. Ayrca e-ify Resl-i Ekremin peygamberliini inkr eden ve mcizelerine dil uzatanlar iin yazmadn, kitabn Reslullahn davetini kabul edenlerin ona olan sevgisini arttrmak, snnetine daha fazla sarlmalarn salamak ve imanlarn kuvvetlendirmek amacyla telif ettiini sylemektedir (e-if, nr. Abduh Ali Kek, s. 307). Drt blmden meydana gelen eserin birinci blmnde Hz. Peygambere gerekli saygnn gsterilebilmesi iin onun madd ve mnev gzellikleri, Allah katndaki stn yeri ve mcizeleri ele alnmakta; ikinci blmde ona inanp itaat etmenin, onu btn gnlyle sevmenin, kendisine salt selm getirmenin gerei vurgulanmaktadr. Kitabn asl konusunun nc blmde ele alndn, ilk iki blmn buna giri nitelii tadn syleyen mellif burada Resl-i Ekremde bulunabilecek ve kesinlikle bulunmayacak hususlar, Allah Telnn onu gnahlardan ve ktlklerden koruduu gereini ve insan olmas itibariyle yapt eyleri anlatmaktadr. Drdnc blmde Reslullaha dil uzatanlara uygulanacak hkmler incelenmektedir. Her konuya yetlerle ve mfessirlerin bu yetlerle ilgili aklamalaryla balanmakta, ardndan gelen hadislerde ilk hadis senediyle, dierleri senedsiz olarak verilmekte ve zaman zaman limlerin meseleye dair grleri nakledilmektedir. Kd yz ok ynl ilm kiiliiyle konular yet, hadis, slm hukuku, dil ve edebiyat gibi pek ok ynden ilemi, siyer ve megzi, kelm ve tasavvuf ilimlerinin nde gelen limlerinden faydalanmtr. Hadiste Ktb-i Sitte yannda mam Mlik, Ahmed b. Hanbel, Bezzr, Tabern, Eb Sleymn el-Hattb, bn Abdlber enNemer, Ebl-Veld el-Bc; tefsir ilminde bn Cerr etTaber, Ebl-Leys es-Semerkand; tasavvufta Muhammed b. Hseyin es-Slem, Mekk b. Eb Tlib; siyer ve megzde bn shak, Vkd, bn Sad; fkhta zellikle mam Mlik ile Mlik fakihlerinden bn Habb es-Slem, Sahnn, bn Sahnn, bn Abds el-Kayrevn, bnl-Cellb; Arap dili, edebiyat ve kraat ilimlerinde Ali b. Hamza el-Kis, Yahy b. Ziyd el-Ferr, Mberred, Saleb, Zeccc, Niftveyh, Muhammed b. Ahmed el-Ezher ve Rummn; kelm ilminde Ebl-Hasan el-Ear, Bklln, bn Frek ve Eb shak el-sferyn gibi otoritelerden yararlanmtr. Grlerinden en ok faydaland zhidler arasnda Sehl et-Tster, Abdlkerm el-Kueyr zikredilebilir. Kd yz eserinde limlerin farkl grlerini nakletmekle yetinmemekte, bu grler arasnda tercihler yapmaktadr. e-ify melliften pek ok kimse rivayet etmitir. Bunlarn banda olu Muhammed, talebesi bn Zerkn ve eserlerinin ounu kendisinden nakleden bnl-Gz Muhammed b. Hasan el-Ensr es-Sebt; rivayeti Endls, Tunus, Msr, Suriye ve Medinede yaylan Eb Cafer bn Hakem el-Hassr ile Zhir fakihi bn Mad bulunmaktadr. Melliften e-ify iczet yoluyla rivayet edenler arasnda bn Kurkl, bn Bekvl, Eb Bekir bn Eb Cemre de yer almaktadr.

slm Dnyasndaki Yeri. e-if yazld tarihten itibaren slm dnyasnda byk ilgi grm, zerinde erh, hiye, ihtisar ve tercme eklinde pek ok alma yaplm, medreselerde rencilere, camilerde halka okutulmutur. zellikle Kuzey Afrika lkelerinde dman tehlikesine ve hastalklara kar okunmas gelenek halini alm, Muhammed b. Cafer el-Kettnnin belirttiine gre amansz hastalklardan ve fetlerden korunmak iin evlerde e-if bulundurulmutur. Bu detin dier slm lkelerinde de mevcut olup mesel Sultan Abdlhamidin srgnde bulunduu gnlerde anakkale savalarnda zafer kazanlmas iin e-if okuduu kaydedilmektedir (Hlag, s. 243). Eserin Maribde kolayca okunabilmesi iin mushaf czleri gibi otuz cz halinde yaymland ve Cezayirde askerlik grevini yapacak olanlarn a-i Bur ile e-if zerine yemin etme detinin gnmzde srd belirtilmektedir (Trb, s. 327). Eser hakknda takdirkr szler sylenmi, ncelikle mellif eser tamamland zaman, eytann hasedinden atlayacan, mminin kalbinin aydnlanp iinin rahatlayacan ve akl olan herkesin Reslullahn kymetini daha iyi anlayacan kaydetmitir (e-if, nr. Abduh Ali Kek, s. 51, 52). bn Ferhn, Kd yzn e-if ile benzersiz bir eser meydana getirdiini, ayn grte olan Takprizde de vebaya kar e-if okumann faydal olduunu meyihten duyduunu sylemi, e-if erhlerinin en gzelini kaleme alan Ali el-Kr de bu eserin sahasnda yazlan btn kitaplar ihtiva ettiini (eru-if, I, 2), Ktib elebi eserin son derece yararl olduunu ve slm dnyasnda bir benzerine rastlanmadn belirtmi (Kef-unn, II, 1053), e-ifnn en nemli rihlerinden olan ehbeddin el-Hafc eserin ayn zamanda mellifin deerini ortaya koyduunu vurgulamtr. Hintli lim Seyyid Sleyman Nedvnin kaydettiine gre Fransada bulunduu srada arkiyat Massignon kendisine, Avrupallara Hz. Muhammedin stnln anlatmak iin e-ifnn Avrupa dillerinden birine evrilmesinin yeterli olacan sylemitir. Babakanlk Osmanl Arivindeki pek ok belgede kaydedildii zere Osmanl lkesinde if-i erf adyla bilinen esere hem devlet hem halk tarafndan byk ilgi gsterilmi, if-han (if-i erf mukarriri) adyla mderrisler tayin edilmi, ayrca devletin ve vakflarn desteiyle askir-i hnenin ve donanma-y hmyunun selmeti iin Ravza-i Mutahhara bata olmak zere Bb- Serasker, Bb- Fetv, Ftih Camii, Kastamonu Nasrullah Paa Camii, Tarsus Nur Camii gibi pek ok camide if-i erf okunup hatimler yaplmtr (BA, Y.PRK.UM, 69/14; BA, .LM, 3/1318 M2; BA, .DH, 282/17747, 306/19466, 376/24853, 397/26294, 428/28297, 527/36434, 998/78872; BA, HAT, 228/12683; BA, A.MKT.UM, 424/88; BA, A.MKT.NZD, 67/62, 146/98). Hatta ekya ile karlaan Osman Paann zafer elde etmesi iin baz derghlarda kelime-i tevhid yannda if-i erf okutulmu, bunun Enderunda da yaplmasna karar verilmitir (BA, HAT, 55/2543, 29 Z 1215). Eser gnmzde eitli slm lkelerinde ve Trkiyedeki baz camilerde halka okutulmaktadr. eify methetmek iin iirler sylenmi, Ahmed b. Muhammed el-Makkar, bunlarn bir ksmn Ezhrr-riy f abri y adl eserinde bir araya getirmitir. Burada, bn Ebl-sban eserdeki Resl-i Ekremin nbvvet delilleri ve sfatlarna dair bilgileri 315 beyit halinde nazma ektii kasidesi de anlmaldr. if Hadislerinin Deerlendirilmesi. e-ifnn ihtiva ettii 1830 kadar rivayetin bir ksm tenkit edilmitir. Zeheb, Kd yzn en deerli almasnn e-if olduunu belirttikten sonra onun iyi bir muhaddis olmasna ramen eserini hadis tenkidi konusunda bilgisiz bir kimse gibi uydurma rivayetlerle doldurduunu ve kitabnda baz uzak tevillere yer verdiini sylemitir. emseddin es-

Sehv, Zehebnin bu eletirisini ar bulmu, Kd yz gibi byk itibar grm bir lim hakknda daha uygun bir ifadenin kullanlmas gerektiini ifade etmitir (el-ntih f atmi-if li-y, s. 18-19). Muhammed b. Cafer el-Kettn de Zehebnin e-if hakkndaki szlerini isabetli bulmadn kaydetmitir. Kd yzn hadiste bir otorite sayldn belirten Ali el-Kr, e-ifda rastlad baz zayf rivayetleri deerlendirirken Kd yzn bunlarn gvenilir bir senedini grm olabileceini veya zayf hadislerin faziletli ameller hususunda delil saylabileceini belirtmitir (eru-if, II, 91-92). e-if rihlerinden emseddin Muhammed b. Muhammed ed-Delec elOsmnnin eserdeki bir hadisin kaynan bulamadn bildirmesi zerine Ali el-Kr, Bu hadisi byk muhaddislerden olan Kd yzn rivayet etmesi yeterlidir; eer hadisin bir senedi olmasayd onu kitabna almazd demitir (a.g.e., I, 629). erhleri. e-if zerine yazlan pek ok erhten gnmze ulaanlarn bazlar unlardr: 1. Abdullah b. Ahmed et-Ticn, el-Vef f eri (bi-beyni fevidi)-if. Eserin yaklak yars Tunusta Mektebet cmiiz-Zeytnede bulunmaktadr (nr. 1321). 2. Tceddin el-Yemen, el-tif f eri elfi-if (Millet Ktp., Murad Molla, nr. 452; Beyazt Devlet Ktp., nr. 895; Kprl Ktp., nr. 1116; ayrca bk. Brockelmann, GAL Suppl., I, 631). Yemen daha sonra eserini Telul-tif adyla ihtisar etmitir (Kefunn, II, 1054). 3. bn Merzk el-Hatb, eru-if. Eserin be ciltten oluan bir nshas Gotha Herzoglichen Bibliothekte kaytldr (EI [ng.], III, 867). 4. Sbt bnl-Acem, el-Mutef (eltif) f (eri/ab) elfi-if lil-d y. bnl-Acemnin 797de (1395) tamamlad eserin (Sleymaniye Ktp., Damad brhim Paa, nr. 863, vr. 312b) kendi hattyla birer nshas Drl-ktbil-Msriyyede (nr. 1301) ve Kprl Ktphanesindedir (Fzl Ahmed Paa, Yazmalar, nr. 797). Ayrca muhtelif nshalar Millet (Feyzullah Efendi, nr. 876), Topkap Saray Mzesi (III. Ahmed, nr. 442), Sleymaniye (Kadzde Mehmed Efendi, nr. 76; Kl Ali Paa, nr. 194; Damad brhim Paa, Yazmalar, nr. 863; Murad Molla, nr. 453, 457) ve tf Efendi (nr. 472) ktphanelerinde kaytldr. bnl-Kabkb, Sbt bnl-Acemnin erhini Zbdetl-Mutef f tarri (alli) elfi-if adyla ihtisar etmitir (Sleymaniye Ktp., Ayasofya, nr. 586; Yazma Balar, nr. 4333). 5. Nreddin Ali b. Muhammed b. Akbars, Fetu-af li-eri men elfiif. Eserin Sleymaniye (Crullah Efendi, nr. 320; Lleli, nr. 520; Reid Efendi, nr. 143), Hac Selim Aa (nr. 185, 828) ve Millet (Murad Molla, nr. 455-456) ktphanelerinde yazma nshalar vardr. Murad Molla Ktphanesindeki nshann (Murad Molla, nr. 455, 456) rihin hattyla olduu kaydedilmektedir (Brockelmann, GAL Suppl., I, 631). 6. Ebrekn diye anlan Eb Abdullah Muhammed b. Hasan b. Mahlf er-Rid et-Tilimsn, unyet (Bu-yet) ehli-af f eri-if. Ktib elebi rihin ayn ad tayan erhinden birincisinin iki cilt, ikincisinin bir cilt, ncsnn daha kk hacimde olduunu bildirmektedir (Kef-unn, II, 1053). Brockelmann, Ebreknn arb-if adl almasnn bir ksmnn Zhiriyye Ktphanesinde bulunduunu (nr. 41/17) zikretmektedir (GAL Suppl., I, 631); rihin nc almas muhtemelen bu eserdir. 7. mnn, Mzll-af an (al) elfi-if. e-ifnn olduka muhtasar bir hiyesidir (stanbul 1264; e-ifnn kenarnda, I-II, Beyrut 1399/1979, 1409/1988; nr. Abdsselm Muhammed Emn, Beyrut 2000). Sehv, mnnnin bu eseri Sbt bnl-Acemnin elMutefsndan ksaltarak yazdn belirtmektedir (e-avl-lmi, II, 175). 8. Abdullah b. Ahmed b. Sad ez-Zemmr, ul-lebs vel-af an elfi-if. Ahmed Bb et-Tinbkt eserin mellif hattyla olan nshasn grdn sylemekte, yazma nshasnn Fastaki Ss ehrinde Edz kyndeki medresenin ktphanesinde bulunduu kaydedilmektedir (Zirikl, IV, 68). 9. Eb

