You are on page 1of 1504

TANZMAT

() Sultan Abdlmecidin yaymlad mlk slahat program ve bunun uyguland dnem. Szlkte dzenlemek, sraya koymak, slah etmek anlamndaki tanzm kelimesinin oulu olan tanzmt literatrde mlk idareyi slah ve yeniden organize etme mnasnda kullanlr, ayrca bu dzenlemelerin yapld dnemi nitelendirir. Son aratrmalar genellikle, 3 Kasm 1839da iln edilen Glhane Hatt- Hmyunu ile (Tanzimat Ferman) balatlan dnemin ilk icraatlarnn 1830 ylna kadar geri gtrlebileceini ortaya koymutur. Ne zaman sona erdii ise tartmal olup bunun iin Sadrazam l Paann ld 1871, Midhat Paann srgne gnderildii 1877, Meclisi Mebsnn kapatld 1878 veya Dyn- Ummiyye daresinin kurulduu 1881 gibi tarihler verilir; ancak 1878de meclisin kapatlmasyla dnemin sona erdii ynnde genel bir fikir olumutur. II. Mahmud, Yenieri Ocan kaldrdktan sonra 1830larn bandan itibaren Osmanl merkez tekiltn tamamen deitirdi. 1831de sarayda nemli bir messese olan silhdarl lavetti; sr ktipliini Mbeyin baktipliine dntrerek saray sekreteryasn meydana getirdi. ki yl sonra Mbeyin Mirliini kurdu ve Endern- Hmyunun oda nizamn yeniden dzenledi. Bunun yannda Bblideki kurumlarn isimlerini deitirdi ve grev alanlar daha ak biimde tanmlanm uzmanlk birimleri olan nezaretleri tekil etti. Meclisi Vl gibi yksek meclislerin yannda nezaretlere grdkleri ilerde yardmc olmak zere baz meclisler kurdu. 24 Mart 1838de tekil ettii Meclisi Vlnn kurulu amacn, yapmay dnd ve Tanzmt- Hayriyye (Tanzmt- Mlkiyye) diye nitelendirdii slahat tesbit ve mzakere ekli olarak belirledi (Takvm-i Vekyi, nr. 163, 11 Muharrem 1254, s. 2). Bu adlandrma onun tasarlad reformlarn genel adyd. Mays 1838de biri ulem, dieri memurlar iin iki ceza kanunu hazrlatt. ngilizlerle yaplan Baltaliman Ticaret Muahedesi ve ardndan dier Avrupa devletleriyle imzalanan benzer antlamalar neticesinde gmrk gelirleri azald gibi yabanclarn lke iinde ticarete dahil olmalaryla birlikte yabanc tccar says artt ve bunlarla ilgili davalar nemli bir sorun meydana getirdi. 24 Mays 1839da ticaret, sanayi ve tarm gelitirmek amacyla almalar yapmak zere Ticaret Nezreti ve ayn yl ierisinde bir mahkeme-i ticret kuruldu. Bakanln Ticaret nzrnn yapt mahkemede tccar temsilcileri de bulunuyordu. II. Mahmud dneminin sonlarna doru, yaklak sekiz yldan beri devleti uratran Kavalal Mehmed Ali Paann yol at Msr meselesi tekrar ortaya kt ve isyanla uraan ordunun masraflar hazineyi skntya soktu. 24 Haziran 1839da Msr kuvvetlerinin Osmanl ordusunu Nizipte ar bir yenilgiye uratmasnn ardndan 1 Temmuzda II. Mahmud vefat etti ve yerine olu Abdlmecid geti. Tanzimatla ilgili literatrde Glhane Hatt- Hmyununun hazrlanp iln edilmesi srecinde Mustafa Reid Paaya ok merkez bir yer verilmektedir. Bunda gerek pay bulunmakla birlikte saray, ulem, sivil ve asker brokrasi arasnda ciddi bir mutabakat olmakszn gen bir brokratn

giriimiyle byle nemli bir dnmn salandnn iddia edilmesi inandrc deildir. Nitekim Sultan Abdlmecidin 17 Temmuz 1839da yaymlad cls hatt- hmyununda btn devlet ilerinde kanuna ve hakkaniyete uyulmas, rvet ve zulmden kanlmas, lkede yaayan mslimgayri mslim btn halkn gvenliinin salanmas, canndan, malndan ve meskeninden emin klnmas, saraya hediye gnderilmemesi ve brokratlarn bu tr hediyeleri kabul etmemesi gibi Tanzimat Fermannn nemli ilkeleri mevcuttu; ayrca rvet alanlarn cezalandrlacana vurgu yaplmaktayd (Takvm-i Vekyi, nr. 182, 16 Cemziyelevvel 1255, s. 2). Padiah taraya gnderdii dier bir hatt- hmyunla vali, vezir, ferik, mtesellim ve mbir gibi grevlilerden yol masraflarn kesinlikle halka yklememelerini, cerme, cize gibi isimlerle halktan hibir ey talep etmemelerini ve kimseye angarya yklememelerini istedi. Mustafa Reid Paann bu hatt- hmyunlardan yaklak bir buuk ay sonra Londradan stanbula dnmesi, sz konusu ilkelerin Osmanl baehrindeki dier brokratlarn mutabakatyla ortaya konduunu gstermektedir. Bunun dnda, Reid Paann dnmesinin ardndan Tanzimatn ilnndan nce Sultan Abdlmecidin emriyle Sadrazam Koca Hsrev Paann bakanlnda Bblide bir meveret meclisi topland. Otuz sekiz yksek brokrat ve ilmiye mensubunun katld bu mecliste kabul edilen ilkeler padiah tarafndan da onayland. Meclis mazbatasnn altnda mhr bulunanlarn yars ulemdand. Sras deimekle beraber mazbata ile Glhane Hatt- Hmyununda yer alan ilkeler hemen hemen ayndr (TSMA, nr. E 3084/2). Bu da Tanzimat Ferman gibi nemli bir slahat programn tek bana Mustafa Reid Paaya nisbet etmenin doru saylmadn ve fermann d etkilerden ziyade Osmanl Devletinin i dinamiklerinin rn olarak ortaya ktn gstermektedir. Hariciye Nzr Mustafa Reid Paa 3 Kasm 1839da Glhane meydannda vkel, ricl, ulem, Rum ve Ermeni patrikleri, hahamba, esnaf temsilcileri, sefirler ve dier hazr bulunanlarn nnde Tanzimat Fermann okudu. Sultan Abdlmecid treni Glhane Kasrndan izledi. Ferman, kurulduundan itibaren Kuran hkmlerine ve eriata uyulduu iin devletin gl, lkenin mmur ve halkn refah iinde olduu; ancak 150 yldan beri bunlara riayet edilmediinden bu durumun zaaf ve fakirlie dntn; coraf konumu, arazilerinin verimlilii ve halknn alkanl gz nnde tutulduunda gerekli tedbirlerin alnmas halinde devletin be on yl ierisinde eski durumuna kavuaca tesbitiyle balar. Bunun iin hazrlanmas gereken yeni kanunlarn esas can gvenlii, mal, rz ve namusun korunmas, vergilerin dzenlenmesi, asker almnn slah eklinde belirlenir. Bu arada halk ve hazineyi zarara uratan iltizam usulnn sakncalarndan sz edilerek kaldrlacana dair iaret verilir. Verginin herkesin gc nisbetinde tahsil edilmesi ve kimseden fazladan bir ey istenmemesine vurgu yaplr. Askerlik sresinin belirsizliinden ve askerlerin bir nisbet dahilinde deil geliigzel alnmasndan ikyet edilir. Bu uygulamann tarm, ticareti ve nfus artn olumsuz ynde etkilediine, dolaysyla askerlik sresinin drt veya be yl olarak belirlenmesi gerektiine vurgu yaplr. Hi kimse iin yarglanmadan lm hkmnn verilmemesi, herkesin malna mlkne istedii gibi tasarruf edebilmesi, bu haklardan mslim-gayri mslim btn tebaann ayn ekilde yararlanmas, bu konular grmek zere grevlendirilen Meclisi Vlnn ye saysnn arttrlmas, vkel ile riclin de zaman zaman meclisin toplantlarna katlmas, asker dzenlemelerin Dr- r-y Askerde mzakere edilip belirlenmesi, lkenin harap olmasna yol aan rveti nlemek amacyla etkili bir kanun hazrlanmas ve bu fermann btn i ve d kamuoyuna duyurulmas kararlatrlr (Dstur, Birinci tertip, stanbul 1289, I, 4-7).

Reid Paann hatt- hmyunu okumasnn ardndan toplar atld ve kurbanlar kesildi. Sultan Abdlmecid iln edilen hususlara uyacana dair Hrka-i erif Dairesinde, Hatt- hmyunumda mnderi olan kavnn-i eriyyenin harf-be-harf icrasna ve mevdd-i essiyyenin frtna dair ekseriyyet-i r ile karar verilen eylere msaade eyleyeceime ve haf ve cel hricen ve dhilen taraf- hmyunuma ilk olunan eyleri kavnn-i messiseye tevfik ve tatbik etmedike kimsenin lehine ve aleyhine bir hkm ve ferman etmeyeceime ve vazolunmu ve olunacak kavnnin tayrini tecviz buyurmayacama, vallahi! eklinde yemin etti (TSMA, nr. E 3084/1). Fermana gre vkel, devlet memurlar ve ulemnn da yemin etmesi, buna uymayanlarn rtbesine baklmayp cezalandrlmas gerekiyordu. Fermann ilnndan be gn sonra yaplan bir dzenlemeyle vkel, byk ulem ve nde gelen devlet riclinin padiah, sadrazam, eyhlislm, serasker, darphne miri ve hariciye nzrnn huzurunda yemin ederek grevlerine balamalar kararlatrld. Tanzimat Ferman, Osmanl idar geleneinde teden beri uygulanan, tahta kan sultanlar tarafndan iln edilen ve adaletnme ad verilen hatt- hmyunlar iinde deerlendirilebilir; ancak bu ferman geleneksel yapy kkten sarsacak yenilikler getirmekteydi. Mslim-gayri mslim eitlii, Yunan ve Srp isyanlaryla birlikte milliyeti bir tutum sergileyen gayri mslimlerin imparatorluktan ayrlmasn nlemek amacyla ortaya atlan ve daha sonra sk sk vurgu yaplan bir Osmanl milleti tekil etmeyi hedefleyen nemli projenin ilk admyd. Tanzimatlar bu metnin iln edildii yere bir bide dikmeyi dndler, hatta eklini de belirlediler. Fakat saray snrlar iinde kalacandan halkn ziyaretinin zor olaca gerekesiyle bundan vazgeildi. Bir ara gndeme gelen bidenin Beyazt Meydanna dikilmesi dncesi de gereklemedi. Tanzimat Ferman d kamuoyunda farkl tepkilerle karland. ngiliz ve Fransz kamuoyu ferman olumlu, Avusturya ve Rusya olumsuz karlad. Bu dzenlemeyle padiahn ve st dzey yneticilerin yetkilerinin snrlandrldn gren Avusturya Babakan Prens Metternich lkesinde de benzer taleplerle karlaabilecei endiesiyle reformlar eletirdi. Rusya ise i ve d siyasette devlete g kataca ve ngiltere ile Fransann Osmanl Devleti zerindeki etkinliklerini arttraca kaygsyla yeni kararlara kar olumsuz bir tavr taknd. Valilere gnderilen sretleri ve Takvm-i Vekyi vastasyla Tanzimat Ferman btn lkeye duyuruldu. Valilerden halkn ileri gelenlerini meydanlarda toplayp ferman okumalar, herkese ieriini gzelce anlatmalar ve ayrntlar daha sonra belirlenecek olan vergi ve askerlik dndaki maddelerini hemen uygulamaya koymalar istendi. Zira hkmet fermann yanl yorumlanp lkede isyanlarn kmasndan endie etmekteydi. Nitekim Osmanl tebaasn meydana getiren her zmre ferman kendi asndan yorumlad; mslmanlar gayri mslimlere verilen yeni haklardan holanmad; gayri mslimler ise byk bir beklenti ve mide kapld. te yandan karlar zedelenen ulem, yan ve hatta valiler eriatn inendiini ve mslmanlarn gvurlarla ayn seviyeye getirildiini syleyerek halk tahrik etti. Hkmet Tanzimat reformlarn uygulama balamnda bu duruma hazrlkl deildi. Dolaysyla ngrlen slahat lkenin tamamnda deil ncelikle Edirne, Bursa, zmir, Ankara, Aydn, Konya ve Sivas gibi nisbeten merkeze yakn, yaplanlarn kolaylkla denetlenebilecei yerlerde uygulamaya konuldu. Trabzon eyaleti nce bu kapsamda deerlendirildi, ancak ortaya kan tepkiler yznden uygulama ertelendi. Merkezle ciddi sorunlar yaayan Msr eyaleti de ok uzak olmasna ramen uygulama kapsamna alnd ve 6 Aralk 1839 tarihli fermanla Mehmed Ali Paadan Tanzimat Msrda uygulamas istendi. Paa ferman iln edeceini, idaresi altndaki yerlerde bu ilkeleri zaten bir sreden beri uyguladn bildirdi. ki tarafn birbirine kar bu tavr aslnda bir g gsterisine ve rekabete iaret etmekteydi.

Tanzimatn en nemli maddelerinden biri iltizamn kaldrlmasna ve eitli isimler altnda alnan vergilerin yerine herkesten geliri orannda bir verginin tahsiline ynelikti. Merkezde mal bir ynetimin kurulabilmesi, yani gelirlerin hazinede toplanp harcamalarn da buradan yaplabilmesi iin merkez ve tara tekiltnn buna gre dzenlenip ncelikle halkn gelir seviyesinin belirlenmesi gerekiyordu; ancak II. Mahmudun balatt mal slahat henz istikrar bulmamt. Nitekim 28 ubat 1838de Hazne-i mire ile Mansre Hazinesini Umr- Mliyye Nezreti adyla birletiren ve msdereyi kaldrp memurlara maa balayan II. Mahmudun lmnden iki ay sonra 2 Eyll 1839da Maliye Nezreti lavedilip Hazne-i mire ile Hazne-i Muktat defterdarlklar kuruldu. Byle istikrarsz bir ortamda valilere sadece eyaletin gvenliiyle ilgili hususlar braklarak iltizam usul kaldrld; vergi toplama grevi merkezden geni yetkilerle gnderilen muhassl- emvllere verildi. Bu dzenlemelere gre 19 Ocak 1840ta Tanzimatn uyguland yerlerin mal ileriyle ilgilenmek zere Maliye Nezreti yeniden kuruldu; eski usuln tatbik edildii alanlar ise Hazin-i mire defterdarlnn sorumluluunda kald. Fakat bu iki bal ynetim mal kargaay daha da arttrd ve Nisan 1840ta defterdarlk kaldrlp nezret tekrar maliyenin yegne sorumlusu oldu. Bu arada 9 Eyll 1840ta nezretin maiyetinde Meclisi Muhsebe-i Mliyye tekil edildi. 25 Ocak 1840 tarihli nizamnme ile muhassllarn alma esaslar belirlendi. Sancak merkezlerinde kendilerine yardm edecek bir muhassllk meclisinin (byk meclis) kurulmas ve yerel yneticilerle mslim-gayri mslim btn halkn bu meclislerde temsil edilmesi, eyalet merkezlerinde mirin bakanlnda meclislerin tekili, muhassl bulunmayan kaza, kasaba ve kylerde be yeden oluan kk meclislerin kurulmas, iltizamn kaldrlmasyla meydana gelecek vergi kayb iin halktan pein bir vergi alnp bu meblan daha sonra belirlenecek gerek vergiden dlmesi kararlatrld. Cizye tahsilinde ise daha nce yerel biimde uygulanan makt bir meblan alnmas usul Tanzimatla birlikte btn lkeye yaygnlatrlp cizyedarlk memuriyeti kaldrld. Bylece dk gelirli (edn), orta halli (evsat) ve zengin (l) olmak zere merkezde dzenlenen cizye defterlerinin muhassllara verilmesi, onlarn kocabalar vastasyla bu vergileri tahsil edip merkeze gndermesi usul benimsendi. Nibler maaa baland; vali ve dier tara grevlilerinin halktan eitli isimler altnda aldklar ayn veya nakd btn vergi ve aidatlar kaldrld. ltizamn lav ve yeni sistemin kurulmas srecinde hazine gelirlerinde byk dler grld. Hkmet maliyede ortaya kan a kt para emisyonuyla kapatmak istedi ve Ocak 1840ta %12,5 faizli ilk kt paralar piyasaya srld. Tanzimat Fermanna gre yeniden dzenlenerek ye says ve yetkileri arttrlan Meclisi Vl, Tanzimat dneminde Hariciye Nezretiyle birlikte reformlar iin nemli bir grev stlendi ve ilk on be ylda yaplan hemen btn yenilikler bu iki kurumun nclnde gerekletirildi. Tzklerin uygulanp uygulanmadn denetleme yetkisine sahip olan meclis ayn zamanda bir yksek mahkeme grevini yerine getiriyordu. Nitekim meclis Hsrev Paa, kif Paa, Nfiz Paa, Thir Paa ve Hasib Paa gibi st dzey brokratlar ve muhalifleri Tanzimata aykr hareket ettikleri gerekesiyle yarglayp cezalandrd. Kanun ve nizamnmelerin karlmasndan arazi anlamazlklarna kadar her konuyla ilgilendi. Tarada yaplan reformlarn teftii Tanzimatn ilk aylarndan itibaren gndeme geldi. 28 Mart 1840ta Meclisi Vl yesi rif Hikmet Bey Rumeliyi ve Meclisi Nfia mfts erke Mehmed Efendi Anadoluyu teftile grevlendirildi. Mfettiler hazrladklar geni raporlar hkmete sundular. 3 Mays 1840ta krk bir maddelik ceza kanunu yaymland. Daha ziyade

tazr cezalarn dzenleyen bu kanunda mrtedlere verilen lm cezasnn kaldrlmamas Avrupallarn tepkisine yol at. Bu kanun ieriiyle yerli hukuktan mlhem olsa da yntemi bakmndan Avrupa etkisi tamaktadr. Hkmet yapt dzenlemeleri resm Takvm-i Vekyi ve 31 Temmuz 1840tan itibaren W. Churchill tarafndan devlet desteiyle karlan Cerde-i Havdisle halka ve yetkililere ulatryordu. Bunun dnda nemli dzenlemeler varaka-i mahssa denilen tek yapraklk eklerle halka bildiriliyordu. Daha geni kesimlere hitap etmek amacyla Takvm-i Vekyide olduu gibi Cerde-i Havdiste Ermeni harfleriyle Trke ve Arapa saylar neredildi. 23 Ekim 1840ta Ticaret Nezretine bal bir mdrlk eklinde Posta Nezreti kuruldu; bylece Anadolu ve Rumeliye gnderilen resm yazmalarla birlikte ilk defa mektup vb.nin kabulne baland. Tarada nemli merkezlere posta mdrleri tayin edildi. lk yllarda kurulu amacna uygun faaliyetler yapamayan Ticaret Nezreti, stanbul Gmrk Emanetine ilhak edildi. Hazine gelirlerinin mahall idareciler elinde telef olmasn nlemeyi amalayan yeni sistemden karlar zedelenen vali, mtesellim, eraf, yan, sarraf, mltezim, voyvoda gibi zengin zmreler Tanzimat baarszla uratmak iin halk kkrtp eitli engellemelere bavurdular. Zira bunlar, vergi orannn gelire gre tesbitiyle birlikte daha fazla vergi verecekleri gibi teden beri kendilerine tannan muafiyetleri de kaybetmilerdi. Bulgarlar 1841 Nisannda Nite ciddi bir isyan kard; Tokatta ise bir muhassl ldrld. Taradaki meclisler dzenli toplanamad gibi merkez hkmetin tara ynetiminden uzaklatrmak istedii yan ve eraf bu meclislerde etkinlii ele geirerek statkonun deimesine kar direndi. Bu skntlara nitelikli eleman yokluu da eklenince muhassllktan beklenen yarar salanamad ve baarszla mahkm edilen yeni sistem 1842 ylnn banda kaldrlarak iltizam usulne geri dnld. Eyaletlere geni yetkilere sahip defterdarlar gnderildi. Muhassllk meclisleri memleket meclisi adyla faaliyetlerini srdrp daha sonra eyalet meclisi ismini ald. Tanzimat dnemi mal reformlar baarl olamad. Etkili bir tahsilt sisteminin kurulamamas, iltizamn kaldrlamamas, gelirlerin mltezim ve grevliler elinde telef olmas ve maliyenin salam bir yapya kavuturulamamas baarszl beraberinde getirdi. Tanzimat Fermannn en nemli maddelerinden biri olan askerlikle ilgili meselelere yl el atlamad. Yenieriliin kaldrlmasndan beri asker almlar geliigzel yapld gibi askerlik sresi de belirlenmemiti. Askere alnan genlerin vazifesi sa kaldka ve gc kuvveti yerinde olduka devam etmekteydi. 1843te Hassa Miri Rz Paa bu sorunu zmekle grevlendirildi; yeni dzenlemeler seraskerlikte mer, ulem, vzer ve riclden oluan geici bir meclis tarafndan grld. 6 Eyll 1843te askere alnacak kiilerin kura ile tesbiti, Mart 1844ten itibaren fiil askerlik sresinin be ve redifliin yedi ylla snrlandrlmas, mevcut askerlerin %20sinin her yl yenileriyle deitirilmesi kararlatrld. Ayrca ordu sistemine geildi ve Hassa, Dersadet, Rumeli, Anadolu, Arabistan olmak zere be ordu kurularak her birinin bnyesinde birer meclis tekil edildi (Takvm-i Vekyi, nr. 258, 24 ban 1259, s. 2-3). Bu dzenlemeler srasnda teden beri seraskerlike salanan stanbulun gvenlik ilerinin slah da gndeme geldi. stanbul, skdar ve Boaziinin gvenliiyle ilgilenmek zere 1845te Zaptiye Mirlii kuruldu (Takvm-i Vekyi, nr. 297, 11 Safer 1262, s. 3). Sultan Abdlmecid, reformlarn uygulanmasn yerinde grmek ve halkn ikyetlerini bizzat dinlemek amacyla 1844te zmit, Bursa, anakkale ve Adalara seyahatte bulundu. Ayn tarihte genel

nfus saym yapld ve Osmanl nfusu yaklak 35 milyon olarak tesbit edildi. 1844te karlan Tashh-i Ayr Fermanyla sikke konusu dzene konularak 1 altn lira = 100 gm kuru esas getirildi ve ift metal sistemine geildi. Yl sonuna doru gerekletirilen bir dzenlemeyle hazineye yeni gelir kaynaklar salamak iin evrk- sahha denilen ve damga pulunun ilk ekli olan deerli ktlarn basm kararlatrld. Bunlar borlanma, kefalet, szleme gibi muamelelerde kullanlmakta ve zerinde yazl deerden satlmaktayd. Mart 1845ten itibaren Erzurum ve Diyarbekir eyaletlerinin Tanzimat kapsamna alnmas zerine Van ve civarnda isyanlar kt. Cizre yresinde ba gsteren Bedirhan Bey isyan bastrlarak blgenin idaresi yeniden dzenlendi. Blgede Tanzimata tepkiler daha ziyade yurtluk-ocaklk sistemiyle topraa tasarruf eden gruplardan kaynaklanyordu. Diyarbekirde bunlara maa baland ve ellerindeki topraklar hazineye aktarld, bir ksm da kaza mdrlklerine getirildi. 1845te Meclisi Vl Bakan Sleyman Paann giriimiyle taradaki sorunlarn belirlenmesi iin her eyaletten mslim-gayri mslim birer temsilci stanbula davet edildi. Bunlarn Meclisi Vlda dile getirdikleri hususlar vergi ve ulam konularnda younlamaktayd. Sonuta Meclisi Vlya bal olarak Anadolu ve Rumeliye beer geici imar meclisinin gnderilmesi kararlatrld. Meclisler yaptklar almalar rapor halinde Meclisi Vlya sundu. Sleyman Paann grevden alnmasyla bu nemli proje yarm kald gibi imar meclisleri vastasyla yapmna balanan Trabzon-Erzurum ve Bursa-Gemlik yollar da uzun sre tamamlanamad. Bu arada stanbul Gmrne ilhak edilen Ticaret Nezreti, gmrn ilerinin okluu dolaysyla 1845te buradan ayrlp tekrar mstakil hale getirildi. Ancak nezret lkede ticaret, tarm ve sanayinin gelitirilmesi balamnda fikir retme ve gerekli ortam hazrlama ynnde beklenen almalar yapamad ve tccarlarn davasna bakan bir ticaret mahkemesinden ibaret kald. Reformlarn baars iin en nemli unsur olan eitim konusuna ise Tanzimatlar ge el att. Sultan Abdlmecid, 1845te mekteplerin yaygnlatrlmas gerektiini belirterek reformlarn baarsyla eitim arasndaki ilikiye dikkat ekti. Bunun zerine kurulan Meclisi Muvakkat sbyan mektepleri ve rdiyelerle bir drlfnun almasna dair tasarlar hazrlad. 27 Haziran 1846da Meclisi Vl ile Hariciye Nezretinin denetimi altnda Meclisi Marif-i Ummiyyenin tekiliyle birlikte eyhlislmln kontrolndeki eitim ileri hkmetin denetimine girdi. Meclisin kararlarn uygulamak iin 13 Kasm 1846da Mektib-i Ummiyye Nezreti kuruldu. Sultan Abdlmecid 29 Nisan 1846da tefti amacyla Edirneye ve Varnaya gitti; seyahati esnasnda uygulamada grd eksikliklerle halkn ikyetlerini hkmete bildirdi (Lutf, VIII, 93-98). Msr Valisi Kavalal Mehmed Ali Paa 1846 Austosunda stanbula gelerek padiaha itaatini sundu. Ayn yl tara tekilt dzenlenip eyalet says arttrld. 28 Eyll 1846da Mustafa Reid Paa sadrete getirildi. Bblide bir devlet arivi (Hazne-i Evrk) kurularak belgelerin tasnifine ve muhafazasna n ayak olundu. 1847de ilk defa devlet salnmesi karld; ilk rdiye mektebi ald. Ticaret Mahkemesi on drt yesinin yarsn sefirlerin setii karma bir mahkeme haline getirildi. Bu tarihte Trabzon eyaleti Tanzimat kapsamna alnd. 23 Nisan 1847 tarihli padiah iradesi ve ardndan hazrlanan Tapu Nizamnmesiyle erkek ve kz ocuklarnn babalarnn mirasndan eit pay almalar saland. 1848de ortaya kan ve Avrupay sarsan ihtilller Osmanl lkesini de etkiledi. Voyvodalarn kt idaresine kar isyan eden Eflak ve Bodann baz yerlerini Rusyann igal etmesi zerine Osmanl kuvvetleri Eflaka girdi ve ertesi yl imzalanan Baltaliman Muahedesiyle konu zme kavuturuldu. Rusya ve Avusturyaya kar yapt mcadeleyi kaybeden Macarlar Osmanl Devletine snd. Snmaclar iade edilmeyince mesele Osmanl Devletiyle Avusturya ve

Rusya arasnda siyas bir krize dnt. 1850de Mektebi Tbbiyye tarafndan ilk Trke dergi olan Vekyi-i Tbbiyye karld; tara tekilt esasl bir dzenlemeye tbi tutuldu. Osmanl Devleti, zellikle Ermeniler arasnda yaplan misyonerlik faaliyetleri neticesinde belli bir sayya ulaan Protestanlar ngilterenin basksyla 1850de ayr bir millet olarak tand. Yine hassas i dengeleri sebebiyle o zamana kadar Tanzimata dahil edilemeyen Bosna-Hersek eyaleti Tanzimat kapsamna alnd. Bu tarihte Tanzimatn uygulanmasnda yaplan hakszlklarla ilgili gelen ikyetler zerine eski Filibe valisi smet Paa Anadolu, eski Trhala mutasarrf Smi Paa Rumeli taraflarn teftile grevlendirildi (Takvm-i Vekyi, nr. 437, 26 Muharrem 1267, s. 3). Tanzimat dneminde Avrupa devletlerinin hukukundan yaplan aktarmlarn ilki olan ve 1807 tarihli Fransz Ticaret Kanununun birinci ve nc kitaplarnn tercme ve adapte edilmesiyle meydana getirilen Knunnme-i Ticret neredildi. Avrupa ve zellikle Fransz hukukundan bu adaptasyonlar faiz konusunda olduu gibi zaman zaman slm hukukuyla att (bk. BATILILAMA). 1850nin sonlarna doru ehir ii ulamda nemli bir adm atld ve Boaziinde vapur iletmecilii yapmak zere irket-i Hayriyye kuruldu. 1851de telif ve tercme kitaplarn hazrlanmas amacyla Encmeni Dni oluturuldu. Ancak bu kurum, Trh-i Cevdet gibi bir iki eser dnda verimli almalar yapamadan siyas ekimelere kurban edildi. Mevcut ceza kanununun eksikliklerini gidermek iin Knn-i Cedd hazrland; bu kanunun en nemli yan kamu davas anlayn getirmesiydi. Msr Valisi Abbas Hilmi Paann, skenderiyeden balayp Kahire zerinden Kzldenize ulaacak bir demiryolu ina imtiyazn stanbulu aradan karp dorudan ngilizlere vermesi Osmanl Devletiyle ngiltere arasnda diplomatik krize yol at. Devletin kararl tutumu karsnda ngiltere ve Abbas Hilmi Paa geri adm att; neticede imtiyaz padiahn fermanyla verildi. 1856da tamamlanan skenderiye-Kahire demiryolu Osmanl snrlar iinde yaplan ilk demiryoludur. Hazinenin maalar deyemeyecek duruma gelmesi zerine hkmet Fransadan 55 milyon frank bor almay kararlatrdysa da Sultan Abdlmecid buna kar kt ve hazine 2,2 milyon frank tazminat deyerek bu ii kapatt. Ancak devletin Avrupa piyasalar ve siyasal evrelerinde itibar kaybna yol aan krize sebebiyet veren Sadrazam Mustafa Reid Paa grevinden alnd. 1852de sadretin drt defa el deitirmesi mal ve siyas krizin iddetini gstermektedir. Bu tarihte yaplan bir dzenlemeyle valilerin yetkileri arttrld. D politikada ise asl amac Osmanl lkesinde nfuzunu ve karlarn pekitirmek olan Rusya, Kuds ve civarndaki kutsal yerlerle ilgili baz taleplerde bulundu; ayrca Ortodoks tebaann hmisi olarak tannmas iin Osmanl Devletine ltimatom verdi. ltimatomun reddedilmesi zerine 1853te iki devlet arasnda sava balaynca Osmanl Devleti ngiltere, Fransa ve Sardunyann ittifakn temin etti. 1854 ylnda sava devam ederken ilk d borlanma gerekleti. D borlanma, daha sonra Osmanl devlet adamlarnn ok sk bavuraca bir finansman arac haline geldi. Sava neticesinde Rusya malbiyeti kabul etti. Bu arada stanbula gelen mttefik ordularnn yol at nfus younluu ehrin alt yap sorunlarn ortaya kard. 25 Temmuz 1855 tarihinde ehremaneti kuruldu. 26 Eyll 1854te Meclisi l-i Tanzmt tesis edildi; Meclisi Vlnn yarg ve yasama olarak belirlenen faaliyet alanlarndan yasama grevini stlendi. Ertesi yl Meclisi Tanzmtta bir meden kanunun hazrlanmas amacyla kurulan komisyon, Metn-i Metn isimli kanun almasnn sadece, metni bugn elde bulunmayan Kitbl-By ksmn hazrlayabildi ve grevini tamamlayamadan dald. Ayrca Fransz Ticaret Kanununun ikinci kitab fls Kanunnmesi adyla yrrle kondu.

1837de icat edilen telgraf Krm sava esnasnda Osmanl lkesine girdi. Sultan Abdlmecid, 1847de iki Amerikalnn telgraf tantmasnn ardndan stanbul ile Edirne arasnda bir hat denmesini emretti, umnuya kadar uzatlan hat 1855te ald. Bu arada ngilizler Varna-Krm ve Varna-stanbul, Franszlar, Varna-umnu-Rusuk-Bkre arasnda asker telgraf hatlar ina etti. Telgrafn yaygnlamasyla 29 Mart 1855te sadrete bal bir telgraf mdrl kuruldu. Balangta Franszca olan haberleme dili yaklak yedi ay sonra Trkeye evrildi. 17 Austosta kad yetitirmek iin Muallimhne-i Nvvb kuruldu. 1855 Milletleraras Paris Sergisine Osmanl Devleti de katld. Burada devletin kurduu fabrikalarn yannda lkenin deiik yerlerinden getirilen yaklak 2000 rn sergilendi. Bu dnemle ilgili kaydedilmesi gereken hususlardan biri de zellikle l Paann abalaryla brokrasi dilinin sadeletirilmesi gayretidir. Gayri mslimlerden cizye alnmasn Tanzimat Fermanyla iln edilen eitlik ilkesine aykr bulan Avrupa devletleri teden beri hkmet zerinde ciddi bir bask kurmulard. Neticede, konuyu mzakere eden Meveret Meclisinin grne istinaden Sultan Abdlmecidin 28 Mart 1855 tarihinde kan iradesiyle cizyenin ine-i askeriyye ad altnda tahsili kararlatrld. Osmanl Devleti ayrca Krm savann ardndan toplanacak olan Paris Kongresinden nce Sadrazam l Paa, Hariciye Nzr Fuad Paa ve eyhlislm Mehmed rif Efendi ile ngiltere, Fransa ve Avusturya sefirlerinin de yer ald bir komisyon kurup Avrupa devletlerinin gayri mslim tebaaya haklar tannmas ynndeki taleplerini deerlendirdi ve 18 ubat 1856da Islahat Ferman iln edildi. Burada gayri mslimlere vatandalk hukuku asndan mslmanlarla tam eitlik salayan nemli haklar tannd; bylece yabanc glerin devletin i ilerine mdahalesi nlenmek istendi. Yeni fermanla, Tanzimat Fermanyla tebaaya verilen haklar ve daha nceki dnemlerde gayri mslimlere verilen muafiyetler teyit edildii gibi bunlarn yeni ihtiyalara uyarlanmas iin hkmetin kontrolnde patrikhnelerde meclislerin kurulmas ngrld. Patriklerin kaydhayat artyla grevlendirilmesi esas ve patriklerle ruhbana devlete ballk yemini ettirilmesi art getirildi, kendilerine de maa baland. Gayri mslim cemaatlere hkmetin izniyle mbed, hastahane, mektep gibi kurumlar tamir etme ve yenilerini yapma imkn tannd. Bunlarn ilerinin ruhbann ve halkn temsilcilerinden oluan karma meclislerce ynetilmesi kararlatrld. Kiilerin din ve mezheplerini deitirmeye zorlanmamas ve btn tebaann devlet memuriyetine kabul edilmesi esaslar benimsendi. Mslmanlarla gayri mslimler arasnda veya her iki tarafn kendi aralarndaki davalara bakmak zere karma mahkemelerin kurulmasna karar verildi. Bu hususlar Tanzimat Fermannn btn tebaann, Islahat Fermannn bilhassa gayri mslimlerin durumunu iyiletirmeyi amaladn gstermektedir. te yandan Paris Antlamasnn 9. maddesinde fermann sz konusu edilmesi devleti taahht altna soktuu gibi d mdahaleyi davete zemin hazrlad (ayrca bk. ISLAHAT FERMANI). Krm sava hazineye byk bir maliyet ykledi, mal dengeleri bir daha dzeltilemeyecek derecede bozdu ve maliyeyi d bor batana srkledi. Savan ardndan 30 Mart 1856da imzalanan Paris Antlamas ile Osmanl Devletinin btnl ve bamszl antlamay imzalayan devletlerin ortak garantisi altna alnd; ayrca Karadeniz tarafszlatrlp silhszlandrld. Osmanl devlet adamlarnn beklentisinin aksine, Islahat Fermannn ilnyla birlikte byk glerin devletin i ilerine daha fazla mdahale ettii yeni bir srece girildi. Mustafa Reid Paa buna dikkat ekerek ferman eletirdi. Mslmanlar d basklar sonucunda neredeyse sadece gayri mslimlere ynelik haklar salad, gayri mslim cemaat nderleri, cemaatleri zerindeki glerini snrlandrd iin fermana kar tavr aldlar. Hristiyan ahali ise genelde ferman olumlu karlad; fakat kendilerine askerlik yapma veya askerlik bedeli deme ykmllnn getirilmesi holarna gitmedi. te

yandan yahudi ve Ermenilerle ayn dzeye getirilmeleri teden beri imtiyazl durumda bulunan Rumlar tedirgin etti. Islahat Fermanna gre, btn tebaay ilgilendiren konularn mzakere edildii toplantlara katlmak zere gayri mslim gruplarn temsilcileri bir yllna Meclisi Vl yeliine kabul edildi; dim yelik iin 1864 ylna kadar beklemeleri gerekiyordu. Bblide bir komisyon kurularak fermann maddelerinin uygulanmaya balanmasyla deiik tarihlerde Mara, Halep, am, Lbnan, Cidde, Girit, Bosna-Hersek gibi yerlerde fermana tepki gstermek veya daha fazla hak talep etmek amacyla isyanlar karld. Merkezde de gelimelerden rahatszlk duyuldu. Nitekim 1859da stanbuldaki baz devlet grevlileri ve siviller padiah tahttan indirmek iin Kuleli Vakas diye adlandrlan suikast planladlar, fakat eyleme geemeden yakalandlar. 14 Mart 1857de Marif-i Ummiyye Nezretinin tekiliyle birlikte eitim ileri kabinede bir temsilciye kavutu. Bu dnemin eitim politikalarnda gze arpan bir husus medreselere dokunulmamasdr. Bunun sebebi, Tanzimat brokratlarnn medreselerin slahyla urap ulemy karlarna alma yerine yeni mekteplerin nn aarak medreseleri etkisiz hale getirme yntemini benimsemeleriydi. Dier taraftan eitimde ve hukukta yeni oluturulan mekteplerle mevcut din messeselerin beraberce varlklarn srdrmeleri ikili bir yap meydana getirdi. 1858de ilk kz rdiyesi ald. Belediye tekilt stanbulun semtlerine yaygnlatrlmaya baland. 1810 tarihli Fransz Ceza Kanunu esas alnarak yeni bir ceza kanunnmesi yaymland. Meclisi l-i Tanzmtta Ahmed Cevdet Paann bakanlnda kurulan bir komisyon, Tanzimat dneminde karlan yerli kanunlarn en nemlilerinden biri olan Arazi Kanunnmesini hazrlad; bu kanun mevcut uygulamalarn modern yntemlerle bir araya getirilmesiyle oluturuldu. Avrupa devletlerinin 1859da ferman hkmlerinin uygulanmad gerekesiyle Osmanl Devletine bir muhtra vermeleri zerine Rumeliye mfettiler gnderildi; fakat bu tedbir ikyetleri ve basklar nleyemedi. Bbli basklar hafifletmek iin ubat 1861de adalet ve vergi sistemini slah edeceini iln etti. Tanzimattan sonra karklk kan ve isyanlara sahne olan Lbnanda Mrnlerle Drzler arasnda meydana gelen olaylara Avrupa devletleri mdahale etti ve 1861de Lbnan iin zel bir nizamnme karlarak burann mutasarrflna ilk defa vezir pyesiyle bir hristiyan paa tayin edildi. ki reform meclisinin varl yetki kargaasna yol atndan 14 Temmuz 1861de Meclisi l-i Tanzmt ile Meclisi Vl, Meclisi Ahkm- Adliyye adyla birletirildi. Islahat Fermannda lkede yeni yollarn yaplmas da sz konusu edilmiti. 23 Eyll 1856da zengin bir ticaret ve tarm potansiyeline sahip olan Bat Anadoluda zmirle Aydn demiryoluyla birbirine balama imtiyaz ngiliz sermayedarlarna verildi ve ortaya kan pek ok probleme ramen Anadoluda inasna balanan bu ilk demiryolu (zmir-Kasaba hatt) 1866da iletmeye ald. 2 Eyll 1857de Dobruca ovasnn zengin tarmsal imknlarn deerlendirmek isteyen ngilizlere Kstence-Boazky (Cernavoda) hattn ina imtiyaz verildi. 4 Ekim 1860 tarihinde iletmeye alan bu hat Osmanl Rumelisinde yaplan ilk demiryoludur. Rumelide ngiliz sermayesiyle ina edilen dier bir hat 12 ubat 1859da imtiyaz verilip 7 Kasm 1866da tamamlanan Rusuk-Varna hattdr. 1860ta bir Trk vatanda tarafndan karlan ilk zel Trke gazete olan Tercmn- Ahvl ile basn hayat hareketlendi ve gazetelerin evresinde yeni bir aydn grubu olutu. Fransz Ticaret Kanununun mahkeme tekiltyla zarar ve ziyana dair IV. cildi Ticaret Kanununa Zeyil adyla yaymland. On bir yerde yeni ticaret mahkemeleri kuruldu ve yetkileri btn ticar davalar kapsayacak biimde geniletilerek Fransz rneine gre tekiltlandrld. 1861de Cemiyyet-i

lmiyye-i Osmniyye tekil edildi ve cemiyetin yayn organ Mecma-i Fnnda modern ilimlerle ilgili bilgi ve gelimelere yer verildi. 25 Haziran 1861de Sultan Abdlmecidin vefat zerine tahta kardei Sultan Abdlaziz geti. Sultan Abdlmecid, padiahlarn yabanc elilere muhatap olmama ynndeki uygulamay terkederek onlarla dorudan temas kurmu, ngilterenin stanbul elisi Stratford Canning bata olmak zere elilerle bir araya gelmi, hatta Krm savandan sonra sefaretlerde dzenlenen balolara katlmtr. Sultan Abdlaziz reformlar srdreceini aklad. Ticaret davalarnda takip edilecek usul hakkndaki mevzuat eksiklii, Fransz Ticaret Usul Kanununun 1861de Usl-i Muhkeme-i Ticret Nizamnmesi adyla tercme edilmesiyle giderildi. Tanzimatn ardndan piyasaya srlen ve skntlara yol aan kt para 1862de tedavlden kaldrld. 2 ubat 1862de Marif-i Ummiyye Nezretine bal Matbuat Mdrl kuruldu. Ertesi yl halka ak dersler eklinde eitime balayan Drlfnunun iki yl sonra kan Hocapaa yangnnda binasnn yanmas yznden faaliyetlerine ara verildi. 1860 ylndan itibaren Rumlara, 1863te Ermenilere ve 1865te yahudilere verilen cemaat nizamnmeleri deta birer anayasa hkmndeydi. Bylece her cemaat, cemaatlerinin din ilerini grecek ruhan meclislerin yannda idar ilerle uraan ikinci birer meclise kavutu. Ancak tebaa arasnda oluturulmaya allan yaknlk ve birlik tam aksi bir ynde geliti ve cemaatler birbirinden daha ok uzaklat. Islahat Fermanna gre devlet memuriyetine alnmaya balanan gayri mslimler askerlik ykmllklerini yerine getirmemek iin direndiler ve bedel deyerek devletin de uygulanmasn pek mmkn grmedii askerlikten muaf oldular. 13 Ocak 1863ten itibaren posta pulu kullanlmaya ve stanbulun deiik yerlerine posta kutular konulmaya baland. Fransz Ticaret Kanununun deniz ticaretine dair II. cildi tercme ve adapte edilerek Ticret-i Bahriyye Kanunnmesi adyla yaymland. Sultanahmette Sergi-i Umm-i Osmn dzenlendi; sergide 15.000 civarnda tarm ve sanayi rn yer ald. 1856 ylnda tekil edilen ngiliz sermayeli Osmanl Bankas tasfiye edilip ngiliz ve Fransz ortak sermayesiyle Bank- Osmn-i hne kuruldu; yeni banka otuz yl sreyle kt para karma imtiyazn elde etti. Hkmet, saylar giderek artan gazete ve dergileri denetim altnda tutabilmek amacyla 1864te Fransz Basn Kanunundan yararlanp Matbuat Nizamnmesini neretti. Yine Fransz sistemi esas alnarak Vilyet Nizamnmesi karld ve tara tekilt ciddi bir dzenlemeye tbi tutuldu. Vilyetlere geni yetkili valiler tayin edildi. Vilyetler sancaklara, sancaklar kazalara, kazalar kylere blnd. Vilyet, sancak ve kaza merkezlerinde birer idare meclisi oluturuldu. Bu meclislerde mahall yneticiler ve cemaat nderlerinin yannda mslman ve gayri mslim halkn setii ikier temsilci bulunmaktayd. Nizamnme belediye tekiltlarnn tarada da kurulmasn ngryordu. Yeni sistemi uygulamak zere Tuna valiliine getirilen Midhat Paa iftiyi desteklemek iin tarm kredi sandn (Memleket Sand) kurdu ve bu daha sonra Ziraat Bankasnn temelini tekil etti. 1865te ilk vilyet gazetesi olan Tuna Trke ve Bulgarca neredildi. Ardndan dier vilyetler kendi gazetelerini kard. Tuna vilyetinde baarl sonular alnnca 1867de sistem Yemen ve Badatn dndaki btn lkede yaygnlatrld. Midhat Paann valiliine gnderildii Badat 1869da sisteme dahil edildi. 1871de karlan dre-i Ummiyye-i Vilyet Nizamnmesi nahiyenin statsn daha belirgin duruma getirdi. Girit, Bosna, Lbnan gibi yerler zel durumlar gz nnde bulundurularak ayr nizamnmelerle idare edildi. Yemen, Hicaz ve stanbul genel vilyet dzenlemesinin dnda brakld.

1865te stanbulda ehir ii posta hizmetleri iltizama verildiyse de iki yl sonra faaliyetlerini nihayete erdirdi. Yine bu tarihten itibaren, Yeni Osmanllar diye adlandrlacak olan bir grup aydn, kamuoyu oluturmada basn bir ara eklinde kullanp zellikle d politika konusunda hkmeti eletirmeye balad. Bunlar, Fuad Paa ve l Paa gibi Tanzimatlarn Avrupa merkezli d politikalarn beenmedikleri gibi onlar fazla asr ve otoriter buluyordu. Ocak 1863te Msr valisi olan smil Paa ile birlikte Msr sorunu farkl bir boyut kazand. Abdlaziz ayn yl Msra gitmi ve grkemli biimde arlanmt. smil Paa, Sultan Abdlazize ve devlet adamlarna zengin hediyeler vererek Bbliden imtiyazlar koparmay baard. 28 Mays 1866da Msrn vergisini oaltp ekberiyet esasna dayanan veraset usuln deitirdi ve Msr idaresinin babadan oula intikalini salad. Bu dzenlemeden be gn sonra kendisine hidivlik unvan verilerek yetkileri daha da arttrld. l Paa 1867de kard bir kararnme ile basn zerinde ciddi snrlamalar getirdi ve gazete kapatmay kolaylatrd. Ayn yl l Paaya kar bir suikast planladklar gerekesiyle hkmetin basklarna mruz kalp Avrupaya kaan Yeni Osmanllar, Msrda veraset usulnn deitirilmesiyle haklarn kaybeden Prens Mustafa Fzl Paadan destek grdler. Mustafa Fzl, bu srada Pariste Sultan Abdlazize hitaben kaleme ald mehur mektubunu neretti. Avrupann eitli yerlerinde kardklar gazetelerle muhalefetlerini srdren Yeni Osmanllar, l Paann lmnn (1871) ardndan stanbula dndler. Bu dnemde Avrupa edebiyatndan Trkeye tercmeler yapld; ayrca tiyatronun giriiyle birlikte stanbulun kltrel hayat canland. 1812 Bkre Antlamasndan beri imtiyazl konumda bulunan ve daha sonra zerk bir statye kavuan Srbistandaki son Osmanl askerleri de geri ekildi ve Belgradda Osmanl hkimiyetinin almeti olarak sadece kaledeki Srp bayrann yannda dalgalanan Osmanl bayra kald. Yine byk devletlerin basklar sonucu Islahat Fermanna istinaden yabanc uyruklulara Hicaz vilyeti hari Osmanl lkesinde serbeste mlk edinme hakk tannd. Sultan Abdlaziz, Fransa mparatoru III. Napolyonun kendisini Milletleraras Paris Sanayi Sergisine davet etmesi zerine 21 Haziran 1867de yannda ehzadeler ve Hariciye Nzr Fuad Paa olduu halde Avrupa seyahatine kt. Seyahatin asl amac, hem Girit konusunda zaman kazanmak hem de Avrupa kamuoyundaki Osmanl imajn dzeltmekti. Yaklak bir buuk ay sren bu seyahat esnasnda Sultan Abdlaziz Paris, Londra, Brksel, Koblenz, Viyana ve Budapeteyi ziyaret etti; III. Napolyon, ngiltere Kraliesi Victoria, Belika Kral II. Leopold, Prusya Kral I. Wilhelm, Avusturya-Macaristan mparatoru Franz Josephle grt ve Avrupay ziyaret eden ilk Osmanl padiah oldu. Asker kurulular, eitim ve sanayi kurumlarn da ziyaret edip sanayici ve giriimcileri kabul eden padiah 7 Austos 1867de Varna zerinden stanbula dnd. Meclisi Ahkm- Adliyye 5 Mart 1868 tarihinde r-y Devlet ve Dvn- Ahkm- Adliyye adyla ikiye ayrld. r-y Devletin bakanlna Midhat Paa, Dvn- Ahkm- Adliyyenin bana Ahmed Cevdet Paa getirildi; gayri mslimler her iki mecliste temsil ediliyordu. r-y Devlet, Fransadaki Conseil dEtat esas alnarak oluturuldu. te yandan Sadrazam l Paa, Fransann stanbul sefiri De Bourrenin etkisiyle 1804 tarihli Fransz Meden Kanununun tercme ve adaptasyonunu gndeme getirdi; ancak bata Fuad Paa ve Ahmed Cevdet Paa olmak zere baz devlet adamlarnn kar kmalar neticesinde 1868de Ahmed Cevdet Paann bakanlnda Mecelle Komisyonu kurularak yaklak sekiz yl sren bir alma sonucunda Mecelle-i Ahkm- Adliyye hazrland. Hanef fkhna gre dzenlenen Mecellenin miras ve aile hukuku ksm eksiktir.

1868de l Paa ile Fuad Paann abalar ve Franszlarn basksyla Avrupa usulnde eitim yapmak zere Galata Saray Mektebi Sultnsi ald; mektebin ilk rencileri arasnda mslmanlarn oran %50nin altndayd. r-y Devletin almalar neticesinde kan 1869 tarihli Marif-i Ummiyye Nizamnmesi ile, merkez ve tara tekiltlaryla ierii esasl bir ekilde dzenlenen eitim sbyan, rdiye, iddye, sultniye ve yksek renim olmak zere be kategoride ele alnd. Bunlardan ilk ikisi hzla yaygnlatrlrken sadece birka idd alabildi; Mektebi Sultn ise uzun yllar tek rnek olarak kald. 1870te ikinci defa tedrisata balayan Drlfnunda dersler ancak 1873 ylna kadar devam edebildi. 1869da Osmanl ordusunda nemli bir slahat yapan Serasker Hseyin Avni Paa, Osmanl askerlerini yedi orduya ayrd ve askerlik sresini drt ylla snrlandrd; tlim usullerini yeniledi. te yandan Sultan Abdlazizin ok nemsedii donanmann glendirilmesi iin byk paralar harcand. Bu dnemdeki imar faaliyetleri arasnda dikkat eken bir hadise de Svey Kanalnn Avrupa devletlerinin hnedan mensuplarnn katld grkemli bir trenle almasyd. Sadrazam l Paa, Rumelide demiryolu yapmn ok mhimsemekteydi; zira bu sayede Avrupa ile daha rahat balant kurulacak ve ilikiler artacakt. Fakat deiik grupla anlama yaplmasna ramen bir sonu elde edilemedi. Bunun zerine Avrupaya gnderilen Nfia Nzr Dvud Paa, 17 Nisan 1869da Macar yahudisi Baron Hirsch ile bir anlama imzalad. 2000 km. uzunluunda olmas tasarlanan bu hat yedi senede tamamlanabildi. Hirsch eitli oyunlarla, uzun yllar devletin bana dert olan bu demiryolundan elde ettii kazan sayesinde Avrupann en zengin kiileri arasna girerken devlet btn fedakrlklarna ramen belirlenen hedeflere ulaamad. Ayn yl karlan Tbiiyyet-i Osmniyye Kanunu ile vatandalktan kma hkmetin iznine baland ve Osmanl lkesinde yaayan mslim-gayri mslim herkes Osmanl kabul edildi. 1870te Bulgar kilisesi Rum patrikliinden ayrld. Bu arada Almanya-Fransa savan frsat bilen Rusya, Paris Antlamasnn Karadenizle ilgili hkmn tanmadn bildirdi. Bunun zerine toplanan konferansn sonunda imzalanan 13 Mart 1871 tarihli Londra Antlamas ile Karadeniz iin ngrlm olan yasaklar kaldrld ve Bbli dost devletlerin sava gemilerine Boazlardan gei izni vermesi hususunda serbest brakld. Mustafa Reid Paann lmnden (1858) sonra genelde Bbliye hkim olan Fuad Paann 1869da, l Paann 1871de vefat etmesinin ardndan saray ve Bbli arasndaki iktidar mcadelesi yeniden balad. 1871-1875 yllarnda sekiz defa sadret deiiklii yaplmas bu mcadelenin ciddiyetini gstermektedir. Sultan Abdlazizin 8 Eyll 1871de sadrete getirdii Mahmud Nedim Paa, tenskat gerekesiyle l Paann ekibini tasfiye edip merkez ve tara brokrasisini kartrd; memurlarn bir ksmn grevinden ald, bir ksmnn yerlerini deitirdi, ayrca vilyetlerin tahsisatn kstlad. Posta Nezreti ile Telgraf Mdrl, 21 Eyll 1871 tarihinde Posta ve Telgraf Nezreti adyla birletirilerek Dahiliye Nezretine baland. D siyasette Fuad ve l paalarn Avrupa eksenli izgisinden sapld ve Rusyaya meyledildi. Ancak kan tepkiler zerine Mahmud Nedim Paa 31 Temmuz 1872de grevden alnd ve yerine Midhat Paa getirildi; fakat o da Bbliyi savunmas yznden birka ay sonra azledildi. Hkmet bir ara demiryollarn yabanc sermaye yerine kendi imknlaryla yapmak istedi. 1871de inasna balanan Haydarpaa-zmit demiryolu 3 Mays 1873te, 1873te balanan Mudanya-Bursa demiryolu 1875te tamamlandysa da dzgn ve salam ina edilemedii iin bu hatlardan verim alnamad. Yaplan hukuk bir dzenlemeyle vakflarn satlmas

kolaylatrld. te yandan Anadoluda yaanan ktlk, kuraklk ve ar k artlar yznden binlerce insan ld, hayvanlar telef oldu, vergi gelirleri dt. 1875te balayan Hersek isyann nleyebileceini syleyen Mahmud Nedim Paa ikinci defa sadrete getirildi; btedeki 5 milyon liralk a kapamak ve yeni gelir kaynaklar bulabilmek amacyla Rus bykelisi gnatievin etkisi altnda bir plan hazrlad. Planda, devletin dzenli borlarnn faizi ve ana paras iin denmesi gereken yllk 14 milyon lirann yarsnn denmesi, dier yarsnn 5 milyonuyla bte ann kapatlmas ve 2 milyon lira ile ordunun giderlerinin karlanmas ngrlyordu. Be yl sreyle bor ve faizlerin yarsnn nakit, yarsnn %5 faizli senetle denmesine dair 6 Ekim 1875 tarihli hkmet kararnn iln edilmesi tahvil fiyatlarnda hzl bir de, ite ve dta byk tepkilere yol at. Bu arada Hersekteki isyan Bosnaya srad. Ardndan Bulgarlar hareketlendi; yakalanan elebalar gnatievin devreye girmesiyle serbest braklnca siler daha da cesaretlendi. Balkanlardaki isyanlar Rusyann etkisiyle g kazand. Fransa ve Almanya konsoloslarnn lmyle sonulanan Selnik olay devleti iyice zora soktu; btn bunlar Avrupa kamuoyunu tamamen Osmanl Devleti aleyhine evirdi. ktidar ele geirmek isteyen Midhat Paa ve Hseyin Avni Paann ynlendirmesiyle stanbuldaki medrese talebeleri ayakland. 11 Mays 1876da Mahmud Nedim Paa sadretten azledilip yerine Mtercim Rd Paa getirildiyse de ortalk durulmad. Mtercim Rd Paa, Midhat Paa ve Hseyin Avni Paa nderliinde bir grup yksek rtbeli sivil ve asker 30 Maysta bir ihtillle Sultan Abdlazizi tahttan indirerek yerine V. Murad tahta kard. Be gn sonra meydana gelen Sultan Abdlazizin pheli lm ileri daha da kartrd. Bu arada 2 Temmuzda Srbistan ve ardndan Karada otonom biimde bal bulunduklar Osmanl Devletine kar sava iln ettiler. Rusyann sileri kkrtmas yannda Rus gnllleri bizzat savata rol aldlar. Osmanl kuvvetleri bir haftalk sava neticesinde Srp ordusunu yendi, ancak d mdahalelerden ekindii iin daha ileriye gidemedi. te yandan stanbulda yeni padiahn cls hatt- hmyununda Knn- Essden bahsetmemesi Midhat Paay ve arkadalarn hayal krklna uratt gibi ksa srede yaad kanl olaylar V. Muradn ruh saln bozdu. V. Murada uygulanan tedaviler sonu vermeyince Knn- Essyi iln etmesi artyla 31 Austosta II. Abdlhamid tahta geirildi. Osmanl ordusu eyllde tekrar saldr balatan Srplar bozguna urattysa da Rusyann ltimatomu zerine harekt durdurmak zorunda kald. Ardndan byk devletler Balkan sorununu grmek iin milletleraras bir konferansn toplanmasn kararlatrd. Aralarnda Ziy Bey (Paa) ve Nmk Kemal gibi aydnlarn da bulunduu Midhat Paa bakanlndaki komisyon 7 Ekimde Knn- Essyi hazrlama almalarna balad. almalar devam ederken 19 Aralk 1876da Midhat Paa sadrete getirildi; 23 Aralkta, yani Tersane Konferansnn balad gn Merutiyet iln edilerek Knn- Ess yrrle konuldu. On iki balk altnda 119 maddeden oluan Knn- Ess biri halkn temsilcilerinin seecei yelerden meydana gelen Meclisi Mebsan, dieri padiahn tayin edecei yelerden meydana gelen Meclisi Ayn olmak zere iki meclisli bir parlamentoyu ngryordu (bk. KNN- ESS). II. Abdlhamid henz parlamento almadan 5 ubat 1877de Midhat Paay srgne gnderdi. Osmanl Parlamentosu (Meclisi Umm) 19 Mart 1877de Dolmabahe Saraynda yaplan trenle ald. Birinci faaliyet devresi 28 Haziran 1877de sona eren Meclisi Mebsann ikinci dnemi 13 Aralk 1877de balad. 1877-1878 Osmanl-Rus Sava ile i ve d sorunlarn glgesinde almalarn yrten meclis bu ikinci devrede savataki hezimetin sorumlusu kabul ettii padiaha ve hkmete

kar daha sert bir slp kulland. Neticede Knn- Essnin verdii yetkiye dayanan II. Abdlhamid 13 ubat 1878de meclisi sresiz tatil etti; Meclisi Aynn yeleri kaydhayat artyla tayin edildikleri iin parlamentonun feshinden sonra da sfatlarn muhafaza ettiler. Genel olarak deerlendirildiinde Tanzimat reformlarnn planl ve programl olmaktan ziyade pratik ihtiyalara cevap verebilecek bir karakter gsterdii sylenebilir. Bunun sebebi Tanzimatlarn reformlar anlayp hayata geirecek memurlara, salam bir mal yapya ve reformlar inceden inceye planlayp uygulayacak zamana sahip olmamalaryd. Ayrca eitim iine ge el attlar; eyhlislmlk ve Evkf- Hmyun Nezreti gibi din kurumlarn denetiminde bulunan eitime mdahale etmeyi gze alamadlar. Bu ise reformlarn ksa vadeli pratik zmler eklinde ortaya kmasna yol at. te yandan zaten iyi olmayan maliyenin durumu, uygulanan yeni mal programlarn baarya ulaamamas ve reformlarn fazladan getirdii masraflar neticesinde daha da bozulduu gibi etkili bir vergi tahsil sistemi gerekletirilemedi. Mal buhran, brokrasinin ve kadrolarn genilemesine ve artan israfa paralel olarak daha da arlat. Fiil durumlar ve dnyadaki siyas gelimeler Tanzimatlar aceleci ve ni kararlar verip uygulamak durumunda brakt. Bir taraftan devletin varln tehdit eden d meselelerle ve i isyanlarla urarken bir taraftan da reformlar uygulamaya altlar. Byk devletlerin stanbuldaki sefirleri bu dnemde srekli devletin i ilerine mdahale ederek durumu daha da zorlatrdlar. Esasen bu konudaki sorumluluun nemli bir blm Sultan Abdlmecid ile Mustafa Reid Paaya aitti. Zira Sultan Abdlmecid, nceki padiahlarn aksine ngilterenin stanbul sefiri Stratford Canning ile sk sk bizzat grt ve bilgi alveriinde bulundu. 1846-1857 yllar arasnda alt defa sadrete getirilen Reid Paa da ngilterenin desteini ald. Bu durum, kendisinden sonra gelen devlet adamlarnn iktidarda kalmak veya iktidar ele geirmek amacyla ayn yolu denemelerine yol at. Nitekim Mehmed Emin l Paa, Fuad Paa ve Rz Paa Fransann ve Mahmud Nedim Paa Rusyann desteini ald. Reid Paann, l Paann sadrazaml dneminde iln edilen Islahat Fermann d glerin devletin i ilerine mdahale vastas sayp eletirmesi trajik bir elikidir. Neticede brokratlarn iktidar mcadeleleri, d glerin mdahalesi ve reform kartlarnn muhalefeti yznden reformlar zaman zaman yavalad, hatta bazan kesintiye urama noktasna geldi ve kurulan messeselerde sk sk deiiklikler yaplmak zorunda kalnd.

BBLYOGRAFYA

Lutf, Trih, VI, 59-65; VIII, 93-98; Tanzimat I, stanbul 1940; R. H. Davison, Reform in the Ottoman Empire: 1856-1876, Princeton 1963; a.mlf., Tanmat, EI (ng.), X, 201-209; A. Cunningham, Stratford Canning and the Tanzimat, Beginnings of Modernization in the Middle East (ed. W. R. Polk - R. L. Chambers), Chicago 1968, s. 245-264; Ed. Engelhardt, Tanzimat (trc. Ayda Dz), stanbul 1976; Stanford J. Shaw - E. K. Shaw, Osmanl mparatorluu ve Modern Trkiye (trc. Mehmet Harmanc), stanbul 1983, II, tr.yer.; Reat Kaynar, Mustafa Reid Paa ve Tanzimat, Ankara 1985; Musa adrc, Tanzimatn Uygulanmas ve Karlalan Glkler (1840-1856),

Mustafa Reid Paa ve Dnemi Semineri, Bildiriler, Ankara 1987, s. 97-104; lber Ortayl, mparatorluun En Uzun Yzyl, stanbul 1987; a.mlf., Tanzimat Devrinde Osmanl Mahall dareleri (1840-1880), Ankara 2000; Thomas Scheben, Verwaltungsreformen der frhen Tanzimatzeit: Gesetze, Majnahmen, Auswirkungen, Frankfurt 1991; Nesimi Yazc, Tanzimat Dneminde Osmanl Haberleme Kurumu, 150. Ylnda Tanzimat (haz. Hakk Dursun Yldz), Ankara 1992, s. 139-209; a.mlf., Tanzimat Dnemi Basn Konusunda Bir Deerlendirme, Tanzimatn 150. Yldnm Uluslararas Sempozyumu, Bildiriler, Ankara 1994, s. 55-84; Ali Akyldz, Tanzimat Dnemi Osmanl Merkez Tekiltnda Reform: 1836-1856, stanbul 1993; Glnihal Bozkurt, Bat Hukukunun Trkiyede Benimsenmesi, Ankara 1996, tr.yer.; Judy Upton-Ward, Abdlazizin Avrupa Seyahati, Osmanl, Ankara 1999, II, 119-129; Moshe Maoz, Tanzimatn lk Yllarnda Modernleme Hareketinin Suriye Siyaseti ve Toplumu zerindeki Etkisi (trc. Hayrettin Pnar), Tanzimat: Deiim Srecinde Osmanl mparatorluu (der. Halil nalck - Mehmet Seyitdanlolu), Ankara 2006, s. 187-203; Halil nalck, Sened-i ttifak ve Glhane Hatt- Hmayunu, TTK Belleten, XXVIII/112 (1964), s. 611-622; a.mlf., Tanzimatn Uygulanmas ve Sosyal Tepkileri, a.e., XXVIII/112 (1964), s. 623-690; Mahir Aydn, Ahmed rif Hikmet Beyefendinin Rumeli Tanzimat Mfettilii ve Tefti Defteri, a.e., LVI/215 (1992), s. 69-165; Butrus Abu-Manneh, The Islamic Roots of the Glhane Rescript, WI, XXXIV/2 (1994), s. 173-203; A. D. Noviev, 1839 Glhane Hatt- Hmayunu ve D Politikadaki Boyutlar (trc. Darhan Hdrali), lm Aratrmalar, sy. 5, stanbul 1997, s. 279-289; Mehmet Yldz, 1856 Islahat Fermanna Giden Yolda Meruiyet Araylar (Uluslararas Basklar ve Cizye Sorununa Bulunan zmn slm Temelleri), Trk Kltr ncelemeleri Dergisi, sy. 7, stanbul 2002, s. 75-114; A. Cevad Eren, Tanzmt, A, XI, 718-720. Ali Akyldz

TANZMAT EDEBYATI
Tanzimatn ilnndan yirmi yl kadar sonra Trk edebiyatnda balayan yenileme sreci (bk. BATILILAMA).

TAOCULUK
in kkenli din-felsef sistem. Taoculuk (Taoizm, Daoizm), Konfyslkle birlikte 2000 yldan fazla bir sredir inde hayatn her alann biimlendirmi iki byk yerel din-felsef sistemden biridir. Temelinde yol mnasnda tao (dao) kavramnn yer ald Taoculuun ince karl Dao-ciadr (yolun nesli). Kkeni eski in amanclna dayanan Taoculuk tabiatla uyum halinde olmay, mdahaleden kanmay, basitlii ve sadelii savunan bir dnce ve inan sistemidir. Tarihsel Geliim. Gelenekte Taoculuun balangc milttan nce VI. yzylda yaayan Lao-tzuya (Laozi) dayandrlr. Taoculuk esasen bilgi ve hikmete ulamay amalayan felsef bir sistem olarak dodu. Temel kavram ve ilkeleri srasyla Lao-tzu ve Zhuangziye atfedilen Tao-te ing (m.. VI-III. yzyllar) ve Zhuangzi (m.. 350) adl klasik metinlerde yer alr. Taoculuk bu metinlerin yazarlarna atfla Lao-Zhuang felsefesi diye de anlr. Felsef Taoculuk mild XIII. yzyla kadar mstakil bir sistem halinde devam etmekle birlikte milttan nce II. yzylda atalara tapnma, tabiat tanrlarna ynelik inan ve lmszlk aray gibi eski in inanlarn da iine alacak ekilde din Taoculuun (Dao-ciav) douunu hazrlad. Huangdi, Sar mparator (m.. 259-210) ve Han hnedan (m.. 202m.s. 220) dnemlerinde Taocu retiler rabet grd. Taoculuun tam bir din haline gelii, Zhang Daolingin milttan sonra 142de, tanrlatrlan Lao-tzudan vahiy/reti aldn iddia etmesiyle balad. stat olarak bilinen Zhangn kurduu Tiani Dao (semav statlar yolu) lmnden sonra olu ve torununun nderliinde bamsz bir din harekete dnt. Bu dinin rahiplerine yaplan batan dolay be lek pirin yolu olarak da bilinen bu rgtlenme sonucunda siyas ve din gce sahip, Tao kavramn merkeze alan bir topluluk olutu. Kuzey inde Wei hnedan dneminde (220-265) Taoculuk hnedan tarafndan resmen tannan bir inan durumuna geldi. Semav statlar yolu mezhebiyle Gneydou inin yerel din gelenekleri arasndaki en nemli birleme ise IV. yzylda gerekleti. Gelierek devam eden bu dine, Shangqing ve Mao an (Mao da) adlaryla bilinen Taocu ekol nclnde geleneksel by teknikleri ve simya retisinin yan sra lmden sonraki hayat ve cennete ykselip Taoya daha yakn olma fikri girdi. Zhid keiler snf ortaya kt. Ayrca bata cinsel trenler olmak zere baz uygulamalarn nemi azaltld. Bu ekilde semav statlar yolu akmnda gerekletirilen yenilikler sayesinde Taoculuk st snflar tarafndan benimsenen bir din haline geldi; Kuzey inde resm din statsne ykseldi. Tang hnedan dneminde (618-906) Taoculuk en parlak dnemini yaad. Hnedann ilk imparatoru Li Yuan, Lao-tzunun soyundan geldiini iddia etti. Song hnedan devrinde (960-1279) imparatorlar Taocu metinlerin derlendii, yaklak 5000 ciltten olutuu rivayet edilen Dao Zang (Tao yasalar) bastrd ve yeni birtakm mezhepler ortaya kt. XIII. yzyldan itibaren Taoculuk, Budist mezhepleri karsnda geriledi ve blnmelere urad. Bu dnemde ortaya kan mezheplerden en nemlisi uan en (yce saflk/mkemmellik) ismiyle anlan mezheptir. Meditasyona arlk veren bu mezhep birok Taoist ritelini basitletirdi. Ming hnedan dneminde (1368-1644) blnme srecini durdurmak iin gsterilen abalara ramen XX. yzyln sonlarna kadar klasik Taocu gelenekle eitli alt gelenekler arasndaki kutuplama devam etti. 1849daki halk isyan lke genelindeki Taocu ve Budist mbedlerinin ykmyla neticelendi. XX. yzyln balarnda ortaya kan ve lkeyi tekrar Konfys izgiye tamaya alan yeni hayat hareketi de Taocu merkezleri ortadan kaldrmaya

alt. 1949da Mao Zedong liderliindeki din kart komnist devrimle birlikte dier din unsurlarn yan sra Taoculuk da tamamen bastrld. Fakat 1982de iktidara gelen Deng Xiaoping liderliindeki yeni ynetimin hogr yanls tutumuyla Taoculuk inde yeniden itibar grmeye balad. Nitekim gnmzde ok sayda Taocu mezhep varln srdrmekte ve Taoculuun in dnda bata Tayvan olmak zere Malezya, Singapur, Kore, Japonya, Vietnam ve Tayland gibi Gney Asya lkelerinde, ayrca Kuzey Amerika ve Bat Avrupada mensuplar bulunmaktadr. Temel Kavramlar. Taoculuun en temel kavram olan tao basit anlamyla yol karlnda kullanlmakla birlikte bu sistem ierisinde evrendeki dengeyi ve dzeni salayan yol, ilke veya ideali ifade eder. Taonun seviyesi vardr. Yce Tao her eyin kayna olan mutlak ilk btn yaratlmlarn ardndaki grlmeyen, yalnzca mistik yolla kavranabilen gce karlk gelir. Tao-te ingde yer alan ifadeyle onun tek ismi vardr: Her eyin anas. O bo bir kap gibidir. ini hibir ey dolduramaz. Dibi yoktur ve her ey varln ona borludur. Her ey ondan doar. Taodan bir (Tai-i), birden iki yani Yin ve Yang, ikiden yani su, toprak ve hava, ten lemdeki varlklar doar. kinci seviyede yer alan tabiatn Taosu tabiatn zn oluturan ve onu kontrol eden ritmi, nc seviyedeki kiisel Tao ise her kiinin hayatnda etkili olan Taoyu ifade eder. Taoculuun amac yce Tao ile bir olmaktr. Taoya bal dier bir kavram, erdem veya g eklinde tercme edilen tedir. Taonun grn ya da yansmas olarak btn varlklarda bulunan te grnmez Taonun doadaki her eyi deitiren grnr yandr. Bu mnada te, Taonun gerek varlnn aydnla k veya kii tarafndan alglanan biimi olarak tanmlanabilir. Varlnda bu yansmay farkeden kii arad huzuru yakalam, eyann gerek niteliini kavram ve her eyi tabiilik ierisinde yapabilecek noktaya ulamtr. Ksacas kii, bu durumda iinde yaad kltr tarafndan ekillenmeden nceki ilk haline, yani yontulmam ta veya aa (pu) durumuna dnmtr. Bu durum zihnin bilgi ve tecrbelerle ekillenmemi asl halidir; her trl tanmlama ve nitelemeden uzak salt tecrbe ve bilin halidir. Bu hal Tao rnek alnarak ulalabilecek sadelik ve tabiilik halidir. Bundan dolay Taocu byk ustalar ve yneticiler hibir zaman yontmaz yani ynlendirme yapmaz. nk onlar bilirler ki evrenin tek yneticisi Taodur. Taonun akn yneten ise zndeki tabiilik ya da kendiliindenliktir. Dolaysyla Taocu yaam tam bir edilgenlik zerine deil bu z ifade eden tabiilik ve sadelik zerine kuruludur. Taoculukta her varlk mutlak gereklik olan Taodan kaynaklanr ve sonunda yine ona dner. Bu sistemde medenleme yaygn kullanmyla tabii dzenin bozulmas eklinde yorumlanr ve gerek toplumsal reform uzak gemie dn veya balangtaki safla ulama eklinde tanmlanr. Bir dier temel kavram wu-weidir. Szlk anlam hibir ey yapmama, eylemsizlik olan wu wei, eyann gerek bilgisine ulat iin arzularnn esiri olmaktan kurtulmu Taocu azizin durumunu veya onun eyleme ynelme tarzn ifade eder. Bu kii byk bir sknet iindedir ve iin gereine uygun davranr. Bu sebeple hayal krkl ve hzn yaamaz, hatta zorluklarla karlatnda bile tela kaplmaz, gereksiz eylemlere girimez. Lao-tzu azizin sakin ve dingin halini suya benzetir. Su yeryzndeki en yumuak ve iine girdii kabn eklini alan bir maddedir. Buna ramen en sert taa nfuz edebilir ve onu srkleyebilir. Eylem ve davranlarn Taoya uygun hale getirenler de byledir. Zhuangzi ise bu durumu iinin ehli olan ve bundan dolay ba hibir zaman krelmeyen bir kasaba benzetir. Kasap elindeki karkasn kemik yapsn iyi bildiinden eti kemikten ayrrken

gereksiz hareketler yaparak bann krelmesine yol amaz; elinin hareketini eklem yerlerine gre ayarladndan iini kolayca yapar. Dolaysyla wu-wei, ii oluruna brakma veya zor kullanmadan kolayca baarabilme ya da iin doasna uygun davranma yntemi eklinde anlalmaldr. Taocu dncenin bir dier temel kavram ki (i) denilen evrensel enerjidir. Bu dncede asl olan evrensel enerjinin farkna varmak ve onu koruma yollarn renmektir. Zira btn hastalk ve skntlarn sebebi insanda snrl olarak var olan bu enerjinin bedeni terketmesidir. Kinin kaybn nlemek ve geri dnn salamak iin diyet, meditasyon, doru nefes alma ve duru arlkl baz teknikler gelitirilmitir. Gemite semav statlar yolu mezhebinde uyguland ekliyle en nemli yol tvbe ve pimanlktr. Sessizlik hcresinde belli bir sre kalan ve secdeye kapanan kii kaybettii enerjiyi yeniden kazanabilir. Ayrca belli yiyeceklerin stat ve mridlerce paylald ziyafetler de hem sz konusu enerjiyi kaybetmeme hem de Tao ile birleme amalarna ynelik uygulamalardr. Nefeslerin birlii (He Ki) olarak bilinen tren ise bir rahip ynetiminde gerekletirilen toplu cinsel iliki trenleri sonraki Budist metinlerinde ahlk d uygulamalar olarak tanmlanm ve reform srecinde nemini kaybetmitir. nsanla evren arasndaki benzerlik Taoculukta nemli yer tutar. Buna gre insan kk bir evrendir ve bedeninde evrenin dzenini yanstr. Bunun en belirgin grn, Tao geleneindeki be ayr ynde yer alan be kutsal daa, gkyznn be blmne ve be mevsime (drt mevsim ve yaz sonu) denk gelen insan bedenindeki be blgenin (karacier, kalp, dalak, akcier ve bbrekler) yer ald inancdr. nsanla doal dzenin birlii inanc aklanamayan byl bir duygudan kaynaklanr; bu birlii kavramann yolu da meditasyondur. Bunun yan sra oru, riyzet ve zel tantra uygulamalar ile simya ve tlsmlara da bavurulur. lmszlk iksirini bulmaya ynelik Taocu simyaclkla hem kimyasal deneylere (yvaidari) hem de isel simyaya (neidan) nem verilir. Neidan araclyla normal yalanma srecinin tersine evrilebilecei, bunun ise kozmik dii-erkek, edilgen-etken, karanlk-aydnlk kartlklarn simgeleyen Yin ve Yang glerinin insan bedeninde birletirilmesi ve be unsurun (su, ate, toprak, metal ve tahta) dengede tutulmasyla salanaca dnlr. Be unsur teorisi in akupunktur tekniinin gelimesinde etkili olmutur. Kutsal Metinler. Taoculuun en nemli eseri Lao-tzuya atfedilen Tao-te ingdir (Daodecing/Yol ve erdem kitab). Toplam 5000 in yaz karakterinden olutuu iin Lao-tzunun be bin kelimesi diye de anlan bu kitap birok uzmana gre bugnk biimini milttan nce 350-250 yllar arasnda alm derleme bir kitaptr. ki ksmdan oluan kitabn ilk blmnde (1-37), Tao ile Taoyu hissedebilmek ve mahiyeti hakknda bilgi edinebilmek iin gerekli ruh dnm konu edinilir. kinci blm (3881), Taonun tezahr veya ona ulamann yolu ya da mutlak arnmlk halini ifade eden te hakkndadr. Tao-te ing, esasen yneticiler iin tasarlanm ksa ve zl bir el kitab niteliindedir. Burada ngrlen ideal hkmdar/ynetici eylemleriyle emri altndaki insanlar zerinde bask ve korku oluturmayan, ileri byk bir sknet ve tabiilik ierisinde gerekletirdii iin varl bile hissedilmeyen bilge kimsedir. Byle yneticiler halkn eylemleri iin hibir snrlama ve yasak getirmez. Tabiilii, skneti ve sadeliiyle idaresi altndaki btn canllarn huzurlu olmasn, dolaysyla bar salar. Yneticiye tabiatla uyumlu olmann nerildii metinde in dncesinin ok eski kavramlarna yer verilir. Yin ve Yang rneinde olduu gibi bunlarn bazsn deitirmeden kullanrken Taoya ayr bir anlam ve ilev ykler. Nitekim in dncesinde evrenin, hkmdarn, insanolunun ve her felsefe okulunun bir Taosu yani yolu, yce ilkesi vardr. Tao-te ingde ise mutlak Taoyu kavrama ve

evrensel Taonun birliine ulama toplumsal ve bireysel bir ideal olarak sunulur. Taoculuun ikinci nemli kitab eseriyle ayn ad tayan mellife atfedilen Zhuangzidir. Ksa ve zl Tao-te ingden farkl olarak hikyeler toplamndan ibaret olan bu kitap kiisel hayat felsefesine yer verir. Toplumsal yaama katlmn tmyle reddedildii Zhuangzinin Tao yorumunda Tao-te ingdeki basit ve tabii toplumsal uyum dncesinden farkl olarak gelimi, aydnlanm, metafizik bir kadercilik dikkati eker. Meseller yoluyla btn deerlerin aslnda izf olduunun ortaya konduu eserde hayatla lm arasnda ayrm yaplmaz; lm halindekiler yaklaan dnmlerini Tao ile birleme olarak sevinle karlarlar. Zhuangzide kusursuz veya stn insandan sz edilir. nsanolunun frtnal dnyasndan ayr yaayan, uarcasna hareket eden bu ruhan varlklar hi aba gstermez, hi yalanmaz, her zaman zgrln ve doalln verdii mutluluu temsil ederler. Bu ruhsal varlklar sonraki kuaklar tarafndan lmszler adyla anlm, eitli yntemlerle onlarn niteliklerine kavumak pratik bir ama olarak grlmtr. Bir dier temel eser de yine kitabyla ayn ad tayan mellife ait olan Lie-tzudur (Liezi). Zhuangzi gibi btn insanlara eksiksiz zgrln yollarn gsteren Lie-tzuda bireyin kendi yaamn her eyden stn tutmas ve topluma yarar salamak uruna hibir fedakrlkta bulunmamas gerektii belirtilir. Mild II. yzylda ortaya km Taiping (byk bar) akmnn klasii olan Taiping Jingde ise lmszle ulamak iin gerekli olan tekniklere yer verilir. Huainan-tzu (Huainanzi) usta byclerin yazlarndan oluan bir derlemedir. Taoculuun ortaya kndan nceki dnemlere ait olan in klasii I-ing de (Yijing) Taocu gelenek tarafndan gelecek tahmini iin kullanlan bir kitaptr. badet. Taoculuk mbedleri, rahipleri, yinleri ve tanrlar olan bir inan sistemidir. yinler daha ziyade mbedlerde rahipler eliinde veya evlerde ibadete ayrlm meknlarda icra edilir. Bu yinlerde ilh tarznda arklar sylenir, eitli dualar okunur, Tao zerine meditasyon yaplr, zel nefes alma teknikleri ve hareketler uygulanr, Tao-te ing zerine konuulur, tts yaklr ve bata ang-ti olmak zere eitli tanr ve tanralara dua edilir. Bir Tao yininin en temel zelliklerinden biri tanrlardan yardm istemek amacyla sunulan arap ve yiyecek takdimesidir. Takdimeler zellikle azizlerin doum gnleri veya tanrlarn isim gnlerine adanm kutsal gnlerde mbedlerde yahut ata ruhlar iin evlerde sunulur. En nemli gnlerden biri in ay takvimine gre ocak sonu veya ubat bana denk gelen in yeni ylnn balang gndr. Bugn btn tanrlarn yeryzne inme gn diye de anlr. Bugnn evrendeki olumlu gcn (Yang) yeniden douunu temsil ettiine inanlr. indeki birok kutsal mekn komnist devrimi srasnda yklmakla birlikte biri merkezde, dierleri drt ayr ynde yer alan be kutsal da bata olmak zere zel kutsallk atfedilen yerler mevcuttur. Ruhun lmszl inancna sahip olan Tao geleneinde len kiinin bedeniyle birlikte muhteris ruhunun da topraa gmldne, saf ruhun ise yaamaya devam ettiine inanlr.

BBLYOGRAFYA

T. Izutsu, Celestial Journey: Far Eastern Ways of Thinking: Comperative Studies in Buddhist, Taoist and Confucian Philosophy, Ashland 1988; E. Wong, The Shambhala Guide to Taoism, New Delhi

1997; J. C. Cooper, Taoculuk Nedir? Eski in Bilgelik retisine Giri (trc. smet Zeki Eyubolu), stanbul 2003; M. Eliade, Dinsel nanlar ve Dnceler Tarihi (trc. Ali Berktay), stanbul 2003, II, 31-45; P. Ball, Tao Gizli retisi (trc. Tolga Bakanay), stanbul 2007; L. Tzu, Bilinmeyen retiler (trc. smail Tapnar - Amine Glah Cokun), stanbul 2007; M. J. ONeal - J. S. Jones, Daoism, World Religions: Almanac, Detroit 2007, I, 177-206; M. P. Fisher, Living Religions, New Jersey 2008, s. 186-199. Ali hsan Yitik

TAPDUK EMRE
XIII. yzylda yaayan Baba-Haydar dervii. Horasandan Anadoluya geldii tahmin edilmektedir. Yaad dnem hakknda kaynaklarda farkl rivayetler yer alr. kpaazde onun Orhan Gazi zamannda (1324-1362) yaadn ve Yldrm Bayezid devrinde (1389-1402) ldn kabul ederken (Trih, s. 199-200) Mecd onu Yldrm Bayezid dnemi dervileri arasnda sayar. Saltuknme yazar Eblhayr Rm de Tapduk Emreyi Orhan Gazi devrinde yaad bilinen Karaca Ahmedin ada olarak gsterir. Fakat gerek mridi Ynus Emrenin gerekse eyhi Barak Babann dnemleri gz nnde tutulursa Tapduk Emrenin bundan elli yl kadar nceki bir tarihte, yani XIII. yzyln ikinci yarsnda yaad sylenebilir. Tapduk kelimesinin onun ad m yoksa lakab m olduu konusu belirsizdir. Bekta gelenei kendisine Tapduk adnn verilmesini Hac Bekt- Vel ile olan ilikisine balar ve bu hususta yaygn bir menkbeyi esas alr (Vilyetnme, s. 21). te yandan Tapduk Emrenin Bektalikle ilgisinin olamayacandan hareketle son dnemde yaplan baz aratrmalarda Ynus Emrenin iirlerinde geen tapduk kelimesinin Tanry nitelemek iin kullanld, dolaysyla Tapduk isminde bir ahsn mevcut olmad ileri srlr (Kabakl, s. 12-14). Baba zmrelerine mensup pek ok dervi gibi Tapduk Emrenin de baba unvann tad Ynus Emrenin baz msralarndan anlalmakta, ayrca Tapduk Emrenin yaad dnemde Anadoluda bu ismi kullanan ahsiyetlerin varl bilinmektedir. Mecd, onun Sakarya nehri yaknlarnda bulunan kynde mnzev bir hayat srdn ifade eder (ekik Tercmesi, s. 78). Tapduk Emrenin dnemindeki birok dervi gibi iftilikle urat ve mridlerinin eitimiyle megul olduu tahmin edilebilir. Onun Sakarya nehri yaknlarnda bugn kendi adyla bilinen kyde yaad konusunda kaynaklarn byk ounluu ittifak etmekle beraber Manisada Kula ile Salihli arasnda bir kyde yaadna dair baz rivayetler de vardr. Hatta Tapduk Emrenin Saruhan Beyin kz Hac Fatma Sultanla evlendii rivayet edilir; fakat bu gr akademik evrelerce pek kabul grmemitir. Tapduk Emrenin mensup olduu tarikat ve mridinin kimliine dair bilgiler de birbirinden farkldr. Vilyetnme-i Hac Bekt- Velde, onu Sar Saltuk ve Barak Baba ile birlikte Hac Bekt- Velnin mridleri arasnda gsterilerek Bekta geleneine dahil edilir. Vilyetnmede (s. 21) Tapduk Emrenin Hac Bekt- Velnin stnln tandna, hatta kendisine Tapduk adnn aralarndaki bir grme srasnda verildiine iaret edilir. Ancak bizzat mridi Ynus Emre, Ynusa Tapdug u Saltug u Baraktandur nasib/n gnlden c kld ben nice pinhn olam msralaryla (Rislat al-Nushiyye ve Dvn, s. 100) Tapduk Emreyi Barak Babann mridleri arasnda gsterip konuya daha somut delillerle yaklalmasna imkn verir. Ynus Emrenin bu ifadelerinden Tapduk Emrenin Barak Babann mridi olduu kesin biimde ortaya kar. M. Fuad Kprlye gre Tapduk Emre, Baba evreleriyle yakn iliki ierisinde bulunduundan tpk eyhi gibi bir Trkmen babas hviyeti gstermektedir (Trk Edebiyatnda lk Mutasavvflar, s. 266). Onun silsilesi eyhi Barak Baba vastasyla Sar Saltuka ular. Barak Babann bir Haydar dervii olduu bilinmektedir (Ocak, Sar Saltk, s. 76). Bu durum Tapduk Emrenin de bir Baba-Haydar dervii olabileceinin delilidir ve baba unvann tamas da bunu desteklemektedir. Baba unvan onun ayn zamanda abdaln- Rm zmresiyle bir ilgisinin bulunabileceini dndrmektedir. Nitekim Abdlbaki Glpnarl onun tife-i abdalndan olduu

kanaatindedir (Ynus Emre, s. 28). Saltuknme mellifi Barak Babadan bahsetmeden Tapduk Emreyi dorudan Sar Saltukun mridlerinden sayar. Rivayete gre zikir meclisinde kadn ve erkekleri bir arada toplayan Tapduk Baba balangta Sar Saltuk tarafndan eletirilse de daha sonra onu ikna etmeyi baarr ve mridi olur (Saltuknme, vr. 302a-304a). Ayn ekilde Hzrnmede Sar Saltuk ile Tapduk Emrenin isimleri birlikte zikredilir. smil Hakk Bursev ise onun eyhi olarak, Mool istils ncesinde Buharadan Anadoluya g eden ve Sinan Efendi yahut Sinan Ata adyla bilinen Orta Asyal Nakibendiyye tarikat mensubu bir Trkmen eyhinin ismini zikreder. Tapduk Emrenin ailesi hakknda verilen bilgiler menkbev rivayetlerle bezenmitir. Bir kznn Ynus Emre ile evlendii rivayet edilmekteyse de bu rivayet gerek Ynusun divannda gerekse dier ada kaynaklarda yer almamaktadr. Ankara Nallhan yaknlarndaki Emre Sultan kynde mezar bulunan Bac Sultan adl bir kznn daha olduu nakledilir. Abdlbaki Glpnarl, Ynus Emrenin Tapduk Emrenin olu olabilecei ihtimaline dikkati eker (Yunus Emre, s. 197). Kaynaklarda yer alan ifadelerden Tapduk Emrenin ok sayda mridi bulunduu anlalmaktadr. el-Veled-efk mellifi Nideli Kad Ahmed, Tapduklular adn tayan bu mridlerin din kurallara riayet etmediklerini, kadnlarn, kzlarn sayglar gerei misafirlerine sunarak konuk severlik gsterdiklerini syler (Ocak, Babaler syan, s. 198). Gerei yanstmas mmkn grlmeyen bu ifadeler, gayri Snn tarikat mensuplar ile mutaassp Ehl-i snnet mensuplar arasndaki ekimeyi gstermekten te bir anlam tamaz. Tapduk Emrenin en tannan mridi Ynus Emredir. Uzun yllar hizmetinde bulunan Ynus Emre onun grlerini Anadolu ve amda yaym, kendisinden sayg ve vgyle sz etmitir (Rislat al-Nushiyye ve Dvn, s. 48, 104, 109, 187). eyhinin kapsna krk yl boyunca hizmet ettiine dair mehur menkbe birok kaynakta yer almaktadr (Vilyetnme, s. 48; Lmi, s. 842). Ynus Emre eyhi gibi Kalender-Melmet dnceyi benimsemi (Ocak, Kalenderler, s. 69), eyhinin fikirlerini yaymaya altn ve bunu baardn, Vardmz ellere ol saf gnllere/Halka Tapduk mnisin satk elhamdlillh msralaryla dile getirmitir (Rislat al-Nushiyye ve Dvn, s. 116). Tapduk Emrenin eyh mer ve eyh Cfer isimli iki mridi daha olduu kaynaklarda belirtilmektedir. Tapduk Emrenin lm tarihi ve mezarnn bulunduu yer konusu da ihtilfldr. kpaazde onun Yldrm Bayezid dneminde (1389-1402) ldn syler. Ancak Ynus Emrenin XIII. yzyln sonlar ve XIV. yzyln ilk eyreinde yaad dikkate alndnda bir iirinde ldn haber verdii mridinin XIII. yzyln sonlarnda vefat etmi olmas kuvvetle muhtemeldir. Bursada, Manisada Kula ile Salihli arasndaki Emre adl bir kyde, Afyon-Sandkl, Karaman, Sivas, Erzurum, Aksaray, Isparta-Keiborlu gibi yerlerde Tapduk Emreye izfe edilen mezarlar vardr. Bunlardan bazlar hem Ynus Emreye hem Tapduk Emreye ait kabul edilmektedir. Bununla birlikte en muteber gr, Tapduk Emrenin mezarnn Ankarann Nallhan ilesine bal Emresultan kynde bulunduu eklindedir. Nitekim bu bilgi birok kaynan yan sra Afyonkarahisar eriyye Sicillerinde de yer almaktadr (ztelli, s. 52). Bu kydeki trbede ailesine mensup olduklar ileri srlen daha pek ok kiinin mezar vardr. Tapduk Emrenin ve mridlerinin faaliyet sahasnn Anadolu corafyas ile snrl kalmayp Balkanlara da ulat baz ky adlarnn onun adyla anlmasndan anlalmaktadr. Mesel Anadoluda Aksaray ilinin merkez nahiyesine ve Edirnenin Havsa ilesine bal birer ky, ayrca Varnaya bal bir ky Tapduk adn tamaktadr. Bu bilgi, Tapduk Emrenin sz edilen blgelere gittiini dorulamasa bile mridlerinin yaylma sahasnn tahmini konusunda nem arzetmektedir.

BBLYOGRAFYA

Yunus Emre, Rislat al-Nushiyye ve Dvn (haz. Abdlbki Glpnarl), stanbul 1965, tr.yer.; Muhyiddin elebi, Hzrnme, Ktp., TY, nr. 9495, vr. 27a; Nideli Kad Ahmed, el-Veledefk, Sleymaniye Ktp., Ayasofya, nr. 4519; kpaazde, Trih, s. 199-200; Eblhayr Rm, Saltuknme (nr. Fahir z), Harvard 1975, vr. 302a-304a; Manakb- Hac Bekt- Vel: Vilyetnme (haz. Abdlbki Glpnarl), stanbul 1958, s. 21, 48-49; Lmi, Nefeht Tercmesi, s. 842-843; Mecd, ekik Tercmesi, s. 78; Osmanl Mellifleri, I, 194; M. Fuad Kprl, Trk Edebiyatnda lk Mutasavvflar (stanbul 1919), Ankara 1993, s. 259-291; Abdlbki Glpnarl, Yunus Emre: Hayat, stanbul 1936, tr.yer.; J. K. Birge, The Bektashi Order of Dervishes, London 1965, s. 53-55; Macit Aray, Yunus Emrenin Yeni Aratrmalar Sonunda Kiilii, Divan, Hayat, Yatt Yer ve Bununla lgili Baz iirler, Manisa 1974, s. 5-8; Cahit ztelli, Belgelerle Yunus Emre, Ankara 1977, s. 52-55; Ahmet Kabakl, Yunus Emre, stanbul 1991, s. 12-21; Ahmet T. Karamustafa, Gods Unruly Friends: Dervish Groups in the Islamic Later Middle Period, 1200-1550, Salt Lake City 1994, s. 62; Rza Ko, Tabduk Emre Trbesi ile Yunus Emre Mezarnda Yaplan Proje ve Restorasyon almalar Hakknda Tebli, 1. Ulusal Yunus Emre Sempozyumu (20-24 Nisan 1994, Manisa), Ankara 1995, s. 87-103; Ahmet Yaar Ocak, Babaler syan, stanbul 1996, s. 196-198; a.mlf., Osmanl mparatorluunda Marjinal Sflik: Kalenderler (XIV-XVII. Yzyllar), Ankara 1999, s. 62, 69; a.mlf., Sar Saltk: Popler slmn Balkanlardaki Destan ncs, Ankara 2002, s. 76-80; Tahsin nal, Byk Trk Dnr Yunus Emre: Hayat, evresi, Dnceleri, Ankara 2001, s. 1016; H. Adnan Erzi, Yunus ve Tapduk Emre Hakknda, lk, XIV/83, Ankara 1940, s. 455-457. Haim ahin

TAPINAK
(bk. MBED).

TAPU TAHRR DEFTERLER


(bk. TAHRR).

TARABULUS
(bk. TRABLUSGARP; TRABLUSAM).

TARABULUS
(bk. TRABLUS).

TARAFE b. ABD
() Eb Amr Tarafe (Amr) b. el-Abd b. Sfyn b. Sad el-Bekr el-Vil (. 564 [?]) Muallaka airi. Bahreynde dodu. Asl ad Amr olup Tarafe (tarfe lgn) lakabdr. Yemme ile Bahreyn arasnda bir yere yerleen Salebe b. Bekir b. Talib b. Vil kabilesinden olup eceresi Araplarn byk dedesi Adnna kadar kar. Annesi Verde bint Katde, kardeleri Mabed ile Hliddir. Kz kardei Hrnk, days Mtelemmis, amcas Murakk el-Asgar ve babasnn amcas Murakk el-Ekber de airdir. Yirmi alt veya yirmi yanda ldrld iin bnl-irn olarak da anlr. Babasn kk yata kaybeden air amcalarnn miras taksiminde annesine yaptklar hakszla kar km, onlar tehdit etmekten ekinmemi, bu mnasebetle syledii hicviye ilk iiri olarak tannmtr. Tarafe, henz kk yata iken usta bir air olan Mseyyeb b. Alesi bir iirinde erkek deve iin dii deve sfat kullandndan sonralar darbmesel haline gelen, Erkek deve dii deveye dnm (istenvekal-cemel) szyle eletirmi, kk bir ocuun bu ac eletirisi karsnda Mseyyeb, Bir gn dili yznden ldrlr demitir. Tarafe, Bahreynde kabilesi arasnda onurlu ve kendinden emin bir ekilde bydnden birini hicvetme veya eletirmede kimseden ekinmezdi. Nitekim enitesi Abdamr b. Bir ve Hre Kral Amr b. Hind ile onun kardei Hre Kral Kbs b. Mnzri de hicvetti. lk genlik yllarnda kendini sefahate kaptran Tarafenin hayata bak asndan ve yakksz davranlarndan rahatsz olan kabile mensuplar ona kar tavr ald ve ardndan kendisiyle ilikiyi kesti. Bunun zerine Tarafe serbest bir hayat srebilmek iin kabilesini terketti. Vatan zlemine dayanamaynca geri dnerek bir sre kardei Mabedin develerini gtt. Kabilesi arasnda yine rahat edemeyen air ikinci defa vatann terkedip days Mtelemmis ile birlikte Hre Kral Amr b. Hindin sarayna gitti. Kral iirlerinden ok holand ve onu nedimleri arasna ald. Bir mddet sarayda yaad. Ancak kral kendisini hicveden Tarafe ile days Mtelemmise birer mektup vererek mkfatlandrlacaklar vaadiyle Bahreyn valisine gnderdi. Mektuptan phelenen Mtelemmis yolda onu okutup lm fermann rendi ve mektubu Hre nehrine atarak Dmaka kat. Tarafe daysnn uyarsna ramen mektubu amayp Bahreyne gtrd; akrabas olan vali kamas iin frsat verdiyse de kamad. Vali idam hkmn uygulamayarak grevinden istifa etti. Yerine gelen yeni vali Tarafeyi ellerini ve ayaklarn kesip topraa gmd. lmnn ardndan kz kardei Hrnk ile days Mtelemmis mersiyeler syledi. lm hakknda kaynaklarda 550 ile 569 yllar arasnda deien tarihler zikredilmektedir. Abdlkdir el-Baddye gre Tarafe, Chiliye airleri arasnda iir kalitesi bakmndan mrulkaystan sonra ikinci srada gelmektedir (inkt, el-Muallatl-ar, s. 15). bn Kuteybe onu kasideyi en iyi syleyen air diye nitelendirmitir. Asma, Tarafeyi birinci tabaka airlerden kabul eder. Lebde, Araplarn en iyi airi kimdir? diye sorulduunda akn kral (mrulkays) demi, Sonra kim? denildiinde yirmilik delikanl (Tarafe) cevabn vermitir. Hassnn, Araplarn en iyi airi kimdir? sorusuna cevab ise kabile olarak Hzeyl, kaside olarak Tarafe eklindedir. Benzer bir soruya Cerrin cevab da Tarafe olmutur (Drriyye el-Hatb - Lutf esSakkl, II/8 [1402/1982], s. 150). Onun u beyti yaygn mesel haline gelmitir: /

( Gsterecek sana gnler cahili olduun nice eyi/Getirecek sana haberleri azk verip grevlendirmediin birok kii). Muallakas ve Divan. Tarafenin en mehur iiri saylan muallakas genelde 103 beyit olarak rivayet edildiinden dier muallakalardan daha uzundur. Gl ve salam bir slba sahip bulunan air muallakasnn on beyitten oluan nesib ksmnda sevgilisinin, sonraki otuz beyitte devesinin tasvirini yapar. Daha sonra kendisinden, kabilesinden, iki meclislerinden, dilberlerden, lmden, cimri ve cmert insan tiplerinden, amcasnn olu Mlikin kendisine kt davranlarndan ve nihayet eviklii, atlganl ve yiitliinden bahseder. Th Hseyin, Tarafenin muallakasnda gl bir ahsiyet ve hayata ak bir bak bulunduunu belirtir ve onun iirinde herhangi bir tekellf bulunmadn syler (Min Tril-edebil-Arab, I, 232). Tarafenin muallakasnn Arapa metnini, erhi ve Latince evirisini ilk defa G. W. Freytag yaymlamtr (Halle 1829). Muallaka, bn Keysan ve Eb Bekir bnl-Enbr tarafndan erhedilmi, bnl-Enbr erhini Osman Reer neretmitir (stanbul 1329/1911). Asma ve Eb Ubeydenin rivayetlerine yaplan ilvelerle oluan divan 814 beyit ierir, bunlardan 103n muallakas oluturur. Divan ilk defa Johann Jacob Reiske nemli bir giri yazs, Eb Cafer en-Nehhsn erhi ve aklamal Latince tercmesiyle birlikte yaymlamtr (Leiden 1742). Divan erhsiz olarak da baslmtr (Greifswald 1869). W. Ahlwardt Nbiga ez-Zbyn, Antere, Zheyr b. Eb Slm, Alkame b. Abede ve mrulkaysn divanlaryla birlikte Tarafenin divann el-d-emn f devvni-uaris-sittetil-chiliyyn bal altnda neretmitir (London 1870; Lbnan 1886; Paris 1902). Divan Alem e-entemernin erhiyle de yaymlanm (Berlin 1895), daha sonra bu erh M. Seligsohnun Franszca evirisiyle birlikte tekrar neredilmitir (Paris 1901). Ayrca Ahmed b. Emn e-inkt, bns-Sikkt ve Alem e-entemernin erhlerine dayanarak ve bns-Sikktin tertibini esas alarak Tarafenin divann yaymlamtr (Kazan 1909). Divann son neirlerinden biri Drriyye el-Hatb ve Lutf es-Sakkle ait olup (Dmak 1975) eserin bundan baka pek ok basks bulunmaktadr (Alem e-entemer, Giri, s. a-c; Sezgin, II, 18).

BBLYOGRAFYA

Yedi Ask: el-Muallats-seb (nr. ve trc. erefeddin Yaltkaya), stanbul 1985, s. 31-50; bn Kuteybe, e-ir ve-uar, Beyrut 1964, s. 117-126; Alem e-entemer, Dvn arafe b. elAbd erul-Alem e-entemer (nr. Drriyye el-Hatb - Lutf es-Sakkl), Dmak 1975, tr.yer.; Ahmed b. Emn e-inkt, el-Muallatl-ar ve abr uarih, [bask yeri ve tarihi yok] (Drn-nasr lit-tba ven-ner), s. 15-19; Mustafa el-Galyn, Ricll-Muallatil-ar, Beyrut 1331/1913, s. 100-125; Brockelmann, GAL, I, 14 vd.; Suppl., I, 45 vd.; Abdlvehhb esSbn, uar ve devvn, Beyrut, ts. (Mektebet dri-ark), s. 17-20; M. Ali el-Him, arafe b. el-Abd ayth ve irh, Beyrut 1980; a.mlf., e-ir ibnl-irn arafe b. el-Abd, Mecellet klliyyetil-luatil-Arabiyye, IX, Riyad 1979, s. 463-491; Th Hseyin, Min Triledebil-Arab, Beyrut 1981, I, 230-235; Sezgin, GAS (Ar.), II, 14-19; Aff Abdurrahman, Mucem-uar, Beyrut 1403/1983, s. 180-181; Abdlcebbr Abdurrahman, Zeirttril-Arabiyyil-slm, [bask yeri yok] 1403/1983, II, 662; Blachre, Trul-edeb, s. 325326; Hasan Cafer Nreddin, arafe b. el-Abd sreth ve irh, Beyrut 1990, tr.yer.; Ali

brhim Eb Zeyd, arafe b. el-Abd irl-Bareyn fil-Chiliyye, Beyrut 1993; Sad edDinv, eru Dvni arafe b. el-Abd, Beyrut 1994; Hseyin b. Ksm b. M. en-Nuaym - Hamza b. Hseyin b. Ksm en-Nuaym, stidrkt al Trit-tril-Arab, Cidde 1422, VII, 30-31; Drriyye el-Hatb - Lutf es-Sakkl, arafe b. el-Abd e-irl-atl, et-Trl-Arab, II/8, Dmak 1402/1982, s. 147-156; Nihad M. etin, Tarafa, A, XI, 765-768; J. E. Montgomery, arafa, EI (ng.), X, 219-220. Emrullah ler

TARF
(bk. MALAT, Ebl-Hseyin).

TARKIYYE
() Kerrmiyyenin Horasandaki mensuplarn tekil eden Hakikyye ve shakyyeden sonra kurucusu bilinmeyen nc tli kolu (bk. KERRMYYE).

TARANCI, Cahit Stk


(1910-1956) Cumhuriyet dnemi airi. Diyarbakrda dodu. Asl ad Hseyin Cahittir. Diyarbakrn eski ve kkl ailelerinden Pirinizdelere mensup Bekir Stk Beyin oludur. lk ve orta okulu Diyarbakrda okudu; daha iyi bir renim grmesi iin babas tarafndan stanbula Saint Joseph Lisesine gnderildi. Daha sonra bu okuldan Galatasaray Lisesine geti. Burada lnceye kadar dostluklar devam edecek olan Ziya Osman (Saba) ile tant. Mezun olunca yine babasnn isteiyle Mlkiye Mektebine kaydoldu (1931). Derslere kar ilgisizlii ve irkinlii dolaysyla kendini ikiye vermesi, birtakm gnl maceralar yaamas yznden drt yl sonra diploma alamadan okuldan ayrlmak zorunda kald, ancak kaydn Yksek Ticaret Mektebine nakletti (1935). Bu arada Smerbankta memur olarak almaya balad (1936). Cumhuriyet gazetesinde hikyelerini yaymlayan Nadir Nadinin madd desteiyle renimine devam etmek zere 1938 yl sonlarnda Parise gitti ve orada Ecole Sciences Politiquese kaydoldu. Pariste Oktay Rifatla birlikte bir sre Paris Radyosu Trke Yaynlar Servisinde spiker olarak alt. Temmuz 1940ta Paris Almanlar tarafndan bombalanrken Parisi terkedip nce Lyona, oradan Cenevreye geti. svirede ksa bir sre kaldktan sonra glkle Trkiyeye dnebildi. Bir sre Diyarbakrda ailesinin yannda kalan Cahit Stk, Mart 1941de askere gitti; Ekim 1943e kadar Ankara, Burhaniye ve Ilcada grev yapt. Askerlik dn ilerini stanbula nakletmi bulunan babasnn yannda ticarethanenin muhasebe defterlerini tutmaya balad. Ancak babasyla anlamazla dnce iten ve ailesinden ayrld. 1944 yl sonlarnda Ankaraya gitti ve Anadolu Ajansna mtercim olarak girdi. Bu tarihten itibaren aralarnda Orhan Veli Kank, Ahmet Muhip Dranas, Melih Cevdet Anday, Baki Sha Edibolu, Oktay Rifat, Ceyhun Atuf Kansu, Yaar Nabi Nayr, Cevdet Kudret Aksal, Sabahattin Eybolu gibi air ve yazarlarn bulunduu edebiyatlar evresinde yaamaya balad. Daha sonra Toprak Mahsulleri Ofisinde yine mtercim olarak alt; buradan alma Bakanlndaki mtercimlik kadrosuna geti. 1951de Cavidan Hanmla evlendi. 1954 ylnda hastaland; ksm fel dolaysyla konuamad gibi hareket de edemiyordu. Hastal srasnda bir sre stanbulda, bir sre de Diyarbakrda ailesinin yannda kald. Arkada Samet Aaolunun yardmyla tedavi iin gittii Viyanada ld (12 Ekim 1956); cenazesi Trkiyeye getirilerek Ankarada topraa verildi. Diyarbakrda doup byd ev daha sonraki yllarda Cahit Stk Taranc Mzesi haline getirilmitir. nl bir air olmaya hevesi daha lisede okuduu yllarda balayan Cahit Stk edebiyatla ilikisinin, kk yata ailesinden uzakta skc yatl okul hayatnn hasta ruhuna ykledii skntdan kaynaklandn syler. Daysnn tevikiyle yazd, Abdullah Cevdetin de takdirle karlad denemelerinden sonra ilk iirleri 1930lu yllarda Serveti Fnn-Uyan ve Muhit ile Galatasaray Lisesinin Akademi dergisinde, daha sonraki yllarda Varlk, Ycel, nklp Genlik, Aa, nsan, Gndz, Akpnar, lk, Kltr Haftas, stanbul, Yarat, Cumhuriyet, Akam, Vatan, Sanat ve Edebiyat gibi gazete ve dergilerde yaymlanr. Edebiyat dnyasnda tannmasnda Peyami Safann 1932 ylnda Cumhuriyet gazetesinde iiri zerine yazd yaznn byk etkisi olur. 1945te

Cumhuriyet Halk Partisi iir yarmasnda Otuz Be Ya iiriyle birinci oldu; bylece hreti bir anda yayld. Cahit Stk, Fransz sembolist airlerinden Baudelaire, Verlaine, Rimbaud, Valry ve Paul Eluardn etkisinde kald ilk iirlerinde vezne ve ekle nem verdii gibi iirde ses, anlam ve biim btnln deta art koar. Yetime alarnda biraz da dneme hkim olan milliyeti ve memleketi edebiyat dolaysyla halk iirinden etkiler alan Cahit Stknn 1935ten sonra yazd iirlerde yalnzlk ve lm temalar zerinde younlat dikkati eker. Bu temalar zerinde srarla durmasn dnemin toplumsal artlar dolaysyla iine dt nihilizm duygusuyla aklayan Mehmet Kaplan onu metafizik seviyeye ykselememi, dnya ile boluk arasna skp kalm, hayata sarlmak isteyen, fakat hayatta da aradn bulamayan bir air olarak deerlendirir. Ayn nesle mensup Orhan Veli ve arkadalar gibi o da gerek toplumsal gerekse din ve tarih deerlere ilgi duymadndan bolua dm, bundan dolay bir ka psikolojisiyle bazan tabiata, bazan da yaama sevincine snmaya almtr. Kendi neslinin dier airleri gibi dnyay duyularyla kavramaya ve tadn karmaya alan Cahit Stknn hemen btn iirlerinde lmn glgesinde yaayan insanolunun yaama sevinci veya buruk tad duyulur. iirlerinin ounda lm, iinde yaanlan bu gzel dnyay sona erdirecek bir tehdit eklinde varln hissettirirken mutluluu zaman zaman ocukluk gnlerine dnmek suretiyle yakalamaya alr. iirlerinde yaamay deta bir ibadet gibi gren, vatan topraklarnn mutlu insanlarla dolmasn arzulayan Cahit Stknn gnlk hazlar lmszletirmesi byk baarlarndan biri kabul edilmitir. iirlerinde yalnzlk, aresizlik, irkinlikten ikyet ve lm korkusu yannda yaama sevinci de dikkati eken en nemli temalardr. Fazla bir derinlik tamamakla birlikte sade, akc ve henkli bir dil kullanmas dolaysyla iirleri devrinde geni bir okuyucu kitlesi tarafndan sevilerek okunmutur. Trk edebiyatnda iir zerine en ok dnen airlerden biri olan Cahit Stk bu konudaki grlerini eitli yazlaryla mektuplarnda uzun uzadya aklamtr. Yazlarndan birinde, iir kelimelerle gzel ekiller kurma sanatdr der. Ona gre kelime annedir, dosttur, hasrettir, hayaldir; yani bir anlam, arm, bir glgesi, hatta bir rengi ve ad olan nesnedir. iirde mkemmellik ne aruzun ne hecenin ne de serbest veznin tekeli altndadr. Mkemmellik airin kulland dilden zamiyi koparmasdr. Cevat Sadk ve rfan Kudret takma adlaryla bir ksm iirleriyle paralellikler gsteren hikyeler de yazan Cahit Stk, ahs yaantsnn ve kltrnn kendisine kazandrm olduu birikimi iirleriyle birlikte hikyelerinde de bol bol kullanmtr. Zaman zaman hikyelerinde iledii konular kelimelerin istifinden doan iir sesine ulatklar zaman iirine geirmi, bazan da iirini yazdktan sonra onu bir de hikyede ileyerek aklamtr. Bylece hikye ve iirleri deta birbirini tamamlamtr. Olay rgsnn genellikle basit bir erevede gelitii hikyeleri her eye ramen hayatn yine de yaanmaya deer olduunu anlatr (hikyelerinin bir ksmn Selahattin nerli derlemitir, bk. bibl.). Cahit Stk lmnden sonraki yllarda da sevilen ve okuyucusu azalmayan bir air olmaya devam etmitir. Eserleri. iir: mrmde Skt (stanbul 1933), Otuz Be Ya (stanbul 1946), Dten Gzel (stanbul 1952), Sonras (yetmi yeni, on tercme iir, lmnden sonra hakknda yazlanlarn bir ksm,

stanbul 1957), Btn iirleri (haz. Asm Bezirci, stanbul 1983). Mektup: Ziyaya Mektuplar (Ziya Osman Sabaya yazd elli yedi mektup; banda Sabann Cahitle Gnlerimiz balyla yer alan uzun bir yazs vardr, stanbul 1957), Eime ve Nihale Mektuplar (haz. nci Enginn, Ankara 1989). Makale-deneme: Yazlar, Makaleler, Konumalar, Yantlar (haz. Hakan Sazyek, stanbul 1995). nceleme: Peyami Safa: Hayat ve Eserleri (stanbul 1940). Tercme: Fransada Mstakil Resim (A. Basler - C. Kunstlerden, A. Muhip Dranasla birlikte, I-II, stanbul 1938). Cahit Stknn iirlerinden otuz Necdet Adaba tarafndan talyancaya evrilerek yaymlanmtr (Trentacinque anni [Milano 1972]).

BBLYOGRAFYA

Gngr Genay, Cahit Stk Taranc, Ankara 1956; Muzaffer Uyguner, Cahit Stk Taranc: Hayat, Sanat, Eseri, stanbul 1966; evket Beysanolu, Cahit Stk Taranc, Ankara 1969; Mehmet Kaplan, Cumhuriyet Devri Trk iiri, stanbul 1973, s. 107-116; a.mlf., Edebiyatmzn inden, stanbul 1978, s. 196-206; Selahattin nerli, Cahit Stk Tarancnn Hikyecilii ve Hikyeleri, Ankara 1976; Gltekin Samanolu, Cahit Stk Taranc, Ankara 1988; nci Enginn, Yeni Trk Edebiyat Aratrmalar, stanbul 1991, s. 240-249; a.mlf., Cumhuriyet Dnemi Trk Edebiyat, stanbul 2001, s. 72-74; nder Ggn, iir Dnyas inde Cahit Stk Taranc, Diyarbakr: Mze ehir (haz. evket Beysanolu v.dr.), stanbul 1999, s. 319-333; aban Salk, Cahit Stk Tarancnn Hikyeleri zerine Bir nceleme, Ankara 2003; Milliyet Sanat Dergisi (lmnn 20. Ylnda Cahit Stk Taranc-zel say), sy. 200, stanbul 1976; Taranc, Cahit Stk, TDEA, VIII, 251-254; Ramazan Korkmaz, Cahit Stk Taranc, Trk Dnyas Edebiyatlar Ansiklopedisi, Ankara 2007, VIII, 195-198. nci Enginn

TARD
(bk. AKS).

TARDYYE
( ) Divan iirinde kendine has bir vezin ve kafiyelenie sahip beer msralk bendlerden oluan musammatlara verilen ad (bk. DVAN EDEBYATI; MUSAMMAT).

TARDYYE
() Avclk iirleri iin kullanlan bir terim. Tardiyye ve taradiyye, szlkte sert ve kaba bir ekilde uzaklatrmak, defetmek anlamndaki tard ve hile ile, tuzakla, av aletleri ve av hayvanlaryla av avlamaya girimek mnasndaki tarad kknden tremitir; terimin anlam bakmndan ikinci kkle ilgisi daha uygunsa da tardiyye ekli mehur olmutur. Ayn kkten gelen tarde avlanan veya kaan hayvan, mitrad av aleti iin kullanlmtr (Kmus Tercmesi, I, 1196). Arap edebiyatnda tardiyye (oulu tardiyyt, taradiyyt), ounlukla recez vezninde yazlan ve Araplarn avclk hikyelerinin baz ynlerini ele alan tek konulu mstakil iiri ifade eder. Arap airleri Chiliye dneminden itibaren avlanma mcadelesini, avlanan hayvan, avc hayvan, av aralarn tasvir eden iirler yazmtr. Araplarn yiyecek salama, spor, elence ve savunma gibi etkinlikleri, ava dknlkleri, av mevsimleri, avlanma detleri, avlanan eitli hayvanlarla av iin kullanlan hayvanlar, ayrca yay, ok, mzrak, sopa, kl, sapan gibi silhlar ve kapan, tuzak, a gibi aralardan meydana gelen avlanma aletleri bu iirlerden renilmektedir. En eski rnekleri mrulkays b. Hucrun yan sra at tasvirleriyle nl Eb Dud el-yd gibi Chiliye airlerinde grlen bu iir tr, I. (VII.) yzyln sonlarna kadar kasidelerin zellikle fahriye blmnde fazla deiime uramadan devam etmitir. Ad geen airlerin iirlerinde bu temaya ( Bazan sabah erkenden ava karm) kliesiyle balanmas, afakta ava klmas, avc atn son derece hzl olmas gibi trn karakteristikleri belirlenmitir. mrulkaysn u dizelerinde bunlar aka grlmektedir: (Bazan sabah erkenden ava karm, kular henz tneklerinde iken; yaban hayvanlarnn kemendi olan mcessem-mheykel yaz bir atla/Dan zirvesinden selin yuvarlayp da byk bir grlt ve mthi bir hzla aa yuvarlad bir kaya paras gibi; bir anda avna hamle yapp geri kaan, ayn anda avna atlp dnen bir atla). Burada mrulkaysn avc atn hzn tasvirde kulland yaban hayvanlarnn kemendi (kaydl-evbid) metaforu belgat ehlince son derece gzel ve ilgin bulunmutur. I. (VII.) yzyln sonlarna doru emerdel b. reyk et-Temmnin iirleriyle av tasviri bamsz hale gelmitir. Kad ated kliesiyle afak vaktinde ava kldndan sz edilmesi, av avlama ameliyesi, avclarn av etini yemek iin hazrlamalar gibi eler bu temadaki iirlerin temel

niteliklerini oluturur. Bu nitelikler emerdelde ve daha sonraki devirlerde yazlan tardiyyelerde devam etmitir. Sz konusu iirlerin ounlukla recez bahrinde yazlmas gelenei de emerdele kadar uzanr. Bu airin avda kullanlan ahin ve av kpekleri hakknda birok urczesi bulunmaktadr (evk Dayf, II, 395-396). Onun doanla yapt avlanmay ve doan tasvir ettii on beyitlik Sniyyesi trn en mkemmel rneklerindendir (Abbas Mustafa es-Slih, s. 239-240). emerdelin ada Ebn-Necm el-lnin gizlenerek yaban eei avlamaya alan bir avcy, deve kuu avlamaya alan bir atl avcy tasvir etmesi gibi baz av iirleri mevcut olmakla birlikte air bunlara bilinen klieyle balamamtr. Yine bu dnemde Gayln b. Hureyse nisbet edilen iki av urczesinden biri emerdelin bir iirinin taklididir veya aktarm (rivayet) esnasnda onun iiriyle kartrlm olmaldr. II. (VIII.) yzyln sonlarna doru Eb Nvs ile birlikte av tasviri iirleri divanlarda bbt-tard, bbs-sayd gibi balklar altnda mstakil blm halinde yer almaya balamtr. Eb Nvs otuzu kesin olan, dierlerinin ounun da ona aidiyeti byk ihtimalle kabul edilen, ekserisi recez vezninde yazlm ok sayda av iiri brakm, bunlar divannda zel blm altnda toplanmtr. Uzunluu bir ile dzine (on iki adet) msra arasnda deien bu iirlerde Eb Nvs avlanma yollar ve aletleri, av kpekleri ve kular ile avlanan hayvanlarn tasvirine dair, nceki airlerde grlmedik biimde ayrntlara girdiinden bunlar av iirlerinde yeni bir balang kabul edilmitir. Eb Nvs zellikle avc kpek tasvirlerinde en baarl rnekleri vermitir. Onun avc kpein hzn, dilerinin sivrilii ve keskinlii ile yrtcln tasvir ettii iiri ok beenilmitir (Mecd Vehbe - Kmil el-Mhendis, ... ... s. 236). Eb Nvsn tardiyyelerinde ... gibi balang klieleri ve son blmlerinde ok defa avlanan hayvanlarn saylmas ve onlardan yemek hazrlanmasna dair tasvirler yer alr. Birok tardiyyesinde nimel-hall gibi avc hayvan ven kapan klielerine yer verilmitir. Ardnda nemli miktarda tardiyyt brakan bnl-Mutez (. 296/908) bu konuda Eb Nvsn takipisi olmutur. Tardiyyelerinin ou recez vezninde, alt kadar baka vezinlerdedir. bnlMutezzin sonu klielerine yer vermemesi, tebih ve tasvirlerinin son derece parlak olmas, youn bed sanatlarla rl bulunmasndan dolay Eb Nvstan farkl yanlar olarak onun tardiyyeleri trn en gzel rnekleri arasnda saylmtr. bnl-Mutezzin ada olan ve Eb Nvs geleneine daha az bal bulunan N el-Ekberin Hill Nc tarafndan derlenen divannda dzine avclk iiri yer alr. Bunlarn neredeyse yars recez dndaki bahirlerde yazlm olup geleneksel giri klieleriyle balamakla birlikte sonu kliesi ve yemek hazrlama ksm bulunmaz. Bu tardiyyeler genellikle av hayvanlarnn tasvirinde younlamtr. l vaa ile gelincik avlamak, gizlenip pusuya yatarak aslan avlamak Nde zgn saylan elerdir. IV. (X.) yzylda on yedi tardiyye kaleme alan Kcim, bu tr iirlerini seleflerinden farkl ekilde zet halinde bir deerlendirme veya bir sonu kliesiyle bitirmitir. Ayrca onun el-Meyid velmerid (nr. M. Esad Tales, Badad 1954), en-Nzeh (Sezgin, III, 378) ve el-Beyzere (Kveyt 1985) adl eserlerinde avclk db, av ara ve gereleri, avc hayvan ve kularla avlanan hayvanlarn nitelikleri, bu hayvanlarn hastalklar ve tedavi ekilleri gibi bilimsel konular ele alnmtr (DA, XXVI, 579). Sanevber ile Ser er-Reffda olduu gibi bu dnemde ala balk avlama zerine iirler yazlmtr. Serden, biri kliesiyle balayan yarm dzine urcze ile tavil bahrinde iki para tardiyye intikal etmitir. Her ne kadar avclk iirleri VIII. (XIV.) yzyl ve sonrasna kadar yazlmaya devam etmise de IV. (X.) asrn ikinci yarsndan itibaren ok fazla

gelime kaydetmemi, nemini nicelik bakmndan da yitirmitir. Bu devrede trn en uzun ve tam rnei Eb Firs el-Hamdnnin, iinde muhtelif hayvanlar tasvir ettii 137 beyitlik urczesidir. Sonraki dnemde yazlan az miktardaki tardiyye eskilerin taklididir. Arap edebiyatnda avcl bilimsel olarak inceleyen birok eser kaleme alnmtr. Kcimin anlan eserleriyle bnl-Mutezzin el-Cevri ve-ayd, Cehm b. Halef el-Mzinnin KitblCri mine-ayr, Mamer b. Msennnn Kitbl-amm ile Eb Zeyd el-Ensr, Asma, Eb Htim es-Sicistn, Him b. brhim el-Kirmn ve Sadn b. Mbrekin Kitbl-Vu adl eserleri bunlardan bazlardr. Osmanl melliflerinden Mrim elebnin Mnyet-ayydn, Takyyddin Hamza b. Abdullah en-Nirnin ntihzl-fra fi-aydi vel-ana, Abdlkdir elFknin Menhics-srr ver-red fi-aydi vel-cihd ve Eb Bekir b. Ysuf el-Ksmnin elCevri ve ulml-beyzere adl eserleri bu alanda yazlm nemli kaynaklardandr. Chizin Kitbl-ayevn da avclkla ilgili ierdii iirsel malzeme ve hayvanlar hakknda verdii bilgilerle bu alann en zengin eserlerinden saylr. Gnmzde de konuyla iligili almalar yaplm olup bazlar unlardr: Abdlkdir Hseyin Emn, ir-ard indel-Arab (Necef 1972); Abdurrahman Refet Paa, e-ayd indel-Arab edevth ve uruuh ve ayevnh-id vel-mad (Beyrut 1974); Abbas Mustafa es-Slih, e-ayd ve-ard fi-iril-Arab (Beyrut 1402/1981).

BBLYOGRAFYA

Kmus Tercmesi, I, 1196; Thirlmevlev, Edebiyat Lgat, stanbul 1973, s. 145-146; Sezgin, GAS, III, 378; Nihad M. etin, Eski Arap iiri, stanbul 1973, s. 86, 91; evk Dayf, Trul-edeb, II, 395-396; III, 229-230; Abbas Mustafa es-Slih, e-ayd ve-ard fi-iril-Arab, Beyrut 1402/1981, tr.yer.; Mecd Vehbe - Kmil el-Mhendis, Muceml-mualatil-Arabiyye fillua vel-edeb, Beyrut 1984, s. 236; Hann el-Fhr, el-Cmi f tril-edebil-Arab: elEdebl-adm, Beyrut 1986, s. 711; Ml s - Eml Bed Yakb, el-Muceml-mufaal fillua vel-edeb, Beyrut 1987, II, 792-793; G. R. Smith, Hunting Poetry (tardiyyt), Abbasid belleslettres (ed. J. Ashtiany v.dr.), Cambridge 1990, s. 167-184; Arslan Tekin, Edebiyatmzda simler ve Terimler, stanbul 1995, s. 578-579; Cem Dilin, rneklerle Trk iir Bilgisi, Ankara 2005, s. 219222; skender Pala, Ansiklopedik Dvn iiri Szl, stanbul 2007, s. 438; Halil Erdoan Cengiz, Divan iirinde Musammatlar, TDl., sy. 415-417 (1986), s. 345-348; H. Ritter, Eb Nuvs, A, IV, 43; C. C. Torrey - [Ahmed Ate], bnlmutez, a.e., V/2, s. 869; T. Seidensticker, ardiyya, EI (ng.), X, 223-224; Mehmet Sami Benli, Kcim, DA, XXVI, 579. Hseyin Elmal

TAREF SERYYES
() Hz. Peygamberin Zeyd b. Hrise kumandasnda Ben Salebe zerine gnderdii seriyye (6/627). Mslmanlara kar srekli dmanca davranan Arap kabilelerinden Gatafnn balca kollarndan Ben Salebe (b. Sad) zerine 3. yln Reblevvel aynda (Eyll 624) Zemer (Gatafn), 5. yln Muharrem aynda (Haziran 626) Ztrrik adyla bilinen iki gazve dzenlendi, ancak her iki gazvede de dmanla karlalmad ve sava olmadan dnld. 6. yln Reblhir aynda (Austos 627) Ben Salebe mensuplar Ben Muhrib ve Ben Enmrla birleerek Medine yaknlarna kadar geldi. Gayeleri mslmanlara ait hayvanlar yamalamak ve Medineye saldrmakt. Hz. Peygamber, Muhammed b. Meslemeyi on kiilik bir grubun banda bu kabilelerin konaklad blgeye sevketti; fakat mfreze Medineden yaklak 40 km. uzaklktaki Zlkassa mevkiinde pusuya drld ve Muhammed b. Mesleme hari hepsi ehid edildi. Resl-i Ekrem bu defa, Eb Ubeyde b. Cerrh krk kiilik bir kuvvetler ayn yln Reblhir aynn balarnda (Austos 627) Zlkassaya gnderdiyse de bedevler kap kurtuldu. Taref (Tarif) Seriyyesi bu gelimeler zerine dzenlendi. Ben Salebe veya Zeyd b. Hrise Seriyyesi olarak da bilinen bu seriyye Eb Ubeydenin yarm kalan grevini tamamlama amacn tamaktayd. Seriyye 6. yln Cemziyelhir aynda (Ekim-Kasm 627) Zeyd b. Hrise kumandasnda sevkedildi. Bu seriyyenin cemziyelevvel aynda (eyll-ekim) gnderildii de rivayet edilir. Zeyd b. Hrise on be kiilik bir birliin banda, Ben Salebe kabilesinin konak yerlerinden Merd yaknlarnda Mahaccede bulunan Nakare (Bakare) yolu stnde Medineye yaklak 60 km. uzaklktaki Taref ad verilen su bana geldi. Ancak Ben Salebe kabilesi on be kiilik kuvveti byk bir ordunun nc birlii zannetti ve Hz. Peygamberin byk bir orduyla zerlerine geldiini dnerek yurtlarn brakp kat. arkiyat Caetani, Zeyd b. Hrisenin askerleriyle beraber Salebeoullarn srarla takip ettiini sylyorsa da bu iddia kaynaklardaki rivayetlerle uyumamaktadr. Kaynaklarn hepsi, dman kabilesinin yurdunda ok sayda deve ve koyunu ganimet olarak ele geiren mslmanlarn dmann peine dmeden ve herhangi bir atma olmadan Medineye yneldiini, bu srada mslmanlarn azln farkeden Salebeoullarnn durumu anlayp onlar takip ettiini, ancak mslmanlara yetiemediini zikreder. Drt gn sren bir seferin ardndan mslmanlar Medineye dnd. Ele geirilen ganimetten seriyyeye katlanlarn her birine ikier deve veya yirmier koyun verildi. Bu seriyye, mriklerin bundan sonra mslmanlara ait topraklarda rahat hareket edemeyeceklerini gstermesi bakmndan nemlidir.

BBLYOGRAFYA

Vkd, el-Mez, II, 555; bn Him, es-Sre2, IV, 616; bn Sad, e-abat, II, 87; Belzr, Ensb, I, 377; Taber, Tr (Ebl-Fazl), II, 641; Ykt, Muceml-bldn (Cnd), IV, 3; bnl-

Esr, el-Kmil, II, 207; Haleb, nsnl-uyn, Beyrut, ts. (Drl-marife), III, 178; L. Caetani, slm Tarihi (trc. Hseyin Cahid), stanbul 1925, IV, 354-355; Kksal, slm Tarihi (Medine), VI, 69-72; Serdar zdemir, Hz. Peygamberin Seriyyeleri, stanbul 2001, s. 58-60; Elad Mahmudov, Sebep ve Sonular Asndan Hz. Peygamberin Savalar (doktora tezi, 2005), M Sosyal Bilimler Enstits, s. 384-386; Hseyin Algl, Gatafn (Ben Gatafn), DA, XIII, 400. Elad Mahmudov

TARGAN, erif Mehmet Muhittin


(1892-1967) Ud virtozu, viyolonselist ve bestekr. 21 Ocak 1892de stanbulun amlca semtinde dodu. Babas Osmanl Devletinin son Mekke emri, Meclisi Ayn ikinci reisi ve Evkaf nzrlarndan Ali Haydar Paa, annesi Sabiha Hanmdr. Hz. Peygamberin 37. kuaktan torunudur. Adndaki erif kelimesi, ayn zamanda bu irtibatn ifadesidir. niversite yllarna kadar zel dersler alarak renimini srdrd. 1908de Drlfnun Hukuk Fakltesi ve bir yl sonra Edebiyat Fakltesine girdi ve her ikisinden de mezun oldu. 29 Ekim 1916 tarihinde babasnn Mekke emirliine tayini zerine onunla birlikte Hicaza gitti ve bir sre amda bulundu. I. Dnya Savann ardndan erf Hseyinin Osmanl Devletine kar Arabistanda balatt isyana erif Muhittinin babasnn katlmamasndan dolay ailesi madd ve mnev byk kayplara urad. Trkiye Cumhuriyeti kurulduktan sonra yeni sanat evrelerinden ilgi grmemesi yznden gittii Amerikada (1924) sekiz yl kald. New Yorkta geirdii bir ameliyat sonras stanbula dnd. Ancak bu defa da kendisine msikiyle ilgili ciddi bir grev verilmeyince iki yl sonra Irak hkmetinin davetiyle Badata gitti (1934) ve burada Dou ve Bat msikisi blmlerinin yer ald Badat Konservatuvarn kurarak ynetimini stlendi, ayrca ud ve viyolonsel dersleri verdi. Ardndan Gzel Sanatlar Akademisi haline getirilen bu kuruluun tiyatro ve heykel blmlerini at. 1948de geirdii bir rahatszlk sonucu stanbula dnd. Ayn yl Hseyin Sadettin Arelin istifasyla boalan stanbul Belediye Konservatuvar ilm kurul bakanlna getirildiyse de 1951de yine salk sebebiyle bu grevinden istifa etti. 8 Nisan 1950de Safiye Ayla ile evlendi. Zarif ve mtevazi kiiliiyle tannan erif Muhittin 13 Eyll 1967 tarihinde vefat etti ve Zincirlikuyu Asr Mezarlna defnedildi. Aabeyi erif Abdlmecit Targan da (. 1965) keman, viyolonselist ve piyanisttir. Trk msikisinin Batl anlamda yetitirdii en byk ud virtozu kabul edilen Targann msiki kabiliyeti ailesi tarafndan kk yalarda farkedilmesine ramen derslerine engel olaca endiesiyle bu dnemde dzenli msiki eitimi alamam, evlerinde dzenlenen haftalk msiki toplantlar sayesinde msikiyle tanmtr. Drt be yalarnda iken duyduu melodileri piyanoda yalnz bana almaya gayret etmi, on yalarna doru gizlice ud almtr. Daha sonra ailesi msiki almalarna izin vermitir. Kendi ifadesine gre msikiye ciddi olarak 1906 ylnda amcas Ali Cbir Paann nerisiyle Beyolunda Msy Rikiden ald viyolonsel dersleriyle balam, bu dersleri daha sonra Klevder ve Eringer Triyanonla devam ettirmitir. Nasor adl bir hocadan solfej, skori adl bir mzisyenden viyolonsel, armoni ve piyano dersleri alm, skorinin 31 Mart olaylar zerine ortadan kaybolmasyla kendi kendine eitimini srdrmtr. Bu arada Ali Rifat Beyden (aatay) Trk msikisi klasiklerinden nemli fasllar, Rauf Yekt Beyden nazariyat, Zekizde Hfz Ahmet Efendiden (Irsoy) makam ve usul renmitir. Amerikaya gittiinin drdnc gn piyanist ve bestekr Leopold Godowskynin evinde nl keman sanatlarnn hazr bulunduu bir toplantda verdii ud resitali onun iin iyi bir referans olmu, bu icraatn ardndan onun udunun talyan virtozu Pagannininin kemanyla ayn dzeyde sayld eklinde yorumlar yaplmtr. Amerikada kald sre ierisinde Bakan Rooseveltin olu

Archibalddan byk yaknlk gren erif Muhittinin ilk drt yl sanatn ilerletme ve kendine bir evre oluturma gayretiyle gemi, bu srada Verdi Vasyer (veya Bedri Vaka) adl mzisyenden ald viyolonsel dersleriyle kendini yetitirmitir. 13 Aralk 1928de New Yorkun nl mzikhol Town Hallde verdii ud ve viyolonsel resitali mzik eletirmenlerinin beenisini kazanm, daha sonra Boston, Detroit gibi pek ok ehirdeki resitalleri nemli birer sanat olay eklinde deerlendirilmitir. New York Times, New York Herald Tribune, Sunday Telegraph, Musical America gibi yayn organlarnda erif Muhittinin mzii hakknda yorumlar yaymlanmtr. Amerika dn ilk konserini 4 Aralk 1934te Beyolunda Fransz Tiyatrosun-da veren erif Muhittin, ei Safiye Ayla ile baz hayr kurumlar yararna verdii konserler dnda sazyla hibir toplu msiki icrasnda yer almam ve hibir sanatkra elik etmemitir. Dnemin en nemli viyola ustas Gaspar Cassadonun ok takdir ettii bir sanatkr olmu, viyolonselde gsterdii baarnn yan sra zellikle bu sazn kazandrd Bat tekniini kullanarak ald udda kendi slbunu gelitirmi, ancak bu slbun klasik tavra aykr dmesinden dolay udu gitar gibi ald iddiasyla eletirilmitir. Halbuki erif Muhittin, d Nevresin tekniini Ali Rifat aataydan alarak gl bir virtozite ortaya koymu, Ali Rifat aatay ud konusunda erif Muhittinin kendisini ok atn sylemitir. Trk msikisi eserlerini Batya da dinletebilmek iin ok sesli armoniden ziyade konrpuana dayanan, fakat ayn zamanda mill karakterini kaybetmeyen bir msikinin meydana getirilmesinin gerektiini ifade etmitir. Tamamen Bat tarzndaki beste anlaynn hkim olduu bir almann baz yerlerine halk msikisi temalar yerletirmek ve bunlar armoni kurallarna uydurmak suretiyle ok sesli hale sokarak ada Trk msikisi diye kabul ettirmeye almann zaman kaybndan baka bir ey olamayacan vurgulamtr. Targann Badatta kald yllarda Arap leminin en nl dleri arasnda anlan Cemil ve Mnir Ber kardelerle Selman kr adl sanatkr yetitirdii bilinmektedir. erif Muhittin virtozluunun yan sra besteleriyle de tannmtr. Besteledii yirmi be civarndaki eserin sadece ark formundadr. Saz msikisine ait eserleri arasnda Kapris, Koan ocuk, Kanatlarm Olsayd, Teemmller gibi orijinal besteleriyle dgh, ferahfez, hzzam, uak saz semileri en tannmlardr. lk eseri Mehmed kif Ersoya ithaf ettii hzzam saz semisidir. Eserin birinci ve ikinci hnesiyle teslimini on yanda bestelemi, nc ve drdnc hnelerini 1924te tamamlamtr. erif Muhittinin son eseri szleri Behet Kemal alara ait, mrmn son evki sensin baka bir yr istemem msrayla balayan szinak arks olup 1964te Behet Kemal alarn istei zerine Safiye Aylann verecei bir konser iin yirmi drt saat ierisinde bestelenmitir. Klasik melodi yapsn kulland saz semilerinin dndaki saz eserleri daha ok Bat mziine dayal ud iin bestelenen ettlerdir. Bu ettlerin Trk msikisinde belirli bir saz iin bestelenmi ilk eserler olduu kabul edilir. Arapa, Farsa, ngilizce ve Franszca bilen ve av sporuna zel merak bulunan erif Muhittin, ayn zamanda portre ve peyzajda nemli eserler vermi bir ressamdr. Eserleri arasnda yer alan Abdlhak Hmid Tarhann iki portresinden biri Topkap Saray Mzesinde, dieri stanbul niversitesindedir. erif Muhittinin Mehmed kifle yakn arkadal vard. amlcadaki kknde yaplan haftalk msiki toplantlarna devam eden Mehmed kif, Safahatn yedinci kitab olan Glgeleri arkn Tek Dh-i Sanat erif Muhyiddin Beyefendiye Htra-i Tazm

szleriyle ona ithaf etmitir. Ayn blmdeki Sanatkr adl manzume ile Safahata alnmayan iirler arasnda yer alan arkn Yegne Dh-i Sanatna balkl iirlerde, ayrca Rza Tevfik Blkbann Serb- mrm adl eserindeki Lisn- Gaybn Dhi airi erif Muhiddin Beyefendiye ve Udun Tesiri balyla yazlan iki manzumede erif Muhittin konu edilmitir. Onun teknik donanmyla dikkati eken, kendi besteledii eserlerle zenginletirdii Ud Metodu adl eseri yazlndan yetmi be yl sonra Zeki Ylmaz tarafndan yaymlanmtr (stanbul 1995). erif Muhittinin zel koleksiyonundaki kitaplar, bir ksm tablolar, Trk ve Bat msikisine ait eitli notalar vasiyeti zerine Safiye Ayla tarafndan Sleymaniye Ktphanesine balanmtr.

BBLYOGRAFYA

Mithat Cemal [Kuntay], Mehmed Akif, stanbul 1939, s. 217-220; bnlemin, Ho Sad, s. 271-274; Rahmi Kalaycolu, Trk Musikisi Bestekrlar Klliyat Say 23: erif Muhiddin Targan, stanbul 1969; Jean-Claude Chabrier, Un rformateur du ud: erif Muhiddin, Quand le crible tait dans la paille hommage Pertev Naili Boratav (ed. R. Dor - M. Nicolas), Paris 1978, s. 133-150; a.mlf., erif Muhiddin Haydar Haimi Targan, luthiste et compositeur, Historie conomique et sociale de lEmpire ottoman et de la Turquie (1326-1960): Actes sixime congrs international tenu Aix-enProvence du 1er au 4 juillet 1992 (ed. D. Panzac), Paris 1995, s. 767-774; M. Hakan Cevher, erif Muhiddin Targan: Hayat-Bestecilii-Eserleri, zmir 1993; Cinuen Tanrkorur, Mzik Kimliimiz zerine Dnceler, stanbul 1998, s. 357-362; a.mlf., erif Muhiddin Targan Musikimiz Hakknda Ne Dnrd?, Hayat Tarih Mecmuas, sy. 8, stanbul 1963, s. 13-14; zalp, Trk Msiksi Tarihi, II, 111, 220-222; erif Muhiddin Targan, stanbul, ts. (Sleymaniye Ktphanesi Yaynlar); Halil Nadarolu, stat erif Muhiddin Anlatyor, TMD, sy. 11 (1948), s. 18-19, 23-24; [mer Rza Dorul], Peygamber Efendimizin Necib Torunu erf Muhiddin stanbul Belediyesi Konservatuar Mdrlne Getirildi. . Muhiddin Kimdir?, Yeni Selmet, V/73, stanbul 1949, s. 5, 16; Nizamettin Nazif, erif Muhittin, Bizim Yldzlar, sy. 10, stanbul 1951, s. 3-10; Kandemir, erif Muhittin Anlatyor, Aydabir, sy. 7, stanbul 1953, s. 37-42; Turul Hocaolu, Klasik Trk Mziinde Enstrmantal cra ve Virtozluk, Musikiinas, sy. 3, stanbul 1999, s. 66-69; Byk stad, Mzisyen ve Ressam erif Muhiddin Targan, Tombak, sy. 34, stanbul 2000, s. 70-75; ztuna, BTMA, II, 377-378; Mehmet Gntekin, Targan, erif Muhiddin, DBst.A, VII, 210; a.mlf., erif Muhiddin Targan, Kaf Mzik Basn Reklm Filimcilik San. ve Tic. Ltd. ti. tarafndan hazrlanan albm kitap. Nuri zcan

TARHAN
Eski Trklerde yksek rtbeli devlet grevlilerinin tad bir unvan, Trk ve Mool hnedanlarnda hkmdar tarafndan baz devlet adamlarna tannan imtiyaz. Dou Akdenizden ine kadar Orta Asya bozkr toplumlarndan pek ounun dilinde bir unvan, kii veya kabile ad olarak yer alan tarhan (tarkan) kelimesi in kaynaklarnda ta-kan eklinde gemekte ve Trkler arasnda Hunlardan itibaren kullanlmasndan dolay Hun hakannn unvan tan-hu ile (imparator) irtibatlandrlmaktadr. te yandan eski Greklerde Tarchon (Tarcon), Etrsklerde Tarquin eklinde grlen bir kii (kral) ad ve unvan bulunmakta, bunun Hitite tarhu- (yenmek, zafer kazanmak) kknden tretilmi bir tanr (batanr) unvan olan Tarhunddan geldii bilinmektedir (Frisk, II, 858-859). Ancak bu kelimenin daha ok Trklerin, Moollarn ve Hint-Avrupa kkenli olmakla birlikte Farslar ve Sodlar gibi -gelenei onlardan alan-baz komularnn kulland tarhan (tarkan, terken, turhan) unvanyla ilgisi tesbit edilememitir. Orhon yaztlarnda Bilge Kaann ulusa hitap ederken sayd devlet grevlileri arasnda tarkanlar da yer almaktadr. Mslmanlar Mvernnehiri fethettikleri zaman Sod blgesinin hkimi Tarhun ismi veya unvanyla anlyordu (Yakb, II, 552; Taber, VI, 399, 403, 445 vd.). Sod ihdi olan tarhun Semerkantta oturur ve blgeyi buradan idare ederdi. bn Hurdzbih (el-Meslik, s. 46) ve bn Asem el-Kf (el-Ft, IV, 165) Semerkant hkiminin isim veya unvann tarhan eklinde kaydeder. Bu sebeple baz aratrmaclar, tarhunun Trk idare sisteminde bir eref unvan olan tarhan ile ayn olduunu ileri srerken bazlar da Taber ile (Tr, VI, 454, 457) bnl-Esrin (el-Kmil, IV, 551) verdii bilgilere ve in kaynaklarna (Frye, XIV [1951], s. 124) dayanarak tarhunun Semerkant hkiminin zel ismi olduunu iddia ederler (Aydnl, s. 157-158). Kgarl Mahmud tarhann slm ncesi dnemde bey anlamnda kullanldn syler (Dvn lugtit-Trk Tercmesi, I, 436). Karahanllarda tarhann tarhan beg eklinde kullanlmas bunun bir asalet unvan olduu kanaatini teyit etmektedir (Gen, s. 161-162). Uygur, Krgz, Trgi, Hazar, Bulgar ve Kumanlarda prenslere ve saraya mensup baz st dzey sivil grevlilerle ordu kumandanlarna verilen bir unvan iken aataylarda kabile, Macarlarda ise kabile ve yer ad olarak grlmektedir. Tarhann VIII. (XIV.) yzylda Anadoluda hl bir unvan olarak kullanld anlalmaktadr. Tokatn Zile ilesinde rmcekli Dede adyla bilinen bir zviyenin kitbesinde zviyenin 710da (1310) tarhan zamannda Hac Hall b. eyh Ahmed ah tarafndan yaptrld kaytldr (Uzunarl, s. 201-202). Eski Trk hukuk messeselerinden biri olan tarhanlk, eitli Trk ve Mool hnedanlarnda baz mkellefiyetlerden muafiyet imtiyazn da ifade eder. Devlete hizmeti geen ve hkmdarn tevecchn kazanan kimselere, memur ve kumandanlara, ulem ve meyihe hatta tccara verilen bu imtiyazlar fermanla belirlenirdi. lhanllar, Celyirliler, Karakoyunlular, Akkoyunlular ve Timurlularda tarhanlarn muaf tutulduklar mkellefiyetler ve sahip olduklar imtiyazlarla ilgili birok ferman mevcuttur. Bu anlamda tarhanlk bir tr imtiyazl toprak sahipliiydi ve vergi muafiyetiyle birlikte veriliyordu. Tarhanlk Moollarda babadan oula geiyordu. lhanl Hkmdar Gzn Han, ehzadelii srasnda iyiliini grd Necmeddn-i Ferra hnedana ait (inc) Zirbd kyn balad gibi kendisine tarhanlk yarl da vermiti (zgdenli, s. 64-65). Moollarda ayrca tarhan (dargan) soyu mensuplar -lm cezas gerektirenler dnda-iledikleri sulardan dokuz

nesil boyunca ceza grmez, ziyafetlerle trenlere eref misafiri olarak katlr ve hkmdarn sol tarafnda yer alrlard. Timurlularda da tarhan sahibi asker ve ticar imtiyazlar elde eder, btn vergilerden muaf tutulur ve iledii dokuza kadar sutan tr hesap sorulmazd (Aka, s. 112). te yandan tarhan unvannn bir taraftan anlam deiikliine urad ve hukuk mahiyetini kaybederek Timurlular sahasnda yazlm eserlerde serbest ve mmtaz anlamnda kullanld grlmektedir. Memlklerde de tarhan denilen asker ve devlet memurlar vard. Memlklerde bu tabirin emeklilik karl kullanld anlalmaktadr. Bunlara sultan tarafndan baz imtiyazlar tannr, diledikleri yerlerde ikamet eder, istedikleri zaman oradan ayrlabilirlerdi. Askerler ve memurlardan rahatszlklar veya yallklar sebebiyle alamayacak durumda olanlara tarhanlk (tarhniyyt) verilir, bunlar grevde iken aldklar maan yarsn alrlard. Bu maa onun evldna ve torunlarna da intikal ederdi. Sultan Muhammed b. Kalavun tarafndan ktibd-derc grevinde bulunan Kad Kutbddin b. Mkerreme Hicazda ikameti srasnda tarhanlk verilmi ve yarm maala diledii yerde kalabilecei bildirilmitir (Kalkaend, XIII, 48-53). Osmanllarda ise vergi muafiyeti ve msellemiyet karl bir terim olarak kullanlmtr (Erzi, LIII [1950], s. 92 vd.).

BBLYOGRAFYA

Frisk, GEW, II, 858-859; Yakb, Tr, II, 552; bn Hurdzbih, el-Meslik vel-memlik, s. 46; Taber, Tr (Ebl-Fazl), VI, 399, 403, 445 vd., 454, 457; bn Asem el-Kf, el-Ft, Beyrut 1406/1986, IV, 165; Dvn lugtit-Trk Tercmesi, I, 436; bnl-Esr, el-Kmil, IV, 551; Kalkaend, ubul-a, I, 26-27; IV, 307; VII, 230; XIII, 2, 48-53; Akdes Nimet Kurat, Topkap Saray Mzesi Arivindeki Altn Ordu, Krm ve Trkistan Hanlklarna Ait Yarlk ve Bitikler, stanbul 1940, s. 61-115; B. Y. Vladimirtsov, Moollarn tima Tekilt (trc. Abdulkadir nan), Ankara 1944, s. 175; Hasan el-B, el-Fnnl-slmiyye vel-veif alel-ril-Arabiyye, Kahire, ts. (Drn-nehdatil-Arabiyye), I, 336-338; Ramazan een, bn Fadln Seyahatnamesi, stanbul 1975, s. 39-40; Hseyin Namk Orkun, Eski Trk Yaztlar, Ankara 1987, I, 128, 156; II, 314; Abdlkadir Donuk, Eski Trk Devletlerinde dar-Asker Unvan ve Terimler, stanbul 1988, s. 40-47; smail Aka, Timur ve Devleti, Ankara 1991, s. 112, 130; Osman Aydnl, Fethinden Smnlerin Yklna Kadar (93-389/711-999) Semerkant Tarihi (doktora tezi, 2001), M Sosyal Bilimler Enstits, s. 157-158; Reat Gen, Karahanl Devlet Tekilt, Ankara 2002, s. 161-162; smail Hakk Uzunarl, Tokat Kitabeleri (haz. Mehmet Mercan - Mehmet Emin Ulu), Ankara 2003, s. 201-202; Osman G. zgdenli, Gazan Han ve Reformlar (1295-1304), stanbul 2009, s. 64-65; H. Beveridge, The Mongol Title Tarkhan, JRAS (1917), s. 834; a.mlf., Tarkhan and Tarqunius, a.e. (1918), s. 314 vd.; W. Eberhard, Birka Eski Trk nvan Hakknda, TTK Belleten, IX/35 (1945), s. 323-325; Adnan Sadk Erzi, Trkiye Ktphanelerinden Notlar ve Vesikalar, Osmanllarda Tarhanlk, a.e., LIII (1950), s. 92-94; R. N. Frye, Torxun-Trxn and Central Asian History, HJAS, XIV (1951), s. 105-129; Emel Esin, Trkul-Acem, STY, V (1973), s. 311-312; P. B. Golden, arn, EI (ng.), X, 303. Ali Ahmetbeyolu

TARHAN, Abdlhak Hmid


(bk. ABDLHAK HMD TARHAN).

TARHUNCU AHMED PAA


(. 1063/1653) Osmanl sadrazam. Arnavut asll olup kk yalarda Enderuna alnd. ld srada altm yan biraz gemi olduuna gre doumu 1000 (1592) yl olarak tahmin edilebilir. 1631de Silahdar Bosnal Ms Aann Msr muhafzlna tayini srasnda kendisi de sipahilikle Enderundan kt ve paann hizmetinde bulundu. Ardndan Ms Paann kethds oldu; kethdlk vazifesini paann Budin beylerbeyilii ve stanbuldaki kaymakaml srasnda da srdrd. Tarihi Nam, Tarhuncu Ahmed Paann o srada stanbulda Ms Paa Kethds Sar Ahmed Aa diye hret kazandn nakleder. Kethdlk hizmeti on be yl kadar devam etti. Zilhicce 1056da (Ocak 1647) Kaptandery Ms Paann donanma ile Girit muhasaras esnasnda Eriboz nlerinde ehid olmasndan sonra Hezarpre Ahmed Paa dindarl ve doruluu ile de bilinen Tarhuncuyu kendisine kethd tayin etti. Tarhuncunun ykseliindeki hzl deimeler bu dnemde meydana geldi. Ahmed Paann katli zerine sipahilerin yeni vezrizam Sofu Mehmed Paaya kar balattklar isyan srasnda Tarhuncunun kardei Oru da sipahiler arasnda katledilmiti. Bylece kethdlk hizmetinde bulunduu paann ve kardeinin ldrlmesinin ardndan kendisi de sipah kkenli olan Tarhuncunun hayat ciddi ekilde tehlikeye girdiyse de eyhlislm Hoca Abdrrahim Efendinin himayesiyle hayatn kurtard. Daha sonra kuvvetli ilikileri sayesinde IV. Mehmedin saltanatnn ilk aylarnda Melek Ahmed Paa yerine Diyarbekir beylerbeyiliine getirildi (20 Zilkade 1058/6 Aralk 1648). Fakat henz zmit civarnda iken vezretle Msr muhafzlna tayin edildi. Tarhuncunun vezretle Msra tayininde eyhlislm Abdrrahim Efendinin etkili olduu sylenir. Bu arada hac farzasn yerine getirdi. Reblevvel 1059 - Zilhicce 1060 (Mart 1649 - Aralk 1650) tarihleri arasnda Msr valiliinde bulundu. Bu grevi srasnda Msrdan stanbula gnderilmesi gereken barutun vaktinde temini ve Giriti muhasara eden asker birliklere yetitirilmesi hususundaki gayretleriyle dikkati ekti. Valilii esnasnda Haremeyn-i erfeyn hizmetlerine zen gsterdi. Mescidi Nebevnin st daha nce herhangi bir eyle kapl olmadndan toz ve toprak halindeki Ravza-i Mutahhara zeminine mermer detti. Msr valiliinden alnnca halefi Hadm Abdurrahman Paa tarafndan hazine hesabnn ak kald iddiasyla bir sre Kahirede gzetim altnda tutuldu. stanbula dnnde Vezrizam Grc Mehmed Paa, zimmetinde 80.000 kuru kald gerekesiyle onu yeniden defterdar konanda gzetim altna aldrd. Msrdan dnen hazinedarbann raporu, Msr Valisi Hadm Abdurrahman Paann ve Msr Kads Hasan Efendizdenin hccetleri mesned kabul edilerek sorguland ve zimmet iddia edilen mebla demesi iin kendisine bask yapld. Tarihi Karaelebizde Abdlaziz Efendi, Tarhuncunun bu mebla zimmetine geirmi olduu kanaatindeyse de Ktib elebi, Mehmed Halfe, Nam ve Abdurrahman Paa gibi tarihiler zimmet iddiasnn Grc Mehmed Paann onu kendi makamna rakip grmesinden kaynaklandn belirtirler. Ancak o yllar, zellikle Girit muhasaras ve genel asayile ilgili meseleler nakit ihtiyacn iddetli hale getirmi, bu ihtiyac karlamak iin yksek rtbeli asker zmrenin servet ve

gelirlerini bir ekilde kamu harcamalarna dndrmenin yollar da aranmtr. Vezrizam Grc Mehmed Paa ile Vlide Turhan Sultan arasndaki yazmalardan, ileri srlen meblan tahsili iin Tarhuncu hakknda yaplacak tasarruflar konusunda Vlide Turhan Sultann vezrizam tevik ettii anlalmaktadr. Bask ile sonu alnamaynca vezrizam Rumeli ve Anadolu kazaskerlerinin huzurunda bir divan kurdu ve Tarhuncunun zimmeti konusunu gndeme getirdi. Toplantda Tarhuncunun vezrizam olmasnda da nemli bir rol oynayacak olan Anadolu Kazaskeri Hocazde Mesud Efendi ondan yana tavr alp kendisinden herhangi bir ey talep edilemeyeceine hkmetti. Rumeli Kazaskeri Hanef Mehmed Efendi de skt ile bu hkm onaylad. Fakat buna ramen vezrizam Tarhuncuyu Yedikuleye, yirmi kadar adamn da Baba Cfer Zindanna gnderdi. Bu arada saylar 500e yaklaan kap halknn bu hadiseden dolay gsterdii honutsuzluk vezrizamn evresinde rahatszlk uyandrd. Vezrizam Grc Mehmed Paa onu kendine rakip grdnden stanbuldan uzaklatrlmasnn yollarn arad; neticede 1652 ylnn hemen banda Girit muhasarasna hizmet etmek kaydyla Selnik ve Yanya sanca beyliiyle stanbuldan gnderilmesine ferman karttrd. anakkale Boaznn Venediklilerce abluka altna alnmas ve Anadoludaki genel asayiin bozulmas yznden stanbulda temel gda maddelerinin temininde sknt ekiliyor, fiyat artlar ve karaborsa gibi olumsuzluklar ortaya kyordu. Bunun yannda mal darlk sebebiyle bir trl donanmann tekil edilememesi ve geciken mevciblerin denememesi Grc Mehmed Paann sadretinin sonunu getirdi. Hkmet ilerinde ve vlide sultan nezdinde o sralarda etkili olan Anadolu Kazaskeri Hocazde Mesud Efendi ve vlide sultann baaas Hac brhim Aann tavsiyesiyle sadrete Tarhuncu Ahmed Paann getirilmesi kararlatrld. Gizlice stanbula arlan Tarhuncu kk yataki padiahn, vlide sultann, eyhlislmn, nakblerafn ve kazaskerlerin hazr bulunduu meveret meclisine katld. Burada cil meseleler olarak donanmann tekili grld, Girite mhimmat sevkiyat ve karlanmasnda byk zorluk ekilen mevcib ve hazine giderleri belirlendi; bu meseleyi halletmesi artyla vezrizamlk Tarhuncu Ahmed Paaya teklif edildi. Tarhuncu bu meseleleri, devlet gelirlerinin tahsilinde tam yetki sahibi olma ve nceki vezrizamn yapt btn tevchat ilga etme karlnda halletmeyi taahht ederek 13 Receb 1062de (20 Haziran 1652) vezrizaml stlendi. Tarhuncu Ahmed Paa donanma ileri ve askerin maa demelerine nakit bulmaya alt. Kamu maliyesinin iinde bulunduu glkler yannda Tarhuncunun sadrazamla geldii dnem kt hasat yllarna ve veba salgnna tesadf etmiti. Saray ve hkmeti kayglandran dier bir husus, stanbulda ktlk ve yksek fiyatlar yznden ekmek ve et gibi zorunlu ihtiya maddelerinin temininde sknt ekilmesiydi. Hazine kamu harcamalarnn karlanmasna el verecek durumda deildi; yllk a gelirlerin %25-35ini buluyordu. Yeni vezrizam donanma ve mevcib masraflar iin akenin deerini drmeyi dnmedi; zira seleflerinden Melek Ahmed Paa zamannda Defterdar Emr Paann devalasyon giriimi 1651 yaznda byk karkla yol amt. Tarhuncu icraatna harcamalar ksmakla balad. Bu amala matbah, tersane, tophane gibi sarayn ve asker kurumlarn yllk gelir ve giderlerini tefti ettirdi; mevcib defterlerinin yoklamasn yaptrd; nihayet stanbul ve sarayn muhtelif ihtiyalarn karlamak zere tayin edilen eminlerin muhasebelerini kontrol ettirdi. Ancak bu sk maliye politikas kendisine zellikle saray evresinde pek ok muhalif kazandrd. Bu uygulamalarn yannda varlkl kimselerden ve Dvn- Hmyun erknndan imdd- hazne ad altnda yardm toplama karar almas da byk tepkilere yol at. Yenieri Aas Sleyman Paa talep edilen 150 keseyi vermek istemeyince grevden alnd.

Tarhuncunun vezrizaml dneminde mal meselelerle ilgili iki nemli meveret meclisi akdedildi. Bunlardan ilki, evval 1062de (Eyll 1652) Defterdar Zurnazen Mustafa Paann mal gelirlerin yetersizlii ve hazine ilerindeki bozukluk hakknda sunduu bir lyiha dolaysyla padiahn huzurunda eyhlislm Bah Mehmed Efendi, kazaskerler ve dier devlet erknnn da katlmyla toplanan meclistir. Bu toplantda eyaletlerin mal ynetiminin Msrn irsliye sistemine benzer ekilde yeniden dzenlenmesi kararlatrld. Anadoludaki eyaletlerin byklkleri dikkate alnp gelirlerinin bir ksm yneticilerine maa olarak ayrlacak, kalan ksm slyne olarak merkez hazinesine gnderilmek zere iltizama verilecekti. Eyaletlerin iltizam usulyle ynetimini hedefleyen bu yntemle Tarhuncu, taradaki hazineye mahsus gelirleri mmkn olduu kadar merkeze ynlendirmek istiyor, ayrca eyalet gelirlerinin tahsilinde mansb sahiplerinin sorumluluunu bir lde arttrmay planlyordu. Tarhuncu zamannda tam anlamyla uygulanamayan bu yntem, sonraki dnemlerde eyaletlerin mal ynetimi konusunda kk deiikliklerle Osmanl maliyesinde yerini alacaktr. Sadrazamn bu toplantda teklif ettii ve uygulanmasna karar verilen dier bir gr has, zemet ve pamaklklarn tasfiyesiydi. Buna gre ilgili gelir kaynaklarndan sahibine yetecek kadar ksm ayrldktan sonra kalan hazineye balanacakt. Kendi haslarndan 20.000 kuruu hazineye balayan Tarhuncunun bu uygulamasnn genel kabul grmeyecei akt. Dier bir tedbiri ise imparatorluktaki btn deirmen sahiplerinden resm-i tahvn ad altnda senelik 1er riyal kuru vergi toplamakt. Bu yeni bir vergi olmaktan ziyade XVI. yzyldan beri alnan bir verginin iki kat arttrlmasn hedefliyordu. Fakat uygulamann hemen banda byk bir muhalefetle karlald ve bundan vazgeildi. Bu esnada 1652 Eyll ortalarnda anakkaledeki Venedik ablukas datlm, stanbula pirin gibi temel gda maddelerinin sevkiyat temin edilmi ve Tarhuncunun vezrizaml srasnda ciddi bir rekabet iine girecei Dervi Mehmed Paa kaptan- deryla getirilmiti. Kaynaklarda, kaptann tersane ve donanma harcamalarna nakit para talebi karsnda vezrizamn harcamalar iin gerekli parann bir ksmnn havale, bir ksmnn nakit eklinde denmesini istemesinin padiah huzurunda vezirlerin birbirlerini azarlamaya varacak lde tartmalara yol at kaydedilir. Tarhuncunun vezrizaml esnasndaki ikinci nemli meveret, tersane ve donanma harcamalar dolaysyla vezrizamla kaptan arasndaki ihtilf yznden dzenlenmi olmaldr. Tersane bahesinde yaplan bu toplantda hazine giderlerinin gelirlerine nisbetle fazla olmasnn sebepleri zerinde durulmu ve padiah vezrizam, halledilmesi konusunda sz verdii tersane ve donanma harcamalarnn karlanmasnda ciz kaldndan tenkit etmitir. Danma yelerinin mterek reyleriyle hazine hesaplarnn gemie dnk olarak kontrol edilip aklarn sebeplerinin belirlenmesine ve telfi yollarnn aratrlmasna karar verildi. Hemen ertesi gn Defterdar Zurnazen Mustafa Paaya hitaben yollanan hatta tecrbeli divan yeleri ve maliye ktipleriyle birlikte ilgili konularda istiarelerin yaplmas ve raporlar hazrlanmas emredildi. Defterdar paann saraynda yaplan, Ktib elebinin de bir maliye ktibi sfatyla katld toplantda ktiplerden bte aklarnn sebepleri ve bilhassa tedahl meselesinin zm, yani mstakbel gelirlerin harcanmas dolaysyla bugnk harcamalarn nasl karlanabilecei meselesi soruldu. Yaplan almalar sonucunda maliye ktipleri maliye kalemlerinden hazrladklar raporu defterdara sundu, defterdar da kan neticeyi Tarhuncuya verdi; nihayet Tarhuncu raporlar yeniden ele alarak bir lyiha eklinde padiaha takdim etti.

Mehmed Halfenin verdii bilgiye gre vezrizamn muhalifleri lyihann parmak hesabndan ibaret olduu konusunda padiah (daha dorusu Vlide Turhan Sultan) ikna etmi ve on gn gemeden 21 Reblhir 1063te (21 Mart 1653) Tarhuncu Ahmed Paa vezrizamlktan azledilip ayn anda boularak idam edilmitir. Cesedi adamlar tarafndan saraydan alnp skdarda Miskinler mevkiine defnedildi. Tarhuncunun azli ve katledilmesi kararnn dnemin olaylarn kaydedenler arasnda Karaelebizde Abdlaziz Efendi ile Evliya elebi dnda yerinde olduunu dnen yok gibidir. Tarihiler, IV. Mehmedin yerine kardei Sleyman tahta karma planlar olduu bahanesiyle Tarhuncunun katledildiini naklederse de gerek sebep, vezrizamn taahhdde bulunduu tersane ve donanmann cil harcamalarnn karlanmas konusundaki gecikmedir. Bir yanda Venediklilerle mcadele ve Girite mhimmat sevki, dier yanda stanbulun iesinde yaanan skntlar dolaysyla donanmann cilen denize alamamas Tarhuncunun sonunu getirdi. Bu gecikmede nakit tahsisat almadka bir trl hareket etmeyen Kaptan Dervi Mehmed Paann da pay vardr. Dokuz ay kadar sadret mevkiinde kalan Tarhuncu Ahmed Paa, Osmanl tarih literatrnde kendi adyla anlan lyihas ile tannr. IV. Mehmede sunduu lyiha kendisinden sonra Tarhuncu lyihas veya Tarhuncu btesi diye hret bulmutur. Tarhuncunun hazinenin genel durumu ve mal tedbirler konusunda padiaha sunduu birka lyihann olduu anlalmakla birlikte bugn bilinen, Mehmed Halfenin Trh-i Glmnde kaydettii lyiha hazinenin 1063 (1653) ylnn gelir ve giderlerini ieren bir muhasebe icmalinden ibarettir. Tarhuncu lyihasnn Osmanl Devletinin ilk btesi veya ilk modern btesi sayldna dair kanaat ise Uzunarl ve Danimendin de kaydettii gibi doru deildir. Lyihann Ahmed Refik tarafndan ilk defa bu ekilde nitelendirildii anlalmaktadr. Lyihadaki muhasebe ekline ve dzenlenmesine bakldnda hesaplarn Kann Sultan Sleyman dneminden itibaren grlen btelerden hibir fark bulunmad anlalr. te yandan 1063 ylnn banda (1652nin sonlar) ayn yln gelir ve giderlerinin tahmin olarak hesaplanmas bakmndan lyiha modern bir bte rnei gibi grnrse de bu zellik sadece Tarhuncu btesine mahsus deildir; nceki ve sonraki yllara ait btelerde de mstakbel gelir ve gider hesaplamalar vardr, benzerlerine XVI-XVIII. yzyllarda rastlanr. Tarhuncu btesine gre hazinenin 1063 (1653) ylnda gelirleri -2000 akelik bir hata pay eklendiinde-500.712.502 ake, giderleri 676.106.387 ake, a ise 175.393.885 akedir. Tarhuncu btesinin nemi, onun ilk olmasnda deil o sralarda uzun zamandr bir araya getirilemeyen hazine gelir ve gider hesaplarnn karlmasnda kendini gsterir.

BBLYOGRAFYA

TSMA, nr. D 2126, 4116/2, 6791, 9786; nr. E 177/439, 440, 441, 442, 443, 444; nr. 664/57, 59, 60, 62, 63, 64, 68, 69; nr. 3623; nr. 6988; nr. 7002/2-4, 22, 27, 53; nr. 7008/1, 2, 3, 4; nr. 7170; nr. 9606; BA, MAD, nr. 15675, s. 1-8; BA, D.BM, nr. 147/59, 62, 71, 91; 7535/66, 73; Feridun Bey, Mnet, II, 159-170; Ktib elebi, Fezleke (haz. Zeynep Aycibin, doktora tezi, 2007), Mimar Sinan Gzel Sanatlar niversitesi Sosyal Bilimler Enstits, s. 1087-1097; a.mlf., Tuhfetl-kibr (nr. dris Bostan), stanbul 2008, s. 150-160; a.mlf., Dstrl-amel li-slhil-halel, Sleymaniye Ktp., Lala smail, nr. 343, vr. 1b vd.; Karaelebizde Abdlaziz Efendi, Ravzatl-ebrr Zeyli (haz.

Nevzat Kaya), Ankara 2003, s. 51, 110-115, ayrca bk. hazrlayann girii, s. LXXVI; Mehmed Halfe, Trh-i Glmn (haz. Erturul Oral, doktora tezi, 2000), M Sosyal Bilimler Enstits, s. 4155; Vech Hasan, Trih (nr. Bura Atsz, Das Osmanische Reich um die Mitte des 17. Jahrhunderts iinde), Mnchen 1977, vr. 54a-57a; Evliya elebi, Seyahatnme (Dal), I, 115-116; III, 208, 276; X, 526; Abdurrahman Abdi Paa, Vekyinme (haz. Fahri etin Derin), stanbul 2008, s. 43-56; Hezrfen Hseyin Efendi, Telhsl-beyn f Kavnn-i l-i Osmn (haz. Sevim lgrel), Ankara 1998, s. 185-191; Nam, Trih (haz. Mehmet pirli), Ankara 2009, III, 1284-1475; Hadkatlvzer, s. 96-98; eyh, Vekyiul-fuzal, I, 600-601; Hammer, HEO, X, 448-455; Ahmed Refik [Altnay], Tesvr-i Ricl, stanbul 1331, s. 3-32; M. Belin, Trkiye ktisd Tarihi Hakknda Tedkikler (trc. M. Ziy), stanbul 1931, s. 136-156; Danimend, Kronoloji, III, 418; Uzunarl, Osmanl Tarihi, III/1, s. 260, 261, 264, 265, 266, 267, 268, 287; III/2, s. 404-406. Erol zvar

TRIK SRES
() Kurn- Kermin seksen altnc sresi. Mekke dneminin ilk yarsnda nzil olmu, adn ilk yette geen trk (parlak yldz) kelimesinden almtr. Dier baz srelerde olduu gibi Trk sresi balang kelimeleriyle de (ves-Semi vettrk) anlr. yet says on yedi olup fslas harfleridir. bn Abbastan nakledildiine gre Hz. Peygamberin, amcas Eb Tlib ile oturduu bir srada bir yldz kaymasyla ortal aydnlk kaplam, Eb Tlib endie ile, Bu nedir? diye sormu, Reslullah da, Allahn dikkat ekici iaretlerinden biri olan salverilmi bir yldzdr cevabn vermi, Eb Tlibi artan bu olay zerine Trk sresi nzil olmutur (Vhid, s. 453; Kurtub, XX, 3). Trk sresinde her mkellefin bir gn Allahn huzurunda hesap verecei inanc pekitirilmekte, dolaysyla kiinin yaratana ve yaratlmlara kar grevlerini samimiyet ve hakkaniyetle yerine getirme bilinci canlandrlmaktr. Sre ge ve karanlklar delip ortal aydnlatan yldza yeminle balar ve yine yeminle glendirilen ifadenin vurgulad gerek, Hibir insan yoktur ki zerinde yapp ettiklerini tesbit eden bir grevli melek bulunmasn eklinde belirtilir (yet: 1-4). Ardndan Allahn yoktan yaratmadaki engin kudretine bizzat insann dnyaya geliinden, bu oluuma arac olan anne ile babann zhir katksndan sz edilir; buna kdir olan Allahn insann ikinci yaratlna da elbette g yetirecei bildirilir. Btn srlarn ortaya dklecei o gnde kiinin herhangi bir gc olmayaca gibi hibir yardmcsnn da bulunmayaca ifade edilir (yet: 5-10). Srenin bundan sonraki yedi yetinde, eitli meteorolojik olaylara sahne olan gk ile barndan bitkiler karan yere yemin edilerek Kurann ciddiyetten uzak bir sz deil doruyu yanltan ayran ilh bir beyan olduu, dolaysyla haber verdii hususlarn mutlaka gerekleecei vurgulanr. nkrclarn gereklere ve onlar benimseyenlere kar tuzak kurduklar, Allahn da bu fiillerine karlk verecei bildirildikten sonra Reslullaha hitap edilerek kfirleri kendi hallerine brakmas ve eninde sonunda malp olacaklar muhakkak olan o inkrclara biraz daha zaman tanmas istenir. Sre Mekke mriklerinin mslmanlara eziyet etmeye baladklar, baz mslmanlarn lkelerini terketmeye mecbur kaldklar bir dnemde nzil olmutur. Aslnda o gn -belki de her dnemdeslm kartlar evreni yaratan ve yneten yce varln tek Tanr olduunu kabul ediyor, fakat hirette Onun huzurunda hesap vereceklerine inanmyorlard. Trk sresi ksa ve etkili cmlelerle hesap gnn vurgulamakta, her insann lmyle kendisi iin balayacak olan bu ikinci hayatn hi de uzakta olmad belirtilmektedir. Srenin son yetinden karlabilecek bu mnann yannda Mekke mriklerinin yakn bir gelecekte yenilgiye urayacaklar yolunda bir yorum yaplmas da mmkn grnmektedir. Nitekim srenin geliinden yaklak on be yl sonra Mekke ehri slm ordusu tarafndan fethedilmi ve mrik varlna son verilmitir. Trk sresinin muhteva bakmndan, benzeri dier peygamberlerin vahiylerinde bulunmayan, Hz. Peygambere has mufassal sreler grubu iinde yer ald bilinmektedir (brhim Ali, s. 224-227). Reslullah, nbvvetin 10. ylnda halkn slma davet etmek iin gittii Tifteki tebli faaliyetleri

srasnda Trk sresini okumu, Medine dneminde mahallesindeki camide cemaatle namaz kldran Muz b. Cebelin Ftihadan sonra uzun srelerden okumas baz sahblere ar gelmi, bu durum Hz. Peygambere bildirilince Muza Trk, ems, Leyl gibi ksa sreler okumasn emretmitir (bn Kesr, VII, 264; evkn, V, 406). Allah Tel Trk sresini okuyan kimseye gkteki her yldza karlk on sevap verir melindeki hadisin (Zemaher, VI, 355; Beyzv, IV, 406) mevz olduu belirtilmitir (Zemaher, I, 684-685 [nirlerin notu]; Muhammed et-Trablus, II, 726). Yarm sayfadan ibaret olan Trk sresi insann yaratlna, ayrca meteorolojik deiikliklerle yer arasndaki ilikiler neticesinde yeryznn canl hayatna elverili hale gelmesine dair yetlerinin ayrntl biimde yorumlanmasyla Elmall Muhammed Hamdinin tefsirinde otuz be sayfalk bir yer tutmutur (VII, 5698-5733). Michel Cuypersin Kurn- Kermin 85. sresinden itibaren alt srenin edeb zellikleri zerinde yapt bir almada Trk sresi geni yer igal etmitir (bk. bibl.). bn Hleveyh, rb elne sre adl eserine Trk sresiyle baladndan eseri kaynaklarda eryyt, e-ryye diye de anlr (DA, XX, 15).

BBLYOGRAFYA

Vhid, Esbbn-nzl (nr. sm b. Abdlmuhsin el-Humeydn), Beyrut 1411/1991, s. 453; Zemaher, el-Kef (nr. dil Ahmed Abdlmevcd v.dr.), Riyad 1418/1998, I, 684-685 [nirlerin notu]; VI, 355; Muhammed b. Ahmed el-Kurtub, el-Cmi li-akmil-urn, Beyrut 1408/1988, XX, 3; Beyzv, Envrt-tenzl, Beyrut 1410/1990, IV, 406; Ebl-Fid bn Kesr, Tefsrl-urnil-am, Beyrut 1385/1966, VII, 264; Muhammed et-Trablus, el-Kefl-ilh an eddi-af vel-mev vel-vh (nr. M. Mahmd Ahmed Bekkr), Mekke 1408/1987, II, 726; evkn, Fetul-adr, Kahire 1351, V, 406; Elmall, Hak Dini, VII, 5698-5733; Hseyin Tural, bn Hleveyh, DA, XX, 15; brhim Ali es-Seyyid Ali s, Feil sveril-urnilKerm, Kahire 1421/2001, s. 224-227; Seyyid Muhammed Hseyn - Mahbbe Mezzin, Sre-i er, DMT, IX, 407; M. Cuypers, Structures rhtoriques des sourates 85 90, AIsl., XXXV (2001), s. 40-48. Bekir Topalolu

TRIK yahut ENDLS FETH


Abdlhak Hmid Tarhann (. 1937) spanyann mslmanlar tarafndan fethine dair tiyatro eseri. XIX. yzyln bandan itibaren Avrupada slmiyete kar gerek d yaynlarn art bir yandan slmclk ideolojisinin gelimesine imkn salarken bir yandan da slm medeniyetinin parlak dnemlerini anlatan bir savunma edebiyatnn domasna yol aar. Bu anlamda Ziy Paann Viardotdan evirdii Endls Tarihi ile bilhassa Endls tarihi ve corafyasna ilgi artar. Abdlhak Hmid be tiyatro eserinde dorudan Endls konu alr. spanyada mslman-Arap hkimiyetinin sona eriini anlatt Nazife ile (1876) balayan bu seri, tarihin en sratli fetih hareketlerinden birini gerekletiren Trk b. Ziyd merkeze alan Trk (1879) ve Endls fethini ilk defa dnen Ms b. Nusayr ve olu Azz b. Msnn uradklar felketleri iledii bn Ms ile (1880) devam eder. Tezerde (1880) Endlsn byk hkmdar III. Abdurrahmann hayatndaki on be gnlk mutluluu ele alan yazar seriyi Araplarn spanyadan ekilmelerini anlatan Abdullahssagrle (1917) tamamlar. Bu be oyun bozgun-fetih-ykseli-bozgun eklinde bir sra takip etmektedir. 86 (705) ylnda Marib Afrikasnda kesin bir zafer kazanan Ms b. Nusayr, Endls de fethetmeyi planlar. Bunun iin eski klesi Trk b. Ziyd Endlse gnderir. Trk, zalim spanyol Kral Rodriki (Rodrigo) yendii takdirde hem slm dnyasna yeni bir toprak kazandracak hem de slm ordusunda savaan Msnn kz Zehr ile evlenecektir. Mslman ordusu hazrlksz yakalad spanyol ordusunu Lata ay kenarnda bozguna uratr ve Trk, Kral Rodriki ldrr. Afrikada bulunan Ms Afrikaya dnmesi iin Trka emir verirse de ordusu dalan spanyann bu durumundan yararlanmak isteyen Trk, spanya ilerine doru ilerlemeye devam eder. Zaferin kazanlmas zerine Endlse gelen Msnn ordusu ile Trk kumandasndaki ordu koldan Endlsn deiik blgelerine ynelerek birok ehri ksa srede fetheder. Nihayet Ms ile Trk bir araya gelir. Ms, verdii emre uymamasn ve ele geirdii Hz. Sleymana ait 360 ayakl masay bir aya eksik olarak teslim etmesini gereke gstererek Trk zindana atar. Ancak kz Zehr ile Azrann gerekleri hatrlatmas zerine vicdanen rahatsz olur ve ay sonra Trk hapisten karr; serdarlk grevini iade eder ve kzyla evlendirir. spanyann geri kalan topraklarn beraberce fethe balamalaryla oyun sona erer. Abdlhak Hmid, eserinin konusunu slm tarihinden almakla beraber onu eitli olaylar ve kahramanlarla zenginletirmi, ayrca dnemin aktel nitelikte dnce ve meselelerine de yer vermitir. Eser slm dnyas ile hristiyan dnyasnn karlatrlmas zerine kurgulanmtr. Bunun iin bata Trk, Ms ve dier kumandanlarla mcahidler, kiisel sorunlarnn stne kmalaryla ve temsil ettikleri kahramanlk, adalet, din ve nizama ballk, drstlk ve fedakrlklaryla kusursuz birer tip olarak canlandrlmtr. Bu sebeple oyundaki atma, uzak bir lkeye slmiyeti gtrmek amacyla savaan mslman Araplarla kt idare edilen hristiyan spanyollar arasnda gemektedir. slm kahramanlarnn karsnda Kral Rodrik ile asilzadeler, sava meydannda len Lui Merkado ve kt ruhlu papaz vardr. spanyollarn oyundaki dier bir rol de ilk defa karlatklar bir milletin asker gc kadar iman ve ahlk gcnden de etkilenmeleridir. Sava srasnda Rodrikten intikam almak iin kar tarafa geen Kont Culyanus, Trk ve Azra ile mcahidlere hayran olur,

mslmanlar yakndan tanynca da dinini deitirerek mcahid bir kzla evlenir. Yazar, yabanclarda bu hayranl uyandrrken ayn zamanda mslmanlarn evrensel deerlere sahip olduunu da gstermek ister. Kahramanlar arasnda zellikle Trk, bir yandan slmiyetin ve insanln yksek deerlerini temsil ederken bir yandan da baarlarna ramen son derece alak gnll davranr. Bu arada yazar kahramanlarn stn deerlerle donatrken doallktan uzaklar ve onlara deta insan st nitelikler verir. Oyunda Endls fetheden kahramanlara ait gsterilen slm birlii, vatan sevgisi, halklk, istikll, adalet, eitlik, insan haklar, toplumda kadnn rol gibi hususlar bir bakma Tanzimat devrinin sosyal ve siyasal meselelerinin zeti gibidir. Eserdeki Arap ve spanyol kadnlar bir yandan mensup olduklar milliyeti bir yandan da ak duygusunu temsil ederler. Trka k olan Zehr ve Salh ayn zamanda birer mcahid ve ediptir. Nesir halinde kaleme alnan oyundaki manzum paralarn tamam kadnlara aittir. Zehrnn Trk ile atmas ak ve gaz zerinedir. Eserde Lui Merkadonun kz Lusinin k olduu slm mcahidinin mezar banda syledii, Her yer karanlk prnr o mevki/Marib mi yoksa makber mi y rab msralaryla balayan Makber adl nl manzume aslnda Abdlhak Hmidin Makberine bir nevi hazrlk mahiyetindedir. Trkn devrinde grd byk ilginin banda eserde ilenen kahramanlk duygusunun dnemin sosyal artlarna uygun gelmesidir. Ayrca yazar burada yer yer yeni ve olduka kuvvetli, heyecan verici bir slp ortaya koymu, mesel Trkn Tuleytula saray hazinesinde zamann fnilii ve lm karsnda madd ihtiraslarn boluu zerine syledii tirad nemli bir hitabet rnei saylarak eitli antolojilere alnmtr. Trka yneltilen eletiriler arasnda eserin tumturakl bir dille yazlmas, tiyatronun gerei olan atma ve onun yol at gerilimin sadece iki din ve iki millet arasnda gemesi, dolaysyla eseri tiyatrodan ziyade destana yaklatrm olmas gelir. Buna ramen Abdlhak Hmidin en ok beenilen eserlerinden biri olan ve 1879 ylnda baslan Trkn birok kaak basks yaplm, 1919da yazarn nszyle bir heyet tarafndan ikinci defa baslmtr. Eser 1960ta Sadi Irmak ve Behet Kemal alar tarafndan sadeletirilerek, nci Enginn tarafndan 1975 ylnda yine ksmen sadeletirilerek yeni harflerle yaymlanmtr. Son olarak nci Enginn, Abdlhak Hmid Tarhann Tiyatrolar serisi iinde bn Ms, Tezer, Nazife ve Abdullahssagr ile birlikte bu eseri de hazrlamtr (stanbul 2002). Ele ald konu bakmndan Msr ve Suriye bata olmak zere slm dnyasnda byk ilgi gren Trk Srpaya ve Afganistann stanbul sefiri Ahmed Han tarafndan Farsaya tercme edilmitir.

BBLYOGRAFYA

Gndz Aknc, Abdlhak Hmit Tarhan: Hayat, Eserleri ve Sanat, Ankara 1954, s. 99-109; Ahmet Hamdi Tanpnar, XIX. Asr Trk Edebiyat Tarihi (stanbul 1956), stanbul 2009, s. 513-516; sm Bezirci, Abdlhak Hmid ve Trk yahut Endls Fethi, stanbul 1966, s. 59-110; a.mlf., Abdlhak Hmit: Hayat, airlii, Oyun Yazarl, Trk yahut Endlsn Fethi, stanbul 1982; Abdlhak Hmid Tarhann Htralar (haz. nci Enginn), stanbul 1994, s. 407-409; Sema Uurcan, Abdlhak Hmid Tarhann Eserlerinde Tarih, zmir 2002, s. 81-93; nci Enginn, Trk, bn Ms, Tezer, Nazife, Abdullahs-sagr Hakknda, Abdlhak Hmid Tarhann Tiyatrolar V, stanbul 2002, s. 7-

29; a.mlf., Abdlhak Hmit Tarhan, Tanzimat Edebiyat (haz. smail Parlatr), Ankara 2006, s. 528535; Cell Shir, Abdlhak Hmid, Trk bin Ziyad, SF, XXXVII/956 (1909), s. 313-316; mer Faruk Akn, Abdlhak Hmidin Basl Eserleri Hakknda Yeni Bilgiler, TDED, XV (1967), s. 139-142. Sema Uurcan

TRIK b. ZYD
( ) Trk b. Ziyd b. Abdillh (Amr) en-Nefzv el-Leys (. 102/720) Ms b. Nusayr ile birlikte Endls fetheden kumandan. Yaklak 50 (670) ylnda dodu. Berber asll Nefzve veya Zente kabilesine mensuptur; Marib fetihleri srasnda esir alnd belirtilir. Hemedan (ran) kkenli olup Kuzey Afrikaya g etmi bir kabileden geldii veya Arap asll olduuna dair grler de vardr. Leys veya Sadf kabilesine nisbet edilmesi onun bu kabilelerin zatls diye kabul edilmesindendir. Trk kabiliyetiyle Emevlerin Kuzey Afrika valisi Ms b. Nusayrn dikkatini ekti. Mslman olduktan bir sre sonra Ms b. Nusayr tarafndan zat edildi ve Kuzey Afrikada gerekletirilen fetihlerde nc birliklerin kumandan sfatyla nemli hizmetlerde bulundu. Ms b. Nusayrn Tancay (Tangier) fetheden ordularndan birinin kumandan olarak grev ald. Kont Julianosun idaresindeki Sebte (Ceuta) ehrinin kuatlmasnda Ms b. Nusayrn maiyetindeydi. 89da (708) ele geirilen Tanca ehrine Ms b. Nusayr tarafndan vali tayin edildi ve Endlse gnderilinceye kadar bu grevde kald. Sebte Kontu Julianos eitli sebeplerle Vizigot Kral Rodrigoya kzgn olduundan Ms b. Nusayra bavurarak onu spanyann fethi iin tevik etti. 91 (710) ylnda Ms b. Nusayr tarafndan Gney spanyaya gnderilen Tarf b. Mlik kumandasndaki 500 kiilik birliin keif seferinde baar gstermesi ve bol miktarda ganimetle geri dnmesi Endlsn fethi konusunda mslmanlar cesaretlendirdi. Bunun zerine Ms b. Nusayr, Trk b. Ziyd Endlse gidecek birliklerin kumandanlna tayin etti. 7000 kiiden oluan ordunun byk ounluu Berberlerden meydana geliyordu. Sebteden gemilerle spanyann en gneyindeki Calpe blgesine ulaan Trk fetihten sonra kendi adyla anlacak olan Cebelitrkta (Gibraltar) karargh kurdu (5 Receb 92/28 Nisan 711). Trk b. Ziydn mcahidlerin geriye dnmesini nleyip onlar cihada tevik etmek amacyla gemileri yaktrmas hadisesi ihtilfldr. Bunun meydana geldiini kabul edenler olduu gibi uydurma olduunu ileri srenler de vardr. Gemilerin tamamnn deil sembolik olarak birka tanesinin yakld da sylenmitir. Trk ilk deneme seferinden sonra kuzeye doru yneldi, nk onun hedefi Kurtuba (Cordoba) ehri idi. O srada Vizigot Kral Rodrigo, Kuzey spanyadaki baz ehirlere saldran Franklarla mcadele ediyordu. Kurtuba ile Rodrigonun bulunduu Arbne (Narbonne) ehirleri arasnda 1000 mil kadar mesafe olduundan Trk ilk anda nemli bir direnile karlamad ve kuzeye doru ilerledi. Birka defa nne kan Rodrigonun yeeni Bencioyu malp etti. Bunun zerine Rodrigo byk bir ordu toplad. Bu ordunun asker says hakknda tarihiler 40.000 ile 100.000 arasnda eitli rakamlar vermektedir. Trk, Ms b. Nusayra mektup yazarak yardm istedi. Ms da 5000 kiilik yardm birlii gnderdi. ki ordu ezne (Sidonia) ehri yaknlarndaki Lekke vadisinde (Rio Guadalate) kar karya geldi. Trk burada orduya kar bir konuma yapt (bn Kuteybe, s. 237-238; Makkar, I, 240-242). ki ordu arasnda sekiz gn devam eden sava sonunda Vizigot ordusu ar bir yenilgiye

urad (5 evval 92/26 Temmuz 711). Vizigot Kral Rodrigonun kbetiyle ilgili olarak onun ldrld, ortadan kaybolup izini kaybettirdii, nehirde boulduu vb. farkl nakiller mevcuttur. Savatan sonra Ms b. Nusayr, Trka yollad mektupta kendi emri olmadan spanya i blgelerine girmekle slm ordusunu tehlikeye attn ve kendisi gelinceye kadar bulunduu yerden ileriye gitmemesini emretti. Ancak Trk, Msnn emrini dinlemedi ve Kont Julianosun tavsiyesine uyarak ordusunu farkl ehirlere gndermek iin birliklere ayrd. Trkn grevlendirdii kumandanlar ksa srede Malaga (Mleka), Elvira (lbre) ve Cordobay ele geirirken kendisi Ecija (sticce) ehrini fethettikten sonra Vizigotlarn baehri Toledo (Tuleytula) zerine yrd ve nemli bir mukavemetle karlamadan ehri zaptetti. Ardndan, dalk bir blgenin arkasnda yer alan ve Hz. Sleymana nisbet edilen ve 360 ayakl olduu sylenen bir masay burada ele geirmesi sebebiyle Mednetlmide diye adlandrlan ehre yneldi. Trk daha sonra Emaye (Amaya) ehrini alp nemli miktarda ganimet elde etti ve 93 (712) ylnda Tuleytulaya dnd. Trk b. Ziydn Endlste Ms b. Nusayrn gelmesinden nce gerekletirdii fetihler srasnda izledii gzergh u ekilde tesbit edilmitir: Cebelitrk, Cezretlhadr, Barbat (Lekke) vadisi, ezne, Mevrr, Karmne (Carmona), bliye (Sevilla), sticce, Kurtuba, Mleka, Grnata (Granada), lbre, Tdmir (Teodomiro), Cebbn, Tuleytula ve Mednetlmide. Burada ad geen baz ehirler bir yl sonra Endlse gelecek olan Ms b. Nusayr tarafndan zaptedildi. 93 (712) ylnda Ms b. Nusayr 18.000 kiilik bir orduyla Endlse geerek Sevilla, Carmona, Nieble (Leble), Merida (Mride) ehirlerini fethetti ve Trk b. Ziydla Toledoda bulutu. Bu buluma srasnda Msnn kendi emrini dinlemeyip bana buyruk hareket ettii iin Trk azarlad belirtilmektedir. Buna karlk Trkn Msya kar saygl davrand ve onun gnln almak istedii nakledilir. Ms b. Nusayr, Trktan ele geirdii ganimetleri ve Hz. Sleymana ait olduu sylenen masay istedi; Trk masa ile birlikte btn ganimetleri Msya teslim etti. Ms b. Nusayrn Trka olan fkesi fazla srmedi ve iki kumandan fetih faaliyetini spanyann kuzeyine doru iki koldan srdrd. Ertesi yl Leon (Liyn), Galicia (Cillkye) blgeleriyle Lerida (Lride), Barselona (Berelne), Saragossa (Sarakusta) ehirleri alnd. Bylece mslmanlar slm tarihinde ilk defa Fransa topraklarna kadar ulat. Ms ve Trkn fetihleri sonucu spanyann tamamna yakn ele geirilmi oldu. yl gibi ksa bir sre iinde kuzeyde kk bir blge olan Asturias dnda btn spanyann zaptedilmesi ve slm ordularnn Fransa ilerine kadar ilerlemesi slm fetih siyaseti asndan nemli bir gelimedir. Fetihlerin tamamlanmasna yakn bir srada Halife Veld b. Abdlmelikin elisi Mugs er-Rm, halifenin Ms ve Trkn Dmaka geri dnmelerini isteyen mektubunu getirdi. Ms biraz ardan alp fetihlere devam edince ikinci bir eli ayn emirle geldi. Bunun zerine Ms ve Trk pek ok ganimetle birlikte 95 (714) ylnda Endlsten ayrlp Dmaka dndler ve Halife Veldin son gnlerinde onunla grp ganimetleri teslim ettiler. Kabiliyetli, dirayetli ve cesur bir kumandan, ayn zamanda gl bir hatip olan Trk b. Ziydn bundan sonraki hayatyla ilgili kaynaklarda bilgi yoktur. Halifelerden bekledii ilgiyi gremedii iin mrnn geri kalan ksmn herhangi bir grev almadan gzden uzak bir yerde geirdii ve 102 (720) ylnda vefat ettii belirtilmektedir.