Abdullah Muhammed b. Ali el-Hasen et-Tilimsn, el-Menhell-af f eri m temessl-cet ileyhi min elfi-if. Ktib elebinin e-if erhlerinin en gzellerinden biri diye niteledii bu iki ciltlik eseri (Kef-unn, II, 1053) Tilimsn 917de (1511) tamamlamtr. Eserin Sleymaniye (Ftih, nr. 838; Pertev Paa, nr. 97; Murad Molla, nr. 451) ve Beyazt Devlet (Veliyyddin Efendi, nr. 673) ktphaneleriyle Mektebetl-Ezherde (nr. 499, hs), iki ciltten oluan bir baka nshas Rabattadr (el-Mektebetl-mme, nr. 340 K, 1316). 10. emseddin Muhammed b. Muhammed ed-Delec el-Osmn, el-I-f li-beyni meni-if. Beyazt Devlet (Merzifonlu Kara Mustafa Paa, nr. 117; Veliyyddin Efendi, nr. 674), tf Efendi (nr. 493), Kayseri Rid Efendi (nr. 170) ktphaneleriyle Rabatta el-Hiznetl-mmede (nr. 1448 , Marib hattyla) nshalar bulunmaktadr (ayrca bk. Brockelmann, GAL Suppl., I, 631). 11. Ali el-Kr, eru-if f uil-Muaf (Reful-af an ti-if). rih eserini Sbt bnl-Acemnin el-Mutef, Delecnin el-If, Muhammed b. Ali et-Tilimsnnin el-Menhell-af, Yemennin el-tifs gibi erhlerden faydalanarak 1011de (1602) Mekkede tamamlam, yararland kaynaklar yer yer tenkit etmitir. Eserin pek ok basks vardr (stanbulda, her biri iki cilt olarak 1264, 1285, 1290, 1299, 1307, 1308, 1309, 1312, 1316, 1319; Bulak 1257 tabasks; I-IV, Kahire 1325-1327, Hafcnin Nesmr-riy ile birlikte; I-V, nr. Haseneyn Muhammed Mahlf, Kahire 1398/1977). 12. mer b. Abdlvehhb el-Urz el-Haleb, Fetul-affr bim ekremallhu bih nebiyyehlmutr. ciltlik bir nshas Sleymaniye Ktphanesinde mevcuttur (Pertev Paa, nr. 99). 13. ehbeddin el-Hafc, Nesmr-riy f eri ifil- y. e-ifnn baz erhlerinin okuyucuyu bktracak kadar uzun ve yanl bilgilerle dolu olduunu syleyen rih, esere ait erhlerin en gzellerinden biri saylan bu almasn 1058de (1648) tamamlamtr. Kitap Bulakta (1257, Ali el-Kr erhiyle birlikte), stanbulda (1267, 1314, 1317), Kahirede (1312-1317, 1325, 1327 [Ali el-Krnin eru-ifs ile birlikte]), Beyrutta (1326, ofset) drt cilt ve Muhammed Abdlkdir At tarafndan alt cilt halinde (Beyrut 1421/2001) neredilmitir. smil b. Abdullah el-skdr Nesmr-riy ihtisar etmitir (Zirikl, I, 318). 14. Ebl-Hasan Ali b. Ahmed el-Fs el-Hurey, Fetul-feyy f eri-if lil y. ki cilt olduu belirtilen eserin bir nshas Rabat Hiznetl-mmede bulunmakta (I. nr. 1701 , II. nr. 13334 ), bir baka nshasnn el-Hiznetl-Kettniyyede olduu kaydedilmektedir (Tihm Rc el-Him, s. 134). 15. dv, elMededl-feyy bi-nri-if lil- y (I-II, Kahire 1276, 1286 [Ahmed b. Hseyin er-Remlnin e-if hiyesiyle birlikte tabasks olarak]). dv, e-ifnn nsha farklarn tesbit edip garb kelimelerini aklad bu almasna bir girile balam, girite Kd yz ile e-ify ksaca tantp eserin mukaddimesinde geen ndir kelimeleri erhetmitir. 16. Eb shak brhim b. Muhammed et-Tdil, eru-if. Bir nshas Rabatta bulunmaktadr (Hiznetl-mme, nr. 2199 ). Muhtasarlar. e-ifnn belli bal muhtasarlar arasnda unlar zikredilebilir: 1. bnl-Briz, Tevu ural-mn f tafli (feili) abbir-ramn (Beyazt Devlet Ktp., Bayezid, nr. 834; Hac Selim Aa Ktp., Aziz Mahmud Hdy, nr. 1050; Diyarbakr l Halk Ktp., nr. 2046; Akseki le Halk Ktp., nr. 173). Eser, bn Kar ehbeddin Ahmed b. mer el-Hrizm tarafndan Nubetn-nuab elml il aler-rteb adyla ihtisar edilmi olup bu muhtasarn bir nshas Drl-ktbizZhiriyyededir (Sre, nr. 37). 2. Muhammed b. Hasan Muhammed el-Mlek, Lbb-if. Bir nshas Tunusta Cmiuz-Zeytnede (II, 267) kaytldr (Brockelmann, GAL Suppl., I, 632). 3. Bennn, Lafu nidil-iy min ezhri nesmir-riy f eri-if lil- y. Eser zerine bir erhi de bulunduu anlalan Bennnnin (Abdlhay el-Kettn, II, 224) muhtasarnn iki nshas

Rabat el-Hiznetl-mmededir (nr. 1456K, Marib yazsyla olan bu nshann ba taraf eksiktir; nr. 1400K). 4. Abdullah b. Ali es-Sveydn, snl-vef bit-tenbhi al ba uil-Muaf. Trb eserin Mektebetl-Ezherde bir nshasnn bulunduunu kaydetmektedir (el- y, s. 326). 5. Ebl-Berekt Mustafa b. Muhammed b. Rahmetullah el-Eyyb. e-ifya yapt erh kadar muhtasarnn da mkemmel olduu belirtilmektedir (Abdlhay el-Kettn, I, 424). 6. Ahmed b. Muhammed es-Selv, tfu ehli-d. e-ifnn hem muhtasar hem erhi mahiyetindedir (Yale University Library, Landberg Collection, nr. 9). e-if zerinde yaplan ihtisar almalar arasnda bnl-Haydrnin e-af bi-tarri-ifs da zikredilebilir. Oflu Hac Mehmed Emin Efendi ifl-mminn adl almasnda eserin muhtevas hakknda bilgi vermi, hemen her konu balndan sz ederek eseri zetlemi, bu zet seksen yedi sayfa halinde baslmtr (stanbul 1304). e-ifdaki hadisleri tahrc etmek zere eserler kaleme alnd ve bn Kutluboann bu konuda bir almas olduu zikredilmekteyse de bu eserlerden gnmze ulaan sadece Sytnin Menhilaf f tarci edi-ifsdr. Syt eserinde, e-ifdaki 1362 hadisin kaynaklarn hfzasna dayanp tesbit etmeye alt iin hadislerin hangi kitaplarda getiini belirtmekle yetinmitir (Kahire, ts., tabask; Hindistan 1275/1858, tabask). Semr Kd, Menhil-afy hadislerin getii yerleri belirleyerek yeniden yaymlamtr (Beyrut 1409/1988). Menhil-afy tamamlamak iin Ebl-Al drs b. Muhammed el-Irk el-Fsnin bir eser yazd kaydedilmektedir (a.g.e., II, 818). e-if hadislerinin riclini tesbit amacyla yaplan almalardan Eb Abdullah Muhammed Kuveysim b. Ali et-Tnisnin Siml-lel f tarfi m bi-if miner-riclinin gnmze kadar geldii bilinmektedir. e-ifda adlar geen kiilerin biyografilerine de yer verilen eserin on ciltten meydana geldii, mellifin kitabn on drt ylda kaleme ald belirtilmektedir. Siml-lelin I. cildi Rabat el-Hiznetl-mmede bulunmakta (nr. 1376K, burada ad Simllel f beyni metemele aleyhi Kitb-if miner-ricl diye kaydedilmekte), dier ciltlerinin de orada olabilecei sylenmektedir (Tihm Rc el-Him, s. 131). Zirikl eserin bir nshasnn Tunus Ahmediyye Ktphanesinde yer aldn zikretmektedir (el-Alm, VII, 11). emseddin esSehv, Tafu metemele aleyhi-if miner-ricl adl bir eser yazdn bildirmektedir (eavl-lmi, VIII, 17). Daha ok IX. (XV.) yzyldan itibaren hadis, siyer, fkh gibi ilimlere dair eserleri talebelerine okutan baz limler, bu eserler iin yaplan hatim merasimlerinde okunmak zere risleler kaleme almlardr. e-ifnn hatim merasimi iin yazlan eserler arasnda bn Nsrddinin Meclis f atmi-if (nr. Abdllatf b. Muhammed el-Cln, Beyrut 1424/2003), emseddin es-Sehvnin el-ntih f atmi-if li-y (nr. Abdllatf b. Muhammed el-Cln, Beyrut 1422/2001) ve erRiy f atmi-if li-y (Medine rif Hikmet Ktp., Mecma, nr. 308), emseddin bn Tolunun yetl-vef f atmi-if (Kef-unn, II, 1194) adl almalar zikredilebilir. Murat Gkalp, Kd Iyz ve e-if Adl Eserinde Peygamber Tasavvuru adyla bir doktora tezi yapmtr (2005, A Sosyal Bilimler Enstits). Hlya akl Kd yaza Gre Peygamberin Dindeki Konumu adl bir yksek lisans tezi hazrlamtr (1998, M Sosyal Bilimler Enstits). Trke Tercmeleri. 1. Hanf brhim Efendi, Hulsatl-vef f erhi-if. Mtercim almasnda byk lde Ali el-Krnin erhinden faydalanarak e-ify tefsir mahiyette tercme etmitir (Bulak 1257; I-II, stanbul 1314-1317). 2. Bursal Abdurrahman Darr, Tercme-i if-i erf.

Abdurrahman Darrin muhtasar bir ekilde tercme ettiini syledii eserin (vr. 1b) bir nshas Ktahya Vahd Paa Ktphanesindedir (nr. 1245). 3. eyhlislm Ebishakzde shak Efendi, elstif f tercemeti-if. 1140ta (1727) Trkeye evrildii ve Arapa metni yer almad halde otuz cz hacminde olduu belirtilen eserin (Hanfzde, s. 550) baz nshalar Topkap Saray Mzesi (Emanet Hazinesi, nr. 656) ve Sleymaniye (Lleli, nr. 397) ktphaneleriyle stanbul Arkeoloji Mzesi Ktphanesinde (nr. 93) kaytldr (ayrca bk. DA, XXII, 531). 4. Mderris Seyyid Muhammed Lbb, Tercemet-if f emili shibil-stf. 1161 (1748) ylnda Drssade Aas Maktul Beir Aa adna tercme edilmi olup (Hanfzde, s. 550) bir nshas Tire le Halk Ktphanesinde kaytldr (Necip Paa, nr. 126). 5. Tlib Hocazde shak Necib Kars, Tercme-i if-i erf. Yazma nshalarndan biri Sleymaniye Ktphanesinde (Pertev Paa, nr. 59, 60), dieri Mill Ktphanededir (nr. 4900). 6. Kprll Ali Rza Doksenyedi, Aklamal ifi erf Tercemesi. Mtercim eserin birinci blmnn yaklak yarsn her biri 150-170 sayfadan oluan drt kitap halinde yaymlam (Eskiehir, stanbul 1946-1949), dipnotlarda baz terimleri aklam, baz olaylar hakknda bilgi vermi, yer yer kendi iirlerini de eklemitir. Tercmesinin nsznde eify on kitapta tamamlayacan syleyen mtercimin almasn bitiremedii anlalmaktadr. eify Naim Erdoan, Hseyin S. Erdoan (stanbul 1977) ve Suat Cebeci de (Ankara 1992) Trkeye evirmitir. ie Abdurrahman (Aisha Abdarrahman) Bewley e-ify Muhammad Messenger of Allah (Ash-Shifa of Qadi Iyad) adyla ngilizceye tercme etmitir (Grenada, Spain 1991). e-if bilindii kadaryla stanbulda 1264 (1848) ve 1290da (1873) (I-II, Ysuf b. Muhammed Ebs-Sudun tashihiyle) tabask olarak neredilmitir. Eserin yine stanbulda (I-II, 1295) Mustafa Rkmn hattyla harekeli olarak Muharrem Efendi Matbaasnda basld belirtilen nshasnn, hayatnda be adet e-if yazd belirtilen (DA, II, 117) Ahmed Rkm Efendiye ait olabilecei akla gelmektedir. Eser ayrca Kahirede (1276 [dvnin tashihiyle], 1295, 1312, 1322, 1329, 1369/1950), Bombayda (1276), Caunprda (1877), Fasta (I-II, 1305, 1313) yaymlanmtr. eifnn ilm neirleri arasnda Muhammed Karaali v.dr. (I-II, Dmak 1392/1972-1973, 1398/1978), Ali Muhammed el-Bicv (I-II, Kahire 1397/1977; Beyrut 1984) ve Abduh Ali Kekin (Beyrut-Dmak 1420/2000) almalar zikredilebilir.

BBLYOGRAFYA

Kd yz, e-if bi-tarfi uil-Muaf (nr. Ali M. el-Bicv), Kahire 1977, I-II; a.e. (nr. Abduh Ali Kek), Beyrut-Dmak 1420/2000; Zeheb, Almn-nbel, XX, 216; bn Ferhn, edDbcl-mheb, II, 49; Sehv, e-avl-lmi, II, 175; VIII, 17; a.mlf., el-ntih f atmi-if li-y (nr. Abdllatf Muhammed el-Cln), Beyrut 1422/2001, neredenin girii, s. 3-23; Takprizde, Miftus-sade, II, 149; Ali el-Kr, eru-if f uil-Muaf, stanbul 1285, I, 2, 629; II, 91-92; Ahmed b. Muhammed el-Makkar, Ezhrr-riy (nr. Sad Ahmed Arb Muhammed b. Tvt), Rabat 1398/1978, IV, 271-309; Kef-unn, II, 1053, 1054, 1194, 1884; ehbeddin el-Hafc, Nesmr-riy f eri ifil- y (nr. M. Abdlkadir At), Beyrut 1421/2001, I, 11; Brockelmann, GAL, I, 455; Suppl., I, 630-632; ul-meknn, I, 52; Ahmed Hanifzde, sr- Nev: Nova Opera (nr. G. Fluegel), [bask yeri ve tarihi yok], s. 550; Kett-n, er-

Risletl-msterafe, s. 106; Seyyid Sleyman Nedv, Hz. Muhammed Aleyhisselm Hakknda Konferanslar (trc. Osman Keskiolu), Ankara 1967, s. 83; Abdlhay el-Kettn, Fihrisl-fehris, I, 424; II, 224, 800, 818; Zirikl, el-Alm (Fethullah), I, 318; IV, 68, 125; VII, 11; Tihm Rc Him, el- y el-luav min illi adi mmi Zer, Drlbeyz 1985, s. 79-142; Halil brahim Kutlay, el-mm Al el-r ve eeruh f ilmil-ad, Beyrut 1408/1987, s. 367-374; Ber Ali Hamed et-Trb, el- y ve chdh f ilmeyil-ad rivyeten ve diryeten, Beyrut 1418/1997, s. 301-332; Metin Hlag, Sultan kinci Abdlhamidin Srgn Gnleri, stanbul 2003, s. 243; Muhammed Menn, Kitb-if lil- y, el-Menhil, sy. 22, Rabat 1402/1982, s. 305-423; M. Hadj-Sadok, Ibn Marz, EI (ng.), III, 867; smail Durmu, bn Ebl-sba, DA, XIX, 467; Saffet Kse, bn Merzk el-Hatb, a.e., XX, 187; Tayyar Altkula, bnl-Briz, a.e., XX, 526. M. Yaar Kandemir