BBLYOGRAFYA

bn Abdlhakem, Ftu Mr ve abruh (nr. Ch. C. Torrey), Kahire 1991, s. 207, 210-211; bn Kuteybe, el-mme ves-siyse (nr. Hall el-Mansr), Beyrut 1997, s. 237-239, 241-243; Belzr, Fth (Fayda), s. 330-331; Taber, Tr, Beyrut 1407/1987, VII, 369, 382-383; bnl-Ktyye, Tru iftitil-Endels (nr. mer Frk et-Tabb), Beyrut 1415/1994, s. 77, 145-148, 185, 197198; Abr mecma, s. 17-27; Dabb, Buyetl-mltemis, Kahire 1967, s. 8-10 vd.; bnl-Esr, el-Kmil, Beyrut 1965, IV, 564-566; bnl-Ebbr, el-ullets-siyer (nr. Hseyin Mnis), Kahire 1985, I, 144, 275; II, 199, 237, 333-334; bn Hallikn, Vefeyt, V, 320, 328; bn zr, elBeynl-murib, II, 6-10; Makkar, Nefu-b, I, 221, 230-232, 240-242, 260-267; Hlid es-Sf, Trul-Arab fil-Endels: el-Fet ve arl-vlt, Bingazi 1980, s. 126; Seyyid Abdlazz Slim, Trul-mslimn ve ruhm fil-Endels, Beyrut 1988, s. 91-100; M. Abdullah nn, Devletl-slm fil-Endels: Minel-Fet il bidyeti ahdin-Nr, Kahire 1408/1988, I, 40-54, 57-60; Mehmet zdemir, Endls Mslmanlar: Siyasi Tarih, Ankara 1994, s. 20-22; Salih Kaymakc, Trk b. Ziyd: Hayat ve ahsiyeti (yksek lisans tezi, 2000), Sakarya niversitesi Sosyal Bilimler Enstits; smail Hakk Ateken, Endlsn Fethi ve Ms b. Nusayr, Ankara 2002, s. 36-38, 53, 58-64, 75-83; a.mlf., Trk b. Ziyd Endlsn Fethi ncesinde Gemileri Yakt m?, Mrife, I/2, Konya 2002, s. 31-41; Mahmd t Hattb, r b. Ziyd: Ftiu aril-Endels, MMIr., XXXIX/3 (1988), s. 73-136; E. Lvi-Provenal, Trk, A, XI, 769-771; L. Molina, ri b. Ziyd, EI (ng.), X, 242-243. smail Hakk Ateken

TARB
() Yabanc kelime ve terimlerin Arapalatrlmas, bir yabanc dildeki eserlerin Arapaya evrilmesi ve Araplatrma anlamlarnda bir terim. Szlkte Arapalatrmak, Araplatrmak mnasndaki tarb terim olarak Arapaya giren yabanc kelimelerin bu dilin kalplarna ve fonetik kurallarna uydurulmas, yabanc bir eserin Arapaya tercme edilmesi, aslen Arap olmayan bir kimse veya toplumun Araplatrlmas, uzun sre yabanc egemenliinde kaldktan sonra bamszlklarna kavuan Arap lkelerinde resm dilin Arapalatrlmas, modern dnemde ortaya kan bilim ve teknoloji terimlerine Arapa karlklar bulunmas gibi anlamlar ifade eder. rb kelimesi de ayn mnada kullanlmtr; muarreb veya mureb Arapalam demektir. Araplar, komu olduklar veya ayn corafyada yaadklar milletlerin dillerine kelimeler verdikleri gibi onlardan kelimeler almlardr. slm ncesi dnemde Arapann en ok alnt yapt diller Farsann yan sra rmce-Srynce, brnce ve Habee gibi Sm dillerle birlikte Rumca diye adlandrlan Yunanca ve Latincedir. Daha sonra slmn yaylmasyla birlikte baka dillerden de kelimeler alnmtr. Yabanc kelimeler ok erken dnemlerden itibaren Arap dilcilerinin dikkatini ekmi, eserlerinde bunlara blmler ayrarak Kuran dili olan Arapann saflnn korunmas ynnde gayret gstermilerdir. Konuyla ilgili ilk eser Abdullah b. Abbasa nisbet edilen el-Lut fil-urn olup eserde Arap leheleri farkl diller eklinde deerlendirildiinden bunlara ait kelimeler yabanc kelimelerle birlikte zikredilmitir. Bir kabileden ayrlp baka bir kabileye katlan kiiye verilen dahl sfat bir yabanc dilden deiime uramadan Arapaya geen kelimeler iin de kullanlmtr. Arapann fonetik ve morfolojik yapsna uygun hale getirilen yabanc kelimelere de muarreb denilmitir. Annesi ve babas ya da bunlardan biri Arap olmad halde Arap toplumu iinde yetien kimseye mvelled ad verildii gibi bunlar tarafndan tretilmi veya kendi dillerinden Arapaya girmi kelimelere de bu ad verilmitir. Ancak dahl, muarreb ve mvelled e anlaml olarak da kullanlmtr (bn Dreyd, I, 25). Muarreb konusunda yazlan ilk mstakil eser Mevhb b. Ahmed el-Cevlknin el-Muarreb minel-kelmilacemsidir. Bu eserin eksiklerini tamamlamak amacyla yaklak 3000 yabanc kelimenin incelendii Abdullah b. Ahmed el-Bibye ait et-Teyl vet-tekml li-mestumile minel-lafiddal adl eser de klasik kaynaklarn dna klmamas ve bunlarn da yeterince kullanlamamas yznden ok eksik kalmtr (bk. el-MUARREB). Bu eserin telhisi Cmiut-tarb bi-arilarb adyla Abdullah el-Al tarafndan yaplmtr. Arap dilcileri yabanc kelimeleri genelde ho karlamamakla birlikte tarb konusunu dil bilimi asndan incelemilerdir. nce Sbeveyhi, ardndan ona uyarak bn Sde ve Eb Hayyn el-Endels muarreb kelimeleri e ayrmtr. 1. Araplarn kurallara gre Arapalatrarak dillerine kattklar, kalplar ynnden Arapa kelimelerle tam benzerlik gsteren kelimeler. 2. Deiiklie tbi tutmakla birlikte Arapa kalplara sokmadklar kelimeler. 3. Hibir deiiklik yapmadan kullandklar kelimeler. lk grupta yer alanlar ad geen dilciler tarafndan Arapadan saylm, dierleri saylmamtr. Cevlk, muarreb kelimeleri sarf ynn gz nne alp ed-dbc ve Ms rneklerinde olduu gibi harf-i tarf alan ve almayan diye ikiye ayrmtr (bn Sde, XIV, 39; Mevhb b. Ahmed el-Cevlk, s. 56; Syt, el-Mzhir, I, 270-271).

Dil limleri, muarreb kelimeleri belirlemede ncelikle Arapann fonetik ve morfolojik yapsna uyumu gz nne almlardr. Arapa bir kelimede cm-sd, cm-kf, sn-zl, -cm gibi ikili harfler bir araya gelemeyeceinden ci, mencen, sec, cin vb. kelimelerin yabanc olduu anlalr. Yine hemze-nn-kf, sd-lm-cm, sn-dl- gibi lemeler Arapada kk oluturmaz (Meysllua, I, 148, 152; II, 303; bn Dreyd, III, 316; Radyyddin es-Sgn, II, vr. 121a; Abdullah b. Muhammed el-Al, s. 22). ekil ynnden ise Arapada bulunamayaca kaydedilen, aralarnda fall, favl, favl kalplarnn da bulunduu yirmi drt kalp l olarak belirlenir (Abdullah b. Muhammed el-Al, neredenin girii, s. 49-51). Ancak bu kriterlerde dilcilerin gr birliine vardklar sylenemez. Zira Hall b. Ahmede gre Arapa bir kelimede lmdan sonra n gelmedii halde Ezherye gre bu mmkndr (Lisnl-Arab, l md.). Yabanc kelimelerin Arapa ses ve biim kurallarna uyumu, baz seslerin eklenmesi ve Arapada yer almayan bir ksm seslerin mahrelerine yakn olanlarla deitirilmesiyle gerekletirilir. bn Cinnnin kanaatine gre Araplar yabanc isimleri birden fazla ekle dntrp kullanabilmilerdir (Abdullah b. Muhammed el-Al, s. 20). Dolaysyla Farsa asll olup Arapada on dokuz farkl biimde telaffuz edilen girnpst rneinde olduu gibi dier muarreb kelimelerin de birok sylenii ortaya kmtr (Edd r, s. 40). Bu durum Kuranda da grlr. brhm, braham, brhim, brahum, brhm ve brhm gibi alt farkl ekilde Arapaya geen bu isim Kuranda yalnz son ekliyle kullanlmken Cebrl ile Cibrl ve cehennem ile cahm yet veya hadislerde yer almtr. Muarreb kelimelerle ilgili tartma konularnn banda bu kelimelerin Kuranda varl meselesi gelmektedir. Kuranda yabanc kelimelerin bulunmad gr, Eer onu yabanc dilden bir Kuran yapsaydk, yetlerinin tafsiltl ekilde aklanmas gerekmez miydi? Arap olana yabanc dilden Kuran olur mu? diyeceklerdi melindeki yetle (Fusslet 41/44), Kurann Arapa indirildiini ifade eden dier beyanlarn (Ysuf 12/2; e-r 42/7) yanl yorumuna ve Arapann kutsallatrlmasna dayanmaktadr. Bu grn savunucularndan fi Arapann en zengin dil olduunu, onu Peygamberden bakasnn tam mnasyla idrak edemeyeceini, dolaysyla Kuranda yabanc kelime bulunduunu ileri srenlerin Arapann bu ynn bilmediklerini syler. Eb Ubeyde Mamer b. Msennnn Kuranda yabanc kelimenin varl grne tepkisi daha serttir. Kurann ak bir Arapa ile indirildiini, onda Arapann dnda kelimelerin yer aldn sylemenin arlk olduunu belirtir. Taber, tefsirinin birok yerinde bir taraftan Kurandaki yabanc kkenli kelimelerle ilgili rivayetleri aktarrken dier taraftan Arapa ve Farsada kullanlan kelimelerin sadece bu dillere ait grlmesinin cehalet sayldn, bunlarn lafz ve mna olarak her iki dilde de grldn ileri srer ve iki milletten birinin dierine stn olamayacan bu fikrine gereke gsterir (Cmiul-beyn, VII, 262). Aslnda yetlerde Kurann Arapa olduunun ifade edilmesi baz kelimelerinin yabanc dillerden gelmesine engel deildir. Kuranda bu ifadeyle dilin milliyetine deil ilevsel niteliine vurgu yaplmakta ve asl hangi dilden olursa olsun Araplarca kullanlan kelimeler Arapa saylmaktadr. Ayrca Kurn Arab terkibi, Resl-i Ekrem ile baz sahbler tarafndan renilmesi tavsiye edilen fasih Arapa (bdiye Arapas) anlamndaki Arabiyye ile de ilgili olabilir ya da Hz. smilin diyar Arabeye nisbet olabilir. Nitekim Hz. Peygamber kasvere, hz, ucb kelimelerini z Arap olduu halde anlamadn, dolaysyla bunlarn Arapa saylamayacan belirten kimseye bir Arap kabilesine mensup yal bir zatn sz konusu kelimeyi bir deyite kullandn sylemi ve bunu kelimelerin Arapa veya Arapalam olmasnn ls

diye grmtr. Kuranda yabanc kelimelerin bulunduunu kabul edenler arasnda Abdullah b. Abbas, Mchid b. Cebr, Sad b. Cbeyr, krime el-Berber ve At b. Eb Rebh gibi isimler yer almaktadr. Gece kalkmak anlamndaki nie (el-Mzzemmil 73/6) ve aslan mnasndaki kasverenin (elMddessir 74/51) Habee oluu gibi Kuranda yer alan yabanc kelimelere dair birok rivayet bn Abbastan nakledilmitir. Sbeveyhi el-Kitbnda, Eb Ubeyd Ksm b. Sellm el-arblmuannef, bn Kuteybe Edebl-ktib, Zeccc rbl-urn, bn Dreyd el-Cemhere, bn Cinn el-ai, Selib Fhl-lua ve bn Sde el-Muaa adl eserlerinde ve dier birok mellif szlklerinde Kurandaki yabanc kkenli kelimelere yer vermitir. Bu tr kelimeleri ilk defa mstakil bir eserde toplayan mellif Sytdir. el-Mheeb fm vaaa fil-urn minelmuarreb adl eserinde 118 kelimeyi inceleyen mellife gre muarreb kelimeler baka dillerden alnm olmakla birlikte baz deiikliklerle Arapaya dntrlm ve bu dilin birer unsuru haline gelmitir. Dolaysyla bunlarn Arapa veya yabanc olduunu savunanlarn bak alarna gre hakl sayldn ifade etmitir. Modern dnemde bilim, teknoloji ve sanat alanlarndaki gelimelere, zellikle Batda retilen kelime ve terimlere karlk bulma ihtiyacna bal olarak Arap dnyasnda tarb almalarn yrtmek ve desteklemek amacyla birok kurulu tekil edilmitir. Bunlarn ilki 1919da Dmakta oluturulan el-Mecmaul-ilmiyyl-Arabdir (Mecmaul-lugatil-Arabiyye). Bu kurumun temel grevi bilim ve teknoloji alanlarnda terimlere Arapa karlk bulmaktr. Kahirede 1932de elMecmaul-melek lil-lugatil-Arabiyye adyla alan kuruluun balca grevi Arapann yeniden canlandrlmasn salayacak yollar aratrmakt. Kurum ilk yllarnda iml ve gramere ynelik almalar yapm, Cemal Abdnnsr dneminde almalarn bilimsel ve teknolojik terimlere Arapa karlklar bulma iine younlatrmtr. Tarb almalarn yrten dier kurulular, 1947de Badatta oluturulan el-Mecmaul-ilmiyyl-Irk ile 1961de rdnde Lecnett-tarb vet-terceme adyla kurulup 1976da ismi Mecmaul-lugatil-Arabiyyetil-rdn olarak deitirilen kurumdur. Bu kurumlarn almalarn uyumlu hale getirmek amacyla 1962de Rabatta gnmzde Arap Birlii Eitim Kltr ve Bilim Tekiltna (ALECSO) bal olan Mekteb tenskt-tarb tesis edilmitir. Uluslararas birok sempozyum dzenleyen kurum el-Lisnl-Arab adyla bir dergi yaymlamaktadr. 1989da Dmakta el-Merkezl-Arab lit-tarb vet-terceme vet-telf ven-ner kurulmutur. Bu merkezin hedefi yabanc dillerde yaymlanm nemli almalarn Arapaya, ayrca bilim, sanat ve edebiyat alanndaki baz Arapa eserlerin yaygn dillere tercmesine yneliktir (EI Suppl. [ng.], s. 794). Arap milliyetileri, siyasal ve kltrel smrgecilikten kurtulmann en nemli yollarndan biri olarak tarbe byk nem vermi, dolaysyla bu hareket ada Arap siyasetinde nemli bir role sahip olmutur. Arap milliyetilii syleminin henz ortaya kmad XIX. yzyln balarnda Msr Valisi Mehmed Ali Paa, Arapa kullanmnn temellerini atm, 1835te Msrda eitimin modernletirilmesi abalarna ynelik Medresetl-elsn amtr. Bu okul sadece mtercim yetitirmekle kalmam, ayn zamanda Bat dillerinde yazlm birok metnin Arapaya evrilerek yaymlanmasn salam, tarb ideolojisi ve metodolojisinin ncln yapmtr. Medresetlelsnde yeni teknik terimlere Arapa karlklar bulunmaya allmtr. XIX. yzyln sonlar ile XX. yzyln balarnda Arap milliyetiliinde dil birok aydnn katksyla birletirici bir etken durumuna gelmitir. Abdurrahman el-Kevkib, Arap siyasal birlii ve kltrel diriliini slm birlik

ve diriliin mjdecisi olarak deerlendirmi, Arapann btn mslmanlarn ortak dili sayldn ileri srp daha sonraki sekler Arap milliyetilerine zemin hazrlamtr. Mrn bilim adam brhim el-Yzic eitimli kesimin kulland fasih Arapann, farkl din ve kltrel eilimlerin yol at ayrmlar aarak birletirici bir rol oynadn sylemitir. Ayrca Arap milletinin kltrel kimliinin ve siyasal bamszlnn srdrlebilmesi iin Araplarn kendi dillerini yabanc kelimelerden korumalar gerektiini belirtmitir. zm olarak da yabanc kelime ve isimlerin ya Arap fonolojisi ve morfolojisine uydurulmasn veya ak biimde yabanc isimler halinde Arapa kelimelerden ayr tutulmasn nermitir (a.g.e., s. 791; Suleiman, s. 98-99, 102). Arap milliyetiliinin gelimesinde Jn Trklerin etkisinin bulunduu sylenir. ttihat ve Terakk Cemiyeti 1876 Osmanl anayasasnn belirledii, devletin resm dilinin Trke olduu hkmn teyit etmekle kalmam, bu politikann hayata geirilmesi iin baz kararlar almtr. Btn devlet memurlar ve meclis yelerinin Trke ile muamelede bulunmalar tlimat verilmi, ilkokullarda Trke zorunlu hale getirilmi, orta ve yksek renimde retim Trk diliyle yaplmtr. Bu politikaya The Arab Congress ve el-Cemiyyets-sevriyyetl-Arabiyye gibi kurumlarla Abdlgan el-Ureys gibi aydnlar tepki gstermitir. I. Dnya Savann ardndan daha nce Osmanl Devletine bal olan Arap blgelerinde ngiliz ve Fransz manda ynetiminin basksyla ngilizce ve Franszcadan Arapaya ynelik bir tehdit ortaya kmtr. Buna karlk Abdullah el-Alyl, btn milliyetilerin mill dil dndaki dillerden uzaklap zgrleme konusunda toplumu ikna etmeye almalarn istemitir. Zek el-Arsz gerek Arap dehasnn slmdan nce olgunlaan Arap dilinde yattn, hristiyan ve mslman btn ada Araplarn Arap dilini ihya etmek suretiyle bu mill kimlii canlandracaklarn ileri srmtr (Suleiman, s. 154-157; EI Suppl. [ng.], s. 791). ki dnya sava arasnda Cezayir, Fas ve Tunusta Fransz ynetimine kar muhalefet iddetlenmitir. nk Fransz smrgecilii bu lkede Franszcann resm dil yaplmasn hedeflemekteydi. Bu sebeple Marib blgesindeki bamszlk hareketlerinde slm dininin yan sra Arapa, birlemenin ve millet olmann temel unsuru gibi kabul edilmitir. Arapay hkim dil klma anlamyla tarb, bir dereceye kadar smrge sonras btn Arap devletleri tarafndan devlet kurma giriiminin tamamlayc esi eklinde grlmtr. Ayrca tarb, ada fasih Arapann Arap devletleri arasnda olduu kadar kendi ilerinde ortak dil haline getirilmesi iin desteklenmesi anlamna geliyordu. Tarb programnn hedefi, Avrupa emperyalizminin geride brakt ngilizce veya Franszca konuan sekin zmreye veya Arap lkelerinde konuulan dier baz dillerin yol at etnik paralanmaya kar mill kimliin olumasna zemin hazrlamakt (EI Suppl. [ng.], s. 792). Suriye ve Irakta St el-Husrnin ynetiminde eitimin btn kademelerinde Arapa mfredatn yrrle konulmas, ders kitaplarnn Arapaya evrilmesi ve bu dersleri verebilecek retmenlerin yetitirilmesi eklinde Arapalatrma politikalar yrtlmtr. 1950ler boyunca etkin olan panarabizm politikalar dil meselesine ayr nem vermi ve tek bir Arap milletinin oluumunun anahtar olarak dil birliinin zerinde durmutur. Bunun sonucunda Msr, Suriye ve Irakta yabanc dillerin etkisi iyice azalmtr. Msrda fasih Arapa btn derslerde eitim dili olarak tevik edilmitir. Lbnanda ise bu lkenin Arapa ve Franszca konuan iki dilli bir karaktere sahip bulunduunu savunanlarn yan sra bu gre iddetle kar karak Franszcann Lbnan smrgeletiren lkenin dili olduu grn ileri sren Kemal Ysuf el-Hc gibi Mrn yazarlar da kmtr (a.g.e., s. 793; Suleiman, s. 206, 213). Cezayir, Fas ve Tunus aydnlar fasih Arapay

mill kimliklerinin ve dier Arap lkeleriyle dayanmann gstergesi kabul etmitir. En uzun ve youn Franszlatrma srecine tbi tutulan Cezayir en ateli Arapalatrma politikasn izlemi, 1960lardan itibaren i bana gelen hkmetler eitimin tamamen Arapalatrlmas hedefini benimsemitir. Fas ve Tunus ise Franszcaya daha lml yaklam, Fransa ve dier Avrupa lkeleriyle balarnn devam etmesi iin iki dillilii benimsemitir. Sudan anayasas Arapay cumhuriyetin resm dili olarak tanm, ancak dier yerel ve uluslararas dillerin geliimini de serbest brakmtr. Bamszlk sonras Sudan hkmetleri ise Arapalatrma yntemini srdrmtr. Tarbe dair almalar arasnda Muhammed Behcet el-Baytrn el-ti vet-tarb (Dmak 1961), Muhyiddin Mehmed Mnnin Risle fit-tarb (Ult-tarb fit-tarb), kr Faysaln Avi f art-tarb: Mevun-Nedve min areketit-tarb, Tarbt-talmil-l velcmi f rubil-arnil-ar, Thir el-Cezirnin et-Tarb li-ulit-tarb (Msr 1337/1919) adl eserleri saylabilir.

BBLYOGRAFYA

Meysl-lua, I, 148, 152; II, 303; Sbeveyhi, Kitb Sbeveyhi (nr. Abdsselm M. Hrn), Kahire 1977, IV, 303-304; Taber, Cmiul-beyn (nr. Mahmd M. kir), Kahire 1388/1968, VII, 262; bn Dreyd, Cemheretl-lua (nr. Fr. Krenkow v.dr.), Haydrbd 1344-51, I, 25; III, 316; bn Sde, el-Muaa, Kahire 1320, XIV, 39; Mevhb b. Ahmed el-Cevlk, el-Muarreb (nr. Ahmed M. kir), Kahire 1969, s. 56; Radyyddin es-Sgn, el-Ubbz-zir vel-lbblfir, Sleymaniye Ktp., Ayasofya, nr. 4701-4704, II, vr. 121a; Eb Hayyn el-Endels, rtifarab min lisnil-Arab (nr. Receb Osman Muhammed), Kahire 1418/1998, I, 146; Syt, elMzhir (nr. M. Ahmed Cdelmevl v.dr.), Beyrut 1408/1987, I, 268-294; a.mlf., el-Mheeb fm vaaa fil-urn minel-muarreb (nr. Tihm Rc el-Him), Muhammediye, ts. (hyttrsil-slm), tr.yer.; Abdullah b. Muhammed el-Al, Cmiut-tarb bi-arl-arb (nr. Nasuhi nal Karaarslan), Kahire 1416/1995, s. 20, 22, ayrca bk. neredenin girii, s. 49-51; Edd r, el-Elfl-Frisiyyetl-muarrebe, Beyrut 1908, s. 40; J. Stetkevych, The Modern Arabic Literary Language, Chicago-London 1970, s. 56-65; Abdullah b. Abbas, el-Lut fil-urn (nr. Selhaddin el-Mneccid), Beyrut 1972, s. 16; Ahmed Matlb, arekett-tarb fil-Ir, Badad 1403/1983, s. 18-22; M. Hasan Abdlazz, et-Tarb fil-adm vel-ad, Kahire 1990, s. 39-41, 47; Yasir Suleiman, The Arabic Language and National Identity, Edinburgh 2003, s. 98-99, 102, 154157, 206, 213; Sohail H. Hashmi, Tarb, EI Suppl. (ng.), s. 790-794. Nasuhi nal Karaarslan

TARF
() Bir nesnenin, bir kavram veya kelimenin ne olduunu aklayan sz anlamnda mantk ve usul terimi. Szlkte tantmak, belirtmek, bildirmek anlamndaki tarfi mantk, usul ve kelm limleri kendisinin bilinmesi baka bir eyin bilgisini gerektiren sz mnasnda kullanrlar. Bugnk Trkede tarif yerine yeni kelime olarak tanm kullanlr. Kapal ve mphem kavramlar aklamaya ynelik szlere tarif denildii gibi muarrif ve el-kavl-rih ad da verilir. Bir nesnenin madde ve sretten olutuu, maddenin nesnelerin ortak ynn, sretin ise ayrt yann ifade ettii dnlr. Tarifi oluturan unsurlar nesnenin ait olduu cins ve cinsin altndaki faslla o nesnenin zellik (hssa) ve niteliklerinden (araz) ibarettir. Bunlardan cins ile fasl nesnenin zn ve mahiyetini oluturduundan bu iki unsurla yaplan tarife tam veya hakiki tarif denir. nk bu tarif tanmlanann zne (zat) ilikin ayrtrc temel zellikleri aklamaktadr. Mesel, nsan dnen canldr nermesinde canl insann yakn cinsi, dnen yakn fasldr. Dolaysyla hakiki tarif genellikle yakn cinsle yakn fasldan meydana gelen olumlu-kll bir nermedir; buna hadd-i tm ad da verilir. Eksik tarif ise nesnenin uzak cinsiyle yakn faslndan oluur. nsan dnen bir cisimdir nermesinde cisim insan iin uzak bir cins iken dnen onun yakn fasldr. Eer tarif, nesnenin zne ilikin ayrtrc temel ynn deil sadece ayrntlardan ibaret zellik ve niteliklerini aklyorsa ona resm ad verilir. Resim tam veya eksik olabilir. Tam resim, nsan glen canldr nermesinde grld zere insann yakn cinsi olan canl ile onun ayrlmaz bir zellii olan glenden meydana gelmitir. Eksik resimse ayn hakikatin araz tr niteliklerinden oluan nermedir. Mesel, nsan iki aya zerinde yryen, geni trnakl, bedeni tysz, dik duran ve yaps gerei glen bir canldr ifadesinde insana yklenen ve araz trnden olan bu niteliklerin hepsi bir tek hakikati, insan tarif etmektedir. Bu tr tarife tarf-i tavsf de denilir (smail Fenni, s. 167-168; Frb, s. 26-32; Esrddin el-Ebher, s. 64). Tarif ve resimden baka tarf-i lafz ve tarf-i ism gibi tarif trlerinden de sz edilir. Bunlardan ilki anlamca kapal olan bir lafz daha kolay anlalr bir baka lafzla aklamaktan ibarettir. Mesel, Gden obandr nermesinde farkl anlamlara gelen gden obanla akla kavuturulmutur. Tarf-i ism ise d dnyada bulunmayan ve sadece zihinde var olan bir kavramn aklanmasdr. Mesel, Cins mahiyeti ve temel zellikleri ayn olan varlklara verilen isimdir cmlesi soyut olan cins kavramn tarif etmektedir. Gerekte tarif kll olumlu bir nerme niteliini tad iin, Tam tarif efrdn cmi, ayrn mni olmaldr denilmitir; yani tarif tanmlanan ayn mahiyetteki eyleri toplayp kuatmal, ayn nitelikte olmayanlar ise darda brakmaldr. Bir baka anlatmla tarif eden ifadeyle tarif edilenin tam olarak rtmesi gerekir. Bunun iin nerme dndrldnde, yani konunun yklem, yklemin konu durumuna getirilmesi halinde anlam deimemelidir. Mesel, as ve kenar bulunan ekil gendir nermesinin dndrlm, gen as ve kenar bulunan ekildir tarznda olup ilkiyle tamamen rtmektedir. Bu iki nermeden ilkine tard ve ttrd, ikincisine aks ve iniks denilmektedir.

BBLYOGRAFYA

Tehnev, Kef (Dahrc), I, 482-485, 624; smail Fenni, Lugate-i Felsefe, stanbul 1341, s. 167168; Ceml Salb, el-Muceml-felsef, Beyrut 1982, I, 304-305, 447; Frb, el-Burhn (elMan indel-Frb iinde, nr. Mcid Fahr), Beyrut 1987, s. 26-32, 42-52; bn Sn, Kitbif: Manta Giri, Medhal (trc. mer Trker), stanbul 2006, s. 58-64; a.mlf., Kitb-if: II. Analitikler (trc. mer Trker), stanbul 2006, s. 226-232; Esrddin el-Ebher, sgc: Manta Giri (trc. Hseyin Sarolu), stanbul 1998, s. 64; Seyyid erf el-Crcn, iye al eriemsiyye, stanbul 1303, s. 83-87. mer Trker

TARF b. MLK
() Eb Zra Tarf b. Mlik el-Bergavt el-Mefir en-Neha (. 124/742 [?]) spanyada karaya kan ilk mslman kuvvetlerin kumandan. Berber Bergavta kabilesine mensuptur. Kahtnlerden Ben Mefire veya Ben Neha kabilesine de nisbet edilir (bn Hazm, s. 418). Veld b. Abdlmelik dnemi Kuzey Afrika Valisi Ms b. Nusayrn zatls olan Tarfin Marib blgesindeki baz fetihlerde asker olarak gsterdii baar efendisinin dikkatini ekti. Berberler arasnda Msya en yakn olan iki kiiden biri Trk b. Ziyd, dieri Tarf b. Mliktir. Endlsn fethi iin artlarn olutuu kanaatine varan ve Halife Veld b. Abdlmelikten izin alan Ms b. Nusayr, 91 yl Ramazan aynda (Temmuz 710) Endls fetih projesi iin Tarf b. Mliki 400 piyade ve 100 svariden meydana gelen keif birliinin banda Endlse gnderdi. Asker says hakknda 400 veya 1000 rakamlar da verilir. Birliin amac spanya corafyasnn zellikleri, halkn genel durumu, sava usulleri, askerlerin ve halkn says hakknda bilgi edinmekti. Birliin tamamna yakn Berber asll idi. Kumandanlarn genellikle Araplardan seildii Emevler dneminde Tarfin kumandanla getirilmesi nemlidir. Tarf b. Mlik, Sebte (Ceuta) kontu olan ve mslmanlara fetih konusunda yardm vaadinde bulunan Julianosa ait drt gemiyle spanyann gney kylarndaki bir adaya sefer dzenledi. Gei srasnda baka gemilerin kullanld da ne srlmtr. Tarf, Gney spanyadaki Palomaya ulat; daha sonra buras Cezret Tarf (Tarfe) diye adlandrlmtr. Tarf, Julianosun rehberliiyle Gney spanya sahillerine aknlar yapt ve el-Cezretlhadry (Algeciras) fethetti. Bol miktarda esir ve ganimetle yine ramazan aynda Kuzey Afrikaya dnd. Ms b. Nusayra spanyann genel durumu, zenginlikleri ve seferin sonular hakknda bilgi verdi. Tarf b. Mlikin bu seferi Endlsn daha erken tarihlerde fethedilmesini salad. bn zr ve ondan nakilde bulunan baz ada aratrmaclara gre Tarfin ismi, 117 (735) ylnda Marib-i Aks blgesinde propagandaya balayan Meysere el-Medgar kumandasndaki Hric-Berber isyannda bir defa daha ortaya kt. Berber isyanlarnda nemli rol oynayan Tarf, Meyserenin Berberler arasnda yrtt Hric propagandasnn Bergavta kabilesinde yaylmasn salad. Emevlerin sonuna kadar devam eden bu isyan srasnda Rabat ehrine snan Tarf buradaki Berberlerin lideri oldu ve bu konumunu lnceye kadar korudu. Tarf b. Mlikin 124 (742) ylnda vefat ettii ve yerine olu Slihin getii kabul edilmektedir.

BBLYOGRAFYA

Abr mecma, s. 16-17; bn Hazm, Cemhere, s. 418; bn zr, el-Beynl-murib, II, 5-6; Nveyr, Nihyetl-ereb, XXIV, 45; Makkar, Nefu-b, I, 229-230, 253-254; R. Dozy, Spanish Islam (ed. J. R. Wills), London 1883, s. 230; W. M. Watt - P. Cachia, A History of Islamic Spain, New York 1967, s. 8; Anwar G. Chejne, Muslim Spain, Minneapolis 1974, s. 7; Hlid es-Sf,

Trul-Arab fil-Endels: el-Fet ve arl-vlt, Bingazi 1980, s. 83-84; Hseyin Mnis, Fecrl-Endels, Cidde 1985, s. 80, 85-86; S. M. mmddin, Endls Siyasi Tarihi (trc.Yusuf Yazar), Ankara 1990, s. 29; Mehmet zdemir, Endls Mslmanlar: Siyasi Tarih, Ankara 1994, s. 16; smail Hakk Ateken, Endlsn Fethi ve Ms b. Nusayr, Ankara 2002, s. 55-58; Mahmd t Hattb, arf b. Mlik: Ftiu Cezreti arf ve Cezretil-ar, MMIr., XL/2 (1989), s. 66-85; E. Lvi-Provenal, al-Andalus, EI (ng.), I, 493. smail hakk Ateken

et-TARFT
() Seyyid erf el-Crcnnin (. 816/1413) slm ilimlere dair terimler szl. Mellifin belirttiine gre slm ilimler alannda kendi devrine kadar yazlm belli bal eserlerden derleme yoluyla meydana getirilen bu szlk talebelere kolaylk salamak amacyla yazlm ve alfabetik dzenlenmitir. Eserde tefsir, hadis, fkh, kelm, tasavvuf, Arap dili ve edebiyat, felsefe, mantk, matematik, astronomi, tp gibi ilimlerde kullanlan nemli terimlere yer verilmitir. Terimlerin szlk anlamlarndan sonra farkl ilimlerdeki tarifleri yaplm, bazlarnn szlk mnalarna iaret edilmeden dorudan tanmlarna geilmitir. Son derece veciz, yaln ve ince tanmlarn bulunduu eserde tasavvuf ve felsefe gibi alanlarda bir ksm terimlerin tarifleri mulak kalmtr. Tanmlarda dil bilimlerinde Sbeveyhi, Ali b. Hamza el-Kis, Yahy b. Ziyd el-Ferr; fkhta Eb Hanfe, Eb Ysuf ve mam fi; tasavvufta bata Muhyiddin bnl-Arab olmak zere Eb Tlib el-Mekk ve Abdlkerm el-Kueyr gibi limlerin eserlerinden faydalanlmtr. Alfabetik dizimde baz karklklarn grld szlkte bazan bir terimin eitli ilim dallarnda hangi anlamda kullanld belirtilmi, bazan da sadece bir ilim dalndaki anlam verilmitir. Her ne kadar Crcnden nce Frbnin l-ulmu, bn Snnn Asml-ulmu, Hrizmnin Meftul-ulmu, Fahreddin er-Rznin adiul-envr, Fergnnin Leifl-ilm gibi, ilimlerin tantm yannda ksmen terimlere de yer verilen ansiklopedik eserler yazlmsa da etTarft deiik ilim dallaryla ilgili terimleri alfabetik srayla bir araya getiren ilk eser olma zelliine sahiptir. 1500 civarnda terimin bulunduu, gnmze kadar nemli bir ihtiyac karlayan eser daha sonra Tehnevnin Kef Iltil-fnn vel-ulmu, Ebl-Beknn el-Klliyyt ve Rza Tevfikin Mufassal Kms- Felsefesinin de nemli bir kayna olmutur. et-Tarftn Trkiye ktphanelerinde mevcut 160tan fazla yazma nshasndan baka (eski tarihli olanlarnn bazlar iin bk. Sleymaniye Ktp., Esad Efendi, nr. 3203, ehid Ali Paa, nr. 2607; Millet Ktp., Ali Emr Efendi, Arapa, nr. 4170; Burdur l Halk Ktp., nr. 442) dnyann belli bal ktphanelerinde birok yazmas bulunmaktadr. lk defa Arapa metni ve Franszca tercmesiyle birlikte Silvestre de Sacy tarafndan yaymlanan eser (Paris 1818) daha sonra eitli yerlerde neredilmitir (stanbul 1253; nr. Gustav Leberecht Flgel; bnl-Arabnin el-Iltfiyyesiyle birlikte Leipzig 1261/1845; Kahire 1283; Saint Petersburg 1897). Bunlarn ardndan tashihli ve tashihsiz birok basks ile neri gerekletirilmitir (tashih: M. el-Gamrv, Kahire 1321; tashih: Ahmed Sad Ali, Kahire 1357; nr. brhim el-Ebyr, Kahire 1403; nr. Abdurrahman Umeyre, Beyrut 1987; nr. M. Abdlhakm el-Kd, Kahire 1411/1991; nr. M. Abdlmnim elHifn, Kahire 1991). Eseri Umrn Alizde (Tebriz 1360 h.), Hasan Seyyid Arab ve Sm Nurbah Farsaya (Tahran 1377 h.), Maurice Gloton Franszcaya (Beyrouth 2006) ve Arif Erkan Trkeye (Arapa-Trke Terimler Szl Kitbt-Tarft, stanbul 1993) evirmitir. Kapal grlen baz terimler Trke tercmede dipnotta aklanm, baz eksiklikler tamamlanmtr. et-Tarfta Muhammed Abdrraf el-Mnv et-Tevf al mhimmtit-terf adyla bir zeyil yazmtr (nr. Muhammed Rdvn ed-Dye, Beyrut 1410/1990). Ayrca yazar mehul Mtemmimt Tarft adl

bir eser mevcuttur (stanbul 1275). et-Tarft zerine Kemalpaazdenin talk ve hiyelerinin bulunduu kaydedilir. Tlib Fikzde Fehmi takma adyla Abdurrahman Fehmi et-Tarft baz ilvelerle Trkeye evirmi ve ba tarafndan baz ksmlarn Mecma-i Ebzziyann deiik saylarnda yaymlamtr (stanbul 1314-1315). Eserin el-Hacartl-pamsl-ilhiyye ve elnsnl-kmil maddelerini smil Hakk Bursev Risletl-hazart adyla erhetmi (Sleymaniye Ktp., Mihriah Sultan, nr. 189, vr. 136a-164b), ayrca Marif dergisinde A. kir ve Nzhet imzalaryla yirmi sekiz say devam eden Tarft- Seyyid tercmesi yaymlanmtr (1891-1896). Riyaddaki Dr Tavk adl yaynevi Mutaaru Kitbit-Tarft adyla szln bir ihtisarn hazrlatp neretmitir (Riyad 1415/1994).

BBLYOGRAFYA

Seyyid erf el-Crcn, et-Tarft, stanbul 1253, s. 2; a.e. (nr. brhim el-Ebyr), Kahire 1403, s. 19, ayrca bk. neredenin girii, s. 15-17; a.mlf., Arapa-Trke Terimler Szl (trc. Arif Erkan), stanbul 1993, tercme edenin nsz, s. 5-6; Kef-unn, I, 422, 633; Brockelmann, GAL, II, 137; Abdlvehhb brhim Eb Sleyman, Kitbetl-bail-ilm, Cidde 1403/1983, s. 455; Muhammed ez-Zhayl, Merciul-ulmil-slmiyye, Dmak, ts. (Drl-marife), s. 45; Sadreddin Gm, Seyyid erf Crcn ve Arap Dilindeki Yeri, stanbul 1984, s. 183-190; P. Lourie, Tarft- Seyyd erf Crcn (trc. A. Rhbahn), Marif, LVI/2, Tahran 1381, s. 110128; Abdlilh Nebhn, el-Crcn, Al, el-Mevsatl-Arabiyye, Dmak 2003, VII, 549. Sadrettin Gm

TARH
() Toplumlarn bandan geen olaylar zaman ve yer gstererek anlatan, bunlarn sebep ve sonularn, birbirleriyle olan ilikilerini ele alan bilim dal ve bu dalda yazlan eserlerin ortak ad. Sm dillerinden Akkadcada, Sbi dilinde, Habeede ve brncede kamer, ehr (ay), zaman veya ay grmek anlamlarndaki yareah/yerah kelimesinden Arapaya erreha/verraha eklinde geen fiilden treyen trh (terh) aya gre vakit tayin etmek, bir olayn meydana geldii gn ve yl, bunlarn rakamla yazln, bir eyin olu zamann ve olaylar dizisini tesbit etmek gibi ok geni mnalara gelmektedir. Sm kavimlerinin takvimleri hep aya gre dzenlenmitir. Hz. merin hicreti takvim balangc saymasyla birlikte (16/637) Hicaz Arapasna giren tarih, Avne b. Hakemin (. 147/764 [?]) eserine Kitbt-Tr adn vermesinden itibaren yaygn biimde kullanlmaya balanmtr. Kurn- Kermde ve hadislerde yer almayan tarih kelimesi, Yemende Kahtn Araplarnca slm ncesi dnemde kullanlan baz tabletlerde tesbit edilmi, Kuzey Arapasna Hz. Peygamber dneminden sonra buradan girmi (Rosenthal, s. 22-23), Farsa ve Trkeye Arapadan gemitir. Bugn Arapada terh tarih yazcl anlamnda kullanlmaktadr. Bat dillerindeki karl Yunanca istoriadan tretilen historia, histoire, historydir. Chiliye devrinde Araplarn eyyml-Arab diye adlandrlan tarihleriyle ilgili rivayetlerin ensb ve iirden ayrlmad, iirlerle birlikte ezberlenerek nakledilen bu haberlerin bazlarnn kabile divanlarnda yazl ekilde muhafaza edildii ve altm kadarnn slm dneme kadar ulat, baz ensb limlerinin Chiliye dnemi Arap kabilelerinin ensb ve tarihini yazarken bu divanlara bavurduu bilinmektedir. Destan yn ar basan ve ahbrl-Arab da denilen bu bilgiler yannda Araplarn ticar mnasebette bulunduklar Dou Roma (Bizans), Msr, ran ve Habeistan yannda Kuzey ve Gney Arabistandaki emirlikler, Medine, Hayber evresindeki yahudilerle yarmadann eitli yerlerinde yaayan hristiyanlarn menkbev tarihlerine dair bilgilere vkf olduklar anlalmaktadr. Chiliye Araplarndaki bu menkbev tarih anlay, slm dnemde Kurn- Kermin tesiriyle gerek anlamda tarih vasf n plana gemek suretiyle nitelik deitirmi ve yeni bir tarih yazcl ortaya kmtr. Ancak bu devirde de ahbr teriminin kullanlmasna devam edilmitir (bk. AHBR). Kurn- Kerm kinatn ve insann yaratlna, gemie, yaanlan zamana ve gelecee (hiret) dikkat ekmek, peygamberlerle insan hayatnn eitli ynlerine yer vermek, eski kavimlerin davranlarnn iyilerinden rnek, ktlerinden ibret alnmasn tavsiye etmek, peygamberlerin birbirinin ard sra gnderilmesini vurgulayp risletin tek olduunu bildiren evrensel bir anlay getirmek suretiyle mslmanlarn tarihe duyduklar ilgiyi beslemitir. Kurana gre tarih insanolunun ve lemin tarihidir, nk Allah lemlerin rabbidir. nsan yeryznde Allahn halifesidir; ona den vazife snnetullaha uygun bir cemiyet ve medeniyet oluturmak suretiyle yeryzn imar etmek ve kendini tanmaktr. Muhammed kbal, Kurana gre insan bilgisinin kaynandan birinin beer tarihi olduunu syler (dierleri btn mahede ve tecrbe ile tabiat lemidir). Ona gre Kurann en esasl beyanlarndan biri, fertlerin ve milletlerin kt amellerinin karln bu dnyada greceine iaret etmesidir. Bu hkm pekitirmek amacyla Kurn- Kermin srekli tarihten misaller getirdiini ve insanlar beer trnn mzide ve haldeki hayat

tecrbeleri zerinde dnmeye davet ettiini belirtir (slmda Din Tefekkrn Yeniden Teekkl, s. 144-146, 157). Tarih malzemenin insan terbiye etmek ve ona snnetullah retmek maksadyla kullanld Kuranda tarih karlnda Allahn gnleri (brhm 14/5; el-Csiye 45/14) kasas, nebe ve oulu enb, haber ve ahbr, tarih olay iin hads kelimeleri kullanlmtr (M. F. Abdlbk, el-Mucem, , nbe, d, br md.leri). Kurn- Kermde kssalarla eitli milletlerin yaay ve dnleri, davranlar, kaderlerini etkileyen arpc unsurlar vurgulanarak onlarn kaderlerini ynlendiren unsurlar ibret alnmas iin btncl bir yaklamla ortaya konmutur. Bu husus, Andolsun ki onlarn kssalarnda akl sahipleri iin ibret vardr. Kuran uydurulabilecek bir sz deildir. Kendinden ncekileri tasdik eden, her eyi ayr ayr aklayan, inanan bir toplum iin bir yol gsterici ve rahmettir melindeki yetle (Ysuf 12/111) ifade edilmitir. Yaratl gayesine uygun hareket eden ve tevhid inancna bal olan insanlarn doru yola ulamalarn salayan kssalar, herhangi bir rkn veya milletin tarihine odaklamad gibi insanlk tarihini bir btn halinde ele alarak mslmanlarn dnya tarihine ynelmesini salamtr. Dier taraftan Kurn- Kermde baz sre ve yetlerde Mekke ehri, Kbe, Kurey kabilesi ve Chiliye devri Arap toplumunun din ve itima durumu, hayat telakkileri, Hz. Muhammedin ocukluu, peygamber olarak grevlendirilmesi, vahiy al, Mekke dnemindeki tebli faaliyetleri, Habeistana ve Medineye hicret, muhacirler ve ensar, hicret etmeyenler, Mekkedeki mnafklar, hicret sonras faaliyetler, Medinede mslmanlarn durumu ve Resl-i Ekreme gsterdikleri ballk, Medine devri mnafklar, bedevler ve Ehl-i kitap ile mnasebetleri, Mekkeli mriklerle mnasebetleri, Bedir, Uhud, Hendek gazveleri, Hudeybiye Antlamas, Mekkenin fethi, Huneyn ve Tebk gazveleri gibi konulara yer verilmek suretiyle slm dnyasnda tarihin ve tarih yazclnn, siyer ve megz konularnn deta plan izilmitir. Ayrca Kuranda Mekk ve Meden srelerin ayrlmas tarih bilincinin olumasna ve gelimesine yardmc olmu, bata esbb- nzl olmak zere gemi peygamberlerle kavimlerin daha yakndan tannmas ve ilgili yetlerin daha iyi anlalmas ihtiyac mslmanlar tarih aratrmalarna sevketmitir. Mslmanlar tarih yazclna ynelten baka gelimeler de vardr. Bunlarn banda Abdullah b. Amr b. sn e-afet-day hazrlamas, Enes b. Mlikin toplad hadisleri Resl-i Ekreme tashih ettirmesi, Amr b. Hazmn Hz. Peygamberin mektuplarn toplamas gibi almalar yannda saylar elliyi akn sahbnin yazl ve bir ksm ifah rivayetleri belli bir kronoloji ve konu btnl ierisinde muhafaza etmesi gelmektedir. Reslullah dnemini yakndan ilgilendiren, Medinede yazya geirilen ilk szleme ile ehrin Harem snrlarna ve develerin zekt miktarna dair belge, Ber b. zib ve bn Abbas ile ocuk yataki sahblerden Sehl b. Eb Hasme elEnsrnin siyer ve megzye dair birer sahfesi, Hz. Peygamberin eitli kabile ve devlet bakanlarna yazd slmiyete davet mektuplar, kabilelerle yaplan antlamalarn metinleri, baz kii ve kabilelere verilen ikt ve ahidnme gibi belgelerin birer rneinin saklanmasndan anlalaca zere baz yazl belgelerin tarihilere ulat bilinmektedir. Tbin neslinden Urve b. Zbeyr ve bn ihb ez-Zhrnin bir araya getirdikleri sahfeler tarih yazclnn doup gelimesinde ok nemli rol oynam; Ms b. Ukbe, bn shak ve Mamer b. Rid gibi ilk dnemde siyer ve megzye dair eserler yazan tarihilerin ana kaynaklarn tekil etmitir. Tarih bilincinin geliip tarih yazclnn gereklemesinde Hz. Eb Bekir devrinde balayan, Hz. mer ve Hz. Osman dnemlerinde devam eden fetih hareketlerinin de byk etkisi olmutur. Tevhid mcadelesinin temsilcileri olarak mmet bilincine ulaan mslmanlarn slm tarihiyle ilgilenmeleri

ve gsterdikleri baarlar gelecek nesillere aktarmalar nemli bir ama haline gelmitir. te yandan mslmanlarn ter ve kaz ihtiyalar ile idar ve mal konular, gayri mslimlerin durumu, Hz. Peygamberin snneti, hilfet meselesi, byk savalar gibi meselelerde ashabn icm ve ihtilfnn bilinmesine gerek vard. Bunun iin de baz admlar atlmtr. Hz. merin hicreti tarih ve takvim balangc yapmasnn byk etkisi olmutur. Chiliye devrinden beri Araplar kamer aylar kullanyor ve yln drd haram ay olmak zere on iki ay olduunu biliyordu. Bu husus Kuranda da vurgulanmaktadr (et-Tevbe 9/36-37). Sabit takvimleri bulunmamakla birlikte Fil Vakas gibi baz mehur olaylar tarih tesbiti iin kullanyorlard. Hilfetinin nc ylnda Hz. Alinin teklifiyle 16 ylnn Reblevvel aynda (Nisan 637) muharrem ayn hicr takvimin ilk ay kabul eden Hz. mer dneminde ayrca tarih yazclna ok nemli bir kaynak vazifesi gren divan defterleri tanzim edilmitir. Bu defterler sayesinde erkekler, kadnlar, ocuklar ve mevlden olan mslmanlar, bata ehl-i Bedir olmak zere slmiyete giri nceliklerine ve hizmetlerine gre kayt altna alnm, evvel Kurey kabilesinin Ben Him kolundan balanmas dolaysyla daha sonra yazlan baz tabakat ve ensb kitaplarnn hem malzemesine hem planna esas tekil etmi, ayrca yeni kurulan ehirlerde ve fethedilen yerlerde kabilelerin isknnda akraba olanlarn birbirine yakn meknlarda isknna yardmc olmutur. Hz. merin kendisine gelen mektuplar, antlama metinlerini, gnderdii emirnmeleri ve tayin kararlarn bir sandk ierisinde saklad bilinmektedir. Onun vali ve kumandanlarndan fethedilen blge ve lkelerin arazi durumu, iklimi ve halkna dair istedii yazl bilgilerle tarihilerin faydalanaca baka faaliyetleri de vardr. Hz. Peygamberin ahsiyetine ve mslmanlarn tevhid mcadesine temas eden iirlerin toplanmas iin Kfe valisine tesbitlerde bulunmasn emretmesi ve yine onun zamannda ensarn iirlerinin toplanmas da tarih yazclnda faydalanlan iirlerin muhafazas bakmndan yararl olmutur. Hz. Osmann ehid edilmesiyle balayan karklklar ve fitne hareketleri, i savalar, Hriclerin ortaya kmas, Hz. Alinin ehdeti, Kerbel facias, immet/hilfet tartmalar, Emevlere kar birok ayaklanmann meydana gelmesi ve ubiyye hareketleri de olaylarn farkl grler dorultusunda ele alnmasna vesile olmu, bu olaylarn tarihine dair eserler yazlmaya balanmtr. lk Emev halifesi Muviye b. Eb Sfyn ensb bilgisinin tesbitini istemi, Suhr b. Abbas el-Abd ve Dafel b. Hanzale es-Sedsnin birikiminden faydalanlmasn emretmitir. Ayrca eski hkmdarlarn tarihini renmeye nem vermi, bu amala Yemen tarihiyle ilgili bir eser yazmas iin Ubeyd (Abd) b. eriyyeyi Sanadan getirtmi, kendisinden kadm Araplara, onlarn ve dier kavimlerin meliklerine, eitli dillerin teekkl ile insanlarn eitli beldelerde birbirinden ayrlmasna dair ahbr toplatarak yazdrmasn istemitir (bnn-Nedm, I/2, s. 278, 279-280). Onun gnmze ulaan ksa Yemen tarihi baslmtr (Abrl-Yemen ve erh ve en-sbh, bn Him, Kitbt-Tcn ekinde, Haydarbd 1347). I. Veldin, ktphanesi iin Hlid b. Ebl-Heyyc mushaf yannda ahbr ve er istinsah etmekle grevlendirmesi (a.g.e., I/1, s. 15), II. Veldin Araplarn ahbr ve ensbn bir araya getirtmesi, bu almalarn daha sonra Hammd er-Rviye ve Cennda intikal etmesi tarih yazclnn gelimesini etkilemitir (a.g.e., I/2, s. 286). Bu arada VIII. yzyln ortalarndan itibaren kt imalt ve kullanmnn yaygnlamasnn tarihilik yannda dier ilimlerin gelimesinde ve yazya geirilmesinde byk tesiri olmutur. Abbsler zamannda devlet tekiltnn gelimesi ve bata resm yazmalarla ilgili olmak zere birok divann kurulmas ariv belgelerinin artmasn salamtr. Abbs Halifesi Eb Cafer el-Mansr, bn shaktan siyer ve megz, Hrnrred kdlkudt Eb Ysuftan devlet gelirleri ve sarf yerleri hakknda eser yazmalarn istemitir. Bu dnemde de halife sarayndaki sohbet konularndan biri de tarih olmu, baz tarihiler, ktipler ve nedimler bu toplantlara katlm,

Belzr gibi tarihe dair nemli eserler kaleme alan kiiler bunlar arasndan kmtr. I. (VII.) yzyln ilk yarsndan itibaren sahbler ve tbilerin ilk nesli tarafndan balatlan siyer ve megz almalarnn ardndan dnya tarihi, ftuhat, blge ve ehir tarihleri, tabakat kitaplar olmak zere kkl bykl eitli konularda tarih almalar yaplmtr. Tefsir, hadis, fkh, Arap dili ve edebiyat sahalarndaki teliflere paralel olarak tarih kitaplarnda da rivayet usul kullanlm, hadiselerin kahramanlarnn veya hadiseyi gren ve grenden dinleyen rvilerin verdikleri bilgiler isnad sistemiyle kaleme alnmtr. Bu dnemdeki tarihiliin rivayet tarihilii olduu ifade edilmitir. Hz. demden balayan dnya tarihleri iin Kuran ve hadislerdeki bilgilerle bu bilgilere uyan bilgiler ieren Ehl-i kitap rivayetlerine yer verilmitir. Dier taraftan bata muhaddisler olmak zere bu ilk asrdaki mellifler rivayet iczeti almadklar hibir kitaptan iktibasta bulunmamlardr. Fuat Sezgin arkiyatlarn isnad sistemine dair ileri srdkleri, slmn ilk 150 yllk dneminde bata hadisler olmak zere nakledilen rivayetlerin insanlar arasnda ifah olarak anlatld, muhaddislerin hicretin II. yzyln sonlarnda veya III. yzyln balarnda senedler icat edip uydurduklar ve bunlar haber ve rivayetlerin bana ekleyerek tedvn faaliyetlerine giritikleri eklindeki iddialarnn doru olmadn, ifah rivayetin yannda senedlerin de yer ald sahfe ve kitaplarn bulunduunu, gnmze ulaan senedlerde geen rvilerden en az birinin mellifin tekil ettiini, bu dnemlerde mslman melliflerin iktibaslarnda hibir zaman kitap ismi zikretmediklerini, yalnzca rivayetin senedini vermekle yetindiklerini hadis ve tarih rivayetlerin senedlerini inceleyerek gstermi, arkiyatlar tarafndan yaplan almalarda bu iddialar kabul edildiinden doru sonulara ulalamadn ortaya koymu ve isnadn balangcndan itibaren tefsir, hadis, fkh, siyer ve megz, tarih, edebiyat ve iir gibi btn ilim dallarnda yazlm metinlerde kullanldn ispat etmitir (GAS [Ar.], I/1, s. 117-152; I/2, s.3-28). Hadis kitaplarndaki isnad sistemi siyer ve tarih sahasndaki eserlerde de yer almakla birlikte tarihiler konu btnln salamak, olaylar sebep-sonu ilikileri ierisinde anlatabilmek iin zaman zaman senedleri telfik ettikleri veya sadece haberi aldklar rvinin adn vermekle yetindikleri de olmutur. Sonradan muhaddislerin siyer ve tarih limlerine ynelttii nemli bir eletiri konusu olan bu usul, Urve b. Zbeyr ve Zhr gibi ayn zamanda mehur birer muhaddis olan siyer ve tarih ncleri tarafndan balatlm, bn shak, Vkd, bn Sad ve Belzr gibi tarihiler bunu devam ettirmitir. Belzr, hadiselerde btnl salama bakmndan faydal olan bu usulle ilgili grlerini anlatrken hadis, siyer ve fetih tarihiyle uraan limlerin bir topluluun kendilerine haber verdii eyleri bazan aynen naklederek veya ksaltarak, bazan da bir ksmn dieriyle karlatrarak btnlemeye altn syler (Fth, s. 1). Ancak Taber, Tefsrinde olduu gibi Trinde de hadisilerin isnad sistemine bal kalm, senedleri birletirme cihetine gitmemitir. te yandan rivayet tarihiliinde eitli kanallardan gelen, bazan birbirinden farkl, hatta kart bilgiler ieren haberleri sralamakla yetinilmi, aralarnda tercih yapma yoluna gidilmemitir. Vkd ve Belzr gibi tarihiler ise baz rivayetleri tercih etmi ve tercih ettikleri rivayetlerin daha doru olduunu ileri srmtr. Soylarna ve tarihe ballklar ile tannan Araplar Chiliye devrinde ensba dair bilgilere ok nem veriyordu. Baz kabilelere ait soy kt tomarlar ile Resl-i Ekremin hayatnda baz sahblerin kaleme ald hadis sahfeleri ve devlete ait baz yazl belgeler yannda siyer ve tarih yazclnda ok nemli yeri olan, Hz. mer zamannda Araplarn ensb bilgisini kayt altna alan divan defterlerinin dzenlenmesiyle ensb konusunda nemli bir adm atlmtr. Emev halifelerinin kabilelerin nesebini iyi bilen kimseleri Dmaka davet ettikleri, ocuklarna Arap kabilelerinin ensbn retmelerini istedikleri, bazlarna ensb konusunda kitap yazdrdklar bilinmektedir.

Abbsler zamannda hilfet konusundaki ihtilfn bilhassa Hz. Ali evld ile Abbsler arasnda cereyan etmesi nesep bakmndan kimlerin Hz. Peygambere daha yakn olduu tartmasn beraberinde getirmi ve Kurey kabilesiyle ilgili kitaplarn kaleme alnmasn salamtr. Kurey kabilesinin nesebine dair zamanmza ulaan ilk mstakil kitap Merric es-Sedsnin (. 195/810) Kitb af min nesebi urey adl eseridir (Kahire 1960; Beyrut 1396/1976). Ensb konusunda Arap-slm dnyasnn en nemli ahsiyeti kabul edilen Him b. Muhammed el-Kelbnin (. 204/819) bata ensba ve ahbra dair olmak zere 150 kadar eser yazd kaydedilmektedir. bnlKelb bu eserleri, byk bir nesep limi olan babas Muhammed b. Sib el-Kelbnin (. 146/763) yazl ve ifah bilgilerinden oluan malzemesini dzenleyerek hazrlamtr. bnl-Kelb, babasnn her kabile iin ayr ayr toplad bilgileri gnmze eksik bir nshas intikal eden Cemheretnneseb ile Neseb Mead vel-Yemenil-kebr adl eserlerinde bir araya getirmitir. Musab b. Abdullah ez-Zbeyrnin Kitb Nesebi ureyi ile Zbeyr b. Bekkrn Cemheret nesebi urey ve abruh adl eseri bugne ulam en nemli ensb kitaplarndandr. Dier taraftan Arap en-sb sz konusu olduunda bunlar slm ncesi Arap tarihi ve Chiliye devri iirleriyle eyymlArabndan ayrmak mmkn deildir. bnl-Kelbnin ahbra dair eserlerinde de grlen bu durum Eb Ubeyde Mamer b. Msennnn iki eseri iin de geerlidir. Basra dil mektebinin nde gelen limlerinden, el-Amaiyyt adl antolojisinde eski Arap iirlerini toplayan, ahbr rvisi Asmanin Trul-Arab ablel-slm adl bir kitab bulunmaktadr (nr. M. Hasan l-i Ysn, Badat 1959). Ahbr ve ensb limleri arasnda Heysem b. Adyi de anmak gerekir. Dier taraftan Hz. merin bata Medine olmak zere Kfe, Basra, Vst, Dmak, Humus, rdn, Filistin ve Msrda tertip ettirdii divan defterleri, sahblerin hal tercmesine dair tabakat ve tarih kitaplarnn esas malzemesini tekil etmitir. lk iki cildini siyer ve megzye ayrd, daha sonra yazlacak tabakat/tercim kitaplarna rnek olma zellii tayan Kitb-abatil-kebr adl eseri zamanmza ulaan bn Sad (. 230/845), Kitb-abat mellifi Halfe b. Hayyt ile birinci blm siyer ve megzye tahsis edilen Ensbl-erf adl kitabn mellifi Belzr gibi limler, kitaplarnn plann Hz. merin sahbleri tabakalara ayrma anlayndan hareketle hazrlamlar, gnmze kadar gelmeyen bu defterlerin varln muhafaza etmek suretiyle tarih yazclna byk katkda bulunmulardr. Siyer ve Megz. slm dnyasnda tarih yazclnn doup gelimesinde Resl-i Ekremin hayatn ele alan siyer ve megz almalarnn istisna bir yeri vardr. Bu almalar I. (VII.) yzylda veya II. (VIII.) yzyln ilk yarsnda vefat eden, bir ksm sahb ocuu olan tbin limlerinin balatt bilinmektedir. Bunlar arasnda Sad b. Sad b. Ubde el-Hazrec, Sehl b. Eb Hasme el-Ensr, Sad b. Mseyyeb, Ubeydullah b. Kb el-Ensr ve ab gibi yazl sahfelerdeki haberleri daha sonraki kaynaklarda yer alan kiiler bulunmaktadr (Sezgin, GAS [Ar.], I/2, s. 65-70). Bu dnemde bata teyzesi Hz. ie olmak zere baz sahblerden ald hadisleri rivayet eden Urve b. Zbeyr ile eitli kaynaklardan toplad hadis ve haberleri bir araya getiren bn ihb ez-Zhr, zamanmza farkl kaynaklar ierisinde ulaan slm tarihiliinin ilk rnekleri olan bu metinleri, slbunun salaml yannda abart ve ynlendirmelerden uzak bir ekilde kaleme almak suretiyle siyer ve megz yazcln yeni bir safhaya intikal ettirmilerdir. Urve ve Zhrnin talebelerinden bu alanda eser telif edenler arasnda byk hrete ulamtr. Ms b. Ukbenin Kitbl-Mezsi gnmze btnyle intikal etmemi olmakla birlikte haberleri baz kaynaklardan toplanmak suretiyle, Mamer b. Ridin el-Mezin-nebeviyyesi, Abdrrezzk es-Sannnin el-Muannefi ierisinde zamanmza ulam ve mstakil olarak da yaymlanmtr (Dmak 1401/1981). Zhrnin

nc talebesi bn shakn Siyeri tarih yazclnda byk izler brakmtr. Reslullahn sadece gazve ve seriyyelerini kaleme alan Vkdnin Kitbl-Mez adl eseri ve onun Ktibl-Vkd diye mehur olan talebesi bn Sadn, banda siyer konusunun yer ald Kitb-abat ile bu sahann ana kaynaklarnn tamamland bilinmektedir. Daha sonraki tarihiler bu eserlerden faydalanm, onlarn rivayetlerini ve planlarn kullanmtr. bn shak, bir blm bu alann gnmze ulaan ilk eseri olan Kitbl-Mbtede vel-meba vel-mezsiyle siyer ve megz kitaplarna bilinen eklini vermi, zamanmza intikal etmeyen Kitbl-ulef adl eseriyle de slm dnyasnda tarih eserlerinin derinlik ve devamllk kazanmasnda etkili olmutur. Bu anlay benimseyen tarihilerden bazlar genel dnya tarihiyle, bazlar Reslullah dnemiyle veya hicretle balayan tarihler yazmtr. Bu arada fetihler bata olmak zere baz kabilev, siyas, iktisad veya din hadiseler, monografiler veya biyografiler, ehir ve blge tarihleri kaleme alanlar olmutur. Hicretin ilk asrnda tarih alannda yazlan sahfe, risle ve kitap eklindeki eserlerin din, itima, siyas, mezheb ve kabilev tesirler dolaysyla dikkat, shhat, genilik bakmndan tarih yazclna ayn seviyede katkda bulunmad aktr. nceleri nemli bir merkez olan Medinenin hadis ve siyere, Msrn ensb ve eyyma, amn Emev tarihine temayl olduu, Yemenin blge tarihi yannda sriliyat rivayetlerine arlk verdii, dier nemli iki merkezden Kfenin Emevlere kar rivayetleri ve anlay ne kard, Basra limlerinin Medine ve Yemendeki gelimelerden etkilendii muhaddislerin anlayna daha yakn bulunduu ve Emevlere kar daha mlyim davrand kabul edilmektedir. Genel ve zel Tarihler. bnn-Nedm, tarih alannda eser veren yahut rvi sfatyla katklarda bulunan pek ok mellif ad zikretmektedir (el-Fihrist, I/2, s. 277-482). Bunlardan en mehur olanlaryla eserleri gnmze ulaan tarihilerden bazlar unlardr: Emev devri tarihisi olarak bilinen Avne b. Hakem, ikisi de zamanmza intikal etmeyen eserlerinden biri olan KitbtTrinde drt halife dnemini ve Abdlmelik b. Mervn devrinin sonuna kadar Emev tarihini yazmtr. Dier eseri Sret Muviye ve Ben meyye, slm dnyasnda bir halife ve hnedana dair kaleme alnm ilk kitap olmas bakmndan nemlidir. II (VIII) ve III. (IX.) yzyllardaki birok tarihi onun bu kitaplarndan geni lde faydalanm ve nakillerde bulunmutur. Eb Mihnef Lt b. Yahy da Emev tarihisi diye mehurdur. Kfede yaad anlalan Eb Mihnefin Hz. Ali ve Ehl-i beyt taraftar olduu, ridde savalar, Suriye ve Irakn fethi, Cemel, Sffn savalar ve Hricler bata olmak zere I. (VII.) yzyl olaylar zerine otuz risle veya kitap yazd kaydedilmektedir. Bu eserlerden Matell-seyn ile (Kveyt 1987) Abrl-meviyyn (Leiden 1972) gnmze ulamtr (dier eserleri iin bk. bnn-Nedm, I/2, s. 291-293; Sezgin, GAS [Ar.], I/2, s. 127-130). Hulef-yi Ridn dnemi tarihisi olarak byk hrete ulaan Seyf b. merin Kitbr-Ridde velft ile Kitbl-Cemel ve mesru ie ve Al adl kitaplarnda kabilesi Temm eksenli, ok ayrntl ve zengin rivayetler bulunmaktadr. Eserin son zamanlarda eksik bir nshas bulunmu ve Tabernin tarihindeki rivayetlerle karlatrlarak beraberce yaymlanmtr (nr. Ksm esSmerr, Leiden 1415/1995). Taber gibi birok tarihi ridde ve ftuhat haberlerini yazarken onun rivayetlerinden geni lde yararlanmtr. bnn-Nedmin elli eserinin adn zikrettii Heysem b. Ad, olaylar kronolojik srayla naklettii Kitbt-Tr ales-sinn adl eserinde Arap kabilelerinin ensb ve ahbr yannda Hz. Peygamber devrinden balayarak Abbs Halifesi Hdlelhak zamanna kadar (785-786) geni bir dnemi ele almtr. Taber, bn Kuteybe, Belzr, Chiz, Yakb, Mesd ve bn Kesr gibi tarihiler onun eserleri ve rivayetlerinden iktibaslarda bulunmutur. Hz. Ali taraftarlarndan olan Nasr b. Mzhimin eserlerinden sadece Kitb ffn eru azti emril-mminn bugne ulamtr (Kahire 1365). slbu daha ok iir, anekdot ve

hitabelerin yer ald kssa yazarlarnnkine benzeyen Nasrn dier eserleri Hucr b. Adnin ldrlmesi, Cemel Vakas, Nehrevn Sava ve Kerbelda Hz. Hseyinin ehid edilmesi gibi konularla ilgilidir. III. (IX.) yzyln byk tarihilerinin banda Ali b. Muhammed el-Medin gelir. 240 aan kitap ve rislelerinden en kapsamls Abrl-ulefil-kebr olup tarihiler bundan geni rivayetler iktibas etmitir. Gnmze yalnzca et-Tez ile (nr. btism Merhn es-Saffr - Bedr Muhammed Fehd, Necef 1971) birden fazla evlilik yapan Kureyli kadnlarn ele alnd el-Mrdift (Abdsselm Muhammed Hrn, Nevdirl-mat iinde, I, 57-80; Kahire 1371/1951, 1392/1972) adl iki rislesi intikal eden Medin siyer, Hz. Eb Bekirden balayp Abbs Halifesi Mutasm-Billha kadarki (833-842) dnemi kapsayan slm tarihinin siyas, asker, idar, mal ve itima konularnda en ok yararlanlan bir melliftir. Halfe b. Hayytn et-Tri, slm dnyasnda kronolojik esasa gre kaleme alnm tarih kitaplarndan gnmze intikal eden ilk rnektir. Hadis rivayet usulne bal kalan Halfe, bn shakn siyerinin iki ayr nshasndan ve Trul-ulefsndan faydalanmtr. Ensb limi, tarihi ve edip Muhammed b. Habbin birok eseri arasnda, ayrntlara girilmeden soy ktklerini ve annelerinin adn listeler halinde yazd peygamberler ve halifeler tarihi niteliindeki el-Muabberi ile (nr. Ilse Lichtenstdter, Haydarbd-Dekken 1361/1942) Hz. demden itibaren btn peygamberlerle Kurey kabilesinin ensb ve ahbrna yer verdii el-Mnemma f abri urey (nr. Hurd Ahmed Frk, Delhi 1384/1964) adl eseri zikredilmelidir. Dil, edebiyat, Kuran ilimleri, hadis ve tarih sahasndaki eserleriyle tannan bn Kuteybenin iki kitab tarihle ilgilidir; bunlardan ilki olan Uynl-abrda devlet adamlarnda bulunmas gereken meziyetlerle sava, seyyidlik, ilim, zhd, dostluk ve kadn gibi kltr ve medeniyet tarihini ilgilendiren eitli konulara, dier eseri el-Marifte halifelerle slm toplumunun ileri gelen ahsiyetlerinin ansiklopedik mahiyette ensb ve tarih arlkl biyografilerine yer verilmitir. Hadis hfz ve tarihi Yakb b. Sfyn el-Fesev, ba taraf gnmze ulamayan hacimli bir slm tarihi ve tabakat kitab niteliinde kaleme ald el-Marife vet-tr adl eserinin (nr. Ekrem Ziy elmer, I-III, Badad 1394-1396/1974-1976) kronolojik sraya gre dzenledii birinci blmn tarihe, ikinci blmn ashaptan balayarak hadis rvilerine ayrmtr. Eserin ilm nerini yapan mernin tesbitine gre Fesev, eserinin birinci blmnde Hz. Peygamberden itibaren 242 (856) ylna kadarki slm tarihini yazmtr. Neri yaplan ksm 136 (754) ylndan balamakta, eserde nemli olaylar yannda hac emirlii yapm kiiler, vefat etmi mehur ahsiyetler bilhassa kaydedilmektedir. Eserin tabakat ksmnda ashap, tbin ve daha sonraki rviler ele alnmaktadr. slm tarihinin iki buuk asrlk tarihinin yer ald bu eser, abatnn bana sadece Hz. Peygamberin siyerini koymu olan bn Saddan bu ynyle ayrlmaktadr. Abbs Halifesi Mtevekkil-Alellahn nedimliini yapan ve iki tarih kitabyla hrete ulaan Belzrnin Ftul-bldnnda Hz. Peygamber zamanndan III. (IX.) yzyla kadar ilk slm fetihleri blge ve ehir esasna gre anlatlmtr. Belzr bu eserinde savalara hi yer vermeden bir yerin kimin tarafndan hangi tarihte fethedildiine, bar veya sava yoluyla ele geirildiine dair haberleri, buna bal olarak antlamalarda belirlenen toprak vergilerini ve cizye miktarlarn zikretmeye bilhassa dikkat etmitir. Onun dier eseri Ensbl-erf ise tabakat, ensb ve ahbr slplarnn birletirilmesiyle telif edilmi, birou zamanmza ulamayan kaynaklarda yer alan haberleri iine alan ve Resl-i Ekrem dneminden Abbslerin ilk devirlerine kadar gelen nemli

bir kaynaktr. Msrl tarihi Ebl-Ksm bn Abdlhakem Ftu Mr vel-Marib vel-Endels, i tarihisi bn Asem el-Kf umumi tarih niteliindeki Kitbl-Ftu kaleme almtr. III. (IX.) yzyln ortalarnda yazld anlalan, mellifi mehul Abrd-devletil-Abbsiyye, Abbs daveti ve Abbslerin kuruluu hususunda nem tamaktadr. Dnya tarihiyle balayan, slm ncesi ve slm sonras olaylar anlatrken daima ran n planda tutan Eb Hanfe ed-Dnever, elAbr-vl adl eserinde rann fethi ve Sffn Sava gibi olaylara genie yer vermitir. Ayn zamanda botanik limi olan Dnever eserinde edeb bir slp kullanm, olaylar arasndan Eb Mslim ihtilli ve onun ldrlmesi, Badatn kuruluu, Rvendiye Vakas, Memn ve Emn arasndaki mcadele, Bbek ve Afin isyanlar gibi konulara yer vermitir. Ahmed b. shak elYakb, Trul-Yab adl dnya tarihinde 259 (872) ylna kadar gelen hadiseleri yazmtr. sriloullar tarihiyle balad eserinde Hz. s ve havrileri, Bbil, Asur, Hint, in, Yunan, Roma, Msr, Berberler ve Trkler gibi birok kavmin siyas ve kltrel ynlerine deinerek ilk doru dnya tarihini oluturmaya almtr. Bu dnemin dier tarihilerde hemen hi rastlanmayan, her hkmdarn tahta geiini burlarn durumuyla ilikilendirmesi kendisinin astrolojiye olan dknln gstermektedir. Mfessir, muhaddis, fakih ve tarihi olarak byk hret kazanan Muhammed b. Cerr et-Tabernin Trul-mem vel-mlk hicretin ilk asrnn rivayet tarihiliinin en st seviyesini temsil etmektedir. Hz. demden balayp 302 (915) ylna kadar cereyan eden olaylar anlatan Taber eserinin mukaddimesinde yazaca tarihin konularn belirler. Taber, hayatna dair bilgi verdii kiiler hakknda bir deerlendirme yapmad gibi naklettii rivayetlerin doruluu zerinde fikir belirtmeden sorumluluu haberleri nakledenlere, bunlarn kabul edilip edilmemesiyle ilgili karar da okuyucuya brakmaktadr. Onun kronolojik esasa gre telif ettii bu eserin en nemli zelliklerinden biri de zamanmza ulamayan birok tarihinin sahfe ve kitaplarndan rivayet iczeti aldn gsteren senedleri zikretmek suretiyle yapt iktibaslarla kaleme alnm olmasdr. Trk asll tarihi Eb Bekir es-Slnin Kitbl-Evr f abri li Abbs ve erihim adl, baz blmleri yaymlanan eseri modern tarihilerce Abbs tarihinin nemli kaynaklar arasnda saylr. te yandan blge ve ehir tarihlerinin tarih yazclnda nemli bir yeri bulunmaktadr. Hasan- Basrnin (. 110/728) kaleme ald Feil Mekke ves-sekeni bih adl risle (Kveyt 1980) Mekke ile Kbenin kutsiyetine dair bugne ulaan en eski metindir. Rislenin, Arapa metninin baslmasndan yllarca nce Miralay Mustafa Hm tarafndan Fazletl-mcvere f MekketelMkerreme adyla Trkeye evrilmesi (stanbul 1280) dikkat ekicidir. Mekke tarihi zerine bir eser yazd rivayet edilen Osman b. Amr b. Sc el-Kure el-Cezernin haber ve rivayetlerinden Ezrak geni lde faydalanmtr. Mekkenin yerleim plan, topografik yaps ve Kbe hakknda geni bilgi ieren, ehrin tarihiyle ilgili btn rivayetleri toplamaya alan Ebl-Veld elEzraknin Abru Mekke ve m ce fh minel-r (Mekke 1994) ok nemli bir kaynaktr. Ezrak, Mekkedeki binalarn kitbelerini en doru ekilde nakletmek suretiyle eserinin deerini arttrmtr. Fkihnin Abru Mekkesi de bu dnemde kaleme alnm deerli bir ehir tarihi olup mellif kitabnda blmleme yapmadan muhaddislerin usuln takip ederek ulaabildii btn rivayetleri toplamtr (Mekke 1407/1987). Medinenin ilk ehir tarihi bn Zeble tarafndan 199 (814) ylnda Kitbl-Medne ve abruh (Abrl-Medne) adyla telif edilmitir. Wstenfeld zamanmza intikal etmeyen bu eseri, bn Zeblenin Semhdnin Vefl-vefs bata olmak zere daha sonraki Medine tarihlerindeki rivayetleri bir araya getirip yaymlamtr (Gttingen 1860). bnn-Nedm de Ubeydullah b. Eb Sad el-Verrk, Medin, Eb Ali Hasan b. Halef bn zn ve

Zbeyr b. Bekkrn Medine tarihine dair gnmze ulamayan eserlerinin adn vermektedir. bn ebbe Mekke, Kfe ve Basra tarihleri yannda slm tarihinin baz olaylaryla ilgili yine zamanmza intikal etmeyen birok kitap yazmtr. Baz blmleri eksik olsa da bugne kadar gelen tek eseri Trul-Mednetil-mnevveredir. Eserin birinci blmnde Hz. Peygamberin Medinedeki hayat, Mescidi Nebev ve evresiyle ehrin vadileri, mescidleri, kabilelerin yerleri, ar pazarlar gibi konular ele alnmakta, ikinci blmde Hz. mer, nc blmde Hz. Osmann hilfet dnemleri hakknda bilgi verilmektedir (el-Fihrist, I/2, s. 293). Corafya Kitaplar. slmdan nce Araplar Arabistan, komu blge ve lkeler hakknda baz bilgilere sahipti. Gkyzne ve yldzlara dair gnlk gzlemlerine dayanan tecrbeleri vard. Yolculuklarda, takvim dzenlemelerinde ve hava durumu tahminlerinde bu bilgilerden faydalanyorlard. slm corafyaclnn temelleri II. (VIII.) yzylda Abbsler dneminde Yunan, ran ve Hint astronomi-corafya almalarnn yardmyla atlmt. IX-X. yzyllarda yetien mslman corafyaclar tarih asndan byk nem tayan eserler yazmtr. Badatta Halife Memnun himayesinde alan mslman astronomi bilginleri ve matematikiler es-Sretl-Memniyye adn verdikleri bir dnya haritas izmiti. Bunun yannda Muhammed b. Ms el-Hrizm tarafndan izilen dnya haritas da gnmze ulamamtr. bn Serbiyn (Shrb) 902-945 yllar arasnda Kitb Acibil-elmissebay kaleme alm, Yakb b. shak el-Kind gibi filozoflar fizik corafyann gelimesine yardmc olmutur. Kindye bu konuda birok risle atfedilmi, rencisi bnt-Tayyib es-Serahs de corafyaya dair eserler yazmtr. IX. yzyln ortalarnda Irakta nemli corafyaclar yetimitir. Bilinen dnyay ilk tarif eden corafyac olmas dolaysyla kendisine slm corafyasnn babas unvan verilen bn Hurdzbih Kitbl-Meslik vel-memliki kaleme alm, Yakb KitblBldnnda onun usuln takip etmitir. Mesdnin et-Tenbh vel-irf hem bir corafya kitab hem bir genel tarihtir. Kitbl-Bldn sahibi bnl-Fakh, el-Alun-nefse mellifi bn Rste, Kitbl-arc ve anatil-kitbenin yazar Kudme b. Cafer, iktisad corafya zerindeki Kitbt-Tebaur bit-ticre adl eseriyle Chiz dnemin dier corafyaclardr. III. (X.) yzyln ilk yarsnda Horasanda yetien, uverl-elm adyla bilinen corafya kitabnn mellifi Eb Zeyd el-Belhnin nclk ettii, sadece slm lkelerinin corafyasn inceleyen bir anlay ortaya kmtr. Tabakat ve Tercim Kitaplar. slm tarihinde biyografi yazmnn zellikle Hz. Peygamberin, sahbe, tbin ve sonraki nesillerin, hadisleri nakleden rvilerin hayatn tesbit etmek amacyla orijinal bir tr olarak ortaya kt kabul edilmektedir. bn Sadn Kitb-abatil-kebri (eabatl-kbr) biyografi alanndaki almalarn ilk rneidir. Resl-i Ekremin hadislerini nakleden rvilerin hayatna dair III. (IX.) yzyldan itibaren ricll-hads kitaplar telif edilmeye balanmtr. Buhrnin et-Trul-kebr, et-Trul-evsa ve et-Tru-ari, bn Eb smn el-d vel-mensi, Ebl-Ksm el-Begavnin Mucem-abesi, bn Kniin Mucem-abesi, bn Hibbn el-Bstnin e-it, Tru-abe, Kitb (Marifeti)lmecrn ve Mehru ulemil-emr adl eserleri bu dnemde yaplan nemli ricl almalar arasnda saylabilir. Zamanla eitli alanlarda mehur olmu kiilerle ilgili ok sayda biyografi kitab telif edilmitir. Cehiyrnin Kitbl-Vzer vel-kttb, Muhammed b. Ysuf elKindnin Kitbl-Vlt ve Abru ut Mr adl eserleri, Muhammed b. Halef Vekin Abrl-ut bu dnemde kaleme alnan biyografi kitaplarnn balcalardr. III. (IX.) yzyln

ortalarndan itibaren airlere ait biyografi eserleri yazlmtr. bn Sellm el-Cumah abatuarsnda Chiliye devrinden Emevlerin son dnemine kadar yetimi airleri tantmtr. bn Kuteybe e-ir ve-uar adl eserinde balangtan III. (IX.) yzyln ortalarna kadar gelen airlerin biyografisini yazm ve iirlerinden rnekler vermitir. Bunun yannda Chiz KitblBualsnda cimriliiyle mehur kiilerden, el-Burn vel-urcn vel-umyn vel-ln adl kitabnda zrl ve hastalkl olan mehur simalardan bahseder. Edeb Eserler. Bu dnemde tarih asndan nemli birer kaynak saylan edebiyat kitaplar da yazlmtr. Chizin el-Beyn vet-tebyni tarih ehemmiyeti olan belge ve kaytlar iermektedir. Chizin et-Tc f alil-mlk adl eserinde Emevler ve Abbslerde elence ve msikiyle ilgili det ve uygulamalarn anlatld nc blm kltr tarihi bakmndan byk deer tar. EblFerec el-sfahn el-Ensinde, Emev devrinde ve Abbslerin ilk dnemlerinde yaayan arkc ve bestekrlarla bunlarn ark ve bestelerini konu edinmitir. Mberredin en mehur eseri olup klasik Arap edebiyatnn drt temel kaynandan biri saylan el-Kmil de dnemin tarihi asndan nemli bilgiler ihtiva eder. Seyahatnmeler. Seyahatnmelerin de slm tarih yazclnda nemli bir yeri vardr. Arap edebiyatnda daha ok rihle, Fars edebiyatnda sefernme ad verilen seyahatnmeler slmn ilk dnemlerinden itibaren kaleme alnmaya balanmtr. Gnmze baz blmleri intikal eden ilk seyahatnme tbinden Mekhl b. Eb Mslime (. 112/730) aittir. Sleyman et-Tcir 237 (851-52) ylnda in, Hindistan ve Malezya seyahatiyle ilgili Abru-n vel-Hind adl bir eser kaleme alm, Eb Zeyd es-Srf buna bir zeyil yazmtr. Ahmed b. Hanbelin seyahatnmesine (rihle) olu Abdullah ez-Zevidinde uzun bir blm ayrmtr. Eb Htim er-Rz de bir seyahatnme kaleme alm, olu bn Eb Htim babasnn eserine el-Cer vet-tadlinde iki blm ayrmtr. Abbs Halifesi Muktedir-Billh 309da (921) dil Bulgar Hanlna bn Fadlan bakanlnda bir heyet gndermi, bn Fadlan bu seferi anlatan bir seyahatnme (Rislet bn Faln) kaleme almtr. Seyahatnmesinde grd lkeler, halklar ve kabileler hakknda etnografik ve antropolojik bilgiler vermitir. Mellifin ahs mahedelerine dayanmas sebebiyle eser o dnemin siyasal ve kltrel tarihi iin zengin ve orijinal bir kaynak saylr. Devlet ynetiminin temel ilkeleri, devlet bakannda bulunmas gereken zellikleri, devlet ynetiminde dikkat edilmesi istenen hususlar vb.ni konu alan Siysetnme (Siyerl-mlk, Naatnme) trndeki eserler devletlerin tarihine k tutan nemli kaynaklardr (bk. SYSET-NME).

BBLYOGRAFYA

bn Sad, e-abat, III, 285; Belzr, Fth (Fayda), s. 1; Mesd, Mrc-eheb (Abdlhamd), II, 34-38; bnn-Nedm, el-Fihrist (nr. Eymen Fud Seyyid), London 1430/2009, I/1, s. 15; I/2, s. 277-482; Ykt, Muceml-bldn, IV, 292; M. emseddin [Gnaltay], slmda Trih ve Mverrihler, stanbul 1339-42; Hseyin Nassr, Neett-tedvnit-tr indel-Arab, Kahire 1956; Abdlazz ed-Dr, Ba f neeti ilmit-tr indel-Arab, Beyrut 1960; F. Rosenthal, lmt-tr indel-mslimn (trc. Slih Ahmed el-Al), Badad 1963; Muhammed kbal, slmda Din Tefekkrn Yeniden Teekkl (trc. Sofi Huri), stanbul 1964, s. 144-146, 157 vd.; Seyyid

Abdlazz Slim, et-Tr vel-merrinel-Arab, skenderiye 1967; Sezgin, GAS [Ar.], I/1, s. 117-152; I/2, s. 3-43, 65-70, 127-130; a.mlf., slm Tarihinin Kayna Olmak Bakmndan Hadisin Ehemmiyeti, TED, II/1 (1956-57), s. 19-36; kir Mustafa, et-Trul-Arab vel-merrin, Beyrut 1983, I; Muhammed b. Smil es-Slem, Menhec kitbetit-tril-slm, Riyad 1406/1986; Sabri Hizmetli, slm Tarihilii zerine, Ankara 1991; M. Feth Osman, el-Medal ilet-trilslm, Beyrut 1412/1992; Tarif Khalidi, Arabic Historical Thought in the Classical Period, Cambridge 1994; Ramazan een, Mslmanlarda Tarih-Corafya Yazcl, stanbul 1998; M. Abdlhay el-Kettn, Hz. Peygamberin Ynetimi: et-Tertbl-idriyye (trc. Ahmet zel), stanbul 2003, II, 336; Chase F. Robinson, Islamic Historiography, Cambridge 2003; R. Stephen Humphreys, slm Tarih Metodolojisi-Bir Sosyal Tarih Uygulamas (trc. Murtaza Bedir - Fuat Aydn), stanbul 2004, s. 97-136; a.mlf., Tar, EI (Fr.), X, 290-296; Kasm ulul, slm Dncesinde Tarih Tasavvuru ve Usl, stanbul 2008; aban z, lk Siyer Kaynaklar ve Mellifleri, stanbul 2008; Cevd Ali, Mevrid tri-aber, MMIr., I (1950), s. 143-231; II (1951), s. 135-190; III (1954), s. 16-56; VIII (1961), s. 425-436; Mustafa Fayda, slm Dnyasnda lk ehir Tarihleri ve bn ebbenin Medine-i Mnevvere Tarihi, AFD, XXVIII (1986), s. 167-180; brhim Beydn, Mesill-menhec fil-kitbetit-triyyetil-Arabiyye, el-Fikrl-Arab, X/58, Beyrut 1989, s. 8-25; M. Mahfuz Sylemez, Klasik Dnem slm Tarihilerinin Tarih Anlay, slm limler Dergisi, III/2, Ankara 2008, s. 7-32; H. A. R. Gibb, Tarih, A, XI, 777-799; Nihad M. etin, Ahbr, DA, I, 489. Mustafa Fayda Irak, Arabistan. Arabistan yarmadasnda siyer ve megz ile balayan Medine merkezli tarih almalar, Abbslerin baehir Badat kurmalaryla hilfetin siyasal ve kltrel merkezi konumuna gelen Irakta geliti ve Irak tarih ekol IV. (X.) yzyldan itibaren Medine mektebiyle yarr duruma geldi. Bununla birlikte Medine siyer ve megz alannda IX. (XV.) yzyln sonuna kadar belirleyici zelliini srdrd. Aralksz devam eden, kssac gelenein ar bast bu tarih anlay uzunca bir mddet Irakl tarihilerin nclnde devam etti. Tarihiler kitaplarnda slm medeniyetinin btn unsurlarna yer verdiler. IV. (X.) yzyldan Badatn Mool istilsna uramasna kadar (656/1258) Badatl tarihiler slm tarih yazclnda nemli rol oynad. Badatn igaliyle birlikte slm tarihiliinin ekseni dnemin gl slm devleti Memlklerin siyas merkezi olan Msr ve Suriyeye kayd. slmn ilk asrnda isnada dayal srdrlen rivayet tarihilii III. (IX.) yzyln sonlarnda yerini ksaca kaynaa iaret etmeye brakt, ileriki asrlarda ise tarihilerin ou tarafndan terkedildi; alnt yaplan veya faydalanlan kaynaklarn zikredilmesi cihetine gidildi. Bu dnemde ifah rivayetlere yaplan atflarn yerini yazl rivayetler almaya balad; antlama metinleri ve yazmalar gibi resm devlet belgelerinin kullanlmas yaygnlat. Bunun temel sebebi Abbs devlet brokrasisinde grev alan Eb Bekir es-Sl, bn Miskeveyh ve Hill es-Sb gibi ktiplerin tarih eserleri kaleme almasdr. Bunlar tarih yazmnn geliimine katkda bulunduklar gibi bilgiyi kaynandan alarak tarihin mstakil bir disiplin olmasnda byk rol stlendiler. Bu sayede pratik uygulamalarn yan

sra resm belgeler tarih kitaplarnda kayt altna alnd. IV. (X.) yzyl Arap edebiyatnda zellikle tarih ve corafya alannda nemli gelimelerin yaanmasnn etkenlerinden biri III. (IX.) yzyldan itibaren tarih yazmna konu olan ubiyye hareketidir. Bata Fars olmak zere Arap olmayan kltrlere ait rivayetler tarih kitaplarnda belirgin ekilde yer almaya balad. Badat ekolne mensup, genel tarih yazclnn randaki temsilcilerinden Hamza el-sfahnnin almalarnda olduu gibi tarih eserlerinde ran ve Trk tarihiyle ilgili bilgilere daha youn biimde yer verildi. zellikle ran n planda tutan anlay yaygnlat. Arapa tarih kitaplar kaleme alnmaya devam ederken Arapadan Farsaya tercmeler yapld. Nitekim slm tarihinde ilk Farsa tarihleri Arapa tarih kitaplarnn veya muhtasarlarnn evirisi meydana getirir. Muhammed b. Hseyin el-Beyhaknin eserinde olduu gibi Farsa tarih kitaplarnda da Irak ekolnn etkileri grlr. Hicretin ilk iki asrnda slm dnyasnn dnce hayatna nfuz etmeye balayan Helenistik kltr IV. (X.) yzyldan itibaren tarih yazmnda youn biimde kendini gsterdi. Bu asrdan itibaren slm hkimiyeti altnda yaayan hristiyan topluluklar arasnda Arapann yaygnlaarak Bizans ve kilise tarihlerinin derlenmesi tarih yazmna yeni bir boyut kazandrd. slm tarihi ubiyye hareketi ve Helenistik kltrn etkileriyle bir Arap tarihi olmaktan kt ve daha genel bir nitelik kazand. Bylece III. (IX.) yzyln ortalarndan itibaren Irakta zellikle saray ve kttb evrelerinin nclnde ran, Helenistik ve Arap-slm geleneklerini hadis ve edebiyatla birletiren yeni bir tarih anlay ortaya kt. III. (IX.) yzylda balayan umumi tarihilik daha sonraki asrlarda Badat merkezli olarak devam ettirildi. Melk Patrii Sad b. Btrkn et-Trul-mecm adl eseri bu alann ilk rneklerindendir. Bir dnya tarihisi olarak temayz eden Ali b. Hseyin el-Mesd, Taberde temsil edilen slm tarihiliini yeni unsurlar ekleyip daha da zenginletirdi. Ardndan genel tarihilik iki kola ayrld. bnl-Esr, el-Kmil fit-trinde Tabernin usuln takip ederken bn Miskeveyh Tecriblmemde Mesdyi rnek ald. Bu dnemde yazlan eserler arasnda Mesdnin ada olan Agapius b. Kostantin el-Menbicnin el-Unvn adl kapsaml dnya tarihinin nemli bir ksm gnmze ulat. Sbit b. Sinn es-Sbnin bir vakanvis titizliiyle kaleme alnan Taber tarihinin zeyli mahiyetindeki Kitbt-Trinin Karmatler hakknda olduka orijinal malzeme ihtiva eden blm zamanmza ulam erken dnem genel tarihlerindendir. Eb Bir ed-Dlbnin bugne kadar gelmeyen Abrl-ulefs ile Irak ekolnn temsilcilerinden Yahy b. Sad el-Antknin Sad b. Btrkn tarihine zeyil mahiyetinde kaleme ald eser hnedanlara gre dzenlenmi ilk rneklerdir. Mcinin Badatta telif ettii ed-Dvel fit-tri ile Ykt el-Hamevnin gnmze ulamayan Kitbd-Dveli devletler esasna gre ele alnm genel tarihlerdir. Garsnnime es-Sbnin babasnn et-Trine zeyil eklinde yazd Uynt-tevri Seluklu tarihilerinin iktibaslaryla bugne kadar geldi. Umumi tarih geleneini srdrp Tabernin tarihine Tekmile adyla zeyil yazan ve buna Uynt-tevri dahil eden Muhammed b. Abdlmelik elHemednnin eseri genel tarihlerin birbirinin tamamlaycs olarak telif edildiini gstermektedir. Hemednnin bir zellii de siyas olaylarn yannda idar, ekonomik, sosyal ve kltrel olaylar ele alp tarih bilgiyi zenginletirmesidir. Irakta tarih yazclnda grlen bu hzl gelimenin daha sonraki asrlarda yavalad grlmektedir. Bu dnemde Irakta kaleme alnan eserlerde olaylarn bir senteze gidilmeden kaydedilmesi anlay yaygnlat. VI. (XII.) yzyln sonlar ile VII. (XIII.) yzyln balarndan itibaren brokrat tarihilerin yan sra tarihilii meslek edinmi limler de slm tarih yazclna

katkda bulunmaya balad. Arapann yan sra Farsa tarih yazmnn yaygnlamas slm tarihiliinin yeni boyutlar kazanmasn salad. slm dnyasnn bir taraftan Hal, dier taraftan Mool tehlikesiyle karlamas tarih yazmn yeniden canlandrd. Ayrca Seluklular, Zengler, Eyybler ve Hrizmahlar gibi hnedanlarn teekkl dnya tarihi telif etme fikrini gndeme getirdi. bnl-Esr gibi tarihiler bu alanda nemli eserler kaleme aldlar. Bu dnemde hadiselerin tafsiltl ekilde anlatmna paralel sosyal ve kltrel olaylara daha fazla yer veren yeni bir anlay ortaya kt. Hamza el-sfahnnin Tru sin mlkil-ar vel-enbiy adl eserinde olduu gibi aktarlan bilgi kadar eserin bir dnya tarihi eklinde tasarlanmas da nem arzediyordu. Bu anlayn ncln, olaylar sebep-sonu ilikileri asndan ele alarak bir bakma tarih felsefesi yapan, sadece bir blgenin veya bir hnedann deil btn slm dnyasnn tarihini kaleme alarak ihmal edilen Bat (Marib) slm dnyasndaki olaylar kayt altna almaya nem veren zzeddin bnl-Esr yapt. Irak tarih geleneine bal olan bnl-Esrin izgisi Mirtz-zamn f tril-ayn adl eseriyle Sbt bnl-Cevz tarafndan Suriyede srdrld. bnl-Esrin tarihi iin bir zeyil kaleme alan bns-Snin Irak tarih yazmndaki yeri, resm belgelere yer vermesi ve Abbslerin yklyla Badatn Moollar tarafndan istilsna ahit olmas bakmndan nemlidir. Sryn filozofu, ilhiyat, edip ve tabip bnl-brnin Kronografyas yaratltan 1286 ylna kadar gelen Srynce bir dnya tarihidir. Hakknda bilgi verdii VII. (XIII.) yzyldaki olaylarn birouna tanklk eden bnl-brnin eseri, mellifi tarafndan Tru mutaarid-dvel adyla ihtisar edilerek aslnda yer almayan bilgi ve biyografilerin yannda ksa bir ncil tarihi de eklendi. Abdullah b. Esad el-Yfinin Mirtl-cenn adl genel slm tarihi de Yemene dair verdii ilve bilgilerle ne kar. IV. (X.) yzyldan sonra yaayan Irakl tarihilerin bir ksm sadece kendi alarnda cereyan eden hadiseleri kaydetmekle yetindiler. Kendi blge ve lkeleri dahilindeki vakalara genie yer vermek suretiyle ierisinde yaadklar devletin ve ehirlerin tarihiyle ilgilendiler (bn Haldn, I, 202). Bu dnemde Badatn siyas merkez olarak zayflamas zerine Irak ve evresiyle snrl bir tarih anlay ortaya kt. Kronolojik esasa gre telif edilen eserler artan oranda sarayn ve yneticilerin etkinlikleri zerinde younlat. Bu husus brokraside grev alanlarn siyas tarih yazclnda etkin olmasndan kaynaklanyordu. Bu erevede genel tarih kitaplarnn metodunu takip ederek olaylar kronolojik srayla kaleme alan Eb Bekir es-Sl, Badat merkezli anlatm benimseyen ilk melliflerdendir. V. (XI.) yzylda bu anlay yaygnlat. Badat hilfet sarayndaki protokol kurallar ve resm yazmalar bata olmak zere dnemin idar yaps hakknda mlmat vermesi, ayrca baz nemli belgeler ihtiva etmesi ve kendi gzlemlerini yanstmas dolaysyla Hill b. Muhassin es-Sbnin almalar ayr bir deer tamaktadr. Abbs vezirlerinden Rzrvernin eyl Tecribil-mem adl kronolojik eseri de Badat merkezli bir hnedan tarihidir. Ebl-Ferec bnl-Cevznin el-Muntaam Abbslerin siyas tarihini ve Badat merkezli anlay yanstan rneklerin banda gelmektedir. Siyer dahil tarihin btn alanlarnda eser veren bnl-Cevz olaylar ve biyografileri yllara gre ayr balklar altnda kaydetmek suretiyle iki metodu birletirip tarih yazclna yenilik getirdi; onun bu metodu sonraki dnem tarihileri tarafndan rnek alnd. Zahrddin el-Kzernnin et-Tr adl eseri mellifin Ravatl-erb adl genel slm tarihinin muhtasardr. bnl-Fuvat, slm corafyasnn dou blgelerinde artk ikinci plana dt grlen Arapa tarih ve tercim yazmnn Iraktaki son temsilcilerindendir. III. (IX.) yzylda balayan sahbe, ricl, drt halife ve dier halifeler iin siyer ve menkb kitaplar

yazm IV. (X.) yzyldan itibaren artarak srd. Siyer kitaplar bir kiinin hayatn anlatt gibi o kiiyle ilgili htralarn bir araya getirilmesinden de oluuyordu (Taber, VII, 332). Bu arada nem atfedilen baz siyasal, sosyal ve din hadiselerin ya da monografi ve biyografilerle ehir ve blge tarihi yazmnda nemli gelimeler kaydedildi. Bylece tarih yazclnn konular eitlendi ve tarih olaylara verilen nem artt. Tarih metinleri zellikle ierik bakmndan ok zenginleti. Daha sonra Bermek, Zenc ve Havrice, mer b. Hattb ve mer b. Abdlazze, Sffn ve Kerbel olayna hasredilmi zel tarihler ortaya kt. Bunun yan sra bnl-Esrin et-Trul-bhir fiddevletil-Atbekiyyesi gibi bir hnedan konu alan tarih almalar yapld. Bu dnemde dier ilimlerin tarih ierisinde yer almaya balad ve tarihilerin slm kltr ve medeniyetinin geliimine paralel olarak belli konularda younlat grlmektedir. Dier taraftan halifeler yannda vezirler bata olmak zere brokraside grev yapanlarn bazlar tarih yazmna katkda bulunurken bazlar tarih yazmn tevik etti. Ayn ekilde msbet ilimlerle uraan Muhammed b. Eb Bekir erRz ve Eb Nasr Yahy b. Cerr et-Tikrt gibi limler tarihle alkal eserler kaleme ald. zellikle bn Cezle ve bn Butln gibi tabip ve eczac limlerin tarih yazmna nemli katk saladklar bilinmektedir. Onlarn bu almalar sadece umumi tarih bakmndan deil ayn zamanda bilim tarihi asndan da dikkate deer eserlerdir. IV. (X.) yzylda Badatta yaad kabul edilen bn Vahiyyenin el-Filatn-Nabaiyyesi ile Resl emrlerinden Abbas er-Reslnin Buyetlfelln fil-ecril-mmire ver-reyn adl eseri bilim tarihi ynnden nemlidir. slm tarihiliinde muhtasar tarih yazm daha ziyade IV. (X.) yzyldan itibaren Irakta ve ardndan Yemen ve Hicazda ortaya kt. Tarihiler, IV. (X.) yzyldan nceki dnemi Tabernin tarihinden ihtisar ettikten sonra kendi dnemlerini gzlemlerine, ifah bilgilere ve resm belgelere dayanarak eserlerini kaleme aldlar. Baz mellifler ise bir eseri ihtisar edip ona daha sonraki dnemlere ait olaylar eklemek suretiyle ihtisar ve zeyli ayn almada bir araya getirirken bazlar daha nce kaleme alnm tarihlere zeyil yazmakla iktifa ediyordu. Btn bu gelimelerin nemli sonularndan biri, tarih yazmna yerel zellikleri ar basan blge ve ehir tarihlerinin eklenmesi, bamsz ya da ksmen bamsz yerler iin zel almalar yaplmaya balanmasdr. Aslnda bu almalar, Arap kabilelerinin fethin ardndan Arabistan dnda yerleme tarihlerini anlatan gelenein devamdr. Arabistann kuzeyinde hadis ve siyer alannda nc almalar yaplrken gneyinde blgesel tarih yazmna arlk verildii dikkati ekmektedir. Hemdnnin genelde Arabistann, zelde Yemenin tarihi, ensb ve edebiyat iin yegne kaynak olan el-klli Hz. demden balayan umumi bir tarih olmakla birlikte Yemende o dneme kadar biriken tarih malzemesinin Kahtn merkezli olarak kaydedilmesinden meydana gelmektedir. Daha nceki yllara ait olaylar zet halinde ele almakla birlikte mufassal tarihlerde bulunmayan birok rivayeti toplayan bnl-Ezrak el-Friknin Artuklular dneminin nemli kaynaklarndan Tru Meyyfrin ve mid adl eseri hem hnedan hem blgesel tarih yazm bakmndan dikkate deer almalardr. Brokraside grev alp tarih yazclna katklarda bulunan mdddin elsfahnnin almalar birer hnedan tarihi rnei olduu kadar blgesel tarih asndan da nem arzeder. Diyrbekrnin bir siyer kitab saylan Trul-amsinin son blm halife ve hnedanlar tarihine ayrlmtr. Bu eserler umumi tarihlerde yer almayan rivayet ve malzemeyi kayt altna almtr. ehir ve blge tarihleri yannda buralarn faziletine dair pek ok eser telif edildi. Bu alanda zellikle Yemende ok sayda alma yapld. bnl-Mcvirin Trul-mstebr Yemen merkezli blge tarihi rneklerindendir. el-Melikl-Eref er-Reslnin urfetl-ab f marifetil-ensb adl eseri Arap kabileleri ve soylarna dair olduu kadar Yemende hkm sren