F bint ABDULLAH
() mm Sleymn e-if (Leyl) bint Abdillh b. Abdiems el-Adeviyye el-Kureiyye (. 20/641 civar) Kadn sahb. Mekkede dodu. Kureyin Adoullar kolundan olup Hz. merle akrabal vardr. Asl ismi Leyl iken hastalar tedavi konusundaki bilgisi ve bu alanda yapt hizmetler sebebiyle if diye tannd. Chiliye devrinde de iyilik severlii ve gzel ahlkyla bilinen if, slmn ilk yllarnda mslman oldu. lk iman edenlerle birlikte mriklerin eziyetlerine katland. Mekke dneminde nce Eb Hasme b. Huzeyfe, daha sonra onun kardei Merzk ile evlendi. Eb Hasme ile evliliinden Sleyman, Merzktan Eb Hakm knyesiyle bilinen bir olu dodu. Ayrca bir de kz olmutur. Medineye ilk hicret edenler arasnda yer alan if, olu Sleyman ile birlikte Hz. Peygamberin kendisine tahsis ettii bir eve yerleti. Okuma yazma bilen az saydaki kadnlardan biri olduu iin zellikle kadnlara ynelik eitim faaliyetleri yrtt. Resl-i Ekremin hanm Hafsaya da okuma yazma retti. if, Chiliye devrinde nemle denen bir cilt hastaln rukye yoluyla (dua okuyarak) tedavi ederdi. slmiyet gelince bu tedavi yntemini brakt. Ancak hastalarn srar zerine duasn Reslullaha okuduu, Reslullahn da ona irke gtren bir sz ve davran iermedii srece rukye yapmakta bir saknca bulunmadn belirttii, hatta ei Hafsaya bu tedavi yntemini de retmesini tavsiye ettii rivayet edilir (Tabern, XXIV, 316). if, Hafsann hem retmeni olmas hem de aralarnda akrabalk ba bulunmas sebebiyle onun yanna ska urar, Resl-i Ekremin dier hanmlarn da ziyaret ederdi. Reslullah da ify ve ailesini zaman zaman grmeye gider, hatta onlarn evinde istirahat edip kaylle yapard. if, Hz. Peygamber evlerine geldiinde istirahat etmesi iin bir yatakla bir araf hazrlayp ona tahsis etmiti. Kendisinden sonra gelen aile fertleri bu yata saklam, Emevler dneminde Mervn b. Hakem yata ifnn torunlarndan satn almtr. Hz. Eb Bekir ve mer hilfetleri dneminde ifya deer verirdi; Hz. mer onu evinde ziyaret eder, kendisiyle istiarede bulunur ve ona birtakm grevler teklif ederdi. Hatta olu Sleymann sabah namaznda cemaate devam etmediini grnce ifnn evine gitmi ve bunun sebebini sormutu (el-Muva, altl-cema, 7). Daha sonra ifnn da cemaate devam konusu zerinde durduu, bir mazereti sebebiyle cemaate katlamayan damad rahbl b. Haseneyi azarlad zikredilmitir (bn Hacer, el-be, VII, 729). Bir defasnda if yolda ar ar yryp yava sesle konuan adamlarn kim olduunu sormu, onlarn zhd sahibi kimseler olduunu renince, kendisi de bid ve zhid olan merin sesini duyuracak ekilde konutuunu ve hzl hzl yrdn hatrlatarak onlar uyarmt (bn Sad, III, 290). ifnn Hz. mer (bir rivayete gre Resl-i Ekrem) tarafndan kadnlarn devam ettii Medine pazarna esnaf denetlemekle grevlendirildii nakledilir (Kettn, I, 195, 449). Onun emrl-mminn unvannn Hz. mer iin ilk defa nasl kullanldn rivayet etmesi (Tabern, I, 64) devlet ilerine de ilgi duyduunu gstermektedir. Akll, bilgili, grg sahibi ve becerikli bir hanm olan if, Hz. merin hilfeti

dneminde Medinede vefat etti. Kaynaklarda Hafsaya yazy ve rukyeyi retmekle grevlendirilmesi, en faziletli ameller, yamur duas, haccn fazileti, cemaatle namazn nemi ve kadnlarn mescidde cemaatle namaza katlmalar gibi konularda if bint Abdullahtan nakledilen on iki rivayet yer almaktadr (bn Hazm, s. 149). Resl-i Ekreme ve Hz. mere dayanan bu rivayetler olu Sleyman b. Eb Hasme, torunlar Eb Bekir ile Osman b. Sleyman, Hafsa, Eb Seleme b. Abdurrahman ve hizmetisi Eb shak tarafndan nakledilmitir.

BBLYOGRAFYA

bn Sad, e-abat, III, 290; VIII, 268; Musab b. Abdullah ez-Zbeyr, Neseb urey (nr. E. Lvi-Provenal), Kahire, ts. (Drl-marif), s. 368; Tabern, el-Muceml-kebr (nr. Hamd Abdlmecd es-Selef), Beyrut 1405/1985, I, 64; XXIV, 312-317; bn Hazm, Esm-abetirruvt (nr. Seyyid Kesrev Hasan), Beyrut 1412/1992, s. 149; bn Abdlber, el-stb (Bicv), IV, 1868-1870; bnl-Esr, sdl-be, VII, 162-163; bn Hacer, el-be (Bicv), VII, 727-729; a.mlf., Tehbt-Tehb, Beyrut 1404/1984, XII, 457; Mehmet Zihni, Mehrn-nis (haz. Bedreddin etiner), stanbul 1982, I, 400; Kehhle, Almn-nis, II, 300-301; M. Sad Mbeyyaz, Mevsat ayti-abiyyt, dlib-Suriye 1410/1990, s. 487-488; Ahmed Hall Cuma, Nis min arin-nbvve, Beyrut 1412/1992, I, 231-240; M. Abdlhay el-Kettn, Hz. Peygamberin Ynetimi: et-Tertbul-idriyye (trc. Ahmet zel), stanbul 2003, I, 188, 195, 449; Cengiz Kallek, Hisbe, DA, XVIII, 135. Aynur Uraler

FHNE
(bk. BMRSTAN).

Fl-GALL
() mml-Haremeyn el-Cveynnin (. 478/1085) Tevrat ve ncilin tahrifine dair rislesi. Tam ad ifl-all f beyni m vaaa fit-Tevrt vel-ncl minet-tebdl eklinde yazma nshalarn banda mellifin ismiyle birlikte kaydedilmi (Sleymaniye Ktp., Ayasofya, nr. 2246, vr. 55a; nr. 2247/2), sonunda ise mstensihe ait bir ksaltma olduu tahmin edilen ifl-all f beyni vuit-tebdl ismi yazlmtr (nr. 2246, vr. 71a; nr. 2247, vr. 107a). Mellif kitabn adn dorudan zikretmemise de metinde if lil-all terkibi yer almaktadr (s. 7, 41). Brockelmann, nshalarn bulunduu mecmualarn kapak sayfasndaki kaytlar sebebiyle eseri Gazzlnin zaten kendisine nisbeti tartmal olan er-Reddl-cemli zannetmi (GAL Suppl., I, 747), sonraki kaytlarnda ise dorusunu yazmtr (a.g.e., I, 673). Cveyn ve eserlerinden bahseden kaynaklarda kitabn adna rastlanmamaktadr. Byk Seluklu Veziri Amdlmlk el-Kndrnin Earlie kar baskc tutumu yznden Nburu terkederek (445/1053) bir sre Badatta ikamet eden Cveynnin, blgenin ileri gelen limleriyle ilm sohbetlerde bulunmasnn yan sra orada yaayan yahudi ve hristiyan din adamlar ile slm limleri arasndaki tartmalara da ilgi duyduu ve bu eseri muhtemelen o dnemde kaleme ald belirtilmektedir (Allard, s. 10-11; Gaudel, I, 120). Rislenin muhtevasn bir mukaddimeden sonra iki blm halinde ele almak mmkndr. Mukaddimede Tevrat ve ncil metinlerinin tahrifi (tebdil) meselesi, her iki metinde Hz. Peygamberden bahsedildii Kurn- Kermde aka bildirilmesine ramen (el-Arf 7/157; es-Saf 61/6) yahudi ve hristiyanlarn bunu inkr ettikleri, ayrca onlarn birbirlerini kutsal metinlerini tahrif etmekle suladklar halde slm limlerince ileri srlen tahrif olayn kabul etmedikleri belirtilmektedir. Hz. Muhammedin nbvvetinin nceki kutsal metinlerde mjdelenmesi ve Kitb- Mukaddesin tahrifi meselesine Cveyn sadece deinmekle yetinmi, Kitb- Mukaddesin tahrifini metnin kayda geirilmesi tarihi ve muhtevasyla ilgili olarak yapt mukayeselerle ispat etmeye almtr. Cveyn eserin birinci blmnde, Bbil Kral Buhtunnasr (Nebukadnezzar) tarafndan Sleyman Mbedinin yklp sriloullarndan ounluu lim olan Yehuda halknn Bbile srgn edilmesi dneminde (m.. 586-538) ellerindeki kutsal metinlerin kaybolduunu ve srgnden sonra Tevratn yazc Ezra tarafndan yeniden yazldn belirtir. Ayrca hristiyanlarn, ellerindeki Tevrat metinlerinin s Meshin geliini mjdeledii, fakat yahudilerin bunu inkr etmek iin kendi metinlerini deitirdikleri eklindeki iddialarn kaydeder. Ardndan yahudilerin, Meshin geliine dair haberleri Hz. snn yaad zaman olan insanln yedinci dnemine denk gelecek ekilde hristiyanlar tarafndan Tevrat metinlerine eklendii ynndeki iddialarn zikreder ve her iki tarafn birbirini tahrifle sulamasnn kendi tezini doruladna dikkat eker. Cveynnin zerinde durduu dier bir husus, yahudi (brnce metin) ve hristiyanlarn (Greke Yetmiler tercmesi) ellerinde bulunan metinler arasnda zellikle Tekvn kitabnda yer alan (5/3-32; 11/10-26), Hz. demin ocuklarndan Patriyarklara kadarki dnemde yaayan nemli ahsiyetlerin soy ktkleri ve yalaryla ilgili eliik bilgilerdir. Cveyn, Smirlerin Tevrat metninde de farkllklarn bulunduunu ifade eder.

Eserin ikinci blmnde ncilin tahrifi meselesini ele alan Cveyn, ncil yazarlarnn, metinlerini Hz. snn ge ykseltilmesinden sonra farkl zamanlarda kaleme aldklarn bizzat kendilerinin ifade ettiklerini belirttikten sonra onlarn naklettikleri bilgileri koruma hususunda hassas davranmamalar yznden zamanla baka deiikliklerin de meydana geldiini kaydeder. nciller arasndaki farkllk ve elikiler zerinde durarak Hz. snn soy ktnn ncillerde hatal ve birbirinden farkl biimde yazldn syler (Matta, 1/1-17; Luka, 3/23-38). Rhulkudsn ilhamyla kaleme alndna inanlan metinlerdeki bu tr problemlerin varl onlarn gvenilirliini ortadan kaldracak niteliktedir. Cveyn ayrca ncil mfessirlerinin, Hz. snn atalar iin e anlaml isimlerin kullanlmas dolaysyla soy kt kaytlarnda hatalar olutuu eklindeki aklamalarn da ikna edici bulmaz. Hz. snn Petrusa syledii, Horoz iki defa tmeden sen beni defa inkr edeceksin eklindeki szyle muhakeme edilmek zere yakalanaca geceyi haber vermesi (kr. Matta, 27/75; Luka, 22/34, 54-60; Yuhanna, 13, 38), havrileriyle beraber Kudse yaklatklarnda havrilerinden ikisini gnderip onlardan binek getirmelerini istemesi (kr. Matta, 21/1-7; Markos, 11/1-5), armha gerilmesi esnasnda orada bulunan iki hrszla s arasnda bir konumann gemesi (kr. Matta, 27/39-40, 44; Luka, 23/39-43), armha gerildiinde mbedin perdesinin yukardan aa kadar ikiye ayrlmas (Markos, 15/38; Luka, 13, 45), Mattann ifadesiyle yerin sarslp kayalarn yarlmas, kabirlerin alp uykuda olan nice mukaddeslerin cesetlerinin kyam etmesi (27/51-53) gibi olaylarn ncillerde eksik veya eliik olarak kaydedildiine dikkat eker. Kitabn sonunda Cveyn tarih bilgiler yannda Tevrat ve ncil metinleri incelendiinde dalgnlk, unutma veya metnin gerei gibi muhafaza edilememesi eklinde de olsa bu metinlerde tahrifin gerekletiini tekrar vurgulamaktadr. slm limleri arasnda, Ehl-i kitabn kutsal metinlerinde yorum ve tercmeden kaynaklanan mnaya ynelik tahrifin gerekletiini kabul edenlerin bulunduu belirtilse de bu konudaki yaygn kabul tahrifin metinlerde gerekletii ynndedir (Adang, s. 223-224; EI [ng.], X, 111-112). Tahrif meselesi Ehl-i kitaba kar yazlan reddiyelerde daha nce ele alnm olmakla birlikte problemi sistematik biimde ilk defa bn Hazm ortaya koymutur. bn Hazm yahudilerin elindeki Tevrat ile Smirlerin Tevratnn farkl olduunu, Hz. Msdan ok sonra Tevratn Ezra tarafndan yeniden kaleme alndn belirterek tahrifi Tevrattan ald metinlerle ortaya koymaya alm (el-Fal, I, 201-285), Tevrat ve ncil metinleri yannda Ahd-i Cedd metinleri arasndaki elikilere iaret edip bunlarn asllarnn korunamadn ifade etmitir (a.g.e., II, 213-217). Cveynnin ifl-alli ise Hz. Muhammedin nbvvetinin nceki kutsal metinlerde haber verildii gereinden hareketle sadece Tevrat ve ncil metinlerinin tahrifi meselesinin ele alnd ilk reddiyedir. Sistematik bir muhtevaya sahip bulunan eserde Cveyn tezini metinlerin tarihiyle ilgili bilgiler yannda bunlarn i tutarll, nshalar/kitaplar arasndaki farkllk ve elikilerden hareketle ispat etme yoluna gitmitir. Onun slbunun bn Hazmnki kadar sert olmad, sadece mantk doruluu hedefledii belirtilmektedir (Gaudel, I, 121). Cveynye yahudi ve hristiyan kutsal metinlerine slmn vahiy anlayyla yaklat, nshalar arasndaki farklar tahrif sebebi olarak kulland, zellikle eitli ncil metinlerindeki farkllklarn izahn mmkn klan, Hristiyanlktaki Tanrnn vahyedilmi mesaj ile kutsal ruhun ilhamyla kaleme alnan metinler arasnda bir ayrma gitmedii eklinde eletiriler yneltilmitir (a.g.e., I, 122). Ancak Cveyn vahiy veya ilham kaynakl olduu kabul edilen metinleri i henk ve mantk tutarllk asndan ele almaktadr. Nitekim son dnemde hristiyanlarn Kitb- Mukaddese uyguladklar metin tenkidi almalarnn slm limleri tarafndan tahrif tezlerini desteklemek iin

kullanldna dikkat ekilmektedir (EI [ng.], X, 111-112). Bilinen iki nshas da Sleymaniye Ktphanesinde bulunan eseri Michel Allard Franszcaya evirerek yaymlam (Textes apologtiques de uwain iinde, Beyrouht 1968, s. 38-83), Ahmed Hicz es-Sekk da bir nshasn (Sleymaniye Ktp., Ayasofya, nr. 2247) esas alarak eseri neretmitir (bk. bibl.).

BBLYOGRAFYA

mml-Haremeyn el-Cveyn, ifl-all (nr. Ahmed Hicz es-Sekk), Kahire 1399/1979; bn Hazm, el-Fal, I, 201-285; II, 213-217; M. Allard, Textes apologtiques de uwain, Beyrouth 1968; C. Adang, Muslim Writers on Judaism and the Hebrew Bible: From Ibn Rabban to Ibn Hazm, Leiden 1996, s. 223-224; J. M. Gaudel, Encounter and Clashes: Islam and Christianity in History, Rome 2000, I, 120-122; Brockelmann, GAL Suppl., I, 673, 747; Hava Lazarus-Yafeh, Tarf, EI (ng.), X, 111-112. Ramazan Bier

Fl-GALL
() Gazzlnin (. 505/1111) illet nazariyesine dair fkh usul eseri. Tam ad ifl-all f beyni-ebeh vel-mul ve meslikit-tall olan eser fkh kyasn en temel konusunu tekil eden illet nazariyesine tahsis edilmitir. Kaynaklarda Bkllnnin el-Akm vel-ilel adl bir eserinden sz edilirse de muhtevasnn fkh usulyle snrl olup olmad bilinmediinden ifl-all, illet nazariyesini mstakil ekilde ilemesi ynyle fkh usul tarihinde benzersiz bir yere sahiptir. Eserin yazl tarihi tam olarak bilinmemekle birlikte elMenlden sonra ve el-Mstafdan nce kaleme alnd kesindir. Gazzl bu kitabn, hocas Cveynnin yntemine gre yazlan eserlerde eksik ve yetersiz ilenen, fakat mnazaralarda kendisine ihtiya duyulan kyas konularn akla kavuturma ve zellikle ilim evrelerinde Hanef fakihi Debsnin eserlerinden geliigzel yaplagelen nakilleri inceleyip tartma amacyla kaleme aldn belirtir (ifl-all, s. 8-9, 16, 207). Bu konudaki ifadelerinden mellifin, eserini Badattaki mderrislik vazifesine balamadan nce Nburda kaleme ald anlalmaktadr. Gazzl eserini telif ederken ilim evrelerinde sregelen tartmalarn yan sra ok sayda yazl kaynaktan yararlanm olmakla birlikte ifl-all zerinde eserin etkisi aka grlr. Bunlardan ilki Cveynnin el-Burhn olup Gazzl burada yer alan maslahatla ilgili grleri esas alp gelitirmitir; konusu bakmndan bu iki eser arasndaki sreklilik bellidir. kinci eser, bata tenbih ve ima metoduyla ilgili ksmlar olmak zere illeti tesbit metotlar konusunda baz grlerini ve tasniflerini benimsedii Ebl-Hseyin el-Basrnin el-Mutemedidir. Dieri Tavml-edille olup Gazzl, Debsnin bu eserdeki illeti tesbit metotlaryla ilgili grlerinden yola km ve onun zellikle tard metodunu kabul edenlere ynelttii eletirileri cevaplandrmaya almtr. Yazl Gazzlnin mantk ilmiyle ilgili incelemeleri ve eserleri ncesine rastlad iin iflallde mantktan ziyade cedel eserlerinin etkili olduu ve cedel terimlerinin kullanld grlr. Ancak fakihlerin nakl deil kyas saydklar meselelerde kullanlan tr delilin (burhn- itill, burhn- istidll, burhn- hulf) ele alnd ksmda (s. 435-455) mantk ilmindeki burhan metodunun etkilerini grmek mmkndr. ifl-all, bilhassa kyas kabul edenler arasndaki tartmalar dikkate alnarak yazldndan genel usul eserlerindeki kyas blmlerinden farkl olarak kyasn ispatyla ilgili zel bir balk iermemektedir. Kyas, illet ve dellet terimleri hakknda ksa aklamalarn yapld bir mukaddimenin ardndan be blme ayrlan eserin ilk ve en uzun blm illeti tesbit metotlarna ayrlmtr (s. 23-455). kinci blm illetle hkm arasndaki ilikiye (s. 456-599), dier blm ise srasyla hkm (s. 600-634), asl (s. 635-672) ve fer (s. 673-679) konularna tahsis edilmitir. nceledii konular eitli tanmlar, tahliller, delillerle ve ok sayda rnekle aklamas bakmndan retici zellie sahip olan eserde Gazzlnin meseleleri ayrntl biimde ileme yntemini benimsedii ve arlkl ekilde mnazara slbunu kulland grlr. Gazzl, el-Mstafda illetle ilgili konular ounlukla ifl-allden zetlemi olmakla

birlikte aralarnda baz nemli farkllklar da vardr. ncelikle ifl-allde sk sk atf yaplan cedel ve mnazara konular el-Mstafda neredeyse tamamen darda braklmtr. Daha da nemlisi, Gazzlnin ilkinden farkl ekilde el-Mstafda akl illet nazariyesini ve buna benzetilerek gelitirilen tesbit metotlarn btnyle bir kenara brakm olmasdr. ifl-allde sahih olarak grd tard ve aks metodunu el-Mstafda fsid diye nitelendirmi, te yandan ilkinde tard ile tard-aks metodu arasnda bir mertebede grd ebehi ikinci eserde mnasebet metodu ierisinde ele almtr. Bu tr farkllklar Gazzlnin usul alanndaki fikr geliimine dair bir rnek tekil etmekle beraber iki eser arasnda gerek hkm nazariyesi gerekse illetin mahiyeti, nas, icm ve mnasebet metotlar gibi illetle ilgili dier konular bakmndan bir tutarllk bulunduu gzden kamamaktadr. Pek ok yazma nshas bulunan eser zerinde Hamed el-Kebs tarafndan bir doktora almas gerekletirilmi (1969, Ezher niversitesi), ancak ksa bir mukaddime dnda inceleme blmne yer verilmeksizin sadece tahkik ksm yaymlanmtr (Badat 1971). Kitap ayrca Zekeriyy Umeyrt tarafndan baz notlar eklenerek tahkiksiz ekilde neredilmitir (Beyrut 1999).

BBLYOGRAFYA

Gazzl, ifl-all (nr. Hamed el-Kebs), Badad 1391/1971; Kef-unn, II, 1051; Brockelmann, GAL Suppl., I, 754; Tuncay Baolu, Hicr Beinci Asr Fkh Usl Eserlerinde llet Tartmalar (doktora tezi, 2001), M Sosyal Bilimler Enstits; Wael b.Hallaq, Ul al-Fiqh: Beyond Tradition, Journal of Islamic Studies, III, Oxford 1992, s. 172-202 (ayn makale iin bk. Wael B. Hallaq, Law and Legal Theory in Classical and Medieval Islam, London 1995, s. 188-190). Tuncay Baolu

Fs-SL
() bn Haldnun (. 808/1406) tasavvuf konusundaki eseri. XIV. yzyln ikinci yarsnda, bir eyhe balanmadan kitaplarla yetinerek tasavvuf hayat yaamann mmkn olup olmad konusunda Endls limleri arasnda bir tartma km (ifs-sil, s. 35), bunun zerine brhim b. Ms e-tb, Maribin tannm limlerine birer mektup gndererek bu konudaki dncelerini sormutu (bu soruya bn Abbd er-Rund ile Ebl-Abbas el-Kabbbn verdikleri cevaplar iin bk. ifs-sil, tekmile ksm, s. 111-134). Sz konusu mesele kendisine sorulmad halde bn Haldn, 1372-1374 yllarnda konuyla ilgili olarak tam ad ifs-sil litehbil-mesil olan bu eserini kaleme almtr. Mellif, tasavvufun temelini tekil eden kalple ilgili fiillerin bedenle ilgili fiillere nisbetle nemini vurguladktan sonra tasavvufun ortaya k ve geliimi hakknda ksa bilgiler verir. Ona gre bu meselenin doru anlalabilmesi iin ruh, nefis, akl ve kalbin, bazan da rabbn latife denilen eyin ne olduu, ruhun kendisine yaraan kemali nasl kazanaca ve sayesinde kemale erdii ilim ve irfana nasl ulaaca, saadetin anlam, dereceleri ve elde edilmesinin gereklilii, kefin neticesi olan mrifetin zevki ve bunun mertebeleri konusuna aklk getirmek gerekir. Mahede ve kef ile mrifete eritiini kabul etmekle beraber Kueyrnin er-Rislesindeki, Hak zuhur edince halk mahvolur ifadesini nakledip bunun sakncalarna iaret eden bn Hal-dn (ifs-sil, s. 32), en mkemmel ekilde hirette gerekleecek olan ilh tecelliyi (ryetullah) bu dnyada gerekletirmeye abalamann hem zor hem de mahzurlu olduunu syler. bn Haldn tasavvufta imsak, riyzet ve mchede gibi terimlerle ifade edilen nefis terbiyesinin trnden (takv mchedesi, istikamet mchedesi, kef ve ttl mchedesi) bahseder. Takv sahibi olabilmek iin mchedenin farz olduunu, ancak bunun iin bir eyhe balanmak gerekmediini, bunun art ve hkmlerinin kitaplardan yahut hocalardan renilebileceini belirtir. Ona gre istikamet sahibi olmak amacyla yaplan mchede ve nefis terbiyesi takv iin yaplan mchedenin daha ileri seviyesi ve daha mkemmel eklidir. Maksat ahlkta kemale erimek iin her hususta ly ve dengeyi korumak, Hz. Peygamberi rnek alp Kuran ahlkyla ahlklanmaktr. Mchede mminlere farz klnmamakla birlikte faydal ve lzumludur, yaplmas bir fazilettir. Bu mchede iin bir eyhe balanmak zaruri deilse bile son derece gereklidir. nk slikin nefsindeki kt huylar bilmesi ve bunlar kendi kendine tedavi etmesi gtr. stikamet sahibi olmak iin mchede yapmann iki artndan biri riyzet/ile, dieri gl bir iradedir. Kef ve ttl maksadyla mchedede ise asl ama slikin bedenle ilgili btn niteliklerden ayrlmas ve arnmasdr. Bu mchede usul ve artlarna uygun biimde gerekletirilirse gayba ait baz hususlar kef ve onlara ttl mmkn olabilir; lmden sonra grlecek eylerin bir ksm bu dnyada grlebilir. Fakat mchede yoluna girmek ne farz ne de fazilettir, aksine kerhet derecesinde sakncaldr. Allah ve resul bu mchedeyi emir ve tavsiye etmedii gibi bir tr ruhbanlk olan bu mchede konusunda uyarda bulunulmutur. bn Haldn, aslnn Kuran ve Snnette olduunu syledii sz konusu mchedenin sadece neb ve resuller iin mer sayldn, zira onlarn bu mchedenin hakkn vermeye ve gereklerini yerine getirmeye doutan yetenekli bulunduklarn ifade eder. Bununla beraber bu yolu tutanlarn takv sahibi olup istikamet mchedesini usulne uygun biimde