Resl hkmdarlarnn neseplerini tantmas ve nde gelen adalar hakknda bilgi vermesi bakmndan da nemli bir kaynaktr. bn Htimin Kitbs-Siml-li-emen f abril-mlk minel-uz bil-Yemeni bir blge tarihi olmasnn yan sra Ouzlarn Yemendeki hkimiyetine dair orijinal bilgiler verir. Ayn mellifin el-d-emn f abri mlkil-Yemenil-mteahirni ise gnmze ulamamtr. Muhammed b. Ysuf el-Cened, Kitbs-Slk adl eserinde Hz. Peygamberin hayatyla ilgili ksa bilgiler verdikten sonra 730 (1330) ylna kadar Yemen tarihini anlatr ve daha nceki baz tarihilerin hatalarn dzelterek kabile ve yer adlarn doru biimde tesbit etmeye alr. Ali b. Hasan el-Hazrec, elUdl-lliyye f trid-devletir-Resliyyesini yllara ve devletlere gre dzenledi. bnd-Deyba ve Crmz de Yemen hakkndaki eserleriyle tannr. III. (IX.) yzylda balayan, IV. (X.) yzyldan itibaren mehurlarn biyografilerinin de eklendii ehir tarihilii sahasndaki almalarn ilk rneklerinden biri Taber izgisini takip eden, zellikle Musul ve evresiyle ilgili baka kaynaklarda bulunmayan bilgileri kaydeden Yezd b. Muhammed elEzdnin Trul-Mevl adl eseridir. Ancak Irakta bu alanda yaplm en mehur alma Hatb elBaddnin Tru Badddr. bnl-Mristniyyenin Dvnl-slm f tri Dris-selm adyla kaleme ald, muhtemelen Badat tarihi hakkndaki en kapsaml eser mellifin lmnden dolay tamamlanamad. Tru Badda eyl Tri Mednetis-selm Badd adyla bir zeyil yazan bnd-Dbeys de geleneksel usule bal kald. Eser yalnz alfabetik bir biyografi kitab olmayp ayn zamanda 562-621 (1167-1224) yllar arasn kapsayan kronolojik bir almadr. bnl-Mstevfnin Tru Erbili mahall tarih yazmnn zgn rneklerindendir. Ayn ekilde bir ehrin topografyas, tarih corafyas, ekonomik ve kltrel durumu, mahalleleri ve tesisleri hakknda bilgi veren Arapa eserlerin ortak ad olan htat kitaplar III. (IX.) yzylda Irakta yazlmaya baland; sonraki asrlarda Msrl tarihilerin ne kt bir edeb tre dnerek deta bu blgeye zg duruma geldi. Hatb el-Baddnin Tru Baddna zeyil yazan bnn-Neccr elBaddnin ed-Drret-emne ile Cemleddin el-Matarnin Medinenin tarihine ve faziletlerine dair et-Tarf bim ensetil-hicre min melimi Dril-hicre adl eserleri ayrca zikredilmelidir. Memlkler devrinde Arabistanda mahall tarih almalar artt. Takyyddin el-Fsnin iflarm bi-abril-beledil-arm, Ebl-Veld el-Ezrak ve Fkihnin Mekke tarihlerinden sonra bu alann en nemli eseri kabul edilir. Necmeddin bn Fehdin tfl-ver bi-abri mmil-urs ile zzeddin bn Fehdin yetl-merm bi-abri salanatil-beledil-arm, IX-X. yzyllarda Mekkenin ilim ve fikir hayatnda nemli bir yeri olan bn Fehd ailesi mensuplar tarafndan Mekke tarihi ve ricli hakknda yazlan ok saydaki eserden en kapsaml olanlardr. almalarn Medine tarihi ve kltr zerine younlatran Semhdnin eserlerinde olduu gibi ehir tarihleri yazldklar dnemden nceki malzemeyi kapsayacak ekilde planlanmtr. Mekke ve Yemene dair eserleriyle mehur olan Nehrevlnin Mekkenin yannda Abbsler, Memlkler ve Osmanllar olmak zere ehre hkim olan devletlerin tarihlerinden baz kesitlere yer vermesiyle umumi tarih zellii kazanan el-lm bi-almi Beytillhil-arm bu gelenein srdn ortaya koymaktadr. Ali etTabernin el-Ercl-misk vet-trul-Mekk f abril-arem vel-Kbe ve tercimil-mlk vel-ulef adl eseriyle Sincrnin Meniul-kerem f abri Mekke vel-Beyt ve vltilaremi, Mekkedeki tarih yazmnn geldii noktay gstermesi kadar gnmze ulamayan pek ok

eserden alntlar iermesi dolaysyla nemlidir. IV. (X.) yzyldan itibaren siyas tarih yazmn devlet adamlarna (kttb) brakan ulem daha ziyade biyografi tarznda eserler kaleme almaya balaynca ricl ilmine dair almalarn says artt. Ashapla ilgili tabakat kitaplarnda divan defterlerine gre sralamann yerini alfabetik dzen ald. Eb Ubeydullah el-Merzbnnin bir ksm gnmze ulaan el-Mutebes f abrin-nt veldeb ve-uar vel-ulem adl eseri, dneminin hem Basral hem Kfeli limlerin hal tercmelerini ihtiva eden en kapsaml eserdir. bn Semre el-Cadnin Asr- sadetten kendi zamanna kadar gelen abat fukahil-Yemeni, bnd-Dbeysnin Vstta yetien mehur ahsiyetlere dair Tru Vs, kendi hocalar hakknda Mucem-yu ve hocas bn Taberzedin hocalaryla ilgili Mucem yi bn aberzed adl almas nemli rneklerdendir. bn Hallikn, Vefeytl-aynnda biyografi alannda Irakta oluan anlay btn slm dnyasna uygulayp eserini kaleme ald. Muhibbddin et-Tabernin er-Riyn-ndire f feilil-aeresi biyografi alannn sadece nemli kiilere tahsis edilmi bir rneidir. evknnin VIII. (XIV.) yzyldan kendi zamanna kadar (1834) gelen, hemen hepsi mctehid olan limlere dair el-Bedrli adl eseri kapsad dnem ve belli bir mezhebe hasredilmemesi dolaysyla bn Halliknn Vefeytl-aynnn devam mahiyetindedir. Bu arada kabilelerin nesebi yannda kiilerin mensup olduu ehir, belde, lke, meslek, mezhep gibi hususlar esas alan Abdlkerm es-Semnnin elEnsb ve bunun muhtasar bnl-Esrin el-Lbb f tehbil-Ensb zikredilmelidir. Biyografi alanndaki bu gelime otobiyografide grlmedi. Abdllatf el-Baddnin gnmze ulamayan, ancak bn Eb Usaybia tarafndan baz ksmlar iktibas edilen Sret ayt adl kitab bu alandaki pek az rnekten biridir. Tarihiliin belli bir konu erevesinde younlamasnn nemli sonularndan biri de kurumlar ve kltr tarihi alannda yaplan almalardr. Abbs Devletinin kuruluu, Badatn baehir yaplmas ve idar messeselerin gelimesine paralel biimde V. (XI.) yzyldan itibaren bata Irak slm dnyasnn idar ve mal yapsyla ilgili bir literatr ortaya kt. Abbsler dneminde Irakn idar ve iktisad tarihinin nemli kaynaklarndan olan bu eserlerin yannda devlet sisteminin gelimesi ve milletleraras ilikilerin artmasyla e zamanda, yazmalarn salkl yaplabilmesini temin etmek amacyla zellikle ktiplerin kullanacaklar usullerle ilgili bavuru kaynaklar telif edilmeye baland. Zamanndaki kurumlara dair ayrntl bilgi veren Cehiyrnin Kitbl-Vzer velkttb nemlidir. Hill es-Sbnin Kitbl-Vzer adl eseri, Cehiyr ve Eb Bekir esSlnin ayn konudaki eserlerinin bir devam niteliindedir. Siyaset ve ahlk nazariyeleriyle tannan Mverdnin el-Akms-sulniyyesinde devlet tekilt ve idaresiyle ilgili fkh hkmler bir araya getirildi. Mverdnin avnnl-vizre ve siysetl-mlk adl eserinde devlet tekiltnn pratik uygulamalar hakknda bilgi verilir. bn Mklnn bugne kadar gelmeyen KitblVzers ile Muhammed b. Abdlmelik el-Hemednnin Eb Bekir es-Slnin eserine zeyil mahiyetinde kaleme ald Abrl-vzer adl eserleri bu alandaki gelimelerin takip edilmesi bakmndan nemlidir. Muhammed b. Halef Vekin Abrl-utnda slmiyetin ilk dneminden itibaren kadlk grevini stlenenlerin yannda kaz tekilt hakknda bilgiler yer alr. Eb Sad Hasan b. Ahmed elstahrnin gnmze ulamayan, bu alanda en nemli kitap kabul edilen Edebl-a ile Ahmed b. Kmilin Abrl-uti-uar adl eserleri kadlk ve edebiyat tarihi asndan ehemmiyet arzeder. Tekilt tarihiyle ilgili kitaplarda hisbe, saray tekilt, hara ve emvl gibi konular

hakknda mlmat bulmak mmkndr. Kudme b. Caferin, benzerine fazla rastlanmayan teknik ayrnt ve dokmanter bilgi ieren Kitbl-arc ve natil-kitbe, Eb Ubeydullah el-Merzbnnin zamanmza intikal etmeyen Kitbl-uccb ve Hill es-Sbnin Rsm dril-ilfe adl eserleri bu alandaki rneklerin banda gelir. IV. (X.) yzyldan itibaren kltr tarihi alannda ok eitli konulara dair bilgi ieren eserler ortaya kt. Ebl-Ferec el-sfahnnin el-Ensi iir, edeb tenkit, Arap msikisinin tarih geliimi ve dier edeb malzeme bakmndan ilk kltr tarihi olarak kabul edilebilir. bnn-Nedmin slmn altn a saylan ilk drt asrda din, fikr ve ilm alanlarda yazlm Arapa eserlerle tercmeler ve bunlarn mellifleri hakknda aktard bilgilerle ilim dnyasna k tutan el-Fihristi ilim, kltr ve medeniyet tarihi bakmndan byk deere sahiptir. bn Mklnn corafya, nesep ve biyografi karm el-kml adl eseri de sekin rneklerden biridir. bn Hamdnun genel tarih trndeki etTekiretl-amdniyyesi, filoloji ve tarihe dair bir antoloji niteliinde olup kltrel ynyle ne kan eserlerin banda gelir. Hz. Peygamberin soy ktndeki zel isimler bata olmak zere Arap dilinde geen birok kii, kabile ve yer adnn kkenini aklayan bn Dreydin el-ti adl eseri de kltr tarihine dair rneklerdendir. lhanl Devletinin resm dili Trke olmakla beraber kltr, idare, ticaret ve toplum hayatnda Arapa, Farsa ve Moolcann da kullanldn dikkate alan bn Mhennnn bu dillerdeki kelimelerin karlklarn verdii Arapa szl, halk dilinden alnan malzeme ile kltr unsurlarna geni yer vermesinden dolay Trk ve Mool kltr tarihi asndan nemlidir. Irak ve Arabistanda yaplan tarih almalarnda olaylarn sebep ve sonular yannda bir mezhebin, belli bir hnedan veya bir topluluun ne karld almalar da yaplmtr. Tarih felsefesi ve tenkit zihniyeti bakmndan Brn ile bn Haldnun ncs olarak Mutahhar b. Thir el-Makdisnin el-Bed vet-tri bu erevede ilk ve belki de gnmze kadar gelebilen tek tarih eseridir. Arap nesir sanatnn en byk temsilcilerinden, filozof ve mutasavvf Eb Hayyn et-Tevhdnin almalar zellikle IV. (X.) yzyln ikinci yarsnda Badat, Hicaz, Horasan ve Fars blgelerinde ortaya kan siyasal, sosyal, ilm ve fikr gelimeler iin balca kaynaktr. Bveyhlerden be vezirin yannda grev yapmasndan dolay orijinal bilgiler vermesinin yannda Frb ve bn Sn bata olmak zere birok filozof hakkndaki ayrntl bilgiler dnce tarihi bakmndan son derece deerlidir. Irak tarih gelenei ierisinde daha ok tarihi, filozof ve zellikle ahlk dnr olarak dikkat eken, tarihi bir nakilden ziyade yorum diye gren ve ada tarih anlaynn ncs saylan bn Miskeveyhin ayr bir yeri vardr. Eb shak es-Sbnin gnmze bir blm ulaan KitbtTc adl eseri Bveyhleri ne karan bir anlayn benimsendii rnektir. IV. (X.) yzyldan itibaren tarih yazmna ideolojik yn ar basan kitaplarn girdii grlr. Bundan dolay baz olaylarn abartlmas ve yanl anlatm yaygnlat. Ancak bu tr kitaplar sadece taraftarlar arasnda kabul grd. mmiyye asna mensup Eb Ahmed el-Celdnin Sret emril-mminn Al b. Eb lib, Abru Eb Bekr ve mer, Abru bn Abbs, Abru Al b. Eb lib, Abru amza b. Abdilmualib, Abru Zeyd b. Al, Abru Ben Mervn, Abru Ekem b. ayf, Abru mer b. Abdilazz gibi eserleri yannda Kitbl-Cemel, Kitb ffn, Kitbl-akemeyn, Kitbl-avric, Abrl-Arab vel-Frs ve AbrtTevvbn gibi eserleri bu anlayn rnleridir. Ebl-Ferec el-sfahn Metil-libiyyn adl

almasn Ehl-i beyt mensuplarna tahsis etti. bn Inebenin Umdet-lib f ensbi li Eb libi bu gelenein daha sonraki yzyllarda srdn gstermektedir. zellikle Yemende Zeydiyye mezhebine dair almalar yapld. mdddin el-Hamznin, bnlEsrin el-Kmilinin zeti niteliindeki Kenzl-abr f marifetis-siyer vel-abr Yemen tarihi kadar Zeydiyye mezhebi bakmndan da nemlidir. smil dsi drs mdddinin, Resl-i Ekremin sretiyle Hz. Aliden itibaren smiliyye imamlarnn biyografilerini ve Mstallerin Yemende ortaya kn anlatt Uynl-abr ve fnnl-r smil daveti ve Ftm Devleti tarihi hakknda en nemli kaynaklardandr. Safiyyddin bn Ebr-Riclin Malaul-bdr ve mecmaul-bur adl eseri Irakl ve Yemenli ulemnn biyografileri yannda Yemenin corafya ve arkeolojisiyle ilgili nemli bilgiler veren geni bir almadr. Badatta bnl-Mukaffa ile balayan ve Chiz ile devam eden siysetnme tr eserler tarih yazm bakmndan nemlidir. Nizmlmlkn eseri bata olmak zere eitli tarih bilgiler ieren siysetnmeler kamusal belgeler sayld kadar ayn zamanda birer lyiha mahiyetindedir. Irak tarih geleneine bal Eb Zeyd el-Belhnin gnmze ulamayan Edebs-suln ver-raiyye, KitbsSiysetil-kebr, Kitbs-Siyseti-ar adl almalar siyasetle ilgili eserlerin bir devamdr. Eb Mansr es-Selibnin dbl-mlk ve Mverdnin el-Akms-sulniyyesi teorik olduu kadar dnemlerindeki uygulamay yanstan pratik bilgiler iermesi bakmndan bu alann sekin rneklerindendir. i tarihisi bnt-Tktaknn birinci blm siysetnme, ikinci blm drt halife dneminden itibaren bir tarih kitab olan el-Far adl eseri bata talyan tarihisi ve siyaset nazariyecisi Machievelli olmak zere hem Dou hem Batda pek ok esere rnek tekil etti. slm dnyasnda coraf eserler ilk defa Arabistana dair mlmatla ortaya kt; fethedilen lkeler hakknda verilen bilgilerle zenginleti; nihayet ran, Hint ve Yunan kaynaklarndan yaplan tercmelerle IV-V. (X-XI.) yzyllarda Irakta zirveye ulat. slm lkelerini ve ehirlerini birbirine balayan nemli yollar renmek ve hac yollarn tesbit etmek gibi pratik ihtiyalardan doan ilk corafya eserlerinde IV. (X.) yzyldan itibaren tarihle sk bir ban olutuu ve bunun Osmanl dnemine kadar devam ettii grlr. III. (IX.) yzyln ortalarndan itibaren Irakta tasvir corafya okuluna mensup olan, daha sonraki almalara rehberlik edecek dzeyde eserler kaleme alan limler arasnda bn Hurdzbih, Yakb, Ali b. Hseyin el-Mesd, bnl-Fakh, bn Rste, bn Havkal ve Kudme b. Cafer saylabilir. VI. (XII.) yzyldan itibaren menzil, diyr, mevk gibi corafya kavramlar Arap tarihi ve edebiyatna girmeye balad. Zemahernin Kitbl-Cibl vel-b vel-miyh, bn Arrk el-Hrizmnin tiu esmil-mev vel-bldn, Ebl-Feth et-Tsnin Esml-b, Frzbdnin el-Meniml-mube gibi eserleri bu trdendir. Zekeriyy elKazvnnin rl-bild ve abrl-ibd Irak geleneine mensup tarihi ve corafyaclardan faydalanlarak meydana getirilen, ehirleri kltr ve medeniyet tarihi bakmndan ele alan bir almadr. III. (IX.) yzyldan itibaren gerek zel grevle gerekse hac ve ilim tahsili gibi amalarla seyahatlerin yapld grlmektedir. Abbs halifelerinden Muktedir-Billh, 309da (921) Badattan dil Bulgar Hkmdar Alm Hana bn Fadlnn da aralarnda bulunduu din bir heyet gnderdi. bn Fadln bu seyahate dair izlenimlerini yazarken Bulgar lkesi ve Rusya hakknda bilgi verir, ayrca buralarda yaayan halklar

ve detlerini anlatrken etnografik ve antropolojik analizler yapar. Misar b. Mhelhilin, 331 (943) ylnda Badattan bir elilik heyeti refakatinde Ermenistan, in ve Trk illerini dolaarak buralar hakknda bilgi vermesi ve Bveyh vezirlerinden Shib b. Abbdn er-Rznmce adl seyahatnmesinde o zamanki Badatn sosyal hayat ile medrese ve mderrislerin durumundan sz edilmesi seyahatnmelerin tarihe geni malzeme saladnn bir kantdr. Hill es-Sb, bn Butln ile dost olunca bn Butln, Badat-Kahire seyahatine dair izlenimlerini onun isteiyle kaleme alarak kendisine gnderdi. Anadolu, Irak ve Arabistana seyahat eden Eb Bekir bnl-Arabden itibaren seyahatnmeler gnlkler biiminde dzenlenmeye baland. slm corafyasnn nemli bir ksmn dolaan bn Cbeyr Msr, Hicaz, Irak ve Suriyeye de urad; izlenimlerini gnlk notlar halinde kaleme alrken ekonomik, sosyal ve siyasal deerlendirmelerde bulundu. Ykt el-Hamevnin zellikle ticar gezileri bu alana nemli katklar salad; o Muceml-bldnn bu gezilerdeki gzlem ve izlenimlerine dayanarak kaleme ald. Eserdeki tarih ve corafyaya ait bilgiler bn Abdlhak el-Badd tarafndan Merdl-l adyla ihtisar edildi. bn Batttann slm lkelerini ve bunlara komu yerleri dolap kaleme ald seyahatnmesi tarih, corafya ve edebiyat bakmndan olduu kadar etnografik, antropolojik ve sosyokltrel adan da byk bir deer tar. Baz gayri mslim bilginler, Hicazn zel konumu sebebiyle kimliklerini gizleyerek blgeyi tanmak ve halkn hayatna dair bilgi edinmek istediler. Mekkede alt ay kadar bir mhtedi gibi oturan Snouck-Hurgronjenin Mekka adl eseri, ehrin tarihine ait ilk arkiyat almas ve Bat dnyasnda slmn din merkezi hakknda en kapsaml kitap olmas bakmndan dikkati eker. Suriye ve Msrn 1516-1517de fethinden sonra Iraka ilgi duyan Osmanllar 1533te Badat ele geirince blgede tarihilik yeni bir dneme girdi. Irak bu yeni anlaytan Suriye ve zellikle Msra gre daha az faydaland. Irakn Mool istilsnn ardndan slm dnyasnn en nemli siyasal ve entelektel merkezi olmaktan kmas tarih almalarn da zayflatt. Irak yannda Arabistann tarihi ve medeniyetiyle ilgili almalar yapan limler arasnda Ahmed b. Zeyn Dahln, St el-Husr, Ahmed Hasan ez-Zeyyt, Maurice Gaudefroy-Demombynes, Louis Massignon, Gustave le Bon, Michael G. Morony, Mahmd kr el-ls, Muhammed Krd Ali, Eymen Fud Seyyid, Muhammed Behcet el-Eser, Abdlazz ed-Dr, Slih Ahmed el-Ali, Muhammed Habb el-Hle, Sheyl Zekkr, evk Dayf, md Abdsselm Raf saylabilir. Ktib elebinin, Kef-unnu iin ul-meknn adyla en son zeyli yazan Badatl smil Paa, aratrmalarn daha ok slm ncesi Arap tarihine hasreden, Gney Arabistandaki Arap leheleri ve zellikle Yemen tarihiyle megul olan Cevd Ali ile slm eitim ve retim tarihiyle ilgili almalaryla ne kan, Smerr, Vst ve Badattaki tarih eserleri aratrma heyetinin bakanln yrten Nc Marf da bilhassa anlmaldr. Ayrca Keldn din adam Edd r ile hristiyan dil limi, edip ve gazeteci yazar Anists Mr el-Kermelnin almalar, bilhassa slm ncesi dnemde mevcut kltrle modern dnem Irak tarihine farkl bir perspektiften bak yanstmas bakmndan nemlidir.

BBLYOGRAFYA

Taber, Tr (Ebl-Fazl), VII, 332; bnn-Nedm, el-Fihrist (Teceddd), tr.yer.; bnl-Kft, brl-ulem, s. 110; bn Haldn, Mukaddime (trc. Sleyman Uluda), stanbul 1982, I, 202,

209; Historians of the Middle East (ed. B. Lewis - P. M. Holt), London 1964; Cl. Cahen, Introduction to the History of the Middle East, Los Angeles 1965; F. Rosenthal, A History of Muslim Historiography, Leiden 1968; Eymen Fud Seyyid, Mediru tril-Yemen fil-aril-slm, Kahire 1974, s. 9-17; H. A. R. Gibb, Studies on the Civilization of Islam (ed. S. J. Shaw - W. R. Polk), Princeton 1982, s. 119-137; md Abdsselm Raf, et-Tr vel-merrinel-Iryyn fil-aril-Omn, Badad 1983; kir Mustafa, et-Trul-Arab vel-merrin, Beyrut 1983-93, I, II, IV; Abdurrahman Hseyin Azzv, et-Tr vel-merrin fil-Ir: 334-447/9451055, Badad 1993; Ramazan een, Mslmanlarda Tarih-Corafya Yazcl, stanbul 1998; R. Stephen Humphreys, slm Tarih Metodolojisi -Bir Sosyal Tarih Uygulamas- (trc. Murtaza Bedir Fuat Aydn), stanbul 2004, tr.yer.; a.mlf., Tar, EI (ng.), X, 271-283. Mustafa Sabri Kkac Msr, Suriye ve Filistin (950 yl - XX. yzyl). Kadm bir devlet geleneine ve geni bir tarih kltrne sahip olan Msr, slmdan nce iki semav dinin, Yahudilik ile Hristiyanln gelitii bir blgedir. Her iki dinin mensuplar ve zellikle din adamlar kendi dinlerinin tarihiyle alkal pek ok eser telif etmilerdi. sriliyat ad verilen bu tr haberler din kitaplarda da yer almt. Ayrca ifah olarak aktarlan estrl-evveln trnden, hurafelerle karm bir tarih kltr blgede her zaman mevcuttu. Msrn mslmanlar tarafndan fethi blgede tarihilik faaliyetinde yeni bir r at, eski tarihlerin yan sra blgede yeni bir tarihiliin ortaya kmasna vesile oldu. Msrn fethinden itibaren henz bir asr gemeden kadm Msr tarih ekol slm tarih ekolyle birleerek Msrda yeni tarihilii gelitirdi. Din kssalar ve hikmetli szlerle balayan ifah tarihilik zaman ierisinde tarih yazclna dnt, ancak bu haber ve rivayetlerin byk ksm tedvin edilmediinden gnmze ulamad. slm dnem Msr tarih ekolnn kurucusu ve ilk temsilcisi Ftu Mr ve abruh adl eseriyle tannan Ebl-Ksm bn Abdlhakemdir (. 257/870). bn Abdlhakemden sonra Msr tarih yazcl drt kol halinde teekkl etti, Memlkler dneminde ortaya kan yeni konu ve blmlerle zenginleti. Kollarn ilki bn Abdlhakemle balayan, III. (IX.) yzylla birlikte Tolunoullar ve hdler gibi zerk devletler tarafndan ynetilen Msrda tedvin edilen blge tarihiyle alkal eserlerdir. Bunlarn banda Eb Sad bn Ynusun zamanmza intikal etmeyen Tru Mr gelir. Ayn dnemde Msrn faziletleri hakknda pek ok eser telif edildi. Muhammed b. Ysuf elKindye nisbet edilen, ancak muhtemelen olu mer tarafndan kaleme alnan Feil Mrilmarse ile bn Zlkn Feil Mr ve abruh adl almas bu tr eserlerin ilk rnekleridir. slm fetihleriyle beraber Msrda yeni garnizonlarn kurulmas ve bunlarn zaman ierisinde ehirlere dnmesi, blgedeki ehirlerin topografyasyla ilgili almalar olan htat tr eserlerin ortaya kmasna vesile oldu. Bu almalar ilk defa Irakta grldyse de Msr tarih ekol bu alandaki baarl almalaryla temayz etti. Muhammed b. Ysuf el-Kindnin gnmze ulamayan Abru mescidi ehli ryetil-am ve el-Cndl-arb adl eserleri, bn Zlkn au Mr, Msebbihnin Abru Mr, Kudnin el-Mutr f ikril-a vel-r, Cevvnnin en-Nua li-mucemi m ekele minel-a bu sahadaki almalarn ilk rnekleridir. Htat tarz eserler Memlkler devrinde zirveye ulat (bk. HITAT). nc trdeki almalar Msrla ilgili nemli ahsiyetlerin hayatna dair bilgi veren zel tarihlerdir. Bunlarn ilki bnd-Dye ile

Abdullah b. Muhammed el-Belevnin Sret Amed b. oln adl eserleridir. bnd-Dye, Humreveyh b. Ahmed ve Hrn b. Humreveyh iin iki biyografi kitab telif etti. bn Zlkn Sret Muammed b. Tuc el-hd, Sretl-Muiz Li-dnillh ve Sretl-id Cevher gibi eserleri de bunlar arasnda saylabilir. Drdnc tr biyografiler oluturmaktadr. Memlkler dneminde yaygnlaacak olan tercim-vefeyt kitaplarnn Msrdaki ilk rnekleri bu devirde telif edilmeye balanan mucem-yh tarz eserlerdir. Bunlarn ortaya kmas dierlerine gre biraz daha ge olmakla birlikte IV (X) ve V. (XI.) yzyllarda pek ok kitap kaleme alnd. Eb shak elHabblin Mucem vefeyti-yu, Sadreddin Eb Thir es-Silefnin Mucems-seferi ile bnl-Enmtnin Mucem-yu bunlarn Msrdaki ilk rnekleridir. slm dnyasnda Msr merkezli devletlerin kurulmas ve idar messeselerin gelimesine paralel olarak VI. (XII.) yzyldan itibaren blgenin idar ve mal yapsyla ilgili eserler yazld. Bunlarn ilk rnei, Mahzmnin Ftmler dnemi sonlar ile Eyybler devrinin balarnda Msrn mal yapsnn en nemli kayna durumundaki Kitbl-Minhc f ilmi arci Mr adl eseridir. Esad b. Memmtnin avnnd-devvn ile Osman b. brhim Nablusnin Kitb Lmail-avnnilmuyye f devvnid-diyril-Mriyye adl almalar Eyybler devrinde Msrn idar ve iktisad tarihinin nemli kaynaklarndandr. Bunlarn yannda bn Receb, Memlkler dneminde elstirc li-akmil-arc kaleme ald. Devlet sisteminin gelimesi ve milletleraras ilikilerin artmas zerine yazmalarn salkl biimde yaplabilmesi iin ncelikle ktiplerin yazmalarda kullanacaklar usullere dair bavuru kaynaklar yazld. bn Halefin Mevddl-beyn Msrda divan yazmalaryla alkal ilk eser olup gnmze eksik bir nshas ulat. Ebl-Ksm bnsSayrafnin el-nn f dvnir-resil adl eseri bu alanda ikinci almadr. Bu konunun Eyybler dneminde en nemli temsilcisi Selhaddn-i Eyybnin ktibi Kd el-Fzldr. slm medeniyetini eitli ynlerden inceleyen ve sosyal tarih asndan byk nem tayan eserler Ftmler devriyle birlikte balad. Bunlar zellikle bir meslek grubuyla ilgili almalardr ve ilk rnekleri Muhammed b. Ysuf el-Kindnin Abru ut Mr ile Kitbl-Vltdr. Msrda daha sonra yetien pek ok tarihi Kindnin almalarn rnek ald. bn Zlk, Kindnin eserine Tetimmet Kitbi meri Mr lil-Kind adyla bir zeyil yazd. Ardndan Msrda muhtelif meslek gruplaryla ilgili biyografi almalar yapld. Ebl-Ksm bns-Sayrafnin el-re il men nlel-vezre, Umre el-Yemennin en-Nketl-ariyye fil-vzeril-Mriyye, bn Hacer elAskalnnin Reful-ir an uti Mr adl eserleri bu nitelikteki almalardandr. Genel tarih alannda Msrda ilk eser bn Zlkn gnmze ulamayan et-Trul-kebr ales-sinn (el-Kebr f tri Mr ve abrih) adl kitabdr. Ftmler devrinde yaayan Kudnin yaratltan 427 (1036) ylna kadar gelen el-nb bi-enbil-enbiy ve tevril-ulef ve vilytil-mers, bn Vsfahn gnmze intikal etmeyen Tru Mr ve bunun zamanmza intikal eden muhtasar Cevhirl-bur f veiil-umr ve acibid-dhr f abrid-diyril-Mriyyesi, Ali b. Zfir el-Ezdnin Abbsler, Tolunoullar, hdler ve Ftmleri ele alan, son ksm gnmze kadar gelen ed-Dvell-mnaa adl eseri genel tarihe dair nemli kaynaklardr. Emevler dneminde Suriyede ortaya kan tarihilik ekol, Badat veya Kahire gibi tek bir siyas merkezinin bulunmamasndan dolay bata Dmak olmak zere eitli ehirlerde geliti. Ancak Suriye tarih ekol Msr ve Iraka gre ge teekkl etti. Bu blgede kaleme alnan eserler Msr ve Iraktaki eserlere gre daha mtevazidir. Suriyede tarihilik blgenin Hal istilsna mruz kalmasna paralel olarak canllk kazanmaya balad ve Zengler ile Eyybler devrinde nemli bir

siyas merkez haline gelmesiyle zenginleti. Bu dnemde genellikle siyas tarihle ilgili eserler yazld. Hal saldrlar dolaysyla Kuds ve Dmak gibi ehirlerin faziletleri ve cihadn gerekliliine dair kitaplar kaleme alnd. Suriyede tarihilik alannda dikkat eken ilk isim Eb Zra ed-Dmak (. 281/894) olup eserinin sadece bir cildi gnmze ulat. Dmakl EblHseyin Muhammed b. Abdullah el-Becel er-Rz, Ebl-Ksm Ali b. Muhammed es-Smeyst, bnl-Mhezzib el-Maarr, bnlKaysern ve Eb Muhammed bnl-Ekfn de eserleri zamanmza intikal etmeyen Suriyeli tarihiler arasndadr. Suriye blgesinde ehir tarihleriyle ilgili almalar blgenin iki nemli ehri olan Dmak ve Halep zerinde younlat. Bu alanda gnmze ulaan ilk eser bnl-Kalnisnin Tru Dmadr. Ebl-Fevris Hamdn b. Abdrrahm elEsribnin Halep tarihiyle alkal kitabyla Azmnin Tru alebi ise zamanmza intikal etmeyen eserlerdendir. Ancak blgede ehir tarihilii V-VI. (XI-XII.) yzyllarda bn Askirin otuz ylda hazrlad, slm dnyasnda telif edilen ehir tarihlerinin en kapsamls olan Tru medneti Dma, bnl-Admin tamamlanmam Buyet-aleb f tri alebi ve bunun muhtasar Zbdetl-aleb min tri alebi ile zirveye ulat. Hal istils esnasnda blgede siyasal birliin paralanmas ve iktidarn ehirler arasnda blnmesi bu tr eserlerin telifine sebep olmakla birlikte ortak dmana kar birleme abalarn yanstan umumi tarihlerin artt grlmektedir. Bunlar arasnda bn Eb Tayyin gnmze kadar gelmeyen avdiz-zamn, Sbt bnl-Cevznin Mirtz-zamn f tril-ayn, elMelikl-Mansr Muhammedin ok az bir ksm zamanmza ulaan Mizmrl-ai ve srrlalyi, bn Nazfin el-Kef vel-beyn f avdiiz-zamn ve bunun muhtasar et-TrulManrsi, bn Ebd-Demin et-Trul-muaffs ile bnl-Kftnin et-Trul-kebri saylabilir. bn Nazfin Chiliyeden itibaren mellifin dnemine kadar slm tarihini ele alan Mutaaru siyeril-evil vel-mlk ve vesletl-abdil-memlk adl eserinin yan sra bn Ebd-Demin Hz. Peygamberden balayp o dneme kadar gelen muhtasar slm tarihi ve Sryn tarihisi Meknin yaratltan Badatn Moollar tarafndan istilsna kadar gelen el-Mecmulmbreki bu devirde telif edilmi umumi slm tarihleri arasnda yer alr. zellikle Hallara kar byk baarlar kazanan ve Kuds yeniden fetheden Selhaddn-i Eyybnin biyografisiyle ilgili pek ok eser kaleme alnd. Bunlar arasnda bn Eb Tayyin zamanmza intikal etmeyen Kenzl-muvaidn f sreti eliddni, mdddin el-sfahnnin elFetul-uss fil-fetil-udssi ile Baheddin bn edddn en-Nevdirs-sulniyye filmesinil-Ysufiyyesi saylabilir. Bedreddin bn Kd hbe ed-Drr-emn f sreti Nriddn adyla bir eser yazd. VI. (XII.) yzylda Suriyede bn Mnkzn telif ettii Kitbl-tibr ile slm tarihinde otobiyografi trnde ilk eser ortaya kt. Eyybler devrinde Suriyede eitli hnedanlara dair eserler kaleme alnd. Veld bir mellif olan mdddin el-sfahnnin esas almalar Zeng ve Eyyb hnedanlarna dairdir. Onun el-Berumsi, Eb me el-Makdisnin Nreddin Zeng ve Selhaddn-i Eyybnin hayatyla ilgili Kitbr-Ravateyn f abrid-devleteyni ve kendi kitabna yazd zeyli, bn Nazfin et-TrulManr adl eseri bu alanda yaplm en nemli almalardr. bn Vsln Mferricl-krb f abri Ben Eyybu da Atabegler dneminden balayarak Memlk hkimiyetinin ilk yllarna kadar gelen ayrntl bir almadr. Suriyede bu devirde tarihilik, biyografi trndeki almalardan ziyade siyasal olaylara ynelmekle birlikte biyografiye dair baz nemli eserlerin yazld da bilinmektedir. mdddin el-sfahnnin kendi dnemine kadar slm dnyasndaki airlerin

biyografisini ieren ardetl-ar ve cerdetl-ar bunlarn banda gelir. bn Eb Usaybiann Uynl-enb f abatil-ebbs Eskialardan kendi zamanna kadar gelir. Eyybler ve Memlkler dneminin ilk yllarnda Suriye ve el-Cezre blgesinin topografyas, tarihi, kltr, ekonomik ve sosyal yapsyla ilgili bir ansiklopedi niteliinde olan zzeddin bn edddn elAlul-are f ikri meri-m vel-Cezre adl eseri de burada zikredilmelidir. Msr ve Suriyede Memlk hkimiyetinin balamasyla birlikte tarihilik yeni bir dneme girdi, bu alanda ok sayda eser telif edildi. Ancak yeni trler ortaya kmakla beraber eserlerin birou birbirinin tekrar ve zeti niteliindedir. Daha nce telif edilenlere gre ok ayrntl, hatta bazan gnlk eklinde kaleme alnmalar bu eserlerde grlen ortak bir zelliktir. slmn ilk devrinde tarihilikte titizlikle uygulanan isnad sistemi artk terkedildi. Memlkler dneminde Makrz dnda tarihilik siyasal olaylar ve biyografi zerinde younlat. Memlklerde saltanat deiimlerinin olduka kanl gemesi siyas tarihilik bakmndan nemli bir malzeme tekil etti ve iktidar mcadeleleri ayrntl biimde kaydedildi. Blgenin uzun yllar sonra tek bir devletin hkimiyetinde istikrar kazanmas ilmin ve medreselerin geliimine imkn saladndan ulemnn biyografilerine dair birok eser kaleme alnd. Msr ve Suriyede iktidar, idareyi ellerinde bulunduran Memlkler ile toplumun din ve fikr liderliini stlenen ulem arasnda paylalm olduundan telif edilen eserler bu iki tabakayla ilgilidir. Memlkler devrinde tarihler genellikle yllara gre telif ediliyor, olaylar aylk veya gnlk olarak yazlyordu. Bunlar her yln banda halife, sultan, ileri gelen devlet grevlileri ve kadlarn yan sra dier slm devletlerinin hkmdarlarn zikrederek balar. Ardndan o yl meydana gelen olaylar anlatlr, vefat eden nemli ahsiyetlerin ksa biyografileri verilir. Eyybler devrinde ortaya kan bu usul Memlkler dnemi boyunca devam etti. Bunun Memlklerde iki istisnas emseddin bn Tolun ile bn ystr. emseddin bn Tolun siyas tarihe ayrd Mfkehetl-illnda vefeyta yer vermedi ve bunun iin ayr kitaplar telif etti. bn ys Bediuz-zhrda olaylarn arasnda ksaca vefeyt da zikretti. Memlkler devrinde yazlan tarihlerde ok eitli slplarn kullanld dikkati ekmektedir. Syt gibi baz tarihiler eserlerini halifelere gre dzenledi. bn Tarberd her sultan bir blm halinde ele ald ve yl yl inceledi. Sultanlarn biyografisi lm yllarnda, vefeyt da her yln sonunda kaydedildi. bnd-Devdr eserinin her cildini bir devlete tahsis etti. Nveyr, ansiklopedik almasnda coraf bir ayrma giderek devletleri kurulduklar blgelere gre ele ald. Ebl-Fazl bn-hne, Nzhetn-nevr adl eserinde tarihin ilklerini sz konusu ettii evil blmnden sonra slm tarihini yzyllar halinde dokuz blme ayrd. Bu dnemde Msrda tarih ilmiyle uraanlar divan ktipleri, ulem ve memlklerin ocuklaryla torunlardr (evldn-ns). bn Tarberd, Baybars el-Mansr, bnd-Devdr, Mooltay b. Kl, Safed ve bn Dokmak gibi mellifler evldn-nsa mensuptur. Bunlar babalarnn madd imknlarn kullandlar ve ok deerli eserler ortaya koydular. Memlk dnemindeki tarihiler genellikle Msr ve Suriye ile ilgilendiler, zaman zaman Hicaz ve Habe tarihiyle de megul oldular. Msr ve Suriyede Memlkler devrinde pek ok umumi tarih kaleme alnd. Bunlarn byk ksm melliflerin yaad dnemler hari birbirinin tekrar ve muhtasar niteliindedir. Ancak bunlar gnmze ulamayan eserlerden de pek ok alnt iermektedir. Msrda Baybars el-Mansrnin Zbdetl-fikre f tril-hicresi, Nveyrnin ansiklopedik eseri Nihyetl-ereb f fnniledebin son ksm, evldn-nstan ilk mellif olan bnd-Devdrnin Kenzd-drer ve cmiul-ureri, Nsrddin bnl-Furtn Trud-dvel vel-mlk, bn Dokmakn

Nzhetl-enm f tril-slm, Makrznin el-Muaffal-kebri, Hatb el-Cevhernin Nzhetnnfs vel-ebdn f tevriz-zamn, bn Haldnun Kitbl-beri Msrda kaleme alnan genel tarihlerden bazlardr. Bu dnemde Suriyede de umumi tarihler telif edildi. Bunlar arasnda Muhammed b. brhim el-Cezernin bol miktarda biyografi ieren avdiz-zamn ve enbh ve vefeytl-ekbir vel-ayn (Trul-Cezer), Zehebnin biyografilerle zenginletirilmi Trul-slm, bn kir el-Ktbnin Uynt-tevri, Ebl-Fidnn el-Mutaar f abrilbeeri, bn Kesrin el-Bidye ven-nihyesi, Aynnin dl-cmn f tri ehliz-zamn ile Takyyddin bn Kd hbenin Tri (e-eyl) bulunmaktadr. Memlkler dneminde bir blgeye, zamana veya hnedana tahsis edilen almalar nemli yer tutar. Bunlar arasnda Baybars el-Mansrnin manzum et-Tufetl-mlkiyye fid-devletit-Trkiyyesi, Ynnnin vefeyt da ieren eyl Mirtiz-zamn, bn Habb el-Halebnin kuruluundan kendi dnemine kadar Memlk Devleti tarihini ele alan Drretl-eslk f devletil-Etrk, Muhammed bn Sasrnn ed-Drretl-mue fid-devleti-hiriyyesi, Makrznin Eyyb ve Memlk tarihini ieren Kitbs-Slk f marifeti dvelil-mlk ile Ftm tarihini anlatan ttil-unef biabril-eimmetil-Fmiyynel-ulefs, bn Tarberdnin en-Ncm-hire f mlki Mr vel-hiresi, Sytnin snl-muara f tri Mr vel-hiresi, emseddin bn Tolunun Mfkehetl-illn f avdiiz-zamn ile bn ysn Bediuz-zhr f veiid-dhru zikredilmelidir. Ayn devirde Memlk sultanlarnn hayatna dair yaplan almalar iinde I. Baybars nemli yer tutar. bn Abdzzhirin er-Ravz-zhir f sretil-Meliki-hiri ile zzeddin bn edddn Trul-Meliki-hiri bu eserlerin nemlileridir. bn Abdzzhir ilk dnem Memlk sultanlarnn hayatyla alkal iki eser daha kaleme ald. Bunlar Kalavun devriyle ilgili Terfl-eyym vel-ur f sretil-Melikil-Manr ile el-Melikl-Eref Hall dnemi hakknda el-Elfl-afiyye mines-sretis-sulniyye el-Erefiyyedir. bn Habb el-Halebnin Kalavun ve oullarnn zamann ele ald Tekiretn-nebh f eyymil-Manr ve benhi, Bedreddin elAynnin es-Seyfl-mhenned f sretil-Melikil-Meyyed ve er-Ravz-zhir f sreti Melikihiri ile ehbeddin bn Arabahn Sultan akmakn hayatna dair et-Telf-hir f sreti (iyemi)l- Meliki-hiri bu trn en iyi rnekleridir. Daha nceki dnemlerde ehir tarihlerinde grlen eitlilik Memlkler devrinde azald. Devletin siyas merkezi Kahirenin dnda sadece Mekke, Medine, Dmak ve Kuds gibi ehirlerle ilgili eserler kaleme alnd. Bu da zellikle Suriyede Seluklular, Zengler ve Eyybler devrindeki siyas paralanmln ortadan kalkmas ve merkez bir devletin kurulmasyla aklanabilir. Din nemi sebebiyle pek ok almaya konu olan Kudsle ilgili en nemli eser Ebl-Ymn el-Uleymnin elnsl-cell bi-tril-uds vel-allidir. bnl-Mibred, Tru-liiyyeyi yazd gibi Dmak medreseleri, hanlar, arlaryla ilgili pek ok eser telif etti. Nuaym, Dmak medreselerine dair ed-Dris f tril-medris adl bir eser kaleme ald. Kahire siyasal nemi sebebiyle tarihilerin ilgisine mazhar oldu. Bahr Memlkleri tarihilerinden bn Abdzzhir er-Ravatlbehiyyetz-zhire f ail-Muizziyyetil-hireyi telif etti. Ayn dnemin ikinci htat mellifi l-mteaffil adl eseriyle bnl-Mtevvec ez-Zbeyrdir. Msr tarihiliinin zirveye ulat XV. yzylda htat tarz eserlerin en mkemmelleri yazld. bn Dokmakn sadece bir ksm gnmze ulaan el-ntir li-vsati idil-emr, Evhadnin Kahire topografyas hakknda zamanmza intikal etmeyen eseriyle bu eserden geni alntlar yapan Makrznin el-a bunlarn

banda gelir. Bu devirde kaleme alnan vefeyt kitaplar daha nceki dnemlere gre azald. Memlklerin ilk devrinde alfabetik yazlan vefeyt kitaplarnn yllk olarak yazlmaya baland grlmektedir. Yanllkla bnl-Fuvatye nisbet edilen anonim el-avdil-cmia vet-tecribn-nfia filmietis-sbia adl eserle Irakta balayan yzyllara gre tarih yazma usul Memlkler devrinde Msrda olduka yaygnlat. Bu ekoln Msrda ilk temsilcisi olan bn Hacer el-Askaln edDrerl-kmine f aynil-mieti-minede byle bir usul uygulad. Talebesi Sehv eavl-lmi f ulemil-arnit-tside bu usul devam ettirdi. Bu uygulama Arap blgelerinde Osmanl dnemi boyunca srd ve Necmeddin el-Gazz ekoln takipisi oldu. Memlkler devrinde tabaka usulne gre vefeyt kitaplar yazlmaya devam edildi. bn Hacer el-Askalnnin Refuliri ve Zehebnin Siyer almin-nbels bu usulle yazld. Bunun dnda telif edilen vefeyt kitaplar da bulunmaktadr. bnl-Mlakkn, el-dl-mheb adl eserinde fi limlerini en st derecede olanlar, daha aa derecede bulunanlar ve adalar olmak zere tabakaya ayrd. Memlkler devrinde bu tarz eserlerin ilki, trnn en gzel rneklerinden saylan bn Halliknn Vefeytl-ayn ve enb ebniz-zamndr. Mellif, kendi dnemine kadar slm dnyasnda her alanda ne kan ahsiyetleri alfabetik sra ile kaydetti. Dmakl hristiyan mellifi bns-Suk bu esere Tl Kitbi Vefeytil-ayn adyla 725 (1325) ylna kadar gelen bir zeyil yazd. bn kir el-Ktbnin Fevtl-Vefeyt da bn Halliknn zeyillerindendir. Zehebnin biyografi kitaplar arasnda hakl bir hret kazanan Siyer almin-nbels, Safednin alannn en kapsaml eserlerinden el-Vf bil-vefeyt ile adalarnn biyografilerini ieren Aynl-ar ve avnn-nar, Nektl-himyn f nketil-umyn, Sbknin abat-fiiyyetil-kbrs, bn Hacer el-Askalnnin adalarnn biyografilerini ieren nbl-umr bi-ebnil-umru, bn Tarberdnin Safednin el-Vf bil-vefeytna zeyil olarak yazd el-Menhel-f velmstevf badel-Vfsi zikredilmesi gereken dier eserlerdir. Memlkler devrinde telif edilen siyer ve megz ile sahbe ve evliyann biyografilerine dair kitaplarn ilki bn Seyyidnnsn Uynl-eer f fnnil-mez ve-emil ves-siyer adl almasdr. Mellif bu eserinde Resl-i Ekremin hayatyla ilgili baka kaynaklarda yer almayan malzemeler sunar. Moultay b. Kln gnmze ulamayan siyerle ilgili ez-Zehrl-bsimin muhtasar el-re il sretil-Muaf ve ri men badeh minel-ulef zamanmza intikal etti. bn Habb el-Halebnin en-Necm-b f erefil-menb ile el-Mutef min sretil-Muafs, Makrznin mtul-esm bim lir-resl minel-ebni vel-avl vel-afede vel-met, bn Hacer el-Askalnnin el-be f temyzi-abesi bu alanda telif edilen kitaplardan bazlardr. Memlkler devrinde kaleme alnan eserlerin ok kapsaml olmasndan dolay bunlar iin muhtasarlar, ayrca zeyiller yazld. Birzlnin el-Mutef fit-tri Eb menin eserlerine bir zeyildir. Zehebnin Trul-slmnn muhtasar olan el-ber f aberi men aber, Zeynddin bnlVerdnin Ebl-Fidnn tarihine zeyil olarak kaleme ald Tetimmetl-Mutaar f abril-beer, Ebl-Veld bn-hnenin muhtasar slm tarihi Ravl-menzir f ilmil-evil vel-evir ve Sytnin Trul-ulefs bunlarn bata gelen rnekleridir. Memlk tarih yazmnda en nemli gelimelerden biri de yangnlar, depremler, ktlk ve pahallk gibi olaylar hakknda eserlerin kaleme alnmasdr. bnl-Verdnin 740taki (1339) Dmak yangnna dair afvr-ra f vafil-ar, Muhammed b. Ksm en-Nveyrnin Hallarn 767de (1365) skenderiyeye yaptklar saldryla ilgili el-lmm bil-ilm, Ebs-Saf ed-Dmaknin veba ile alkal eseri, Makrznin kendi dnemine kadar Msrda ortaya kan ktlk ve bunun blgede yol at skntlardan bahseden

etl-mme bi-kefil-umme adl kitab ile bn Znbln Yavuz Sultan Selim ile Kansu Gavri arasndaki arpmalara dair kitab bu tr eserlerdendir. Msrda Nveyrnin Nihyetl-ereb adl kitabyla balayan ansiklopedik tarzdaki eserlerin en iyi rneklerinden biri bn Fazlullah elmernin Meslikl-ebr f memlikil-emrdr. VI. (XII.) yzylda Msrda balayan, ktiplere yazmalar konusunda yol gstermeyi amalayan ve devlet tekilt hakknda geni bilgi veren kitaplar Memlk dneminde de yazlmaya devam etti. Bunlarn ilki bn Fazlullah el-mernin et-Tarf bil-mualai-erfidir. Kalkaend, eseri genileterek alannda en kapsaml bavuru kayna olan ubul-a f natil-iny telif etti. Bu dnemde tarih metodolojisi ve tarih felsefesine dair Sehvnin el-ln bit-tevb limen emme ehlet-tri, bn Haldnun Kitblbere yazd mukaddimeyle Sytnin e-emr f ilmit-tr adl eseri nemlidir. Suriye ve Msrn Osmanllar tarafndan ele geirilmesiyle birlikte blgede tarihilik yeni bir dneme girdi. Suriye ve zellikle Msrn devlet merkezi olmaktan karak bir eyalet merkezi konumuna dmesi tarihiliin bir baka aamaya gemesine yol at. Baehrin Kahireden stanbula intikaliyle tarihiliin ekseni de stanbula kayd. O dnemdeki iletiim imknlarna gre merkezden uzak evrelerin olaylardan haber almas olduka gt. Ayrca tarihiler eserlerini genellikle sultanlara sunup bunun karlnda baz inmlar aldklarndan baehrin deimesi tarihilikle ilgili tevikleri ortadan kaldrd. Buna ramen Msr, Suriye ve Lbnanda blgesel anlamda tarihilik ksa bir duraklamann ardndan tekrar gelimeye balad. Msrda Memlkler dneminde tarihilikte grlen eitlilik azald. Memlklerin son yllarnn en nemli kayna olan bn ysn Bediuz-zhr f veiid-dhru Kahirede Osmanl ynetiminin ilk yllarn ayrntl biimde anlatr. Msrda bn ys dnda XVI. yzyl boyunca yeni bir kronik yazlmad. XVII. yzylda nemli tarihiler ortaya kt. Burada dikkati eken bir husus, ilk dnem tarihilerinde grlen Osmanllara kar olumsuz yaklamn deimeye balamas ve ynetime artk olumlu baklmasdr. Muhammed b. Abdlmut el-shknin 1033 (1623) ylnda sona eren Leif abril-vel f men taarrafe f Mr min erbbid-dvel adl eserinde Osmanl hnedann ve kendi dnemine kadar Msr tarihini ele alr. Bu yzylda blgede Memlk sultannn yerini Osmanllar tarafndan tayin edilen paalarn almasyla sultan-paa tarz eserler telif edilmeye baland. Bu tr eserlerde paalarn uygulamalarnn yan sra kiilikleri ve ulemya kar tutumlar tartlrd. Msrda XVII. yzyln en nemli tarihisi bn Ebs-Srr el-Bekrdir. Tarihin her alannda eser yazan Bekr Uynl-abr ve nzhetl-ebr, Nzhetl-ebr ve cheynetl-abr gibi kendi dnemine kadar gelen umumi tarihlerinin yan sra el-Mineur-ramniyye fid-devletil-Omniyye ile Feyl-mennn f ikri devleti li Omn ve Drerl-emn f ali menbai li Omn gibi eserleri kaleme ald. bn Ebs-Srr el-Bekr, er-Ravatz-zehiyye f vlti Mr vel-hirel-Muizziyye ile Msrn Osmanllar tarafndan zaptndan 1628 ylna kadar gelen et-Tufetl-behiyye f temellki li Omn ed-diyrel-Mriyye ve sadece bir olaya hasredilmi Tefrcl-krbe li-defi-ulbe adl eserleriyle deta Memlk tarihiliini XVII. yzylda devam ettirmitir. Osmanl dneminde Msrda Arapa tarih yazm XVIII. yzylda zirveye ulat. Bu eserleri mellifleri ve slplar asndan iki kategoride incelemek mmkndr. Bunlar ulem ve ktipler tarafndan fasih Arapa ile kaleme alnan kroniklerle askerler tarafndan telif edilen, ammce unsurlarn yer ald popler tarihlerdir. Ulemnn telif ettii eserler arasnda XVIII. yzyln balarnda yaad bilinen ve daha ziyade bnl-Vekl diye mehur olan Ysuf el-Mellevnnin

Tufetl-abb bi-men meleke Mr minel-mlk ven-nvvb Msr tarihini 923ten (1517) 1719 ylna kadar ele alr. Yine Ahmed eleb b. Abdlgan el-Hanefnin Evaul-irt f men tevell Mril-hire minel-vzer vel-bt adl eseri Msr tarihini Osmanl dneminin bandan 1150 (1737) ylna kadar getirir. Mellevn ve eleb eserlerinde siyas tarihin yan sra Osmanl Msrnn ekonomik, sosyal ve kltrel ynlerine dair geni mlmat sunar. Bu yzylda telif edilen ve Demrd kronikleri olarak bilinen almalar ise askerler tarafndan kaleme alnan eserler grubuna girer. Bunlarda Msrda ve zellikle Kahirede meydana gelen hadiseler bunlara ahit olanlar tarafndan ayrntl biimde anlatlr. Mustafa b. brhim el-Meddh el-Knal, Mecm laf yetemil al vei Mril-hire adl Msr tarihini 1739 ylna kadar getirir. Demrd grubu ierisindeki eserlerden en nemlisi, bu gruba adn veren Ahmed Demrd Kethd Azebnn Msr tarihinin en gvenilir kaynaklarndan olan ed-Drretl-mune f abrilKinnesidir. Osmanl dneminde Msr tarihi asndan dier nemli bir eser XIX. yzyl balarnda Abdurrahman el-Cebertnin telif ettii eserdir. Cebert Acibl-r f tercim vel-abrnda 1688-1821 yllarn ele alr. Eser siyasal olaylarn yannda mehur kiilerin biyografilerini de ierir. Msrl tarihi Rifa et-Tahtv de XIX. yzylda Msr tarihiyle alkal pek ok eser kaleme ald. Msrla karlatrldnda Osmanl dneminde Suriyede tarihilik daha zayf grnmektedir. Bunun en nemli sebebi, Kahirenin blgenin tek kltr merkezi olmasna karlk Suriyede byle bir merkezin bulunmamasdr. Osmanl ynetiminin Suriyedeki ilk yllarnda Memlk dneminin bir devam olan emseddin bn Tolunun eserleri dnda bir kronik grlmez. Msrda olduu gibi Suriyede de XVII. yzylda gelimeye balayan tarihilik XVIII. yzylda zenginleti. Msrn aksine mellifler genellikle ulemya mensuptur; ancak halktan baz kiiler de balarndan geen olaylarla ilgili eserler yazmtr. lenen konular siyas hadiselerin dnda blgesel olaylar, eitli gruplarn g mcadelesi, ulem, tasavvuf zmrelerle yan ve erafn hayatdr. emseddin bn Tolun, Memlk dneminin sonu ile Osmanl dnemi balar iin en gvenli kaynaktr. Onun en nemli almas, 1479-1520 yllar arasnda Suriye tarihini ele alan Mfkehetl-illn f avdiizzamndr. Bu eser Osmanl idaresinin Suriyedeki ilk yllar iin bir kaynak niteliindedir. emseddin bn Tolun ehir tarihi alannda nemli iki alma yapmtr. Bunlardan biri elalidl-cevheriyye f tri-liiyye, dieri Dmakn kylerinden Mizze ile alkal elMeazze f m le fil-Mizzedir. emseddin bn Tolun, el-Flkl-men f avli Muammed b. oln adl eseriyle, bn Mnkzla balayan ve Memlkler dneminde bn Haldnun et-Tarf bibni aldnu ile devam eden otobiyografi yazma geleneinin bu dnemdeki son temsilcilerindendir. Memlkler devrinde ok yaygn olan biyografi yazma gelenei Osmanllar zamannda Msrda kaybolmu grnmekle birlikte Suriyede bu hususta nemli rnler ortaya konmutur. Radyyddin bnl-Hanbelnin Drrl-abeb f tri ayni alebi XVI. yzyln ilk vefeyt kitaplarndandr. Dmakl lim Necmeddin el-Gazznin el-Kevkibs-sire bi-menbi aynil-mietil-ire adl eseri bn Hacer ile Sehv geleneine gre yzyllk olarak telif edildi. Gazz el-Kevkibssireye zeyil eklinde kaleme ald, Lufs-semer ve af-emer min tercimi ayniabatil-l minel-arnil-d aer adl bir eser daha yazd. Ayn dnemde Dmakl dier bir tarihi olan Brn Terciml-ayn min ebniz-zamn adl eserinde adalarnn biyografilerini ele ald. Bu yzylda biyografi alannda telif edilen dier nemli bir eser bnl-mdn eerteheb f abri men ehebdir. Eserde hicretin ilk ylndan balayarak 1000 (1592) ylna kadar yaayan mehurlarn biyografisine yer verilir. XVII. yzylda Suriyede kaleme alnan en nemli

biyografi kitab Muhammed Emn el-Muhibbnin ulatl-eer f aynil-arnil-d aeridir. Onun el-Alm adl, 6000den fazla biyografi ieren byk eserinin bir ksm gnmze ulamtr. Yine bir Dmakl lim olan Muhammed Hall el-Murdnin Silkd-drer f aynil-arni-n aer adl vefeyt kitab Osmanl dneminde Suriyede telif edilen nemli bir eserdir. XVII. yzyln sonu ile XVIII. yzyln balarnda Dmakta yaayan Abdlgan b. smil en-Nablus, el-aa vel-mecz fir-rile il bildi-m ve Mr vel-icz adl eserinde Osmanllar dneminde Arap blgelerinin sosyal yapsna k tutar. XVIII. yzylla birlikte Dmakta yevmiyyt trnde eserler telif edildi. bn Kennn el-avdil-yevmiyye min tri ihd aer ve elf ve miede, 1699-1740 yllar arasnda Dmaktaki hadiseleri ele alrken ulemya da yer verir. bn Kennnn bu eseri, Dmakl bir berber olan Ahmed el-Bdeyr el-Hallk tarafndan yazlan ve 1740-1762 yllarnda Dmakta geen olaylar anlatan avdi Dma el-yevmiyye adl almas ile devam ettirildi. Bu arada Ortodoks bir din adam olan Mihail Bureyk, 1720-1782 yllar arasnda Dmak tarihine dair Tru-m adl bir eser kaleme ald. Bureyk eserinde ilk defa Avrupadaki olaylara da yer verdi. Hasan Aa el-Abdin 17711826 yllarn ieren avdi bildi-m adl eseri de burada zikredilmelidir. Bildamn (Suriye) bir paras olmakla birlikte siyas ve idar ynden bamsz saylan Lbnanda zellikle din adamlar ve brokratlar tarafndan pek ok eser yazld. Patrik stifan edDveyh Trul-ezminesinde Suriye tarihini Hallardan XVII. yzyl sonlarna kadar ele ald. Eser zellikle XVI ve XVII. yzyl Lbnan tarihi asndan byk nem tar. Hanniye el-Mneyyir, ed-Drrl-merf f tri-f adl kitabnda f blgesinin ihbler dnemindeki durumunu anlatt. XIX. yzyln ilk yarsnn en nemli tarihisi Ahmed Haydar e-ihb, urerl-isn f abriz-zamn adyla hicretten 1827 ylna kadar gelen bir Lbnan tarihi yazd. Ayn yzylda Tanns e-idykn Abrl-ayn f Cebeli Lbnn da blge tarihi asndan mhimdir. Lbnanl bir Katolik olan Nikola et-Trk, II. Beir tarafndan Franszlarn Msr igaline dair bilgi vermek zere Msra gnderildi; gzlemlerini ikr temellki cumhril-Franseviyye el-arilMriyye ve-miyyede kaleme ald. Msrda nemli bir gelenei olan htat tarz eserler XIX ve XX. yzyllarda tekrar ortaya kt. Ali Paa Mbrek, Makrznin usuln takip ederek Msr topografyas hakknda el-atTevfyyetl-cedde li-Mril-hire adl mufassal eseri telif ederken Muhammed Krd Ali a-m yazd. Son yllarda Ekrem Hasan el-Uleb, au Dma: Dirse triyye mile al me elf m min sene 400 att sene 1400 adl eseriyle bu gelenei srdrd. Osmanllar dneminde Murd ile Suriyede sona eren, yzyla gre vefeyt kitab telif etme usul hl devam etmektedir. Mut Hfz ve Nizr Abazann Ulem Dma ve aynh fil-arni-n aer el-hicrsi, Ahmed b. Numn el-lsnin ed-Drrl-mnteir f riclil-arni-n aer veli aeri, Hall Merdem Bekin Aynl-arni-li aer fil-fikr ves-siyse vel-ictim, Muhammed Ceml e-attnin Ayn Dma fil-arni-li aer ve nfil-arnir-rbi aer min 1201-1350 h.si ve Muhammed Abdllatf Slih Ferfrun Alm Dma fil-arnirrbi aer el-hicrsi bu gelenein son rnekleridir. Yakn dnemde blgede telif edilen biyografik eserler arasnda Hayreddin ez-Ziriklnin el-Alm, mer Rz Kehhlenin Mucemlmellifni ile bunlarn zeyilleri ve yine Kehhlenin Almn-nis adl eseri saylabilir. Msrda bu gelenein rnleri, Ahmed Teymr Paann Tercim aynil-arni-li aer ve evilil-arnir-rbi aer ve Enver el-Cndnin Alml-arnir-rbi aer el-hicr adl

eserleridir. Lbnanda Nicola Ziydenin Alm Arab mudin: minel-arneyn e-min aer vet-tsi aer, Filistinde Muhammed mer Hamdenin Alm Filisn ve dil Mennn Alm Filisn f eviril-ahdil-Omn adl eserleri de burada zikredilmelidir. Msrda modern dnemde zellikle Msr tarihi alannda yetien pek ok tarihi nemli eserler ortaya koydu. slm tarihiyle alkal olarak Muhammed Mustafa Ziyde, Sad Abdlfetth r, Mahmd Rzk Selm, Ksm Abduh Ksm, Hasan brhim Hasan, Abdlmnim Mcid, Cemleddin e-eyyl, Muhammed Muhammed Emn ve Eymen Fud Seyyid; Osmanl tarihiyle ilgili olarak Muhammed Ens, Abdlazz e-innv, Ahmed zzet Abdlkerm, Abdrrahm Abdrrahman Abdrrahm, Abdlvehhb Bekir, Leyl Abdllatf Ahmed, Muhammed Aff, Seyyid Muhammed esSeyyid ve Nelly Hanna saylabilir. Suriyede Selhaddin el-Mneccid, Sm ed-Dehhn, Leyl esSabb, Sheyl Zekkr ve Abdlkerm Rfik; Filistin ve zellikle Kuds tarihiyle ilgili eserleriyle Kmil Ceml el-Asel ve Mustafa Murd Debb; Lbnanda Nicola Ziyde, Esed Rstem, Hasan Ali Hallk, Kemal Salb ve mer Abdsselm et-Tedmr tarih alannda yetien nemli ahsiyetlerdendir.

BBLYOGRAFYA

Selhaddin el-Mneccid, el-Merrined-Dmayyn ve ruhm minel-arnis-liil-hicr il nihyetil-arnil-ir, Kahire 1956; Cemleddin e-eyyl, et-Tr vel-merrin f Mr fil-arnit-tsi aer, Kahire 1958; Muhammed Ens, Medresett-tril-Mr fil-arilOmn, Kahire 1962; Historians of the Middle East (ed. B. Lewis - P. M. Holt), London 1964; Cl. Cahen, Introduction to the History of the Middle East, Los Angeles 1965; C. E. Farah, The Dhayl in Medieval Arabic Historiography, New Haven 1967; Political and Social Change in Modern Egypt (ed. P. M. Holt), London 1968; F. Rosenthal, A History of Muslim Historiography, Leiden 1968; U. Haarmann, Quellenstudien zur frhen Mamlukenzeit, Freiburg 1969; D. P. Little, An Introduction to Mamluk Historiography, Wiesbaden 1970; a.mlf., History and Historiography of the Mamluks, London 1986; a.mlf., Historiography of the Ayyubid and Mamluk Epochs, The Cambridge History of Egypt (ed. C. F. Petry), Cambridge 1998, I, 412-444; Medieval Historical Writing in the Christian and Islamic Worlds (ed. D. Morgan), London 1982; mer Ms B, el-Edebl-Arab filaril-Memlk vel-aril-Omn, Dmak 1402-1403/1982-83, I-II; mer Ferruh, Meliml-edebil-Arab fil-aril-ad, Beyrut 1985, I-II; a.mlf., Trul-edebil-Arab, Beyrut 1989, III; P. Auchterlonie, Arabic Biographical Dictionaries: A Summary Guide and Bibliography, Durham 1987; kir Mustafa, Trul-Arab vel-merrin, Beyrut 1990, I-IV; Eighteenth Century Egypt: The Arabic Manuscript Sources (ed. D. Crecelius), Claremont 1990; J. Berkey, Transmission of Knowledge in Medieval Cairo, Princeton 1992; M. Chamberlain, Knowledge and Social Practice in Medieval Damascus: 1190-1350, Cambridge 1994; Wadad alQadi, Biographical Dictionaries: Inner Structure and Cultural Significance, The Book in the Islamic World: The Written Word and Communication in the Middle East (ed. G. N. Atiyeh), Albany 1995, s. 93-122; Ramazan een, Mslmanlarda Tarih-Corafya Yazcl, stanbul 1998; L. Guo, Early Mamluk Syrian Historiography: Al-Ynn Dhayl Mirt al-zaman, Leiden 1998, I, 1-96; O. Weintritt, Concept of History as Reflected in Arabic Historiographical Writing in Ottoman Syria and Egypt

(1517-1700), The Mamluks in Egyptian Politics and Society (ed. T. Philipp - U. Haarmann), Cambridge 1998, s. 188-195; a.mlf., Arabische Geschichtsschreibung in den arabischen Provinzen des Osmanischen Reiches (16.-18. Jahrhundert), Hamburg 2008; Interpreting the Self: Autobiography in the Arabic Literary Tradition (ed. Dwight F. Reynolds), Berkeley 2001; The Historiography of Islamic Egypt: 950-1800 (ed. H. Kennedy), Leiden 2001; Chase F. Robinson, Islamic Historiography, Cambridge 2003; R. Stephen Humphreys, slam Tarih Metodolojisi -Bir Sosyal Tarih Uygulamas(trc. Murtaza Bedir - Fuat Aydn), stanbul 2004; a.mlf., Tar, EI (ng.), X, 271-280; R. Irwin, Mamluk History and Historians, Arabic Literature in the Post Classical Period (ed. R. Allen - D. S. Richards), Cambridge 2006, s. 159-170; M. Winter, Historiography in Arabic during the Ottoman Period, a.e., s. 171-188; Tarif Khalidi, Islamic Biographical Dictionaries: A Preliminary Assessment, MW, LXIII/1 (1973), s. 53-65; Samira Kortantamer, Memlk Tarihiliine Genel Bir Bak, TD, I (1983), s. 31-35; B. Hamad, History and Biography, Arabica, XLV, Leiden 1998, s. 215-232; Muhammad Sabri al-Dali, Ottoman Historical Research in Egypt since 1936, Asian Research Trends, XI, Tokyo 2001, s. 15-42; Avner Ben-Zaken, Recent Currents in the Study of Ottoman-Egyptian Historiography with Remarks about the Role of the History of Natural Philosophy and Science, JSS, XLIX/2 (2004), s. 303-328; Muhammad Afifi, The Development of Ottoman Studies in Egypt, Asian Research Trends (new series), III, Tokyo 2008, s. 71-80; J. Bray, Literature Approaches to Medieval and Early Modern Arabic Biography, JRAS, XX/3 (2010), s. 237-253. Cengiz Tomar

Kuzey Afrika. Kuzey Afrikada tarih yazcl almalar Dou slm dnyasndan olduka sonra III. (IX.) yzyln ikinci yarsnda balamtr. drslerin ilk dneminde, frkyede hkm sren Alebler ve Ftmlerin Kuzey Afrikada hkim olduklar devirde yazlan ilk tarih kitaplar gnmze ulamamtr (EI Suppl. [ng.], s. 800). Blgeyle ilgili bugne kadar gelen ilk tarih kitab, bn Sellm el-bznin (. 273/886dan sonra) Kuzey Afrika bz tarihi hakknda yazd Kitb fhi bedlslm adl eseridir. IV. (X.) yzyln ortalarnda Endlsl Muhammed b. Ysuf el-Verrkn Tru fryye adyla bir eser kaleme ald grlmektedir. Ardndan blgede metot bakmndan genellikle Dou slm dnyasndaki tarih almalarna paralel almalar yaplmtr. Genel Tarihler ve Blge Tarihleri. Kuzey Afrika tarihileri almalarn genellikle ait olduklar corafya ve mslmanlarn fethinden sonraki dnemle snrl tutmu, bazlar Endls de blgeden sayp eserlerinde Endls tarihine yer vermi, yaadklar corafyann slm ncesi tarihiyle hemen hemen hi ilgilenmemitir (a.g.e., s. 800). Kuzey Afrikada blge tarihi almalarnn IV. (X.) yzyln sonlarnda balad grlmektedir. Dolaysyla Marib tarihinin IV-V. (X-XI.) yzyllar aras, esas olarak Dou tarihileriyle bn Hayyn gibi Endls tarihilerinin eserlerinde ele alnmtr. Kuzey Afrikada bilinen ilk blge tarihi Rakk el-Kayrevnnin (. 425/1034ten sonra) Tru fryye vel-Maribidir. Eserin gnmze ulaan ksm, Kuzey Afrikann fethinden (62/681) Aleblerden Abdullah b. brhimin tahta kna (196/812) kadar gelmekte olup frkye

blgesi, Kayrevanda kurulan devletler ve Ftmlerin Kuzey Afrikadaki hkimiyetine dair nemli bir kaynaktr. Kitabnda Endls tarihine de yer verenlerden bn Hammd el-Burnus es-Sebtnin Kitbl-Mutebis f abril-Marib ve Fs vel-Endels adyla bir eser yazd bilinmektedir. bn zr ve bn Eb Zer gnmze ulamayan bu eserden iktibaslarda bulunmutur. Abdlvhid elMerrk ayn yolu izlemi, Marib ve Endls tarihinin ana kaynaklarndan saylan el-Mucib f teli abril-Maribinde blgenin fethinden 667 (1269) ylna kadar meydana gelen olaylar anlatmtr. bn zr de el-Beynl-murib f abri mlkil-Endels vel-Marib ismini tayan eserinde, Kuzey Afrika ve Endlsn fethinden itibaren blgenin Emevler ve Abbsler zamanndaki durumunu ve kendi dnemine kadar blgede hkm sren mslman hnedanlar ele almtr. zellikle Muvahhidler hakknda nemli bir kaynak olan eserde mellif eletirici ynyle dikkat ekmektedir (a.g.e., s. 803). Mernler tarihisi bn Eb Zer el-Fs, el-Ensl-muribinde drs hnedannn 172 (789) ylnda kuruluundan 726 (1326) ylna kadar geen sre zarfnda Maribde hkm sren baz devletleri anlatmaktadr. Eser genelde Marib, zelde Fas ehrinin tarihini ierir. Marib tarihi hakknda gnmze ulamayan baz kitaplardan nakiller yapan mellif tarihsel sreklilik dncesini ortaya koyan tarihilerden biri kabul edilmektedir (a.g.e., a.y.). Mehur tarihi bn Haldn, umumi tarih trndeki Kitbl-berinin iki cildini (VI ve VII) Kuzey Afrika tarihine ayrm, Marib tarihiyle ilgili ok deerli bilgiler vermitir. XI. (XVII.) yzyl tarihilerinden Ahmed b. Muhammed el-Makkarnin Nefu-b min unil-Endelsir-rab adl eseri Endls tarih yazm ve edebiyatnn bir antolojisi olarak deerlendirilebilir (EI [ng.], X, 285). Mellif Endlsn fethinden balatt olaylar son dneme kadar getirir; eser bu dnem iin az saydaki kaynaklardan biridir. bn Eb Dinr el-Kayrevnnin el-Mnis f abri fryye ve Tnis adl tarihinin temel konularn Kuzey Afrika ve Tunusun corafya ve topografyasyla mslmanlar tarafndan fethi, Ftmler, Zrler, Hafsler ve Osmanllarn Tunus hkimiyeti oluturur. Eb Abdullah Muhammed b. Muhammed el-Vezr el-Endels, el-ulels-sndsiyye filabrit-Tnisiyyesinde Aleblerden itibaren Tunus ve civarnda hkm sren devletlerin tarihini anlatr. Tunus Beyi Hseyin Paaya ayrd son blm olduka geni ve nemlidir. Ebl-Abbas esSelv, Kitbl-sti li-abri dvelil-Maribil-a adl kitabnda Fas tarihini slm fetihlerden kendi zamanna kadar bir btn halinde ele alm, zellikle Fasta hkm sren drsler, Murbtlar, Muvahhidler, Mernler, Sadler ve Filller hakknda geni bilgi vermitir. Bat kaynaklarndan faydalanan ilk Fas tarihisi olmasyla dikkat eken Selvnin alatl-mter finnesebil-Cafer adl eseri mensup olduu Nsr ailesi ile Temgrt Zviyesinin bir tarihidir. Mahmd Makd, Nzhetl-enr f acibit-tevr vel-abrnda blgeyi tanttktan sonra Hulef-yi Ridn, Emevler ve Abbslere dair bilgi aktarr. Ardndan Kuzey Afrika ve Endlste hkm sren devletlere yer verir. Osmanllarn Tunusu fethi, Daylar, Beyler, Murdler, Hseynler dnemi hakknda bilgi verir, sonunda Sefkus (Sfaks) ehrini geni biimde tantr. Fill tarihisi Ebl-Ksm ez-Zeyyn, et-Tercmnl-murib an dvelil-meri vel-marib adn verdii ve yaratltan itibaren kendi zamanna kadar getirdii genel tarihinde Kuzey Afrikada hkm sren drsler, Murbtlar, Muvahhidler, Mernler, Abdlvdler, Sadler ve Filller hakknda nemli bilgiler kaydeder. Tunusta Osmanl dnemi devlet adamlarndan bn Ebd-Dyfn tf ehliz-zamn bi-abri mlki Tnis ve ahdil-emn adl eseri bir Kuzey Afrika ve zellikle fetihten 1872 ylna kadar gelen bir Tunus tarihidir. Hseynler dnemi, mellifin uzun yllar alt Dvn- ndaki resm belgelere dayanlarak yazldndan orijinal bir kaynaktr. Eserin htime ksm Tunuslu mehur kiilerin ve ulemnn biyografisine ayrlmtr. zel Tarihler. Maribde yazlp gnmze ulaan ilk zel tarih kitab, Hric/bz tarihisi bn

Sellm el-bznin Kitb fhi bedl-slm adl eseridir. emmh Kitbs-Siyerinde onun bu kitabndan nemli nakiller yapmtr. bns-Sagr, Abrl-eimmetir-Rstemiyynde Rstemlerin 787-907 yllar arasndaki dnemini geni biimde anlatmtr. Daha sonraki bz tarihileri bu eserden ok yararlanmtr. Eb Zekeriyy el-Vercelnnin es-Sre ve abrleimmesi bzler ve Rstemlerle ilgili nemli kaynaklardandr. Eb Cafer bnl-Cezzrn Araplarn Tunusu fethiyle alkal Kitb Mez fryye adyla bir eser yazd bilinmektedir. Ftm badisi Kd Numn b. Muhammed el-Kayrevn, ftitud-dave (Risle f uhriddavetil-Ubeydiyyetil-Fmiyye) adl rislesinde ilk drt Ftm halifesinin biyografileri ve faaliyetleri hakknda nemli bilgiler vermitir. Eb Zekeriyy bns-Sayrafnin Murbtlarla ilgili bir blm gnmze ulaan el-Envrl-celiyye f abri devletil-Murbyye adl kitab bn Eb Zer ve bnl-Hatbin kaynaklar arasndadr. Eb Bekir b. Ali es-Sanhc Beyzak, Muvahhidlerin temel kaynaklarndan saylan Abrl-Mehd b. Tmert ve bidyet devletil-Muvaidninde, ayn zamanda sosyal durum, kabileler ve dnce hayatna dair nemli mlmat aktarmtr. bn Hammd es-Sanhcnin Kitbn-Nbeil-mutce f abri mlki anhce bi-fryye ve Bicyesinin gnmze sadece Ftmlere ait blm ulamtr. Kitapta Ftmlerin soyu ve dd-Lidnillha kadar (1160-1171) Ftm halifelerinin biyografileri yer almaktadr. Ayn mellifin Tru Mlkil-byye adl bir eseri de vardr. Mernler, Hafsler ve Abdlvdlerin hkm srd dnemde ok sayda hnedan tarihi yazlmtr. Mern himayesine snan Endlsl tarihi bnl-Ahmerin Ravatn-nisrn f abri Ben Merni ve Mern hkmdar ailesiyle dier devlet adamlarn anlatan 112 beyitlik bir urczesiyle erhi olan en-Nefatn-nisrniyye vel-lematl-Merniyyesi, bn Eb Zer el-Fsye nisbet edilen e-arets-seniyye f trid-devletil-Merniyye, bn Merzk el-Hatbin Sultan Ebl-Hasann hayatnn, asker, siyas ve mal durumun, toplumun mnev ve kltrel deerleriyle rf ve detlerinin ele alnd el-Msned-aul-asen f mesini Mevln Ebil-asen adl eseri Mernler hakkndaki en nemli kaynaklardandr. VIII. (XIV.) yzyln ikinci yarsnda yazlan anonim veya Lisnddin bnl-Hatb ve bns-Semmk gibi tarihilere nisbet edilen el-ulellmeviyye f ikril-abril-Merrkiyye Merakei tasvir eden bir ehir tarihi ise de Murbtlar ve zellikle Muvahhidlere ayrlan ksm Merake iin ayrlandan daha fazladr. Mlkt-tavif ve Mernlere dair bilgilerin de yer ald eserde Merakein topografyas ve nfus yaps hakknda nemli aklamalar bulunmaktadr. bn Kunfzn el-Frisiyye f mebdiid-devletil-afiyye, bn-emm el-Hinttnin el-Edilletl-beyyinetn-nrniyye f mefirid-devletil-afiyye adl eserleri Hafsler hakkndaki en nemli kaynaklardandr. Eb Abdullah Muhammed b. brhim ezZerke Trud-devleteyn el-Muvaidiyye vel-afiyye ismiyle bir eser kaleme almtr. Muhammed es-Sagr b. Ysuf el-Bcnin 1705-1771 yllar aras Tunus tarihini anlatt elMeraul-mlk adl eseri Hseynlerin ilk drt beyi hakknda geni mlmat ihtiva eder. el-Hc Hammde el-Kitbl-Bde Tunus tarihini Hafslerden itibaren Hseynlerin ilk dnemine kadar getirmektedir. bnl-Ahmerin Trud-devletiz-Zeyyniyye bi-Tilimsn, Eb Zekeriyy bn Haldnun dnemin ilm ve fikr hayat asndan byk nem tayan Buyetr-ruvvd f ikrilmlk min Ben Abdilvd adl eserleri Abdlvdlerle ilgili nemli kaynaklardr. Eb Abdullah Muhammed b. Abdullah etTenes, Nam (Nuum)d-drer vel-iyn f beyni erefi Ben Zeyyn adl eserinde Abdlvd sultanlarndan vgyle sz eder. Barbaros Hayreddin Paann Seyyid Murdye yazdrd Gazavt- Hayreddin Paann yan sra Eb Abdullah Muhammed b. Meymn el-Cezirnin Bekda Day iin kaleme ald et-Tufetl-meryye fid-devletil-Bekdiyye, Ebl-Mekrim Abdlmelik el-Merefnin Behcetn-nr f abrid-diln tate vilyetil-sbn

bi-Vehrn minel-Arb ke Ben mir, bn Rukyye et-Tilimsnnin spanyollarn Cezayire saldrlaryla ilgili ez-Zehretn-nire fm cer fil-Cezir ne erat aleyh cndl-kefere, Mslim b. Abdlkdir el-Vehrnnin son beyler dnemini ele ald timet ensil-arb velmsfir, Eb smil b. Avde el-Mizrnin ulu sadis-sud f abri Vehrn ve mazenihalesved ve Ali Rz Paann Mirtl-Cezyir adl eserleri Cezayirdeki Osmanl hkimiyeti dnemi hakknda en nemli kaynaklardr. Sadler devrinde bnl-Kd el-Mikns el-Mnteal-mar al mesini (meiri)l-alfe Ebil-Abbs el-Manr, Fitl Menhil-af f abri (meiri) mlki (mevlne)-ref adl kitaplarnda Ahmed el-Mansr dnemini ele almlardr. fren, Nzhetl-d bi-abri mlkil-arnil-d adl eserinde Sadlerden Mevly smilin saltanatna kadar (1083/1672) Filllerin tarihini anlatmtr. Muhammed b. Abdsselm edDuayyif, Tru-uayyif: Trud-devletis-Sade adyla bir eseri kaleme almtr. EblKsm ez-Zeyynnin el-Bustn-arf f devleti evldi Mevly Al e-erf, Muhammed Ekenssun el-Ceyl-aremreml-ums f devleti Mevln Al es-Sicilms adl eserleri Fill tarihinin nemli kaynaklarndandr. Ayrca bn Zeydn, Filllerin tarihiyle ilgili mhim eserler telif etmitir. tf almin-ns bi-cemli abri rati Mikns ve Drerl-fire bimeiril-mlkil-Aleviyyn bi-Fsiz-zhire bunlarn en mehurlardr. Abdlvdler Devletinde ktiplik yapan tarihi, edip ve air Ali b. Muhammed el-Huz Tarcd-delltissemiyye adl eserinde Resl-i Ekremin idar, asker, adl ve iktisad alandaki dzenlemeleri, Asr- sadetteki sosyal hayat ve kurumlar hakknda toplu bilgi vermesi bakmndan byk neme sahiptir. Fasl lim Muhammed Abdlhay el-Kettn, eserdeki baz ayrntlar karp yeni konular eklemek suretiyle et-Tertbl-idriyye adl kitabn meydana getirmitir. Tabakat, Vefeyt ve Ensb Kitaplar. Blgenin ilk tabakat melliflerinden olan Ebl-Arab (. 333/945) frkyenin fazileti, frkyeye gelen sahbler, tbin ve tebeut-tbini tantmakla balad, talebesi Muhammed b. Hris el-Huen tarafndan ikmal edildii rivayet edilen, Mlik fakihleri ve hadis limlerinin biyografisine dair abat ulemi fryye adl eseriyle ayn konuda eser yazan Huen, Eb Bekir Abdullah b. Muhammed el-Mlik, Kd yz, ed-Dibclmheb sahibi bn Ferhn gibi limlere rnek olmutur. Mlik, Riyn-nfsunda IV. (X.) yzyln ortalarndan nce frkyede yaayan Mlik limlerini tantmtr. Kd yzn 1600 kadar Mlik liminin biyografisini ieren Tertbl-medrik adl eseri Mlik tabakat geleneinde nemli bir yere sahiptir. Kd yz el-unye adl fihristinde hocalarndan 100 kadarnn biyografisini kaydetmitir. Eb Abdullah Muhammed b. Abdlkerm et-Temm, Fas ve civarndaki zhidler hakknda el-Mstefd, bnz-Zeyyt et-Tdil Gney Fas evliyalar iin et-Teevvf il riclittaavvuf, Abdlhak b. smil el-Bdis, Rf evliyas iin el-Maad-erf adl eserleri yazmlardr. bz limlerinden Ebr-Reb Sleyman el-Visynnin Siyer meyiil-Maribi ile Dercnnin Kitb abatil-mei bil-Maribi Kuzey Afrikadaki bzlerin tarihine dair vazgeilmez kaynaklardr. Berrd, el-Cevhirl-mntet adl biyografik eserinde Dercnnin zikretmedii bz limleri hakknda verdii bilgilerle bir bakma onu tamamlamaya almtr. Ebl-Abbas e-emmh de Kitbs-Siyerinde bz limlerinin biyografisini vermitir. Eb Zeyd Abdurrahman ed-Debb, Meliml-mn f marifeti ehlil-ayrevn adl kitabnda kuruluundan kendi zamanna kadar Kayrevan limlerini tantmtr. bn Nc eseri 808 (1406) ylna kadar getirmitir. Ebl-Abbas Ahmed b. Ahmed el-Gubrn, Unvnd-dirye adl eserinde XIII. yzylda Bicyede yetien ulem, mutasavvf ve edipler hakknda bilgi aktarmtr. bnl-Ahmer enNasrnin Nerl-cmn f iri men naamen ve iyyhz-zamn Endls ve Maribden ouyla grp tant hkmdar, vezir, emr, ktip ve kad gibi yksek tabakaya mensup yetmi

kadar ahsn hal tercmesiyle iir ve nesirlerinden rnekler ierir. Neru feridil-cmn f nami fuliz-zamn adl eserinde VIII. (XIV.) yzylda Dou ve Bat slm dnyasnda yaayan otuz bir air ve edibin biyografisiyle iir ve nesirlerinden rneklere yer veren mellif eserin sonuna kendi hal tercmesini eklemitir. bn Kunfzn eref-lib f esnel-melibi (el-Vefeyt), bnl-Kd elMiknsnin bu esere zeyli olan Lal-feridi ve Ahmed b. Yahy el-Venersnin 701-912 (1301-1506) yllar arasn ieren Vefeyt da kaydedilmelidir. Vezir Muhammed b. Ali (s) elKatl el-Ktib, bn Kunfzn kitabn el-Memdd vel-mar min senes-Suln el-Manr adyla nazma evirmi ve 1000 (1592) ylna kadar getirmitir. ada melliflerden Abdlkdir b. Sde, 1171-1400 (1757-1980) yllar arasnda vefat eden Marib ricli iin tfl-mli adyla bir eser kaleme almtr (Muhammed Hacc, blge tarihileri tarafndan yazlan on drt vefeyt eserini Mevsat almil-Marib adyla yaymlamtr [I-X], Beyrut 1417/1996). bn Meryem etTilimsnnin el-Bustn f ikril-evliy vel-ulem bi-Tilimsn Marib-i Evsat ve zellikle Tilimsnn evliya, ulem, mderris, edip ve mellifleri iin en nemli kaynaklardandr. bn Halliknn Vefeytna Drretl-icl f (urreti) esmir-ricl adyla bir zeyil yazan bnl-Kd, Cevetl-itibs f ikri men alle minel-alm mednete Fs adl eserinde Fas ehrinin tarihiyle corafya ve topografyas yannda burada yaayan mehur simalar, edip ve limleri tantmtr. bn Asker el-Maribnin X. (XVI.) yzyl Marib riclini anlatt Devatn-nir, frennin bu eserin zeyli mahiyetindeki, XI. (XVII.) yzylda slm dnyasnn batsnda ve dousunda yaam lim ve mutasavvflarnn biyografisini ieren ve Fasta yaayan mutasavvflarn biyografisi asndan nemli olan afvet men inteer min abri-uleil-arnil-d aer, Abdsselm b. Tayyib elKdirnin, eyhi Ebl-Abbas Ahmed b. Abdullah Mann tarikat silsilesiyle zeliyye silsilesi ve kollarna dair el-Maadl-Amed, Muhammed b. Tayyib el-Kdirnin Kuzey Afrikada 1000-1186 (1592-1772) yllar arasnda vefat eden lim, mutasavvf, idareci, edip, air gibi ahsiyetlerin biyografisini ihtiva eden ve blgenin din-tasavvuf hayat hakknda bilgiler veren Nerl-men liehlil-arnil-d aer ve-n, Ahmed b. Abdurrahman e-krnnin XIX. yzyln ilk yarsyla ilgili Cezayir tarihi iin nemli saylan el-avll-evsa f abri men alle bil-Maribilevsa ve Muhammed b. Osman es-Sensnin Hseynler dnemi Tunus limlerinin biyografilerini ieren Msmert-arf bi-snit-tarf adl eserleri dier mhim tabakat/tercim kitaplardr. Eserlerinin nemli bir ksmn Sad baehrinde yazan Sudanl Ahmed Bb et-Tinbkt, Kuzey Afrika ve Kuzeybat Afrikada yetien Mlik limleri hakknda nemli bir kaynak olan Neyllibtihc telif etmitir. Blgede baz ensb eserleri de kaleme alnmtr. Mefirl-Berber adl anonim kitapta VIII. (XIV.) yzyln banda yaam lim ve zhidlerle Berber tarihinden efsanev veya tarih kahramanlar tantlr. Yazmna bnl-Ahmer tarafndan balanan ve Fasn mehur aileleriyle erafna ait biyografileri ieren Bytt Fsil-kbr adl esere daha sonra isimleri tesbit edilemeyen baz mellifler ilvede bulunmutur. Bu kolektif eseri son olarak Abdurrahman b. Abdlkdir el-Fs ihtisar ve ikmal etmitir. Ayrca Ebl-Abbas Ahmed Resmk el-CemheretsSsiyye f ensbi ehli Ss, Maribli neseb limi Abdsselm b. Tayyib el-Kdir ed-Drrs-sen f men bi-Fs min ehlin-nesebi(l-beyti)l-asen ve el-rf al nesebil-abil-erbaatil-erf adl eserleri yazmlardr. Blgede Ebl-Hasan Ali el-Ceznnin (. 766/1365) Zehretl-s f bini medneti Fs, Muhammed b. Ksm el-Ensrnin Sebte hakknda tirl-abr ve elulell-meviyye f ikril-abril-Merrkiyyesi, Eb Abdullah bn Gz el-Miknsnin erRavl-hetn f abri Miknsetiz-Zeytnu, Muhammed b. Ysuf ez-Zeyynnin Delll-ayrn ve enss-sehrn f medneti Vehrn gibi ehir tarihleri kaleme alnmtr.

Corafya Kitaplar ve Seyahatnmeler. Blgede yetien ilk corafyaclardan Eb Abdullah Muhammed b. Ysuf el-Verrk (. 363/974) Meslik fryye ve memlikh adl eserinde Thert, Tenes, Sicilmse gibi ehirler hakknda nemli bilgiler verir. Eb Ubeyd el-Bekr, bn Hayyn ve bn zr bu eserden yararlanmtr. Eb Cafer bnl-Cezzrn gnmze ulamayan Aciblbldn daha sonraki corafyaclar iin nemli bir kaynak tekil etmitir. bn Abdlmnim elHimyernin er-Ravl-mir f aberil-ar bir tarih-corafya ansiklopedisidir. Bu eserlerde, tantlan yerlerle ilgili topografik bilgiler yer almaktadr. VII. (XIII.) yzyl melliflerinden Eb Muhammed el-Abder, er-Riletl-Maribiyye adn tayan seyahatnmesinde bilhassa XII. yzyln sonlarnda Kuzey Afrikadaki ilim ve kltr hayatyla ilgili geni mlmat aktarmtr. Abdullah b. Muhammed et-Ticnnin Tunustan Trablusgarbn dousuna yapt yolculukla alkal seyahatnmesinde yollar, ehirler, buralardaki limler, kumandanlar, edipler, blgedeki sosyokltrel durum hakknda nemli bilgiler bulunmaktadr. bn Reyd es-Sebt, hac yolculuu srasnda kaleme ald Mill-aybe adl seyahatnmesinde Maribde ve Dou slm dnyasnda kendilerinden faydaland hocalar ve eserlerini tantmtr. Ksm b. Ysuf et-Tcbnin Mstefdr-rile vel-itirb adl eserinde hocalar ve coraf-kltrel durum hakknda deerli bilgiler aktarmtr. bn Battta er-Rilesinde, dnyann yedi byk hkmdar arasnda ilk sraya koyduu Mern Sultan Eb nn abartl biimde vmekte, lkedeki sosyal hizmetler ve imar faaliyetleri hakknda bilgi vermektedir. Afrikal Leon adyla bilinen Arap seyyah Hasan el-Vezznn Vaf fryye adl eserinde XVI. yzyl balarnda ziyaret ettii Afrika lkeleri hakknda eitli bilgiler yer alr. Ali b. Muhammed el-Cezl et-Temgrtnin en-Nefatl-miskiyye fis-sefretitTrkiyye adl eseri 1588-1590 yllaryla ilgili Osmanl baehri ve sarayna dair bilgiler ierir. Eb Slim el-Ayy er-Riletl-Ayyiyyesinde Fas ile Mekke arasndaki kervan yolunu, o blgede yaayan halkn rf ve detlerini, lim ve sflerini anlatr. Muhammed b. Abdlvehhb Vezr elGassn, mslman esirleri kurtarmak iin spanya kral nezdinde yrtt grevi esnasnda Riletl-vezr fiftikkil-esr adl seyahatnmesini kaleme almtr. Muhammed b. Osman elHainin Cill-kreb adl rihlesi modern Libya iin bir belge zellii tar; bilhassa talya igali ncesi Trablus tarihi, ehirde din ve ilm hayat iin nemlidir. Ebl-Ksm ez-Zeyyn, I. Abdlhamidle grmek zere stanbula yapt seyahatiyle ilgili et-Tercmnetl-kbr f abril-mamre berren ve baren adl eserinde stanbul, Msr, Hicaz, Tunus, Cezayir, Lorein, Marsilya, Barselonaya dair htralarn yazmtr. Muhammed b. Osman es-Sens, er-Riletlicziyyesinde talya ve stanbul zerinden gerekletirdii hac seyahatini ve Suriye zerinden Tunusa dnn anlatmaktadr. Eserin son ksmn tant limlere ayrmtr. Blgeye mensup ada tarihiler arasnda brhim Harekt, Hd-Roger drs, Abdlhd et-Tz, Abdlkdir Zimme, Muhammed Mezzn, smil el-Arab, Muhammed Hacc, Muhammed el-Menn, Abdlkerm el-Fill, Ahmed Tevfk elMeden, Nsrddin Sadn, Muhammed et-Talb, Ahmed Muhtr el-Abbd, Abdlkerm Kreyyim, Habb el-Cenhn, Cell Yahy, Abdlkerm el-Cill saylabilir. Roger le Tourneau, G. Yver, H. Terasse, E. Lvi-Provenal, G. Marais, Ch. A. Julien ve R. Brunschvig gibi arkiyatlar Kuzey Afrika tarihiyle ilgili nemli aratrmalar yapmlardr.