gerekletirmeleri, kmil bir mride kaytsz artsz balanmalar, ile ekerek btn kt huylardan arnmalar, beden bakmndan l, ruh bakmndan diri olmalar, samimi ve gl bir iradeye sahip bulunmalar gerektiini belirtmektedir (s. 39-43). artlarna tamamyla uymadan bu yolu tutmann zndkla ve mlhidlie sebep olacan belirten bn Haldn baz sflerin kef ile bilgi elde etme yoluna girdiklerini ve bunlarn iki yol izlediklerini syler. Birincisi tecell, mezhir, esm ve hadart ehlinin yolu olup garip bir felsef yoldur. bnlFrz, bn Berrecn, Ebl-Ksm bn Ks, Ahmed b. Ali el-Bn, Muhyiddin bnl-Arab, bn Sevdekn gibi sfler bu yolu tutmulardr. Bunlar iin varln ortaya k ve mertebeleri nemlidir. Genellikle vahdet-i vcd terimiyle ifade edilen bu gr anlatmak amacyla kullanlan terimler mulak, kavramlar karmaktr. Bunlarn varlk hakkndaki grleri filozoflarn ayn konudaki grlerine benzer. bn Haldna gre ikinci yol ncekinden daha garip, anlalmas daha zor, akl erevesinde aklanmas daha gtr. bnd-Dahhk ve bn Sebn gibi mutasavvflar mutlak vahdet denilen bu yolu tutmular, harf ve saylardaki srlardan bahsetmiler, bunlarda bulunduuna inandklar tabiat st kuvvetlere dayanarak tabiat etkilemenin imknna inanmlardr. Bu yolu tutanlardan Hallc- Mansrun eriat ehlinin fetvasyla katledilmesinin gerekesi onun kfir olduuna inanmalardr. Muhammed b. Adlgan Hasan ve Ali Abdlvhid Vf gibi mellifler eserlerinin bir listesini veren bn Haldnun ifs-silden bahsetmediine, ayrca bnl-Hatb gibi onun ada olan melliflerin de bu eseri zikretmediklerine dikkat ekerek ifs-silin Muaddime mellifi bn Haldna deil Haldnoullarndan Eb Bekir Muhammed b. Haldna ait olduunu ileri srmlerdir (Muaddime, neredenin girii, I, 152). Muhsin Mehd, Abdurrahman Bedev, Muhammed b. Tvt et-Tanc ve Ignace Abdo Khalif ise eserin Muaddime yazar bn Haldna ait bulunduu kanaatindedir. Bunlara gre Muaddime ile ifs-sildeki fikirler arasnda grlen ve fazla nemli saylmayan farklar bn Haldnun meseleyi ifs-silde bir mft, Muaddimede ise bir sosyal bilimci ve kltr tarihisi gibi ele alm olmasndan kaynaklanmaktadr. Muhammed b. Tvt et-Tancnin ifs-sil nerinin ek blmne koyduu, bn Haldna aidiyeti kabul edilen bir fetvada (s. 110-111) biri ilk sflere, dieri sonraki mutasavvflardan bazlarna ait olmak zere tasavvufta iki yolun bulunduundan, birinci yolun slma uygunluundan, ikinci yolun ise bidatlarla dolu olduundan bahsedilmekte, bu yolu tutan bn Berrecn, bn Sebn ve Muhyiddin bnl-Arab gibi mutasavvflarn kitaplarnn kfre gtrecek szler ierdii kaydedildikten sonra Ful-ikem ve el-Fttl-Mekkiyye gibi eserlerin yaklarak veya suya atlarak yok edilmesi gerektii belirtilmektedir. bn Haldn, Muaddimenin gayb bilenler ve tasavvuf blmlerinde mutasavvflar hakknda daha lml ifadeler kullanmakla beraber son dnem mutasavvflarnn smiliyyenin etkisinde kaldklarn ve kutub inancn onlardan aldklarn zellikle vurgulamaktadr. ifs-sil Muhammed b. Tvt et-Tanc (stanbul 1957-1958) ve Ignace Abdo Khalif (Beyrut 1959) tarafndan neredilmi, eseri Sleyman Uluda Trkeye tercme etmitir (stanbul 1977, 1984). Yaymland tarihten itibaren birok tasavvuf tarihisi ve limin dikkatini eken eser tasavvufa eletirel yaklamlarn vazgeilmez kaynaklarndandr.

BBLYOGRAFYA

bn Haldn, ifs-sil (nr. Muhammed b. Tvt et-Tanc), Ankara 1958, s. 3-5, 32, 39-43, ayrca bk. tr.yer.; ayrca bk. neredenin ekledii tekmile ksm, s. 110-134; ayrca bk. neredenin girii; a.e. (nr. Ignace Abdo Khalif), Beyrut 1959, neredenin girii, s. 1-12; a.mlf., slm Tasavvufunun Mahiyeti: ifs-sil Tercmesi (trc. Sleyman Uluda), stanbul 1977, tercme edenin girii, s. 19-76; a.mlf., Muaddime (nr. Ali Abdlvhid Vf), Kahire 1951, neredenin girii, I, 152; a.e. (trc. Sleyman Uluda), stanbul 2004, tercme edenin girii, I, 61-65; E. Chaumont, La voie du soufisme selon Ibn Khaldoun, prsentation et traduction du prologue et du premier chapitre du Shifa al Sil, Revue philosophique de Louvain, LXXXVII (1989), s. 264-273; Semih Ceyhan, bn Haldnun Sflere ve Tasavvufa Bak: Umranda Tasavvuf lmi, slm Aratrmalar Dergisi, sy. 15, stanbul 2006, s. 52-79. Sleyman Uluda

GR
() ki erkein birbirlerinin velyeti altndaki kadnlarla karlkl olarak mehirsiz evlenmesi anlamnda bir fkh terimi. Szlkte kaldrmak, bo ve tenha olmak anlamna da gelen igr kelimesi, Chiliye dneminde iki erkein -kzlar ve kz kardeleri gibi-velyetleri altnda bulunan kadnlar karlkl olarak mehirsiz alp vermek suretiyle yaptklar nikh akdini ifade ediyordu. Bu tr nikhta mehir kaldrld yahut mehir asndan boluk meydana geldii iin sz konusu akdin bu ekilde isimlendirildii belirtilir. Gnmzde genellikle ekonomik ynden zayf baz mslman lkelerle Trkiyenin baz blgelerinde bu tarz evlenmelere rastlanmaktadr. Dou ve Gneydou Anadoluda daha ok balk sorununu amak iin hem kz hem olu bulunan iki ailenin ocuklarn karlkl evlendirmelerine berdel ad verilmektedir. Hz. Peygamber igr ve mgara lafzlaryla deindii bu tr nikh kesinlikle yasaklamtr (Msned, IV, 134; Buhr, Nik, 28; Mslim, Nik, 57-62). Bu rivayetlerin bir ksmnda yer alan, igr iki adamn birbirlerinin kzlar veya kz kardeleriyle mehir vermeden evlenmesidir eklindeki tanmn (Buhr, Nik, 28; Mslim, Nik, 61) Resl-i Ekreme aidiyeti tartmaldr (bn Hacer, IX, 162-163); zira baka rivayetlerde bunun hadisin rvilerinden tbi limi Nfie ait olduu grlmektedir (Buhr, iyel, 4). igrn anlam ve yasakland hususunda fikir birlii bulunmakla birlikte bu konudaki yasaklama ifadelerinden Hanefler mekruh, Mlik, fi ve Hanbeller ise haram olduu sonucuna ulam ve yasan illetiyle alkal farkl deerlendirmeler yapmtr. Ayrca nehyin fesad gerektirip gerektirmeyeceiyle ilgili Hanefler ve dierleri arasndaki tartma da buradaki gr ayrlnda etkili olmutur. igr mekruh sayan Haneflere gre evlenilen kadnlarn birbirleri iin mehir saylmas fsid bir arttr; ancak nikh akdi bu fsid art sebebiyle geersiz olmayp her bir kadna mehr-i misil denmesi gerekir. nk yasaklanan biztihi nikh deil tpk arap veya domuzun mehir diye verilmesi rneinde grld gibi mehir olamayacak bir eyin mehir yerine konularak art koulmasdr. Ayrca byle bir nikh feshetmemenin din-dnyev baz yararlar olabilir. Haneflere gre kadnlarn mehir saylmayp sadece karlkl evliliin art koulmas igr olarak nitelenmez. Mliklere gre iki kadnn mehirsiz evlendirilmesinin art koulmas btldr; zifaf gereklemi olsun veya olmasn bu nikhn feshedilmesi ve fesih zifaftan sonra ise mehr-i misil denmesi gerekir. Kadnlar iin mehir belirlenmise bu adan igra benzemese bile karlkl evlilik art koulduu iin igra benzediinden bu nikh zifaftan nce feshedilmelidir; ancak zifaftan sonra nikhn feshi gerekmeyip mehr-i msemm ile mehr-i misilden hangisi oksa denip evlilik srdrlr. Kadnlardan yalnz biri iin mehir belirlenmise mehri belirlenenin nikh zifafn ardndan geerlidir; belirlenmeyeninki ise gerek zifaftan nce gerek sonra feshedilmelidir. filere gre iki kadnn cinselliinden yararlanma hususu ak biimde birbirine karlk klnarak yaplan nikh igr olup btldr. Bu durumda mehir belirlenmi olsa bile tercih edilen gre gre hkm ayndr. Fakat bu husus zikredilmezse nikh sahih saylr ve her bir kadna mehr-i misil denir.

Hanbellere gre de mehir olmadan iki kadnn karlkl evlendirilmesi igr saylr ve btl olur. Fakat her bir kadn iin mehir belirlenirse nikh sahih, art btl olur ve mehr-i msemm denir. Kadnlardan sadece biri iin mehir belirlenirse onun nikh sahih, dierininki btldr. Mezhepler arasndaki gr ayrl, igrn yasak olmasnn illeti hakknda farkl deerlendirmeler yaplmasndan kaynaklanmaktadr. Yasan illetini mehrin ortadan kaldrlmasna balayanlar mehr-i misil takdir etmek suretiyle akdin sahih duruma gelecei, yasa mehrin bulunmamasyla deil biztihi eran yasaklanm olmasyla aklayanlar ise bu tr nikhn mutlaka feshedilmesi gerekecei sonucuna ulamtr. filerce dile getirilen iki kadnn cinselliinden yararlanmann birbirine karlk klnmas eklindeki gereke bn Teymiyye tarafndan eletirilmi, ayrca igrda kadnn rza ve iradesinin zedelendii dncesine dikkat ekilmitir (Serahs, V, 105, 107; bn Teymiyye, XXIX, 343; XXXII, 40; irbn, III, 142). igrdan sonra zifaf gereklemi ve akid btl sayld iin ayrlma meydana gelmise mezhepler arasnda akdin butln konusunda ihtilf bulunmas sebebiyle bu nikha shr hsmlk, miras olma ve iddetle ilgili hkmler balanr. te yandan nikhn btl oluuyla ilgili ictihad farkll cezay dren bir phe tekil ettii iin igr nikhndan sonra gerekleen birleme sebebiyle taraflara had cezas uygulanmayacana hkmedilmitir.

BBLYOGRAFYA

bnl-Esr, en-Nihye, II, 482-483; Lisnl-Arab, r md.; Msned, IV, 134; fi, el-m (nr. M. Zhr en-Neccr), Beyrut 1393, V, 76, 174; Sahnn, el-Mdevvene, II, 152-153; Kudr, elMutaar (Abdlgan b. Tlib el-Meydn, el-Lbb iinde, nr. M. Muhyiddin Abdlhamd), Kahire 1383/1963, III, 18; bn Abdlber enNemer, el-Kf f fhi ehlil-Mednetil-Mlik, Beyrut 1407/1987, s. 236-238; Serahs, el-Mebs, V, 105, 107; Zemaher, Essl-bela, Beyrut 1385/1965, s. 332; Ksn, Bedi, II, 278; Muvaffakuddin bn Kudme, el-Mun, Beyrut 1405, VII, 134-136; IX, 55; Nevev, eru Mslim, IX, 200-201; bn Teymiyye, Mecmu fetv, XXIX, 343; XXXII, 40; bn Hacer, Fetul-br (Hatb), IX, 162-164; Bedreddin el-Ayn, Umdetl-r, Kahire 1348, XIV, 108; XX, 108-109; irbn, Munil-mutc, III, 142-143; Cevd Ali, el-Mufaal, V, 537-538; Abdlazz b. Abdullah b. Bz, kms-sfr vel-icb ve niki-ir, Riyad 1405/1985, s. 4-10; Vehbe ez-Zhayl, el-Fhl-slm ve edilleth, Dmak 1409/1989, V, 261; VII, 116-117, 118-119, 120-121; ir, Mv.F, XXVI, 126-130. Hasan Gle

HBYYE
(bk. SHREVERDYYE).

HBl-AHBR
() Kudnin (. 454/1062) ksmen alfabetik olarak dzenledii ve daha sonra seme hadis literatrne rnek tekil eden eseri. Tam ad ihbl-abr fil-ikem vel-eml vel-db minel-edil-merviyyeti anir-reslilmutr olup ihbl-abr fil-ikem vel-eml vel-db, ihbl-abr ve e-ihb eklinde de adlandrlmaktadr. Szlk anlam alev olan ihb ile ahbrdan oluan ihbl-ahbr terkibi hadis alevleri, hadis kvlcmlar mnasna gelir. Kud, ihtiva ettii hadislerle eserinin karanlklar aydnlatp doru yolu gsterecei midiyle ona bu ad vermi ve eseri ok tutulduundan kendisi mellif ihb diye anlmtr. V. (XI.) yzyla kadar hadis kitaplar ya konularna veya rvi adlarna gre tasnif edilirken ilk defa Kud bu eserinde hadisleri ilk kelimelerine gre sralamtr. Mellif eserin kolayca tanp ezberlenmesi iin hadislerin senedlerini zikretmemi, fkh konularna ilikin hadislere yer vermemi, sadece Hz. Peygamberin db- mueret ve darbmesellere dair hikmetli szlerini derlemitir. Fkh muhtevaya sahip baz hadisleri ise baka zelliklerinden dolay eserine almtr. ihbl-abr, ilk kelimeleri ayn olan veya ortak bir zellik tayan hadislerin meydana getirdii on yedi blmden olumaktadr. Bunlar: 1. Mbted-haber eklinde bir isim cmlesi olan hadisler. 2. Men ile balayanlar. 3. Mzi-muzri fiillerle balayanlar. 4. Emir sgas veya bu anlamdaki kelimelerle balayanlar. 5. M-i nfiye ile balayanlar. 6. L ve len olumsuzluk edatlaryla balayanlar (iyyke ve iyykm gibi sakndrma edatlaryla balayan hadislere de bu blmde ayr bir balk altnda yer verilmitir). 7. nne ve innem ile balayanlar. 8. Leyse ile balayanlar. 9. Hayr, efdal, ehabb nime gibi stnlk ifade eden kelimelerle balayanlar. 10. Bise ve erru gibi ktlk ve deersizlik ifade eden kelimelerle balayanlar. 11. Mesel ile balayanlar. 12. z ile balayanlar. 13. Kef ile balayanlar. 14. Rubbe ile balayanlar. 15. Levl ve lev ile balayanlar. 16. Kuts hadisler. 17. Allhmme lafzyla balayan dua hadisleri eklinde dzenlenmitir. Eser 1200 cmlelik 897 hadis ihtiva etmektedir. Bu eserde yer alan hadislerin byk ounluu iki kelime ile bir satr arasnda deien veciz rivayetlerden olumaktadr. Eserin nsznde mellif tarafndan kullanlan elf ve mietey kelime ifadesi (ihbl-Ahbr Tercmesi, metin, s. 6) 1200 hadis olarak deil, 1200 cmleli hadis eklinde anlalmaldr. Eserin Bin ki Yz Hads-i erf adyla yaplan ok hatal bir basksnn (stanbul 1327) Trke bal elf ve mietey kelime ifadesinden kaynaklanmtr. Kud ihbl-abr kaleme alrken halkn istifadesini n planda tutmu, onu ayrca hadis ilmiyle megul olanlara hitap edecek tarzda yeniden dzenlemitir. Msned-ihb adn verdii bu almada hadis metinleri senedleriyle zikredilmi, hadislerin hangi hocalardan nerede ve ne zaman alndn belirten ed sgalar gsterilmi, dier rivayet yollarna da iaret edilmitir. Metinleri itibariyle ihbl-abrdan pek farkl olmayan Msned-ihb birinci el nemli hadis kaynaklarndan biridir. slm limleri ihbl-abrn hadislerini delil olarak kullanrken genelde Msned-ihb kaynak gstermilerdir. Bununla birlikte ihbl-abrn ok tutulduu, Msned-ihbn ise daha az yayld grlmektedir. Msned-ihb iki cilt halinde

yaymlanmtr (bk. bibl.). bdt ve mumelt dndaki konular n plana karan Kudnin tasnif ekli kendisinden sonra birok mellif tarafndan benimsenerek gelitirilmitir. rye b. ehredr ed-Deylem Firdevslabr, Ukl en-Necm min kelmi seyyidil-Arab vel-Acem, Radyyddin es-Sgn Meriulenvrin-nebeviyye ve bn Gnim Cemleddin Abdullah b. Ali b. Muhammed el-Fi minelkelmi(fil-lafi)r-ri adl eserlerini ihbl-abrn metoduna uygun biimde dzenlediklerini belirtmilerdir. Sytnin el-Cmiu-ar, Muhammed Abdrraf el-Mnvnin Knzl-ai ve Ahmed Ziyeddin Gmhnevnin Rmzledinin telif metodunda da bu eserin etkisi grlmektedir. ihbl-abr zellikle Osmanllar zamannda kaleme alnan krk hadis mecmualarnn, hat malzemesi olarak mimari eserlerin ve hsn-i hat levhalarnn balca kayna olmutur (Yardm, KAM, XII/1 [1983], s. 70-74). stanbul ktphanelerinde pek ok yazma nshas bulunan ihbl-abr, e-ihb fil-ikemi veldb (Tahran 1322/1904; Badat 1327/1909); ihbl-abr (nr. Mr Celleddin Urmev, Tahran 1342/1923) ve ihbl-Ahbr Tercmesi (bk. bibl.) adyla birka defa baslmtr. Mellifin vefatndan ksa bir sre sonra mehur olan eser, zellikle VI. (XII.) yzyln balarndan itibaren Ehli snnetten ve adan birok lim tarafndan erhedilmitir. Snn limlerinden Radyyddin esSgn, Kefl-icb an edi-ihb adyla kaleme ald erhinde (Sleymaniye Ktp., ehid Ali Paa, nr. 550/1, vr. 1a-22a) ihbl-abr kendisine ait Meriul-envrin-nebeviyyenin metoduna uygun biimde bab balklarna gre dzenleyip erhetmi ve hadislerini de rumuzlarla rivayet teknii asndan deerlendirmitir. Sgn, ed-Drrl-mltea f tebynil-ala ve nefyillaa adl kitabnda ise (nr. Ebl-Fid Abdullah el-Kd, Beyrut 1405/1985, mellifin el-Mevt isimli eseriyle birlikte) ihbl-abrda nakledilen ve kendisi tarafndan mevz saylan altm ksur hadise yer vermi, ancak Zeynddin el-Irk Risle fir-reddi ale-n adl almasnda onu eletirmi ve mevz olduuna hkmettii hadislerin ounda yanldn belirtmi, bunlardan on tanesinin ya sahih veya hasen derecesinde bulunduunu ileri srmtr (nr. Hamd Abdlmecd es-Selef, Beyrut 1407/1986, Msned-ihbn sonunda, II, 349-368). Necmeddin el-Gayt Telu ihbil-abr adyla bir eser meydana getirmi (Kef-unn, II, 1067), Muhammed Abdrraf el-Mnv, e-ihbdaki hadisleri nce sf(mn)-ullb bi-tertbi-ihb ismiyle alfabetik sraya gre dzenlemi (Konya Ysuf Aa Ktp., nr. 6993/2), daha sonra bunlar Refun-nib an (edi)kitbi-ihb adl eserinde kark olarak erhetmitir (Konya Ysuf Aa Ktp., nr. 6993/3), Syt ise ihbl-abr el-Cmiu-arinde uygulad alfabetik metoda gre dzenlemi ve bu esere sf-ullb bi-tertbi-ihb ismini vermitir (Kefunn, II, 1067-1068). ada melliflerden Muhammed Mustafa el-Merg eseri el-Lbb f eriihb adyla erhetmi (Kahire 1390/1970); Ebl-Feyz bns-Sddk el-Gumr de Fetul-vehhb bi-tarci edi-ihb, Mnyet-ullb bi-tarci edi-ihb, Veyl-ihb bil-mstarec al Msnedi-ihb ve el-sb fil-istirc al Msnedi-ihb ismiyle drt alma yapm, bunlardan Fetul-vehhb iki cilt halinde neredilmitir (bk. bibl.). Msned-ihb esas alarak ihbl-abr Msned-i ihb-Hadis uleleri adyla Trkeye eviren Ali Akar (Konya 2005), eseri alfabetik esasa gre yeniden dzenlemitir. ihbl-abra a limleri tarafndan yazlan erhler arasnda en ok bilinenler Ziyeddin erRvendnin av-ihb f eri-ihb, Ebl-Fth Hseyin b. Ali er-Rznin Rul-abb

ve ravul-elbb, Kutbddin er-Rvendnin y-ihb f eri-ihb adl eserleri olup bunlardan av-ihb ve y-ihb gnmze ulamtr. Ebl-Hasan Ali b. Ahmed bnlKudnin Fall-ib f eri-ihb isimli Farsa erhinin Terkl-inb f eri-ihb adyla bilinen muhtasar Muhammed irvn tarafndan neredilmitir (Tahran 1344 h./1964). Son dnem i melliflerinden Nanas da eseri Farsaya evirip er-i Fris ihbl-abr adyla erhetmitir (nr. Muhammed Tak Dni Bezve, Tahran 1349/1930). Abdullah Muhammed el-Habe ou erh, hiye ve ihtisar olmak zere ihbl-abr zerine yaplan elli civarnda alma tesbit etmitir (Cmiu-r, II, 1127-1131).

BBLYOGRAFYA

Kud, ihbl-Ahbr Tercmesi (trc. Ali Yardm), stanbul 1999, metin, s. 6, ayrca bk. tercme edenin girii, s. 1-27; a.mlf., Msned-ihb (nr. Hamd Abdlmecd es-Selef), Beyrut 1407/1986, neredenin girii, I, 11-14; Kef-unn, II, 1067-1068; ul-meknn, II, 190; EblFeyz bns-Sddk, Fetul-vehhb bi-tarci edi-ihb (nr. Hamd Abdlmecd es-Selef), Beyrut 1408/1988, neredenin girii, I, 6-7; Abdullah Muhammed el-Habe, Cmiu-r velav, Ebzab 1425/2004, II, 1127-1131; Ali Yardm, Kuznin ihbl-Ahbr Adl Hadis Kitab, KAM, XII/1 (1983), s. 65-76; a.mlf., Kuz ve Msned-ihb, DFD, IV (1987), s. 285-348; a.mlf., Kud, DA, XXVI, 309; M. Yaar Kandemir, bns-Sddk, Ebl-Feyz, DA, XXI, 208. Mehmet Efendiolu

HBDDN
(bk. EHBEDDN).


(bk. A).

R
() Szlkte ir bir eyi inceliklerini kavrayarak bilmek, sezerek vkf olmak; uyumlu, ll ve henkli sz sylemek anlamlarnda masdar; sezi, hissedi, sezgiye dayanan bilgi; duygu ve heyecandan kaynaklanan uyumlu, ll ve henkli sz mnasnda isimdir (Lisnl-Arab, r md.; Kmus Tercmesi, r md.; el-Mncid, r md.). Goldziher bu balamda airi tabiat st sihr bir bilgiye dayanan sezile bilen kimse eklinde yorumlar (Abhandlungen, I, 17). iir kelimesini brnce r ile (ark, gfte, kaside, msiki, mar) ilikili kabul edenler de vardr. Kaynanda sihr bir mna sezilen iirin terim anlam engin his, hayal ve ilham rn olup sanatkrane biimde sylenmi vezinli-kafiyeli szdr (A, XI, 530). iiri iir yapan temel unsurlar his, hayal, ilham, lafz-mna ilikisi, vezin-kafiye, kast ve niyet eklinde belirlenebilir. iir yazma kast ve niyeti olmadan vezinli ve kafiyeli sylenmi szler iir saylmaz. Bu sebeple baz yet ve hadislerin bir ksm aruz vezinlerine uygun veya kafiyeli olarak gelmesi onlarn iir saylmasn gerektirmez. iirde mnalar lafzlara tbi iken yet ve hadislerde lafzlar mnalara tbidir. Szlkte dizmek, ipe inci dizmek anlamndaki nazm kelimesi genellikle iir ve iir telifi iin kullanlrsa da his ve hayal boyutu olmayp yalnz vezin ve kafiye unsurlarn tayan didaktik iir tr nazm ve manzme diye anlr. Bu sebeple bn Mlik et-T Elfiyye airi deil Elfiyye nzm diye nitelendirilir. Ayn ekilde duygu boyutu bulunmakla birlikte vezin esasna dayanmayan kafiyeli metinler iir deil edeb nesirdir. iirin ana malzemesinin ounu hayal tekil eder, nk duygunun gcn tasvir edebilmek iin hayale ihtiya vardr. Bu sebeple bir ksm Araplar vezinli-kafiyeli olmasa da hayal ieren her sze iir demilerdir. Bu anlay eski ve yeni Bat iir anlay ile mantklarn anlayna uygun dmektedir. Nitekim Hassn b. ( Sanki o, iki para Sbit, olunun kendisini sokan yaban arsn tasvir ettii Yemen giysisine brnmt) szyle ilgili olarak, Kbenin sahibine yemin olsun ki bu bir iir demitir (skender - nn, s. 42). Baz Arap edebiyatlarnn Bedzzaman el-Hemedn ile Harrnin makmeleri ve Kd el-Fzln risleleri gibi hayale dayanan secili nesir rnlerini mensur iir kabul etmeleri de bu balamda deerlendirilmelidir. Kfirlerin Kuran iir, Hz. Peygamberi air diye nitelemeleri inat ve aknlk eseri olduundan gerei yanstmamaktadr. nk onlar Kurana iir nitelemesi yaptklar gibi sihir, kehanet ve eskilerin efsaneleri gibi vasflar da nisbet etmilerdir. Temalara uygun biimde seilmi kelime ve lafzlarla kurulup tebih, mecaz, istiare, kinaye, cinas, tevriye gibi sz sanatlaryla rlm iir dili, vezin ve kafiye ile salanm mzikal armoni, hayata ve olaylara akl ve mantkla deil his ve hayal penceresinden bak iiri iir yapan temel niteliklerdir. Kafiye art klasik Arap iirine zg olup modern zamanda Bat iirinin etkisiyle, zgr iir (fre verse), nesir kasidesi (pome en prose) gibi kafiyesiz iirler Arap iirinde de yansma bulmutur. iir, btn uygarlklarda din riteller ve mzikle ilgisi dolaysyla en kadm edeb rn kabul edilir. nk iir hayalin, nesir ise dncenin rndr. nsann psikolojik yapsnda hayal dnceden nce gelir. Edeb nesir iirden domutur. Ancak konumada kullanlan nesrin ihtiya sebebiyle daha eski olduu phesizdir. Nitekim hibir kitap telif edilmeden ve hibir edeb nesir ortada yokken Homerosun iirleri terennm ediliyor, slm ncesi Arap iiri panayr ve toplantlarda okunuyordu.

Buna ramen nisbeti pheli baz khin ve hkem secileri dnda kadm Arap edeb nesrinden gnmze herhangi bir ey ulamamtr (Mecd Vehbe - Kmil el-Mhendis, s. 118). airin eserini okurken birtakm sembolik hareketler yapmas, ilhamn doa st bir kaynaa balamas gibi hususlar dikkate alan baz yazarlar air-khin, seci-iir arasnda ba kurmu ve secili nesri nazma geite bir aama kabul etmise de bu doru deildir (A, XI, 531). Aristonun Peri Poietikes (iir sanat) adl eseri iir teorileri ve trleri hakknda zamanmza intikal eden ilk kitap olup bu alanda dier dillerde yazlan eserlerin ana kaynan tekil etmitir. ni ilhamn rnleri olarak iirle mzik arasnda yakn bir ilgi bulunmaktadr. Baz iir vezinlerinin deve obanlarnn ve savalarn ezgilerinden doduu kabul edilir. Ninniler, atlar, ilhiler vb. eyler mzikal iir paralardr. zel biimde vezni gsteren bir henkle iir okuma anlamna gelen inad kelimesinin asl mnasnn sesi ykseltmek olmas, iir erevesinde geen brnce ve Trke kelimelerin mzikle ilgili anlamlar ifade etmesi iirin kaynandaki mzikal gerei teyit etmektedir. Chiz ve ondan etkilenen Nad-ir sahibi Kudme b. Cafer gibi edip ve eletirmenler iyi iirin niteliklerini harfler-kelimeler, lafz-mna, vezin-kafiye ve armoni olarak czleri arasnda tam bir uyum ve kaynama eklinde belirlemilerdir (el-Beyn, I, 67). Hasan b. Bir el-mid temaya uygun biimde seilmi lafzlar, makama uygun temsil ve istiareleri, gereksiz uzatma ve ksaltmalardan arnm, anlam ve amac tam karlayan nitelikte olmay kaliteli iirin vasflar diye sayar. Buhtrnin, iir iareti kfi gelen bir telmihtir, o asla hitaplar uzatlm hezeyan deildir dizesi de bunu dorulamaktadr (Mecd Vehbe - Kmil el-Mhendis, s. 119). Nitelikli iirin retilebilmesi iin airde doal yetenekle edeb zevki art koan y-r-ir sahibi Ebl-Hasan bn Tabtab elAlev bu olmad takdirde iir ve aruz bilgisinin bir ie yaramayacan syler (a.g.e., a.y.). Mbalaa ve hsn-i tall de gzel iirin temel niteliklerindendir. bn Tabtab gibi baz eletirmenler iirin gzelliinde gerekilii esas alrken Aristodan itibaren Chiz ve Kudme b. Cafer gibi eski ve yeni eletirmenlerin ou abarty gzel iirin vazgeilmez esi saym, bu hususun nemini vurgulamak zere sylenen, En tatl iir en yalan olandr sz eskiden beri darbmesel vasfn korumutur. airin tabii hadiselerin gerek sebeplerini grmezlikten gelerek onlar iin balama uygun edibane ve airane sebepler ortaya koymas (hsn-i tall) birok iirde gzelliin ve zarafetin kaynan oluturmutur. Chiz iirin baka bir dile tercme ve naklinin mmkn olmadn, bu durumda onun deitirilmi ve baka bir ekle sokulmu olacan, beenilen ve hayret uyandran yannn ortadan kalkp dz sz (mensur) seviyesine deceini, batan mensur olarak ifade edilmi szn iirden dntrlm mansur szden daha gzel ve etkili kabul edildiini belirtir. Onun bu gr, vezin ve kafiyeden doan mzikal armoniyi ve ekl yapy esas alan iir anlayn savunan evrelerce srdrlmtr. Ancak i armoniyi ve sembolizmi savunan iir anlayn benimseyenler buna kar km, iirin ve sanat rnnn tercme edilmesinin mmkn olduunu, baz tercmelerin orijinallerinden daha baarl grldn ileri srmtr. iiri orijinalindeki ibd ve k seviyesinde tercme etmenin imknszl hususundaki Chizin gr geerliliini korumaktadr. Kayna milttan nce II. binlere kadar uzanan Hint iiri I. binde kutsal Veda metinlerinde yer alan ilhilerle zirveye ulam, daha sonra dnyev kasideler, arya, gayatri, destan ve drama trnde birok rn verilmitir. Yunan iiri milttan nce IX veya VIII. yzyllarda Homerosun liade ve Odissa adl destanlaryla balam, lirik iir ve gazel, trajedi, komedi, hikemiyat ve pastoral iir trlerinde rnler yine sdan nce ortaya konulmutur. Latin iiri Homerostan evirilerle balam