BBLYOGRAFYA

E. Lvi-Provenal, Les historiens des Chorfa, Paris 1922; Abdsselm b. Abdlkdir bn Sde, Dell merriil-Maribil-a, Drlbeyz 1960-65, I-II; Ahmed el-Mikns, Ehemm medirit-tr vet-terceme fil-Marib, Ttvn 1963; Zek Muhammed Hasan, er-Raletlmslimn fil-uril-vs, Beyrut 1401/1981, s. 132-133, 136-181; Sezgin, GAS (Ar.), III/2, s. 236-237, 241-245; Brockelmann, GAL (Ar.), III, 75-84; VI, 28-31, 92-100; Menn, el-MedirlArabiyye li-tril-Marib, Drlbeyz 1404/1983; Abdlgan Abdullah, Mucemlmerrinel-mslimn attel-arni-n aer el-hicr, Beyrut 1411/1991, s. 71-76, 121-122, 169-170; Ahmed Abdsselm, el-Merrinet-Tnisiyyn (trc. Ahmed Abdsselm - Abdrrezzk el-Huleyv), Tunus 1993; Avtf M. Ysuf Nevvb, er-Raaltl-Maribiyye vel-Endelsiyye, Riyad 1417/1996, s. 110-123, 129-135; Ramazan een, Mslmanlarda Tarih-Corafya Yazcl, stanbul 1998, tr.yer.; Nsrddin Sadn, Minet-trit-tr vel-corf lil-arbil-slm, Beyrut 1999, s. 559-567; T. Lewicki, el-Merrinel-byyn f fry e-imliyye (trc. Mhir Cerrr - Rm Cerrr), Beyrut 2000; Ali Mustafa el-Msrt, Merrin min Lby, Trablus 2002, s. 67-82; Manuela Marin, Tar, EI (ng.), X, 285; M. Kably, Tar, EI Suppl. (ng.), s. 799805; Malemetl-Marib, Rabat 1410-26/1989-2005, I-XXI, tr.yer. smail Yiit Dou, Bat ve Orta Afrika. Afrika tarihinin ana kaynaklar arkeolojik eserler, szl anlatmlar ve yazl metinler olarak e ayrlmaktadr. Afrika tarihiyle ilgili yazl ilk bilgiler Herodotos, Manethon, Pliny, Strabon, Claudius Ptolemaios (Batlamyus) ve Cosmas Indicopleustes gibi Antika tarihilerinde grlr. En kapsaml bilgiler ise mslman Arap tarihilerinin ve corafyaclarnn, Arapay yaz dili olarak kullanan Afrika yerlisi tarihilerin ve yerli dillerde yazanlarn eserlerinde yer almaktadr. Arkeolojik adan Afrika tarihine k tutacak, ktaya dardan gelenlerden geriye kalan Fenike, Roma, Yunan ve Bizans dnemlerine ait kalntlar yannda yerlilere ait en zengin birikime bata eski Msr olmak zere bugnk Sudan ve Etiyopyadaki Aksum ve Nbe krallklar topraklarnda rastlanr. Gneyde Zimbabve, batda Mali gibi lkelerde de krallk dnemlerine ait kalntlar vardr. slmiyetin Afrikada yaylmasyla birlikte ktann her tarafnda mslmanlarn ina ettii binalar asrlar iinde cereyan eden savalarla byk oranda tahribe uramsa da ilerinde hl ayakta kalanlar mevcuttur. Tanzanyada XVI. yzyln banda Portekiz donanmasnn tahrip ettii Kilve Sultanlnn saray ve cami kalntlar (Neville Chittick, Kilwa: an Islamic Trading City on the East African Coast, I-II, Nairobi 1974), Emevler, Abbsler, Tolunoullar, Ftmler, Eyybler, Murbtlar, Muvahhidler, Sadler, Hafsler, Mernler, Zrler ve Hammdlere ait eski eserler tarihin arkeolojik anlamda en nemli tanklardr. Osmanl Devletinin Kzldenizdeki Sevkin adasnda, Msrda, Tunus, Libya ve Cezayirde yaptrd eitli binalarla bata Mali Sahralt Afrikasnda farkl sultanlklarn ina ettirdikleri yzlerce yapnn kalntlar Afrika tarihinin nemli eserleri arasnda yer almaktadr. Somali kylarnda ve dier blgelerde bulunan sikkelerle dier tarih eserler de kta tarihine katkda bulunmaktadr. Dnyada szl edebiyatn gl olduu ktalar arasnda Afrika ncelikli bir konuma sahiptir; destan kltr XX. yzylda dahi kta tarihi iin nemli bir unsur eklinde varln hissettirmekteydi. Malide Suncata destan, Arap yarmadasndan Kuzey Afrikaya yaylan bedev Araplarn Ben Hill

destan, tarih ahsiyetlerin destanlaan hayat ykleri belli oranda kta tarihinin kaynaklar arasnda zikredilmektedir. Sahralt Afrikasnda (Bildssdan) gelenekiler, arivciler veya soybilimciler olarak tanmlanan ve ksaca grio diye adlandrlan kimseler yazl tarihe geite en nemli bilgi kaynaklarn oluturmutur. Malili tarihilerden Ahmadou Hampt B Lempire peul du Macina isimli kitabn (Dakar 1955) kaleme alrken seksen alt ayr kiiden bilgi derlemitir. Yves Person, Fransz smrgeciliine kar mcadele eden Samori Turenin 1830-1900 yllar arasndaki hayatn yazd srada tamamen szl anlatmlar kaynak olarak kullanmtr. Senegalde Amadou Wade 1941de, Volof ulusunun ortaya kt XIII. yzyla kadar uzanan tarihlerini yazarken elli iki ayr kiinin anlattklarn not edip Wlo Krallnn tarihini yazmtr. Nijerli Diould Laya da 1972 ylnda La tradition orale adl ortak almay szl anlatmlar kullanp derlemitir. Sahralt Afrikasnda XX. yzylda ska bavurulan bu szl anlatm eer yazya aktarlmasayd artk nesli tkenmekte olan birok anlatcnn vefatyla baz tarih olaylar hakknda gnmze herhangi bir kayt ulamayacakt. Tarihin bilinen en eski yazl kaynaklar Afrika ktasyla alkal olup birinci derecede nemlileri Msr, Mali, Fas, Cezayir, Nijerya gibi lkelerde resm veya zel ktphanelerde bulunan yahut smrgecilik dneminde Avrupa ktphanelerine tanan yazma eserlerdir. UNESCOnun himayesinde faaliyet gsteren Malide Ahmed Baba Merkezinde, Fasta Temgrt Nsriyye Zviyesi Ktphanesinde, Moritanyann inkt ehrinde Mektebet Ehl-i Hibbet ve Ttte Mektebetlevkf gibi ktphanelerde Bat Afrika tarihi hakknda en ndir eserler bulunmaktadr. Avrupa arivlerinde yer alan smrgecilik dnemine ait ok saydaki belge dnda Afrika ile ilgili bata stanbulda Osmanl Arivi olmak zere Msr, Fas, Hindistan ve in gibi lkelerin arivlerinde birinci elden kaynak niteliine sahip belgeler mevcuttur. zellikle Osmanl Arivi yeteri kadar incelenmeden bu ktann tarihindeki baz boluklar doldurulamayacaktr. Sahralt Afrikasnda mslman tarihilerin hakknda ilk bilgi verdikleri yer altn lke diye niteledikleri tarih Gne Sultanldr. Burayla ilgili bilgi ilk defa Muhammed b. brhim el-Fezr (. 190/806) tarafndan kaydedilir. Ardndan Yakbnin Tr ve bnl-Fakhin Kitbl-Bldn adl eserlerinde Bildgne hakknda az da olsa baz mlmata rastlanrken daha sonra Ali b. Hseyin el-Mesdnin Mrc-ehebi, Eb Ubeyd el-Bekrnin el-Meslik vel-memliki, erf el-drsnin Nzhetl-mt ve stahrnin el-Meslik vel-memlikinde Bildssdan hakknda geni bilgi yer almaktadr. er eru Mamtil-arrde, Ykt el-Hamev Mucemlbldnda, Zekeriyy b. Muhammed el-Kazvn rl-bildda, bn Sad el-Marib Basl-ar fi-l vel-arda (Corfy fil-elmis-seba), Ebl-Fid Tavml-bldnda, bn Fazlullah el-mer Meslikl-ebrda, bn Battta er-Rilede Afrikann eitli blgelerine dair geni bilgi verirken Kalkaend ubul-ada Mali, Ss, Gne, Kavkav ve Tekrr hakknda olduka zengin mlmat aktarr. bn Haldnun el-ber adl eseri Afrika tarihiyle ilgili temel kaynaklarn banda gelir. Eserinde Maribi evreleyen Sudan sultanlklarna zel bir blm ayran bn Haldn Gne, Ss, Mali gibi mahall hnedanlar ayrntl biimde anlatr. Bildssdandan bahseden ve Arapa yazlan mstakil kitaplar Afrikann tarihi hakknda birer hazine niteliindedir. Bunlarn banda Malili tarihi Abdurrahman b. Abdullah es-Sadnin Trus-Sdn gelmektedir. Yine ayn lkeden fakih ve tarihi Mahmd Ktn Trul-Fett f abril-bldn vel-cy ve ekbirin-ns adl eseri (Fr. trc. O. Houdas - M. Delafosre, Paris

1964) ksaca Askiya denilen mslman sultanlarn idaresindeki Songay tarihine arlk vermektedir. Tinbkt paalnn 1000-1150 (1592-1737) yllar aras tarihine dair anonim Dvnl-mlk f selnis-Sdn, ad bilinmeyen bir mellif tarafndan Tekiretn-nisyn f abri mlkis-Sdn ismiyle (Fr. trc. O. Houdas, Paris 1899-1901) biyografik bir eser eklinde dzenlenmitir. Dou Afrika blgesi tarihine dair gnmze ulaan ndir eserlerin banda es-Selve f abri Kilve yer almaktadr (nr. Muhammed Ali es-Salb, Maskat 1405/1985). Afrikann merkeziyle ilgili en nemli yazma eseri, Dierk Lange Le diwan des sultans du [Kanem] Bornu: Chronologie et historie dun royaume africain: de la fin du Xe sicle jusqu 1808 adyla neretmitir (Frankfurt 1977). Nijerya Fln Devletinin kurucusu Osman b. Fdnin mcadelesi, faaliyetleri ve Sokoto halifelii etrafnda XIX ve XX. yzyllarda birok eser kaleme alnmtr. Fdnin olu Muhammed Bellonun nfulmeysr f tri bildit-Tekrr adl eseri mehurdur. Genel anlamda Kuzey Afrikadaki tarikatlarla ilgili en geni mlmat, Octave Depont ve Xavier Coppolani Les confreries religieuses musulmanes adyla kitap haline getirmilerdir (Paris 1897). Ktann tarihiyle ilgili en uzun mrl akademik dergi, Fransz smrgecilii dneminde Cezayir Tarih Cemiyeti tarafndan 1856-1962 yllar arasnda toplam 106 cilt kesintisiz yaymlanan Revue africainedir. XIX. yzylda Bat Afrikada yaayan ve devlet adaml yannda mutasavvf ve lim kimliiyle de ne kan el-Hc merin Beyn m vaaa adl eseri bu corafyann tarihine belli lde k tutmaktadr (haz. Sidi Mohammed Mahibou - Jean Louis Triaud, Voil ce qui est arriv: Bayan ma waqaa dal-ajj Umar al-Fut, Paris 1983). Dou Afrikada hkm sren Zengibar Sultanlna bal kalarak Byk Gller blgesinde ilerleyip Tanganika glnn batsnda kendi mstakil devletini kuran Tippu Tip lakapl Hmid b. Muhammed el-Mrcib biyografisini Maisha ya Hamed bin Muhammed el Murjebi yaani Tippu Tip adyla kaleme alm (nr. ve ng. trc. W. H. Whiteley, Nairobi 1966, 1974), eserin Latin harfleriyle yazlan asln H. Brode 1905 ylnda, Franszca tercmesini Franois Bontinck 1974te Brkselde yaymlamtr (Lautobiographie de Hamed ben Mohammed el-Murjebi Tippo Tip 1840-1905). XX. yzyln banda Gineli tarihi eyh Ms Kamarann Dakardaki Institut Fondanental dAfrique Noir Ktphanesine devredilen 10.000 yazma eseri arasnda yer alan uhrl-bestn f tris-Sevdn adl kitab Bildssdan tarihi hakknda ciddi eserlerden biridir. slm dnyasnn eitli blgelerinde yetien corafyaclarn eserleri de Afrika hakknda nemli bilgiler iermektedir. Bunlar arasnda Muhammed b. Ms el-Hrizm, bn Hurdzbih, Yakb, bnl-Fakh, stahr, Mesd, Muhammed b. Ahmed el-Makdis gibi limler Marib denilen Kuzey Afrika, Msrn gneyinde Habeistan ad verilen Kzldeniz ile Nil nehri arasndaki blge, Bildzzenc denilen Dou Afrika sahilleri ve zellikle Byk Sahr lnn gneyini evreleyen Bildssdan blgesine mutlaka deinmektedir. Seyahatnmeler de Afrika tarihine ciddi anlamda kaynaklk etmektedir. Afrika tarihi konusunda birinci derecede kaynaklar arasnda yer alan bn Batttann er-Rile adl eseri son derece zengin bilgiler iermektedir. Afrikaya dair ikinci nemli seyahatnme, Avrupallar tarafndan esir alndktan sonra ismi Afrikal Leon (Leon Africano) olarak deitirilen Hasan el-Vezznn yazd Vaf fryyedir. Hasan el-Vezznn Bat Afrika hakknda, 1510 ve 1512-1514 yllar arasnda iki defa Tinbkt ve ada giderek Msr zerinden dnerken grd yerlerle ilgili aktard bilgiler son derece kymetlidir. Evliya elebinin Msr bata olmak zere Kzldenizin bat kylar, Nil havzas ve Somali kylarna kadar uzanan geni coraf blgeyle ilgili verdii mlmat baka kaynaklarda bulunmamaktadr (Maria Teresa Petti Suma, Il viaggio in Sudan di Evliya elebi, Annali dellIstituto Orientale di Napoli, sy. 14, N. S. 1964, s. 433-452). bn Halliknn Vefeytl-ayn gibi genel biyografi eserlerinin yannda abatl-Mlikiyye,

abat-fiiyye, abat anefiyye, abat anbile, abat-fiyye, abatlebb, abatl-kem, abatl-luaviyyn ven-naviyyn, abatl-ut vel-fuah gibi zel ierikli tabakat kitaplar da Afrika tarihine nemli katk salayan bilgiler iermektedirler. Bunlarn en mehuru Ahmed Bb et-Tinbktnin Kuzey ve Kuzeybat Afrikaya mensup Mlik limlerinin biyografisine dair Neyll-ibtihc adl eseridir. Eb Abdullah Muhammed b. Eb Bekir es-Sddk el-Burtulnin Fetu-kr f marifeti ayni ulemit-Tekrrunda (nr. Muhammed brhim el-Kettn - Muhammed Hacc, Beyrut 1401/1981) Bat Afrikal limlerin biyografisine dair nemli bilgiler verilmektedir. Msrdan balayarak Fasa kadar uzanan blgede Tolunoullar, hdler, Rstemler, drsler, Alebler, Ftmler, Midrrler, Hammdler, Zrler, Eyybler, Memlkler, Murbtlar, Muvahhidler, Mernler, Vattsler, Abdlvdler, Sadler, Hafsler, Filller ve Osmanllar dnemi tarihilerinin telif ettikleri ok sayda eser ktann tarihine byk katk salamaktadr. Sahralt Afrikasnda Gne, Knim-Bornu, Mali, Songay, Drfr, Func, Vedy, Harar, Zengibar, Sokoto ve Hevs devletleri gibi farkl corafyalarda hkm sren mahall sultanlklarn tarihleri hakknda son iki yzylda ok sayda akademik alma yaplm ve kta tarihindeki birok bilinmeyen dnem aydnlatlmtr. Bat Afrika blgesiyle ilgili Arapa kaynaklar Joseph Cuoq Recueil des sources arabes concernant lAfrique occidentale du XIIIe au XVIe sicle adyla mstakil kitap halinde bir araya getirmitir (Paris 1975). Avrupallar iinde Afrika tarihiyle ilk ilgilenenler Portekiz Devleti adna eser yazan mellifler olup bunlar ktann bat, gney ve dou sahillerine dair farkl eserler kaleme almtr. Aralarnda en eski alma olan, G. E. Zurarann 1454te kaleme ald Cronica de Guin adl eser, yazarn ktay hi grmeden nc elden kaynaklardan yararlanarak derledii bir almadr. Venedikli Alvise da C Mosto bir tccar sfatyla 1455 ve 1456 ylnda gittii Senegal hakknda talyanca eserinde bilgi vermitir. Diogo Gomes 1495te Afrika sahillerine yapt yolculukla ilgili bir seyahatnme kaleme almtr. lerinde en nemlisi olan Joao de Barrosun Extractos da Asia adl eserinde (1552) olduka ciddi bilgilere rastlanr. Smrgecilikle birlikte Avrupallar, ktann tamamna yakn hakknda nce mslman limlerin Ortaa boyunca yazdklar eserleri kendi dillerine tercme ederek mlmat edinmitir. Napolyonun 1798de Msr istilsndan sonra balayan, Avrupal seyyahlarn eserleri bata olmak zere gittike uzmanlaan, ksmen kta yerlisi, ounluu dier ktalardan akademisyenlerin aratrmalar da Afrika tarihine ciddi katklar salamtr. Bu dnemle birlikte Afrika tarihi farkl blgeler dikkate alnarak incelenmeye balanmtr. Zengin tarih gemiiyle Msr zerine yaplan almalar deta mstakil bir alan olutururken Marib tarihi Ceml M. Ebn-Nasrn (Jamil M. Abun-Nasr) A History of the Maghrib (Cambridge 1975) ve Abdullah Urvnin (Abdullah Laroui) The History of the Maghrib: An Interpretive Essay (Princeton 1977) balkl eserlerinde olduu gibi blgenin tarih sreci iinde incelenmektedir. Sahralt Afrikas ktann byk bir blmn tekil etmektedir. Modern dnem tarihlerinde genelde Siyah Afrika diye isimlendirilen bu blgenin tarihi hakknda ilk ciddi almalar Alfred Le Chatelierin lIslam dans lAfrique occidentale (Paris 1899) ve Paul Martynin 1917-1930 yllar arasnda yaymlad on ciltlik Etudes de lIslam adl eserlerdir. Mslmanlarla ilgilenen bir dier Fransz olan Alphonse Goulliy lIslam dans lAfrique occidentale franaisei kaleme almtr (Paris 1952). Thomas Hodgkinin Nigerain Perspectives, An Historical Anthology adl eseri (1960) Afrika tarihilii iin bir model oluturmutur. Joseph Ki-Zerbonun Histoire de lAfrique noire dhier demain (Paris 1978), Catherine Coquery-Vidrovitchin Histoire des villes dAfrique noire des origines la colonisation (Paris 1993) ve Elikia MBokolonun

Afrique noire: Histoire et civilisation du XIXe sicle nos jours (Paris 2004) gibi eserleri nemli akademik almalar arasnda yer almaktadr. Afrika toplumlar arasnda en kapsaml aratrmalar mslmanlar zerine yaplmaktadr. slmiyetin bu ktada yaylndan gnmze kadar sosyokltrel, din ve ekonomik hayatla ilgili ok sayda aratrma yaymlanmtr. Bunlar arasnda J. Spencer Triminghamn Islam in the Sudan (Oxford 1949), Islam in Ethiopia (Oxford 1952), A History of Islam in West Africa (Oxford 1962), The Influence of Islam upon Africa (London 1968), Islam in East Africa (Oxford 1971), J. C. Froelichin Les musulmans dAfrique noire (Paris 1962), Joseph Cuoqun Les musulmans en Afrique (Paris 1975) ve Histoire de lislamisation de lAfrique de louest des origines la fin du XVIe sicle (Paris 1984), Vincent Monteilin lIslam noir (Paris 1980), Nehemia Levtzion ve Randall L. Pouwelsin editrlnde neredilen The History of Islam in Africa (Ohio 2000) gibi yzlerce aratrma kitab bulunmaktadr. 1987de ilk says yaymlanan Islam et socits au sud du Sahara, R. S. OFaheyin hazrlad Arabic Literature of Africa I: The Writings of Eastern Sudanic Africa to c. 1900 (Leiden 1994), John O. Hunwickin hazrlad Arabic Literature of Africa II: The Writings of Central Sudanic Africa (Leiden 1995) ve Sudanic Africa: A Journal of Historical Sources (Bergen 1990) gibi dergiler, bilhassa Sahralt Afrikasndaki mslman toplumlarn tarih srelerinin aydnlatlmasna nemli katk salamaktadr. Avrupadaki Afrikaya dair almalarn zenginlii yannda Osmanllarn Afrikada drt asr bulan hkimiyetleri henz yeteri kadar incelenip aydnlatlmamtr. Bu konuda snrl sayda eser arasnda Aziz Samih lterin imali Afrikada Trkler (I-II, Ankara 1936-1937), Ercment Kurann Cezayirin Franszlar Tarafndan gali Karsnda Osmanl Siyaseti: (1827-1847) (stanbul 1957), Abdurrahman aycnn Byk Sahrada Trk-Fransz Rekabeti: 1858-1911 (Erzurum 1970) ve Cengiz Orhonlunun Osmanl mparatorluunun Gney Siyaseti: Habe Eyaleti ile (stanbul 1974) snrl denecek kadar azdr. Tunuslu tarihi Abdlcell Temmnin Recherches et documents dhistoire maghrebine: lAlgrie, la Tunisie et la Tripolitaine (1816-1871) (Tunis 1980) ve Fasl tarihi Abdurrahman el-Mddenin editrlnde yaymlanan el-Omniyyn fil-Merib min illil-erftil-maalliye vel-mtevassa (Rabat 2005) bu alandaki eksiklii gideren eserlerdir. Avrupal seyyahlarn XIX. yzyl ncesinde snrl da olsa Afrika ile ilgili kaleme aldklar nemli seyahatnmeler vardr. Bunlar arasnda Joao de Barrosun Da Asia (1552), Olfert Dapperin Description of Africa (1668), Mungo Parkn Travels in the Interior Districts of Africa: Performed in the Years 1795, 1796, and 1797, Ren Caillinin Travels through Central Africa in Timbuctoo (1830), Tinbktde doduktan sonra esir alnp Jamaikaya gtrlen ve burada Edward Donellan adyla vaftiz edilen Eb Bekir es-Sddkn klelik ncesi htralarn kaleme ald, Arapa asl kaybolmakla birlikte ngilizcesi 1836da Journal of the Royal Geographical Societyde yaymlanan eseri, Heinricht Barthn Travels and Discoveries in North and Central Africa (1857-1858), Henri Duveyrierin Lexploration du Sahara: Les touaregs du nord (1864), Bat Afrikal James Africanus Hortonun West African Countries and Peoples (1868), Gustave Nachtigalin Sahara und Sudan (1879-1889), Maurice Delafossenin ciltlik Haut-Sngal Niger (1912) ve George McCall Thealin on bir ciltlik History of South Africa (1892-1919) adl eserleri saylabilir. Afrikaclar diye adlandrlan Afrika uzmanlar tarafndan ilk defa 1962 ylnda dzenlenen uluslararas kongre, bu alanda aratrma yapanlar bir araya getirerek kta tarihinde yeni bir balang

oluturmu, Gana niversitesinin bu faaliyetine Afrikallar yannda dnyann farkl lkelerinden yaklak 450 kii katlmtr. Avrupa smrgecilii dneminde ekillenen ve kta lkelerinin bamszlklarn elde ettikleri yllarda giderek byk gelime gsteren Afrika aratrmalar alannda Avrupa ve Amerika niversitelerinde ok sayda enstit ve aratrma merkezi almtr. Buralarda grev yapan binlerce aratrmac Afrika tarihine byk katklar salamaktadr. darecileri ve asl yelerini yalnz Afrika tarihilerinin meydana getirdii, kta dndan olanlarn ise sadece gzlemci olarak katlabildikleri Afrika Tarihileri Cemiyeti (Association of African Historians-[AAH]) kuruluundan bugne kadar drt uluslararas kongre dzenlemitir ve daha zgn aratrmalarn yaplmasna nclk etmektedir. Kongrelerde sunulan tebliler baslmaktadr. Afrika Zamani adyla yaymlanan blteni cemiyetin faaliyetleri hakknda bilgi vermektedir. UNESCO tarafndan Afrika tarihi konusunda uzmanlara hazrlatlarak Franszca ve Arapa olarak tamam sekiz cilt halinde yaymlanan eserin ilk cildi Afrika tarihilii ve kaynaklarna ayrlm olup dier ciltleri ktann bilinen tarih srelerini balangtan gnmze kadar genel Afrika tarihi Histoire gnrale de lAfrique: Tru fryyel-m adyla ele almaktadr. Cambridge niversitesinin hazrlad, 1997-2000 yllar arasnda sekiz cilt olarak neredilen The Cambridge History of Africa adl eser de kta tarihine nemli katk salamtr. 1990da on iki cilt halinde neredilen Les africains adl eserde kta tarihinin nde gelen ahsiyetlerinin hayat makaleler eklinde yer almaktadr. Mark R. Lipschutz ve R. Kent Rasmussenin Dictionary of African Historical Biography adl ortak almas, balangtan gnmze Afrika tarihinde etkili olan ahsiyetler hakknda ansiklopedik bilgi vermektedir. lk defa 1973 ylnda Pariste yaymlanan Grand atlas du continent africain ile Cultural Atlas of Africa (Oxford 1981) ve Historical Atlas of Africa (London 1985) genel anlamda ktann fizik, beer ve kltrel corafyasyla ilgilidir. XXI. yzyla girilen bir dnemde Afrika tarihine dair kaynaklar tam olarak ortaya konulamamtr. 24 Aralk 1999da Romada tertiplenen, Dou Afrikada slm konusunda yeni kaynaklarn ele alnd ilm toplantda sunulan tebliler bunu aka gstermektedir (Islam in East Africa: New Sources, Roma 2001). Khamis S. Khamisin The Zanzibar National Archives (s. 17-25), Abderfin (Abdull Sheriff) The Records of the Wakf Commission as a Source of Social and Religious History of Zanzibar (s. 27-45), Elio Lodolininin Fonti per la storia dellAfrica Orientale sino al 1920 negli Archivi italiani (s. 99-118), Frederico Crestinin Bref aperu des documents concernant les territoires de lAfrique orientale concervs dans les archives de la Congrgation de Propaganda Fide (XVIIe-XIXe sicles) isimli teblileriyle (s. 119-141) Manuel Lobato ve Eduardo Medeirosun Mouros, islamizados e baneanes. Portuguese Historiography and Archival Sources on East African Muslim Communities. A Tentative Checklist (s. 143-173) ve Mark Hortonun The Islamic Conversion of the Swahili Coast, 750-1500: Some Archaeological and Historical Evidence (s. 449469) adl bildirileri Dou Afrika tarihi kaynaklar hakknda genel bilgi vermektedir.

BBLYOGRAFYA

B. Davidson, The African Past: Chronicles from Antiquity to Modern Times, New York 1964; K. O. Dike, The Importance of African Studies, The Proceedings of the First International Congress of

Africanists, London 1964, s. 19-28; a.mlf., The Study of African History, a.e., s. 55-67; M. J. Herskovits, The Development of Africanist Studies in Europe and Africa, a.e., s. 29-45; V. Monteil, lIslam noir: Une religion la conqute de lAfrique, Paris 1980, s. 21-28; J. Ki-Zerbo, Introduction gnrale, Histoire gnrale de lAfrique, Paris 1984, I, 21-43; a.mlf. - B. Hama, Place de lhistoire dans la socit africaine, a.e., I, 65-76; J. D. Fage, Lvolution de lhistoriographie de lAfrique, a.e., I, 45-63; P. D. Curtin, Tendances rcentes des recherches historiques africaines et contribution lhistoire en gnral, a.e., I, 77-95; H. Djait, Les sources crites antrieures au XVe sicle, a.e., I, 113-136; I. Hrbek, Sources crites partir du XVe sicle, a.e., I, 137-166; Les africains (ed. Ch. A. Julien v.dr.), Paris 1990, I-XII; Neble M. Hasan, F tril-fryel-slmiyye, skenderiye 2007, s. 9-47; Ahmet Kavas, Dou Afrika Sahilinde Osmanl Hakimiyeti: Kuzey Somalide Zeyla skelesinin Konumu (1265-1334/1849-1916), slm Aratrmalar Dergisi, sy. 5, stanbul 2001, s. 109-134; a.mlf., Trk Akademik Aratrmalarnda Fakir Bir Alan: Osmanl Afrikas, Trkiye Aratrmalar Literatr Dergisi, I/2, stanbul 2003, s. 513-528; J. O. Hunwick, Tar, EI (Fr.), X, 320-322; G. S. P. Freeman-Grenville, Tar, a.e., X, 322-323. Ahmet Kavas Endls. Genel Tarihler. Endlste tarih yazcl Dou slm dnyasndaki almalardan etkilenerek III. (IX.) yzylda balam, bu etkilenme zellikle blgeye gelen baz Msrl muhaddisler vastasyla gereklemitir. Genel tarih alannda eser kaleme alan ilk Endlsl tarihi diye bilinen bn Habb es-Slemnin (. 238/853) gnmze ksmen ulam ve son blm muhtemelen rencileri tarafndan eklenmi olan Kitbt-Tri dnya tarihi mahiyetinde en eski metinlerden biri olup slp ve metot bakmndan Dou slm tarih yazclnn zelliklerini tar. Eserde dikkat eken hususlardan biri Endlse dair haberlerin menkbev, efsanev, yar efsanev anlatmlarla i ie bulunmas ve esas itibariyle Endls tarih yazm geleneinin olumasnda nemli rol oynayan Leys b. Sad ve bn Vehb gibi Msrl rvilerden nakledilmesidir. Buna ramen eser Endls tarih yazclnn ortaya k srecinde nemli bir aama saylr. Endlste tarih yazcl zellikle IV. (X.) yzylda ilk zgn eserlerini vermeye balamtr. Bunda Rzler ailesi diye bilinen baba, oul ve torunun nemli rol vardr. bn Mzeyn (Muhammed b. s b. Mzeyn), baba Muhammed b. Ms er-Rznin telif ettii Kitbr-Ryt adl eseri 471de (1078) grdn syler ve ondan baz nakillerde bulunur. Endlse yerleen Arap kabileleri hakknda yazlm ilk eser olan bu kitap sonraki melliflerin ana kaynan meydana getirmitir. Onun Endls tarih yazclnn kurucusu saylan (EI [ng.], X, 283) olu Ahmed b. Muhammed er-Rz, bu sralarda Endls limlerinin rabet etmedii tarih alannda yazdklaryla bir r amtr. Endls tarihilii iin bir model tekil eden Ahmed er-Rz, Abru mlkil-Endels adn tayan eserinde olaylar birbiriyle henkli ekilde ve bir btn halinde tanzim etmek suretiyle Endlste tarih yazmnn kurallarn belirlemitir. bn Habbin Kitbt-Trinde gemiteki olaylarn yan sra gelecekle ilgili kehanetlere ve fiten haberlerine yer verilmesine karlk Ahmed er-Rz yalnz eski hadiseleri anlatmakla yetinmitir. Ayrca kendisinden ncekilerde rastlanmayan biimde tarihine ber yarmadasnn corafyasna dair uzun bir mukaddime ile balamtr. Sonraki kitaplarda yer alan iktibaslar ve hulsalardan anlaldna gre ardndan spanyann Romallar ve Vizigotlar dnemindeki tarihine deinmi ve eserini tamamlad zamana kadar gelen Endls tarihini yllara gre ele almtr. Onun olu s er-Rznin bu eseri babasnn brakt yerden Endls Emev

Halifesi II. Him dnemine kadar (976) getirdii anlalmaktadr. bn Hayyn ve Ahmed b. Muhammed el-Makkar gnmze ulamayan bu eserden faydalanmtr. Rzler ailesinden sonra Endlste tarih yazcl almalar hz kazanm ve yeni eserler kaleme alnmtr. Bu hususta yneticilerin destei etkili olmutur. Nitekim II. Hakemin baz tarihileri savalardan muaf tuttuu, bazlarn nemli grevlere tayin ettii bilinmektedir. Halifenin himayesine mazhar olan tarihiler arasnda bnl-Ktyye, Muhammed b. Ysuf el-Verrk, bn Ferec el-Ceyyn ve Arb b. Sad saylabilir. Hcib bn Eb mir el-Mansr, hristiyanlara kar dzenledii seferler esnasnda tarihileri de beraberinde gtrmtr. Endls toplumuna yeni katlan saklibe, III. Abdurrahman zamannda (912-961) kazand nfuza paralel olarak kendi zmrelerini ne karan ve savunan eserler kaleme almtr. Bu dnemde Tabernin Trine zeyil yazp ayn zamanda eseri ihtisar eden Arb b. Sad almasna kendi dnemine kadar Endls tarihini de eklemitir. bnlKtyye bir blm gnmze ulaan, Endlsn fethi ve tarihi konusunda Belzrnin Ftulbldnndan sonra en eski kaynak saylan Tru iftitil-Endels adl eserinde Endls'n fetihten Abdullah b. Muhammed b. Abdurrahmann saltanatnn sonuna kadar (912) gelen dnemini ele almtr. bnl-Ktyyenin bu almasnda daha ok kendi soyu olan Gotlar ve mevl ile ilgili olaylara arlk verdii, Araplara kar Got krallarn vd grlmektedir. Trk b. Ziydn spanyaya geiinden (92/711) balayarak III. Abdurrahman devrinin sonuna kadar gelen bir baka umumi tarih mellifi mehul Abr Mecmadr. Eserin dil ve slp farkllklar sebebiyle birden fazla kiinin kaleminden ktn sylemek mmkndr. Abr, bilhassa Araplarla ilgili haberler zerinde durulmas ve mitolojik elere itibar edilmemesiyle dikkat ekmektedir. bn Ferec elCeyyn, Trul-mntezn (ve)l-imn bil-Endels ve abrihim adl eserinde Endlsteki ayaklanmalar ele almtr. Endlste tarih yazcl byk lde bu lkenin tarihi zerinde younlamakla birlikte Muhammed b. Ysuf el-Verrkn Tru fryyesi rneinde grld gibi dier blgelerin tarihiyle ilgili eserler de kaleme alnmtr. V. (XI.) yzylda Endls Emevlerinin yklmasyla tarihiler daha zgr bir ortama kavumu, gemie ynelik daha eletirel bir tavr taknm, bylece gerei tesbit edip ortaya karmaya biraz daha yaklam, bunun etkisiyle mlkt-tavif dneminde (1031-1090) tarih almalar hz kazanmtr. XI. yzyl, telif edilen eserlerin eitlilii ve okluundan dolay Endls tarih yazclnn en nemli a saylr. Bu dnemde ortaya kan siyas blnme, toplumun temellerini sarsan krizler, bn Hayyn ve bn Hazm gibi aydnlar olaylarn sebeplerini sorgulamak zere harekete geirmi, bu arada Hasan b. Muhammed b. Mferric el-Mefir el-Kubbe bir Endls tarihi yazmtr. Una Crnica annima de Abd al-Ramn III al-Nir adyla neredilen eserin (nr. . Lvi-Provenal - E. Garcia Gmez, Madrid-Granada 1950) bunun bir paras olmas muhtemeldir. Sid el-Endelsnin Cevmiu abril-mem minel-Arab vel-Acem adl eseri gnmze ulamamtr. Onun bugn mevcut olan abatl-memi zet halinde bir dnya tarihi olup bilhassa Endlsn bilim ve dnce tarihi iin temel kaynaklardan saylr. Kitapta milletler ilimde faal olup olmamasna gre ikiye ayrlarak incelenir. Hem kendi zamannn hem daha sonraki dnemlerin tarih yazclnda nemli etkileri grlen bn Hayynn, Endlsn fetihten II. Hakem dneminin sonuna kadarki (976) tarihini iine alan el-Mutebes min enbi ehlil-Endelsnn baz blmleri zamanmza intikal etmitir. Yllara gre dzenlenen eser, Endlsn siyas tarihi yannda ekonomik ve sosyokltrel durumuyla mehur kiilerin biyografisine dair bilgiler ierir. bn Hayynn, eserleri gnmze

ulamayan Ahmed b. Muhammed er-Rz, bnn-Nizm, shak b. Seleme el-Kayn, Ferec b. Sellm el-Bezzz gibi tarihilerin kitaplarndan faydalanmas ve baz belgeleri kullanmas eserinin deerini arttrmtr. Onun 399-463 (1008-1071) yllarna ait olaylar ele ald altm ciltlik el-Metn adl almas gnmze kadar gelmemitir. Ancak bata bn Bessm e-entern olmak zere dier Endlsl melliflerin yaptklar nakiller sayesinde eserin mahiyeti hakknda geni bilgi edinilebilmektedir. bn Hayynn, nceki melliflerin yazdklarndan efsanev ve menkbev mlmat ayklamak suretiyle meydana getirdii bir derleme niteliindeki el-Mutebesine karlk iindeki mlmatn byk blm ariv malzemesinden ve mellifin ahs mahedelerinden oluan el-Metn mellifin tarihiliinin gerek anlamda tezahr ettii, dnemin siyas, itima ve fikr yaps bakmndan zgn bir eserdir. bnd-Del, yaklak drtte biri zamanmza ulaan Terul-abr adl eserinde VIII-IX. yzyllar ve X. yzyln ilk dnemlerini ele almtr. Eserde merkez iktidara kar gerekletirilen isyanlarn yan sra coraf bilgilere de geni yer verilmitir. Endlsn V. (XI.) yzyln sonunda Murbtlarn ve ardndan Muvahhidlerin hkimiyetine gemesi tarih yazmn da etkilemi, giderek Maribli tarihiler ne km, Muvahhidler devrinde ve VIII. (XIV.) yzylda Endls tarihi Marib tarihi iinde yazlm ve Lisnddin bnl-Hatbe kadar byle devam etmitir (EI [ng.], X, 284). Dolaysyla XIII ve XIV. yzyl Endls tarihi bnlKerdebs, bn Shibssalt, Abdlvhid el-Merrk, bnl-Kattn el-Marib, bn zr ve bn Eb Zer gibi Maribli tarihilerin eserlerinde geni yer tutar. Endlste XIV. yzylda Nasrler dneminde yeniden canlanan tarih yazclnn en nemli iki temsilcisi Lisnddin bnl-Hatb ile bn Haldndur. Amll-alm ve Raml-ulel f namid-dvel adl eserleriyle tannan bnlHatb politik kariyeri, stlendii grevler ve eserlerindeki edeb slpla dneminin en byk tarihisi kabul edilmitir. Tarih felsefesinin temsilcisi olan bn Haldnun yldz Tunus doumlu olmasna ramen Endlste bir sre kald Nasr saraynda parlamtr. Bunlara daha nce gelen bn Sad el-Marib de eklendiinde VII. (XIII.) yzyldan Endlste slm hkimiyetinin sonuna kadar Endls tarih yazclnn en baarl ahsiyeti ortaya kar. Endlsn son asrnda yazlm umumi bir tarih bilinmemektedir ve bu boluu ksmen Kuzey Afrikal tarihiler doldurmutur. Makkarnin Nefu-bi Endls tarih yazcl ve edebiyatnn bir antolojisi olarak deerlendirilebilir (a.g.e., X, 285). zel Tarihler. III. (IX.) yzyln ortalarndan itibaren Endlsn eitli blgelerinde merkez idarenin kontrolnden kan, yar veya tam bamsz biimde hkm sren Ben Hafsn, Ben Mervn, Ben Tcb ve Ben Tavl gibi hnedanlarn tarihleri kaleme alnmtr. bn Hayyn, Abrd-devletil-miriyye adyla bir eseri yazmtr. Mlkt-tavif devrinde ehir hkmdarlar saraylarn lim ve ediplere am, kltr tarihinin ve zel tarihlerin yazmna katk salamtr. Mlkt-tavif arasnda Eftas Emri Muhammed el-Muzaffer ve Zr Emri Abdullah b. Bulukkn gibi tarihle bizzat ilgilenenler vardr. Gnmze ulaan hnedan tarihlerinden biri Abdullah b. Bulukkne ait et-Tibyndr. Klasik bir hnedan tarihi olan eser ayn zamanda tahttan indirilmi bir hkmdarn otobiyografisidir. bn Abdn el-Fihr, el-adetl-Abdniyyesinde Eftaslerin ykln anlatr. Eb Bekir Yahy b. Muhammed bns-Sayrafnin Murbtlar hakkndaki tarihinin bir blm zamanmza intikal etmitir. bns-Sayraf ve Muvahhidlerin tarihi iin temel kaynaklardan olan el-Men bil-imme adl eseriyle tannan bn Shibssalt bu dnemin Endlsl iki mmtaz tarihisi olarak dikkat eker. bnl-Hatbin el-Lematl-bedriyye fid-devletinNariyye adl eseri de hnedan tarihi gelenei iin gzel bir rnek tekil eder. Grnatann dnden elli yl sonra tamamlanan, mellifi mehul Abrl-ar f ini Ben Nar ehrin

ykl ve mslmanlarn hristiyanlatrlmas hakknda yegne ada kaynaktr. ehir Tarihleri. IV. (X.) yzylda Endlste ok sayda ehir tarihi yazlmtr. bn Abdlber elKurtubnin Kurtuba, Ksm b. Sadnn Reyy, Eb shak el-Bcnin Bce tarihleri bunlarn banda gelir. XIII ve XIV. yzyllarda Alem el-Batalyevs Batalyevsin, bn Asker Mlekann, bnl-Hc Meriyenin ve bn-t bliyenin tarihine dair eserlerini kaleme almlardr. ehir tarihlerinden gnmze intikal eden en nemli rnek bnl-Hatbin el-a f abri rna adl eseridir. Tabakat, Tercim ve Vefeyt Kitaplar. Endls tarihinde tercim ve tabakat eserleri olduka fazladr. Uygulanmas daha kolay olan alfabetik yntem bir dereceye kadar biyografi yazcln tarihten ayrm ve Dou slm dnyasnda olduu gibi Endlste de yaygn biimde kullanlmtr. IV. (X.) yzylda Osman b. Rebann abat uaril-Endels, Seken b. brhimin abatlkttb bil-Endels, Muhammed b. Ms el-Akutinin abatl-kttb, Muhammed b. Hris elHuennin Fuah uruba ve ut uruba, Muhammed b. Abdrraf el-Ezd el-Kurtubnin uarl-Endels, bn Clcln abatl-ebb vel-kem, Eb Bekir ez-Zbeydnin abatn-naviyyn vel-luaviyyn, bnl-Faradnin Tru ulemil-Endels adl eserleri belli gruplara mensup kiilerin biyografisine dair ilk kitaplardr. bnl-Farad seleflerinin varlna ramen bu trn mcidi kabul edilebilir; onun eseri bn Bekvlin Kitb-lasnn ortaya kmasna zemin hazrlamtr. V. (XI.) yzyldan itibaren daha kapsaml tabakat/tercim kitaplar yazlmtr. Endlsl mehur ahsiyetlerin yan sra Dou slm dnyasndan veya Kuzey Afrikadan Endlse gelen nl kiilere de yer verilen bu eserlere bir sonraki dnemde bn Bekvl, bnl-Ebbr ve bnz-Zbeyr es-Sekaf gibi mellifler tarafndan zeyiller yazlm, bylece eserlerin birbirini tamamlamas salanmtr. Humeydnin Badatta ok yeterli olmayan malzemeye dayanarak telif ettii Cevetl-mutebisteki bilgileri Dabb Buyetlmltemisinde tashih ve tdil etmitir. bn Sad el-Marib, Abdullah b. brhim el-Hicr'nin asl gnmze ulamayan el-Mshib f aribil-Marib adl, fetihten 530 (1135) ylna kadar gelen Endls ve Marib tarihine dair eserini 641 (1243) ylna kadar getirmi, ayrca buna Msr eklemitir. On be cilt hacmindeki eserin ilk alt cildi Endlse aittir. Merkezlerin coraf durumu, kurucular, idarecileri, lim, kad ve dier mehurlarnn tantld eser tercim, corafya, tarih ve edebiyat tarihi ynnden nemli bir kaynaktr. bn Sadin Kitbl-Mri f ulel-Meri adl biyografik eserinin ikinci ksm zamanmza intikal etmitir. Endlsl tarihiler siyer kitaplar da yazmtr. bn Abdlber enNemernin ed-Drer fitiril-mez ves-siyeri Endlste bu alandaki ilk almalardan biridir. Endlste yetien dier siyer melliflerinden bn Hazm Cevmius-srede, Sheyl er-Ravl-nfte, Kel el-ktif bi-sretil-Muafda bu eserden nemli iktibaslarda bulunmutur. bn Abdlber, ayn zamanda sahbe biyografisiyle ilgili gnmze ulaan ilk eserlerden olan el-stb f marifetil-ab kaleme almtr. Endlste, Abdullah b. Ubeydullah el-Hukeymin Ensbd-diln ilel-Endels minel-Arab ve ayrihim adl, ok kk baz blmleri gnmze ulaan eseriyle bn Abdlber enNemernin el-ad vel-mem fit-tarf bi-uli ensbil-Arab vel-Acemi, bn Hazmn Cemheret ensbil-Arab gibi ensb kitaplar da yazlmtr. Tercim kitaplar yannda fehreseler de (el-fihrist/el-fehris) nemlidir. Bu listeler, mellifin ders ald hocalar ve okuduu kitaplar gstermesi bakmndan onun deerini arttran birer belge hkmndedir. Bu tr belgeler Endlste de rabet gryordu ve byk hocalarn zeki ve baarl rencileri cezbettii kanaati yaygnd. Bu listeler tamamen bibliyografik nitelikte

olup bunlarla biyografi kitaplarnda rastlanmayan isimleri belirlemek mmkn olmaktadr. Nitekim bn Hayr el-blye ait Fehrese sayesinde Ktib elebinin zikretmedii pek ok eserin ad tesbit edilebilmektedir. Corafya Kitaplar ve Seyahatnmeler. Eb Ubeyd el-Bekr, bir tarih ve corafya ansiklopedisi olan Mucem mestacem ve bir dnya corafyas (kozmografi) kitab niteliindeki el-Meslik velmemlik adl eserleriyle tarih ilmine ve tarih yazclna nemli katklarda bulunmutur. Endlste yetien bir corafyac da Ortaada slm dnyasnda yazlm, yerkrenin genel ve sistematik corafyasna dair en kapsaml almalardan olan Nzhetl-mt fitirl-fn yazar erf el-drsdir. Seyahatnme (rihle) trnde eser veren mellifler arasnda kendi alannda ok nemli bir yere sahip olan bn Cbeyr ile Tcl-mefrin yazar Hlid b. s el-Belev de saylabilir. Edeb Eserler. bn Abdrabbihin bir genel kltr ansiklopedisi ve bir antoloji niteliindeki eldl-ferdinde slm tarihiyle ilgili olarak deiik yerlerde verilen bilgiler geni bir yekn tutar. Eser ilk dnem slm tarihinin siyas, itima, iktisad ve kltrel kaynaklarndan biridir. Tarih yannda edebiyat ve kltr tarihi alannda da temayz eden Feth b. Hkn el-Kays, kendi dneminde Endlste mevcut edeb birikimi ortaya koymak iin yazd alidl-iyn f (ve) mesinilaynnda hem edeb hem tarih bilgiler verir. bn Bessm e-enternnin e-aresi edebiyat ve tarih asndan nemli bir kaynaktr. bn Sad el-Maribnin el-dul-muall fit-tril-muall adl eseri bir kltr ve edebiyat tarihi zellii tar. Ebl-Veld smil b. Muhammed e-ekndnin Endlsn stnlklerini anlatt eserleri de bilim ve kltr tarihi asndan deerlidir. Endlsl tarihilerin ou, Dou slm dnyas tarihileri gibi nceki kaynaklarda bulduklar rivayetleri aralarnda eliki ya da tutarszlk bulunsa bile olduu gibi nakletmi, deta doruyu bulma iini okuyucuya brakmtr. Bununla birlikte bn Hayyn ve bn Haldn gibi aktard olaylarn gereini ortaya koyma abas ierisinde olanlar da vardr. Dzen, anlatm canll ve slp gzellii bakmndan bnl-Ktyyedeki baz blmler, bn Hazmn ve ekndnin Endlsn faziletlerine dair risleleri, bnl-Hatbin el-Lematl-bedriyyesi tarih dncesine en fazla yaklaan eserlerdir. Bu arada tarihiler mslmanlarla ilgili haberlere odaklanm, dolaysyla gayri mslimlere dair konulara ok az yer vermitir. Hristiyan krallklarla ilgili haberleri aktarrken genelde abartl bir slp kullansalar da bazan onlarn stn yanlarn kaydetmekten ekinmemilerdir. Mesel en azl dmanlar olmasna ramen VI. Alfonsoyu takdir etmiler, Kastilya Kontu Sanchonun meziyetlerini ya da mslmanlarn kb savanda urad byk hezimeti dile getirmilerdir. Bu zellikleri dolaysyla Endlsl mslman tarihilerin F. Pons Boiguesin de belirttii gibi adalar olan hristiyan tarihilerden stn olduu phesizdir.

BBLYOGRAFYA

R. Dozy, Recherches sur lhistoire et la littrature des arabes dEspagne, Leiden 1881, I-II; R. Menendez Pidal, Historia y epopeya, Madrid 1929; C. Snchez-Albornoz, El Ajbr mayma, cuestiones historiogrficas que suscita, Buenos Aires 1944; a.mlf., Some Remarks on Fath alAndalus, The Formation of al-Andalus (ed. M. Fierro - J. Sams), Hampshire 1998, s. 151-172; A. G. Palencia, Trul-fikril-Endels (trc. Hseyin Mnis), Kahire 1955, s. 191 vd.; Ch. Pellat, The Origin and Development of Historiography in Muslim Spain, Historians of the Middle East (ed. B. Lewis - P. M. Holt), London 1962, s. 118-125; F. Rosenthal, A History of Muslim Historiography, Leiden 1968; F. Pons Boigues, Los historiadores y geografos arabigo-espaoles, Amsterdam 1972; Hseyin Mnis, Trul-corfiyye vel-corfiyyn fil-Endels, Kahire 1986, s. 56 vd.; E. LviProvenal, Espaa Musulmana (ed. R. Menendez Pidal), Madrid 1987, IV, 321-323; Abdlvhid Zennn Th, Dirst fit-tril-Endels, Musul 1987, s. 91-112; a.mlf., Neet tedvnit-trilArab fil-Endels, Badad 1988; Abdullah el-Murbt et-Terg, Amel tercimir-ricl filEndels, es-Sicilll-ilm li-nedvetil-Endels (nr. Abdullah b. Ali ez-Zeydn v.dr.), Riyad 1417/1996, I, 301-327; Mustafa brhim Hseyin, Mediru Lisniddn b. el-ab f kitbihi ela f abri rna, a.e., I, 331-377; Mahmud Ali Mekk, Egypt and the Origins of Arabic Spanish Historiography, The Formation of al-Andalus (ed. M. Fierro - J. Sams), Hampshire 1998, s. 173-233; Abdlfetth Feth Abdlfetth, et-Tr vel-merrin f Mr vel-Endels filurnir-rbiil-hicr/el-iril-mld, Beyrut 1424/2004, I, 333-339; II, 394-562, 653-674; S. M. Imamuddin, Sources of Muslim History of Spain, JPHS, I/4 (1953), s. 357-370; J. V. Bermejo, Una fuente importante de la historia de al-Andalus: la Historia de Ibn Askar, al-Andalus, XXXI, Madrid 1966, s. 237-265; Manuel SMartnez, Rzi, fuente de al-Udr para la Espaa preislamica, Cuadernos de historia del Islam, III/7, Granada 1971, s. 17-48; P. Chalmeta Gendrn, Historiographia Medieval hispana: Arabica, al-Andalus, XXXVII (1972), s. 353-404; Manuela Marin, Tar, EI (ng.), X, 283-285. Mehmet zdemir ran. slm dnyasnda fetihleri takip eden ilk asr boyunca ilm ve edeb eserler Arapa kaleme alnmtr. Bu gelenek ran corafyasnda IV. (X.) yzyln ortalarndan itibaren deimeye balad. Bu deiim bir yandan ran corafyasnda mahall hnedanlarn ortaya k, dier yandan Farsann bu hnedanlarn himayesinde yaz dili olarak yeniden douu ile yakndan ilgilidir. Farsa tarih yazclnn ilk rnei, Tabernin Trul-mem vel-mlk adl eserinin Smn Veziri Eb Ali Belam tarafndan 352 (963) ylnda Smn Hkmdar Mansr b. Nh adna baz yeni bilgiler ilve edilerek yaplan muhtasar tercmesidir. Belamnin almas bir tarafa braklrsa ran corafyasnda Farsa tarih yazclnn douu Smn mirasn devralan Gazneliler zamanna rastlar. Bu dnemde Farsa tarih yazcl Arapa tarih yazclna paralel biimde genel tarihler, zel tarihler, ehir ve blge tarihleri olmak zere trde gelime gsterdi. V. (XI.) yzyln ilk yarsnda kaleme alnan nemli eser bu trlerin birer rnei durumundadr. Bunlarn ilki Gerdz

tarafndan yazlan Zeynl-abrdr. Mellif genel bir slm tarihi niteliindeki eserinde zellikle eski ran mitolojisi, slm ncesi ran tarihi, Dou slm dnyasnda cereyan eden hadiseler ve Gazneliler tarihine olduka geni yer vermekle ada Arap tarihilerden ak biimde ayrlmtr. kinci eser, ad bilinmeyen bir mellifin 448de (1056) kaleme ald Tr-i Sstndr. Sade bir slpla yazlan eserde ran diline giren Arapa kelimeler yerine bunlarn Farsalarnn tercih edilmesi dikkat ekicidir. nc eser Muhammed b. Hseyin el-Beyhaknin Gaznelilere dair Tr-i Beyhasidir. Mellif, Dvn- Rislette grev yapmasndan dolay grme imkn bulduu resm belgeleri ve ulat gizli bilgileri kiisel gzlemleriyle baarl bir ekilde birletirmeyi ve okuyucuya gl biimde aktarmay baarmtr. Sade bir slpta kaleme alnan eser, ayn zamanda Farsann yaz dili olarak yeniden douundan sonraki ilk byk rnlerinden kabul edilmektedir. Bu eser, ran tarih yazclnda ran kltrn Arap kltrne kar savunan ve zaman zaman Arap tarihiliinden ayrlan bir dnemin balangcn tekil etmektedir. Byk Seluklu Devletinin kuruluu, ran corafyasndaki btn ilm ve edeb faaliyetler gibi tarih yazcln da olumlu ynde etkilemi, Seluklu sultanlar ve devlet adamlarnn gayretleri Farsann edeb geliiminin hzla devam etmesini salam, tarih yazcl da bu gelimeden nasibini almtr. Ancak bu eserlerin ou gnmze ulamamtr. Bunlar arasnda Seluklularn meneinden bahseden ve mellifi bilinmeyen manzum Meliknme, yine mellifi mehul Risle-i Melikh, Eb Thir-i Htnnin Tr-i l-i Sel, Al-i Kazvnnin Sultan Sencer adna kaleme ald Mefirl-Etrk, air Muizznin manzum Siyer-i Fut-i Suln Sencer ve mellifi mehul Sencernmeyi saymak mmkndr. Enirvn b. Hlid-i Knnin kaleme ald Ftru zamniudr ve udru zamnil-ftr adl eser de zamanmza intikal etmemitir. Seluklular devrinde yazlan zel tarihler arasnda Zahrddn-i Nbrnin 571 (1176) ylnda kaleme ald Selunme Seluklulara dair gnmze ulaan en eski tarihtir. Muhammed b. Ali er-Rvend, Rat-udr ve yets-srr adl eserinde tarih yazclna herhangi bir katkda bulunmad gibi nesirde giderek arlaacak olan ssl bir slbun ilk rneklerinden birini vermitir. Ayn mellifin tek nshas Bibliothque Nationalede bulunan Tr-i Seluyn adl eseri (Ms., Supp., Persan, nr. 1556, vr. 231b-261a) gerekte Rat-udrun daha sade bir versiyonundan ibarettir. Necmeddin Ebr-Rec Kummnin 584te (1188) Bat randa kaleme ald, trnn Farsadaki ilk rneklerinden olan Trul-vzer, her ne kadar bir vezirler tarihi gibi grnse de Irak Seluklu Devletinin ykl dneminde cereyan eden hadiseleri en iyi ekilde aksettiren bir eserdir. Seluklu dnemi tarih yazclnn dikkate deer eserlerinden biri de 520de (1126) yazlan ve mellifi bilinmeyen Mcmelt-tevr vel-atr. Muhtemelen Seluklu brokrasisinde ktip olarak grev yapan mellif, eserinde kendi dneminde cereyan eden hadiseler yerine daha ok eski ran hkmdarlarnn efsanev tarihine ve eski ran mitolojisine yer vermitir. Seluklular zamannda pek ok ehir ve blge tarihi kaleme alnmtr. Daha nce Arapa yazlan tarihlerin devam niteliindeki bu eserler genel ve zel tarihlerdeki boluklarn doldurulmas, ehirlerdeki sosyal ve ekonomik hayatn incelenmesi, tara hayatnn aydnlatlmas ve limlerin biyografilerinin tesbiti gibi hususlarda byk neme sahiptir. Ancak bu eserlerin byk ounluu zamanmza ulamamtr. Bu gruptan gnmze kadar gelen rnekler arasnda bnl-Belhnin Sultan Muhammed Tapar adna kaleme ald Frsnme, Ali b. Zeyd el-Beyhaknin Tr-i Beyha ve eyh Abdurrahman Fam-i Herevye nisbet edilen Tr-i Hert zikredilebilir. bn sfendiyrn 613 (1216) ylnda tamamlad Tr-i aberistn da ayn gelenein bir devam mahiyetindedir. VI. (XII.) yzyln ortalarndan itibaren Arapa telif edilen pek ok tarih kitab Farsaya tercme

edilmitir. Nerahnin Tru Bur adl eserinin Eb Nasr Ahmed b. Muhammed el-Kubv tarafndan 522de (1128) yaplan evirisi bu trn bilinen en eski rneklerindendir. Muhammed b. Zfer b. merin ksaltt esere daha sonra ad bilinmeyen bir mellif ilveler yapm ve eserin bu ekli gnmze ulamtr. Muhammed b. Abdlcebbr el-Utbnin et-Trul-Yemnsi, Eb eref Nsih b. Zafer-i Curfdekn tarafndan 603 (1206-1207) ylnda ksa bir zeyil eklenerek Farsaya tercme edilmitir. Bu tercmeler genellikle mtercimler tarafndan ilve edilen faydal zeyiller iermektedir. Byk Seluklular dneminde randa Farsann g kazanmas Arapann tamamen terkedildii anlamna gelmemektedir. Ali b. Zeyd el-Beyhaknin Utbnin et-Trul-Yemnsine zeyil olarak hazrlad, drt ciltlik umumi tarih niteliindeki Meribt-tecribi, mdddin el-sfahnnin kaleme ald Nuretl-fetre ve uretl-are (fre) Arapa yazlan nemli eserlerdendir. Merib zamanmza intikal etmemise de ikinci eserin tek nshas Pariste Bibliothque Nationalede bulunmaktadr (Ms., Arabe, nr. 2145). Bndr bu eseri Zbdetn-nura ve nubetl-ura adyla ihtisar etmitir. ran corafyasnda XI-XIII. yzyllardan gnmze kadar gelen dier Arapa eserler arasnda Abdlgfir el-Frisnin el-alatl-l min (Kitbs-Siy li-)Tri Nsbru, Necmeddin en-Nesefnin el-and f ikri ulemi Semerand, Mferrhnin Mesin fahn, Hkim en-Nsbrnin Tru Nsbru ve Nesevnin Srets-Suln Celliddn Mengbertsi saylabilir. Bunlardan son nn XIII ve XIV. yzyllarda Farsaya tercme edilmesi ran corafyasnda bu dnemde Arapann, yerini artk tamamen Farsaya terketmeye baladn gstermesi bakmndan dikkat ekicidir. Seluklularn yklmasndan sonra randa bu devletin mirasn paylaan atabeglikler, Gurlular ve Hrizmahlar, uzun ve istikrarl bir idare kuramadklar iin onlarn dneminde tarih yazclnda kayda deer bir gelime olmamtr. Belirgin bir sessizliin hkm srd bu devirde Minhc- Sirc el-Czcnnin bir genel slm tarihi niteliindeki abat- Nr adl eseri her ne kadar gl bir tarih kurgusuna sahip deilse de Gazneliler, Gurlular, Mool istils ve Mvernnehir tarihi iin nemlidir. ran corafyasnda tarih yazclndaki asl gelime Mool istilsndan sonra lhanllarn gl bir hkimiyet kurmasyla balar. Bu dnemde telif edilen ilk nemli eser At Melik Cveynnin Tr-i Cihngs olup siyas hadiselerin yannda ierdii zengin malzeme ile sosyal, ekonomik ve din tarih aratrmalar bakmndan byk neme sahiptir. Mellif eserinde kulland malzemeyi yet ve hadislerin yan sra Arapa-Farsa iirler ve Trke-Moolca terimlerle ssleyerek kendine zg bir slp ortaya koymutur. Cveynnin Moollarn hizmetinde bulunmasna ramen Mool istilsyla ilgili bilgileri olduka tarafsz nakletmi olmas dikkate deer bir baar kabul edilmelidir. Tarih yazclndaki bu gelime, lhanl hkmdarlarnn slmiyeti kabul etmesinin ardndan Yakndou devlet geleneinin arlk kazanmaya balad XIV. yzyln balarnda glenerek devam etmitir. Bunda Farsaya vkf olan lhanl hkmdarlarnn tarih ilmine duyduu zel ilginin rol byktr. Redddin Fazlullh- Hemedn, Vassf, emseddin Muhammedi Kn ve Benkit gibi tarihilerin hmisi olan Gzn Hann ad burada zellikle anlmaldr. Sadece dnemin deil ran tarih yazclnn en byk eserlerinden biri olan Cmiut-tevr bizzat bu hkmdarn emriyle Redddin Fazlullah tarafndan kaleme alnmtr. Eserin asl nemi slm tarihi yannda daha nce slm tarihilerinin deinmedii in, Hint, sril ve Avrupa (Frenk) gibi lkelerin tarihini de iermesidir. slm tarih yazclnda uzun sre ihmal edilen bu yaklam, Redddinin tarihe getirdii yeni bak asnn yan sra bu dnemde Dou-Bat ilikilerinin younluk kazanmas ve Tebriz ehrinin milletleraras bir kltr merkezi durumuna gelmesiyle de yakndan ilgilidir. Evrensel

bir egemenlik anlayna sahip olan Gzn Han ve Sultan Olcaytunun eserden beklentileri de bu yeni anlayn ortaya kmasnda etkili olmutur. Mellif eserini, aralarnda muhtemelen Abdullah b. Ali el-Kn ve Pulad ing-Sangn da (Bolad Cheng-Hsiang) bulunduu pek ok kimsenin yardmyla telif etmitir. Zaman zaman resm belgelerden faydalanm, bunlardan bazlarnn metnini olduu gibi eserine kaydetmitir. Btn bu zelliklerine ramen eser ada olaylarla ilgili, mellifinin idar ilerden sorumlu bir vezir olmasndan kaynaklanan baz yanl yorum ve deerlendirmeler iermektedir. Abdullah b. Ali el-Knnin yazd Zbdett-tevr, Cmiut-tevrin ikinci cildiyle byk lde benzerlik gsterir. Ayn mellifin Tr-i Olcaytu adl kk eseri pek ok ynden daha orijinal zellikler tamaktadr. Vassf Tr-i Cihngya zeyil olarak kaleme ald Tecziyetl-emr ve tezciyetl-ar adl eseriyle Farsa tarih yazmnda kendinden sonra pek ok tarihinin takip edecei, fakat hibirinin ulaamayaca son derece ssl bir slp ortaya koymutur. ran dili ve edebiyat uzmanlar tarafndan Farsann tabii geliimini bozduu iin olumsuz deerlendirilen bu slbun etkileri sadece ran corafyas ve Farsa eserlerle snrl kalmam, drsi Bitlis, Tlikzde Mehmed Subhi ve Ahmed Vsf Efendi gibi Osmanl tarihilerini de etkilemitir. Tarih yazclnda lhanllar devrinden itibaren grlen bir baka geliim tarih kitaplarnn manzum olarak telif edilmesidir. Esasen daha Seluklular zamannda ran ve Anadoluda Muizz, Eb Thir-i Htn, Kni-i Ts ve Hoca Dehhn gibi air ve edipler tarafndan Firdevsnin hnmesinden etkilenilerek kaleme alnan pek ok manzum eserin varl bilinmekteyse de bu eserler gnmze ulamamtr. Bu trn zamanmza kadar gelen en eski rnei Kad Burhneddn-i nevnin 562608 (1166-1212) yllar arasnda yazd Ensl-ulbdur (Sleymaniye Ktp., Ayasofya, nr. 2984). emseddin Muhammedi Knnin hnme-yi Cengizsi, Ahmed b. Muhammedi Tebrznin hanhnmesi (Cengiznme), Tr-i Gzde sahibi Hamdullah el-Mstevfnin afernmesi ve Hce Nreddin b. emseddin Muhammed el-Ejdernin znnmesi, XIV. yzyl balarndan itibaren ran corafyasnda iyice yaygnlk kazanan bu gelenein balca temsilcileridir. Sz konusu eserlerin pek ounun temelde zengin bir malzemeye deil tek bir kaynaa dayanmas, bunlarn telifindeki asl hedefin geni bir tarih algsndan ziyade okuyucunun tarih merakna iirsel bir anlatmla cevap vermek olduunu ortaya koymaktadr. Bu gelenek randa daha sonraki dnemlerde de kabul grmeye devam etti ve Osmanl corafyasnda ehnmecilik messesesinin douunu etkiledi. Farsa tarih yazcl, lhanl Devletinin yklna rastlayan dnemde geirdii ksa bir duraklamann ardndan Timurlular devrinde yeniden canland. Birok asker baar elde eden Timurun zaferlerinin ve fetihlerinin kaydedilmek istenmesi bunun balca mili gibi grnmektedir. Nizmeddn-i mnin bu amala dnemin tarihini yazmakla grevlendirildii bilinmektedir. Nizmeddin tarafndan balatlan bu gelenei emsl-sn (Trnme) adl eserin mellifi Tceddn-i Selmn ve afernmesini 828 (1425) ylnda Timurun torunu Mirza brhim Sultan adna kaleme alan erefeddin Ali Yezd devam ettirdi. Timurlu tarihilii bu eserlerin yannda devrin en verimli tarihisi Hfz- Ebrnun ahsnda daha genel bir izgiye kavutu. Genellikle Belam ve Redddinin yolundan giden Hfz- Ebr, Cmiut-tevrin sona erdii 703 (1304) yl ile Timurun ortaya k arasndaki karanlk dnemi akla kavuturdu. hruh adna yazd afernme ile Gyseddin Baysungur adna yazd Mecmaut-tevrte tarih kavramn ayrntl biimde ele ald ve tarih ilminin faydalarn anlatt. Hfz- Ebrnun bu usul daha sonra Abdrrezzk es-Semerkand tarafndan Mala- Sadeynde

devam ettirildi. slm dnyasnn mufassal bir tarihini yazma arzusu Timurlu hkimiyetinin sonlarna doru Mrhndn (. 903/1498) ahsnda bir defa daha canland. Mrhndn uzun bir almadan sonra kaleme ald Ravat-af bir ksm gnmze ulamayan eserlerden yaplan geni aktarmalar iermektedir. Mrhndn torunu Hndmr, ran tarih yazclnn son byk temsilcilerindendir. Mellif, Tc ve ulatl-abr adl eserlerinden sonra geni bir slm tarihi niteliindeki abbs-siyeri kaleme ald. ok ynl bir tarihi olan Hndmrin Hmyunnme ve Dstrl-vzer adl iki biyografi eseri daha vardr. Timurlularn ardndan ran corafyasnda hkm sren hnedanlardan Karakoyunlular ve Akkoyunlular devrinde nemli bir tarihi kmad. Bu dnemde Eb Bekr-i Tihrnnin Kitb- Diyarbekriyye ve Fazlullah b. Rzbihn el-Huncnin Tri lemr-y Emn gibi eserleri, her ne kadar karanlk bir dnemin sra d kaynaklar olarak nem tarsa da lhanl ve Timurlu devri tarihiliiyle karlatrlabilecek zelliklere sahip deildir. Orta Asya tarih yazcl, batda Safevlerin ran corafyasna hkim olmasyla birlikte devam niteliinde olduu ran tarih yazclndan briz ekilde ayrlr. Edeb eserlerde daha aatayllar zamannda belirginlemeye balayan bu sre, Mvernnehir ve Orta Asyada eybnler ve zbekler devrinde iyice kendini gsterdi. Haydar Mirza Dulatn kaleme ald Tr-i Red ve Zeynddin Mahmd Vsf-i Herevnin Bedyiul-veyii XVI. yzylda bu corafyada telif edilen balca eserlerdir. ran tarih yazcl, Safevlerin ran corafyasnda istikrar tesis etmesinden sonra yeni bir canlanma ierisine girdiyse de bu gerekte niteliksel deil saysal bir canlanmay ifade etmektedir. Bu dnemde Hasan- Rmlnun kaleme ald Asent-tevr ile skender Bey Mnnin Tr-i lemr-y Abbs adl eseri gibi birka rnek bu izginin kenarnda durmaktadr. Byk ounluu brokrat olan devrin tarihileri, eserlerinde zaman zaman faydal mlmat verseler de eletiriden geirmedikleri olaylar genellikle sz kalabal arasna sktrma yoluna gitmi, bu husus Ndir ah Afar ve Zend hnedanlar zamannda da srmtr. Ndir ahn asker faaliyetleri, onun zel mnsi Mirza Mehd Hn- Esterbd tarafndan 1160ta (1747) kaleme alnan Cihng-y Ndir ve 1749da yazlan Drre-i Ndire ile Muhammed Kzm Mervnin 1757 ylnda kaleme ald Tr-i lemr-y Ndirde geni biimde anlatld. Uzun sre Kerim Han Zendin saraynda grev yapan Mirza Muhammedi Kelnterin yazd Rznme-yi Mrz Muammed-i Kelnter-i Frs Zend hnedannn en nemli kayna durumundadr. Bu eserler devrin siyas olaylarnn eletirisinde byk neme sahip olsalar da hadiseleri geni bir bak asndan nakletme misyonundan uzaktr. XVIII. yzyln en dikkate deer eserleri arasnda, Rstem el-Hkem (Muhammed Him saf) tarafndan 1193-1199 (1779-1785) yllar arasnda yazlan ve siyas olaylarn yannda sosyal, ekonomik ve idar konular da ieren Rstemt-tevri zikretmek gerekir. Kaarlar devrinde Mirza Fazlullah Hver-i rz, timdssaltana Muhammed Hasan Han, Adudddevle Sultan Ahmed Mirza, Muhammedi Srev, Rz Kul Han Hidyet ve Muhammed Tak Sipihr gibi mellifler tarafndan genellikle sipari zerine kaleme alnan ve daha ok Kaarlar dnemini konu alan ok sayda eser yazld. Ancak bu eserlerden pek ou skender Bey Mn ve Mirza Mehd Hn- Esterbdnin eserleri rnek alnarak hazrlandndan bunlarda nceki eserlerin olumsuz ynleri de tekrarland. Bununla birlikte ran tarih yazclnda Kaarlar dnemi Avrupa ile temaslarn artmas, Avrupa dillerinden yaplan tercmelerin etkisi ve 1267 (1851) ylnda drlfnunun kurulmasyla birlikte daha tenkiti bir tarih yazclnn douuna ahit oldu. Bu yeni tarzn ncleri arasnda Muhammed Hasan Han timdssaltana, Celleddin Mirza, tizdssaltana, Muhammed Tak Sipihr, Muhammed Hseyn-i Frg, Mtercimssaltana ve Mirza g Hn-

Kirmnyi saymak mmkndr. Kaarlar devrinde grlen dikkate deer bir gelime de siyas htrat yazmnn oalmaya balamasdr. Bu trde kaleme alnan balca eserler arasnda Abdullah Mstevf, Emnddevle, htimssaltana, Hc Seyyh, Seyyid Ali Muhammedi Devletbd, eyh Hasan- Kerbel, Seyyid Hasan- Mderris, Nsrlmlk ve eyh brhm-i Zencnnin htrat zikredilebilir. Bat ile ilikilerin iyice artt Rz ah dneminde ran corafyasnda klasik tarih yazcl yerine modern tarihilik gr ortaya km, Pehlev dnemi randa modern tarihiliin aamal olarak douuna ahit olmutur. Bu devirde gerek Avrupada eitim gren ranllarn gerekse rana seyahat eden Avrupal aratrmaclarn etkisiyle, rivayetlerin geliigzel bir ekilde bir araya topland geleneksel tarihilik yerine kaynaklarn tenkid bir ekilde kullanld aratrmalar kaleme alnmtr. zellikle Bat dillerinden Farsaya yaplan tercmeler, tarih aratrmalarnda geleneksel anlayn yerine yeni metotlarn kullanlmasna nemli lde katkda bulunmutur. ran tarihiliinde bu yeni anlayn kurucular arasnda Abbas kbl-i tiyn, Seyyid Ahmed Kesrev, Sad-i Nefs, Hasan Prniy, brhim Prdvd ve Red-i Ysem gibi aratrmaclar saymak mmkndr. Asl faaliyet alanlar her ne kadar edebiyat ve edebiyat tarihi olsa da aratrmalarnda modern usulleri kullanan ve tarihle ilgili konularda da eserler veren Mirza Muhammed Han Kazvn, Seyyid Hasan Takzde, Muhammed Tak Bahr, Mcteb Mnov ve Ksm Gan gibi aratrmaclar da bu gruba dahil etmek mmkndr. Bunlar, mstakil tetkiklerin yannda ran tarihinin pek ok ana kaynan neretmek suretiyle ran tarihiliine nemli katklarda bulundu. te yandan tarihle ilgili makalelerin yaymland Ydgr, Kve ve yende gibi dergilerle asl ilgi alanlar edebiyat olduu halde zaman zaman tarihe dair konulara da yer veren rman, Yam, San ve Rhnem-yi Kitb, XX. yzyln ortalarndan itibaren randa tarih aratrmalarnn gelimesinde nemli rol oynad. Bu dergilere sonraki yllarda Ferheng-i rn-zemn (1954-) ve Berresh-yi Tr (1966-1979) gibi yenileri eklendi. 1960 ve 1970li yllarda kurulan Encmen-i sr- Mill, Bngh-i Tercme ve Ner-i Kitb ve Bngh-i Ferheng-i rn gibi resm kurumlarn yaynlar da tarih aratrmalarnn gelimesine yardmc oldu. XX. yzyln ikinci yarsndan itibaren Avrupa ile temaslarn daha da artmas ve bata Tahran olmak zere byk ehirlerde kurulan niversite ve aratrma merkezlerinde oluan ilm atmosfer tarih aratrmalarnn saysnn oalmasn salad. Bu dnemin nde gelen isimleri arasnda Abdlhseyin Zerrnkb, Muhammed Cevd Mekr, Ferdun demiyyet, Ceml Trb Tabtab, Abdlhd Hir, Abbas Zeryb Hy, Muhammed brhim Bstn Prz, Abdlhseyin Nev, Menihr Murtazav ve rec Afr gibi aratrmaclar saymak mmkndr. alma alanlar edebiyat, kltr tarihi, yazmalar ve metin neri gibi konular olsa da tarih aratrmalarna saladklar katklardan dolay Zebhullah Saf, Muhammed Tak Dnipejh, Seyyid Cafer ehd, Muhammed Emn Riyh, Menihr-i Stde ve hsan Yrtir gibi aratrmaclar da bu listeye dahil edilebilir.

BBLYOGRAFYA

Historians of the Middle East (ed. B. Lewis - P. M. Holt), London 1962, s. 126-151; F. Tauer,

Hfiz-i Abr sur lhistoriographie, Mlanges dorientalisme offerts Henri Mass, Thran 1963, s. 10-25; a.mlf., Timurlular Devrinde Tarihilik (trc. Ahmet Ate), TTK Belleten, XXIX/130 (1965), s. 49-69; Hac Hseyn-i Nahcivn, afer-nmeh, ihil Male (nr. Ysuf Hdim Himneseb), Tebriz 1343/1964, s. 117-134; Storey, Persian Literature, I/1-2, tr.yer.; Affn Selk, Nad u Berres-yi Menbi-i Tr-i Selyn-i Arab u Frs (doktora tezi, 1349 h./1970), Tahran niversitesi Edebiyat Fakltesi (Ktphane nr. 955/052, N632S, P. D.); K. A. Luther, Bayhaqi and the Later Seljuq Historians: Some Comparative Remarks, Ydnme-yi Ebl-Fal-i Beyha, Mehed 1350 h., s. 14-33; a.mlf., The Saljuqnamah and the Jami al-tawarikh, Mecma-i ibeh-yi Ta der Bre-i Redddn Falullh- Hemedn (nr. Seyyid Hseyin Nasr v.dr.), Tahran 1350 h., s. 26-35; a.mlf., A New Source for the History of the Iraq Seljuqs: The Tarikh al-Vuzara, Isl., XLV/1-2 (1969), s. 117-128; Pervz Ezk, Trnigrnn- rn, Tahran 1373/1994, I; G. Lazard, The Rise of the New Persian Language, CHIr., IV, 595-632; M. R. Waldman, Toward a Theory of Historical Narrative: A Case Study in Perso-Islamicate Historiography, Columbus 1980, tr.yer.; Menihr Murtazav, Mesil-i Ahd-i lnn, Tahran 1370/1991, s. 380-381, 405-544, 590-625; A. K. S. Lambton, Persian Local Histories: The Tradition Behind Them and the Assumptions of Their Authors, YdNma in Memoria di Alessandro Bausani, Roma 1991, I, 227-238; a.mlf., Tar, EI (ng.), X, 286-291; Ahmed-i Mnzev, Fihrist-vre-i Kitbh-yi Frs, Tahran 1374-82 h., I-VIII, tr.yer.; Sdk yinevend, lm-i Tr der Gostere-yi Temeddn-i slm, Tahran 1377/1998, I-II, tr.yer.; Ch. Melville, Hamd Allah Mustawfis Zafarnamah and the Historiography of the Late Ilkhanid Period, Iran and Iranian Studies: Essays in Honor of Iraj Afshar (ed. Kambiz Eslami), Princeton 1998, s. 1-12; a.mlf., Jme alTawrik, EIr., XIV, 462-468; J. S. Meisami, Persian Historiography to the End of the Twelfth Century, Edinburgh 1999, tr.yer.; a.mlf., Why Write History in Persian? Historical Writing in the Samanid Period, Studies in Honour of Clifford Edmund Bosworth (ed. C. Hillenbrand), Leiden 2000, II, 348-374; a.mlf., Rulers and the Writing of History, Writers and Rulers: Perspectives on Their Relationship from Abbasid to Safavid Times (ed. B. Gruendler - L. Marlow), Wiesbaden 2004, s. 73-95; B. G. Fragner, Wem gehrt die Stadt? Raumkonzepte in einer Chronik der Seldschukenzeit, Erzhlter Raum in Literaturen der islamischen Welt (ed. R. Haag-Hguchi Christian Szyska), Wiesbaden 2001, s. 95-111; Cihnbah Sevkib, Trnigr-yi Ar-i afev, Tahran 1380/2001; Stephan Conermann, Historiographie als Sinnstiftung: Indo-persische Geschichtsschreibung whrend der Mogulzeit (932-1118/1516-1707), Wiesbaden 2002, tr.yer.; Hasan yegn, bl ve Trnigr der Bre-i Abbs bl-i tiyn, Tahran 1383/2004 s. 139173; W. Hinz, Timurler Tarihi Hakknda Menba Tetkiki (trc. M. Altay Kymen), TTK Belleten, VI/21-22 (1942), s. 85-120; Bstn-yi Prz, Menbi ve Meai-i Tr-i Kirmn, Mecelle-i Dnikede-i Edebiyyt, IX/1, Tahran 1340/1961, s. 94-142; B. Spuler, Die historische geographische Literatur in persischer Sprache, HOr., I (1968), s. 100-167; Hnbb Beyn, f Ebr ve aat u Fevid-i lm-i Tr ez-Naar- vey, Berresh-yi Tr, V/4, Tahran 1349 h., s. 233-254; J. E. Woods, The Rise of Timurid Historiography, JNES, XLVI/2 (1987), s. 81108; E. L. Daniel, Manuscripts and Editions of Balamis Tarjamah-i Tarikh-i Tabari, JRAS (1990), s. 282-321; S. Shimo, Ghazan Khan and the Tarikh-i Ghazani -Concerning its Relationship to the Mongol History of the Jami al-Tawarikh-, Memoirs of the Research Department of the Toyo Bunko (The Oriental Library), LIV, Tokyo 1996, s. 93-110; H. A. R. Gibb, Tarih, A, XI, 793-797; Yakb jend v.dr., Tr/Trhnigr, Dninme-i Cihn- slm, Tahran 1380/2002, VI, 95185; Sdk Seccd - Murtaz Rezmr, Trnigr, DMB, XIV, 302-322; Elton Daniel v.dr., Historiography, I-XIV, EIr., XII, 323-411.

Osman Gazi zgdenli Hindistan. Tarih yazclnn Hindistanda mslmanlar tarafndan balatld sylenir. Ancak IV. yzyla ve daha sonraki yzyllara ait praati denilen yaztlarla VII. yzylda yaam Bnann Haraaritas ve XII. yzyln nl tarihisi Kalhanann (Kalhan) Racataranginisi (Raj Tarangani) gibi rneklerden Hindistanda slm ncesinde tarih yazclnn mevcut olduu anlalmaktadr. Racatarangini Kemir tarihi, Haraarita Kuzey Hindistanda yarm yzyldan fazla hkm sren Raca Harann (590-657) manzum biyografisidir. Sanskrite yazlan bu kitaplarn Hindistandaki slm tarih yazcln etkiledii sylenemez. Hindistanl mslman tarihiler ounlukla slm tarihiliinin genel tarih, menkb, siyasetnme, ehnme, blge tarihi gibi klasik trlerini kullanmlar ve ran edebiyatnn etkisiyle eserlerini daha ok Farsa kaleme almlardr. Hindistandaki mslman tarih yazclnn ilk rnekleri lkede Trk hkimiyetinin balad VII. (XIII.) yzyldan itibaren grlr. VII. yzyln ilk eyreinde vefat eden Fahreddin Mbrek ahn ecere-i Ensb- Mbrek h ile dbl-arb ve-eca adl eserleri bunlar arasnda zikredilebilir. Mukaddimesinde Gurlularn Hindistandaki ilk haleflerinden bahsedilen ecere-i Ensb, zellikle Delhi Sultan Kutbddin Aybegin 1192-1206 yllar arasnda yapt fetihler, 1206da Lahorda Delhi Sultanln kurmas ve ahsiyetine dair bilgiler ierir. dbl-arb veeca ise hkmdarlara sava sanatn anlatmak amacyla yazlmtr. Hem bir siyasetnme hem de bir asker strateji kitab zelliini tayan eser asker tarih iin nemli bir kaynak saylr. Hindistandaki slm tarih yazclnn ilk rneklerinden biri, asl Arapa olup gnmze Ali b. Hamd el-Kfnin yaklak 613te (1216) yapt Farsa evirisi ulaan anmedir. Bu anonim eserin birinci blm Sindde hkm sren Brahman aa hnedannn tarihi, ikinci blm 92-95 (710-714) yllar arasnda Araplarn Sind blgesini fethi hakkndadr. Avfnin Delhi Sultan ltutmn veziri Nizmlmlk Muhammed b. Eb Sad el-Cneydye sunduu Cevmiul-ikyt ve levmiur-rivytta Gazneli sultanlaryla ilgili baka kaynaklarda yer almayan ok ilgin anekdotlar bulunmaktadr. Avfnin ikinci nemli eseri Lbbl-elbb Farsa en eski uara tezkiresidir ve Aynlmlk Fahreddin Hseyine ithaf edilmitir. Hindistanda tarih yazcl gelenei gerek anlamda Hasan Nizmnin, Delhi Sultanlnn kurulu dnemini oluturan Kutbddin Aybeg (1206-1210) ve emseddin ltutm (1211-1236) devirlerinin siyasal, sosyal ve kltrel tarihine dair bilgi verdii Tcl-meiri ile balar. Hindistanda mslman-Trk idaresinin kuruluuna bizzat ahit olan Hasan Nizm eserinde edeb ve sanatl bir slp kullanmtr. Tcl-meir ngilizceye evrilmise de (Tajud Din Hasan Nizamis-Tajul Maathir, The Crown of Glorious Deeds, B. Saroop, New Delhi 1998) tenkitli neri henz yaplmamtr. Minhc- Sirc el-Czcnnin abat- Nrsi VII. (XIII.) yzyl Hindistan tarihinin en nemli kaynaklarndandr. Delhi Memlk Sultan I. Nsrddin Mahmud aha sunulan eserde Hz. demden balayarak Czcnnin yaad zamana kadar cereyan eden olaylar anlatlmakta olup Gurlular ve 1260 ylna kadar Delhi Sultanl tarihi hakknda birinci elden kaynak durumundadr. Bengal ve Bihrda mslman-Trk hkimiyetinin kuruluu ve Moollara dair ada kaynaklarda yer almayan bilgiler ieren eserde Delhi Sultan ltutmn Memlk kkenli emrlerinin biyografisinin de verilmesi abat- Nrnin deerini daha da arttrmaktadr. Eser yaymlanm

ve ngilizceye tercme edilmitir. Trk asll air, tarihi ve mutasavvf Emr Hsrev Dihlevnin edeb bir slpla kaleme ald azinl-ftu (Tr-i Al), Delhi Sultan Aleddin Halacnin Hindistan racalklar zerine 1296-1311 yllar arasnda dzenledii seferler ve fetihleri hakknda geni bilgi ieren tek kaynaktr. Emr Hsrev rns-sadeyn, Miftul-ft, Deval (Dvel) Rani ve r n, Nh Sipihr, Tulunme adndaki mesnevilerinde Delhi Halacleri dnemi (1290-1320) olaylaryla ilgili ok deerli bilgiler verir. Muhammed Sadr Ahmed Hasan, bir Hindu hikyesinden derledii Bestnl-nste Gyseddin Tuluk ah devriyle olu Muhammed ahn saltanatnn ilk gnlerini anlatr. Ortaa Hindistan tarihinin en nl isimlerinden Ziyeddin Berennin abat- Nrye zeyil olarak yazd Tr-i Frzh, Gyseddin Balabann tahta kndan (664/1266) Frz ah Tulukun saltanatnn altnc ylna (758/1357) kadar meydana gelen olaylar, idar, iktisad ve sosyal gelimeler, asker ve idar dzenlemeler hakknda ayrntl bilgi ierir. Tarih ilmiyle hadis ilmi arasnda sk bir mnasebet kuran ve tarihilerin de hadisiler gibi ok titiz davranmas gerektiini syleyen Beren, kaydettii hadiselerin birounun grg tandr. Baz olaylarn perde arkasndaki sebeplerini aklamas, ada eserlerde bulunmayan bilgiler aktarmas Berenye Hindistan tarihileri arasnda sekin bir yer kazandrmtr. Akc ve sade bir slpla yazlan Tr-i Frzh sonraki Hindistan tarihilerine kaynak tekil etmitir. Berennin hkmdarlara tler vermek amacyla yazd Fetv-y Cihndr ise daha ok tekilt tarihi konusunda yararlanlan bir eserdir. Abdlmelik smnin 751de (1350) tamamlad Ftus-seln adl Farsa manzum tarihi Gazneli Mahmudla balar ve Delhi sultanlarnn ardndan Behmenler Devletinin kuruluuna kadar gelir (1347). Abdlhamd Gaznev tarafndan 760ta (1359) tamamlanan Dstrl-elbb f ilmil-isb Delhi Sultanlnn maliye tekilt asndan nemli bir kaynaktr. 1370te yazlan anonim Sret-i Frzh, Delhi Sultan Frz ah Tulukun tahta kndan (1351) Tette (Tatta) seferine (767/1365-66) kadar gelir. Eserde ayrca Frz ahn dil idaresinden, imar faaliyetleri ve yaptrd rasathnelerle devrin sava aletlerinden bahsedilir. emseddn-i Sirc Affin 1398den sonra yazd Tr-i Frzhde de Frz ah Tulukun siyas ve asker baarlar, yeni kurduu messeseler, imar almalar, devrinin tannm devlet adamlar hakknda bilgilere yer verilmitir. Eserde ssl ve edeb anlatm n planda tutulmu, kronoloji zaman zaman ihmal edilmitir. VIII. (XIV.) yzyl airlerinden Bedr-i n aid ve Aynlmlk Abdullah b. Mahrnun n-y Mhr adl edeb eserleri, Delhi sultanlar Muhammed ah Tuluk ve Frz ah Tuluk devri olaylarna dair bilgi ierir. Frz ah Tulukun bizzat kaleme ald Ftt- Frzhde kendi yapt dzenlemeler, hayr ve bayndrlk ileri hakknda ksa bilgiler bulunmaktadr. Muhammed Bihmidhnnin 842de (1438-39) tamamlanan Tr-i Muammedsi genel bir slm tarihidir. Yahy b. Ahmed Sirhindnin Tr-i Mbrekh adl eseri Delhi Sultanl tarihinin nemli kaynaklarndan biridir. Gurlulardan Muizzddin Muhammed dnemindeki Hindistan seferleriyle balayp 1434 ylna kadar gelen eserde 817ye (1414) kadarki hadiseler iin Czcn, Beren ve Emr Hsrevin eserleri kaynak olarak kullanlmtr. Mellifin tanklk ettii 1414-1434 arasndaki olaylarla ilgili anlattklar birinci elden kaynak niteliindedir. Delhi Sultanlnn VIII. (XIV.) yzyln ikinci yarsndan itibaren zayflamas zerine merkezden uzak eyaletlerde mahall hnedanlar kurulmaya balanm, IX. (XV.) yzyldan itibaren birok mahall hnedan veya blge tarihi yazlmtr. Bunlardan anonim Tr-i Muafferh ve Zamme-i Meir-i Mamdh, Gucert sultanlar ve ihb Hakmin (Ali b. Mahmd el-Kirmn) 906dan (1500) nce tamamlad Meir-i Mamdhsi Mlv sultanlar hakkndadr. Mr Muhammed

Masm Nmnin Tr-i Mam adl eseri 1339-1510 yllar arasnda hkm sren Sumera ve Sama hnedanlaryla ilgili bir Sind tarihidir. skender b. Muhammed Mancnun Mirt- skendersi 1403ten 1591e kadar, Ali Muhammed Han Bahadurun Mirt- Amedsi lkalardan 1761e kadar gelen Gucert tarihidir. Ali b. Azzullah Tabtabnin Burhn- Meir adl eseri 1004 (1596) ylna kadar ulaan Behmen ve Nizamh hnedanlar tarihidir. Gulm Hseyin Selm Zeydprnin 1202de (1787-88) tamamlad Riys-selni ile el-Hc edDebrin Arapa aferl-vlihi XVII. yzyl Bengal genel tarihi hakkndadr. Rzkullah Mtknin Vt- Mtsi Ldler dnemine dair (1451-1526) bilgi verir. Yine Ldler ve Srlerden (1540-1555) bahseden Abbs- Servnnin Tufe-i Ekberhsi, Ahmed Ydgrn Tr-i Seln-i Afinesi (Tr-i h), Abdullahn Tr-i Dvdsi ve Hce Nimetullah b. Habbullahn Tr-i n- Cihn ve Mazen-i Afnsi Hindistanda idarenin Bbrllere gei srecindeki olaylar hakknda bilgiler ierir. Bbrllerin kurulmasyla birlikte (932/1526) Hindistanda tarih yazclnda yeni bir dnem balar. Hint-ran gelenei ve Herat okulu, bizzat Bbrl hkmdarlar tarafndan oluturulan gelenekle birletirilerek yeni bir Hint tarih yazclnn domas salanr. Bu hnedann kurucusu, edip ve air Bbr, aatayca kaleme ald nl htrat Bbrnmeyi Hindistanda tamamlamtr. zellikle eserin son blmlerinde Bbrn Hindistan istilsna ve bu lkede drt yllk saltanat srasndaki siyasal, sosyal, ekonomik ve tarmsal hayata dair ok ilgi ekici bilgiler bulunmaktadr. Bbrnme Reit Rahmeti Arat tarafndan gnmz Trkesine evrilmitir (I-II, Ankara 19431946). Bbrn teyzesinin olu olan Haydar Mirza Dulat Kgar hanlarndan Abdrrede ithaf ettii Tr-i Redde Bbr ve Hmyun devri olaylarndan bahseder. Eser zellikle Hmyun dnemi hakknda verilen bilgiler bakmndan nemlidir. Bbrn kz Glbeden Begmn Hmynnmesinde XVI. yzyl Bbrl saray hayat ve detleri, protokol kurallar, dnler ve dier elenceler, haremde bulunan kadnlar ayrntl biimde anlatlmaktadr. Hmynnme, Abdrrab Yelgar-Eymen Manyas tarafndan Trkeye evrilmitir (Ankara 1944). Ayrca Bbrl saraynda grev yapan Bayezid Beyin Tr-i Hmyn ve Cevher Beyin Tekiretl-vt adl eserleri vardr. Ekber ahn veziri Ebl-Fazl el-Allmnin 1590da yazmaya balad Ekbernme adl ciltlik eser (Leknev 1867) resm tarih yazclnn en gzel rneklerindendir. Birinci cilt Timurlularn, Bbr, Hmyun ve Srlerin, II. cilt Ekber ahn saltanatnn 46. ylna kadar gelen olaylarn ayrntl tarihidir. yn-i Ekber adyla tannan III. cilt ise devlet tekilt, kurumlar, hkmdarlk sembolleri, saray detleriyle Ekber ahn yapt dzenlemelere ayrlmtr. Mellifin din taassuptan uzak kalarak Hint kltrn Hindu ve mslman geleneklerinin sentezi diye nitelemesi o dnem iin olduka dikkat ekicidir. Ekber ah devrinde st dzey grevlerde bulunan Nizmeddin Ahmed Herevnin 1002 (1593-94) ylnda tamamlad abat- Ekber (Leknev 1870, 1875) Hint mslmanlarna dair ilk genel tarih kabul edilir. Gazneliler hnedannn kurucusu Sebk Teginin savalaryla balayp Ekber ahn 38. saltanat ylna (1594) kadar gelen eser, Ekber ah dnemi iin olduu kadar Hindistann eitli blgelerinde kurulan mahall hnedanlarn tarihleri iin de nemli bir kaynaktr. Eser ngilizceye (I-III, Kalkta 1913-1936) ve Arapaya (I-III, Kahire 1995) evrilmitir. Yine ayn dnemin tarihilerinden Abdlkdir el-Bednnin Sebk Tegin zamanndan (366/977) 1004 (1596) ylna kadar Hint mslmanlar tarihinden bahseden Mnteabt-tevr (Tr-i Bedn) adl Farsa eseri (I-II, Calcutta 1864-1869) byk lde abat- Ekberye

dayanmakla birlikte ierik ynnden daha genitir. Bedn eserinde Ekber ahn din reformlarn iddetle eletirir. Ekber ahn hicretin bininci yl mnasebetiyle aralarnda Abdlkdir el-Bedn, Ebl-Fazl el-Allm, Nakb Han, Cafer Bey ve Ahmed Tettevnin de bulunduu yedi kiilik bir heyete yazdrd Tr-i Elf 1000 (1592) ylna kadar gelen bir slm tarihidir. Firitenin Glen-i brhm (Tr-i Firite) (Bombay-Poona 1831-1832) adl eseri, Gaznelilerden balayp XVII. yzyln balarna kadar Hindistanda hkm sren hemen btn devletlerin tarihini ihtiva etmektedir. Eser, kronolojik bakmdan ve coraf adan birok eksikliine ramen asllar kaybolmu kaynaklardan alntlar iermesi ynnden deerlidir. Abdlhak b. Seyfeddin edDihlevnin et-Trul-asi Hindistanda slmn yaylndan X. (XVI.) yzyla kadar geen dnemi iine alrken ikrl-mlk adl eseri Gurlulardan Muizzddin Muhammedle balayarak Ekber ah devrine kadar, onun olu Nrlhak tarafndan yazlan Zbdett-tevr ise Cihangir dnemine kadar (1605-1627) gelen olaylar anlatmaktadr. Cihangirin htralar Tzk-i Cihngr (Cihngrnme) adl kitapta toplanmtr. Eserin 1030 (1621) ylna kadar cereyan eden olaylar anlatan ksm Cihangirin kaleminden km, sonraki iki yln olaylar Cihangirin emriyle Mutemed Han tarafndan yazlmtr. Cihangirin lm ve ehzade kavgalarna dair son ksm (Tetimme-i Vt- Cihngr) Mirza Muhammed Hd Hana aittir (metniyle birlikte Aligarh 1863-1864; Leknev 1914). Mutemed Hann blnme-i Cihngrsinde Ekber ahn atalarnn tarihinden, Ekber ah ve Cihangir dneminden bahsedilir (Calcutta 1865; Leknev 1870; Allahbd 1931). Bbrl Hkmdar ah Cihan devrinde (1628-1657) resm tarih yazcl tekrar n plana kmtr. Bu tarihlerden ilki, ah Cihann ktibi ve tarihisi Muhammed Emn Kazvnnin Pdihnme adl eseridir. Resm kaytlara dayanan eser ah Cihan devrinin ilk on yln kapsar. ah Cihan daha sonra Abdlhamd Lhrye bu on yln tarihini yeniden yazdrmtr. Lhr on yla sonraki on yln tarihini de eklemi ve eserine Pdihnme adn vermitir (I-II, Calcutta 1866-1872). Lhrnin rencisi Muhammed Vris bu esere on yllk dnemi ieren bir zeyil yazm olup eser ah Cihan dnemiyle ilgili geni bilgi veren deerli bir kaynaktr. Thir nyet Hann hcihnnmesiyle Muhammed Slih Kenbnun Amel-i li (hcihnnme) adl eseri de ah Cihan devrinin nemli tarih kaynaklarndandr. Muhammed Masm b. Hasann 1070te (1659-60) tamamlad Tr-i h c ah Cihann oullar arasndaki taht kavgalar hakknda nemli bilgiler ierir. ah Cihann tarihilerinden Muhammed Emnin olu Mn Mirza Muhammed Kzmn lemgrnme adl kitab (Calcutta 1865-1873) Evrengzbin 1068 (1657) ylnda Evrengbda gidiiyle balar, 1078 (1667) ylna kadar gelen olaylar hakknda ayrntl bilgi verir. Evrengzbin 1668den sonra muhtemelen devlet harcamalarn ksmak amacyla resm tarih yazcln kaldrmas zerine eser yarm kalmtr. Bbrller devrinde kaleme alnan resm tarih kitaplar ariv kaytlar ve resm belgelere dayand iin olaylar ve kronolojileri asndan doru bilgiler verir. Evrengzbin resm tarih yazclna son vermesinin ardndan Hindistanda tarih yazclnda yeni bir dnem balar. Bu dnemde kaleme alnan kitaplar arasnda en dikkat ekeni Ebl-Fazl Mamrnin ad tesbit edilemeyen tarihidir. Tamamna yakn Hf Hann Mnteabl-lbb iinde yer alan eser 1723e kadar meydana gelen olaylar iin ana kaynak durumundadr. Eserin baz cilt ve blmleri yaymlanmtr (II, Calcutta 1860-1874; III, 1909-1925). Muhammed Mstaid Hann Meir-i lemgrsi (Calcutta 1870-1873; Agra 1873) Evrengzb dneminin tarihidir. Rstem Ali b. Muhammed hbdnin Tr-i Hind adl eserinde Evrengzbden sonra tahta kan Bbrl hkmdarlarndan Muhammed ahn 23. saltanat ylna kadarki olaylar anlatlr.