ve milttan nce II. yzylda Enniusun Annalesi ile (yllklar/havliyyt) kurulmu, ardndan drama, destan, gazel, felsef ve pastoral iir trnde eserler verilmitir. in iirinde en kadm rnler Tang andan (m.s. 618-906) zamanmza gelenlerdir. slm ncesi dneme ait ok az rn intikal eden ran iiri, VII. yzylda slmn kabul edilip Arap yazsnn benimsenmesiyle asl rnlerini vermeye balam, Arap aruzunun kullanlmasyla IX. yzyldan itibaren gelime yoluna girmitir. Arap iiri. a) Chiliye Devri. Arap iiri de dier milletlerde olduu gibi edeb nesirden nce balamtr. Hz. deme, blse, Cebrile, Amlika, d ve Semddan baz kimselere nisbet edilen Arapa kta ve beyitler (Kure, I, 140-145) iir rvileri tarafndan uydurulmutur. Gerekte gnmze intikal eden en eski rnekler V. yzyln sonlar ile VI. yzyln balarna aittir. Bu rnekler, dil-slp zellikleri ve nazm teknii bakmndan uzun bir mzide olumu sanat gelenei zemini zerinde ina edildiklerini kabul ettirecek olgunluktadr (A, XI, 530). Kasidelere sevgilinin yaad eski konak yerlerinin kalntlar banda durup alamakla balama geleneini mrulkays b. Hucrn icat ettii yaygn bir kanaat halinde ise de bizzat onun, Durun, u yllanm kalntlar banda da alayalm diyara, tpk bn Hizmn alad gibi dizesinde bu konudaki ncl bn Hizma vermesi; Zheyr b. Eb Slmnn intihal gereini dile getirdii bir dizesinde, Biz airler ancak dn verilmi veya kendimizce tekrar edilmi szleri dile getirmekteyiz itiraf; Anterenin, airler sylenmedik sz m brakt! ifadesi Arap iirinin bu karanlk ve uzun gemiine vurgu yapmaktadr. Nitekim Eb Amr b. Al da, Size eski iirden ok az kald, tamam ulasayd byk bir ilim intikal etmi olacakt szyle bu gerei ifade etmitir. Kadm iir doduu evreyi gereki, yaln, ak ve abartsz biimde tasvir etmekle Araplarn iinde yaad muhite, hayat, rf ve detlere ilikin salkl bilgiler saklayan bir ilim hazinesi (divan, sicil) konumundayd. Ancak dar evre ve tek dze hayat artlar zellikle deve, at, kadn, sava ve aralar ile eski konak yerlerinin tasvirinde baz mna/tema, sret ve lafz klielerinde airler arasnda benzemelere yol amtr. mrulkays, Zheyr ve Anterenin yukardaki szleri bu hususa iaret etmektedir. Kadm iirin ilk rneklerinin ktalar halinde ksa iirler olduu, ilk uzun kasidenin hicretten en fazla yzyl nce mrulkaysn days Mhelhil (Ad) b. Reba tarafndan ortaya konulduu kabul edilmektedir. Bununla Mhelhilin otuz beyte ulaan ve gnmze intikal eden iiri kastedilmi olmaldr (Mustafa Sdk er-Rfi, III, 20). iirde ilk defa nemli olaylar (veki) zikreden, iiri inceltip szgeten geiren ve gzelletirenin de bu air olduu, bu sebeple kendisine Mhelhil (unu ince eleyen) lakabnn verildii kaydedilir (Cumah, s. 391). Hris b. Kb, Anber b. Amr, Dveyd b. Zeyd, Asur (Mnebbih) b. Sad, Zheyr b. Cenb, Mstevgr b. Reba, Cezme el-Ebra, Efveh el-Evd, Eb Dud el-yd gibi kadm airlere baz ktalar (mukattat) nisbet edilmitir (a.g.e., s. 26-40). Kaside gibi i dzeni olmayan bu ktalarn bir ksm uzun kasidelerden kalan paralar, bir ksm da aslnda ksa iirler olabilir. Nitekim sonralar da ak, din, felsefe vb. konularda ktalar yazlmtr (A, XI, 537). Kadm Arap iirinin intikalinde usta-rak yntemiyle her airin zel rvi veya rvileri tarafndan iirlerin ezberlenip aktarlmas asl olup rvilik, gelenei olan bir mektep halindeydi. Yalnz bir airin iirlerini belleyip aktaran rvileri, hfzalarndaki iirin miktar hakknda menkbev fkralar anlatlan Muhammed b. Sib el-Kelb (. 146/763), Hammd er-Rviye, Mufaddal ed-Dabb ve Halef el-Ahmer gibi byk rviler izlemitir. Bununla beraber kadm iirin yazl intikaline ilikin baz anekdot ve kaytlar mevcuttur. Bir ksm Chiliye iirlerinde yazmak, yaz, yazar, ince-yumuak deri gibi kelimelerin gemesi o dnemde de yaznn bulunduu, daha ok itima ve ticar ilerde

kullanld, iirin, hatta hutbe, vasiyet vb. nesir rneklerinin ifah rivayetle aktarld kabul edilir. Ahnes b. ihb et-Talibnin, " " (Httn b. Avf kznn konak yerleri vardr/Tpk ktibin ince ve yumuak deri [rak] zerine mektubunun balang ksmn yazd gibi) dizesi yaznn kullanlmakta olduunun kantdr. Lahmlerin son hkmdar Numn b. Mnzirin (. 602), hnedan iin sylenmi methiyelerden oluan bir divan tekil ederek saraynn altna gmdrd ve bunun Muhtr es-Sekaf (. 67/687) tarafndan karld rivayet edilir (bn Cin-n, I, 393 vd.). I. Muviye zamannda kurulan ktphanede dil ve edebiyat eserlerinin bulunduuna dair bilgi yoksa da Hlid b. Yezd b. Muviye (. 85/704 [?]) adna kurulan ktphanede iir kitaplar mevcuttu. I. Veld eski iir ve ahbr yazdrmak iin ktip grevlendirmitir (bnn-Nedm, s. 9 vd.). Bunlardan baka bir muganniyenin mer b. Eb Rebann iirlerini ieren bir deftere (Ebl-Ferec el-sfahn, II, 13, 37, 78), Ferezdakn da Zheyr b. Eb Slm divanna sahip olduu, II. Veldin Arap ahbr, er ve ensbn toplatt (Nsrddin el-Esed, s. 155 vd.) nakledilir. Bu tr mnferit yazl ve ifah nakiller II. (VIII.) asrn ilk yarsna kadar srmtr. Yzyln ikinci yarsnda Hammd erRviyenin el-Muallats-sebi ile Mufaddal ed-Dabbnin el-Mufaaliyyt adl antolojisinden sonra III. (IX.) yzyln balarndan itibaren yazl nakil geliip yaygnlamtr. ifah malzemenin toplanmasn Eb Amr e-eybn, Asma ve Eb Abdullah bnl-Arb nesli gerekletirmi, derleme faaliyetini Muhammed b. Habb, bns-Sikkt ve Ali b. Hasan et-Ts gibi ahsiyetler tamamlam, Skker nesli ise bu yazl rivayetleri bir araya getirip tasnif etmitir. Sonuta mnferit airlere ve kabilelere ait divanlarla airlerin hayat, ahbr ve iir rneklerini kapsayan eserler ortaya kmtr (A, XI, 533). Mufaddal ed-Dabb, Eb Ubeyde et-Teym, Asma, Cumah, Chiz, Eb Htim es-Sicistn, bn Kuteybe, bnl-Mutez, bn Dreyd, Eb Ali el-Kl gibi edipler Hammd er-Rviye ile rencisi Halef el-Ahmerin kadm iiri deitirdiklerini, eklemeler yaptklarn, mehur airler adna farkedilemeyecek ekilde iirler uydurduklarn iddia etmilerdir (Cumah, s. 48; bnl-Mutez, s. 147; Ebl-Ferec el-sfahn, VI, 89). Bu iddialarn arka plannda Basra-Kfe dil mektebi taassubu, siyas rekabet ve husumet, ubiyye hareketi gibi etkenlerin bulunduu ve isnatlarda bu faktrlerin rol oynayabilecei gz ard edilmemelidir. Bu sebeple Chiliye iiri baz mahall tasarruflar bulunsa bile btnyle eskidir. Bunun dnda iddia edilen deiiklik ve ilveleri yapanlar kadm iirin dil ve slp zelliklerine son derece vkf lim ve airler olduundan sahteliklerinden phelenilen eserler ayrt edilemeyecek derecede baarl benzetmelerdir (A, XI, 534). Bu uydurma ve deitirme iddias XIX. yzyln yarsndan itibaren S. W. Muir, W. Ahlwardt, R. Basset, T. Nldeke, D. S. Margoliouth ve F. Krenkow gibi arkiyatlar tarafndan yeniden gndeme getirilmi ve btn Chiliye iirine temil edilmitir. C. J. Lyall, C. A. Nallino ve C. Brockelmann gibi arkiyatlar ise bu iddialara cevap vermi ve kadm iirin otantikliini savunmutur. Dier taraftan Arap dnyasnda Th Hseyin uydurma iddiasnda arkiyatlara katlm, Fi-iril-Chil ve Fil-Edebil-Chil adl eserleriyle baz makalelerinde kadm iirin, Chiliye Araplarnn hayatndan ok mslmanlarn hayat ve eilimlerini temsil ettii gerekesiyle slm dnemde uydurulduunu ileri srmtr. Bata Mustafa Sdk er-Rfi ve Muhammed Ferd Vecd olmak zere Muhammed el-Hudar, Muhammed

Lutf Cuma, Muhammed Hdr Hseyin gibi lim ve eletirmenler bu iddialara cevap vermitir. Tabiatlar, dilleri, tek dze hayatlar ve yaadklar evre itibariyle Sm kavimler iinde iire en yatkn rk olan Araplarda iire ilgi duymayan, iir sylemeyen bir fert yok gibidir. air sava halinde dmanlara kllardan tesirli hiciv oklar frlatan bir silhordu, barta ise bir vn ve kvan vesilesi olarak toplumda byk itibara sahipti ve hiyeraride kabile reisinden sonra yer alyordu. Chiliye dnemi Arabistannda iiri tevik eden vesileler ve onu besleyen evreler vard. Haram aylarda kurulan Ukz, Zlmecz gibi panayrlarda hakem huzurunda dzenlenen iir yarmalar, ayrca Hre ve Gassn saraylar ile baz Hicaz merkezleri bunlarn banda yer alr. VI. yzyldan nceki devirlerde baz airler kabilelerinden ayrlarak gezgin methiyeciler haline gelmi, yzyln ikinci yarsndan itibaren Mtelemmis, Nbiga ez-Zbyn ve Hassn b. Sbit gibi airler meliklere methiye sunup cize almak iin Lahm ve Gassn saraylarn deta tavaf eder hale gelmiti. Kadm iirin gelimesinde bu saraylarn byk etkisi olmu, lden gelen sert iir dili bu muhitlerde ehirli zevkiyle temas neticesinde yumuam, tekellfl ve garip ifadeler yerlerini basit ve kolay olanlara brakmtr (Ebl-Hasan el-Crcn, s. 21 vd.). En parlak devrini III. Numn zamannda yaayan Hrenin 602 ylnda snmesinin ardndan Hicazn eitli yerlerinde oluan merkezlerde iir rabet grmeye devam etmi, slm devletinin kurulup gelitii Medine iir ve msikinin olgunlamasnda en elverili ortam durumuna gelmitir (A, XI, 531). Kadm iir madd karl olmayan, sadece teekkr ve sayg amacyla yazlrken bu saray ve merkezler iirin bir ticaret meta haline dnmesinde etkili olmutur. Bu r, Hre ve Gassn meliklerinden ald cizelerle altn kaplarda yemek yiyen Nbiga ez-Zbyn am, Meymn b. Kays el-A belde belde dolaarak iir ticareti yapm, hatta bu amala Hz. Peygamber iin de methiye yazmtr. Daha sonra Hutaye bu gelenei srdrmtr. Kadm iirden intikal eden en eski rneklerde bile lugat hazinesi fevkalde zengindir ve gelimi bir ortak iir dili kullanlmtr. Bu dil airler, edipler ve hatipler arasnda yaygnlaan leheler st ortak bir edeb dildi. I. (VII.) yzylda kaideleri tesbit edilen ve kelime hazinesi byk lde belirginlik kazanan klasik Arapann esas da bu dildir. Sz konusu ortak edebiyat ve iir dilinin olumasnda ve gelimesinde en byk rol Ukz panayrnda dzenlenen iir msabakalar oynamtr. airler ve hatipler eserlerini kalabalk dinleyici kitlesine hitap edebilmek iin en yaygn, en fasih kelime ve ifadelerle in ediyorlard. Neticede uzlalm ortak edebiyat ve iir dili teekkl etmitir. Bunda hkim lehe Ukzn nfuz alannda bulunduu Kurey lehesiydi. Yabanc temaslardan uzak kalabilen Kays, Temm, Hzeyl ve Tay leheleriyle Necid bedevleri lehelerini de bu balamda zikredenler olmutur. Eski Arap iiri ounlukla inadna sebep olan bir vakann hikyesiyle birlikte nakledilmitir. Bu durum airlerin hayatla olan sk ban gsterir. Eski air ilhamn perisi vastasyla bir kaynaa balarsa da bu kaynaktan faydalanabilmesi, dilinin zlebilmesi ve perisinin fsltlarn duyabilmesi iin sevin, coku, fke, korku, iki, ihtiras derecesinde arzu, zlem, ak, ac, keder ve iddetli heyecan gibi somut faktrlerin bulunmasn art grrd (bn Kuteybe, s. 23-26). Nitekim tuzaa drlen enfer kendisinden iir sylemesi istenince, iir neeli zamanlarda sylenir demi, Ertt b. Sheyye, Abdlmelik b. Mervnn iir syleme talebine, Bugn nasl iir syleyebilirim ki ne itim ne sevindim, ne kzdm ne korktum cevabn vermitir (a.g.e., s. 25, 504; Ebl-Ferec el-sfahn, XI, 140; XIII, 31). Kadm Arap airi, ilhamn ifade etmeye elverili ruh

haline erdikten sonra gzlerini mahhas leme aarak sanatn icra ederdi. Zamanla zgn rnler veren bu gelenek deimi ve eskilerden beenilip alnanlar yeniden dzenlenip baz ilveler yaplmak suretiyle iir yazma gelenei zellikle randa ve klasik Trk iirinde son haddine ulamtr (A, XI, 537). Arap iirinin en eski birimi ayn kafiyede iki msradan oluan recez iirleridir. Bunlar deve obanlarnn ezgileri, ninniler, savalarn meydan okumalar, kadnlarn savaanlara seslenii gibi konularda ni ilhamn rnleri olarak irticlen sylenmi recez bahrinde ksa paralard. Balangta bir sanat rn saylmad iin nde gelen airler bu alanda eser vermemitir. lk defa recez iirini uzatarak urcze ad verilen kaside rn aan air Aleb el-cldir (. 21/642). Urcze mesnevi/mzdevice gibi baz nemli nazm ekillerinin domasna yol am, daha sonra tarih, gramer, akaid gibi ilim dallarnda ok uzun didaktik iirlerin yazlmasna imkn salamtr. II. Velde ve Hammd Acrede baz mzdeviceler nisbet edilirse de (Ebl-Ferec el-sfahn, V, 128 vd.; XIII, 74) ran asll Ebn b. Abdlhamd (. 200/815-16), 14.000 beyitlik Kelle ve Dimne tercmesi ve dier birok telif ve evirisiyle mesnevi eklinin ilk uzun rneklerini vermitir. Bunlardan baka Eb Nvs ve Ebl-Athiye, zellikle uzun rnekler ortaya koyan bnl-Mutez ve bn Abdrrabbih de bu alanda zikredilen ahsiyetlerdir. iir iin kullanlan eski terimlerden biri de karzdir. Karz (kesilmi), recezden kesilmi iir biimi demek olup nceleri kasideye gre daha ksa paralar ifade ederken III. (IX.) yzyldan sonra mutlak iir/nazm anlamnda kullanlmaya balanmtr. Kasideye gre daha ksa paralar iin kullanlan bir dier kadm tabir kasddir. Kaside ise daha uzun, biim ve ierii daha farkl, belli konularn i nizama gre ilendii iirlerdir. Klasik kaside ise i plann doal bir gelime sonunda kazanmtr. Bununla beraber kaside, Araplar tarafndan muayyen bir airin icad gibi telakki edilerek belli bir balangca balanm ve ilk kaside yazarnn Mhelhil b. Reba et-Talib olduu sylenmitir (Cumah, s. 33; bn Kuteybe, s. 256). Kasidenin balangcyla ilgili belli tarih ve ahs tesbiti zorlamalarndan anlalan husus, onun V. asr ortalarnda Dou Arabistanda Bekir ve Talib kabileleri arasnda geliip Hre muhiti vastasyla yaylma imkn bulmu olmasdr (Blachre, s. 376; ayrca bk. KASDE). Chiliye iirinde bata medih ile tasvir (vasf) olmak zere gazel, fahr, ris, hikemiyat, itizr ve istitf gibi temalar ilenmitir. airler vdklerini yiitlik, cmertlik, soyluluk, adalet, aklllk, komuyu himaye etme, dkne yardm elini uzatma gibi erdemlerle yalana ve abartya kamadan vmlerdir. Zheyr b. Eb Slmnn Herim b. Sinn ile Hris b. Avfn fedakrlklar hakknda yazd, derin sayg, sevgi ve samimi duygulardan kaynaklanan methiyeler ortaya konulduu gibi Hre ve Gassn saraylarn dolaarak cize toplamak iin yazlan methiyeler de oktur. Nbiga ezZbyn, Meymn b. Kays el-A, Hassn b. Sbit, Mseyyeb b. Ales gibi ahsiyetler bu airlerdendi. Kadm airin ince ve yaln tasvirleri hemen her tema ve konuda yer alp l hayatnn btn etkinlik ve eleri, sava ve silhlar, arap ve iki meclisleri, elenceleri ve doa olaylar ayrntlaryla tasvir edilmitir. Gazelde mrulkays kadn akn ve fiziksel gzellii tasvirde nc kabul edilmi, kadn onun tarafndan belli ve ortak tebih klieleriyle tasvir edilmi ve ruhsal erdemleri dile getirilmitir. Antere-Able, Mahabbel es-Sad-Meyl, Abdullah b. Acln-Hind vb. arasnda yaanan ve ak strabn dile getiren gazeller, Emev devrinde ortaya kan ve Uzr gazel olarak tannan iffetli/platonik ak iirlerinin nvesini oluturmutur. Kadm mersiye lye alama veya intikam ars ile balar ve l medihte geen erdemlerle vlr, airler arasnda belli lafz ve ibarelerle dua klieleri tekrar edilirdi. Az miktarda olan kadm hicivde fert veya kabileye ynelik medihte geen erdemlerin ztlar kullanlm, genellikle ak kfr ve irkin ifadelerden uzak ciddi ve

nezih bir dile arlk verilmi, bazlarnda actc tariz ve telmih slbu kullanlmtr. Daha ok planl kasidenin son ksmnda yer alan fahriyelerde air kendisinin veya kabilesinin erdemlerini vgde geerli unsurlarla dile getirmitir. meyye b. Ebs-Salt, Tarafe b. Abd, Lebd b. Reba, Htim et-T gibi airler yaanlan zl hikemiyat beyitleri nazmetmilerdir. Nbiga ez-Zbyn, Numn b. Mnzirin lm tehdidine kar zr beyan, af ve merhamet talebi iin yazd kasidelerle itizr ve istitf tr iirin ncs olmutur. b) Erken slm Dnemi. Arap iir tarihinde slm dininin ortaya kmasyla yeni bir dnem balamtr. slmiyetin getirdii iman kardeliine mukabil mriklerin Hz. Peygamber iin mecnun bir air demeleri (esSfft 37/36) ve kadm iirin kabile asabiyeti zerine ina edilmi olmas mrik devri iirinin yasaklanmas sonucunu dourmu, ancak iman edip iyi davranlarda bulunan ve Allah hatrlarndan karmayanlar bundan istisna edilmitir (e-uar 26/224-227). Sz konusu yetlerde yasaklanan iirin Resl-i Ekreme, slma ve mslmanlara sataan mrik airlerin iirleri, istisna edilen iirin de Hassn b. Sbit, Kb b. Mlik, Abdullah b. Revha gibi onlara cevap veren mslman airlerin iirleri olduunu bizzat Reslullah sylemitir (Taber, XIX, 156-159). Esasen slmiyet iirle msikiyi mutlak mnada menetmemi, insanlar kt yollara sevkeden bir nitelik kazand takdirde zararl bulmutur. Hz. Peygamber iiri bir cihad silh olarak grm, Mmin klc ve diliyle cihad eder buyurmutur (Msned, III, 3, 456, 460; VI, 387). Yine, phe yok ki baz iirler hikmet ifadeleridir (Buhr, Edeb, 90; Tirmiz, Edeb, 69; bn Mce, Edeb, 41) gibi szleriyle iirin gzel ve faydal olanlarn tavsiye etmitir. Bu balamda meyye b. Ebs-Saltn baz hikmetli iirlerini hitabelerinde zikretmi, Lebdin ( yi bilin ki Allahtan baka her ey btldr) msra iin airin syledii en doru sz, Tarafenin / ( Gsterecek sana gnler cahili olduun eyleri/Getirecek sana, azk vermediin [grevlendirmediin] kimse haberleri) dizesi hakknda Bu nbvvet szlerindendir ifadeleriyle takdir hislerini dile getirmitir (Msned, VI, 31, 138, 146, 156, 222; Mslim, ir, 1-6). Eb Sfyn, Amr b. s ve Abdullah b. Zibar gibi ou Kureyli olan mrik airlerin hcumlar artnca Hassn b. Sbit, Kb b. Mlik ve Abdullah b. Revha gibi mslman airler bunlara karlk vermek iin Hz. Peygamberden izin istemi, o da izin vermi, ancak, Ben de Kureytenim, beni onlardan nasl ayrp da hicvedeceksiniz? deyince Hassn, Seni onlardan hamurdan kl eker gibi ayrrm cevabn vermitir. Bunun zerine Resl-i Ekrem, Hassna kabilelerin eski eyym, meslib, ahbr ve ensb hakknda bilgi edinmesi iin Eb Bekire bavurmasn tavsiye etmitir. Ayrca, Y Hassn, onlar hicvet! unu bilmelisin ki Cibrl seninle beraberdir; senin szlerin kltan daha tesirlidir szleriyle onu vm (Buhr, Bedl-al, 6, Mez, 30; Mslim, Feil-abe, 153, 157), mescidde Hassna tahsis ettii minberde iirlerini ashapla birlikte dinlemitir. iirle ilgili bu olumlu yaklamlara ramen varyant dikkate alnmadndan Reslullaha nisbet edilen, Birinizin iinin kusmukla dolmas iirle dolmasndan daha iyidir melindeki bir hadis (Buhr, Edeb, 92; Mslim, ir, 7-9) iirin mutlak ekilde mekruh olduu kanaatine yol am, bu kanaat mslmanlar arasnda yaygnlk kazanmtr. Hz. ie bu rivayetle ilgili olarak yle demitir: Bu mahfuz deildir. Hz. Peygamber ancak unu sylemitir: Birinizin iinin kusmuk ve kanla dolmas benim hicvedildiim iirle dolmasndan daha iyidir (baka yorumlarla ilgili olarak bk. bn Hacer, XII, 184-186). Sahbenin iire yaklam genellikle msbet olmutur. Araplarn en nemli bilgi kaynan iirin

tekil ettiini syleyen Hz. mer, Zheyr b. Eb Slmnn iirlerinin garip kelimelerden arnm, yaln bir slp ve vlen kiide bulunan niteliklerle gereki bir izgide sylendiini ifade ederek onu en byk Arap airi saymtr. bn Abbas, Kurn- Kermden bilmediklerinizi Arapn iirlerinde aratrn, nk iir Araplarn ilim hazinesidir demitir. Asr- sadetle Hulef-yi Ridn zamannda kadm iir yntem, dil ve slp zellikleriyle devam etmitir; zira bu dnem airlerinin ou Chiliye devrinde yetimi ve rn vermi muhadram airlerdi. Bununla birlikte tema ve konularda kkl deiiklikler olmu, kabile asabiyetini, kabileler arasndaki eski savalar zikrederek kin ve nefreti ileyen, vnme yarn krkleyen iirlerin yerini slm kardelii, cihad, fetih, din ve ahlk temalarn ileyen iirler alm, bunlar airin dindarlk derecesine gre eserlerinde yansma bulmu, Hutaye gibi din balar zayf airlerse Chiliye izgisini srdrmtr. slm tesirden uzak olan l airlerinde de bu izgi devam etmitir. Gerek Asr- sadette gerekse ilk drt halife devrinde mslmanlarn Kuranla ve fetihle megul olduu, Chiliye dneminde grld gibi muraza sebepleri ve cize imknlar ortadan kalkt iin iire ilgi azalmtr. Hz. Eb Bekir ile mer zamannda snen kabilecilik taassubu Hz. Osman ile Ali dnemlerinde kan fitneler ve hizipler sebebiyle yeniden alevlenmi ve Emev devri boyunca canlln korumutur. lk siyas iir yazar olan Hassn b. Sbit, Reslullah Kasde-i Brdesiyle metheden Kb b. Zheyr, Resl-i Ekremin mdafii Kb b. Mlik, mrik airlere ynelttii hicivleriyle Abdullah b. Revha, hiciv ve medihte Hutaye, gazelde Humeyd b. Sevr, ldrlen mrik kardelerine mslman olduktan sonra da atlarn srdren en byk Arap kadn airi Hans, Chiliye devrinde de iki ve putlardan uzak durmu olan Nbiga el-Cad dnemin nde gelen airleridir. c) Emev Devri. Bu dnemde klasik kaside formu i dzeni, blmleri ve kadm unsurlaryla kendini korumu, ancak temeli Hassn b. Sbitle atlan siyas iir tr ile hiciv ve gazel temalarnda byk gelimeler olmutur. Hz. Osman ile Ali zamannda kan fitneler srasnda hilfet meselesinden doan siyas hizipler Emev devrinde iyice taraftarlarn arttrmtr. Emev, Hric, i ve Zbeyrlere taraftar olan airler hiziplerinin gr, inan ve ilkelerini dile getiren iirler yazm, zellikle ynetimde olmalar sebebiyle bol ihsan ve cize verme imknna sahip Emev i