Muhammed fi Tahrnnin Tr-i Muammedhsi Bbr zamanndan balarsa da Evrengzbin lmnden 1739a kadar gelen son ksm nemlidir. Yine XVIII. yzylda telif edilen tarih kitaplarndan Abdlkerm-i Kemrnin Beyn- V ile (Ndirnme) anonim Tr-i Amed h, Muhammed ah ve Ahmed ah dnemleri hakknda bilgi iermektedir. Bir baka anonim eser olan Tr-i lemgr-i n, II. lemgr dnemi (1754-1760) hakkndadr. 1191den (1777) nce yazlan anonim Tr-i ivacide Maharaca ivacinin hayat anlatlrken Dekkende meydana gelen olaylarla ilgili bilgi verilmektedir. XVIII. yzylda kaleme alnan tarihlerin belki de en nemlisi Gulm Hseyin Han Tabtabnin Siyerl-mteairn adl kitabdr (Calcutta 1248/1833, 1836; Lucknow 1282/1866). Eser Evrengzbin lmnden (1707) balayp 1196 (1782) ylna kadar gelir. ngiliz Dou Hindistan irketinin faaliyetleri hakknda bilgi veren eserde ngiliz ynetimine iddetli eletiriler yneltilmektedir. Evrengzb dnemi ayn zamanda eserlerini Farsa yazan Hintli tarihilerin ortaya kt dnemdir. Hintli bir kumandan olan Bhm Senin Nsa-i Dilg adl kitab (1120/1708) tarih ve htrat karm bir eserdir. Sucn Ray Bhandrinin 1107de (1695-96) tamamlad ulatt-tevr lkalardan Evrengzbin tahta kna kadar gelen bir Hindistan tarihidir (Delhi 1918). Hindistanda ngilizlerin himayesinde baz tarih kitaplar yazlmtr. Gulm Ali Hann mds-sadeti Eved blgesinin tarihinden bahseder (Lucknow 1864). Lami Narayan efkin Bisul-anim adl eserinde 1174 (1761) ylna kadar Maratalarn tarihi anlatlr. vardas Nagarn Ftt- lemgrsi Evrengzb dnemiyle ilgilidir. Hindistanda biyografi trnn ilk rnei, Czcnnin abat- Nrsinin son ksmnda yer alan yirmi be ems melikinin hayat hikyesinin yer ald blmdr. Ancak mehur kiilerin biyografilerini yazma gelenei Bbrllerle birlikte balar. Cihangir devrinde Nimetullah b. Habbullah, Hn- Cihn Ldnin hayatn anlatan Tr-i n- Cihn, Abdlbk Nihvend, Abdrrahm Hn- Hnnn biyografisiyle ilgili Meir-i Ramyi kaleme almtr (Calcutta 1910-1931). Bbrl dnemi ileri gelenleri hakknda hacimli biyografi szlklerinin yazlmasna doru ilk adm, eyh Ferd Bakkarnin telif ettii aretl-avnn adl eseriyle atlmtr. Muhammed Sdkn abat- hcihnsi lim, eyh ve airlere dair nemli bir kitaptr. Keval Ramn Tekiretl-mer adl eseri mektup koleksiyonlarna dayanlarak kaleme alnmtr. Samsmddevle ahnevz Han, zd- Bilgrm ve Abdlhayyin 1194te (1780) tamamladklar Meirl-mer 730dan fazla biyografi ierir (I-III, Calcutta 1888-1891). Evliya biyografilerine dair ilk eser Mrhordun 790dan (1388) sonra tamamlad Siyerl-evliydr. Eserde Munddin Hasan el-itden itibaren mellifin yaad dneme kadar Hindistanda yaayan it eyhlerinin biyografisi ayrntl biimde verilmektedir (Delhi 1885). Ayn tarzda dier bir eser eyh Cemlnin on drt it velsi hakknda yazd Siyerl-rifndir (Delhi 1893). Hindistanda telif edilen ilk evliya tezkiresi Abdlhak b. Seyfeddin ed-Dihlevnin 999da (1591) tamamlad Abrlayrdr (Delhi 1865, 1891, 1914). Gavs attrnin 1022 (1613) tarihli Glzr- Ebrr XIIIXVII. yzyllar arasnda yaayan evliyann biyografilerine dair youn dikkat ve aba harcanarak meydana getirilen bir almadr. uar tezkirelerinin ilk rnei Avfnin (. 629/1232 [?]) Lbblelbb, ilk byk alma Alddevle Kmnin 973te (1565-66) kaleme ald Nefislmeirdir. XVII. yzylda yazlan r Han Ldnin Mirtl-ayl, XVIII. yzylda Brindbandasn Sefne-i og, zd- Bilgrmnin Serv-i zd ve Lutf Ali Begin tekede adl eserleri tannm uar tezkirelerindendir. Mirza Muhammedin 1776da tamamlad Tr-i Muammedsinde mehur kiilerin biyografileri lm tarihlerine gre srayla verilmektedir.

Muhammed Hseyin zdn XIX. yzylda kaleme ald b- ayt adl kitab ise Urdu dili ve edebiyatyla ilgili bir antolojidir. Hindistanda modern tarih yazcl XIX. yzylda balamtr. Seyyid Ahmed Hann Delhideki mimari eserler hakknda 1847de kaleme ald Urduca r-andd adl eser sanat tarihi asndan ok nemlidir. Seyyid Ahmed Hann arkadalarndan Zekullah modern aratrmalara dayanan Urduca ilk Hindistan tarihini yazmtr. Eser 1316da (1898) yaymlanmtr. XIX. yzylda zellikle Asiatic Society of Bengalin nderliinde youn bir neir almas yaplarak Delhi Sultanl ve Bbrller devrinin ana kaynaklar yaymlanmaya balanmtr. Modern tarih aratrmalar XX. yzyl boyunca srmtr. Hindistan, Pakistan ve Bengladeli tarihiler eserlerini daha ok ngilizce kaleme aldklar deerli almalar meydana getirmilerdir. Muhammed Habb, Halk Ahmed Nizm, K. Saran Lal, vari Prasad, S. Munlhak, . Hseyin Kure, Seyyid Athar Abbas Rzv, Aziz Ahmed, Mehd Hseyin, Ebl-Hasan Nedv, Seyyid Sleyman Nedv, K. S. Aiyangar, R. J. Majumdar bunlar arasnda zikredilebilir. Hindistandaki ada mslman tarih yazclnda iki akmn varlndan bahsedilebilir. Bunlardan biri, Hint kltrnn Hindu ve mslman kltrlerinin birleiminden olutuu dncesini savunan milliyeti grtr. lk rnekleri Muhammed Habbin Mahmd of Gaznn (1922) ve Tara andn Influence of Islam on Indian Culture (1924) adl kitaplarnda yer alan milliyeti gr en ayrntl ifadesini M. Mcbin Indian Muslims (1967) adl almasnda bulmutur. Dier gr Hindistandaki mslman toplumunu bamsz siyasal, sosyal ve kltrel bir varlk olarak kabul eder. . Hseyin Kurenin The Muslim Community of the Indo-Pakistan Subcontinent (610-1947) adl eseri bu gr yanstan temel kitaptr.

BBLYOGRAFYA

Storey, Persian Literature, I/1, s. 433-780; ayrca bk. ndeks; P. Hardy, Historians of Medieval India: Studies in Indo-Muslim Historical Writing, London1960; a.mlf., Some Studies in Pre-Mughal Muslim Historiography, Historians of India, Pakistan and Ceylon (ed. C. H. Philips), London 1967, s. 122-123; K. A. Nizami, Supplement to Elliot and Dowsons History of India, Delhi 1981, II-III; a.mlf., On History and Historians of Medieval India, New Delhi 1983; Historians of Medieval India (ed. Mohibbul Hasan), Meerut 1983; L. P. Mathur, Historiography and Historians of Modern India, New Delhi 1987; The History of India (ed. H. M. Elliot - J. Dowson), Delhi 1990, I-VIII; Ramazan een, Mslmanlarda Tarih-Corafya Yazcl, stanbul 1998, tr.yer.; S. Haluk Kortel, Delhi Trk Sultanln-da Tekilt (1206-1414), Ankara 2006, s. XV-XXXI; Enver Konuku, Delhi Trk Sultanlklarna Dair Kaynak ve Aratrmalar, MK, sy. 81 (1991), s. 35-37; M. Athar Ali, The Use of Sources in Mughal Historiography, JRAS, V/3 (1995), s. 361-373; a.mlf., Tar, EI (ng.), X, 295-297; Abdlhamit Birk, Muhammed, DA, XXX, 472-476. S. Haluk Kortel Endonezya ve Malezya. Endonezya ve Malezyann ilk dnem yazl tarihi pararaton, babad, sejarah, kisah, salsilah, rivayat,

hikayat gibi adlar altnda yazlan ve esas itibariyle szl geleneklere dayanan metinlerden oluur. Blgedeki birok mahall dil arasnda en nde gelenleri Malay ve Cava dilleridir. Cava dili Cava adasnn en eski ve zengin dilidir. Malayca ise blgedeki yazl slm literatrn ana iletiim aracn ve bugnk Endonezya ve Malezya mill dillerinin temelini oluturur. Cava dilindeki slm ncesi tarih yazclnn ilk rnekleri eski Cava krallklarna dair tarih metinlerdir (pararaton). En eski rneklerinin XV. yzylda yazld kabul edilen pararatonlar Cava tarihiyle ilgili baz bilgiler ihtiva etmekle birlikte sihir, efsane, hikye ve olaan st olaylar barndran zayf ve abartl rivayetler derlemesidir. XVI. yzyl balarnda Cavann kuzeyindeki Demakn bir mslman ticaret merkezi olarak ykselii, eski Hindu Macapahit mparatorluunun ykl ve slmiyetin blgede yaylnn ardndan kurulan mslman sultanlklar dneminde Cava tarih yazclnda yeni bir tr domutur (babad). XVII ve XVIII. yzyllarda yaayan nl saray airleri tarafndan derlenen babadlar manzum tarih hikyelerden ve tarih kaytlardan meydana gelir. Hkmdarlarn ecerelerini ieren, eitli mitoloji ve efsanelerle karm bu metinler genellikle bir ynetici aile veya hnedan iin kaleme alnmtr. Babadlar, Cavann Avrupallarn XV. yzyl sonlarnda blgeye gelmesinden nceki tarihine dair nemli kaynaklardr. XVIII ve XIX. yzyllarda Orta Cavadaki Yogyakarta ve Surakarta hkmdarlarnn hizmetinde alan airlerin derledii Babad Tanah Jawi adl eser bu tr metinlerin en nemlisidir. 1743te Kartasura saraynn ykln konu edinen Babad Petjina, Surakarta ve Yogyakarta sultanlklar arasndaki sava anlatan Babad Gianti, Caval Prens Diponegarann isyanyla (1830-1855) ilgili Babad Diponegara, Babad Cerbon, Babad Pasir, Serat Babad Gresik trn dier rnekleri arasnda saylabilir. slm dnemde din ve sosyokltrel yapdaki byk deiikliklerle birlikte Cava dilinde din ierikli yeni edeb trler olumu, Serat Anbiya denilen peygamberler tarihi, Amir Hamza gibi hikyeler, Hz. Ysuf hikyeleri ve mevlid tarz iirler ortaya kmtr. Siyas meruiyet iin yaygn biimde kullanlan skender (Zlkarneyn) efsaneleri, Cavada Baron Sakander adl kahramann Hollandallarla atmalarnn hikyesine dnm, Caval eski hkmdarlarn soyu Zlkarneyn vastasyla Hz. deme dayandrlm, eski Hindu krallarn soylar Caval veller kanalyla tekrar Cavadaki sultanlklarla birletirilmitir. Babad tarz metinler, Cavann dousundaki Bali adas ile Cavann batsnda konuulan Sunda dillerinde de grlr. Bu dillerdeki metinler blgenin slm ncesi dnemine ait olup Cava geleneinin birer dallar niteliindedir. Yerel bir tarih yazcl da Gney Sulavesideki Bugiler ve Makassar halk arasnda gelimitir. Malay dilindeki tarih metinler, ekil ve muhteva bakmndan Ortadou merkezli slm tarih yazcl geleneinin blgedeki uzants olarak bilinir. slm ncesi devreye ait Malayca tarih metin veya edebiyat eseri bulunmamaktadr. Blgedeki mslman toplumlarn eitim ve retim, uluslararas diplomasi ve ticaret dili olarak kullandklar Malayca, slm kltr ve medeniyetinin takmadalarda yaylmasnda nemli rol oynamtr. Malay yarmadas bata olmak zere Cavann kuzey sahilleri ve Sumatra adasnn kuzeyindeki Aeden Endonezyann dousundaki Ternateye kadar btn takmadalarda Malayca mahall tarih metinlerine rastlanr. XIX. yzyldan nce Cav denilen Arap alfabesiyle yazlan bu metinlerde hicr takvim kullanlmtr. XVII. yzyldan XX. yzyla kadar saray himayesinde yazlan metinlerin ou XIX. yzyldaki nshalarndan istinsah edilmitir. Malayca tarih metinlerin ilk rnekleri Kuzey Sumatra ve Malay yarmadasnda kaleme alnm, ardndan Gneydou Asyann Endonezya, Malezya, Bruney, Filipinlerin gneyi, Taylandn gneyi ve Singapuru iine alan mslman blgelerine yaylmtr. Bunlardan bazlar mahall halkn slmiyeti

kabulne dair hikyeleri de ihtiva eder. Hinte, Farsa ve Arapa kaynaklarn etkisi altnda kaleme alnan ve szl geleneklere dayanan Malayca tarih metinlerin bilinen en eski rnei XIV. yzyl sonlarndan XVI. yzyl balarna kadar tarihlenen ikyt Raja-Raja Pasai adl anonim eserdir. XIII. yzyln sonlarnda yaayan Sumatral Kral el-Meliks-Slihin hkmdarl ve mslman oluu ile balayan eserde Kuzey Sumatrada kurulan Samudra-Pasai hnedanlnn tarihi anlatlmaktadr. Malayca tarih yazclnn ikinci ve en nemli rnei, Malay yarmadasnda kurulan Malaka Sultanlnn tarihine dair Sllets-seln adl eserdir. En eski nshas 1612 tarihli bir metne dayanan eserin, Malaka Sultanln devam ettiren Johor (Cohor) Sultanlnda vezirlik grevi yapan Tun Seri Lanangn derlemesi olduu ve daha sonra esere eitli ilveler yapld kabul edilir. Kitapta Malaka Sultanlnn kkeni skender Zlkarneyne dayandrlmakta, Malakann 1511de Portekizliler tarafndan igaline kadar Malaka sultanlarnn biyografileri, Malay idaresinin altn a olan XV. yzyl Malay sultanlklarnn ynetim biimi ve idarecilerle ilgili bilgilere yer verilmektedir. XVIII ve XIX. yzyllara ait Johor metinleri olan ikyt Negeri Johor ve Peringatan Sejarah Negeri Johor adl eserler Sllets-selnin devam niteliindedir. Malay yarmadasnn kuzeybat blgesindeki Kedah hnedanl tarihine ait anonim Kedah Yllklar (ikyt Merong Mahawangsa) slmiyetin blgeye giriini, eyh Abdullahn faaliyetlerini ve lkenin mslman bir sultanla dnmesini anlatan eitici bir metindir. Kuzey Sumatradaki Ae Sultanlnn en gl hkmdarlardan skender Mudann adna atfedilen ve Firdevsnin hnmesi rnek alnarak yazld kabul edilen ikyt Iskandar Muda ve yine skender Muda dnemini anlatan ikyt Atjehte skender Mudadan nceki Ae sultanlar hakknda da bilgi verilmektedir. Ae dilinde XVIII. yzyla ait destans ikyt Potjoet Moehamat adl manzum eser szl olarak nesilden nesile aktarldktan sonra yazya geirilmi olup hnedan tarihlerinden farkl bir anlatm sunar. Malayca ve dier yerel dillerle yazlm tarih metinleri eitli yerlerde kurulan hnedanlarda da grlr. XVIII. yzylda kaleme alnan ikyt Negeri Johor adl anonim eserde 1672 ylndan itibaren Malay yarmadasnda meydana gelen olaylar anlatlr. ikyt Bandjar, Borneo adasnn gneyinde Bancarmasindeki Malay hnedannn tarihidir. Ayrca Kedah, Kelantan, Pahang, Patani, Perak hnedanlaryla Bangka, Barus, Benkulen, Bruney, Cambi ve Cavann eitli yerleri, Lampung, Makassar, Maluku, Palembang, Sambas, Siak, Ternate gibi kk sultanlklar ve topluluklarla ilgili Malayca metinler vardr. Btn bu eserlerde hnedanlarn kurucular insan st zelliklere sahip mitolojik kklere ve skender Zlkarneyne dayandrlr. Hilfet merkezi stanbul yardm istenecek en nemli yer olarak grlr. Hkmdarlarn isim listeleri verilir; saraydaki nemli olaylar, emirler, yazmalar, ziyaretler anlatlr. Birok metin belli bir blgeye ait folklorik ve mitolojik unsurlar ierir. Bazlarnda lkenin veya kralln mcizev ekilde slmlamas hikye edilir. Bu metinlerin ok az kronolojik bir sisteme sahiptir, ounluunda hibir tarih kayd bulunmaz ve sebep-sonu ilikisi grlmez. Malayca tarih metinlerine dair birok rnek yaymlanm, bazlar zerinde tenkitli filolojik incelemeler yaplmtr. slm tarihilii geleneine uygun Malayca tarih kitab olduka azdr. Bu zellie sahip iki eserden ilki Hint asll lim Nreddin er-Rnrnin 1638-1643 yllar arasnda Aede yazd, yedi kitaptan meydana gelen Bustns-seln adl alma olup Malaka ve Ae hakknda blmler ihtiva eden genel bir slm tarihidir. Ae Sultan II. skenderin hkmdarl dneminde sarayda alan Nreddin er-Rnr eserine evrenin yaratlyla balayp peygamberler ve ilk dnem slm tarihiyle devam eder. Dier eser Malayl lim Raca Ali Hacnn 1865te tamamlad Salasilah Melayu dan

Bugis adl kitaptr. Malezya ve Endonezyada modern anlamda tarihilik XX. yzyl balarnda tarih derslerinin okullarda okutulmasyla balar. Malezyada tarih retiminin ngiliz smrge dneminde 1918de Malaka Teacher-Training Collegedeki ders programna girmesiyle birlikte R. O. Winstedtin Kitb Tawarikh Melayu (Singapore 1918) ve Abdullah Hdnin Sejarah Alam Melayusu (Singapore 1920) gibi modern tarzda ders kitaplar yazlmtr. zellikle Abdullah Hd tarafndan yaymlanan Sejarah Alam Melayu (I-V, Kuala Lumpur 1948) 1960l yllara kadar nemini korumutur. I. Dnya Sava ncesinde tarih kitaplarnn bir ksm amatr yazarlar tarafndan kaleme alnrken savan ardndan Malay mill hareketini, bamszlk dncesini ve ngilizlere kar direnen Malayl lider ve kahramanlarn hayat hikyelerini konu alan ideolojik tarih yazcl gelimitir. 1957de bamszln ilnndan sonra eski Malay sultanlklaryla ilgili kitaplar yazlmaya devam edilmi, bu arada Malayca tarih roman yazcl da gelimitir. Bamszln ardndan Malaycann resm eitim dili olmasyla birlikte tarih kitaplarnn artmasna paralel ekilde tarih yazclnda da baz yeni yaklamlar gndeme gelmitir. Akademisyenler arasnda Avrupa merkezli tarih yazclna tepki olarak Asya merkezli ulusal ve yerel tarih yazcl gibi eilimler ortaya kmtr. Khoo Kay Kim, Muhammad Ysuf Him ve Cheah Boon Kheng gibi akademisyen tarihiler Malay tarihiliinin zellikleriyle ilgili eserler kaleme almlardr. Bata ngiliz ve Hollandal tarihiler olmak zere Avrupal tarihiler smrge dneminden itibaren blge tarihi zerinde almalar yapmtr. Bu almalar Malayca ve dier mahall dillerdeki blgesel tarihleri tamamlayan nemli kaynaklardr. 350 yl boyunca btn resm belgelerin ve dier kaynak eserlerin Felemenk dilinde yazld gz nne alnrsa Endonezya tarihinin yazmnda Felemenke kaynaklarn ne kadar nemli olduu anlalr. Malezya tarihi iin ngiliz kaynaklar da nemlidir. Hollandal tarihiler Endonezya adalarnn tarihini, Cava ve Sumatradaki eski Hindu-Budist krallklarnn ihtiamn konu alan Hindu-Budist dnemi, slmiyetin blgede yayln ve ilk mslman sultanlklarn tarihini kapsayan slm dnem ve Hollanda dnemi olmak zere kategoride ele almlardr. Frederik Wilhelm Stapel, Willeme Fruin-Mees ve Nicolaas Johannes Krom gibi Hollandal tarihiler, Endonezyada bilimsel tarihiliin ve modern tarih yazmnn geliimine nemli katklar salamtr. II. Dnya Sava sonrasnda Endonezyada bamszln kazanlmasyla Endonezya merkezli mill tarih anlay hkim olmu, XX. yzyln ilk yarsnda Endonezyal aydnlar lkelerinin bamszlk mcadelesini desteklemek iin tarihi temel olarak almlardr. Japon igaliyle birlikte 1940l yllarn balarndan itibaren milliyeti ve smrge aleyhtar tarih yazcl gelimeye balamtr. Milliyeti lider ve gelecein ilk cumhurbakan Ahmed Sukarnonun yazlar, Sanusi Panenin ders kitaplar ve hukuku Muhammed Yaminin tarihe dair eserleri bu tr tarih yazmnn ilk rnekleridir. Endonezya tarihiliine ilk nemli katky salayan Sanusi Panenin II. Dnya Sava yllarnda hazrlad, Hindu dnemi ncesinden sava yllarna kadar gelen Sejarah Indonesia adl ders kitab bir sre okullarda okutulmutur. Sanusi, tarihilik ve Endonezya tarihinin problemlerine dair gr ve deerlendirmelerini Indonesia Sependjang Masa adl eserinde (Djakarta 1952) ortaya koymu, ayn dnemlerde L. M. Sitorus Sedjarah Pergerakan Kebangsaan Indonesia ismiyle yazd kitabnda (Djakarta 1951) Endonezya mill hareketinin tarihini anlatmtr. 1920li yllarda Malay ve Sumatra tarihi zerine yazlar kaleme alan ve mill hareket iinde aktif biimde alan Muhammed Yamin, Sukarno dneminde enformasyon bakanl yapmtr. 1962de eski Macapahit mparatorluu ve ynetimine dair ciltlik bir eser yaymlayan Yamin air, hukuku ve siyaseti kimliiyle Endonezya

merkezli mill tarih yaklamnn ilk savunucularndan biri olmutur. Endonezya tarih yazclndaki ar milliyeti tavr 1960l yllarn banda Muhammed Ali gibi baz akademisyen tarihilerce eletirilmitir. Ksaca Hamka diye bilinen Hac Abdlmelik Abdlkerim Emrullah, 1961 ylnda yaymlad drt ciltlik Sedjarah Ummat Islam adl eserinde mitoloji ve efsaneleri ayklamaya alan ilm bir metot izlemitir. 1965te balayan Suharto rejimiyle birlikte tarihilik yeni bir ivme kazanm ve tarih bilinci Endonezya kimliinin temel bir paras olarak grlmtr. Tarih romanlar, tarih ders kitaplar mill bak asyla kaleme alnmaya devam etmi, niversitelerde tarih blmlerinin saysnn artmasyla akademik tarih yazcl gelimeye balamtr. te yandan Gneydou Asya blgesi zerinde alan Avrupal, Amerikal ve Avustralyal bilim adamlar ve tarihiler Malezya ve Endonezya tarihiliine nemli katklarda bulunmutur. 1960l yllarda Avrupa merkezli tarihilik anlayna kar gelien Asya merkezli tarihilik gelenei yannda nc bir yol olarak otonom tarihilik adyla yeni bir tarih tezi ortaya atlmtr. Milliyeti tarih anlayn kapal bir sisteme benzeten John R. W. Smailin otonom tarihilik dncesi daha tarafsz ve evrensel nitelikli bir anlay olarak grlmtr. 1998de Suharto ynetiminin sona ermesinin ardndan Cakartadaki Endonezya niversitesi ile Padangdaki Andalas niversitesinin tarih blm rencileri milliyeti-resm tarih anlayn eletirip yerel ve otonom tarihiliin daha fazla nem kazanmas gerektiini savunmu ve bu militarist yaklamn terkedilmesini istemitir. Son yllarda yaplan youn eletiriler nda, gemiin ideolojik bak alarna gre ekillenen resm-milliyeti tarihilik anlaynn yerini bamsz ve bilimsel bir tarih yazmna brakmas beklenmektedir.

BBLYOGRAFYA

Historians of South East Asia (ed. D. G. E. Hall), London 1961; An Introduction to Indonesian Historiography (ed. Soedjatmoko v.dr.), Ithaca 1965; Khoo Kay Kim, Local Historians and the Writing of Malaysian History in the Twentieth Century, Perceptions of the Past in Southeast Asia (ed. A. Reid - D. Marr), Singapore 1979, s. 299-311; H. A. J. Klooster, Indonesirs Schrijven Hun Geschiedenis: De Ontwikkeling van de Indonesische Geschiedbeoefening in Theorie en Praktijk, 1900-1980, Dordrecht 1985; Muhammad Yusuf Hashim, Persejarahan Melayu Nusantara, Kuala Lumpur 1988; Illuminations: The Writing Traditions of Indonesia (ed. A. Kumar - J. H. McGlynn), New York 1996; Constructing a National Past: National History and Historiography in Bruney, Indonesia, Tailand, Singapore, The Philippines and Vietnam (ed. P. Davies), Bandar Seri Begawan (Bruney) 1996; J. D. Legge, The Writing of Southeast Asian History, The Cambridge History of Southeast Asia: From Early Times to c. 1500 (ed. N. Tarling), Cambridge 1999, I/1, s. 1-50; K. Sartono, Indonesian Historiography, Yogyakarta 2001; New Terrains in Southeast Asian History (ed. Abu Talib Ahmad), Chicago-Singapore 2003; Frank N. Trager, Recent Southeast Asian Historiography, Pacific Affairs, XXX/4, Vancouver 1957, s. 358-366; J. M. van der Kroef, On the Writing of Indonesian History, a.e., XXXI/4 (1958), s. 352-371; J. R. W. Smail, On the Possibility of an Autonomous History of Modern Southeast Asia, Journal of Southeast Asian History, II/2, Singapore 1961, s. 72-102; H. J. Benda, The Structure of Southeast Asian History: Some Preliminary Observations, a.e., III (1962), s. 106-138; N. Notosusanto, Problems in the Study and

Teaching of National History in Indonesia, a.e., VI (1965), s. 1-16; D. G. E. Hall, Problems of Indonesian Historiography, Pacific Affairs, XXXVIII/3-4 (1965-66), s. 353-359; J. M. Pluvier, Recent Dutch Contributions to Modern Indonesian History, Journal of Southeast Asian History, XVIII (1967-68), s. 201-225; S. Nichterlein, Historicism and Historiography in Indonesia, History and Theory, XIII/3, Middletown 1974, s. 253-272; A. Vickers, Balinese Texts and Historiography, a.e., XXIX (1990), s. 158-178; Cheah B. Kheng, Writing Indigenous History in Malaysia. A Survey of Approaches and Problems, Crossroads: An Interdisciplinary Journal of Southeast Asian Studies, X/2, llionis 1997, s. 33-81; G. van Klinken, The Battle for History after Suharto: Beyond Sacred Dates, Great Men, and Legal Milestones, Critical Asian Studies, XXXIII/3, Philadelphia 2001, s. 323-350; A. Nagazumi, Toward an Autonomous History of Indonesia with Special Reference to the Dutch Historical Writings on Indonesia, The Developing Economics, VI/2, Chiba 2007, s. 207-220; I. Proudfoot, Tar, EI (ng.), X, 301-302; Indonesian Historiography, A Global Encyclopedia of Historical Writing (ed. D. R. Woolf), New York-London 1998, I, 465-467; Malay Historical Writing, a.e., II, 585-588. smail Hakk Gksoy Osmanllardan nce Anadolu. XI. yzyln ikinci yarsnda gerekleen Seluklu fetihleri ve ayn yzyln son eyreinde Anadolu Seluklu Devletinin kuruluu Anadoluyu ksa srede slm kltr muhitine dahil etmitir. XII. yzyln ortalarnda Tokat ve Niksar gibi Orta Anadolu ehirlerinde ilk medreseler kurulmutur. slm tarih yazclnn Anadolu corafyasndaki ilk rnei, Burhneddn-i nevnin 1166-1212 yllar arasnda kaleme ald manzum Ensl-ulb adl Farsa eserdir. Mellif eserini Tebrizde yazmaya balam, bir sre Malatyada kadlk yaptktan sonra 607de (1210) Konyaya gelmi ve kitabn burada tamamlayarak I. zzeddin Keykvusa sunmutur. Yaklak 28.000 beyitten meydana gelen eser genel bir slm tarihi niteliindedir. nev esas itibariyle bir vekyinme deil dinahlk mahiyette bir eser meydana getirme amac gtt eserinde Seluklulara ayr bir ksm ayrmam, son Abbs halifelerini anlatrken Seluklulardan da bahsetmitir. Seluklular hakknda verdii mlmat arasnda muhtemelen halk rivayetlerine dayanan birok yanl bilgi bulunmaktadr. Tarih yazclnn Anadolu corafyasnda ikinci rnei, I. Aleddin Keykubadn (1220-1237) emriyle Emr Kni-i Tsnin Firdevsnin hnmesini rnek alarak hazrlad manzum Selcnmedir. Gnmze ulamayan bu eser hakknda bilinenler mellifin Kelle ve Dimne adl eserinde verdii ksa mlmata dayanmaktadr. Buna gre Mool istils esnasnda Horasanda bulunan mellif Hindistan, Aden, Medine ve Badata yolculuk yaptktan sonra Anadoluya gelmitir. Burada I. Aleddin Keykubad iin yazd methiyeleriyle sultann ihsanna mazhar olmu ve zenginlemitir. Mellif, 300.000 beyitten meydana geldiini syledii otuz ciltlik eserini yaklak krk ylda hazrlamtr (Kelle ve Dimne, vr. 8b-9a, 108a-b). Bu hacimli eserde de tarihilik ikinci planda olmaldr. bn Bbnin bu eserden geni lde faydaland anlalmaktadr. Hoca Dehhnnin III. Aleddin Keykubad devrinde (1298-1302) hnme tarznda kaleme ald, 20.000 beyitten oluan Farsa Selcnme, Anadoluda manzum tarih yazma geleneinin XIII.

yzyln sonlarnda devam ettiini gstermektedir. Bu eser de gnmze intikal etmemitir. Ayn gelenein Karamanoullar zamannda da srd ve Aleddin Beyin emriyle Yrcn tarafndan Farsa Karamanoullar tarihi yazld bilinmektedir. XVI. yzyl mellifi ikr bu eserden geni lde yararlanmtr. XIV. yzyl ortalarnda Hce Selmnn muhtemelen Trke kaleme ald, Aydnolu Umur Beyin gazlarna dair manzum vekyinme de ayn gelenek ierisinde deerlendirilmelidir. Adna Sdullah Envernin kaynaklar arasnda rastlanan bu eser de gnmze ulamamtr. hnmenin etkisinde yazlan ad geen eserlerde asl amacn okuyucunun tarih merakn edeb, iirsel ve hams bir slpla gidermek olduu anlalmaktadr. lk rneklerinin kaybolmasna ramen sz konusu gelenein kkenlerinin ran corafyasnda ve Byk Seluklu saray ile ilikili evrelerde aranmas gerektiinde phe yoktur. Anadoluda XIII. yzyln son eyreinden itibaren farkl bir tarih yazcl geleneinin ortaya kt grlmektedir. Bu gelenein zamanmza kadar gelen ilk rnei bn Bbnin el-Evmirl-Aliyye fil-umril-Aliyye adl eserdir. Mellif kitabn lhanl devri tarihisi ve brokrat Aleddin At Melik el-Cveynnin istei zerine kaleme ald. bn Bb hmisinden, Seluklu Devletinin Anadolunun fetihten kendi zamanna kadar gelen tarihini yazma grevini aldysa da eski dnemlerle ilgili yeterli bilgi bulamad iin esere II. Klcarslan devrinin sonlarndan balad. 1192-1280 yllar arasndaki dnemi ieren eserin asl nemli ksmn mellifin ailesiyle birlikte Seluklu Devleti hizmetine girdii 1232den sonrasna ait blm tekil etmektedir. bn Bb eserin ilk ksmlarnda I. Gyseddin Keyhusrev, I. zzeddin Keykvus ve I. Aleddin Keykubad devirleri iin Kni-i Tsnin Selcnmesini kulland; sonraki ksmlar iin kendi ahs gzlemleriyle babasndan ve evresinden duyduu bilgilerden faydaland. Bu durum eserin esas itibariyle bir tarih kitabndan ok bir htrat zellii tamasna yol at. Olduka ar bir slpla yazlan eserde bir ksm mellifin kendisine ait ok sayda Farsa ve Arapa iir yer almaktadr. bn Bb, Cveynnin Tr-i Cihng adl eserini rnek almakla birlikte ne slp ne muhteva ne de tarihilik bakmndan ona ulaabildi. Buna ramen eser, zellikle XIII. yzyln ilk yars iin ihtiva ettii zengin malzeme ile Seluklu tarihi aratrmalarnda byk neme sahiptir. Ancak eserde dikkatle kullanlmasn gerektiren baz hususlar mevcuttur. Mellifin zikrettii hadiselerin tarihlerini genelde vermemesi ve zaman zaman kronolojik sraya riayet etmemesi aratrmaclarn yanlmasna sebep olmaktadr. Bir baka husus, bn Bbnin bilhassa ularda devlet otoritesine kar gelen Trkmenlerle zaman zaman byk ehirlerde karklk karan fityn ve rnd gibi zmrelere ynelik n yargl tutumudur. Nitekim mellif, Mool zulmne ba kaldran Trkmenleri iddetle eletirir. el-EvmirlAliyyenin bn Bb henz hayatta iken 1284-1285 yllarnda yaplm anonim bir muhtasar mevcuttur. Baz faydal ilveleri de ieren muhtasarda ssl slp terkedilirken tarih malzeme baarl biimde korundu. Bu metin Yazcolu Ali tarafndan Trkeye evrilerek II. Murada sunuldu. Mtercim, 827 (1424) veya 840 (1436-37) ylnda tamamlad tercmesine Rvendnin Rat-udru, Redddin Fazlullh- Hemednnin Cmiut-tevri ve Ouznmeden ald baz ksmlar da ekledi. Kermddin Aksarynin Farsa Msmeretl-abr ve msyeretl-ayr Anadoluda Seluklu devri tarih yazclnn en dikkate deer eserlerinden biridir. Uzun sre lhanllarn Anadolu nibi Mcrddin Emirahn hizmetinde bulunduktan sonra 701 (1301) ylnda Gzn Han tarafndan Anadoludaki vakflarn nzrlna tayin edilen mellif, 723te (1323) tamamlad eserini lhanl Devletinin Anadolu valisi Emr Timurta b. obana takdim etti. Eserin birinci blm slm dnyasnda kullanlan takvimler, ikinci blm Hz. Peygamber devrinden Badatn Moollar

tarafndan tahribine kadar (1258) muhtasar bir slm tarihi, nc blm Byk Seluklular ve Anadolunun fethinden II. Gyseddin Keyhusrevin vefatna kadar (1246) Anadolu Seluklu tarihi, drdnc blm XIII. yzyl ortalarndan 723e (1323) kadar Anadoluda meydana gelen olaylarla ilgilidir. Mellif, eserin yaklak bete drdn oluturan drdnc blmde zellikle kiisel gzlemlerine dayanarak Anadoluda lhanl hkimiyetine dair son derece nemli bilgiler verir. Aksary, eserine slm tarihini de ekleyip umumi bir tarih yazmaya teebbs ettiyse de bir tarihi olmaktan ziyade bizzat kendisinin de belirttii gibi divan grevlisi iken grdklerini anlatan, her trl srr aklayan ve bandan geenleri nakleden bir htrat mellifi durumundadr (Msmeretl-abr, s. 34-35; a.e., trc. M. ztrk, s. 26). Daha nceki dnemler iin verdii bilgiler bn Abdrabbih, Eb Bekir es-Sl ve Kd Beyzv gibi birka mellife dayanmaktadr. Ayrca Byk Seluklular ve Anadolunun fethiyle ilgili blmde muhtemelen seluknmelerden birini kullanmtr. Eserin ilk blmn olduka sade bir slpla kaleme alan Aksary drdnc blmden itibaren adalarna uyarak edeb tarihilie ynelmitir. Mellif drdnc blm kaleme alrken kulland kaynaklar zikretmez. Onun, ada bn Bbden hi bahsetmemesi ve eserinden habersiz grnmesi dikkat ekicidir. Eser, zellikle bn Bb tarihinin sona erdii 679 (1280) ylndan 723 (1323) ylna kadar meydana gelen hadiseler iin en nemli yerli kaynak durumundadr. Yaadklar corafya ve toplum, kullandklar dil ve slp, yaptklar i ve mensup olduklar zmre bn Bb ile Aksaryyi olaylar alglamada birbirine yaknlatrmtr. Buna ramen her iki mellif birbirinin devam olan iki farkl nesli temsil etmektedir. Bu durum, hadiseleri daima Seluklular noktasndan ele alan bn Bbye gre Aksarynin bak asnn daha ok lhanllara odaklanmasna yol amtr. Yine Farsa kaleme alnan ve Selnme adyla tannan anonim bir eser Seluklularn balangtan Muharrem 765e (Ekim 1363) kadar ksa bir tarihini iermektedir. Eserde Byk Seluklular, son Hrizmah hkmdarlar ve Anadolu Seluklularnn ilk sultanlarndan ksaca bahsedildikten sonra II. Gyseddin Keyhusrev devrinden (1237-1246) itibaren olaylar daha ayrntl biimde ele alnmaktadr. zellikle Geyhatunun Anadolu umumi valilii ve tahta kmasnn ardndan Anadoluya yapt seferin btn ayrntlaryla anlatlmas mellifin XIII. yzyln ikinci yarsnda yaam olabileceini dndrmektedir. Metin 696da (1297) kesintiye uramakta ve eser bundan sonra deta tarih bir takvim eklinde 765 (1363) ylna kadar gelmektedir. Muhtemelen baka biri tarafndan eklenen ve iki sayfa tutan bu takvim slp bakmndan asl metinden briz ekilde ayrlmaktadr. Eserini bozuk bir Farsa ile kaleme alan mellifin bn Bb, Aksary ve Nideli Kad Ahmed gibi melliflerin kitaplarn kullandna dair herhangi bir ipucu bulunmamaktadr. Zaten eser bu kaynaklarn ok gerisindedir. Mellif kitabn Farsa tarih yazclnn olgunluk dneminde kaleme almasna ramen olaylarn anlatmnda anekdot, hikye ve rivayetlerle yzeysel kronolojik bilgilerin tesine geememitir. Ayrca eserde hibir Seluklu kaynanda yer almayan yanl bilgilere de rastlanmaktadr. Sultan Melikahn Konstantiniye seferi, Sultan Hrizmah Muhammedin 615 (1218) ylnda denize atlarak boulmas, Cengiz Hann Celleddin Hrizmaha yenilip ona hara vermeyi kabul etmesi, I. Aleddin Keykubadn Hlgnun oullar Meltey ve Meng Timuru malp ederek derilerini yzdrmesi eserdeki fhi hatalardan sadece birkadr. Bu durum, mellifin yazl kaynaklarn yannda halk rivayetlerinden yararlanmas sebebiyle ortaya km olmaldr. Btn bunlara ramen kitap, bilhassa bn Bb ve Aksarynin suskun kald baz konularda yer yer ksa fakat nemli bilgiler iermektedir.

Nideli Kad Ahmedin el-Veled-ef vel-fidl-al adl eseri bir ansiklopedi niteliindedir. 600 (1203) yl civarnda Hotenden Anadoluya g ederek Seluklu sultanlarnn hizmetine giren bir aileye mensup olan mellif nce Kayseride divitdrlk ve hizmetgzrlk grevlerinde bulundu, daha sonra Nidede kadlk yapt. lhanl Hkmdar Eb Said Bahadr Hana ithaf ettii eserini 13 Zilhicce 733 (25 Austos 1333) tarihinde Nidede tamamlad. Peygamberler tarihi ve Acem melikleri; slm tarihi; fizik ve felek corafya ile kyamet ve hiret ahvali; sre, emil, ahlk ve fazileti neb ile kelm olmak zere be blmden meydana gelen eser bu zellikleriyle dier tarih kitaplarndan ayrlmaktadr. Eserin Anadolu Seluklularna dair blm Byk Seluklularla ilgili blmne gre daha ksa ve uzun sre Seluklularn hizmetinde bulunan bir aileye mensup bir melliften beklenmeyecek kadar zayftr. Bu durumu, mellifin gerekli bilgileri elde edememesinden ziyade bilinli bir tercih eklinde deerlendirmek daha yerinde olur. Esasen mellif olaylar bilhassa zetlediini, ay ve gn tayin etme ihtiyac duymadn belirtir (Erturul, I, 536). Kad Ahmedin dedelerine ball, onun dedelerinin hmisi olan Seluklu hnedanndan her frsatta vg ile bahsetmesine yol amtr. Mellif bn Bbnin eserinden habersiz grnse de Aksarynin kitabndan faydalanma imkn bulmutur. Eser tarihilik bakmndan zayf olmakla birlikte zellikle lhanl Devletinin sonlarna doru Anadolunun din, sosyal ve kltrel durumuna dair verdii bilgiler asndan nemlidir. Kad Ahmed, Seluklu tarihine dair Seluknme adyla bir eser daha kaleme alm, ancak Emr emseddin Dndr Beg b. Hamza-yi Nikd adna yazld anlalan bu eser gnmze ulamamtr (a.g.e., I, 91, 131; A. C. S. Peacock, s. 105). Daha ge bir tarihte yazlmasna ramen sz konusu gelenein bir devam niteliinde olan Azz b. Erder-i Esterbdnin (. 800/1398 ylndan sonra) Bezm Rezm adl eserini de burada zikretmek gerekir. Celyirlilerin hizmetinde iken Timur istils yznden Sivasa gelip Kad Burhneddin Ahmedin hizmetine giren Esterbd eserini bu hkmdarn istei zerine kaleme ald. Mellifin, eserini Arapa yazmak istedii halde bu dnemde Farsann Anadoluda daha yaygn bulunmasndan dolay bu dili tercih ettiini vurgulamas dikkate deerdir (Bezm Rezm, s. 537). Esterbd, sadece birinci cildi gnmze ulaan eserinde grdklerine ve duyduklarna dayanarak Kad Burhneddin ve devleti hakknda ayrntl bilgi verir. Bu sebeple eser Orta Anadolunun XIV. yzyln ikinci yarsndaki tarihine k tutan en nemli kaynak durumundadr. Anadoluda Seluklu devri tarih yazcl incelenirken yukardaki eserlerden dil, muhteva ve tarihilik bakmndan ayrlan iki eserden daha sz etmek gerekir. Bunlardan ilki Mardin, Meyyfrikn ve Dmakta idar grevlerde bulunan bnl-Ezrak el-Friknin Arapa Tru Meyyfrin ve mididir. cilt olan eserde balangtan 572 (1176-77) ylna kadar vuku bulan hadiseler anlatlmtr. lk iki cildi gnmze ulamayan eserin zellikle mellifin ahit olduu olaylarla ilgili blmleri olduka nemlidir. Eser bilhassa Gneydou Anadolu, el-Cezre, Irak ve Suriye blgesinin 572 (1176-77) ylna kadar olan tarihiyle Artuklular hakknda ihtiva ettii zengin malzeme asndan nemli bir kaynak durumundadr. Tarihi, tp ve hadis limi bn lalmn (. 640/1242 [?]) yine Arapa kaleme ald, Dneysire (Kzltepe) mensup lim, air ve ediplerin biyografilerini ieren ilyets-seriyyn min avssid-Dneysiriyyni de (Tru Dneysir) blgenin kltr tarihi iin deerli bir kaynaktr. Bununla birlikte eseri klasik bir ehir tarihinden ziyade biyografi veya tabakat kitab olarak deerlendirmek mmkndr.

BBLYOGRAFYA

bnl-Ezrak el-Frik, Meyyfrikn ve mid Tarihi: Artuklular Ksm (trc. Ahmet Savran), Erzurum 1992, tr.yer.; Kad Burhneddn-i nev, Ensl-ulb, Sleymaniye Ktp., Ayasofya, nr. 2984 (Seluklularla ilgili ksmn neri iin bk. M. Fuad Kprl, Ans al-Kulb, TTK Belleten, VII/27 [1943], s. 459-521); bn lalm, Tru Dneysir (nr. brhim Slih), Dmak 1413/1992, s. 5-19; bn Bb, el-Evmirl-Aliyye fil-umril-Aliyye (nr. Adnan S. Erzi), Ankara 1956; Kni-i Ts, Kelle ve Dimne, British Museum, Add., nr. 7766, vr. 8b-9a, 108a-b; Aksary, Msmeretlabr, s. 28 vd., 34-35, 304; a.e. (trc. Mrsel ztrk), Ankara 2000, s. XIII-XX, 26; Esterbd, Bezm Rezm (nr. Kilisli Muallim Rifat), stanbul 1928, mukaddime, s. 5-21, metin, s. 537; Yazczde Ali, Tevrh-i l-i Seluk [Ouznme-Seluklu Tarihi]: Giri-Metin-Dizin (haz. Abdullah Bakr), stanbul 2009, s. XXV-LXXIII; ikr, Karamanoullar Tarihi, s. 8-9; Trh-i l-i Seluk (nr. ve trc. Feridun Nafiz Uzluk), Ankara 1952, metin, s. 16, 32-33, 47; Tr-i l-i Sel der nl (nr. Ndire Cell), Tahran 1377/1999, tr.yer.; M. Cevd Mekr, Tr-i bn Bb, Nme-yi Mnov (nr. Habb Yam - rec Efr), Tahran 1350/1971, s. 450-466; M. Emin Riyh, Osmanl Topraklarnda Fars Dili ve Edebiyat (trc. Mehmet Kanar), stanbul 1995, s. 74, 123-126, 144-146; Dninme-i Edeb-i Frs (nr. Hasan Ene), Tahran 1383/2005, VI, 235-236, 285-286, 388-389, 661-663; Ch. Melville, The Early Persian Historiography of Anatolia, History and Historiography of Post-Mongol Central Asia and the Middle East: Studies in Honor of John E. Woods (ed. J. Pfeiffer - Sholeh A. Quinn), Wiesbaden 2006, s. 135-166; Ali Erturul, Anadolu Seluklular Devrinde Yazlan Bir Kaynak: Nideli Kad Ahmedin el-Veled-efk vel-hfidlhalki (doktora tezi, 2009), Dokuz Eyll niversitesi Sosyal Bilimler Enstits, I, 85, 91, 131, 512, 536-538, 542-543, 550-551; H. W. Duda, Zur Geschichtsforschung ber die Rum-Seldschuken, ZDMG, LXXXIX (1935), s. 19-20; a.mlf., bn Bbnin Seluk Tarihi, M, II (1957), s. 1-10; Mkrimin Halil Yinan, Anonim Tarih-i l-i Seluk, Tarih Semineri Dergisi, I, stanbul 1937, s. 39-50; M. Fuad Kprl, Anadolu Seluklular Tarihinin Yerli Kaynaklar, TTK Belleten, VII/27 (1943), s. 379-521; Aydn Taneri, Msmeretl-Ahbrn Trkiye Seluklular Devlet Tekilt Bakmndan Deeri, TAD, IV/6-7 (1966), s. 127-171; Mehmet Altay Kymen, Trkiye Seluklular Tarihine Dair Yeni Bir Kaynak: el-Veled-efik, TTK Belgeler, XV/19 (1993), s. 1-22; A. C. S. Peacock, Ahmad of Nides al-Walad al-Shafiq and the Seljuk Past, Anatolian Studies, LIV, Ankara 2004, s. 95-107; smail Aka, Aksary, Kermddin, DA, II, 293; Abdlkerim zaydn, bn Bb, a.e., XIX, 379-382; Ahmet Savran, bnl-Ezrak el-Frik, a.e., XXI, 34-35; Tahsin Yazc, Esterbd, Azz b. Erder, a.e., XI, 438; a.mlf., Ebn Bb, EIr., VIII, 8-9; Cafer ir, sary, DMB, I, 490-491; Mecdddin Keyvn, bn Ezra, a.e., II, 722-726. Osman Gazi zgdenli Osmanl. Osmanl Devletine gelinceye kadar Trkler kendi dillerinde tarihlerini yazmamtr. Seluklu Devletinin dalmasndan sonra Anadoluda ortaya kan Trk beylikleri gibi Osmanl Beyliinde de erken dnemlerde kaleme alnp bugne ulaan bir tarih telifine rastlanmaz. Tarih kapsamnda deerlendirilebilecek ilk Osmanl kaynaklar kurulutan yaklak yzyl sonra ortaya kmtr. Bu

durum Osmanl tarihiliinin bu ilk eserleri hakknda birok problemi beraberinde getirmitir. Osmanl tarihiliinin ilk yllar zerine XX. yzyl balarndan beri W. Friedrich Giese, M. Fuad Kprl, Paul Wittek, Halil nalck gibi tarihilerin yrtt almalar birok sorunun zmne nemli katklarda bulunmutur. kpaazdenin Trihi iinde yer alan Yahi Fakih menkbnmesi bir tarafa braklrsa mstakil olarak gnmze kadar gelen ilk Osmanl tarihi Ahmed adl bir aire aittir. Ahmed Msrda renim grm, Germiyan ve Osmanl saraylarnda yaam, I. Bayezidin olu Emr Sleyman tarafndan korunmutur. skendernme adn verdii 8000 beyitlik ehnmesinin sonuna eklenmi ve edeb zevki tatmin etmek arzusuyla yazlm Osmanl tarihi ksm sadece modern tarihiler iin deil Osmanl tarihileri iin de bir kaynak tekil eder. Eser, hem anonim Osmanl tarihleri hem de krullahn Behcett-tevrh (nr. Atsz, stanbul 1949) ve Rhnin Tevrh-i l-i Osmn iin balca kayna oluturur. Ahmednin ayrca Ner tarihi iinde yer ald tahmin edilen mensur bir tarihinin bulunduu (gaznme) belirtilmektedir. Tarih diye adlandrlabilecek asl eserler XV. yzyln ikinci yarsnda ortaya kmtr. Bu yzyln ilk yarsnda II. Murad dneminde Yazcolu Alinin bn Bbnin Farsa eserini Trkeye evirmesi ve buna Ouz boylarnn soy ktn ekleyerek Osmanl hnedannn kkenini Kay boyu erevesinde izaha almas dnemin ideolojisini yanstmas bakmndan dikkat ekicidir. Bu ilk Osmanl tarihiliinin ortaya k meselesinde V. L. Mnage zellikle saray takvimleri zerinde durmaktadr. Peygamberlerin, halifelerin listeleriyle balayan ve Seluklu, Osmanl, Karamanl hnedanlarnn nemli olaylarna iaret eden, daha sonra iinde bulunulan ylla ilgili bilgileri, kehanetleri, rya tabirlerini ieren takvimler nemli grnmektedir. Bunlardan ilk ikisi (1444, 1446) II. Murada sunulmak zere hazrland. 856 (1452) ylnda dzenlenen bir baka takvim Nihal Atsz tarafndan yaymland. Bu tr eserlerin ilk Osmanl tarihilerinin kulland ana malzemeyi meydana getirdii kabul edilmektedir. Btn bu takvimler Sleyman ahn Anadoluya geliiyle balamakta ve deiik yllara ait olaylarla sona ermektedir. Halil nalck ayrca menkbnme, gazavatnme gibi eserlerin ilk Osmanl tarihileri iin nemli bir bavuru kayna olduunu syler. Yahi Fakih menkbnmesi kpaazde tarihinin ana kaynaklarndan biri ve belki de balcasdr (Orhan Gazinin imam shak Fak olu Yahi Fakdan kim ol Sultan Byezid Hana gelince bu menkb ol Yahi Fakda yazlm buldum ). kpaazde tarihi yazar belli, Trke kaleme alnm ilk mensur Osmanl tarihidir. Bundan nce Ftih Sultan Mehmed dneminde yazlm Behcett-tevr Farsa, Karamn Mehmed Paann tarihi ise Arapa ve muhtasardr. Anadolunun fethi srasnda oluan Battalnme, Dnimendnme ve Saltuknme gibi halk hikyelerinin ayn zamanda tarih vakalarla ilgili nemli veriler sakladnda phe yoktur. II. Muradn Varna Savan (848/1444) anlatan anonim bir gazavatnme ilgintir (nr. Halil nalck - Mevld Ouz, Ankara 1989). Envernin Dstrnmesinde yararland, byk lde Aydnolu Umur Beyin savalarn anlatan kaynann da bu tr bir gazavatnme ya da menkbnme olduu kabul edilmektedir. Envernin Dstrnmesi, Bizans ve Latin kaynaklar yannda XIV. yzyl Dou Akdeniz dnyas iin gz nne alnmas gereken mhim bir kaynaktr. lk eserler iin szl rivayetlerin de nemine zellikle deinmek gerekir. XV. yzylda kaleme alnan ve Osmanl hnedannn vgsn yapan, snr boylarndaki gaziler iin bir tr psikolojik el kitab nitelii tayan anonim tevrh-i l-i Osmnlar ile yazarlar bilinen tarihler arasndaki benzerlik ve alntlar dikkati ekmektedir. F. Giese, Avrupa ktphanelerinde bulunan on anonim tevrh-i l-i Osmn inceledi. Bu anonimlerde Ayasofya efsanesi de nemli bir yer tutmaktadr. Muhyiddin Mehmed ah, yazar bilinmeyen eitli Osmanl tarihlerini Trh-i l-i Osmn ad altnda yeniden ele ald.

Osmanl Devletinin ilk zamanlarndan balayan bu tarihler Mehmed ah tarafndan 956 Zilhiccesinin ilk gnlerine (Aralk 1549), Kann Sultan Sleymann ran seferinden stanbula dnne kadar devam ettirildi. Tarihin biri uzun, dieri ksa iki metni vardr. Ksa metin Joannes Gaudier (Spiegel) tarafndan Almancaya evrildi. Joannes Leunclaviusun Latince ve Almancaya tercme ettii (Frankfurt 1588, 1590) Trke vekyinmenin Muhyiddin Mehmedin eseri olduu kabul edilmektedir. Ftih Sultan Mehmed dneminde Osmanl tarihi zerine birok eser yazld ve bu zamann birikimi byk lde II. Bayezidin saltanat yllarnda rnlerini vermeye balad. Tursun Beyin Trh-i Ebl-Feth balkl eseri II. Bayezid dneminde yazlm olup 1444ten balamakta, btn Ftih dnemini kapsamakta ve 1488 ylna kadar gelmektedir. Eserin giri ksm, Ftih Sultan Mehmedin saltanat anlayn ortaya koymaya ynelik biimde belirli bir ideolojik temel salar. Burada hkmdarn konumunu, yetkilerini, rf hukukun kapsamn aklayan bir eit toplum ve tarih felsefesine yer verilir. Tursun Beyin kendisine ait olmasa da burada ileri srd grler Osmanl tarihiliinin fikr boyutta ilk dikkat ekici rneini meydana getirir. Byk lde kpaazdenin eserini izleyen Ner de kitabn bu dnemde yazd. Gnmze ulaan blm kaleme ald dnya tarihinin (Kitb- Cihnnm) altnc ve son kitabdr. lk be blm muhtemelen tasar halinde kalm, belki de hi kaleme alnmamtr. II. Bayezidin drs-i Bitlisye Farsa (Het Bihit), Kemalpaazdeye Trke birer Osmanl tarihi yazdrmas tarihilikte bir dnm noktasdr. drsin verdii bilgiler pek zgn olmamakla birlikte kendisi ran dili ve edebiyatnn btn zelliklerini ve inceliklerini kullanmaya alt, Osmanl hnedan tarihinin Cveynnin Tr-i Cihng, Hamdullah Mstevfnin Tr-i Gzde gibi rneklere gre yazlabileceini ortaya koydu. Ardndan gelen Osmanl tarihilerini tarz ve slp asndan geni lde etkiledi. Ayrca bu eserde ilk defa Osmanl messeseleri hakknda bilgi verilmektedir. Kemalpazadenin Trke ar, fakat birok arkaik kelime ieren ayrntl Tevrh-i l-i Osmn 1508de tamamland; buna Kann Sultan Sleyman dneminin ilk yllarn iine alan X. defter (cilt) eklendi. eyhlislmla kadar ykselen Kemalpaazde, Osmanl tarihini genel Trk tarihinin btnl iinde gren ilk tarihi olmas bakmndan nemlidir. Devletin ykselme sebeplerini olduka doru biimde ortaya koydu, kaynaklar ve rvileri eletirel bir gzle deerlendirdi. Ftih Sultan Mehmed dnemini yazarken Ayasofyaya dair lisn- Yunn zerine merkum ve mesfur bir kaynan Farsa evirisini kulland. Orhan Gazi devrini kapsayan II. ciltte de ayn dille yazlm bir Bulgar tarihinden yararland (II, 99). Tevrh-i l-i Osmnlar arasnda Rhnin eseri, Haddnin 929 (1523) ylna kadar gelen manzum tarihi tevrh-i l-i Osmn geleneinin XVI. yzylda srdn gsterir. Yavuz Sultan Selimin tahta kyla birlikte onun Trabzon valiliinden balayarak nce Grclerle, ardndan babas ve kardeleriyle olan savalarn, Safev ve Memlklere kar baarlarn ele alan bamsz eserler ortaya kt. Selimnme ad verilen bu eserler Osmanl tarihiliinin zenginlemesine nemli katklarda bulundu. zellikle shak elebinin, Kefnin, drs-i Bitlisnin ve Cellzde Mustafa elebinin Selimnmeleri dikkat ekicidir. Selimnmeler vg dnda belgesel kaynak olma niteliini tar. Bu tarz Kann Sultan Sleyman devrinde Sleymannmelerle srdrld. Fakat Osmanl Devletinin bir imparatorluk zellii kazanmas resm tarihilii ne kard, ehnmecilik zel bir

nem kazand. Aslnda ehnmecilerin ilk rnekleri Ftih Sultan Mehmed dnemine kadar km olup Kifnin Gaznme-i Rmu ile Melnin Hnkrnmesi buna rnektir. ehnmeci manzum ve vg niteliinde Farsa Osmanl tarihi yazmakla grevliydi. lk ehnmeciler rif Fethullah elebi, irvanl Efltun ve Seyyid Lokmandr. Sonuncusunun yazd Hnernme ok nldr ve minyatrlerle bezelidir. 1591de ehnmecilik grevine getirilen Tlikzde Mehmed Subhi hem Farsa hem Trke iir yazabilecek dzeyde idi. Tarih olaylar asndan ehnmelerin ierii zayftr. XVI. yzylda tarih alannda eser veren yetmi be mellif tesbit edilebilmektedir. Bunlarn byk bir ksm Kann Sultan Sleymann adadr. Mellifler arasnda kad, mderris, defterdar, nianc, beylerbeyi, sancak beyi, ktip vb. bulunmaktadr. eitli yerlerin fethine bal olarak pek ok Sleymannme kaleme alnd. Matrak Nashun Kann dnemini iine alan para para yazd eseri, zellikle bu erevede ayr bir eser haline getirdii Irakeyn Seferinin (1534-1535) getii yollardaki menzilleri konu alan minyatrlerle ssl Beyn- Menzil-i Sefer-i Irkeyn olduka nemlidir. XVI. yzyln sonlarna doru Osmanl tarihiliine deer katan iki nemli eserden biri Hoca Sdeddinin Yavuz Sultan Selim dnemi sonlarna kadar getirdii Tct-tevrhi, dieri de l Mustafa Efendinin balangtan itibaren III. Mehmed dnemini de iine alan Knhl-ahbrdr. Selnik Mustafa Efendi ise sadece bizzat ahit olduu devrin (1563-1600) olaylarn yazd. zellikle Hoca Sdeddin Efendi pek ok kaynak grerek, fakat esas itibariyle drs-i Bitlisnin Het Bihitini takip etmek suretiyle yazd, Yavuz Sultan Selimin yakn hizmetinde bulunan babas Hasan Candan dinlediklerini de ekledii eseri daha sonraki Osmanl tarihilerince ok tutuldu ve buna muhtelif zeyiller yazld. Eserde ulem biyografilerine yer verilmi olmas tarihilik gelenei asndan bir farkllk ortaya koyar. Eserin Avrupada daha erken dnemlerde byk ilgi grd ve birok Bat diline evrildii bilinmektedir. Benzeri ekilde tarih alannda ok sayda eser kaleme alan l Mustafa Efendinin Knhl-ahbr Osmanl tarihiliinin ulat seviye bakmndan belirleyicidir. Burada hadiselerin farkl bir tasnif iinde ve pek ok kaynak grlmek suretiyle yazld dikkati eker. l biyografik bilgilere de yer verdi. Eserin girii ayrca byk bir deer tar. Tarihinin grevleri zerine daha sonra Namda grlecek aklamalar burada yer alr. Eserin ilk blm dnyann yaratlna, corafyaya ve insana dairdir. kinci blm slm ncesinden balayarak Mool istilsna kadar gelir. Trk ve Tatar Fasln Osmanl tarihi izler. XVI. yzyln ikinci yars iin kendi tankl nemlidir. lnin olaylara eletirel yaklam, dnemin dncesini ve kltrel yapsn gz nne almas ona farkl bir yer kazandrr. XVI. yzyl Osmanl tekiltnn ayrntl bir aklamas onun tarafndan yaplmtr. slm kaynaklarndan beslenen Osmanl tarihilii, XVI. yzyln ikinci yarsndan itibaren devletin bir dnya devleti haline gelmesinin de etkisiyle Bat tarihinin gelimelerine ilgi duymaya balad. Nianc Feridun Ahmed Beyin 1572de bir tercmanla bir ktibine evirttii Tevrh-i Pdihn- Frane Bat dillerinden Trkeye yaplan tercme olarak dikkat eker; daha dorusu XVI. yzylda bilinen Fransz tarihlerinden yaplan bir derlemedir (nr. J-L. Bacqu-Grammont, La premire histoire de France en turc ottoman, Paris-Montral 1997). Buna Tercman Mahmudun Macar tarihi evirisi de eklenebilir (Trh-i ngrs). Mehmed Sud Efendinin 1580de Bat kaynaklarndan derleyip III. Murada sunduu corafya kitab Trh-i Hind-i Garbnin kapsam ve nemi Thomas D. Goodrichin almalar nda daha iyi anlalr (The Ottoman Turks and The New World, Wiesbaden 1990). Bat dillerinden Trkeye tercme edilen bir baka eser Johann Carionun Chronik adn verdii dnya tarihidir. 1531de Almanca yaymlanan eser Latince ve Franszcaya da evrilmitir. Bu eser Trh-i Freng bal altnda Ktib elebi tarafndan Trkeye aktarld. Baz blmleri Tasvr-i Efkrn 55. saysndan balamak zere yaymlanan eserin Mneccimba

tarafndan kullanld belirtilmelidir. XVII. yzylda Bat kaynaklaryla ilikinin biraz daha younlat grlmektedir. Peuylu brhim, Kann Sultan Sleymann Macaristan seferlerini anlatrken Macarca kaynaklara bavurmak gereini duyar. Onun kulland Macarca kaynaklar bugn ok iyi bilinmektedir (Gspr Heltai ve Istvnffynin kronikleri). Macarca bilen Peuylunun Macar ve Srp kaynaklarndan yararland anlalmaktadr. Peuylu, Avrupadaki gelimeleri yakndan kavramt; barutun, matbaann icadndan, kahvenin, ttnn Trkiyeye giriinden sz etmekte, eserinde yabanc kelimelere de yer vermektedir. XVII. yzylda Osmanl aydnlaryla Beyolundaki Frenkler arasnda yakn iliki kuruldu. Fransz elisi Marquis de Nointel, Antoine Galland, Comte de Marsigli, Demetrius Cantemir, Franois Ptis de la Croix ve Ali Ufkyi (Bobovius) tanyan Hezarfen Hseyin Efendi bunlardan biriydi. Eseri Tenkhut-tevrh-i Mlk genel bir tarih olup Bat kaynaklarna da bavurularak yazld. Yunan, Rum, Bizans tarihinden sz etmektedir. Bu konular Trkede ele alan ilk kaynak olan eser 1673 ylna kadar gelir, fakat yaymlanmamtr. XVII. yzyln ikinci yarsnda eserini kaleme alan Mneccimba Ahmed Dedenin Cmiud-dvel balkl Arapa genel tarihi Osmanl tarihiliinde yeni bir r aar. Eser her eyden nce geni bir kaynak taramasna dayanr ve eski dnemlerden balayarak 1670 ylna (baz yazmalarda 1684) kadar gelir. Bir dnya tarihi nitelii tayan eserde brn ve Roma kaynaklarnn kullanld anlalmaktadr ve Johann Carionun tarihinden dorudan doruya yararlanld ileri srlmektedir. Ermeni kaynaklarndan da istifade edilen ender Osmanl tarihlerinden biridir. Mneccimba XVII. yzyl Fransa, Almanya ve ngiltere tarihine de yer verdi. XVI. yzyln sonlarnda Mustafa Cenbnin yazd el-Aylemz-zir adl Arapa genel tarih dier kaynaklarda bulunmayan farkl bilgileri ve biyografik mlmat ile dikkat eker. Mellif eserin Trke evirisini yine kendisi yapt. Ayrca bir de muhtasar vardr. Cenbnin eseri sonraki tarihilerce esas alnm grnmektedir. Bunlardan biri olan ve genel bir tarih yazan Mehmed b. Mehmed Edirnev eitli slm hnedanlarnn soy ktklerini eserine ekledi. Nuhbett-tevrh velahbr I. Ahmed dnemine (1603-1617) kadar cereyan eden olaylar kapsar. Ktib elebi 1641 ylna kadar gelen Arapa Felekett-tevrinde slm devletleri tarihi iin bu eseri ana kaynak olarak kullanr. Ktib elebi eserinde ayrca tarihin anlam ve niteliini aklar, ayn zamanda tarihinin bilmesi gereken kurallar zerinde durur; zellikle Arapa Felekett-tevrin kronolojisi olmak zere Takvmt-tevrhi yazar. eyhlislm Karaelebizde Abdlaziz Efendi yaratltan 1058 (1648) ylna kadar gelen genel bir tarih kaleme ald. Bunun drdnc blm Osmanl tarihiyle ilgilidir. Ardndan bu ksm 1657ye kadar uzatlmtr (Zeyl-i Ravzatl-ebrr, haz. Nevzat Kaya, Ankara 2003). Osmanl tarihini de kapsayan bu genel tarihler dnda XVII. yzylda belirli dnemleri iine alan eserlerin oald dikkati eker. Bunlar arasnda Hasanbeyzdenin Trh-i l-i Osmn, Ktib elebinin Trke Fezlekesi, Solakzdenin derlemelerden oluan tarihi, Fndkll Silhdar Mehmed Aann tarihi ve birtakm zel tarihler saylabilir. Bunlardan Reslkttb Kk Hasan Beyin olu Hasanbeyzde, Dvn- Hmyun tezkirecisi olarak Eri, Varad, Uyvar, Kanije seferlerine katld ve birok olaya tank oldu. Tct-tevrhi zetleyerek balad Osmanl tarihini 1032 (1623) ylna kadar getirir. Ktib elebi, Peuylu ve Solakzdenin kaynaklar arasnda yer alr (nr. Nezihi Aykut, Ankara 2004). Ktib elebi, stanbul ahalisinin lisan Trke olduu iin herkesin yararlanmas amacyla 1000 (1592) ylndan 1065 (1655) ylna kadarki olaylar Fezlekede toplar. Eserin nemli bir blm yaad dnemle rtr; bu bakmdan yer yer kendi gzlem ve

grlerine yer verir. Ttnn, kahvenin Trkiyeye girii zerinde durur. Ayrca her yl len riclin biyografisini verir. Solakzde Mehmed Hemdemnin XVII. yzylda kaleme ald Tevrh-i l-i Osmn, Osmanl Devletinin kuruluundan 1067 (1657) ylna kadar cereyan eden hadiseleri kapsar ve Hasanbeyzdenin tarihini bazan kelime kelime tekrar eder. Silhdar Mehmed Aann tarihi Zeyli Fezleke ve Nusretnme diye bilinmektedir. Zeyl-i Fezleke, Silhdar Trihi adyla tannr ve Ktib elebinin Fezlekesine zeyil eklinde kaleme alnmtr. 1654-1695 yllar olaylarn aktarmaktadr (I-II, stanbul 1928). Nusretnme II. Mustafann tahta kyla balar, 1721 ylna kadar devam eder. Defterdar Sar Mehmed Paann Zbde-i Vekyit ile anonim bir tarihte yer alan olaylar Silhdar Trihindeki olaylarla i ie girer. Vech Hasan Efendi ksa ve zl olarak 1047-1071 (1637-1661) yllarn kapsayan bir eser brakt. Vech saray ve evresinin idar ve mal bozukluklardaki roln ekinmeden aklar. Hseyin Tnin Sultan Osmann katline dair Musbetnmesi, Mehmed Halfenin Trh-i Glmn balkl eseri ve IV. Mehmedin zel tarihini gayri resm vakanvis gibi kaleme alan Nianc Abdi Paann 1648-1682 yllarn ihtiva eden Vekyinmesi (nr. Fahri etin Derin, stanbul 2008) XVII. yzyln belli bal kaynaklar arasnda yer alr. XVII. yzylda Osmanl tarihiliinin yalnz ok saydaki telifatla deil ayn zamanda tarihin felsef anlam ve yeri, metodoloji araylar ile farkl bir ynelim gsterir. zellikle tarihin devletler iin ne anlam ifade ettii, faydalar ve buna bal ekilde olaylar ele alma hassasiyeti bu dnemde kendini gsterir. Bu balamda Ktib elebi, bn Haldnun grlerini esas alr. Aslnda XV. yzylda Tursun Bey ve XVI. yzylda l Mustafa Efendi, bn Haldnu tanmadan olaylarn hikmeti hususunda ve determinist yaklamlarla onunla ortak grlere varabilmilerdi. XVII. yzylda Ktib elebi, bn Haldnu esasl ekilde inceler. Devletin tavrlar kuramna gre keceine inanmakla birlikte tedavinin bu sreci uzatacan kabul ediyordu. bn Haldn, Ktib elebiden balamak zere Nam, Cevdet Paa ve Ziya Gkalpe kadar Trk tarihi ve dnrlerini etkilemeye devam eder. Osmanl tarihilii bakmndan deinilmesi gereken bir baka gelime, tarih bilgilerle dolu olup trnn neredeyse tek rnei olan Evliya elebinin Seyahatnmesi yannda klasik biimini alan kurumlarn bu dnemde siyasetnme ya da lyihalarda ifadesini bulmu olmasdr. Osmanl siyasetnmecileri, devletin k sebeplerini incelerken ideal kabul edilen eski dzene dnmenin arelerini aratrr ve kurumlarn tantmn yapar. XVI-XVII. yzyl klasik Osmanl devlet ve siyaset felsefesinin belli bal temsilcileri Knalzde Ali Efendi, Lutfi Paa, l Mustafa Efendi, Hasan Kf Akhisr, Kitb- Mstetb mellifi Koi Bey, Ktib elebi gibi dnr, devlet adam ve yazarlardr. XVIII. yzyl tarihilii, bir nceki yzyl tarihiliinin devam gibi grnmekle birlikte yeni gelimelerin etkisi altnda kalr. En nemli gelime vakanvisliin kurumlamas ve sreklilik kazanmasdr. Vakanvislik, ehnmecilikten ve hkmdarn herhangi bir kimseyi tarih yazmak iin grevlendirmesinden ayr bir yaplanmadr. Vakanvislik Dvn- Hmyuna bal bir kurum olarak geliti, vakanvislerin hcegnlk rtbesine ulaan ktipler arasndan seilmesine zen gsterildi. lmiye snfna mensup olanlar da bu greve getirildi. Vakanvisler Osmanl tarihinin bir btn halinde yazlmasn salad. Matbaann devreye girmesiyle birlikte vakanvis tarihleri baslarak halka ulatrld. Gerekten ilk matbaa ile daha sonraki matbaalarda vakanvis tarihlerinin baslmas -baz boluklara ramen- nemli bir yer tutmaktadr. Damad brhim Paann sadretinde (17181730) bilimsel bir kurul oluturularak Dou kaynaklarn esas alan bir tercme hareketinin balamas da zerinde durulmas gereken bir gelimedir. Bu balamda Nedm, Yanyal Esad Efendi ve dier kiiler nemli rol oynar. Trkenin ne karlmas ve sadeletirilmesi yolunda atlan ileri bir

admdr. Bu erevede Bedreddin el-Aynnin dl-cmn, Hndmrin abbs-siyeri, Mneccimba Ahmed Dedenin Cmiud-dveli ve daha baka eserler Trkeye evrilir. Avrupaya gnderilen elilerin hazrladklar sefretnmelerin, Yirmisekiz elebi Mehmed Efendiden balamak zere vakanvis tarihlerine dercedilmesi de yeni bir uygulamadr. Bu sefretnmeler uzun sre Avrupa ahvali zerine temel kaynak olur. lk vakanvis Nam, Amcazde Hseyin Paann kendisine verdii rihlmenrzde Ahmed Efendinin msveddelerini dzene koydu. Tarihinin bu ilk dzenlemesi 982-1065 (1574-1655) yllar olaylarn kapsar; tarihini 1114 (1702) ylna kadar getirmek istiyordu. Edirne olaynn ardndan sadrete gelen Damad Hasan Paa eserin devamn yazmasn emrettii iin Nam, ilk dzenlemedeki 1000 tarihine kadar olan ksm ayrp 1000-1070 (1592-1660) dnemini kapsayan yeni bir eser yazd (nr. Mehmet pirli, I-IV, Ankara 2007). Renkli anlatm, olaylarn i yzn ortaya koyan ayrntlar ve dnemine gre olduka sade diliyle Namnn Trihi byk ilgi ekti. Aslnda yazd dnem vakanvislik dneminin ok ncesidir. Nam eserinin giriinde bn Haldn, Knalzde Ali Efendi, Ktib elebi ve dier slm ulemsndan yola karak bir eit toplum ve tarih felsefesi yapar. Ona gre tarih ehrin tercmandr. Tarihten habersiz olanlar gafil diye niteler. Bu arada tarih yazanlarn uymas gereken kurallar yedi balk altnda sayar. Namnn Trihi grd ilgi sebebiyle imparatorluk dneminde drt defa basld (1147, 1259, 1280, 1281-1283). Namdan sonra bu greve getirilen efik Mehmed Efendi nemli bir eser brakmad. Rid Mehmed Efendinin kaleme ald Vekyinme ise Namnn devam niteliindedir, 1660-1722 olaylarn kapsar. Kkelebizde sm Efendi 1722-1729 yllar olaylarn kaleme ald. Mustafa Smi Bey ancak I. Mahmudun clsundan sonraki olaylar yazd. Bu sebeple Osmanl tarihinde 1730 olaylar yazlmad. Smi Bey iki yllk olaylar zaptetti. Ardndan kir Hseyin ve Subhi Mehmed Efendi vakanvislik grevinde bulundu. vakanvisin kaleme ald tarih Trh-i Sm ve kir ve Subh adyla basld (stanbul 1198). Bu eserin bitimi olan ubat 1744 tarihinden sonraki olaylar 1751e kadar zz Sleyman Efendi kaleme ald (stanbul 1199). zznin yerine getirilen Hkim Mehmed Efendi 1166 (1752) balarndan 1180 (1766) ylna kadar geen olaylar yazd. emzde Mustafa Reid Efendi 1768 ylna kadar gelimeleri kaydetti. Eser Vsfn Trihinin kayna olmas asndan nemlidir (nr. Bekir Ktkolu, stanbul 1959). Sdullah Enver 1768-1774 savann tarihini yazmak iin cepheye gnderildi. Bir ara grevden alndysa da tekrar grevine iade edildi. Envernin II. cildi 1188-1197 (1774-1783) yllar olaylarn kapsar. Bu cilt Cevdet Paann balca kaynaklarndan biridir. Enver nc vakanvislik dneminde (1787-1792) cephedeki olaylar kaleme ald. Fakat Ahmed Vsf, Envernin ahvale vukufsuzluundan yaknr. Cevdet Paa her duyduunu tahkik etmeden tarihine aldn yazar. Vakanvis Vsf Efendinin baslm tarihinin I. cildi 1752-1770, II. cildi 1770-1774 olaylarn iine alr (stanbul 1219; Bulak 1243, 1246). Onun temel kaynaklar Hkim ve emzde tarihleridir. Vsfn eserinin 1197-1201 (1783-1787) yllar olaylarna dair ksm yaymland (nr. Mcteba lgrel, stanbul 1978). Mtercim sm Efendi, III. Selimin iradesi zerine vakanvislii kabul etti. 1218-1221 (1804-1806) yllar olaylarn yazp sadrete sundu. Ardndan 1807-1808 yllarn kaleme ald. sm Efendi tarihi eitim iin temel bir ara olarak grr, III. Selim dnemini ar biimde eletirmekten ekinmez. Saray erkn ve ilmiye riclini ksa grl, kendini beenmi, zevk ve elence dkn, gsteri merakls diye niteler. XVIII. yzylda zel tarihler de kaleme

alnd. Ktib elebinin Takvmt-tevrhini ve ona yaplan zeyilleri devam ettiren emdnzde Sleyman Efendi, nce 1146 (1733) ylna kadar getirdii eserini 1191e (1777) kadar uzatarak takvim trnn nemli ve ayrntl bir rneini verdi. Osmanl tarihini kendine zg biimde ve daha ziyade sosyal ynden inceleyen bir tarihi olmas asndan dikkati ekmektedir (nr. Mnir Aktepe, I-III, 1976-1981). emdnzde tarihine ve tarihilik anlayna temas ederek bu hususta ilgin bilgiler verir. XIX. yzyl tarihiliini dnemin gelimeleri ve artlar iinde ele almak gerekir. Yenileme hareketlerinde devlet kurumlarnn Bat rneine gre yaplanmas iin ileri admlar atld. Takvm-i Vekyiin yayma balamas (1831), daha sonra zel gazetelerin kmas bir efkrumumiyenin douuna ortam hazrlad. Medreselerin yannda ada okullar ald. Yabanc dil bilen ve Bat dillerinde yazlm eserlerden yararlanan tarihiler yetiti. 1851de Encmen-i Dni, 1861de Cemiyyet-i lmiyye-i Osmniyye kuruldu. Yine ilk defa Osmanl baehrinde bir niversite ald. Matbaann zelletirilmesi basn yaynda bir canllk salad. Okullarn programlarnda tarih derslerine yer verildi. Batllama abalarnn bir sonucu olarak tarih yazclnda byk deiim oldu. XIX. yzyln banda vakanvislie tayin edilen, 1808-1821 olaylarn kaleme alan nzde Mehmed Atullah Efendi byk bir hekim olduu kadar birka dil bilen, Bat kaynaklarna inebilen bir limdi. Avrupadaki gelimeleri, lkeleri demokrasiye, parlamenter dzene gtren gelimeleri incelemiti. Tarihinin nsz byk bir deer tar. Heredotostan dahi sz etmesi anlamldr. nzdenin Yunan ve Roma tarihlerini bildii, hatta baz Bat kaynaklarn okuduu anlalmaktadr (nr. Ziya Ylmazer, I-II, stanbul 2008). nzdeden boalan vakanvislie Sahaflar eyhizde Mehmed Esad Efendi getirildi. Esad Efendi, II. Mahmud dneminin nde gelen ricli arasnda yer alr. Ordu kadlnda bulunmu, nfus saymnda grev almt. Yenieriliin kaldrlmas olaynn ayrntl bir tarihini yazd (ss-i Zafer, stanbul 1243, 1293). Takvimhne nzrlna tayin edilerek Takvm-i Vekyiin karlmasnda byk rol oynad. Tanzimatn ilk yllarnda Mektib-i Ummiyye Nezretine kadar ykseldi. Terft- Kadmeyi kaleme ald (stanbul 1287). Tarihi 1821-1826 yllarn kapsayan iki ciltlik bir eserdir. lk cildi nzdenin zeyli kabul edilmektedir. II. cildi dorudan doruya kendi vakanvisliinin rndr (nr. Ziya Ylmazer, stanbul 2000). Cevdet Paa XIX. yzyln btn ilerlemelerine, yenileme hareketlerine damgasn vuran devlet adam ve hukukudur. Osmanl tarihinin en byk tarihilerinden biridir. Encmen-i Dni kendisini 1774ten 1826 ylna kadarki dnemin tarihini yazmakla grevlendirdi. Eser otuz yl gibi uzun bir almann sonunda tamamland. Cevdet Paa bu eserini yazmak iin vekyinmeleri, tercim-i ahvl kitaplarn, htralar, sefretnmeleri tarad; baz grg tanklarna, Hazne-i Evrak belgelerine bavurdu. Btn bunlarn yannda yabanc kaynaklar da kulland. Salam ve tutarl bir tarih grnn nda iyi bir terkip yapmay baard. Ele ald dnem imparatorluun bunalml, kurumlarn zlmeye yz tuttuu bir sreti. Cevdet Paa bu sreci eletirel bir gzle deerlendirdi. Eserini kurumlarn bozulmas balamnda ele ald. Olaylarn yannda pek ok kavram ve kurumu bamsz olarak iledi. bn Haldnun grlerinden yola kp bir toplum ve tarih felsefesi yapmaya alt. Avrupa tarihine geni yer verdi. Fransz htillinden sonra Osmanl tarihini Avrupa tarihi erevesinde iledi. Trh-i Cevdet yazldka basld (1270-1301). 1303 ve 1309 tertb-i ceddlerde esasl deiiklikler yaplarak eser son biimini ald. Tezkir (nr. M. Cavid Baysun, I-IV, Ankara 1991) ve Marzt (nr. Yusuf Halaolu, stanbul 1980) gibi eserleri 1839-1876 yllar iin ok nemli kaynaklardr. Ksas- Enbiy ve Tevrh-i Hulef zellikle dili ve anlatmnn yalnl asndan deerli bir eserdir.

Cevdet Paadan sonra vakanvislie Ahmed Lutfi Efendi getirildi (Mart 1866). Cevdet tarihinin kald yerden balayarak vekyinmesini kaleme ald. lk cildini 1871de tamamlayp Sultan Abdlazize sundu. Lutfi Efendi, balangta daha ok Hazne-i Evrak ile Dvn- Hmyun ve Sadret Mektb Kalemine bavurarak, birtakm kimselerden bilgi alarak tarihini yazmaya koyuldu. 1866dan lm tarihi olan 1907 ylna kadar 1825-1879 olaylarn kaydetti. Ancak yazd ksmlar, Cerde-i Havdis ve Takvm-i Vekyide haberlerin aktarlmasndan ibaret olduu gerekesiyle eletirildi. lmnn ardndan bir sre yerine kimse tayin edilmedi. 1909 ylnda Sultan Readn iradesiyle son vakanvis Abdurrahman eref bu greve getirildi. Trh-i Lutfnin yedi cildi peyderpey basld. VIII. cildi Abdurrahman eref yaymlad (stanbul 1328). IX-XV. ciltler Mnir Aktepe tarafndan nere hazrland (IX-XII, stanbul 1984; XIII-XV, Ankara 1993). Lutfinin eski harflerle baslan ksm yeni harflerle de yaymland (haz. Ycel Demirel, Vakanvis Ahmed Lutfi Efendi Tarihi, stanbul 1999). XIX. yzylda resm tarihiler dnda yeni ve modern yntemleri kullanan tarihiler de vardr. Muhtemelen Hammer tarihinin ortaya k Osmanl aydnlarn benzer ekilde Osmanl tarihi yazmaya sevketti. Bunlardan biri Hayrullah Efendinin kaleme ald Devleti Aliyye-i Osmniyye Trihidir (stanbul 1273-1292). Kendisi yabanc dil biliyordu. Yabanc kaynaklar ve zellikle Hammer tarihini geni lde kulland. Hayrullah Efendi eserinde her padiah dnemini bir czde inceledi ve Avrupa tarihindeki gelimeleri karlatrmal olarak verdi. Bu eser kurulutan I. Ahmed zamanna kadar (1603-1617) gelmektedir. Ahmed Vefik Paa da farkl bir aray iinde Osmanl tarihini ele ald. Yazd Fezleke-i Trh-i Osmnde Osmanl tarihini kurulu, ykselme ve gerileme eklinde dnemlere ayrd. Onun yapt bu tasnif okul kitaplarna girdi. Abdurrahman erefin liseler iin hazrlad Trh-i Devleti Osmniyyede (stanbul 1309-1312) bu blmlemenin temel alnd grlmektedir. Mustafa Nri Paann Netyicl-vukt bu dnem tarihiliinin olduka sekin eserlerinden biri olup devletin kuruluundan 1841 ylna kadar gelir. Eser olaylar sradan anlatan bir tarih kitab deil Osmanl Devletinin i yapsnda, kurumlarnda grlen gelime ve deimeleri derinlemesine zmleyen bir klavuz niteliindedir. Mellif, Osmanl tarihi zerine yazlanlar okuyup tam bir eletiri szgecinden geirdi ve bir btn halinde deerlendirdi. Asl amacnn her yzylda geerli olan idar dzeni, asker kurumlar, mal ve ekonomik rgt ve dier ayrntlar aklamak olduunu belirtir. Olaylar sebep-sonu balamnda aratrmak gibi ada tarihiliin bir yntemini baaryla uygulad. Tanzimat dnemi tarihilii Avrupa ve dnya tarihine de ilgi duydu. Konuya dair birtakm eserler Trkeye evrildi. Yabanc tarihi ve Trkologlarla iletiim kurulmas yoluna gidildi. Bu yzyln Osmanl tarihilii Avrupann gncel sorunlaryla da ilgilendi. Dreyfs olaynn ayrntl bir aratrma konusu yaplmas bunu kantlamaktadr (Ali Red - smil Hakk, Dreyfs Meselesi ve Esbb- Hafiyyesi, stanbul 1315). Yerel tarihlerin yazlmas yolunda ilk admlar atld. kir evketin Trabzon Tarihi, Mehmed Raufun Mirt- stanbulu ilk akla gelen eserlerdir. Bu dnemde Ahmed Hilmi, Sleyman Paa ve Ahmed Midhat Efendi genel tarihler kaleme ald. Mizanc Murad Bey, Fransz tarihisi Duruynin lise ve orta okullar iin yazd ders kitaplarn esas alarak alt ciltlik bir genel tarih yazd. Eser dzenli, ak, olaylarn zerine inen ve eitsel yan ar basan bir yntemle kaleme alnd. Onun gerek bu eseri gerekse farkl bir grle yazd Osmanl tarihi kendisini byk bir ne kavuturdu. Fakat sonralar sert eletirilere hedef oldu. Daha nce yazlan,

ancak Merutiyetten sonra baslabilen Mahmud Celleddin Paann Mirt- Hakkati dikkate deer bir eserdir. 1877-1878 Osmanl-Rus savann siyasal tarihini konu alr. XIX. yzylda Avrupaya giden renciler, burada Trk tarihi ve dilinin niversitelerde nemli bir aratrma konusu yapldn grdler. Avrupada okutulan Trk tarihinin slmdan ve Osmanldan nceye gittiini kavradlar. Mustafa Celleddin Paa, 1869da yaymlad Les turcs anciens et modernes balkl eserinde Trk boylarnn dnya tarihindeki yerini ve roln aklad. Mustafa Celleddin Paa ayn zamanda Trklerin Turo-Aryan bir soya mensup olduklarn ileri sryordu. Lon Cahun Introduction lhistoire de lAsie adl kitabnda Asya tarihinde Trk gebelerinin roln romantik elerle aklar. Cahunn kitabn 1899da Trkeye eviren Necip sm (Trk Tarihi, stanbul 1316), bununla yetinmeyip Batdaki Trkoloji almalarnn verimlerini Trkiyede tantmak iin byk aba gsterdi. Sleyman Paa, 1876da yaymlanan Trh-i Ummsinde Osmanllardan nceki Trk tarihine nemli bir yer verdi. Ahmed Midhat Efendinin bir genel tarih yazma almalar ve Kinat klliyat her milletin tarihinden sz eden blmlerden oluuyordu. Okullarda okutulan tarih kitaplar istibdat dneminde epeyce budand. Genel tarihler okullarda yasakland. Btn sosyal ve kltrel alanlarda olduu gibi tarihle ilgili ciddi ve bilimsel eserlerin telifi ve evirisi hrriyetin ilnndan sonra balad. Seignobosun eserleri bata olmak zere birok eser Trkeye evrildi. eviri hareketi bir sistem iinde yaplmamakla birlikte yine de olumlu sonular verdi. Ali Read telif ve tercme suretiyle epeyce eser ortaya koydu. Mehmed At Bey, Hammerin ilk on cildini ok geni dipnotlar ve eklerle Trkeye kazandrd (1329-1337). Ali Read ve Macar skender Kapitlasyonlar, Goryanowun Devleti Osmniyye ve Rusya Siyasetini Trkeye evirdi (1331). Yine Ali Read, Engelhardtn Trkiye ve Tanzimatn tercme etti. Ali Read dnemin en verimli tarihilerinden biridir. Ders kitaplar, eviriler yannda pek ok makaleye imza att. Ayrca iki ciltlik resimli Fransz htilli tarihi de vardr. Bu dnemde yaplan baz tercmelerin byk tepkilere yol atn da eklemek gerekir. Abdullah Cevdetin R. Dozyden evirdii Trh-i slmiyyet bunun ilgin bir rneidir. Gsterilen tepkiler karsnda hkmet kitab toplatmak zorunda kald. Eserin yazarnn slmiyet aleyhtar olmas yannda Abdullah Cevdetin nszde slm ulemsn eletirmesi bu tepkilerin odak noktasn meydana getirir (Berkes, s. 388, 403). Dorudan doruya Osmanl tarihini bilimsel yntemlerle aratrmak zere stanbulda 27 Kasm 1909da Trh-i Osmn Encmeni kuruldu. On iki kiilik encmenin kurucular arasnda nl tarihiler vard. Encmenin grevi Devleti Osmniyyenin bir tarihini vcuda getirmek ve trh-i Osmniyyeye ait resil ve evrak ve kuydat tab ve neretmekti. 1910 ylndan balamak zere Trh-i Osmn Encmeni Mecmuas (TOEM) yayma girdi ve aralksz yirmi yl yaymn srdrd. Derginin her saysnda forma halinde kaynak eserler ek olarak veriliyordu. Encmenin yazmay tasarlad tarihin ancak I. cildi neredildi. Daha pek ok aratrma encmenin neir programnda yer ald. Anadolu Seluklu ve Beylikler dnemiyle ilgili birok kitbe de ilk defa yaymland. Fuad Kprl, encmen yelerinin birka dnda bilimsel dzeylerinin ok dk olduunu iddia ediyordu. Olaylar yan yana dizmekle tarih yazlamayacan sylyor, asker ve siyas olaylarn dnda hibir olay tarihin inceleme alanna sokmadklarn yazyordu. Yine Kprl 1909larn Trkiyesinde Aaolu Ahmet, Ahmed Refik (Altnay) ve Akuraolu Yusufun iyi bir gelecek vaad ettiklerini belirtiyordu. Ahmed Refik bir yandan Osmanl Arivin-den ynla belgeyi yayma hazrlar, eviriler yapar, tutarl aratrmalar ortaya koyarken bir yandan da tarihi geni halk

kitlelerine sevdiren bir tarihi olarak tannd. Trklk, Sultan Abdlaziz ve zellikle II. Abdlhamid dneminde bir fikir hareketi eklinde geliti. Trkln ortaya kmasna yol aan bir dizi gelimenin varln gz nnde bulundurmak gerekir. Trklk imparatorluun Trk olmayan unsurlarnda milliyet bilincinin ortaya kmasna, ayrlk hareketlerinin domasna kar bir tepki halinde dodu. Gen Trkler, Trkle siyasal bir ierik vermekten zenle kand. nk bu durumda imparatorluun dalmas kanlmazd. Dilde Trklk, Trk tarih ve kltrnn incelenmesi hareketin zn oluturmaktadr. Trklk fikri II. Merutiyet dneminde Osmanlclk, slmclk, Batclk akmlarnn yannda yerini ald. Biraz daha akla kavutu. 1904 ylnda Akuraolu Yusuf, yazd Tarz- Siyset balkl eserinde bir Osmanl milleti tekil etmenin imknszlna deiniyor, ayn zamanda btn mslmanlar tek bir millet halinde birletirmenin gl zerinde duruyordu. Trk dili, Trk tarihi ve kltryle ilgili almalar II. Merutiyet dneminden daha sistemli hale geldi. zellikle Ziya Gkalp sosyolojinin verilerinden yararlanarak Trkl sistemletirmeye alt. Trk Yurdu ve Mill Tetebblar Mecmuasnda kan aratrmalar dil, tarih, hukuk, folklor vb. konularla ilgiliydi. Saylar giderek artan dergilerin yannda gazeteler de tarih konularnn geni kitlelere ulamasnda dinamik bir ilev stlendi. Trk Ocaklarnn kurulmas (1912) Trklk hareketi ve bilincinin tarada kk salmasna byk katkda bulundu. Osmanl tarihilii yalnz siyasal ve asker alanlarla snrl kalmad. Sanat tarihi, eitli alanlarda temayz etmi sanatlar, vefeyt, tercim-i ahvl, bilim tarihi vb. konularda eserler retildi. Tarihler ya da bu balamda yazlanlarn nemli bir blm baslmakla birlikte gerek Trkiyede gerek Trkiye dnda ynla yazmann bulunmas tarihiliin yksek verimini gstermektedir. Osmanl tarihilii yntem asndan zayft. Sosyal bilimlerin yntemlerinin kullanm ancak imparatorluun son dneminde Batyla temaslar erevesinde yaygn hale geldi.

BBLYOGRAFYA

kpaazde, Trih (Atsz); bn Kemal, Tevrh-i l-i Osmn, II, 99; stanbulun Fethinden nce Yazlm Tarih Takvimler (nr. Osman Turan), Ankara 1954; Gazavt- Sultn Murd bin Mehemmed Hn (nr. Halil nalck - Mevld Ouz), Ankara 1989; Hadd, Tevrh-i l-i Osmn (nr. Necdet ztrk), stanbul 1991; Enver, Dstrnme, tr.yer.; Rh Trhi (TTK Belgeler, XIV/18 [1992] iinde, tpkbasm ile birlikte nr. Yaar Ycel - Halil Erdoan Cengiz), s. 1-359; emzde, Trih (nr. Bekir Ktkolu), stanbul 1959; emdnzde, Mrit-tevrh (Aktepe), IIII; Osmanl Mellifleri, I-III; Yusuf Akura, Trk Yl: 1928, stanbul 1928; a.mlf., Tarih Yazmak ve Tarih Okutmak Usullerine Dair, TTK Bildiriler, I (1932), s. 577-607; Mkrimin Halil Yinan, Tanzimattan Merutiyete Kadar Bizde Tarihilik, Tanzimat I, stanbul 1940, s. 573-595; Ziyaeddin Fahri Fndkolu, Trkiyede bn Haldunizm, 60. Doum Yl Mnasebetiyle Fuad Kprl Armaan, stanbul 1953, s. 153-163; Levend, Gazavatnmeler, tr.yer.; Ktip elebi: Hayat ve Eserleri Hakknda ncelemeler, Ankara 1957; Enver Koray, Trkiye Tarih Yaynlar Bibliyografyas, stanbul 1959; V. L. Mnage, Neshrs History of the Ottomans: The Sources and Development of the Text, London 1964; a.mlf., Sultan II. Muradn Yllklar (trc. Salih zbaran), TD, sy. 33 (1980-

81), s. 79-98; Historians of the Middle East (ed. B. Lewis - P. M. Holt), Oxford 1964, tr.yer.; L. V. Thomas, A Study of Naima (ed. N. Itzkowitz), New York 1972; Niyazi Berkes, Trkiyede adalama, Ankara 1973, s. 388, 403; Bekir Ktkolu, Ktib elebi Fezlekesinin Kaynaklar, stanbul 1974; Felsefe Kurumu Seminerleri, Ankara 1977, tr.yer.; Babinger (ok), tr.yer.; C. H. Fleischer, Bureaucrat and Intellectual in the Ottoman Empire. The Historian Mustafa li (15411600), Princeton 1986; Mcteba lgrel, Vakanvislerin Taltiflerine Dair, Prof. Dr. Bekir Ktkoluna Armaan, stanbul 1991, s. 183-192; R. Mantran, Lhistoriographie ottomane lpoque de Soliman le magnifique, Soliman le magnifique et son temps (ed. G. Veinstein), Paris 1992, s. 25-32; Halil nalck, Tursun Beg, Historian of Mehmed the Conquerors Time, The Middle East and the Balkans under the Ottoman Empire Essays on Economy and Society, Bloomington 1993, s. 417-431; a.mlf., How to Read shik Pashsazdes History, Studies in Ottoman History in Honour of Professor V. L. Mnage (ed. C. Heywood - C. Imber), stanbul 1994, s. 136-156; Ramazan een, Mslmanlarda Tarih-Corafya Yazcl, stanbul 1998, s. 281-339; Suraiya Faroqhi, Approaching Ottoman History: An-Introduction to the Sources, Cambridge 1999; Abdlkadir zcan, Kanuni Sleyman Devri Tarih Yazcl ve Literatr, Prof. Dr. Mbahat S. Ktkoluna Armaan (ed. Zeynep Tarm Ertu), stanbul 2006, s. 113-154; Kprlzde Mehmed Fuat, Bizde Tarih ve Mverrihler Hakknda, Bilgi, I/2, stanbul 1329, s. 185-196; Akdes Nimet Kurat, Bizansn Son ve Osmanllarn lk Tarihileri, TM, III (1935), s. 185-206; Mnir Aktepe, Nam Tarihinin Yazma Nshalar Hakknda, TD, I/1 (1949), s. 35-52; B. Lewis, History-Writing and National Revival in Turkey, Middle Eastern Affairs, IV (1953), s. 218-227; a.mlf., Ottoman Observers of Ottoman Decline, IS, I (1962), s. 71-87; I. Beldiceanu-Steinherr, Un legs pieux du chroniqueur Uruj, BSOAS, XXXII/2 (1970), s. 359-363; ehabeddin Tekinda, Osmanl Tarih Yazcl, TTK Belleten, XXXV/140 (1971), s. 655-663; a.mlf., Selimnameler, TED, I (1970), s. 197-230; C. Woodhead, An Experiment in Official Historiography: The Post of ehnameci in the Ottoman Empire, c. 1555-1605, WZKM, LXXV (1983), s. 157-182; a.mlf., Tar, EI (ng.), X, 290-295; P. Fodor, Ahmeds Dsitn as a Source of Early Ottoman History, AOH, XXXVIII/1-2 (1984), s. 41-54; a.mlf., Stade and Society, Crisis and Reform, in 15th-17th Century Ottoman Mirror for Princes, a.e., XL/2-3 (1986), s. 217-240. Zeki Arkan

TRH-i L-i SELK


() Yazcolu Alinin (IX./XV. yzyl) Ouz boylarna, Seluklularla lhanllara ve Osmanllarn kuruluuna dair eseri. Yazcolu Alinin hayatyla ilgili yeterli bilgi yoktur. Lakab onun II. Murad devri melliflerinden Yazc Slihin olu, Yazcolu Mehmed Efendi (. 855/1451) ve Ahmed Bcann (. 870/1466dan sonra) kardei olduunu dndrmekteyse de ad geen melliflerin eserlerinde bu konuda herhangi bir bilgiye rastlanmamaktadr. Yazcolu Trh-i l-i Selku (Tevrh-i l-i Selk, Seluknme, Ouznme) II. Muradn istei zerine yazmaya balam, 827 (1424) veya 840 (1436-37) ylnda tamamlamtr. Eser drt blmden meydana gelmektedir. Ouznme adyla da bilinen birinci blmde Hz. Nhun oullarndan Yfesin soyuna Trkistan ilinin yurt olarak verildii, Trk boylarnn zamanla oalp eitli blgelere dald, Trk kabilelerinden her birinin baka bir adla anld, Ouzlara bu srada Trkmen denildii, Moollarn has Moollar ve Moollara benzeyen kabileler diye ikiye ayrld, Ouzlarn Trkistanda iken Moollara benzedikleri ve lehelerinin Moollara yakn olduu, ran ve Anadoluya geldikten sonra grnmleri ve dillerinin deitii, Ouz Hann alt olu bulunduu, onun soyundan gelen yirmi drt Ouz boyunun sa ve sol diye ikiye ayrld, Ouz Hann muvahhid olarak doduu, lkesini alt olu arasnda taksim ettii ve Yenikentli Irkl Hocann yirmi drt Ouz boyunun damga, ongun ve llerini belirledii anlatlr, ayrca Ouz Hann vasiyetine yer verilir. Ouz tresinin esaslarn tesbit eden bu blm Trk kltr tarihi bakmndan nemli saylr. Mellif bu blm kaleme alrken Redddin Fazlullh- Hemednnin Cmiut-tevr adl eserinin yan sra Ouznmeden ve kayna belirlenemeyen rivayetlerden faydalanmtr. Eserin ikinci blm Seluk Bey, ocuklar ve torunlar, Byk Seluklu Devleti ve Irak Seluklu Devletinin ksa bir tarihini iermektedir ve Rvendnin Ratudr ve yets-srr adl Farsa eserinden fayadalanlarak hazrlanmtr. Kitabn en hacimli ksmn tekil eden nc blm de bn Bbnin el-Evmirl-Aliyye fil-umril-Aliyye isimli Farsa eserinin tercmesinden ibarettir. Burada I. Gyseddin Keyhusrevden itibaren Anadolu Seluklularnn tarihi anlatlmaktadr. Yazczde bu blm tercme ederken baz ilveler yapm, byk emrlerin hangi Ouz boyuna mensup olduunu tesbit etmi ve Seluklularda Ouz tresinin uygulanna dair bilgi vermitir. Asl metinde bn Bbnin Aleddin At Melik Cveynyi vd ksmlar kararak yerine II. Murad iin yazd methiyeleri koymutur. Eserin drdnc blmnde Gzn Hann lhanl tahtna k, hkmdarlk dneminde vuku bulan olaylar ve lmnden sonra Anadoluda cereyan eden hadiselere dair ksa fakat nemli bilgiler yer almaktadr. Bu ksmn sonuna Gzn Han devrinde Orta randa yaayan Ceml-i Lk adl bir si, Mahmd- Gaznev ve Osman Gazi hakknda hikye ilve edilmitir. Gzn Han hakkndaki bilgiler Cmiut-tevrin ilgili blmnn tercmesidir. Osman Gazi ve Osmanllarn soyu hakknda verilen bilgilerin kayna ise mehuldr. Trh-i l-i Selk, eitli kaynaklardan tercme yoluyla derlenmi bir eser gibi grnmekteyse de birok ynden dikkat ekicidir. Kitabn birinci blm Ouz boylarnn sosyal yaps ve eski Ouz rivayetleri asndan byk nem tamaktadr. Burada yer alan Ouz boylarnn tamgalaryla ilgili

izimler, Kgarl Mahmud ve Redddin Fazlullahn verdii bilgilerin kontrolne yaramaktadr. nc blm el-Evmirl-Aliyyeden yer yer farkllklar gstermekte ve asl metinde iyi anlalamayan baz hususlarn anlalmasna yardmc olmaktadr. Eserin sonunda bulunan ve baka hibir kaynakta rastlanmayan Anadolu ular ve Osmanllara dair bilgiler de ok nemlidir (DA, XXXIII, 444). Tarih bakmndan bu neminin yannda XV. yzyln ilk yarsna ait zengin Trke sz varl ile Trk dili aratrmalar iin de nem tayan eserin bata Topkap Saray Mzesi Ktphanesi olmak zere eitli yazma nshalar mevcuttur (geni bilgi iin bk. Tevrh-i l-i Seluk, hazrlayann girii, s. LIX-LXVIII). XVI. yzyl Osmanl ehnmecilerinden Seyyid Lokmn b. Hseyin eserin Ouzlarla ilgili blmnn Ouznme adyla bir zetini yapm, bu zet J. J. Wilhelm Lagus tarafndan Latinceye evrilerek Seid Locmani ex Libro Turcico qui Oghuznme adyla 1854te yaymlanmtr (Trke tercmesi iin bk. Gngr, s. 367-381). Eserin Seluklulara dair blmn M. Theodorus Houtsma, eksik olan Paris ve Leiden nshalarna dayanarak Seluklu tarihine ait metinler dizisinin III. cildi olarak neretmitir (Leiden 1902). Rfat lhan elik bir yksek lisans almasnda bu neri Latin harflerine aktarmtr (2005, Gazi niversitesi Sosyal Bilimler Enstits). Eser I. Dnya Sava yllarnda Topkap Saray Mzesi Ktphanesi nshalarndan hareketle (Revan Kk, nr. 1390, 1391) Necip sm (Yazksz) tarafndan yayma hazrlanm, ancak bu alma bask esnasnda Bahriye Matbaasnda yanm, eserin ancak seksen sekiz sayfalk bir ksm gnmze ulamtr (Millet Ktp., Ali Emr Efendi, Tarih, nr. 332). Abdullah Bakr, Leiden ve Moskova/St. Petersburg nshalar dndaki btn nshalarn karlatrarak tam metninin edisyon kritiini yapmtr (stanbul 2009). Kitabn baz blmleri eitli aratrmalara konu olmutur. Eserde yer alan, Dobruca ve evresinin Trkler tarafndan isknyla ilgili bilgileri Herbert W. Duda ve Paul Wittek incelemitir. Muharrem Ergin, Orhan aik Gkyay, Bahaeddin gel, Kemal Eraslan ve Mustafa S. Kaalin gibi aratrmaclar kitabn Ouznme ksmyla ilgili almalar yapmtr.

BBLYOGRAFYA

Yazczde Ali, Tevrh-i l-i Seluk [Ouznme-Seluklu Tarihi]: Giri-Metin-Dizin (haz. Abdullah Bakr), stanbul 2009, hazrlayann girii, s. XXXII-XXXIII, LIX-LXVIII; Dede Korkut Kitab (nr. Muharrem Ergin), Ankara 1958, I, 37-38; Dedem Korkudun Kitab (haz. Orhan aik Gkyay), stanbul 1973, s. 577; Dedem Korkutun Kazan Bey Ouznmesi: Metin ve Aklamalar (haz. Mustafa S. Kaalin), stanbul 2006, tr.yer.; Rvend, Rat-udr, tr.yer.; Blochet, Catalogue, II, 47; Karatay, Trke Yazmalar, I, 201-202 (nr. 604-617); B. Flemming, Turkische Handschriften, Wiesbaden 1968, X, 77-78 (nr. 101); Harun Gngr, Trk Bodun Bilimi Aratrmalar, Kayseri 1998, s. 367-381; J. Schmidt, Catalogue of Turkish Manuscripts in the Library of Leiden Universty and other Collections in the Netherlands, Leiden 2000, I, 102-106; Rdvan Nafiz Ergder, Ouz Destanndan Bir Para, Trk Tarih, Arkeologya ve Etnografya Dergisi, sy. 2, stanbul 1934, s. 243-249; Herbert W. Duda, Zeitgenssische islamische Quellen und das Ouznme des Jazyyolu Al zur angeblichen trkischen Besiedlung der Dobrudscha im 13. Jhd n. Chr., Spisanie na Bulgarskata Akadamiya na Naukit i zkustvata Kniga, LXVI, Sofiya 1943, s. 130-145; P. Wittek, Yazijioghlu Ali on the Christian Turks of Dobruja, BSOAS, XIV/3 (1952), s. 639-668;

a.mlf., Das Datum von Yazcoglus Oguznme, TM, XIV (1965), s. 263-265; Kemal Eraslan, Yazczdenin Ouznmesi, TDAY Belleten 1992 (1995), s. 29-35; Adnan Sadk Erzi, bn Bb, A, V/2, s. 715-717; Abdlkerim zaydn, bn Bb, DA, XIX, 381; Halil nalck, Osman I, a.e., XXXIII, 444. Osman Gazi zgdenli

TRH-i LEMR-y ABBS


() Safev tarihisi skender Bey Mnnin (. 1043/1633 [?]) I. Abbas dnemine dair eseri (bk. SKENDER BEY MN).

TRH-i BELAM
() Tr-i abernin Eb Ali Belam (. IV./X. yzyl sonu) tarafndan Farsaya yaplan tercmesi (bk. BELAM, Eb Ali).

TRH-i BEYHAK
( ) Ali b. Zeyd el-Beyhaknin (. 565/1169) Beyhakn tarihine dair Farsa eseri. Beyhak, Sultan Sencerin devlet adamlarndan Meyyed Ayabann Horasan hkimiyeti srasnda 4 evval 563 (12 Temmuz 1168) tarihinde tamamlad eserine tarihin faydalar hakknda Arapa ve Farsa iirlerden rnek vererek yazd edeb bir mukaddimeyle balar, burada ayrca baz ilim dallarndan bahseder. Daha sonra Beyhakn corafyas, iklimi, faziletleri, mslmanlar tarafndan fethi, Beyhaka gelen sahbler, Beyhakl limler, edip ve airler, devlet adamlar, filozoflar ve dier mehur simalar hakknda bilgi verir. Kitap Ortaan en nemli ilim ve kltr merkezlerinden olan Beyhakn tarihine, kltr ve edebiyatna dair kaleme alnan en eski eserlerden biridir. Kitap ayrca blgenin topografyas, idar taksimat, etnik durumu, Sebzevr, Nbur ve dier nemli yerleim merkezleri, bu ehirlerin kurucular, ehirlerden alnan vergiler, Beyhakl seyyidler; Beyhakta hkm sren hnedanlar, Thirler, Saffrler, Smnler, Gazneliler, Seluklular ve Beyhakl mehur aileler, Nizmlmlkn ailesi, Mhellebler vb. konularda ayrntl bilgi ierir. Bilhassa Nizmlmlkn ailesiyle ilgili bilgiler baka kaynaklarda mevcut deildir. Horasann Mool istilsndan nceki drt asrlk tarihini kapsayan Tr-i Beyha, Beyhakl bir lim tarafndan yazlm olmas bakmndan ayrca nem arzeder. Beyhak, eserini Fars edebiyatnn zirveye ulat bir dnemde kaleme almasna ramen sade bir slp kullanmtr. Ancak yer yer gereksiz tekrarlara ve uzun tasvirlere rastlanmaktadr. Mellif, yaad dnemin tarihini yazarken byk lde kendi mahedelerine ve gvenilir kiilerden ald bilgilere dayanmtr. Daha nceki dnemlerle ilgili olarak yararland kaynaklardan isimlerini zikrettikleri arasnda Ebl-Fazl Muhammed b. Hseyin el-Beyhaknin Tr-i Beyha ve Znetl-kttb, Hkim en-Nsbrnin Tru Nsbr, Ali b. Eb Slih elHvr el-Beyhaknin Tr-i Beyha, Abdlgfir el-Frisnin Hkim en-Nsbrnin Tru Nsbruna zeyil eklinde yazd Kitbs-Siy li-Tri Nsbr, Ebl-Ksm el-Kb elBelhnin Tr-i Mefir-i orasn ve Nbr, Eb Mansr es-Selibnin imrl-ulb, Ahmedi Gznin Tr-i Nbr, Muhammed b. Abdlcebbr el-Utbnin Trul-Yemn, Ebl-Abbas Madnnin Tr-i Merv, Eb Sad el-Hargnin Tr, Ebl-Mel Mecdd b. Muhammed erRednin Tr ve Tabernin Trul-mem vel-mlk adl eserlerini saymak mmkndr. Beyhaknin adlarn kaydetmedii kaynaklardan Ebl-Abbs-i Merveznin Tr-i Merv, Ahmed b. Seyyr el-Merveznin Tr-i Merv, Eb shak el-Bezzzn Tr-i Hert, Ebl-Hasan Sad b. Cenh el-Buhrnin Tr-i Semerand ve Bur, Eb Abdullah Muhammed b. Sad el-Kdnin Tr-i rizm ve Eb Abdullah Muhammed b. Akl-i Belhnin Tr-i Bel adl eserleri anlabilir. Bata baz bilgileri, aynen eserine aktaran Hamdullah el-Mstevf olmak zere birok tarihi Tr-i Beyha kaynak olarak kullanmtr. Tr-i Beyhan British Museum, Berlin Staatsbibliothek, Takent Oriental Library ve eitli ktphanelerde yazma nshalar mevcuttur (dier nshalar iin bk. Tr-i Beyha, neredenin girii, s. 23-30; Qari Syed Kalimullah Husaini, XXXIII/3 [1959], s. 198-202). Eseri ilk defa Allme Muhammedi Kazvnnin mukaddimesiyle birlikte Ahmed

Behmenyr (Tahran 1317 h./1938), daha sonra Seyyid Kelmullah Hseyn (Haydarbd/Dekken 1388/1968) yaymlamtr. Ysuf Hd, Tr-i Beyha Arapaya tercme etmitir (Dmak 1425/2004).

BBLYOGRAFYA

Ali b. Zeyd el-Beyhak, Tr-i Beyha (nr. Seyyid Kelmullah Hseyn), Haydarbd 1388/1968, neredenin girii, s. 1-44; Ykt, Muceml-deb, XIII, 219-240; Saf, Edebiyyt, II, 312-313, 993-996; Qari Syed Kalimullah Husaini, The Trkh-i Bayhaq of Zahruddin Abul-Hasan Ali b. Abil-Qasim Zayd al-Bayhaq, IC, XXXIII/3 (1959), s. 188-202; Mirz Muhammed Han Kazvn, Tr-i Beyha (trc. Mrsel ztrk), TTK Belleten, LI/199 (1987), s. 407-416; M. Fuad Kprl, Beyhak, A, II, 584-585; Hasan Ene, Tr-i Beyha, DMT, IV, 31-32; Ysuf Hd, Tr-i Beyha, DMB, XIV, 285-286; Rz Rzzde Lengerd, Tr-i Beyha, Dninme-i Cihn- slm, Tahran 1380/2002, VI, 210-211. Abdlkerim zaydn

TRH-i BEYHAK
() Muhammed b. Hseyin el-Beyhaknin (. 470/1077) Gazneliler tarihine dair eseri. Yirmi yl Gaznelilere hizmet eden Beyhak, Mahmd- Verrkn tarihine zeyil mahiyetinde kaleme ald eserinde 409-451 (1018-1059) yllar arasndaki olaylar nakletmitir. Cmut-tevr, Cmi f tr-i Sebk Tegin, Tr-i l-i Sebk Tegin, Tr-i l-i Mamd, Tr-i Mamdiyyn, Tr-i Nr, Tr-i Mesd ve Mcelledt- Beyha gibi adlarla da anlan eserin otuz cilt olduu rivayet edilir. Dvn- Resilde grevli iken eserini yazmay tasarlayan Beyhak bu maksatla pek ok resm belge toplam, eserin yazm srasnda bir ksm gnmze ulamam baz eserlerden ve ifah rivayetlerden de yararlanmtr. Kitabn ilk drt cildi Gazneli hnedannn kurucusu Sebk Tegin ile Mahmd- Gaznev dnemi hakkndadr. V-X. ciltler Mesd b. Mahmd devrini, XI-XXX. ciltler ise Muhammed b. Mahmdun ikinci hkmdarlndan brhim b. Mesdun tahta kna kadar (19 Safer 451/6 Nisan 1059) meydana gelen olaylar iermektedir. Ancak eserin zamanmza sadece, Sultan Mahmd- Gaznevnin lmnden (421/1030) balayp Sultan Mesudun Dandanakan yenilgisinden sonra Hindistana iltica ettii yla (432/1041) kadar gelen blm intikal etmitir. VI ve VII. ciltlerden ibaret olan bu blmn dnda V ve X. ciltlerin baz paralar da gnmze ulamtr. Ali b. Zeyd el-Beyhak (bn Funduk) eserin baz ciltlerini Serahs Ktphanesiyle Mehd-i Irk Hatunun ktphanesinde, baz ciltlerini de muhtelif ahslarn evlerinde grdn, fakat takm halinde hibir yerde bulamadn kaydeder (Tr, s. 303). Eserin ilk drt cildinden abat- Nr mellifi Czcn, Mecmaul-ensb mellifi ebankre ve Zbdett-Tevr mellifi Hfz- Ebr iktibaslarda bulunmutur. Beyhak, Sebk Tegin ve Sultan Mahmudun saltanatnn ilk devresine ait bilgileri Mahmd- Verrkn kaybolmu olan tarihi ile (yazl 450/1058) Muhammed b. Abdlcebbr el-Utbnin (. 427/1036) Trul-Yemnsinden, X. cildin sonunda Memnler hakkndaki bilgileri Brnnin Kitbl-Msmere min abrilrizminden faydalanarak vermitir. Sultan Mesudun ehzadelik yllarna dair bilgileri, ad geen hkmdarn uzun yllar beraberinde bulunan Eb Sad Abdlgaffrdan ifah olarak elde etmitir. Beyhak daha nce yazlan tarih kitaplarndan farkl bir yol tuttuunu, eserinin galipleri ve malplar anlatan bir kitap olmadn, grd ve yaad olaylar ayrntlaryla anlatmaya altn belirtir. Bu ynyle eser bir htrat eklinde de deerlendirilebilir. Eserin rahata okunmasn salamak iin tarih fkralara, Arapa ve Farsa iirlere yer veren Beyhak hi kimse iin vg ifadeleri kullanmam, ele ald konular ve kiiler hakknda gereki ve tarafsz kalmaya almtr. Beyhaknin Smnler, Saffrler, Karahanllar, Hrizmahlar, Sultan Mesudun Hindistana gidiine kadarki Gazneliler tarihi ve Byk Seluklularn ilk devirleri hakknda verdii bilgiler ok mhimdir. Bunlarn yannda eser ran edebiyat, corafyas, sosyal yaps ve gelenekleriyle ilgili nemli kaytlar iermektedir. Gazneli saraynda nemli grevlerde bulunmas dolaysyla devlet idare ve tekilt, saray hayat ve entrikalarna dair geni bilgi ve tecrbe sahibi olan Beyhak, hkmdara yaranmak iin bavurulan yollar ve yabanc devletlere yazlan mektuplarda kullanlan ifade zelliklerini anlatr. Eseri yazarken belgelerin tamamna ulaamadn, saltanat makamna byk saygsna ramen hkmdarn kusurlarn

gizlemeye almadn, eski hasmlar ve rakipleriyle olan dmanlklarn bir yana brakarak Gazneli saraynda olup bitenleri tarafsz bir gzle aktardn syler. Beyhak, eserini uzun yllar idar grevde bulunduktan sonra kaleme almas dolaysyla bnl-Kalnis, Kd el-Fzl ve mdddin el-sfahnye benzetilir. Arapann resm dil olarak kullanld, Arap kltr ve edebiyatnn hkim bulunduu bir dnemde Farsa yazlan Tr-i Beyhade Arapann etkisi aka grlr. Arapa iirler, ataszleri, kelime ve deyimlerin yannda bazan cmle yaplar bile Arapann gramer zelliklerini tar. Tr-i Beyhanin gnmze ulaan blmleri ilk defa W. H. Morley ve W. N. Lees tarafndan ngilizce balkla yaymlanm (The Tarikh-i Beyhaki Containing the Life of Masoud, Son of Sultan Mahmud of Ghaznin, Being the 7th, 8th, 9th, and the Part of the 6th and 10th, Vols of the Tarikh-i Al-i Saboktakeen [Calcutta 1862]), bunu Seyyid Ahmed Edb-i Pver (Tahran 1305), Sad-i Nefs (IIII, Tahran 1319-1332 h.), Ksm Gan ve Ali Ekber Feyyz (Tahran 1324 h./1945), Ali Ekber Feyyz (Mehed 1350 h./1970, 2. bs., 1355 h./1976da M. C. Yhakknin lugate ilvesiyle), A. hsn (Tahran 1358 h./1980), Hall Hatb Rehber (I-III, Tahran 1368 h.) ve Menihr Dnipejhun (I-II, Tahran 1376 h.) ilm neirleri takip etmitir. Eserin baz blmleri ayrca yaymlanmtr (asenek Vezr ez-Tr-i Beyha, Tahran 1364/1985; Gzde-i Tr-i Beyha [nr. Nergs Revnpr], Tahran 1365 h./1986). Sad-i Nefs, sonraki dnemlerde yaayan tarihilerin Tr-i Beyhaden yaptklar nakil ve iktibaslar derleyip iki cilt halinde yaymlamtr (Der Prmn-i Tr-i Beyha, Tahran 1342 h.). Eserin geni bir zeti, Albin de Biberstein Kazimirski tarafndan neredilen Menihrnin divannn giriinde verilmitir (Menoutchehri, pote persan du onzime sicle, Paris 1886, s. 17-131). Tr-i Beyhanin baz blmlerini B. Don Almancaya (Muhammedanische Quellen zur Geschichte der sdlichen Krstenlander des Kaspisohen Meeres, St. Petersburg 1950); Elliot ve Dowson ngilizceye (History of India, Delhi 1866-1867, 1900, II, 53-154) evirmitir. Eser Yahy el-Hab ve Sdk Neet tarafndan Trul-Beyha adyla Arapaya tercme edilmi (Kahire 1376/1956; Beyrut 1982), A. K. Areudsin Rusa tercmesi Istoria Masuda (1030-1041) adyla yaymlanmtr (Takent 1962; Moskova 1969). Necati Lugalin Trk Tarih Kurumu adna yapt Trke tercme henz baslmamtr. Baz aratrmaclar, Beyhaknin Mamt- Mamd adl bir eserinden bahsederken bunun Tr-i Beyhanin Sultan Mahmud dnemiyle ilgili bir paras olduunu ileri srmlerdir (EIr., III, 890).

BBLYOGRAFYA

Muhammed b. Hseyin el-Beyhak, Tr (nr. Hall Hatb Rehber), Tahran 1368 h., neredenin girii, I, 13-39; a.e. (nr. Ksm Gan - Ali Ekber Feyyz), Tahran 1375 h., neredenlerin girii, s. hy; a.e. (nr. Menihr Dnipejh), Tahran 1376 h., neredenin girii, I, 7-32; a.e. (trc. Yahy elHab - Sdk Neet), Beyrut 1982, tercme edenin girii, s. 5-39; Beyhak, Tr (Hseyn), s. 303; Ahbrd-devletis-Selckyye (Lugal), s. 50-55; Rieu, Catalogue, I, 158 vd.; Storey, Persian Literature, I, 252-254; Bahr, Sebk-i ins, Tahran 1337 h., II, 62-95, 114; Saf, Edebiyyt, II, 890892; Mujtaba Minovi, The Persian Historian Bayhak, Historians of the Middle East (ed. B. Lewis - P. M. Holt), London 1964, s. 138-140; Rypka, HIL, s. 442; Nasser Akhlagui, Ebul-Fazl Beyhak, Tarihi ve Tarihinin Dili ve Edeb Deeri (doktora tezi, 1978), Ed. Fak.; kir Mustafa, et-

Trul-Arab vel-merrin, Beyrut 1980, II, 386-388; Mecma-i Malt- Abbs bl-i tiyn (nr. M. Debr-i Siyk), Tahran 1369 h., s. 68-85, 430-440; V. V. Barthold, Mool stilsna Kadar Trkistan (haz. Hakk Dursun Yldz), Ankara 1990, s. 23-25; a.mlf., Beyhak, A, II, 582-584; Gller Nuholu, Beyhaki Tarihine Gre Gaznelilerde Devlet Tekilt ve Kltr (doktora tezi, 1995), Sosyal Bilimler Enstits; Rzzde afak, Ebl-Fal Beyha ve Tr-i Beyha, Arman, XI/12-13, Tahran 1317 h.; C. E. Bosworth, Early Sources for the History of the First Ghaznavid Sultans, IQ, VII (1963), s. 10-14; a.mlf., Notes on Some Turkish Names in Abul-Fadl Bayhaqs Trkh-i Masd, Oriens, XXXVI, Leiden 2001, s. 299-313; Said Naficy, Bayha, Abul-Fal, EI (ng.), I, 1130-1131; G.-H. Ysof, Bayhaq, Abul-Fal, EIr., III, 889891. Tahsin Yazc

TRH-i CEVDET
() Ahmed Cevdet Paann (. 1895) Osmanl tarihine dair mehur eseri. 1188-1241 (1774-1826) yllar arasndaki olaylar kapsayan on iki ciltlik Osmanl tarihi olup trnn en nde gelen eserlerinden biridir. Eser, Encmen-i Dniin 1267 (1851) tarihli karar ile henz gen yata bulunan Cevdet Efendiye sipari edilmise de Encmen-i Dniin ksa bir sre sonra kapanmas yznden bu grevlendirilmeyle ilgili irde-i seniyye, Meclisi Marif-i Ummiyyenin talebi zerine 9 Muharrem 1270 (12 Ekim 1853) tarihinde kmtr. I. cildin htimesindeki aklamaya gre mellif eserini hemen bu tarihte yazmaya balamtr (Neumann, s. 21). Burada eserin yazl gerekesi de belirtilmitir. Buna gre 1187 (1773) ylna kadar matbu tarihler ve 1241 (1826) ylnda ss-i Zafer mevcut olmakla birlikte bunlarn arasnda kalan tarihleri baslmam olduundan kaybolma tehlikesiyle kar karyadr. Bu durumda yazardan beklenen, dneme ait btn tarihlerin derlenip toparlanarak deerlendirilmesi ve eserin zellikle, Tezkirdeki ifadeye gre (IV, 39) herkesin rahata anlayabilecei kaba Trke ile kaleme alnmasdr. Yazar mecazl ve secili anlatm (in) sanatnn tarih yazmnda kullanmna kardr; eserde ortaya koyduu dil ve slpla deta gurur duyar ve bu alanda yeni bir r at kanaatindedir (Neumann, s. 20-21). Ellerinden i kmayan ve srf protokol sebebiyle bir araya getirilen kiilerden oluan Encmen-i Dniin yapt dier siparilerine ramen ortaya kabilen tek almann kendi eseri olduunu da belirtir (Tezkir, I, 13). Bu grevlendirmeden tr ayrca Sleymaniye mderrisliine ykseltilen Cevdet Efendi eserini telife baladktan sonra Nil Efendinin vefatyla onun yerine vakanvislie tayin edildi (18 ubat 1855). Eserin II. cildi yedi ayda, III. cilt Krm sava, evlilik, Metn-i Metn gibi baka telifler sebebiyle iki yl iinde tamamland ve hemen basld (1857). Osmanl tarihinin bata gelen isimlerinden J. von Hammer-Purgstall, baz yanllklar iine dm olsa da eserin ilk cildini takdir eden ve tantan iki yaz kaleme ald (bk. bibl.). lk cilt iin alnan irde-i seniyye sonraki ciltleri kapsayacak biimde geniletildi. Ahmed Cevdet, bir yandan tarihini yazarken te yandan belki tarih grnn derinlemesine katks olabileceini dnerek Przde Mehmed Shib Efendinin eksik brakt bn Haldnun Muaddime evirisini tamamlayarak bastrd. stlendii eitli devlet grevleri eserin dier ciltlerinin ksa zamanda bitirilmesini engelledi. Ancak mzuliyetleri srasnda ve bo vakitlerinde eserini yazmak iin frsat bulabildi. Daha sonraki ciltler ilk cilde gre muhtasar kald. Nitekim olaylar, tayinler, lmler, zgemiler gibi ana maddeler iinde tasnif edilen anlatm tarz III. ciltte daha belirginken dier ciltler farkl bir zellik gsterir. III. cildin nihayetinde htimenin arkasnda yer alan zeyil ksm da onun klasik tarih geleneinden uzaklamak istedii izlenimini verir (Neumann, s. 26). IV. cilt nemli bir olay batan sona ele aldndan monografik bir tarzdadr. 1781-1791 yllar arasnda Avusturya ve Rusyaya kar srdrlen sava, yaplan mtareke ve bar anlatmlaryla bu cilt deta savan mstakil bir tarihi gibidir. Btnlk ancak araya giren I. Abdlhamidin lm, kendisi ve dnemiyle ilgili biyografik verilere ve deerlendirmelere yer verilmesiyle blnr. Bu anlatm tarihten ders karan uzun bir htime ile sona erer.

Eserin V. cildi tertip bakmndan ilk drt ciltten ayrlmaktadr. Bu cildin bana kullanlan kaynaklarn bir listesi konulmu ve Avrupann siyasal durumunu aklayan bir blme yer verilmitir. Sekiz yllk bir aradan sonra 1286da (1869) baslan VI. cilt, Fransz htilli sebebiyle Antikalardan o dneme kadar gelen bir Avrupa tarihi derlemesi zelliini tar. Osmanl tarihi Avrupa ve dnya tarihinin bir paras olarak alglanr ve byle takdim edilir (a.g.e., s. 32). VII ve VIII. ciltler 1288de (1871) baslr ve daha nceki ciltlerde grlen Vekyi-i Devleti Aliyye balna artk yer verilmez. 1292de (1875) yaymlanan IX. cilt 1226 (1811) senesi ortalarna kadar gelir. Srp isyan, Napolyon merkezli Avrupadaki olaylar ve Kavalal Mehmed Ali Paann Msra hkim olmas ana konular tekil eder. Bu ciltte Alemdar Mustafa Paann bir gravrne yer verilir. Daha sonraki basklara konulmayan bu resim eserin tamamnda bulunan iki resimden biridir. Dieri Zitovi bar grmelerini gsteren bir enfiye kutusu kapak kompozisyonu olup burada Osmanl delegeleri iinde brhim smet Beyefendi de yer alr. Cevdet Paa bunu, ad geen zatn olu olan ve kendisi gibi Mustafa Reid Paann siyas kadrosu iinde yer alarak eserinin yazmnda istifade etmek zere zengin ktphanesini kullanmasna izin veren (Trih, II, 102-103; Tezkir, IV, 67), hatta bir ariv belgesine gre projeyi bu ekilde desteklemesi kendisinden resmen istenen (Neumann, s. 18) eyhlislm rif Hikmet Beyefendiden almtr. Bu resim 1309 (1891-92) basksnda (V. cildin son yapranda) tekrarlanmtr. Trh-i Cevdetin son cildi sekiz yllk bir aradan sonra 1300 (1882) balarnda bitirildi ve iki yl iinde yaymland (1882-1884). Eserin X ve XI. ciltleri tarihsizdir. Bylece eserin birinci basks tamamlanm oldu. Trh-i Cevdetin ikinci basmna 1302-1303 (1885-1886) yllarnda yeni bir tertiple baland, ancak yazarn biim ve ktla ilgili honutsuzluundan tr yalnzca sekiz cildi neredildi. Eserin 1309da (1891) yeni dzenlemelerle yaplan nc basks byk yenilikler iermektedir. Bu basmn I. cildinde seksen be sayfaya sdrlan mukaddime yeni bilgiler eklenerek olduka geniletildi ve ilk cilt bal bana bir giri haline geldi. nceki ciltlerde dank biimde verilen kaynaklar da bu cildin bana alnd (I, 4-13). Eserde olaylar sebep ve etkileriyle aklanr ve bunlardan ders karmaya ynelik bir slpla verilir. Hadiselerin oluumu ve etkileri geree uygun biimde ele alnmtr. Anlatmda pragmatik bir tarih yazm grnn temsil edildiini sylemek mmkndr. Bununla beraber olaylarn kesintisiz anlatm muhtemelen yazm teknii asndan birtakm skntlara yol amtr. Zira daha sonralar vakanvislerin kronolojik tasnif tarz benimsenmi, bylece hicr senelere blnm bir anlatm ekline geilmitir. Bu zellii bakmndan eser nceki vakanvis tarihlerinden pek ayrlmaz. Ancak eletirel bak ve olaylarn ele alnan zaman dilimleri iinde bir btn halinde ilenmesiyle onlardan ayrlr. Eserde kurumlarn k sebepleri derinlemesine irdelenir. Bundan tr imparatorluun tarihi neredeyse messeseler tarihi balamnda ele alnr ve toplumu Batllamaya gtren gelimeler zerinde durulur. Pek ok kavram, deyim ve konu bamsz olarak ilenmitir. Bunlar birer ereve yaz niteliini ve monografi zelliini tar. stitrat eklinde btn ciltlere serpitirilen bu ayrntlar gerek bir aratrma rndr. Trh-i Cevdet ok geni bir kaynak taramasna dayanr. Ana kaynaklarnn banda yazarn ar biimde eletirdii vakanvis tarihleri gelir (I, 4-5). Cevdet Paa, vakanvislerin ounun tarihin konusunu deitirerek sayfalarn iirlerle, hayallerle sslediini yazar. Ayn zamanda seleflerini cz ve kll her eyi eserlerine almakla sular. Bununla birlikte kendisi de eski alkanlklardan kolayca syrlamaz; sayfalarna iir paralar serpitirmekten, yangn, deprem, mevlid ve kl alaylar, riclin zgemii, eitli hikyeler gibi cziyata yer ayrmaktan kendini alamaz. Eserin

dier kaynaklar arasnda zel tarihler, mecmua, lyiha, tercim-i ahvl kitaplar, seyahatnmeler, sefretnmeler nemli yer tutar. Muahede metinleri, telhisler, ariv belgeleri, hatt- hmyunlar da ilk elden kaynaklar arasndadr. Pek ok belge ilgili ciltlerin sonuna eklenmitir. te yandan Cevdet Paa mezar talar, vakfiye, sikke vb. malzemenin tarihin aklanmasnda ne kadar nemli olduunu kavrayan Osmanl tarihilerinin banda gelmektedir. Musul yaknlarnda yaplan arkeolojik kazlardan sz etmesi dikkati ekmektedir. Bir fenn-i mahss diye nitelendirdii sikkelerin birok nemli sorunlarn zmne katkda bulunduunu vurgulamaktadr (I, 247); hatta btn Osmanl paralarn grdn syler (I, 255). Kulland eserler, byk lde Veliyyddin Efendi Ktphanesine katlan Cevdet Paa kitaplar koleksiyonu iinde yer almaktadr. Cevdet Paa, szl kaynaklar da ihmal etmez. Zamannda yaayan ya da olaylarn aknda etkili olanlardan yetiebildii kimselerin tanklna bavurur. Cevdet Paa, Bat kaynaklarn da kullanmtr. Onun tarih ve hukuka ait Franszca eserleri anlayabilecek durumda olduu aktr. Geni yer verdii Avrupa tarihini yazarken Bat kaynaklarna bavurma gereini duymu ve sk sk bunlara atfta bulunmutur. Terekesinde Avrupa tarihiyle ilgili eviri eserlerin bulunduu grlmektedir. Kendisine bu konuda dzenli notlar hazrlayanlar arasnda devletler aras hukuk uzmanlarndan Ali ehbaz Efendiyi ve zellikle bir dnya tarihi evirisi hazrlayp Encmen-i Dnie sunan Sehak Abruyu anmak gerekir. Bununla birlikte Cevdet Paann yararland Bat kaynaklarnn tam bir listesini vermeye imkn yoktur. te yandan bu kaynaklar ne derecede ve ne kadar shhatli kullandnn belirlenmesi ilgin sonular verebilir. Nitekim tarihinde ele ald son nemli olay olan Yenieri Ocann ilgasna dair anlatmnn balca kaynaklar arasnda yer alan ss-i Zaferden faydalan biimi bu eseri tamamen ve ciddi ekilde incelemediini aka gstermektedir. Cevdet Paa, Hulsatl-kelm f reddil-avm adn tayan eserden -kendi yaktrd isimle Koca Sekbanba Rislesi-geni zetler halinde uzun alntlar yapar ve bu eserin mehul mellifini dnemin yenieri ileri gelenlerinden Koca Sekbanba dey mruf birisi diye takdim eder (VII, 289-290). Ancak kaynak kullanmndaki zafiyetinden tr gnmze kadar gelen bir yanlln yerlemesine yol aar. Zira ss-i Zaferi hi olmazsa ortalarna kadar okumu olsayd burada rislenin mellifinin vakanvislik vazifesinde de bulunmu olan Ahmed Vsf Efendi olduunun aka belirtildiini, stelik sz konusu eserden paralar da aktarlm olduunu grecekti (Beydilli, sy. 12 [2005], s. 221-224). Vakanvis tarihlerinde Avrupa tarihine pek az yer ayrlmtr. nzde Mehmed Atullah Efendi bu snr biraz am, Batdaki demokratik gelimeler zerinde durarak parlamenter dzenin yerlemesinden sz etmitir. Ahmed Cevdet Paa ise Avrupa ve bir lde dnya tarihine geni yer vermi, zellikle Fransz htilli ile byk bir deiim iine giren Avrupann ald yeni durumun Osmanl Devletine de byk etkisi olduu yargsndan hareketle (I, 163) olaylarn bir btn halinde ilenmesini zorunlu grmtr. Bu anlamda VI. ciltle birlikte Osmanl tarihini dnya tarihinin bir paras olarak ele almaya balar. Yeni tertipte nemsiz de olsa baz metinler karlmtr. Bunlar arasnda ilk be cildin sonundaki teekkr ve ithaflarla drlen tarihler de vardr. lk iki basm arasndaki metin farkllklar etrafl incelemeye konu olmutur (Neumann, s. 64-75). Bundan anlaldna gre metin d braklanlar nemsiz ayrntlardr. Dolaysyla dnemin genel havasndan hareketle bu kesintilerin II. Abdlhamid devrinin sansrnn bir sonucu olduuna dair yerlemi kanaatin mesnedi bulunmad aktr. Ahmed Cevdet Paann tarihilie en byk katklarndan biri de ada kavramlara geni yer

vermesidir. Bunlarn banda efkrummiye (opinion publique) gelmektedir (Tanpnar, s. 172). ncelikle Fransz htillinde efkrummiyenin belirleyici etkisi zerinde durur (VI, 166). Yenieriliin kolaylkla kaldrlmasn efkrummiyenin bir zaferi gibi gsterir (XII, 164). Yine bu balamda Cevdet Paa hkmetlerin drlmesinde efkrummiyenin ar bastna dikkat eker, artk zamann deitiini ve halkn gznn aldna iaret eder (Tezkir, I, 20; II, 44; IV, 28, 148, 152). Diplomasi ve politika kelimeleri daha nce Trkeye girmiti. Fakat bunlar biimlendiren ve yerli yerine oturtan yine Cevdet Paa olmutur. Tarihinde XVI. yzylda Avrupada kurulan ve halen geerli olan bir muvzene-i politikadan sz eder (I, 218). Osmanl Devletinin coraf, stratejik ve ekonomik konumunu gz nnde bulunduran Cevdet Paa, yabanc devletlerin karlarnn yannda politikalarnn da gerei gibi bilinmesini savunur (II, 290). Devletler aras ittifaklar her zaman ortak karlar zerine kurulur; bu da kendine zg bir dili olan diplomasiye dayanr (IV, 173, 211). Eskiden Avrupa ahvaline vkf olmayan diplomatlarmzn aldana aldana aldatmay rendiklerini, bylece siyas ahlkn da deitiini syler (IX, 269). Cevdet Paa eserinin yerli ve yabanc kaynaklarn eletirel bir bakla deerlendirir. Olaylarn derinliine inip onlardan ibret almay amalar. Anlatt olaylarn sebeplerini gelimelerde arayarak bunlarn dourduu sonular ortaya koymaya alr. Bu bakmdan kendinden nceki Osmanl tarihilerinden byk lde ayrlr. Tarihinin son derece tarafsz olmas ve doruyu sylemesi gerektii grndedir (I, 14; II, 16). Tarihte ortaya kan byk devrimlerin ve ilerlemelerin zn yakalamay tarihin bir grevi kabul eder (VIII, 338). Ele ald dnemlerin tenkidini yaparken ayn zamanda yaad devrin de tenkidini yapmakta olduu Ahmet Hamdi Tanpnar tarafndan tesbit edilmi (19 uncu Asr Trk Edebiyat Tarihi, s. 172), en son Neumann tarafndan ayrntl biimde ortaya konmutur. zellikle ilmiye snfnn slah kabul etmez durumu, kendi haline terkedilmesi ve temel siyas konulardan uzak tutulmas gerektii hususu dnemine ynelik eletirel bir bak belirler. Ayn ekilde III. Selimin hal ve katlinin anlatmnda Abdlazizin kbetine yaplan bir telmihin gizlilii belli olmaktadr (Neumann, s. 99, 104 vd.). Bununla beraber Cevdet Paa, tarihinde kendisinin de mimarlarndan biri olduu Tanzimatn savunucusu kimliini tar, genelde o devrin bak asyla yazar, tarihten verdii rneklemelere onu savunmak iin bavurur; dolaysyla kendi dneminin reform siyaseti deta tarihinde anlatt olaylarn uzants veya sonucu gibidir (a.g.e., s. 208, 216, 217). Cevdet Paa bu durumu yer yer aka ifade eder. Bylece Tanzimata tarih bir tutarllk kazandrr ve onun Osmanl geleneinin bir paras haline gelmesine yardmc olur. Reformlarn yabancln giderir ve gelimenin doallna vurgu yapar. Doru nlemlerin alnmas halinde en olumsuz artlar dahilinde bile devletin kurtuluu iin bir k yolu bulunaca mesajn verir. Bu ekilde bn Haldndaki kanlmaz son ve felket karamsarln rtmeye ynelmi olarak tarih bir vazife ifa eder (a.g.e., s. 218). Ahmed Cevdet Paa, Nmk Kemalin Trk edebiyatna soktuu vatan kavramna modern anlamda geni bir ierik kazandrmtr (I, 16; II, 82, 248). Gnmzde de kendi kaynaklarn glgede brakacak derecede nemli bir bavuru eseri halinde kullanlan Tarh-i Cevdet yazld dnemde aydnlar arasnda geni ilgi uyandrmtr. Bu konuda Viyana sefiri Sdullah Paa ile Nmk Kemalin eletirileri ve Cevdet Paann bunlara verdii cevaplar, yapt aklamalar byk bir deer tamaktadr (Tezkir, IV, 216-224).

BBLYOGRAFYA

Cevdet, Trih, stanbul 1309, I-XII, tr.yer.; a.mlf., Tezkir, I, 13, 16, 20; II, 44, 82; IV, 28, 39, 67, 148, 152, 212, 216-224; Sahaflar eyhizde Esad Efendi, ss-i Zafer (haz. Mehmet Arslan), stanbul 2005, s. 119-120, 121-122, 125-127; Mkrimin Halil Yinan, Tanzimattan Merutiyete Bizde Tarihilik, Tanzimat I, stanbul 1940, s. 576; Ahmet Hamdi Tanpnar, 19 uncu Asr Trk Edebiyat Tarihi, stanbul 1976, s. 169-173; Zeki Arkan, Cevdet Paann Tarihinde Kulland Yabanc Kaynaklar ve Terimler, Ahmed Cevdet Paa Semineri, stanbul 1985, s. 173-197; Christoph K. Neumann, Ara Tarih Ama Tanzimat: Tarih-i Cevdetin Siyasi Anlam (trc. Meltem Arun), stanbul 2000, tr.yer.; J. von Hammer-Purgstall, Bericht ber die Fortsetzung des Druckes der Osmanischen Reichsgeschichte zu Konstantinopel, Sitzungsberichte der philosophisch-historischen Classe der kaiserlichen Akademie der Wissenschaften, XVIII/1, Wien 1855-56, s. 3-16; XIX/3 (1856), s. 375398; Kemal Beydilli, Sekbanba Risalesinin Mellifi Hakknda, Trk Kltr ncelemeleri Dergisi, sy. 12, stanbul 2005, s. 221-224; li lmezolu, Cevdet Paa, A, III, 119-121; Bekir Ktkolu, Vekyinvis, a.e., XIII, 284-285. Zeki Arkan

TRH-i CHNG
() At Melik Cveynnin (. 681/1283) Moollar, Hrizmahlar ve smillere dair eseri. 650-658 (1252-1260) yllarnda cilt halinde kaleme alnan eserin birinci cildinde Cengiz Hann ortaya kndan nce Moollar ve Cengiz yasas hakknda bilgi verildikten sonra Cengiz Hann ortaya k ve Uygur lkesini ele geirmesi anlatlmaktadr. Bu ksmda Uygurlarn din ve efsaneleri zerinde durulmakta, Cengiz Hann Orta Asya ve Mvernnehiri istilsndan, gedey Kaan ve Gyk (Gyk) Han devrinde cereyan eden olaylardan bahsedilmektedir. kinci cilt Hrizmahlar Devleti tarihiyle Hlgnun rana geliinden nceki Mool valilerine ayrlmtr. Yer yer Karahtaylarla ilgili nemli bilgilerin verildii bu ciltte zellikle Hrizmah Aleddin Muhammed b. Teki ve Celleddin Hrizmah dnemlerindeki hadiselerin ayrntl biimde kaydedildii grlmektedir. Mellif eserinin bu ksmn yazarken Ali b. Zeyd el-Beyhaknin gnmze ulamayan Meribt-tecrib, Fahreddin er-Rznin Cmiul-ulm ve Sadreddin Ali b. Nsr el-Hseynnin Abrd-devletis-Selcyye (Zbdett-tevr) adl eserlerinden faydalanmtr (Tr-i Cihng, II, 1, 44). Eserin nc cildinde Meng Kaandan, Hlgnun rana geliinden sonraki faaliyetleri ve smillerden bahsedilmektedir. Alamut Kalesinin ele geirilmesinin ardndan Alamutun son hkimi Rkneddin Hrahn ve smillerin kbetinin anlatld eser 655 (1257) yl olaylaryla sona ermektedir. Cveyn eserinin bu cildinde kaydettii hadiselerin pek ouna bizzat ahit olmutur. nc cilt ayrca, Hasan Sabbhn otobiyografisini ve smil itikadn ieren Sergzet-i Seyyidin bata olmak zere mellifi mehul Tr-i Cl Deylem, bnl-Esrin el-Kmili ile gnmze ulamayan baz eserlerden ve Alamuttaki smil belgelerinden faydalanlarak hazrlanm olmas bakmndan dikkate deer bir teliftir (a.g.e., III, 187, 214). 656da (1258) Badatn Moollar tarafndan igaliyle ilgili, Nasrddn-i Tsnin kaleme ald kk bir zeyil Tr-i Cihngya ilve edilmitir. ran tarih yazclnda sekin bir yere sahip olan Tr-i Cihng birka ynden son derece nemlidir. Cveyn, ranl tarihiler arasnda Orta Asyaya yolculuk yapan yegne tarihidir. Mellif Emr Argunun hizmetinde iken birka defa Moolistana seyahat etmi, bu vesile ile Mvernnehir, Trkistan ve Uygur ehirlerini grme imkn bulmutur. Yine mellifin Mool hanlarnn hizmetinde bulunmas ona herkesin ulaamayaca bilgilere ulama frsat vermitir. Bunun yan sra eser ihtiva ettii malzemenin zenginlii asndan da nemli olup siyas hadiselerin yannda sosyal, ekonomik, din ve kltrel tarih aratrmalar iin bir kaynak niteliindedir. W. Barthold, kitabn Mool tarihiyle ilgili birinci cildinin elde bulunan en zengin malzeme olduunu syler (Mool stilsna Kadar Trkistan, s. 54). Bunun dnda eski Trk kitbelerinden ve Uygurlarn destanlarndan bahsetmesi dolaysyla eski Trk tarihi iin deerli bir eserdir (Tr-i Cihng, I, 40-45). Mellif, Moollarn hizmetinde bulunmasna ramen Mool istilsyla ilgili bilgileri tarafsz bir ekilde nakletmeye almtr. Bu arada kendisinin yer yer abartya bavurduu grlmektedir. Mesel Buhara i kalesini savunanlarn saysn 30.000 kii diye kaydetmitir. Oysa hadiseye ahit olan birinden naklen bnl-Esr ehri mdafaa edenlerin yalnzca 400 kii olduunu syler (el-Kmil, XII, 324).

Tr-i Cihng nisbeten ar bir dille ve secili nesirle kaleme alnmtr. Eserde yet ve hadislerin yan sra Chiliye ve Abbs devri Arap airlerine ait iirlerle Firdevs, Mesd-i Sad-i Selmn ve Zahr-i Fryb gibi ranl airlerin iirlerine yer verilmitir. Eser bu zellikleriyle ve kendine has slbuyla edeb bir aheser saylmaktadr. Mellif ayrca Trke-Moolca terimlerden yaygn biimde faydaland iin Tr-i Cihng ran tarih yazclnda Trke ve Moolca terimlerin kullanld ilk eser niteliindedir. Eser zellikle ran dnyasndaki tarihiler zerinde etkili olmutur. Bunlarn arasnda Tr-i Cihngya 656-728 (1258-1328) yllarn kapsayan Tecziyetl-emr ve tezciyetl-ar (Tr-i Vaf) adyla bir zeyil yazan Vassf, Redddin Fazlullh- Hemedn, Hamdullah el-Mstevf, Hfz- Ebr, Mrhnd ve Hndmr gibi tarihileri saymak mmkndr. Ayrca Eb me el-Makdis, bnl-br, bnt-Tktak, bn Fazlullah elmer, Ebl-Fid bn Kesr, bn Tarberd ve Kalkaend de Tr-i Cihngy kaynak olarak kullanmtr. Daha XIX. yzyln ilk yarsnda E. M. Quatremre, J. von Hammer-Purgstall ve Baron C. dOhsson gibi arkiyatlarn dikkatini eken Tr-i Cihngdan seilen baz metinler ayn yzyln ikinci yarsnda F. Defremery, Charles Schefer, M. Theodorus Houtsma ve V. V. Barthold gibi aratrmaclar tarafndan yaymlanmtr (Storey, I/1, s. 263-264). Kitab Mirza Muhammed Kazvn neretmitir (bk. bibl.). Kazvn bu neir srasnda eserin National Bibliothquete bulunan yedi nshasndan istifade etmitir. Tr-i Cihngnn gnmze ulaan ve Kazvn nerinde kullanlmayan en eski ikinci nshas 698 (1299) tarihli olup Sleymaniye Ktphanesinde bulunmaktadr (Amcazde Hseyin Paa, nr. 359) ve neirde anlalamayan baz ibarelerin akla kavuturulmas bakmndan nemlidir (Rz nzb Nejd, s. 8-37). Eserin smillerle ilgili nc cildi, Kazvn nerinin gecikmesi zerine Sir Edward Denison Ross tarafndan 690 (1291) tarihli bir nshadan tpkbasm halinde yaymlanmtr (London 1931). Tr-i Cihngy Seyyid Celleddni Tihrn (Tahran 1312 h./1933), Muhammedi Ramazn (Tahran 1337 h./1958), Mansr Servet (sadeletirilmi, Tahran 1362 h./1983), baz aklamalar ve szlk ilvesiyle Seyyid hruh Mseviyn (Tahran 1385/2006) yeniden neretmitir. Cafer ir eserin bir blmn Gzde-i Tr-i Cihng-y Cveyn adyla yaymlamtr (Tahran 1370). lhanl tarihi uzman John Andrew Boyle, Tr-i Cihngy Kazvn nerini esas alarak baz aklama ve notlarla birlikte The History of the World Conqueror adyla ngilizceye tercme etmitir (I-II, Manchester-Cambridge-Harvard 1958; Manchester-Paris 1997). Eser S. M. Tevfik Okbatan tarafndan Trk Tarih Kurumu iin Trkeye evrilmi ve ilk cildi yaymlanm (Ankara 1938), ancak eviri hatal bulunduundan dier ciltler neredilmemitir. Daha sonra Mrsel ztrk eserin tamamn Trkeye tercme etmitir (I-III, Ankara 1988; tek cilt olarak Ankara 1999). Muhammed et-Tenh Tr-i Cihngy Arapaya evirmi (1985), eserin Moolca tercmesi de yaplmtr; ayrca ksm tercmeleri de vardr (Storey, I/1, s. 264). Ahmed Htem, Kazvn nerini esas alarak eserde geen bir ksm terim ve kelimelerin anlamlarn, baz kiiler hakkndaki aklamalar, metinde geen yet ve hadislerle Arapa iir ve darbmesellerin tercmelerini ieren bir alma yapmtr (er-i Mkilt- Tr-i Cihng, Tahran 1373 h.).

BBLYOGRAFYA

Cveyn, Tr-i Cihng (nr. Mirz M. Kazvn), Leiden-London 1329-55/1911-37, I-III; ayrca bk. neredenin girii; bnl-Esr, el-Kmil (trc. Abdlkerim zaydn - Ahmet Araka), stanbul 1987, XII, 324; Storey, Persian Literature, I/1, s. 260-264; J. A. Boyle, Juvayn and Rashd al-Dn as Sources on the History of the Mongols, Historians of Middle East (ed. B. Lewis - P. M. Holt), London 1962, s. 133-137; a.mlf., Ibn al-Tiqtaq and the Tarkh-i Jahn-Gushy of Juvayn, BSOAS, XIV (1952), s. 175-177; V. V. Barthold, Mool stilsna Kadar Trkistan (haz. Hakk Dursun Yldz), stanbul 1980, s. 53-56; a.mlf. - [J. A. Boyle], uwayn, EI (ng.), II, 606-607; Cafer-i ir, Tr-i Cihng-yi Cveyn, Yek are-i Brn Cenme-i Abbs Ziryb- , Tahran 1370, s. 299-310; Bahr, Sebkins, Tahran 1373/1994, III, 51-99; Farhad Daftari, Ismaili Literature: A Bibliography of Sources and Studies, London-New York 2004, s. 184; Rz nzb Nejd, Yzdeh Movred abh-yi Nsa-yi Mverre-i 698-i Cihng, Be Yd-i Muammed-i azvn (nr. rec Efr), Tahran 1386/2007, s. 8-37; Mmin Muhyiddin, Alddn A Melik-i Cveyn, Mecelle-i Ulm-i slmiyye, II/1, Aligarh 1961, s. 140-164; Muhammed Ren, Yddth-yi Allme Muammed-i azvn ber Cihng-yi Cveyn, Ferheng-i rn-zemn, XV, Tahran 1347/1968, s. 161-221 (makalenin baz ilvelerle yeniden neri iin bk. av-yi Desta-i Allme-yi Fad Muammed-i azvn ber Cihng-yi Cveyn-yi p, Be-Yd-i Muammed-i azvn [nr. rec Efr], Tahran 1386/2007, s. 145-184); Mansr Servet, Se Nkte-i Mbhem der Tr-i Cihng-yi Cveyn, Neriyye-i Dnikede-i Edebiyyt ve Ulm-i nsn, XXXII/3 (133), Tebriz 1363/1984, s. 171-175; Mustafa Msev, Vjegn-i Trk ve Mol-yi Tr-i Cihng-yi Cveyn, yne-i Mr, III/3-4 (30-31), Tahran 1384, s. 57-89; a.mlf., Tr-i Cihngy, DMB, XIV, 290-294; M. Fuad Kprl, Cveyn, A, III, 253-255. Osman Gazi zgdenli

TARH DERGS
stanbul niversitesi Edebiyat Fakltesi Tarih Blm sreli yayn organ. Mehmet Cavit Baysun bata olmak zere stanbul niversitesi Edebiyat Fakltesi Tarih Blm retim yeleri tarafndan 1949 ylndan itibaren karlmaya balanmtr. lk sayda Tahrir Heyeti tarafndan yazlan Bir Ka Sz ile derginin yaym amalar belirtilmitir. Burada ncelikle blmde byk mitlerle karlan Tarih Semineri Dergisinin canlandrlamad (I/1, I/2 ve II eklinde say olarak kan derginin muhtevas iin bk. Koray, Trkiye Tarih Yaynlar Bibliyografyas, s. 211-212), yeni bir dergiye ihtiya duyulduu, esas amacn kacak dergiye gerek muhteva gerekse biim ynnden kusursuz denilecek bir eklin verilmesi olduu, hibir iddia tamadan neriyat sahasna atlan dergide daha ziyade tarih blmnn yeni istidatlarna ait kalem mahsullerine geni lde yer verilecei, tarihin btn alarna dair aratrmalarn, ktphane ve arivlerde ele geirilmi vesikalarn, seyahat raporlarnn tantlaca ve bibliyografya haberlerinin verilecei belirtilmitir. Ayrca derginin blm dndaki aratrmaclara da ak olduu, konusu tarih haricinde olan, fakat bu ilmin ilerlemesine katk salayacak makalelere de sayfalarnda yer verilecei ifade edilmitir. Tahrir heyeti bu nszde derginin yaym sresine aklk getirmi ve iki says bir cilt tekil etmek zere senede iki defa karlmas ve saylarn on formadan aa dmemesi planlanmtr. Yllk say adedinin ileride oaltlmas niyeti de bir hedef olarak ortaya konulmutur. Tarih Dergisi, gerek zengin kadrosu gerekse muhteval yazlar ile tarih alannda iddial bir izgiyi istikrarla korumutur. Her yl bir cilt ve her cilt iki say olmak zere belirlenen hedef tamamen gerekletirilememise de 1949-2009 yllar arasnda krk alt say yaymlanmtr. 22. sayya kadar kan dergilerin zerinde ait olduklar ciltler belirtilmi, 23. saydan itibaren sadece ilgili sayya iaret edilmekle yetinilmitir. lk cilt planland ekilde ikier say karlm, IV-VII. ciltler birer saydan (say 7-10) ibaret kalmtr. VIII. cilt 11-12. saylar kabul edilmi, IX-XII. ciltler yine birer say olmu (say 13-16), bir cilt (XIII) olarak planlanan 17-18. saydan sonra tekrar her cilt bir say olacak ekilde (cilt XIV-XVII, say 19-22) bir yaym seyri izlenmi, M. Cavit Baysunun vefatndan (1968) sonra karlan 23. saydan itibaren cilt numaralar kaldrlmtr. Cilt ve saylardaki bu farkllklar gibi ait olduklar ve yaymlandklar yllarla ilgili yayn srecinde baz deiiklikler meydana gelmitir. 33. sayya kadar genellikle dergilerin ait olduklar yl yannda ay da belirtilmitir. 1949 ylndan itibaren hemen her yla en az bir say tahsis edilirken 1956, 1957, 1968, 1978 ve 1982 yllarna ayrlan herhangi bir say olmam, 1950-1951, 1962-1963, 1974-1975, 19801981, 1983-1984, 1984-1994, 1995-2000, 2001-2002 ve 2002-2003 yllar iin sadece birer say karlmtr. Tarih Dergisi 37. saydan itibaren (2002) hakemli olarak kmaya balamtr. Makaleler, niversitenin yayn ilkeleri gerei farkl niversiteye mensup retim yesinden oluan hakem heyetinin nezaret, deerlendirme ve kararna dayanlarak yaymlanmaktadr. 43. saydan itibaren knyede hakemli dergi standard gerei ylda iki say karlacana yer verilmitir. Derginin 1969-2009 yllar arasndaki 13 says baz tarih kii ve olaylar yannda dergiye katklar olan stanbul niversitesi Edebiyat Fakltesi Tarih Blm yelerine vefatlar mnasebetiyle ithaf, armaan ve htra says eklinde yaymlanmtr. Dergide en fazla yazs bulunan aratrmaclar arasnda Mnir Aktepe (30), Semavi Eyice (24), M. Cavit Baysun (23), ehabettin Tekinda (22), Mcteba lgrel (17), Cengiz Orhonlu (16), Erdoan Meril (15), Nejat Gyn (13) ve Salih

zbaran (10) ne kmaktadr. 2009 yl itibariyle yayma hazr olan iki cilt dahil 48. say ierisinde 274 farkl yazarn makalesi yaymlanmtr. Bunlardan seksen aratrmac Tarih Blmne, yirmi sekiz aratrmac stanbul niversitesinin farkl birimlerine mensup yazarlar olup toplam yazar says 108e ular. Dier makale sahipleri baka niversitelerde alan, yurt ii ve yurt d kurumlarda grev yapan aratrmaclardr. Bu eitlilik 1949 ylnda vurgulanan amaca uygun bir grnm arzetmektedir. Tarih Dergisi, zellikle Trkiyede akademik tarihiliin geirdii gelime ve seviyeyi gstermesi bakmndan dikkat ekicidir. Burada genel konular yannda lka, Ortaa, Osmanl tarihi balklar altnda tarih retimi ve metodolojisi, seyahatnmeler, kaynak ve belge tantm ve tahlili, Grek ve Roma tarihi, meskkt, Orta Asya ve Trk tarihi, dinler tarihi, mslman Trk devletleri ve Mool tarihi, Seluklu tarihi, Anadolu beylikleri, Bizans tarihi, Memlkler, stanbul tarihi ve hayat ile ehir tarihleri, edebiyat ve sanat tarihi, messese ve tekilt tarihi, sosyal ve ekonomik tarihle ilgili pek ok yazya yer verilmitir. Kitbiyat ksmnda yeni kan yerli ve yabanc kitaplarn tantm, deerlendirme ve tenkidine arlk verilmi, sonradan alanlarnda tannm isimler olacak birok akademisyen ilk yaz tecrbelerini bu tantma yazlaryla yapmtr. Tarih Dergisi hakknda iki tantm yazs kaleme alnmtr. Dergiyi nce Erdoan Meril 25. sayda deerlendirmi (1971), burada ilk yirmi be saynn analitik tantm yaplmtr. Daha sonra 26-36. saylar ayn ekilde Arzu Terzi tarafndan 37. sayda (2002) ele alnmtr. 26-32. saylarda bu dergide yer alan makalelerin History and Life tarafndan indekslendii duyurulmutur. 43 ve 44. saylarda, Tarih Dergisi TBTAK-ULAKBM tarafndan indekslenmektedir ifadesine yer verilmitir.

BBLYOGRAFYA

Enver Koray, Trkiye Tarih Yaynlar Bibliyografyas: 1729-1950, Ankara 1952, s. 211-212, 223224; a.e.: 1955-1968, stanbul 1970, II, 74-80; a.e.: 1968-1977, stanbul 1985, III, 33-39; a.e.: 19781984, stanbul 1987, IV, 25-30; Glser Orhan, .. Edebiyat Fakltesi Yaynlar Bibliyografyas: 1924-1972, stanbul 1974, s. 200-232; Aysel San, . . Edebiyat Fakltesi Yaynlar Bibliyografyas: 1973-1978, stanbul 1979, s. 79-92; Erdoan Meril, stanbul niversitesi Edebiyat Fakltesi Tarih Dergisi Tahlili Bibliyografyas: 1949-1971, TD, sy. 25 (1971), s. 221-238; Arzu T. Terzi, stanbul niversitesi Edebiyat Fakltesi Tarih Dergisi Bibliyografyas: 1972-2000, a.e., sy. 37 (2002), s. 403-433. Mahmut Ak

TARH DRME
slm kltrnde bir olayn tarihini bir msra, beyit veya ibare iinde ebced hesabna uygun ekilde belirtme sanat. Harflerin rakamsal karlklar demek olan ebced sistemine benzer hesaplamalarn brn, Nabat ve eski Yunan toplumlarnda var olduu, Arap harflerinin ebced tertibine uygun biimde say deerlerinin bu etkiyle sistemletirildii kaydedilmektedir (bk. EBCED). Ebced sistemi ok eski olmakla birlikte tarih drme sanatnn ilk defa kimin tarafndan icat edildii kesin olarak belli deildir. Bilindii kadaryla tarih drme XII. yzylda nce Fars edebiyatnda ortaya km, slm kltrnn etkisiyle Arap harflerini alan ranllardan Trklere, Trklerden de Araplara gemitir. Fars kltrnde tarih manzumelerine mdde-i trh ya da ksaca trh, tarih drmeye de mdde-i trh-sz, trh goften, trh nvten; Trklerde tarih drme, tarih yazma, tarih syleme denilmi, Araplarda ise buna trhun ir, trhun harf ad verilmitir. Fars edebiyatnda tarih drme zellikle XIV. yzyldan itibaren gelime gstermi, bu yzylda Hfz- rz ve bn Yemn-i Tur tarih manzumeleri kaleme almtr. Daha sonra bu konuda ne kan airler arasnda Mnr-i Buhr, Burhneddn-i Cm, Nvd-i rz, Vah-i Yezd, Muhteem-i Kn, Vahdeti Kumm (Hakm Abdullah), Vhib-i sfahn (Mirza Hasan), Remz-yi K, Kelm-i Kn, Bdil, Htif-i sfahn, Emn-i Nasrbd, Muhammed Thir-i Nasrbd, Katre-i sfahn ve Ferhn anlabilir. XV. yzyln ortalarna kadar Arap dnyasnda bilinmeyen tarih drmeyi Araplar, Trklerin slm kltr ve medeniyeti dairesinde yer almasndan ve bu alanda gzel rnekler ortaya koymasndan sonra onlardan renmi ve bu sanattan ilk defa Abdlgan en-Nablus (. 1143/1731) sz etmitir. Tarih drme Trk edebiyatnda XIV. yzyldan itibaren gelimeye balam ve zellikle XVIII. yzylda en verimli dnemine ulamtr. Kann Sultan Sleyman devrine kadar ounlukla Arapa ve Farsa yazlan tarih kitbeleri XVI. yzyldan itibaren daha ok Trke kaleme alnmtr. nceleri tek kelime yahut terkipten oluan mensur tarihler yaygnken daha sonra manzum tarihlere rabet artmtr. Cevdet Paa, Trk edebiyatnda manzum tarihin ilk defa Hzr Bey tarafndan 850 (1446) ylnda Ftih Sultan Mehmedin yaptrd bir cami iin sylenen, Cmiun zde mr men amereh (Bu camiyi imar edenin mr uzun olsun) msra ile baladn sylemi (Belgat- Osmniyye, s. 170), ardndan gelen edebiyat tarihileri de bu bilgiyi tekrarlamtr. Ancak daha XIV. yzylda Trkler tarafndan tarih manzumeleri yazld bilinmektedir. Balangta renme ve ezberleme kolayl iin ortaya kt tahmin edilen tarih drme, daha sonra airliin gereklerinden biri saylarak bu alanda sanat gsterme arac durumuna gelmi, Bursal Him ve Seyyid Osman Srr gibi airlerin elinde en gzel rneklerini vermitir. Trk edebiyatnda Ahmed Paa, Hzr Bey, Hayl Bey, Tc Bey, Molla Lutfi, Nect Bey, Talcal Yahy, Edirneli Nazm, Lmi elebi, Zt, k elebi, Rh-i Badd, Kafzde Fiz, Hlet, Nevzde At, Zekeriyyzde Yahy Efendi, Fehm-i Kadm, Cevr, Nil-i Kadm, Evliya elebi, Nb, Nedm, Seyyid Vehb, Nahf, Abdrrezzk Nevres, Snblzde Vehb, eyh Galib, Enderunlu Fzl, Enderunlu Vsf, zzet Molla, Pertev Paa, Fatn Efendi, Leyl Hanm, eref Hanm, Zver Paa, Eref Paa, Osman Nevres, Sahaflar eyhizde Esad Efendi, Senh, Ahmed Lutfi Efendi, insi, Nmk Kemal, Muallim Nci, Recizde Mahmud Ekrem, Muallim Cd, Ali Emr Efendi, skdarl

Talat gibi birok air tarih manzumeleri kaleme almtr. Latin harflerinin kabulnden sonraki dnemde Ali Ekrem Bolayr, Thirlmevlev, Halil Nihat Boztepe, Hammzde Mehmed hsan, Kemal Edip Krkolu, Ali Nihad Tarlan, Abdlbaki Glpnarl, Mehmed avuolu ve zellikle Arif Nihat Asya tarih manzumeleri yazmtr. Tarih syleyen airler iin mverrih kelimesinin kullanld zzet Mollann, Olur olmaz mverrih anlamaz zzet bu trhi/Yine Hak eyledi Esad Efendi nutkunu fetv beytinden anlalmakta ve Srrnin mverrih lakabyla anlmas da bunu gstermektedir. airler ounlukla tarih msrandan nceki msrada tarih kelimesini ve kendi mahlaslarn birlikte zikrederler. Tarih kelimesinin bu ekilde anlmad manzumeler tarih msrann tesbitinde glklere yol amas sebebiyle makbul saylmamtr. Tarih drmede genellikle hicr kamer yl kullanlmakla birlikte son devirlerde hicr ems, mal (rm) ve mild yllara gre sylenmi tarihlere de rastlanmaktadr. Tarih drme belgat kitaplarnda bed sanatlar arasnda saylmtr. Bir tarih manzumesinde ebced hesab yannda vezin, kafiye ve anlam da nemlidir; bunlarn hepsinin bir arada bulunmas olduka byk bir zihn mesaiyi gerektirir. Buna gre air nce ebced sistemini kullanarak hadisenin olu yln gsterecek ekilde bir msra yazar, genellikle bunun nne koyduu msrada mahlasn, syledii tarihin eidini veya tamiyesini belirtir. Ardndan tarihini drd olay (doum, lm, tahta k, snnet, evlenme, mimari yap, sefer, bar, zafer vb.) ve bu olayla ilgili kii adlar yannda gerekli remiz ve mazmunlar anarak iirini tamamlar. Btn toplumu ilgilendiren nemli olaylar yannda bazan en nemsiz konularla ilgili rnekler de ortaya konmutur (Kuyruu dikti dedim trhin/Frenin hasretinden ld kedi: 1213 [1798]; Srr, Hezeliyyt, s. 38). Tarih manzumeleri divan edebiyatnn hemen btn nazm birimleriyle yazlmakla beraber daha ziyade kta (ilk beyti musarra olmayan manzume) eklinde dzenlenir ve son msrada ebcedle sylenen rakam msran sonuna yazlr. Bu manzumeler hangi nazm ekliyle yazlmsa divanlarda da ayn trden iirlerin bulunduu blmlerde (kasid, mukattat, musammat vb.) yer alr. Birok tarih manzumesi kaleme alan airlerin bu tr iirleri divanlarnda tevrh bal altnda ayr bir blmde toplanmtr. Tarihler farkl biimlerde dzenlenmitir: Syleni Bakmndan. 1. Lafzan tarih (lafz/sr tarih). Ebced hesabnn kullanlmad, yln rakamla deil szle zikredildii tarihtir. Buna dz tarih ad da verilir. Yenieri Kalemi ktiplerinden Feyzi Efendinin kendi lm iin syledii byle bir tarih daha sonra mezar tana yazlmtr: Shhatimde Feyziy lafzan dedim trhimi/Bin yz elli slde (1737) kldm lem-i lht c (Rmiz, vr. 115b). Daha ok ilk dnemlerde grlen bu ekil hner gstermeye pek uygun olmadndan giderek yerini dier tarihlere brakmtr. 2. Mnen tarih (mnev tarih). Sylenmek istenen yln ebced hesabna gre harflerin say deerlerinden karlan tarihtir ve zor sylenmesine ramen en sk kullanlan tarih drme biimidir: III. Ahmedin 1139da (1726) yaptrd kke drlen, Du edip Nedm syledi bu msr ol dem/Bu kasr- pk Sultn Ahmede y Rab sad olsun (Divan, s. 87) beytindeki tarih gibi. 3. Lafzan ve mnen tarih. Sylenmek istenen yl hem szle hem de harflerinin say deerleriyle ifade eden tarihtir. 1030 (1621) ylnda stanbul Boaznn donmasna drlen tarih gibi: Lafzan u mnen ona dedi Net trh/Be-meded dondu sovukdan bin otuzda dery (Evliya elebi, I, 220). Hesaplanmas Bakmndan. 1. Tam tarih (mstevf/mutlak tarih). Hesaplandnda sylenmek istenen yln tam olarak kt tarih olup en g sylenen ve en makbul saylan tarih eididir: stanbulun

fethini mjdeleyerek tarihine iaret ettii kabul gren Kurandaki beldetn tayyibetn (857/1453) ibaresi gibi. 2. Tamiyeli tarih. Tarih msrandaki harflerin sayca toplamnn sylenmek istenen tarihi karlamad durumlarda ekleme veya karma eklinde bir hesap yaplmas gereinin bir nceki msrada sylendii tarihtir. Bu trde baz kelime oyunlaryla bir say veya bu saynn karl olan bir harf, kelime yahut tamlamann tarih msrandan karlmas ya da eklenmesi suretiyle yl gsteren say tamamlanr. Tarih msrandaki eksik veya fazla say bir muamma, bir bilmece zellii tadndan bu tre tamiyeli tarih denmitir. Bu da grnr tamiye ve gizli tamiye olmak zere ikiye ayrlr. lkinde iaret edilen eksik veya fazla say kolayca bulunurken ikinci trn zm olduka zordur. Elbistan mfts Seyyid Ahmed Efendinin olu Haytnin 1229 (1814) ylnda lmne air eref tarafndan drlen tarih ilkine rnektir: Tefelmde eref, kt bir gzel trh/Hayt buldu hayt- ebed cinn ire (1230-1=1229; Fatn, s. 78). skdarda ehzde Seyfeddin Efendi emesinin kitbesi ikinci tre rnektir: It- nse irb eyledim trhin ey Rahm/Ne al eme bd eyledi ehzde Seyfeddin (1144-3=1141/1728-29). Birinci msradaki nse ( )kelimesi hem insanlara, halka hem de nse eklinde yok anlam tamaktadr. 3. Dt (dbl/muzaf) tarih. Msra harflerinin sylenmek istenen yln iki katn verdii tarihtir. Dt tarihlerin en ok beenileni, tarih msra iki blme ayrldnda her blmn ayr ayr istenen tarihi gsterdii ekildir. Bu ayn zamanda en zor sylenen, dolaysyla en baarl saylan tarih eididir. Srrnin, Mnend-i seng-i merkad ikidir ana trh/Allah Ali Aay rehyb- cennet etsin tarihi (1198+1198/1784) byledir (Divan, s. 291). Burada msrann ilk yars Allah Ali Aay ile ikinci yars olan rehyb- cennet etsin szlerinden her birinin ebced toplam 1198dir. Harflerin Kullanl Bakmndan. 1. Mevcut btn harflerle sylenenler. Bu tr tarihlerde noktal olup olmadna baklmakszn btn harfler hesaba katlr. 2. Mucem tarih. Manzumede yalnz noktal harflerin hesap edilmesiyle sylenen tarihtir. Buna mnakkat, menkt, mcevher, cevher, cevher, cevherdr, cevhern, gevher, gher adlar da verilir. airler, drdkleri tarihin mucem olduunu genellikle tarih msrandan nce bu kelimelerden birini kullanarak bildirirler. zzet Molla tarafndan 1222de (1807) air Pertevin lmne drlen tarih byledir: uar yazd cevher trh/Pertevi gitti emi aklmn (Divan, s. 16). airler bu tr tarihlerdeki harflerin noktalarn yldzlara, kymetli talara ve noktay andran eylere benzettiklerinden bunlardan birinin adn (necm, ahter, sreyy, pervn, dr, yakut, zer, jale, ek, katre, tohum vb.) zikretmek suretiyle tarihin mucem olduunu belirtirler. Mucem tarihler levha olarak kullanlacaksa hattatlar msran noktalarn farkl renkten mrekkeple ve yldz biiminde yazarlar. Mhmel Tarih. Yalnz noktasz harflerin hesap edilmesiyle sylenen tarihtir. Bu tr tarihe b-nukat, b-cevher, sde tarih de denilir. Noktasz harflerin ebced say deeri ok olmadndan mhmel tarih ok zor sylenir. Srrnin Tarsuslu Bekir Aa iin yazd dn tarihi byledir: Hurf- sdelerle eyledim tahrr trhin/Bekir Aa kurup sr- tezevv ber-murd oldu (1192/1778; Divan, s. 141). Mucem ve Mhmel Tarih. Tarih msra veya beytindeki noktal ve noktasz harflerin ayr ayr say deerleri toplamnn ayn yl gstermesi eklinde dzenlenen tarihtir. Yenieri Ocandan mer Aann 1200 (1786) ylnda lmne drlen tarih gibi: Mucem mhmel iki trh yazdm fevtine/Nr ede Serdr Aaya merkad hayy- kerm (Srr, Divan, s. 247). Trk edebiyatnda tarih drme bilhassa XVIII. yzyldan sonra bir tr hner gsterme yarna dnm, airler muamma veya lugaz biiminde, kinaye, taklb veya tashf yoluyla, akrosti veya vefk tarznda anlalmas ok zor sanatl tarihler sylemitir.

Tarih manzumeleri mecma-i er ve fevidlerin iinde veya mstakil olarak bir araya getirilmitir. Bunlarn en mehurlarnn banda Hseyin Ayvansryinin derledii Mecma-i Tevrh ile (haz. Fahri . Derin - Vahid abuk, stanbul 1985) Vefeyat- Seltn ve Meahir-i Rical (haz. Fahri . Derin, stanbul 1978) gelmektedir. Birincisinde hemen her konuda manzum tarihler ve tarih manzumeleri, ikincisinde I. Abdlhamide kadar yirmi yedi Osmanl padiah ile stanbul iinde, civarnda ve dnda medfun olan riclin mensur vefat tarihleri yer almaktadr. Srrnin tarihlerini toplayan mecmua da dnemin olaylar bakmndan nemlidir (stanbul 1299). Muammer zergin ile Haluk pektenin yaymlad Sultan Ahmed III. Devri Hadiselerine Ait Tarih Manzumeleri adl makale (bk. bibl.) bu tr bir mecmuann neridir. stanbul Belediyesi Atatrk Kitaplnda bulunan mecmua da (Muallim Cevdet, nr. 249) katalogdaki bilgilere gre 1196-1226 (1782-1811) yllar arasndaki olaylarla ilgili manzum tarihleri iermektedir. Ayrca Cevr brhim elebinin Aynlfyzu ve Nazm- Niyz gibi ad yazl tarihini gsteren eserler de vardr.

BBLYOGRAFYA

Devletah, Tezkiret-uar (nr. Muhammed Ramazn), Tahran 1338 h., s. 24; Knalzde Hasan elebi, Tezkire, Millet Ktp., Hekimolu Ali Paa, nr. 602, vr. 75a; Evliya elebi, Seyahatnme, I, 220; Ukzde brhim, Zeyl-i Zeyl-ekik, Sleymaniye Ktp., Hlet Efendi, nr. 242, vr. 56b; Nedim, Divan (haz. Halil Nihad [Boztepe]), stanbul 1338-40, s. 87; Rmiz, db- Zref, Ktp., TY, nr. 91, vr. 115b; Ayvansary, Vefyt- Seltn, s. 1; Esrr Dede, Tezkire, Sleymaniye Ktp., Hlet Efendi Mlhak, nr. 109, vr. 3; Seyyid Osman Srr, Divan, Bulak 1255, s. 141, 165, 247, 291, 304; a.mlf., Hezeliyyt, [bask yeri ve tarihi yok], s. 38, 86; Keecizde zzet Molla, Divan, Bulak 1255, s. 16, 17; Sahaflar eyhizde Esad Efendi, hidl-mverrihn, stanbul Arkeoloji Mzesi Ktp., nr. 1034, vr. 2a-b; Fatn, Tezkire, s. 78; Ahmed Cevdet Paa, Belgat- Osmniyye, stanbul 1310, s. 169-186; Manastrl Mehmed Rifat, Mecmiul-edeb, stanbul 1308, IV, 394-403; Vmk kr, Sanat- Trh, Ed. Fak. Tarih Semineri Ktp., nr. 49/251, vr. 20a, 33a; smail Habip Sevk, Edebiyat Bilgileri, stanbul 1942, s. 168-172; Thirlmevlev, Edebiyat Lgati, stanbul 1973, s. 146; M. Kaya Bilgegil, Edebiyat Bilgi ve Teorileri-Belgat, Ankara 1980, s. 34; Turgut Karabey, Trk Edebiyatnda Tarih Drme (doktora tezi, 1984), Atatrk niversitesi Sosyal Bilimler Enstits; a.mlf., Tarih Drme, TDEA, VIII, 263-270; smail Yakt, Trk-slm Kltrnde Ebced Hesab ve Tarih Drme, stanbul 1992; M. Esad Coan, Akademik Makaleler, stanbul 2009, s. 77-102; Haluk pekten - M. Kemal zergin, Sultan Ahmed III. Devri Hdiselerine Ait Tarih Manzumeleri, TD, X/14 (1959), s. 125-146; Sadullah Esedullah - Mahmut Aklov, Tarih At Sanati, zbek Tili ve Edebiyat, sy. 3, Takent 1972, s. 68; Fevziye Abdullah Tansel, Mustafa Kemal Hakknda Drlen Tarihler, TTK Belleten, XLVIII/180 (1981), s. 513535; Mehmet Krbyk, stanbul Arkeoloji Mzesi Ktphanesinde Tarih Drme ile lgili Bir Yazma Eser, Trkiyat Aratrmalar Dergisi, sy. 8, Konya 2000, s. 217-287; inasi Acar, Varak- Mihr Vefy Kim Okur Kim Dinler, Ebced Hesabyla Tarih Drme, Yap, sy. 243, stanbul 2002, s. 80-85; Vildan Serdarolu, Multi-Dimensional Functions of Ottoman Poetry, slm Aratrmalar Dergisi, sy. 7 (2007), s. 79-101; Pakaln, III, 401-402.

Turgut Karabey

TARH ENSTTS DERGS


stanbul niversitesi Edebiyat Fakltesi Tarih Aratrmalar Enstitsnn yayn organ. stanbul niversitesi Edebiyat Fakltesinde 21 Eyll 1968de kurulan Tarih Aratrmalar Enstitsnn yaymlad yllk dergidir. Enstitnn kurucu mdr olan M. Mnir Aktepenin gayretiyle neir hayatna balayan derginin ilk says 1970te kmtr. lk yayn kurulu Afif Erzen, brahim Kafesolu, Cevat Eren, M. Mnir Aktepe ve Nejat Gynten oluan derginin neredilme gerekesi, enstitnn aratrmalara destek salama amacna uygun olarak Edebiyat Fakltesi Tarih Blm retim yeleri ve yardmclaryla niversite dndan tarihilerin aratrmalar ve incelemelerine daha fazla yer verilebilmesi eklinde aklanmtr. Yine ayn blmn 1949dan beri kan Tarih Dergisinin, kadrosu gittike genileyen blm elemanlarnn almalarna baz idar tasarruflarn da etkisiyle yeterince cevap verememesi yznden enstit ynetim kurulunun zellikle gen tarihilerin her trl ilm almalarn deerlendirebilecekleri bir yayn organna ihtiya duymas zerine yeni bir dergi yaymlama karar ald da vurgulanmtr. Ayrca derginin tarih alannda orijinal almalara yer vererek tarih ilmine yenilikler getirmek suretiyle hizmet edecei belirtilmitir. Dergi ilk saysndan sonra yllk olarak kmaya balad. Fakat zaman ierisinde madd imknszlklar ve niversitedeki idar deiiklikler derginin her yl yaymlanmasn nledi. 1974te 4 ve 5. saylar bir gecikme olmamasna ramen birlikte neredildi, 7. says ise (1976) zamannda kmad, ertesi yl bu a kapatmak zere 7-8. saylar birlikte yaymland. 1978de kan 9. saynn ardndan 1981e kadar nerine ara verildi; 1981de 10-11. saylarla yayn hayatn srdrd. Ayn yl yeni Yksek retim Kanunu (YK) gerei niversite sisteminde kkl deiiklikler yaplnca dier enstitler gibi Tarih Aratrmalar Enstits de kapatld, bunun yerine 1982de Tarih Aratrma Merkezi kuruldu. Buna ramen dergiyi devam ettirme karar alnd ve eitli basklara ramen adnda bir deiiklik yaplmad. Tarih Enstits Dergisinin 12. says, 1982de ok geni bir yazar kadrosu ve deerli yazlarla yayn hayatna parlak bir dn yapt. Prof. Tayyib Gkbilgin Hatra Says alt balyla kan dergide pek ok yerli (M. S. Ktkolu, O. aik Gkyay, . Kafesolu vb.) ve yabanc (B. Lewis, Geza Feher, M. Gubolu, A. Sueska, M. Khbach vb.) Osmanl tarihisinin yazlar kt. Daha sonra derginin yaym srecinde yeni kanunun getirdii problemlerden kaynaklanan ciddi aksamalar meydana geldi. 13. say be yln ardndan 1987de Tarih Aratrma Merkezinin yeni mdr Mbahat Ktkolu dneminde Prof. Dr. brahim Kafesolu iin htra says olarak kt. Genelikle Edebiyat Fakltesi Tarih Blm elemanlarnn katk yapt bu say, giderek kabuk deitirmeye balayan Tarih Blmnn yeni ilm aratrmalarnn ynelimi bakmndan dikkat ekicidir. 14. say ise yedi yllk bir gecikmeyle 1994te yaymlanabildi. Bu sayda artk Tarih Blmnn daha gen nesli devreye girdi ve yaz profilinde ciddi bir deiim balad. 15. say 1997de Mnir Aktepeye htra says olarak kt. Bu saynn banda merkez mdr Mbahat Ktkolunun bir sunu yazs bulunmaktadr. Ertesi yl derginin 16. says, stanbul niversitesinin yeni idarecilerinin ald kararlardan olumsuz ynde etkilenerek daha nceki bask kalitesinin ok altnda yaymland. Ardndan Tarih Dergisinin ylda iki say kmaya balamas, bu srete pek ok derginin yayn hayatna girii, niversitelerde unvan ykseltme kriterlerinde puanlama sisteminin

ortaya k, yllk olarak neredilen Tarih Enstits Dergisini yaz bulma skntsna soktu ve dergi yaymna ara vermek zorunda kald. Bununla birlikte Tarih Aratrma Merkezi 1985 ylndan itibaren o dnemdeki mdr Mbahat Ktkolu ile balayan, daha sonraki mdrler Erdoan Meril, lhan ahin ve Feridun M. Emecen ile devam eden, her yl dzenledii geni katlml sempozyumlarn bildirilerini bastrp Tarih Enstits Dergisinin an kapatt ve belli konulara younlaan yaynlar yapmaya balad. Bu erevede 1985-2008 yllar arasnda eitli konularda yirmi kitabn yaym gerekletirildi. Tarih Enstits Dergisi 1970-1998 dnemini kapsayan on alt saysyla akademik tarihilie ciddi katklar salayan yazlar ihtiva etmektedir. Dergide lkalardan zamanmza kadar geni tarih sreci ilgilendiren ve daha ok Trk tarihine arlk veren makaleler km, ayrca dergi sonunda geni kitabiyat ksmnda yeni kan neriyatn tantm ve eletirisine yer veren yazlar yaymlanmtr. Bu sre boyunca Edebiyat Fakltesi Tarih Blm mensuplar yannda lke iinden ve dndan pek ok tarihi dergiye katkda bulunmutur.

BBLYOGRAFYA

stanbul niversitesi Edebiyat Fakltesi, Tarih Aratrmalar Enstits Ynetmelii (21 Eyll 1968 tarih ve 13007 sayl Resm Gazete), stanbul 1968, s. 4; M. Mnir Aktepe, Cumhuriyet Devrinde Kurulan Kitaplklar: Tarih Aratrmalar Enstits Ktphanesi ve Burada Bulunan Belgelerle Yazma Eserler, Doumunun 100. Ylnda Atatrke Armaan, stanbul 1981, s. 185-242; Arzu Tozduman, Tarih Enstits Dergisi Bibliyografyas, TED, sy. 14 (1994), s. 173-204. Feridun Emecen

TRH-i GZDE
( ) Hamdullah el-Mstevfnin (. 740/1340tan sonra) umumi tarihe dair eseri. Mellifin 730 (1330) ylnda tamamlad eser bir mukaddime, alt blm (bab) ve bir htimeden olumaktadr. Mukaddimede kinatn yaratl hakknda bilgi verilir. Her blm eitli ksmlara ayrlmtr. Birinci blmde peygamberler tarihinden ve filozoflardan; ikinci blmde slm ncesi ran tarihinden; nc blmde Hz. Peygamber ile ocuklar ve torunlarndan, sahbe, tbin, Hulef-yi Ridn, Emevler ve Abbslerden; drdnc blmde Saffrler, Smnler, Gazneliler, Gurlular, Bveyhler, Byk Seluklular, Irak Seluklular, Kirman Seluklular ve Anadolu Seluklular, Hrizmahlarla Atabegler tarafndan kurulan hnedanlardan, smiliyye, Kirmanda hkm sren Karahtaylara mensup Kutluhanllar ve lhanllardan; beinci blmde mezhep imamlar, kraat limleri, eyhler, muhaddisler, hekimler ve airlerden bahsedilir. Son blm Kazvinin tarih ve corafyas hakkndadr. Hamdullah el-Mstevf burada Kazvine gelen sahbler, halifeler, hkmdarlar, vezir ve emrler, Kazvin valileri, limler, airler ve Kazvinin nde gelen aileleriyle ilgili bilgi verir. Eser bu ynyle mahall tarih yazcl bakmndan nemli bir kaynaktr. Htimede peygamberler, veller, din limleri, hkmdarlar, vezirler ve dier mehur simalarn eceresi kaydedilir. Mellif htimede Redddin Fazlullh- Hemednnin metodunu izlemitir. Ancak bu blmn yalnz giri niteliindeki kk bir ksm gnmze intikal etmitir. Hamdullah el-Mstevf tarihini yazarken Firdevsnin hnmesi, bn Himn es-Sretn-nebeviyyesi, Tabernin Trul-mem vel-mlk, bn Miskeveyhin Tecribl-memi, Ali b. Zeyd el-Beyhaknin Tr-i Beyha, bnl-Esrin el-Kmili, Cveynnin Tr-i Cihngs, Redddin Fazlullh Hemednnin Cmiut-tevri, Zahrddn-i Nsbrnin Selcnmesi gibi yirmi civarnda kaynaktan faydalanmtr. Hndmr abbs-siyeri, ter Meclisl-mminni kaleme alrken Tr-i Gzdeden byk lde istifade etmitir. Hibir kaynakta yer almayan orijinal bilgiler ieren Tr-i Gzdede yaratltan 730 (1330) ylna kadar gelen ok geni bir tarih dnemin olaylar baarl biimde kaydedilmitir. Eser ayrca lhanl Hkmdar Gzn Hann lmnden (703/1304) sonraki eyrek asr iin birinci elden kaynak niteliindedir. Hamdullah el-Mstevf eserini lhanl Veziri Redddin Fazlullh- Hemednnin tevikiyle yazmaya balam, ancak onun idam edilmesi zerine (718/1318) olu ve halefi Eb Said Bahadr Hann veziri Gyseddin Muhammede takdim etmitir. Tr-i Gzdenin Kazvinin tarihi ve corafyasyla ilgili blmn Franszca tercmesiyle birlikte Barbier de Meynard (JA [1857], X, 25308), ranl airlere dair blmn ngilizce evirisiyle beraber Edward Granville Browne (JRAS, Ekim 1900 - Ocak 1901) neretmitir. Eserin slm dnem ran tarihine dair ksm Franszca tercmesiyle birlikte M. Jules Gantin tarafndan yaymlanm (Paris 1903), Seluklularla ilgili blm Charles Franois Defrmery tarafndan Franszcaya evrilmitir (JA, IV. seri, XI [1848], s. 417-462; XII [1848], s. 259-279, 334-370; XIII [1849], s. 15-55). Tr-i Gzdenin tamamn ilk defa tpk basm olarak zet ngilizce tercmesiyle beraber Edward Granville Browne ve Reynold Alleyne Nicholson iki cilt halinde neretmi (Leiden-London 1910-1913), daha sonra eseri

Abdlhseyin Nev yaymlamtr (Tahran 1339, 1364). Eser Ykub Paa tarafndan Osmanl Trkesine evrilmitir (Nuruosmaniye Ktp., nr. 3213). Hamdullah el-Mstevfnin olu Zeynddin, Tr-i Gzdeye 742-794 (1342-1392) yllarna ait bir zeyil yazm, eser D. Kzmof ve Ziya Bnyadov tarafndan Rusa ve zerce tercmesiyle birlikte neredilmi (Bak 1990), ardndan eseri rec Efr yaymlamtr (eyl-i Tr-i Gzde, Tahran 1372 h./1993).

BBLYOGRAFYA

Hamdullah el-Mstevf, Tr-i Gzde (nr. Abdlhseyin Nev), Tahran 1364, neredenin girii; Hndmr, Dstrl-vzer (trc. Harb Emn Sleyman), Kahire 1980, s. 99-101; Browne, LHP, III, 87-95; Storey, Persian Literature, I/1, s. 81-84, 1233; Sarton, Introduction, III/1, s. 630-632; kir Mustafa, et-Trul-Arab vel-merrin, Beyrut 1993, IV, 325; B. Spuler, amd Allh alMustawf al-azvn, EI (ng.), III, 122; Charles Melville, amd Allh Mostawfi, EIr., XI, 632633; Fehme Ali Beyg, Tr-i Gzde, Dninme-i Cihn- slm, Tahran 1380/2002, VI, 263264. Abdlkerim zaydn

TRH-i HND-i GARB


( ) Mehmed Sud Efendinin (. 999/1591) Hads-i Nev adyla da bilinen tarih corafya kitab (bk. MEHMED SUD EFEND).

TRH-i OSMN ENCMEN


Tarih aratrmalar yapmak amacyla 1909da kurulan cemiyet. II. Merutiyet dneminde yeni siyasal anlaya uygun biimde halka mill uur alanmas, vatan sevgisi kazandrlmas maksadyla oluturulmutur. Bu amala nce mkemmel bir Osmanl tarihinin kaleme alnmas iin Trh-i Osmn Heyeti kurulmu, ardndan Sadrazam Hseyin Hilmi Paann teklifi ve Sultan Mehmed Readn iradesiyle 14 Ternisni 1325 (27 Kasm 1909) tarihinde Trh-i Osmn Encmeni teekkl etmitir. Encmenin gayesi, tekilt, grevleri ve yeleri Necip sm (Yazksz) tarafndan hazrlanan tzkte belirtilmitir. Burada ilm llere uygun bir Osmanl tarihinin hl yazlamad, vakanvis tarihleriyle dier zel tarihlerin birer salnme mahiyetinde bulunduu, mevcut muhtasar tarihlerin ise sbjektif bir nitelik tad ifade edilmitir. Ayrca halka tarih bilgisi ve uuru ile vatan sevgisi kazandrma amac da belirtilmitir. mparatorluu meydana getiren unsurlar ayn gaye etrafnda ve ayn vatan sevgisiyle bir araya getirebilmek iin tarih renmenin gereklilii zerinde durulmu, bundan dolay ilm bir cemiyete ihtiya duyulduu kaydedilmitir. lk almalarna Vakanvis Abdurrahman eref Beyin Bblideki odasnda balayan encmen bir Osmanl tarihi yazma hazrlklarna giriti. Bask masraflar bizzat Sultan Mehmed Read tarafndan karlanacak olan tarih iin grev taksimi yaplarak ilk ciltte Osmanllarn Anadoluya gelii ve devletin ortaya knn ele alnmas, ayrca Bizansllarla Seluklular hakknda bilgi verilmesi kararlatrld. Tzne gre biri bakan on iki uzmandan teekkl eden Trh-i Osmn Encmeni yelerini balangta hkmet seecek, daha sonra gerektike yeni yeleri encmen alacakt. Bu yelerden baka Osmanl hnedanndan bir fahr ye ile yardmc ve muhabir yelerin bulunmas ngrld. Encmenin haftada bir defa olaan, bir defa da olaan st toplanmas kararlatrld. Bir encmen ktphanesi kurularak eitli yollarla elde edilen kitap ve belgelerle zenginletirilmesi salanacakt. Encmenin yeden meydana gelen ynetim kuruluna idar ve mal iler yannda kitaplarn basmna nezaret etme ii verilmiti. Encmen bakan ve yeleri maa almayacakt. Padiahn zel hazinesinden yllk 10.000 kuruluk tahsisat bulunan encmenin dier gelir kaynaklar kitap satndan gelecek mebla ve yaplacak balardan ibaretti. Yazlmas kararlatrlan Osmanl tarihinin telifinde grev alanlara her forma iin 300 kuru ikramiye verilmesi eserin, telifi tamamlandktan sonra hazne-i hssadan 10.000 kuru daha tahsis edilmesi tzkte yer almt. Trh-i Osmn Encmeninin ilk bakan Vakanvis Abdurrahman eref Bey, yeler Ahmed Tevhid, Ahmed Refik, Ahmed Midhat Efendi, skender Yanko Hoi, Efdaleddin (Tekiner), Ali Seydi Bey, Diran Kelekyan, Zhd Bey, Mehmed rif Bey ve Necip smdr. Yardmc yeler arasnda Badatl smil Paa, Ali Emr Efendi, Halil Ethem (Eldem), Sleyman Nazif, kr Bey, Saffet Bey, Fik Read, Hseyin Hsmeddin ve Mehmed Galib yer alyordu. Daha sonra Ahmed Muhtar Paa, Ahmed Rsim ve bnlemin Mahmud Kemal gibi ahsiyetler de ye seildi. 1925te len Abdurrahman eref Beyin yerine Ahmed Refik bakanla getirildi. Trh-i Osmn Encmeni yeleri eitli vesilelerle rtbe, nian ve madalyalarla dllendirildi. Osmanl dneminde sadrazamla tbi olan encmen Cumhuriyet devrinde Trk Tarih Encmeni adn ald. nce Maarif

Vekletine, daha sonra Telif ve Tercme Heyeti Hars Mdrlne, ardndan yksek tedrsata baland. Ahmed Refik bakanlndaki yeni yeler Ali Seydi, meskkt uzman Ali Bey, htifalci Mehmed Ziy, Niyazi ve Behcet beylerdi. Encmenin 1927de Maarif Vekleti bnyesinde yeniden tekilinden sonra Kprl Mehmed Fuad bakanlndaki yeni yeler Ali Canip (Yntem), Akuraolu Yusuf, Ahmed Hamid ve Ramazan beyler oldu; eski baz yeler ise akta kalmt. Encmenin faaliyetleri Osmanl tarihi telifi, monografi almalar ve mecmua neri gibi balklar altnda toplanabilir. Encmen ayrca yurt iinde ve yurt dnda youn bir kaynak toplama almasna giriti; halkn elinde bulunan ferman, berat, vakfiye vb. belgelerin sretleriyle tarih yerlerin fotoraflar istendi. Uzun sren bir hazrlk dneminden sonra yazlacak Osmanl tarihinin plan Trh-i Osmn Encmeni Mecmuasnn 1 Austos 1329 (14 Austos 1913) tarihli 21. saysnda ilve eklinde yaymland; okuyuculardan gelecek deerlendirmelerin dikkate alnaca belirtildi. I. Kosova Savana kadar (1389) gelmesi tasarlanan ilk cildin bu plan bata Yusuf Akura ve M. Fuad Kprl olmak zere eitli kiilerce tepkiyle karland. Yusuf Akura Trk Yurdunda kan Kk Muhtra adl yazsnda Osmanl tarihinin genel Trk tarihinin bir paras olarak ele alnmadn syleyip henz hnedan tarihiliinden kopulamad, sosyal ve ekonomik tarihin sz konusu edilmedii, yalnz siyas, asker, idar olaylara yer verileceinin kararlatrld yolunda eletiriler ne srd. Kprl ise eserin ada yaym kurallarna uyulmadan kaleme alnacan, Osmanl tarihiliinin henz vakanvislik geleneinden kurtulamadn, encmen yelerinden bazlarnn hi metot bilmediini yazd. Necip sm ve Mehmed rif beyler tarafndan telifi tamamlanp 1917de yaymlanan Osmanl Trihinin ilk cildinde orta zamanlarda Trkler, Bizansllar, Osmanllarn Anadoluya gelii ve devletin ortaya k ele alnyordu. Ayrca Anadolu Seluklular ve Beylikler hakknda bilgi veriliyordu. Fakat asl ar eletiriler bu cildin nerinden sonra balad. M. Fuad Kprl lkede tarih telakkisinin ok ilkel olduunu, Osmanl Trihinin mukaddimesinin bunu aka gsterdiini, bn Haldna yetimek iin bile daha uzun sre beklemek gerektiini belirtti. Birok eksiklik yannda en nemlisi henz ktphane ve arivlerin istifadeye elverili hale getirilmediini syledi. te yandan eserin yetersizlii encmen tarafndan da kabul edilmi, Ahmed Refik Bey bunun sorumluluunu melliflere yklemek zorunda kalm ve kdamda yazd bir makalede Osmanl Trihinin ilm bir mahiyetinin bulunmadn ifade ederek bu cildin nszn yazan Abdurrahman eref Beyi idre-i maslahatlkla itham etmitir. Mehmed rif Beyi de Arapa, Farsa bilmeyen, hatta baz Trke kelimeleri bile anlayamayan, buna ramen itiraz kabul etmez bir kii diye niteleyen Ahmed Refik Bey, daha da ileri giderek onu vakanvis tarihlerinde bulunmayan 1142 yl olaylarn yazarken o yln Dvn- Hmyun defterlerini i etmekle sulamtr. Daha sonraki bir yazsnda ise nce iyi bir ktphane tekilinin gereini belirtiyor, uzmanlar araclyla malzeme toplamann ve Osmanl ariv belgelerinin neredilmesinin nemine deiniyordu. Ayrca Osmanl tarihlerinin yaymlanmasn, yabanc dillerde yazlm Trklerle ilgili eser ve seyahatnmelerin tercme edilmesini teklif ediyordu. Ahmed Refik Beyin bu dnceleri yank uyandrd. O srada oluturulmaya allan ariv kanunuyla ilgili bilgiler toplamak zere Abdurrahman eref Bey Viyana ve Berline gnderildi. Ardndan Sadret Hazne-i Evrak bnyesinde ilk defa Tasnf-i Vesik- Trhiyye Encmeni kuruldu ve bakanlna Ali Emr Efendi getirildi. Encmen, faaliyetlerini Osmanl tarihine dair monografi almalarna yneltti. Bu arada Osmanl Trihinin ilk cildi halktan rabet grd, ikinci cildin telifi

iin almalar balad ve grev taksimi yapld. 19 Haziran 1917de dzenlenen toplantda Orhan Gazi dnemine ait bu ciltte tesbit edilen blmler eitli kiilere sipari edildiyse de bundan bir sonu alnamad. mparatorlukta yer alan farkl unsurlar birletirmeye ynelik bir Osmanl tarihi yazma giriiminin baarya ulaamamasnn balca sebebi belgelerin ve kaynak eserlerin henz yararlanlabilecek durumda olmamasyd. Bununla birlikte iktidarda bulunan ttihat ve Terakk Frkasnn Trklk politikasna uygun biimde kaleme alnan birinci cildin daha sonraki almalar iin bir adm tekil ettii sylenebilir. Trh-i Osmn Encmeni ve bunun yerini alan Trk Tarih Encmeninin en nemli faaliyeti dergi karmak oldu. 9 ubat 1910 tarihinde nerine karar verilen Trh-i Osmn Encmeni Mecmuasnn (TOEM) her cz seksen sayfa olmak zere iki ayda bir karlmas planland. Mecmuada yaymlanacak yazlarn nitelii tznde ayrntl biimde belirtildi. Bunlar, Osmanl tarihine ait eserlerde yeterli derecede bulunmayan ve baka dillerde yazlp ulalamayan inceleme ve aratrmalar, tarih belgeler, tarihle ilgilenen dier cemiyetlerin yeleriyle yaplan grmeler, encmenin ald kararlar, eitli dillerde yaymlanm Trk tarihiyle ilgili eserlerle henz neredilmemi tarih eserleri ve risleler olarak tesbit edildi. Osmanl ncesi dnemle alkal aratrmalarn da yer ald TOEMin grnrdeki k sebebi neri dnlen Osmanl tarihine malzeme hazrlamakt. lk says 1 Nisan 1326 (14 Nisan 1910) tarihinde kan Trh-i Osmn Encmeni Mecmuas sekiz yl sreyle dzenli biimde yaymland. Mondros Mtarekesinin yol at engeller yznden neri bir sre sekteye urad. Bunu gidermek iin dokuz ve onuncu yllar 1921de bir cz; on bir, on iki ve on nc yllar 1923te yine bir cz halinde neredildi. Encmenin isim deiiklii sebebiyle on drdnc ylndan yani 78. saysndan itibaren yeniden numaralanan, eski numaralar da devam ettirilen Trk Tarih Encmeni Mecmuasnn (TTEM) ikinci yaym devresi yl srd. Encmenin dalmas zerine cra Vekilleri Heyetinin 6 Temmuz 1927 tarihli kararyla Maarif Vekletine bal olarak stanbul Drlfnunu iinde yine Trk Tarih Encmeni adyla yeniden kurulmas zerine balayan nc yaym dneminde encmen bakanlna Edebiyat Fakltesi Reisi M. Fuad Kprl getirildi. Harf inklbnn ardndan be says yeni seri ad altnda kan mecmuann daha nceki on alt yllk saylarnn Halil Ethem tarafndan hazrlanan indeksi Fihristi Umm adyla 1928de yaymland. Ayrca TOEM ve TTEMdeki yazlarn tamamnn mellif adlarna gre (Tarih Vesikalar, yeni seri, I/18 [Mart 1961], s. 461-483), son olarak da mecmuann tpkbasm nerinin yaplmas mnasebetiyle Abdlkadir zcan tarafndan son fasikl olan 101. czn banda mellif ve makale isimlerine gre fihristi hazrland (stanbul 1988). Yayn dnemi boyunca mecmuada elli civarnda mellif tarafndan kaleme alnan 280 kadar makale neredildi. Makale yazarlarnn byk ounluunu encmenin yeleri oluturur. Bunun yannda mecmuann ilvesi eklinde birok kaynan yaym saland. lk defa Ahmed Refik tarafndan gerekletirilen belge yaym daha sonra bu tr almalara rnek oldu. Ahmed Refikin Memlik-i Osmniyyede Demirba arl ve Memlik-i Osmniyyede Kral Rakoczi ve Tevbii 1109-1154 adl, ariv belgelerine dayal eserleri sve limler Akademisi ve Macarlar tarafndan takdir nianlar ile dllendirildi. Birinci eser sve diline, ikincisi Macarcaya, mellifin Onuncu Asr- Hicrde stanbul Hayat 961-1000 adl eseri Almancaya evrildi. te yandan kurulup gelitirilmesi iin gayret sarfedilen ktphane iinde dnemin politik ve mal alkantlarna ramen olduka ileri admlar atld; satn alma, ba ve becayi yoluyla yazma ve basma 3000 kadar eser topland. Cumhuriyet dneminin ilk tarihilerini yetitiren, 1931 ylnda kapatlan Trh-i Osmn Encmeninin yerini Mustafa Kemalin emriyle ayn yl oluturulan Trk Tarihi Tedkik Cemiyeti ald.

Ad 1935te Trk Tarih Kurumuna evrilen bu messese gerek on alt seri altndaki neriyat ve Belleten ile Belgeler adl sreli yaynlar, gerekse dzenledii milletleraras kongrelerle faaliyetlerini srdrmektedir (bk. TRK TARH KURUMU).

BBLYOGRAFYA

BA, rade-Maarif, genel, nr. 2233 (1006), hususi, 4 (142a 1327); BA, BEO, umumi, nr. 292405; hususi, 611 (1 Cemziyelhir 1329); BA, Meclisi Vkel Mazbatas, nr. 208, zabt nr. 137; Devleti Aliyye-i Osmniyye Slnmesi (1333-1334), stanbul 1334, s. 474; Dstur, kinci tertip, stanbul 1330, II/2, s. 19-22; fde-i Merm, TOEM, I/1 (1326), s. 1-3; Trh-i Osmn Encmeni Hakknda Tlimat Sreti, a.e., I/1 (1326), s. 4-8; Ulu demir, Yllarn inden, Ankara 1976, s. 205-207, 257-277; Osmanl Tarih Cemiyeti, Hakik-i Trhiyye ve Siysiyye, sy. 1-2 (30 Haziran 1325), stanbul 1327, s. 28-32; Ali Kemal, Trh-i Osmn ve Ahmed Refik Bey, kdam, sy. 5955, stanbul 20 Eyll 1913; [Akuraolu Yusuf], Kk Muhtra, TY, IV/23 (1913), s. 807-809; Kprlzde Mehmed Fuad, Bizde Tarih ve Mverrihler Hakknda, Bilgi, sy. 2, stanbul 1913, s. 185-196; a.mlf., Bizde Mill Tarih Yazlabilir mi?, YM, I/22 (1917), s. 427-428; Abdurrahman eref, Viyana Sefr-i Sbk Hseyin Hilmi Paa, TOEM, VIII/49 (62) (1335-37), s. 63; Necib sm, rif Bey, a.e., VIII/49 (62) (1335-37), s. 122-125; Ahmed Refik, Trh-i Osmn Encmeni Meselesi, kdam, sy. 8477 (12 Ekim 1920); a.mlf., Trh-i Osmn Encmeninin Vezifine Dair, a.e., sy. 8479 (14 Ekim 1920); a.mlf., Trh-i Osmn Encmeninin Tarihesi Hakknda Rapor, Maarif Vekleti Mecmuas, sy. 14, stanbul 1927, s. 425-430; a.mlf., Encmen Raporu, TTEM, XVII/19 (96) (1928), s. 161-165; Afet nan, Trk Tarih Kurumunun Kuruluuna Dair, TTK Belleten, XI/42 (1947), s. 173-179; Mehmet Halit Bayr, Merutiyet Devrinin lk lm Messesesi: Trk Trih Encmeni, Tarih Dnyas, III/30-31, stanbul 1952, s. 1211-1216; Mahmut H. akirolu, Memleketimizde Toplu Tarih almalar, TT, VI/36 (1986), s. 41-46; Hasan Akbayrak, Tarih-i Osmn Encmeninin Tarih Yazma Serveni, a.e., VII/42 (1987), s. 361-368; Abdlkadir zcan, Tarih-i Osman Encmeni: Kuruluu, Tekilt ve Faaliyetleri, TOEM (stanbul 1988), sy. 101 banda giri, s. 1-9; Mehmet Demiryrek, Trih-i Osman Encmeninin Kuruluu, Toplumsal Tarih, XV/90, stanbul 2001, s. 41-49; Halil nalck - Bahaeddin Yediyldz, Trkiyede Osmanl Aratrmalar, TTK Bildiriler, XIII (2002), I, 85-87; Zeki Arkan, Tanzimattan Cumhuriyete Tarihilik, TCTA, VI, 1592-1594. Abdlkadir zcan

TRH-i PEEV
( ) Peuylu brhim Efendinin (. 1059/1649 [?]) Kann Sultan Sleyman dnemi bandan 1640 ylna kadar gelen Osmanl tarihi (bk. PEUYLU BRHM).

TRH-i SELNK
() Selnik Mustafa Efendinin (. 1008/1600 civar) Osmanl tarihine dair eseri (bk. SELNK MUSTAFA EFEND).

TARH VESKALARI
Maarif Vekleti tarafndan yaymlanan tarih dergisi. Cumhuriyet idaresinin mill kltr yerletirmek, Gne-dil teorisini desteklemek ve Trklk bilincini alamak iin daha ziyade resm kurumlar ve niversiteler araclyla yrtt tarihedebiyat almalarna ve dergi neriyatna Maarif Vekleti de belge neretmek suretiyle katk yapma karar almas sonucu yayn hayatna balad. lk says 1941 ylnda dnemin Maarif Vekili Hasan li Ycelin himayesinde kt. Derginin nszn kaleme alan Hasan li Ycel neredilme gayesini, insanln en derin mzisinden bugne kadar geirdii hayatn mna ve tecrbelerini tanyp bilmek, bu anlay ve grle Trk kltrnn yaylp genilemesine imkn hazrlamak, gemiimizin btn izlerini aydnla karmak, tarihimizi bakalarnn gzlyle grmekten ve mill tarih zihniyetiyle kltr esaretinden kurtulmak eklinde aklad. Derginin ncelikli hedefi ise Trk tarihine ait nemli belgelerin tpkbasmlarn yaymlamak ve okuyucuya tantmaktr. lk saynn nsznde ad Trk Tarih Vesikalar Dergisi olarak zikredilmekle birlikte dergi yayn hayatn Tarih Vesikalar adyla srdrd. Derginin Haziran 1941 tarihli ilk saysnda kurucusu ya da imtiyaz sahibi bir yayn kurulu veya yaz ileri sorumlusu hakknda bilgi bulunmamaktadr. Sadece arka kapan i yznde Dim Yaz Heyeti bal altnda Enver Ziya Karal, Mkrimin Halil Yinan, Cemal Tukin, M. Cavit Baysun ile Maarif Vekillii Talim ve Terbiye Heyeti yesi Faik Reit Unat ve Topkap Saray Mzesi mdr Tahsin zn isimleri yer almaktadr. Derginin yayn kurulu 15. say (Mays 1949) dahil olmak zere deimedi, ancak zaman zaman yaz heyeti dndan baka kiilerin makaleleri de yaymland. Tarih Vesikalar cilt/say esasna dayanan bir klliyat eklinde dnldnden saylarn sayfa numaralar devam ettirildi ve bu durum yeni ciltlerde tekrarland. Derginin 7. says (Haziran 1942) ayn zamanda II. cildin ilk saysdr. Dergi bu ekilde yayn hayatnn ikinci ylna baladndan bu sayda yine Maarif Vekili Hasan li Ycelin birinci yayn ylnn bir muhasebesini de ieren nsz bulunmaktadr. lk neredildii tarihten Nisan 1943e kadar dergi iki aylk periyotlar eklinde yayn hayatn on iki say kesintisiz srdrd. Ardndan baz aksaklklar ortaya kt. 13. say Austos 1944, 14. say Ekim 1944te yaymland. II. Dnya Sava yllarnda be yllk bir aradan sonra 15. say Mays 1949da neredilebildi. Ancak yaym yine kesintiye urad ve 1952de alnan karar uyarnca 16. say Austos 1955te yeni serinin cilt I/1. says olarak Maarif Vekleti Trk Kltr Eserleri Brosu tarafndan karlmaya baland. Yeni serinin ilk saysnda derginin yayn ilkeleri, yazm kurallar ve ieriinin geniletilmesine dair yeni esaslar akland. Daha nce iki aylk periyotlar halinde neredilen derginin yeni saylar 1955, 1958 ve 1961de olmak zere yaklak er yllk ara ile yaymland. Bu seride derginin d kapann i yznde Yaz lerini dare Edenler bal altnda Hikmet laydn ve Adnan Sadk Erzinin adlar yer almaktadr. Derginin ieriine bibliyografya bal altnda literatr, dier dergilerin dizinleri, kitap ve dergi tantmlarnn yer ald yeni bir blm eklendi. Yeni serinin I. (16) ve II. (17) saylarnda yaz ileri sorumlular deimedi, III. (18) sayda (Mart 1961) Adnan Sadk Erzinin yerini smet Parmakszolu ald. Tarih Vesikalar 1941-1961 arasnda toplam on sekiz say yaymland, bu tarihten itibaren neir hayat sona erdi. Derginin kmamas belgesel tarih yaynclnda nemli bir boluk dourunca Trk Tarih Kurumu bu boluu doldurmak amacyla 1964 ylndan itibaren Belgeler adyla yeni bir dergi karmaya balad. Bu dergi aksaklklarla da olsa yayn hayatn srdrmektedir (bk. BELGELER).

Tarih Vesikalarnda hem devlet arivleri ve kurumlarnda saklanan evrakn hem de zel arivlere intikal etmi belgelerin neredildii grlmektedir. Zaman zaman Bavekil Refik Saydam rneinde olduu gibi devlet adamlar veya vatandalarn kendilerine intikal eden belgeleri yaymlanmak zere dergiye baladklar grlmektedir. Bu tr balara ilikin mektuplar baz saylarn arkasna eklenmitir. Dergide fermanlar, nme-i hmyunlar, diplomatik yazmalar, kanunnme ve nizamnmeler, vakfiyeler, rznmeler, sefretnmeler, lyihalar, renkli resimler, gravr ve haritalarn tpkbasmlar o dnemin imknlar lsnde belgenin orijinal renk ve ebadnda yaymlanmtr. Dergide tpkbasmlar neredilen belgelerin tercmeleri yahut transkripsiyonlu metinleri de verilmi, okuyucuya sz konusu belgelerin nemine ait genelde birka sayfay gemeyen bilgiler aktarlmtr. Tarih Vesikalar, Trkiyede belge neri alannda nc durumunda olmasnn yannda akademisyen ve aratrmaclar asndan nemli bir referans zellii tamaktadr.

BBLYOGRAFYA

Kmil Su, Dergiler Arasnda, lk, II/18, Ankara 1942, s. 21-22; Mahmut H. akirolu, Cumhuriyet Tarihimizde Sreli Yaynlara Ksa Bir Bak II, Tarih Dergileri ve Belleten, TTK Belleten, XLVII/188 (1983), s. 1207-1222; a.mlf., Memleketimizde Toplu Tarih almalar, TT, VI/36 (1986), s. 41-46; VII/38 (1987), s. 9-13; VII/40 (1987), s. 49-54; Abdlkadir zcan, Trh-i Osmn Encmeni: Kuruluu, Tekilat ve Faaliyetleri, TOEM, sy.1-101 (tpkbasm), stanbul 1988, s. 1-29; Murat Koraltrk, Trkiyede Tarihsel Belge Yayncl ve Bir Sreli Yayn: Tarih Vesikalar Dizini, Mteferrika, sy. 3, stanbul 1994, s. 155-163; Hasan S. Keserolu, Batda ve Osmanl mparatorluunda Sreli Yaynlarn Ortaya k ve zellikleri, a.e., sy. 5 (1995), s. 1928; Blent Varlk, Tanzimat ve Merutiyet Dergileri, TCTA, I, 112-125; Zafer Toprak, II. Merutiyette Fikir Dergileri, a.e., I, 126-132; Semavi Eyice, Belleten, DA, V, 424-425. Yksel elik

TRHNE CAM
(bk. DAMGAN TRHNE CAM).

TRHU DBl-LUGATl-ARABYYE
() Corc Zeydnn (. 1914) Arap dili literatr tarihiyle ilgili eseri. Mellif kitabn nsznde Trhu dbil-luga terkibiyle Arap dilinde ortaya konulmu btn edeb ve ilm eserlerin tarihini kastettiini aklar (db, I, 17). Dolaysyla eserin ismindeki db kelimesi, herhangi bir alanda yazlm eserlerin btn demek olan ve bugn daha ok literatr kelimesiyle ifade edilen edebiyat anlamnda kullanlmtr. Nitekim kitapta edebiyatn yan sra tefsir, hadis, fkh, tasavvuf, felsefe, matematik, tp, kimya, dil bilimleri, tarih, corafya vb. hemen btn alanlardaki eserlerle melliflerine yer verilmitir. Zeydn, eserin ikinci cildinin nsznde kitab kaleme almasndaki amacn Arap diliyle yazlm btn eserleri tantmak, bunlarn deerini belirlemek, gnmze ulaanlarla ulamayanlar birbirinden ayrmak, ulaanlarn nerede ve ne zaman yaymlandn, yazmalarnn nerede bulunduunu gstermek eklinde aklamtr. Mellif ayrca edebiyat, iir ve tarih sahalarndaki eserleri geni bir ekilde ele aldn, buna karlk her biri mstakil bir saha olan din ilimler ile felsefe, mantk gibi eski bilimleri daha ksa biimde incelediini belirtir. Arapa eserlerin dnyada en zengin literatr oluturduunu syleyen Zeydn bunun slmn ve slm devletlerinin bir araya getirdii Arap, Fars, Trk, Hintli, Suriyeli, Irakl, Msrl, Rum, Ermeni, Berber, Zenci, Slav gibi pek ok milletin kendi kltr ve dillerinden tadklar unsurlarla katkda bulunup zenginletirdikleri slm medeniyetinin teekkl srecinde ortaya ktn syler. Eserde Arap tarihi Chiliye, erken slm, Emev, I. Abbs, II. Abbs, III. Abbs, IV. Abbs, Mool, Osmanl ve modern dnem olarak on devreye ayrlm, bunlarn her biri ilimlere gre tekrar tasnif edilmitir. Her dnemde ve her bilim dalnda nce Yunan, Fars, Hint kltr gibi yabanc kltrler Arap kltrne etkisi orannda ele alnmtr. Drt ciltten oluan Tru dbn birinci cildi Chiliye, erken slm ve Emev dnemlerini kapsar. Chiliye devri iinde Arap dili tarihi, Arapa ataszleri, Arap dili leheleri, Arap iirinin ortaya k, bu dnemde eser veren Arap airlerinin snflandrlmas, Arap iirinin zellikleri, airlerin niteliklerine gre tasnifi ve biyografileri, hitabet, ensb ilmi, Arap tarihi ve Arap panayrlar incelenmitir. Erken slm dneminde slmn Arap edebiyatnda meydana getirdii deiim, hitabet, iir, Kurann cemi ve Arap yazs gibi konular ele alnmtr. Emev devrinde din ilimler, dil bilimleri, iir, byk airler ve biyografileri, hitabet ve in zerinde durulmutur. kinci cilt Kurandan doan ilimler, Kurann Arap edebiyatna ve topluma etkisiyle balar. I. Abbs dneminde airler, iir rvileri, dil bilimleri, in, din ilimler ve tarih konular incelenmitir. II. Abbs devrinde yine airler, edipler, dil bilimciler, szlk yazarlar, tarihiler, corafyaclar, slm ilimler, felsefe ve tp konular anlatlmtr. III. Abbs dneminde slm dnyasndaki devletler, dnemin ayrc zellikleri, mehur airler, edipler, in, kssalar ve rivayetler, gramerciler ve dil bilimciler, tarihiler, corafyaclar, slm ilimler, felsefe, tp, eczaclk, matematik ve gzel sanatlar ele alnmtr. nc cilt IV. Abbs, Mool ve Osmanl dnemlerini kapsar. Burada konular nceki devirlere benzer ekilde ilenmitir. Modern dnemle ilgili drdnc ciltte XIX. yzylda Arap dnyasndaki yenilenme hareketleri, yeni eitim kurumlar, matbaaclk ve yayn faaliyetleri, basn ve gazetecilik, ilm ve edeb cemiyetler, ktphaneler, mzeler, tiyatrolar, arkiyatlar ve almalar, Bat dnyasndan aktarlan bilimler ve bu alanda temayz eden ilim adamlar, iir, edebiyat, dil

bilimi, in, tarih ve corafya alanlar, ansiklopediler, ekonomik ve sosyal bilimler ele alnmtr. Corc Zeydn hem model hem ierik bakmndan Brockelmannn eserinden byk lde faydalanm, yararland Arapa, Franszca, ngilizce ve Almanca kaynaklar eserinin banda zikretmitir. Bu kaynaklar arasnda E. G. Browne, Clment I. Huart ve R. A. Nicholson gibi arkiyatlarn almalar ile el-Fihrist (bnn-Nedm), Kef-unn (Ktib elebi) ve Miftussade (Takprizde Ahmed Efendi) gibi klasik eserler zikredilebilir. Corc Zeydn, Arap edebiyat rnlerini tarih devrelere gre ele alan, Arap dilinde bu alanda eser veren ilk mellifin kendisi olduunu ve bununla ilgili baz yazlarn 1894 ylndan itibaren el-Hill dergisinde yaymladn syler (a.g.e., I, 10). Ancak ilki 1900de Muhammed Diyba, ikincisi 1904te Hasan Tevfk el-Adle ait olmak zere ayn ad tayan iki kitap daha neredilmitir. Corc Zeydnn eseri ise 1911de baslmaya balanmtr. Msr (Kahire) niversitesi, 1909 ylnda Arap edebiyat tarihi alannda yazlacak en iyi esere dl verilmesini kararlatrmt. Bunun zerine Mustafa Sdk er-Rfinin Tru dbil-Arab ile birlikte birok eser yaymlanm, bunlarn arasnda en ok Corc Zeydnn almas kabul grm, eser Msr ve Lbnanda baz yksek okullarda ders kitab olarak okutulmutur. Arap asll bir mellif tarafndan yazlan ilk edebiyat tarihi olmas yannda eser ada Arap hikyeciliini, tiyatro tarihiyle iirini incelemesi ve bu erevede modern deerlerle edeb kltr arasnda iliki kurmas bakmndan ayr bir zellik tar. Corc Zeydn yaad dnemin baz modern kavramlarn tarihe tayarak kullanabilmitir. Bilhassa hrriyet dncesiyle edeb rn arasnda kurduu iliki bu adan dikkat ekicidir. Ona gre hrriyetin bulunduu dnemlerde edeb kltr gelimi, olmad dnemlerde kmtr. Gzel bir tasnife sahip olan eserin bunun dnda fazlaca bir orijinallii yoktur ve mellif, Brockelmann ile erken dnem arkiyat limlerinin eserlerini tekrarlamaktan ileri gidememitir. te yandan Corc Zeydn yer yer kendi gr ve eletirilerini aktarm, bylece Arap edebiyat tarihiyle ilgili edeb estetik anlayn ortaya koymutur. Bu adan eser bir romanc olan Zeydnn edeb kiiliini yanstmas bakmndan nem kazanmtr. Tru dbil-luatil-Arabiyye Anists Mr elKermel, Luvs eyho, Th Hseyin, Muhammed Hseyin Heykel ve evk Dayf gibi limler tarafndan eletirilmitir. Eser 1911-1914 yllarnda Kahirede drt cilt halinde yaymlanm, bunu eitli ofset basklar izlemitir (I-IV, Kahire 1967; I-II, Beyrut 1983). evk Dayf, daha sonra eserin dipnotlar ve bibliyografya ieren bir nerini gerekletirmitir (I-IV, Kahire 1937, 1957). Corc Zeydn eserini ayrca el-Mutaar f Tri dbil-luatil-Arabiyye adyla ihtisar etmitir (Kahire 1924).

BBLYOGRAFYA

C. Zeydn, db (Dayf), I-IV; M. Abdlgan Hasan, Corc Zeydn, Kahire 1970, s. 87-94; T. Philipp, ur Zaidn: His Life and Thought, Beirut 1979, s. 226-229; Nezr Abbd, Corc Zeydn: ayth, amlh, m le fh, Beyrut 1403/1983; evk Eb Hall, Corc Zeydn fil-mzn, Dmak 1983, tr.yer.; J. Brugman, An Introduction to the History of Modern Arabic Literature in Egypt, Leiden 1984, s. 220, 327-330; Ahmed Hseyin et-Tamv, Corc Zeydn, Kahire 1992, s. 81-112. kran Fazlolu

TRHU BADD
() Hatb el-Baddnin (. 463/1071) Badat tarihine ve Badatl mehur ahslara dair eseri. Tam ad Tru Badd ev Mednetis-selmdr. Hatb el-Badd otuz yalarnda iken telif etmeye balad eserini yirmi yl sonra 444te (1052-53) tamamlamtr. 463 ylna kadar vefat eden baz kiilere yer verilmi olmas (mesel bk. III, 108, 336) mellifin esere daha sonra eklemeler yaptn gstermektedir. Tru Badd iki blmden meydana gelir. Geni bir mukaddime mahiyetindeki ilk blm Irakn fethi, Badatn kuruluu ve tarihiyle ilgili konular ierir. Badat arazisi ve buradaki gayri menkullerin alnp satlmasna dair hkmler, Hz. merin Sevd arazisini gaziler arasnda taksim etmeyip sahiplerine brakmasnn sebepleri, Badatn coraf konumu ve topografyas, Badat hakknda nakledilen hadisler ve bunlarn tenkidi, Badat ehri ve halkyla ilgili baz rivayetler, Frat ve Dicle nehirleri, Irak ve Badat isimlerinin izah, ehrin Halife Eb Cafer el-Mansr tarafndan kuruluu ve genel tasviri, Kerh ve Rusfenin tesisi, halife saray, camiler ve nemli meknlar, nehir ve kprler, mezarlklar, Medin ehri ve bu konudaki rivayetlerle buraya gelen elli sahb hakkndaki bilgiler bu ksmn temel konularn oluturur. Eserin ikinci blm Badatta yaayan veya buraya gelen 7831 kiinin biyografisine ayrlmtr. Bu blmde Medin, Nehrevan, Ukber, Smerr ve Enbr gibi Badata yakn yerleim birimlerine mensup kiilere de yer verilmitir. Eser alfabetik olmakla birlikte birok biyografi kitabnda olduu gibi Muhammed isimli ahslarn biyografileri baa alnmtr. Bazan alfabe sras veya baka bir ama gzetilmeksizin farkl isimlerin araya girdii grlmekte, bu durum, biyografilerin lm tarihlerine gre sralanmas veya lm tarihi bilinmeyen kiilerin ayn nesilden yatlaryla birlikte zikredilmesiyle aklanmaktadr. Eserin sonunda knyeleriyle tannan erkeklerin ve Badatl mehur baz kadnlarn biyografileri bulunmaktadr. Tru Baddda halife ve sultanlar, emrler, kumandanlar, vezirler, eraf, Arap dili ve belgat limleri, kraat limleri, mfessirler, muhaddisler, kelm limleri, fukaha ve mctehidler, kadlar, zhidler ve mutasavvflar, vizler, matematik, astronomi, mantk, tp ve msiki limleri, ktipler ve hattatlar, edipler, airler ve tarihiler, okular ve svariler, esnaf ve sanatkrlar gibi toplumun her kesiminden kiilerin biyografisine yer verilmektedir. Fakat ayn zamanda bir hadis hfz olan mellifin hadis limleri bata olmak zere din limlerine arlk verdii grlmektedir. Eserde biyografisi bulunan muhaddis says 4000 civarndadr. Hatb el-Badd biyografisini verdii kiilerin cerh ve tadl asndan durumunu, haklarndaki olumlu ve olumsuz kanaatleri de zikrettiini syler ( I, 213). Eserde birka satrlk biyografiler olduu gibi birka sayfa devam eden biyografiler de vardr. En geni biyografi Eb Hanfeye ayrlmtr (XIII, 323-454). Mellifin Eb Hanfe aleyhindeki ifade ve rivayetlere de yer vermesi eletirilmesine yol am, bu konuda reddiyeler kaleme alnmtr. Eserin yazma nshalar arasnda mukayeseler yaplarak bu tr ifade ve rivayetlerin sonradan ilve edilmi olabilecei ileri srlmektedir (Mahmd et-Tahhn, s. 105-106, 307-309; DA, XVI, 455-456). Hatb el-Badd eserini telif ederken ensb ve tabakat kitaplarndan umumi tarihlere, ricl kitaplarndan edebiyat kaynaklarna kadar ok geni bir yelpaze tekil eden ve bir ksm gnmze

ulamayan eserlerden faydalanmtr. Kitaplarndan alnt yapt melliflerin says 180 civarndadr (Ekrem Ziy el-mer, Dirst Triyye, s. 179). Ayrca hocalarndan nakillerde bulunmu, kendi bilgi, gzlem ve dncelerine de yer vermitir. Ekrem Ziy el-mer, Mevridl-ab el-Badd f Tri Badd adyla bir alma yapmtr (Riyad 1405/1985). Tru Badd daha sonra yazlan ehir tarihlerine rnek olmu, birok alanda eser yazan mellifler tarafndan da kullanlmtr. EblFerec bnl-Cevz el-Muntaamnda, zzeddin bnl-Esr el-Kmil fit-trinde, bn Kesr elBidye ven-nihyesinde bu eserden faydalanmtr. Zeheb, bn Hacer el-Askaln, Ysuf b. Abdurrahman el-Mizz, bnl-md, Ykt el-Hamev, Safed, Ebl-Ksm bn Askir ve Abdlkerm es-Semn kitaptan istifade eden mehur tarihi ve biyografi yazarlarndan bazlardr. Tru Badda Abdlkerm b. Muhammed es-Semn ez-eyl al Tril-ab, Ahmed b. Slih el-Cl Tru Badd, bnd-Dbeys eyl Tri Mednetis-selm Badd ve bnn-Neccr elBadd eyl Tri Badd adyla zeyil yazmtr. bn Cezlenin Mutru mutaari Tri Badd, bn Manzrun Mutaaru eyli Tri Badd ve Ebl-Feyz bnsSddkn Miftut-tertb li-edi Tril-ab (Kahire 1355) adl eserleri de Tru Badd etrafnda yaplan almalardan bazlardr. Georges Salmon eserin ilk blmn Franszca tercmesiyle birlikte yaymlam (Lintroduction topographique a lhistoire de Bagddh, Paris 1904), Fuat Sezgin bu basky Islamic Geography serisinin LXXXVI. cildi olarak yeniden neretmitir (Frankfurt 1993). Tru Baddn tamam, ilk defa 1931 ylnda Muhammed Emn el-Hancnin de aralarnda bulunduu bir heyet tarafndan Kahirede on drt cilt halinde neredilmi, daha sonra bu nerin ofset basklar yaplmtr (I-XIV, Beyrut, ts.; I-XIV, Medine, ts.). Ber Avvd Marf da bata stanbul olmak zere eitli ktphanelerdeki nshalar karlatrarak eseri yeniden yaymlamtr (I-XVII, Beyrut 1422/2001). Sad b. Besyn Zall eserdeki hadislerin ve ahslarn fihristini Fehris Tri Badd adyla yaymlam (Beyrut 1407/1986), ayrca Fehris yli Tri Badd adyla zeyillerin fihristini de hazrlamtr (Beyrut 1407/1987).

BBLYOGRAFYA

Hatb, Tru Badd, I, 213; ayrca bk. tr.yer.; Brockelmann, GAL, I, 401; Suppl., I, 563; Ysuf elI, el-ab el-Badd: Merriu Badd ve muaddih, Dmak 1364/1945, s. 26-27, 172-201; H. Gibb, Islamic Biographical Literature, Historians of the Middle East (ed. B. Lewis - P. M. Holt), London 1962, s. 55, 58; F. Rosenthal, A History of Muslim Historiography, Leiden 1968, s. 14, 43, 102, 169; kir Mustafa, et-Trul-Arab vel-merrin, Beyrut 1980, II, 103; Mahmd etTahhn, el-f el-ab el-Badd ve eeruh f ulmil-ad, Beyrut 1401/1981, s. 105-106, 274-280, 307-309; Ekrem Ziy el-mer, Dirst triyye, Medine 1403/1983, s. 143-219; a.mlf., Mevridl-ab el-Badd f Tri Badd, Riyad 1405/1985, s. 87-493; Ramazan een, Mslmanlarda Tarih-Corafya Yazcl, stanbul 1998, s. 90; R. K. Jaques, Authority, Conflict, and the Transmission of Diversity in Medieval Islamic Law, Leiden 2006, s. 71-76; Abbas el-Azzv, el-ab el-Badd ve Truh, el-Mevrid, VIII/4, Badad 1400/1979, s. 389-390; R. Sellheim, al-Khab al-Badd, EI (ng.), IV, 1111-1112; M. Yaar Kandemir, Hatb el-Badd, DA, XVI, 453, 455-456, 458.

Casim Avc

TRHUl-HKEM
() bnl-Kftnin (. 646/1248) brl-ulem bi-abril-kem adyla da bilinen biyografik eseri (bk. BNl-KIFT).

et-TRHUl-KEBR
() Buhrnin (. 256/870) ashaptan kendi dnemine kadar birbirinden hadis nakleden rvilere dair eseri. Mellifin el-Cmiu-aten sonraki en nemli kitabdr. Eseri henz on sekiz yanda iken Medinede yazmaya balayan Buhr yapt ilve ve dzeltmelerle onu vefatna yakn bir tarihte tamamlamtr. nce belli bir tertip gzetilmeden kaleme alnan eser defa gzden geirilerek son eklini almtr. et-Trul-kebr sahbe, tbin ve tebeut-tbin bata olmak zere Buhrnin zamanna kadar hadis nakleden erkek, kadn, sika veya zayf rviler hakknda ksa bilgiler iermektedir. Tabakat tr kitaplar arasnda ksmen alfabetik sraya gre dzenlenen bu ilk eserde mellif Resl-i Ekremin (Muhammed) hayatn en baa alm, ardndan Muhammed isimli kiileri baba adna gre alfabetik sralam, daha sonra brhim ismiyle devam etmitir. Kitapta ayn harfle balayan isimler kendi aralarnda bir gruplandrmaya tbi tutulmu, mesel Ahmed ismindeki rviler zikredilirken nce sahbler tantlm, bu isimler de kendi aralarnda sralanmtr. Sahbeden sonraki rviler baba adna gre alfabetik dizilmi, baba ad bilinmeyenler her blmn sonuna kaydedilmitir. simlerin ardndan adlar bilinmeyip baba adlar ile tannanlar, son blmde ise knyeleriyle mehur olanlar sralanmtr. 1001 kiiye ait knyeler blm (Kitbl-Kn) baz limler tarafndan Buhrnin mstakil bir eseri saylm ve ayrca baslmtr (Haydarbd 1360). ahslar tantlrken ait olduklar tabakalar (sahb, tbi vb.) belirtilmi, rvilerin yaadklar blgeler hakknda bilgi verilmi, kendilerine mahsus siyas ve itikad kanaatleri varsa yer yer bunlara da iaret edilmitir. Rvilerin zellikle adlet ve zabt asndan deerlendirilmesi srasnda daha ok nceki limlerin grleri esas alnmtr. Eserin telifinde biyografik bilgilerden ziyade rvilerin kimliklerinin tesbitine, onlarn kimlerden hadis alp kimlere rivayet ettiklerini ve hadis nakli asndan gvenilir olup olmadklarn belirlemeye ncelik verildii anlalmaktadr. Rvilerin rivayetlerinden baz rnekler de ieren et-Trul-kebrde 2500e yakn hadis bulunmaktadr. Bu hadislerin ou dier eserlerde zikredilmedii iin kitap ayn zamanda baz hadislerin ilk kayna niteliindedir. Baka kaynaklarda ad gemeyen birok rviye yer verilmesi, dier limlerin vkf olamad baz ndir bilgiler iermesi bakmndan eser ayrca deerli bir almadr. Bir ksm kaynaklarda 40.000 civarnda biyografi ierdiinden bahsedilen et-Trul-kebrin son basklarnda knyeler ksm dahil 13.991 biyografinin yer ald grlmektedir. Bunlarn 189u mkerrer olup hem isimler hem knyeler blmnde kaydedilmitir. simler ksmnda bulunan dier baz tekrarlar karldnda eserin 13.500 civarnda biyografi ierdiini sylemek mmkndr. bn Hayr el-bl, et-Trul-kebrin yazma nshasnn otuz czden meydana geldiini sylemektedir. Muhammed Zbeyr Sddk eserin gnmze ulaan yazmalarnn tam olup olmadnn bilinmediini, baz ktphanelerde eitli paralarnn bulunduunu, Diretl-marifilOsmniyyenin bunlar bir araya getirip bir metin tekil ettiini, basmda da bu metnin esas alndn belirtmektedir. Ancak yaplan son neirlerde isimlerin alfabetik diziliine ve muhtevaya bakldnda eserin eksik bir yannn bulunmad anlalmaktadr. et-Trul-kebrin mellif tarafndan defa gzden geirilerek yazld dikkate alnrsa ilk msveddelerinin daha hacimli ve 40.000i akn

biyografi ierdii eklindeki ifadenin hacmin byklnden kinaye olduunu, bn Hayr el-blnin szn ettii otuz czn de kk formalardan meydana geldiini dnmek mmkndr. Eseri Buhrden Ebl-Hasan Muhammed b. Sehl el-Lugav el-Mukr, Eb Muhammed Abdurrahman b. Fazl el-Fesev, Hris b. Fudayl, Eb Ahmed Muhammed b. Sleyman b. Fris en-Nsbr gibi rviler rivayet etmitir. Muhaddislerin biyografileri, isim ve knyeleri hakknda alma yapanlarn ilk bavuru kayna olan et-Trul-kebr daha ok sika rvileri iermekle birlikte zayf saylabilecek baz rvileri de ihtiva etmektedir. bn Eb Htim, Beyn aai Muammed b. sml el-Bur f Trih adl eserinde (Haydarbd 1380) 771 hataya iaret etmitir. Bu hatalarn ou Eb Zra er-Rznin, bir ksm Eb Htim er-Rznin tenkitlerinden olumaktadr. Baz yanllarn ise eserin ilk nshalarna ait olmas muhtemeldir. Hatb el-Badd Muvau (el-Mi li-)evhmil-cem vet-tefrnda (nr. Abdurrahman b. Yahy el-Muallim, I-II, Haydarbd 13781379/1959-1960) et-Trul-kebrde tesbit ettii, iki veya daha fazla kiinin ayn kii yahut bir kimsenin iki veya daha fazla kii gsterilmesi (cem ve tefrik) eklindeki yetmi drt hatay incelemitir. Abdlgan el-Ezd eseri Czn fh evhm Eb Abdillh el-Bur fit-Trilkebrinde eletirmitir. Drekutn ve Zehebnin de et-Trul-kebre ynelik baz eletirilerde bulunduklar bilinmektedir. IV. (X.) yzyl limlerinden Ebl-Ksm Mesleme b. Ksm el-Kurtub, et-Trul-kebrde gemeyen isimlere dair e-la adyla bir zeyil yazm, Drekutn ise ad Muhammed olup et-Trul-kebrde yer almayan ahslar e-eyl alet-Tril-kebr adl almasnda derlemitir (Sehv, s. 139). Buhrnin et-Trul-kebrinin muhtasar olduu anlalan et-Trul-evsa ile eserin zeti olan et-Tru-ari burada anlmaldr. et-Trul-kebr Abdurrahman b. Yahy el-Muallimnin tahkikiyle neredilmi (I-IV, Haydarbd 1360-1378), daha sonra Kitbl-Kn ile birlikte dokuz cilt halinde yeniden yaymlanmtr (Beyrut 1407/1986). Bu baskya bn Eb Htim ve Hatb elBaddnin tenkitlerinden oluan eserleri de IX-XI. ciltler olarak eklenmi, fihrist ise sz konusu basknn XII. cildini tekil etmitir. Eserin, Mustafa Abdlkdir Ahmed Atnn tahkikiyle KitblKn ile birlikte ve son cildi fihrist olmak zere dokuz ciltlik bir neri de gerekletirilmitir (Beyrut 1422/2001).

BBLYOGRAFYA

Buhr, et-Trul-kebr (nr. Mustafa Abdlkdir Ahmed At), Beyrut 1422/2001, neredenin girii, I, 8-10; Hatb el-Badd, Muvau evhmil-cem vet-tefr (nr. Abdurrahman b. Yahy elMuallim), Haydarbd 1378/1959, I, 9; bn Hayr, Fehrese (nr. M. Fud Mansr), Beyrut 1419/1998, I, 173-174; emseddin es-Sehv, el-ln bit-tevb (nr. M. Osman el-Hut), Kahire, ts. (Mektebet bn Sn), s. 139; Kef-unn, I, 287; Brockelmann, GAL, I, 166; M. Zubayr Sddq, Hadith Literature, Calcutta 1961, s. 178-179; Sezgin, GAS (Ar.), I, 256-257; smail L. akan, Hads Edebiyt, stanbul 1989, s. 232-233; Mcteba Uur, Hadis limleri Edebiyat, Ankara 1996, s. 224; Ali Yardm, Buhr ve et-Trhul-kebri, DFD, V (1989), s. 181-195; M. Mustafa

el-Azam, Buhr, Muhammed b. smil, DA, VI, 371. Cemal Arman

TRHU MEDNET DIMAK


( ) Ebl-Ksm bn Askirin (. 571/1176) Dmaka ve Suriyedeki dier baz ehirlere dair eseri. Tam ad Tru medneti Dma ve ikru falih ve tesmiyet men alleh minel-emil ev ictze bi-nevih min varidh ve ehlihdr. Kaynaklarda bn Askirin seksen ciltlik bu eserini ne zaman yazmaya baladna dair bir kayt yoktur. Ancak aratrmaclar, bu kadar hacimli bir eseri kaleme alabilmek iin bn Askirin genlik yllarndan itibaren bilgi toplamaya balamas gerektiini syler. Nitekim Abdlazm el-Mnzir onun kendini bildi bileli bu ile megul olduuna inandn belirtir (bn Hallikn, III, 310). Selhaddin el-Mneccid, bn Askirin yakn dostu Abdlkerm esSemnnin verdii bilgilerden onun Tru medneti Dma yazmaya balad tarihi belirlemeye alm ve Semnnin 529da (1135) Nbura gittiinde bn Askirin kendisinden bir ay evvel oraya geldiini sylemesinden hareketle eserini Horasan seyahatinden ksa bir sre nce otuz yalarnda iken kaleme almaya balad neticesine varmtr (Tru medneti Dma, neredenin girii, I, 31-32). bn Askirin Horasana yapt bu seyahat drt yl srm ve pek ok mlmat topladktan sonra 533te (1139) Badata, iki yl sonra da Dmaka dnmtr. Tru medneti Dma aamada tamamlayan bn Askir, birinci aamada 529 (1135) ylnda balad eserini 549da (1154) elli yedi cilt halinde tamamlamtr. Atabeg Nreddin Mahmud Zeng bu tarihte Dmaka hkim olunca bn Askiri almasndan dolay takdir etmitir. Mellif 549dan (1154) sonra Nreddin Zengnin tevikiyle eser zerinde almaya devam etmi ve yapt ilvelerle 559da (1164) bitirdii Tru medneti Dma yetmi cilde karmtr. Nitekim mdddin el-sfahn, 562de (1167) Dmaka gittiinde bn Askirin eserini 700 krrseye (her krrse yirmi varak, yetmi cilt) tamamladn belirtir (a.g.e., neredenin girii, I, 32). Ardndan yeni bir alma ile eseri seksen cilde tamamlamtr. Eb me, bn Askirin olu Ksmn (Eb Muhammed bn Askir) temize ektii son nshann seksen ciltten ibaret olduunu (e-eyl alerRavateyn, s. 47), Zeheb de eserin her cz yirmi varak olmak zere 800 cz tuttuunu syler (Almn-nbel, XX, 558-559). bn Askir Tru Medneti Dmaa am kelimesinin etimolojisiyle balar; Dmakn kuruluu ve Dmak kelimesinin itikakndan bahseder, tarih kelimesinin etimolojisi ve tarihin faydalar hakknda bilgi verir. Ardndan am ve Dmakn faziletlerini anlatr, bu konuyla ilgili sayd yet ve hadislere dair yorum ve aklamalarda bulunur. Dmakn coraf tasviri ve topografyas hakknda ayrntl bilgi aktarr; genelde Suriyedeki slm fetihlerinden ve zelde Dmakn fethinden sz eder. Dmaktaki camileri, bilhassa Emeviyye Camiini, kiliseler, sinagoglar, hamamlar, ehrin balca kaplar, su kanallar, ar ve pazar yerleri, nemli binalar, ziyaret yerleri, saray ve kasrlaryla ilgili mlmat zikreder. Emeviyye Camiine dair bir ksm uydurma olmak zere ok sayda rivayet nakleder, bu arada yaklak yirmi drt medreseye camiler arasnda yer verir. Dmak pazarlar ve hanlar iin de ayr bir fasl tahsis etmemitir. Daha sonra Dmakta yaayan, orada yetien, oradan gelip geen, Dmakla dorudan veya dolayl ilgisi bulunan peygamberler, halifeler, hkmdarlar, valiler, fakihler, kadlar, kurr, hadis rvileri, edip ve airlerle dier mehur simalarn hayatyla ilgili bilgi verir. Resl-i Ekremin hayatn ayrntl biimde anlatr. Sayda, Halep, Humus,

Balebek, Askaln, Rakka, Remle ve ksmen Kuds gibi Suriyenin dier ehirlerine mensup yaklak 9000 kii hakknda bilgi aktarr. Bundan dolay Tru medneti Dma bir Suriye tarihi olarak deerlendirmek mmkndr. Eserini kaleme alrken Hatb el-Baddnin Tru Baddn rnek alan bn Askir, zellikle eserin ilk cildiyle biyografilere ayrd blmlerde onun gibi hadisilerin metodunu uygulam, nce senedleri zikretmi, ardndan rivayetleri nakletmitir. Eserin son cildi kadn muhaddis ve airlere ayrlmtr. Biyografilerde kiilerle ilgili deerlendirmelere, ciddi mahiyetteki anekdotlara ve doum-lm tarihlerine de yer verilmitir. Mellif eserinde ifah ve yazl kaynaklardan faydalanm, Dmak, Badat ve Horasandaki 150 hocasndan hadis ve haber nakletmitir. Yararland hocalar arasnda Ebl-Ksm b. Husayn, Eb Bekir el-Farad, Eb Glib bnl-Benn, Eb Mesd el-sfahn, Ebl-Ksm e-ehm, EblKsm es-Semerkand, Ebl-Hasan b. Ebl-Hadd, Abdlkerm es-Slem, Ebl-Hasan Ali esSlem ve Eb Muhammed Hibetullah bnl-Ekfn zikredilebilir. Bu arada hocalarndan on alts kendisine yazl olarak bilgi vermitir. Ayrca bir ksm gnmze ulamayan kaynaklardan faydaland anlalmaktadr. Bunlar arasnda Kitb Abril-Kabe, tiu es-mil-bldn, Tru feti Dma, Kitb-avif, Kitb Feilil-Frs, Feil-m ve Dma, Tru Dry saylabilir. Suriye ve Dmaka dair bilgi veren Vkd, bn Sad, bn Mce, Belzr ve Buhr gibi ilk dnem slm tarihisi ve muhaddislerinin eserlerinden de yararlanmtr. bn Askir gzel bir eser ortaya koyabilmek iin byk gayret sarfettiini belirtmi ve muhtemel hatalarnn mzur grlmesini talep etmitir. Bu kadar zengin ve geni mlmat eserinde toplayabilmesi onun kabiliyetini ve ilm derecesini gstermekte, mesel nahiv limlerinden bahsederken iyi bir nahivci, airlerden sz ederken iyi bir air olduu grlmektedir. bn Askirin eserinde yer alan bir ksm mlmat baka hibir kaynakta bulmak mmkn deildir. Gnmze ulamayan baz eserlere dair onun naklettii metinler sayesinde bilgi edinilmektedir. bn Askir, Hatb el-Baddnin Tru Baddn rnek almakla beraber alfabetik sra, zengin mlmat, topografik bilgi vb. konularda onu amtr. Hatb el-Badd eserinde otuz alt mehur kadna yer verirken bn Askir kadnlara mstakil bir cilt ayrm, yzlerce muhaddis ve air kadnla ilgili bilgi vermitir. bn Askir eserinde aralarnda ok az fark bulunan rivayetleri tekrarlamas, senedde zayf rvilerin mevcudiyetine ramen onlarn naklettii haberleri kaydetmesi, rivayetler hakknda bir deerlendirmede bulunmamas, biyografilerde bazan lm tarihlerinden hi sz etmemesi, hacimli olmas yznden eserini gzden geirip tashih edememesi, muhaddislerin zayf veya gvenilir olduunu belirttii halde rivayetlerini tashih etmemesi, Dmakla ilgili mevz hadislere ve sriliyata yer vermesi vb. sebeplerle eletirilmitir. Hadisiliiyle tannan bir lim olduu halde altm ksur eseri arasnda bn Askire asl hretini Tru medneti Dma kazandrmtr. Kitap sadece bir ehir tarihi olarak deil ayn zamanda Asr- sadet, Hulef-yi Ridn, Emevler, Abbsler, mahall hnedanlar ve idareciler, Ftmler, Seluklular, Hallar, Zengler ve Eyyblerin ilk dnemi hakknda bavurulmas gereken nemli bir kaynaktr. Tru medneti Dmaa dair pek ok zeyil kaleme alnmtr. Bunlar arasnda mellifin olu Ksmn yazd, ancak tamamlayamad zeyil, Sadreddin el-Bekr, bnl-Hcib ve Alemddin el-

Birzlnin zeyilleri saylabilir. Baz aratrmaclar bnl-Kalnisnin eyl Tri Dmann bu eserin zeyli olduunu ileri srerse de bu doru deildir. bn Askir eserinde bnl-Kalnisnin Trinden bahsettii halde onun kendi eserine bir zeyil yazdna dair bilgi vermez. Eseri birok tarihi mntek, mntehap, muhtasar, tehzib, talik vb. adlarla ihtisar etmitir. Bunlar arasnda olu Ksmn yazd Mnteabt, Kerem b. Abdlvhid es-Seffrn el-Mnteab, Eb menin biri on be, dieri be ciltlik Mutaaru Tri Dmalar, Ahmed b. Abdddim el-Makdisnin Fkihetl-meclis ve fkhetl-mclis adyla yapt mntek, bn Manzrun Mutaaru Tri Dma, Zehebnin Mutaar, Takyyddin bn Kd hbenin Mnte ve Teli, bn Hacer el-Askalnnin Tali, Bedreddin el-Aynnin Mutaar, Sytnin Tufet-kir el-Mnte min Tri bn Askiri, smil b. Muhammed el-Cerrhn el-dl-fir bi-Tri bn Askiri, Ebl-Ferec el-Hatbin Mutaar, Abdlkdir Bedrn ve Ahmed Ubeydin Tehb Tri Dma el-Kebri zikredilebilir (zeyil ve muhtasarlarn yazma nshalar iin bk. Tru medneti Dma, neredenin girii, I, 37-38). Tru medneti Dman bata stanbul, Dmak, Kahire ve Merake olmak zere birok ktphanede yazma nshalar mevcuttur (Tru medneti Dma, neredenin girii, I, 44-46; Mneccid, Muceml-merrined-Dmayyn, s. 38-51). Eserin nce eitli blmleri, daha sonra tamam neredilmitir. Dmaktaki Mecmaul-lugatil-Arabiyye (el-Mecmaul-ilmiyylArab) kitabn tamamn yaymlamay planlam ve nemli bir ksmn birok aratrmacnn katlmyla neretmitir (I-II, nr. Selhaddin el-Mneccid, 1951-1954; III, nr. kr Faysal - Sekne e-ehb - Mut et-Tarb, 1981; V, nr. kr Faysal - Riyd Abdlhamd Murd - Rhiyye enNehhs, 1982; VII, nr. Abdlgan ed-Dakr - Mut et-Tarb, 1984; X, nr. M. Ahmed Dehman, 1963; XXI, nr. kr Faysal, 1977; XXXII, nr. kr Faysal - Rhiyye en-Nehhs - Riyd Abdlhamd Murd, 1982; XXXIII, nr. kr Faysal - Sekne e-ehb - Mut et-Tarb, 1981; XXXIV, nr. Mut et-Tarb, 1984; XXXV-XXXVI, nr. Sekne e-ehb, 1997; XXXVII, nr. Sekne e-ehb, 1994; XXXVIII, nr. Sekne e-ehb, 1987; XXXIX, nr. Sekne e-ehb, 1986; XL, nr. Sekne e-ehb, 1987; XLI, nr. Sekne e-ehb, 1991; XLII, nr. Sekne eehb, 1992; XLIII, nr. Sekne e-ehb, 1993; XLIV, nr. Sekne e-ehb, 1995; XLV, nr. Sekne e-ehb, 1996; XLVI [Osman b. Affn], nr. Sekne e-ehb, 1984; XLVII, nr. Sekne eehb, 1997; LII-LIII [mer b. Hattb], nr. Sekne e-ehb, 1994; LIV, nr. Sekne e-ehb, 1996; es-Sretn-nebeviyye, nr. Net Gazzv, I-II, 1984-1991; Tercimn-nis, nr. Sekne eehb, 1982). Ayrca Dmak Zhiriyye Ktphanesi nshalar ile Kahire, Merake ve stanbul ktphanelerindeki nshalar karlatrlm ve eksik ksmlar tamamlanarak eserin tpkbasm yaplmtr (I-XIX, Amman 1407/1987). Muhibbddin Eb Sad mer b. Garme el-Amrev, kitabn tamamn son alt cildi fihrist ve indeks olmak zere seksen cilt halinde yaymlamtr (Beyrut 14151421/1995-2001; bu nerin XXXI-XXXV. ciltleri Ali r tarafndan hazrlanmtr, Beyrut 1416/1996). Dmakn coraf konumuyla ilgili blm Nikita Elissef La description de Damas dIbn Askir adyla Franszcaya tercme etmi (Damas 1959), James F. Lindsay Tru medneti Dma ile ilgili bir doktora tezi hazrlamtr (Professors, Prophets, and Politicians Al Ibn Askirs Tr Madnat Dmashq, 1994, Ph. D., University of Wisconsin-Madison).

BBLYOGRAFYA

bn Askir, Tru medneti Dma (nr. Selhaddin el-Mneccid), Dmak 1371/1951, neredenin girii, I, 28-55; Ykt, Muceml-deb, XIII, 76; Eb me, e-eyl aler-Ravateyn, s. 47; bn Hallikn, Vefeyt, III, 309-310; Zeheb, Almn-nbel, XX, 558-560; a.mlf., Tekiretl-uff, IV, 1328-1329; Sehv, el-ln bit-tevb, bk. ndeks; Serks, Mucem, I, 182; Brockelmann, GAL, I, 403-404; Suppl., I, 566-567; a.mlf., bn Asakir, A, VII, 701-702; N. Elissef, Nr ad-dn, Damas 1967, I, 16-18; a.mlf., Ibn Askr, EI (ng.), III, 714; F. Rosenthal, A History of Muslim Historiography, Leiden 1968, s. 468, 475, 603; Mneccid, Mucem, V, 34-35; a.mlf., Mucemlmerrined-Dmayyn, Beyrut 1398/1978, s. 38-52; kir Mustafa, et-Trul-Arab velmerrin, Beyrut 1979, II, 240-243; Ramazan een, Salhaddn Devrinde Eyybler Devleti, stanbul 1983, s. 20, 215, 270, 276, 344; a.mlf., Mslmanlarda Tarih-Corafya Yazcl, stanbul 1998, s. 117-118; T. Bianquis, Damas et la Syrie sous la domination fatimide (359-468/969-1070): Essai dinterpration de chroniques arabes mdivales, Damas 1986-89, I-II, tr.yer.; R. Stephen Humphreys, slam Tarih Metodolojisi -Bir Sosyal Tarih Uygulamas- (trc. Murtaza Bedir - Fuat Aydn), stanbul 2004, s. 292-296; J. Gilbert, Institutionalization of Muslim Scholarship and Professionalization of the Ulama in Medieval Damascus, St.I, LII (1840), s. 105-134; Wadad alQd, Damascene Scholars During the Fatimid Period: An Examination of Ali b. Askirs Tarikh Madinat Dimashq, al-Masq, VII, Leeds 1994, s. 37-75; Eyp Ba, bn Asakir ve Tarihu Dmak zerine, AFD, XXXIX (1999), s. 691-706. Abdlkerim zaydn

TRHUs-SKT
(bk. es-SKT).

TRHUl-MEM vel-MLK
() Muhammed b. Cerr et-Tabernin (. 310/923) umumi tarihe dair eseri. Trur-rusl vel-mlk, Trur-rusl vel-enbiy vel-mlk vel-ulef, Abrr-rusl vel-mlk, Tru-aber adlaryla da bilinir. Mellif, tefsirini tamamlad 290 (903) ylnda yazmaya balayp 303 (915-16) ylnda bitirdii, kendisine ebl-merrihn, eyhl-merrihn unvanlarn kazandran eserinde yaratltan itibaren 22 Zilhicce 302 (8 Temmuz 915) tarihine kadarki olaylar anlatr. Taber, mukaddimede tarihi belirli bir zamanda ve belirli bir mekndaki insan fiillerini ele alan ilim dal eklinde tarif eder. Ardndan haberleri bize ulaan peygamberlerin, hkmdarlarn ve halifelerin tarihini, iktidar gnlerindeki olaylar ksaca yazacan syleyerek kitabnn konusunu belirler. Mellif, hayatlarna dair bilgi verdii kiiler hakknda ulaabildii haberleri yazmakla yetinmekte, bunlarla ilgili herhangi bir deerlendirme yapmamaktadr. Ayn ekilde naklettii rivayetlerin doruluu zerinde fikir belirtmeksizin sorumluluu haberleri nakledenlere, bunlarn kabul edilip edilmemesiyle ilgili karar da okuyucuya brakmaktadr. Bylece Taber, tefsirinin aksine Trul-memde -ok istisna durumlar hari- kendi gr ve dncelerine hemen hi yer vermemitir. Ancak naklettii haberlerin isnad zincirine dikkat etmi ve bu ynyle temayz etmitir. Mukaddimeden sonra Hz. demle eserine balayan Taber, Tevrattaki sraya gre neb ve resullerin hayatlaryla dnemlerindeki olaylar anlatr ve haklarndaki Kuran yetlerini tefsir eder. Peygamberlerin adalar olan hkmdarlar, sriloullar, Hz. sdan sonraki Romallar, onlarn Suriyedeki ynetimleri, bilhassa Fars hkmdarlar ve Araplarla mnasebetleri, Yemen ve Iraktaki siyas ve asker faaliyetleri zerinde durur. Kbenin Hz. brhim ve olu smil tarafndan inas gibi hakknda ok zengin malzeme bulunan konulara genie yer verir (Tr, I, 251-271). Taber bu blm kaleme alrken bn Abbastan, bir ksm yahudi asll Abdullah b. Selm, Vehb b. Mnebbih ve Kb el-Ahbr gibi sahb ve tbilerden, Tevrat, Talmut ve ncil tercmelerinden, sriliyattan, halk arasnda yaygn baz efsanev haberlerden ve zellikle bn shaktan yararlanmtr. Fars tarihini yazarken bns-Sib el-Kelb ile olu Him b. Muhammed el-Kelbnin eserleri yannda Pehlevceden Arapaya evrilen kitaplardan ve bilhassa bnl-Mukaffan eserlerinden faydalanmtr. Roma ve Bizans imparatorluklar ile Selevkoslar hakknda Suriye hristiyanlarnn tercme ettii eserleri esas almtr. Taber, Chiliye devri Arap tarihini ve zellikle eyymlArabla ilgili olaylar kaleme alrken Ubeyd b. eriyye, Asma, ab, Him b. Muhammed el-Kelb, Heysem b. Ad ve bn shaktan, Yemen tarihi iin Vehb b. Mnebbih ve Muhammed b. Kb elKuraznin eserlerinden yararlanmtr. Bizansn Suriye ve Filistindeki Gassnlerle, Ssnlerin Iraktaki Hre emrleri ve Yemendeki hkimiyetleri dolaysyla Himyerlerle mnasebetlerini Arap tarihini yakndan ilgilendirdii iin daha geni biimde ele almtr. Taber, Reslullahn hayatn anlatmaya onun doumuyla balar (a.g.e., II, 155-166); dedesi Abdlmuttalibden byk ceddi Adnna kadar giden eceresinde yer alan kiilerin neseplerine ve hayatlarna dair bilgi verir (a.g.e., II, 239 vd.). Hicrete kadar meydana gelen olaylar konularna gre sralayan mellif, 1-302 (622-915) yllar arasn ise kendisinden nce Heysem b. Ad ve Halfe b.

Hayytn yapt gibi hicretin her ylna ait olaylar ayr balklar altnda kaleme almtr. Her yln sonunda o yl vefat eden mehur kiilerin adn kaydeder; ilim adamlarnn, kumandanlarn, baz nl kiilerin ve bilhassa halifelerin hayat hakknda genie bilgiler verir; valileri, kadlar, zaman zaman baz st brokratlar ve o yln emr-i haccn zikreder. Taber, Trul-memin siyer ksmnda ncelikle bn shakn eserinden yararlanm, Urve b. Zbeyr, rahbl b. Sad, sm b. mer b. Katde, Zhr ve bn Sad gibi melliflerin kitaplarndan istifade etmitir. Hulef-yi Ridn dnemi gelimeleri arasnda ridde olaylar ve ftuhata dair haberlerde Seyf b. merin rivayetlerine arlk vermi, Vkd, Medin ve Him b. Muhammed el-Kelbnin eserlerinden iktibaslarda bulunmutur. Cemel ve Sffn olaylar ve Emevler hakknda Eb Mihnef ile Avne b. Hakeme, zellikle bn shakn yalnzca Hz. Peygamberin siyerine inhisar etmeyen megz ksmna ve yine ona nisbet edilen Trul-ulef adl eserle Vkd, bn ebbe ve Him b. Muhammed el-Kelbnin rivayetlerine bavurmutur. Emevlerin sonu ve Abbslerin kuruluuyla ilgili konularda bn Eb Hayseme, Medin, mer b. Rid, Heysem b. Ad ve dier tarihilerin kitaplarndan faydalanmtr. Taber ada olan bn Kuteybe, Belzr, Yakb ve Dnever gibi tarihilerin rivayetlerine eserinde hi yer vermemitir. Kitapta baz resm belgelere, bunlar arasnda muahede ve ahidnme metinlerine, resm yazmalara, siyas ve ilm muhteval mektuplara, hutbelere, karlkl konumalara, baz mnazaralara ve iirlere rastlanmaktadr (Taber tarihinin kaynaklar, senedleri ve zellikle bn Abbas ekolyle bn shak kaynakl haberlerin nemi iin bk. Cevd Ali, I [1950], s. 200 vd.). bn Miskeveyh, Ebl-Ferec bnl-Cevz, zzeddin bnl-Esr, Ebl-Fid bn Kesr ve bn Haldn gibi pek ok tarihi eserlerinde Trul-memi esas alm ve ou kere onu zetlemitir. Mesel en gvenilir tarihilerden saylan bnl-Esr, el-Kmilin Tabernin kitabnn sonuna kadar gelen blmn bu eserdeki senedleri ve zayf bulduu rivayetleri karmak, gerekli grd yerlerde aklama yapmak ve onun yazmad olaylar baka kaynaklardan eklemek suretiyle kaleme almtr. slm dnyasnda ierik ve metot bakmndan byk ilgi gren Trul-meme birok tekmile ve zeyil yazlm, muhtasarlar yaplmtr. Eserin ilk zeyli bizzat mellif tarafndan kaleme alnm ve bu zeylin gnmze kadar gelen ksm el-Mnteab min eylil-meyyel adyla yaymlanmtr (Taber, XI, 491-687). Trul-memin zamanmza intikal eden en nemli iki zeylinden biri ayn zamanda eseri ihtisar eden Arb b. Sad el-Kurtubnin 291-320 (904-932) yllar arasndaki olaylar ieren lat Tri-aber adl eseridir (a.g.e., XI, 9-184). Dier zeyil ise 487 (1094) ylna kadarki olaylar kapsayan Muhammed b. Abdlmelik el-Hemednnin Tekmilet Tri-abersidir (a.g.e., XI, 187-489; dier zeyiller iin bk. a.g.e., neredenin girii, I, 26-27; Sezgin, I/2, s. 164-165). Tabernin rencilerinden Eb Muhammed Abdullah b. Ahmed elFergnnin el-Mzeyyel (latt-tr) ve Sbit b. Sinn es-Sbnin Kitbt-Tr adl zeyilleri gnmze kadar gelmemitir. Yukarda iaret edilen melliflerin dnda bnn-Nedm, eserin muhtasarn yapan drt kiinin daha adn vermektedir (el-Fihrist, s. 341; dier muhtasarlar iin de bk. Sezgin, I/2, s. 165). Bunlardan imtnin eseri ayn zamanda bir zeyildir (bk. MT). Geni ve zengin bir tarih malzemesini ihtiva eden Trul-mem, gerek hicretin ilk asrndaki tarih ve siyer limlerinin zamanmza ulamayan kitaplar gerekse daha sonraki tarih almalar iin ok deerli bir kaynak niteliindedir. Ignazio Guidi, Trul-memin iki ciltlik ksm bir nerini yapmtr (Leiden 1882-1886). Eserin tamamnn ilk bilimsel nerini Michael Jan de Goeje bakanlndaki bir arkiyatlar heyeti, eitli ktphanelerden toplanan yazmalar esas alarak Latince geni bir mukaddimeyle birlikte balangtan Hulef-yi Ridn dnemi sonuna kadarki

dnemi I (alt cilt), Emevler dnemi II ( cilt) ve Abbsler dnemi III (drt cilt) olmak zere seri zerinden, baz terimler iin lugate, indeks ve zeyillerle beraber on be cilt halinde yaymlamtr (Leiden 1879-1901). Bu nerin Leiden ve Beyrutta ofset basklar yannda yine ayn metni esas alan biri on , dieri sekiz ciltlik iki ayr basks daha gerekletirilmitir (Kahire 1928, 1939). Msrl Muhammed Ebl-Fazl brhim, bulduu baz yeni yazmalardan faydalanarak Trulmemi zeyilleriyle birlikte yeniden neretmi (I-XI, Kahire 1960-1970), bunun daha sonra birok ofset basks yaplmtr. Trul-mem Muhammed b. Thir el-Berzenc tarafndan da rivayetler deerlendirilip sahih ve zayf olanlar ayr ciltlerde olmak zere yaymlanmtr (au ve af Tri-aber, I-XIII, Dmak-Beyrut 1428/2007). Eserin hreti ksa zamanda yaylmtr. Bunun en nemli delillerinden biri, mellifin lmnden yaklak krk yl sonra 352de (963) Smn Emri I. Mansr b. Nh adna veziri Eb Ali Belamnin eseri Farsaya evirmi olmasdr. Belam, tercme srasnda senedleri karp eseri byk lde ksaltt gibi ran tarihiyle ilgili baz bilgileri kitaba eklemitir. Bu Farsa metin, Hzr b. Hzr el-mid tarafndan 935-937 (1528-1530) yllarnda Arapaya tercme edilmi, ayrca Trul-memin asl baslmadan baz arkiyatlar tarafndan kullanlm, M. H. Zotenberg eseri Franszcaya evirmitir (I-IV, Paris 1867-1874; Arapa tercmenin mtercim hattyla olan yazmas iin bk. Sezgin, I/2, s. 165). Belamnin Taber tarihi tercmesini 710da (1310) Hsmeddin elebi, 881de (1477) Hseyin b. Sultan Ahmed Bat Trkesine, Vhid-yi Belh 928de (1522) Dou Trkesine tercme etmitir. Mevln Mehmed zmrnin be ciltlik tercmesi yaymlanmtr (Kahire 1260, 1275). te yandan stanbulda Taber tarihinin Trke bir evirisi Trh-i Taber-i Kebr Tercmesi adyla ve be cilt halinde neredilmi (1260, 1288, 1290, 1292, 1327-1328; bu tercme Latin harfleriyle de baslmtr, I-III, Konya 1980-1982, III, stanbul 1983; Tarih-i Taber [haz. M. Faruk Grtunca], I-IV, stanbul 2003, 2007), ancak birbirinin ayn olan bu tercmelerin kimin tarafndan gerekletirildii belirtilmemitir. Matrak Nasuhun, Kann Sultan Sleyman devrinde Mecmaut-tevrh adyla yazd Osmanl tarihinin bana Trul-memden yapt tercmeyi koyduu tesbit edilmitir. Fakat Hseyin G. Yurdaydnn Matrak Nasuha aidiyetini belirledii ve onun zeyilleriyle yeni bir hviyet kazandn syledii yazma nshalar Tabernin Arapa aslyla henz karlatrlmadndan Belam tercmesiyle ilgisi bilinmemektedir (Matrak Nash, s. 21-48; ayrca bk. DA, XXVIII, 143-145). Taber tarihinin asl metninin Zakir Kadiri Ugan ve Ahmet Temir tarafndan yaplan Trke tercmesi Trk Tarih Kurumu Ktphanesinde bulunmaktadr. Eserin batan 22 (643) ylna kadarki hadiselere dair olan ksm Maarif Vekleti ark-slm Klasikleri Serisinde Milletler ve Hkmdarlar Tarihi adyla drt seri zerinden yedi cilt halinde (I [ cilt], II [iki cilt], III [bir cilt], IV [bir cilt]) neredilmi (stanbul 1954-1958), daha sonraki yllarda da birka defa baslmtr. Son dnemde Amerikada birden fazla mtercim tarafndan The History of al-abar adyla ngilizceye evrilen Trul-mem Franz Rosenthalin yazd geni bir girile beraber yaymlanmtr (IXXXVIII, Albany State University of New York 1985-1999). Trul-mem vel-mlk ile mellifini eitli ynlerden ele alan birok alma bulunmaktadr (bk. TABER, Muhammed b. Cerr [Literatr]).

BBLYOGRAFYA

Taber, Tr (Ebl-Fazl), neredenin girii, I, 5-32; ayrca bk. tr.yer.; a.e.: The History of alabar (trc. F. Rosenthal), New York 1989, tercme edenin girii, I, 5-147; bnn-Nedm, el-Fihrist, Kahire 1348, s. 340-341; Ykt, Muceml-deb, XVIII, 68-70; Ahmed Muhammed el-Havf, eaber, Kahire 1963, s. 180-232; Hseyin G. Yurdaydn, Matrak Nash, Ankara 1963, s. 21-48; Sezgin, GAS (Ar.), I/2, s. 159-168; Muhammed ez-Zhayl, el-mm e-aber, Dmak 1990, s. 197245; Hasan Kurt, Tabernin Hayat ve Tarihilii (yksek lisans tezi, 1991), Ondokuz Mays niversitesi Sosyal Bilimler Enstits; a.mlf., Tabernin Tarih Anlay, slm limler Dergisi, III/2, Ankara 2008, s. 89-103; Ramazan een, Mslmanlarda Tarih-Corafya Yazcl, stanbul 1998, s. 52-57; Cevd Ali, Mevrid Tri-aber, MMIr., I (1950), s. 143-231; II (1951), s. 135-190; III (1954), s. 16-56; VIII (1961), s. 425-436; mdddin Hall, Mlat f mediriaber an adrid-devletil-Abbsiyye, Mecelletl-Bail-ilm vet-tril-slm, II, Mekke 1399/1979, s. 193-218; L. I. Conrad, Notes on al-abars History, JRAS, III/1 (1993), s. 1-31; Muhidin Mulalic, Eusebius and abar: A Comparative Study of the Conception of History, al-Shajarah, VII/2, Kuala Lumpur 2002, s. 283-313; R. Paret, al-abar, EI (Fr.), IV, 607-608; Fikret Iltan, Taber, A, XI, 595-597; C. E. Bosworth, al-abar, EI (Fr.), X, 14-15; Hseyin Gazi Yurdaydn, Matrak Nasuh, DA, XXVIII, 143-145. Mustafa Fayda

TARK
() Bir hadisi rivayet eden kimselerin adlarnn tarih srayla kaydedildii blm, sened (bk. SNAD).

TARK
() Kraat ilminde bir okunua onu rviden alan kimseye nisbetle verilen ad; bu ilimde yedili, onlu ve on drtl sistemlerin her biri; kraat retiminde belli eserlerin sistemi ya da belli lke ve ehirlerde benimsenen metodu (bk. KIRAAT).

TARK
( ) XIX. yzyln sonlar ile XX. yzyln balarnda yaymlanan baz gazetelerin ortak ad. Tark ismi biri dierinin devam olmayan birka gazete iin kullanlmtr. lki Filip Efendi tarafndan byk boy drt sayfa olarak, Yevm Osmanl gazetesidir ibaresiyle 7 Mart 1884 tarihinden itibaren cuma gnleri stanbulda yaymlanmtr. Gazetenin on be yl aan bir sre varln koruduu bilinmektedir. En dzenli koleksiyona sahip Hakk Tark Us Ktphanesindeki son says 5076 numaraldr (13 ubat 1315 r./25 ubat 1900). Yayn ilkeleri ilm, edeb, toplumun yararna olan yaz ve makaleleri yaymlamak, garaz ve ahsiyattan uzak her konuya ve deerlendirmeye sayfalarn ak bulundurmak eklinde belirlenmitir. Dnemin dier baz yayn organlar gibi Osmanl lkesine ve d lkelere ait haberlerle birlikte yorumlara, ayrca resimlere ve resimli ilnlara yer verilmitir. nemli blm balklar cml-i Ahvl, Tevchat, Telgraf Havadisi, ln ve Resm ln, Mushabe-i Edebiyye, Mushabe-i Fenniyye, Mtenevvia eklindedir. Bamuharrirliini bir sre Kemalpaazde (Lastik) Said Bey, uzunca bir sre de Selnikli Tevfik stlenmi, son yllarnda baz Serveti Fnncularn yazlar gazetede yer almtr. Hseyin Cahit (Yaln) gazetede bir mddet yazlar ve tercmeler neretmitir. 1898de Tevfik Fikret de birka ay sreyle Hafta-i Edeb bal altnda edebiyat sohbetleri yaymlamtr. erh-i Belgat etrafnda gelien dil tartmas ile Ahmed Midhat Efendinin erkez zdenler adl oyunu dolaysyla meydana gelen bir baka tartma Tark sayfalarna da yansmtr. Selnikli Tevfik, Abdullah Zhd, Hseyin Vassf gibi isimler Bat edebiyatlarndan eviriler yapmtr. Eserleri tercme edilen yazarlar arasnda Shakespeare, Xavier de Montpin, Guy de Maupassant, Franois Coppe, Jules Marie gibi isimler vardr. Gazetede ayrca kitap tantm ve tenkit yazlaryla gezi notlar, Letif-nvs-i Tark Tevfk imzasyla mizah yazlar yer almtr. Dier yazarlar arasnda Ahmed Midhat Efendi, Ahmed Cevdet Paann olu Sedat (Sedat b. Cevdet), Muallim Nci, Mustafa Reid, bnlemin Mahmud Kemal (nal) gibi ahsiyetler bulunmaktadr. Dili ksmen eski ifadeleri korumakla birlikte zaman ierisinde sadeleme yoluna girilmi, noktalama iaretlerine de yer verilmitir. Gazete hakknda hsan Tevfik Krca bir yksek lisans tezi hazrlamtr (Tark Gazetesinin Edebiyat ve Kltr Yazlarnn Sistematik ndeksi, 1884-1899, stanbul 1999). Tark ismini tayan gazetelerden biri de Mahmud Hamdi Beyin ynetiminde siyas, edeb ve ilm bir yayn organ olarak skenderiyede neredilmitir. Dnemin tannm hukukularndan Muslihuddin dil (Taylan) tarafndan 21 Temmuz 1919da stanbulda resimli ve gnlk olarak mstakil gazete dsturuyla karlan bir dier gazetenin bir yldan daha az bir sre varln koruyabildii anlalmaktadr. Tesbit edilebilen en son nshas 115 numaraldr (17 Ternisni 1335 r./17 Kasm 1919). nce iki sayfa, 5 Kasm 1919 tarihli 104. saysndan sonra drt sayfa halinde ve gelien gazetecilik tekniklerinden faydalanlarak hazrlanmtr. 1910-1911 yllarnda Trabzonda trzde Hasan Hicb Bey ynetiminde Tark isimli bir baka gazetenin kt belirtilmektedir (TA, XXX, 462). Hakka hdim bir gazetedir ibaresiyle haftalk yaymlanan bu gazete 12 Nisan 1910dan itibaren Trk adyla yaymlanmtr.

BBLYOGRAFYA

Tarkin Mill Ktphane ve TBMM Ktphanesindeki koleksiyonlar; Ragp zden, Tanzimattan Beri Yaz Dilimiz, Tanzimat I, stanbul 1940, s. 909-911; Hasan Duman, Katalog, s. 390-391; a.mlf., Balangcndan Harf Devrimine Kadar Osmanl-Trk Sreli Yaynlar ve Gazeteler Bibliyografyas ve Toplu Katalou: 1828-1928, Ankara 2000, II, 812-814; Trabzon Dou Karadeniz Gazete ve Mecmualar: 1869-1928 (der. Cumhur Odabaolu), Trabzon 1987, s. 3, 12, 35, 87; M. Nuri nuur, Trk Basnnda z Brakanlar, stanbul 1988, s. 93-98; Ali Birinci, Trabzonda Matbuat ve Neriyat Hayat (1865-1928), kinci Tarih Boyunca Karadeniz Kongresi Bildirileri (1-3 Haziran 1988), Samsun 1990, s. 2-14; M. Orhan Bayrak, Trkiyede Gazeteler ve Dergiler Szl: 1831-1993, stanbul 1994, s. 135; Hakk Tark Us Ktphanesi Katalou: Sreli Yaynlar (haz. Selahattin ztrk v.dr.), stanbul 2006, s. 367; Kenan Akyz, Tark, TA, XXX, 462. Nesimi Yazc

TARKAT
() Tasavvufta Hakka ulamak iin benimsenen usul, tutulan yol. Szlkte gidilecek yol, izlenecek usul, hal ve gidi anlamndaki tarkat (oulu tarik) terim olarak Allaha ulamak isteyenlere mahsus det, hal ve davran demektir (et-Tarft, e-ara md.; Kn, s. 349). Kelime Kurn- Kermde zellikle Th sresinin iki yetinde (20/63, 104) ve baz hadislerde (Wensinck, el-Mucem, ara md.) szlk mnasnda geer. Szlkte yine yol anlamna gelen ve Allahn farz kld, ruhsata yer olmayan hkmleri ve merasimleri ifade eden tark de (oulu turuk) tasavvuf kaynaklarnda genellikle tarikatla ayn anlamda kullanlmakta (Eb Tlib el-Mekk, II, 138; Kueyr, I, 52, 59), ayrca Allaha varan yollarn yldzlarn saysnca (Slem, s. 383) ya da yaratklarn nefesleri adedince (Necmeddn-i Kbr, s. 33) olduu belirtilmektedir. Tarikat karlnda tife kelimesi de kullanlmtr. Farsada yol, det, kanun, din mnalarna gelen rh da Osmanl Trkesi metinlerinde yol, usul, mnalar yannda tarikat anlamnda da gemektedir. Tarikat sliki hakikate gtren yol eklinde tanmlayan sfler, dinin zhir ve ekl ksm olan eriatn kurallarna uyulmadan tarikatla hakikate ulalamayacan vurgulamtr. Bunu ifade etmek iin mesel eriat gemiye, tarikat denize, hakikati inciye; eriat cevizin d kabuuna, tarikat i kabuuna, hakikati meyvesine; eriat embere, tarikat emberden merkeze giden yaraplara, hakikati merkeze; eriat mealeye, tarikat bu meale ile yol almaya, hakikati maksada ulamaya; eriat bakr altn yapmaya yarayan simya ilmine, tarikat bu ilmin kullanlmasna,

TARKAT LSTES
(Tarikatlar ve kollar alfabetik olarak dizilmitir) ABBSYYE (Ebl-Abbas Ahmed b. Muhammed el-Endels, . 633/1236; Medyeniyyenin kolu). ABDSSELMYYE (Abdsselm e-eybn, . 1165/1752; Sadiyyenin kolu). ACEMYYE (Ysuf b. Abdullah b. mer el-Acem, . 768/1367). CZYYE (Sleyman ciz Baba; Sadiyyenin kolu). ACLNYYE (Muhammed b. Acln el-Hseyn; Rifiyyenin kolu). DEMYYE/AHSENYYE (dem b. smil el-Benr, . 1053/1643; Mceddidiyyenin kolu). ADEVYYE (Ad b. Msfir, . 557/1162). DLYYE/BEDRYYE (Eb mer Bedreddin Muhammed b. mer el-dil el-Abbs, . 970/1563; Shreverdiyyenin kolu). FKIYYE (Hidyetullah fk Hoca/Apak Hoca, . 1106/1694; Nakibendiyye-Ahrriyyeden Ksniyyenin kolu). AFFYYE (Abdlvehhb b. Abdsselm b. Ahmed el-Aff, . 1172/1758; zeliyyeden Nsriyyenin kolu). AHMEDYYE (bk. BEDEVYYE; MCEDDDYYE; RFYYE). AHMEDYYE (Ebl-Abbas Ahmed b. Abdlhak er-Rudavl, . 838/1435; itiyyenin kolu). AHMEDYYE/YTBAYYE (Yiitba Ahmed emseddin, . 910/1504; Halvetiyyenin kolu; ubeleri: Msriyye/Niyziyye, Ramazniyye, Sinniyye, Ukyye, ). AHRRYYE (Ubeydullah Ahrr, . 895/1490; Nakibendiyyenin kolu). AHSENYYE (bk. DEMYYE). AHSENYYE (Muhammet hsan Ouz, . 1991; Nakibendiyyeden Mceddidiyyenin kolu). ALYYE (Ebl-Al b. Ebl-Vef el-Ekberbd, . 1061/1651; Nakibendiyyenin kolu; ubeleri: Efdaliyye, Muhammediyye, Mnimiyye). ALEMYYE (Abdullah e-erf b. brhim el-Alem, . 1089/1678; zeliyyeden Cezliyyenin

kolu). ALEVYYE (Silsilesi Hz. Aliye ulaan btn tarikatlarn genel nisbesi). ALEVYYE/ALLVYYE (Ebl-Abbas Ahmed b. Mustafa el-Alev/el-Allv, . 1934; zeliyyeden Derkviyyenin kolu). ALLVYYE (bk. ALEVYYE). AMMRYYE (Ammr B Senn, . 1193/1779; Kdiriyyenin kolu). AMDYYE (Eb s Sad b. s el-Amd, . XIII. yzyl; Medyeniyyenin kolu). ARFYYE (bnl-Arf Ahmed b. Muhammed es-Sanhc, . 536/1141). ARRKIYYE (bn Arrk Muhammed b. Ali ed-Dmak, . 933/1526; zeliyyenin kolu). ARSYYE (Ebl-Abbas Ahmed b. Muhammed el-Ars, . 868/1463-64; zeliyyenin kolu). SIMYYE (Eb Zeyd Abdurrahman b. Ali el-sm, . X/XVI. yzyl; Zerrkyyenin kolu). ASSLYYE (Ahmed b. Ali el-Assl, . 1048/1639; Halvetiyye-Cemliyyeden Snbliyyenin kolu). AKIYYE (bk. UAYKIYYE). RYYE (Slih r el-Marib; Deskyyenin kolu). ATYYE (Muhammed Atyye er-Rif, . VII/XIII. yzyl; Rifiyyenin kolu). AYDERSYYE (Eb Bekir b. Abdullah el-Ayders, . 914/1508; Medyeniyye, Aleviyye veya Kbreviyyenin kolu olduu ileri srlr). AZEMYYE/AZYMYYE (Ebl-Azim Muhammed Mz, 1869-1937; zeliyyenin kolu). AZZN (Ali Rmten, . 715/1315; Hcegnn kolu). AZZYYE (bk. DRNYYE).

TARKAT LSTES (Devam) (Tarikatlar ve kollar alfabetik olarak dizilmitir)

AZZZYYE (bn Azzz Mustafa b. Muhammed el-drs el-Hasen, . 1282/1866; Halvetiyyeden Hifniyyenin kolu). BABAYYE (Abdlgan Pr Baba, . 870/1465-66). BCYYE (Eb Sad Halef b. Ahmed el-Bc et-Temm, . 628/1231). BAHYYE (bk. NAKBENDYYE). BHARZYYE (Seyfeddin Sad b. Mutahhar el-Bharz, . 659/1261; Kbreviyyenin kolu). BAHYYE (Muhammed b. Muhammed el-Bah, . 1098/1687; Halvetiyye-Cemliyyeden Snbliyyenin kolu). BATHYYE (bk. RFYYE). BVEYSYYE (Eb Yakb el-Bveys, . XVI. yzyl; Zerrkyyenin kolu). BAYRAMYYE (Hac Bayrm- Vel, . 833/1430; kollar: Celvetiyye, Melmiyye, emsiyye). BECELYYE (Muhammed b. Hseyin el-Becel, . 621/1224; Kdiriyyenin kolu). BEDEVYYE/AHMEDYYE/STHYYE (Ebl-Fityn Ahmed b. Ahmed el-Fs el-Bedev, . 675/1276; kollar: Abdlaliyye, Beyymiyye, Bernesiyye, Bndriyye, Cevheriyye, Enbbiyye, Fergliyye, Halebiyye, Hamdiyye, Kinsiyye, Merzkyye, Metbliyye, Mnviyye, Nhiyye, Sibiyye, Selmiyye, Sthiyye, innviyye, uaybiyye, Ulvniyye, Zhidiyye, Zenfeliyye). BEDEVYYE (Ahmed el-Bedev Zveytin el-Fs, . 1275/1859; Derkviyyenin kolu). BEDRYYE (bk. DLYYE). BEDRYYE (Bedreddin Simv, . 823/1420). BEKKYYE (Ali el-Bekk, . 670/1271; Kdiriyyenin kolu). BEKKYYE (mer b. Seyyid Ahmed el-Bekk et-Tnis, . 960/1553; zeliyyenin kolu). BEKRYYE/SIDDKIYYE (Silsilesi Hz. Eb Bekire ulaan tarikatlarn genel nisbesi). BEKRYYE (Ebl-Mekrim Muhammed el-Bekr, . 994/1586; zeliyyeden Vefiyyenin kolu). BEKRYYE (Kutbddin Mustafa b. Kemleddin el-Bekr, . 1162/1749; Halvetiyyeden bniyyenin kolu; ubeleri: Hifniyye, Kemliyye, Semmniyye). BEKTAYYE/BEKTALK (Hac Bekt- Vel, . 669/1271 ?).

BERRECNYYE (bn Berrecn Ebl-Hakem Abdsselm b. Abdurrahman el-Lahm, . 536/1142). BERZENCYYE (Seyyid s en-Nurbah el-Berzenc, . IX/XV. yzyl; Kbreviyyeden Hemedniyyenin kolu). BEYNYYE (Eb Beyn Neb b. Muhammed b. Mahfz el-Kure ed-Dmak, . 551/1156). BEYYMYYE (Ali Nreddin b. Hicz el-Beyym, . 1183/1769; zeliyye ve Bedeviyyenin kolu). BEYZVYYE (Kd Abdullah b. mer el-Beyzv, . 685/1286; Hzriyyenin kolu). BBERYYE (Halil Develiolu, . 1933; Nakibendiyyeden Hlidiyyenin kolu). BSTMYYE/TAYFRYYE (Byezd-i Bistm, . 234/848 ?; kollar: Akyye, Hcegn/Nakibendiyye, ttriyye). BALYYE (Kdiriyyeden Bekkiyyenin kolu). BUHRYYE (Celleddin Ahmer el-Hseyin b. Ahmed el-Buhr, . 691/1292; Shreverdiyyenin kolu). BUHRYYE (Edirneli Mehmed Buhr, . 1039/1630; Halvetiyye-Ahmediyyeden Ramazniyyenin kolu). BURHNYYE (bk. DESKIYYE). BURHNYYE (Burhneddin brhim b. mer b. Ali el-Alev, . VI/XII. yzyl; Rifiyyenin bir kolu). BAZZVYYE (Muhammed b. Ahmed et-Tayyib el-Bazzv, . 1914; Derkviyyenin kolu). BZDYYE (Muhammed b. Ahmed el-Bzd, . 1229/1814; zeliyyeden Derkviyyenin kolu). (Metnin Devam) hakikati altnn elde edilmesine benzetmilerdir. Alddevle-i Simnn tarikat eriatsz, mrifeti ibadetsiz gerekletirmeye almay dinin snrlar dnda bir davran olarak deerlendirmekte, mm- Rabbn de eriatn tahakkuku asndan tarikatn yardmc ve tamamlayc bir unsur tekil ettiini belirtmektedir. Tarih boyunca eriat kurallarna tam anlamyla uyan (ber), ou Snn, bir ksm i corafyasnda ortaya kan yzlerce tarikatn yan sra bu kurallara riayet etmeyen (ber) baz tarikatlar da mevcuttur. Hurfiyye, Kalenderiyye, Haydariyye, Babiyye gibi gayri Snn olmamakla birlikte tam anlamyla i de saylmayan Btn nitelikli tarikatlar da vardr. te yandan

Snn esaslara uygun biimde teekkl eden tarikatlardan Safeviyye ile Nimetullhiyyenin zamanla tamamen, Kbreviyyenin Zehebiyye ve Nurbahiyye kollarnn ksmen iletii grlmektedir. Bektalik de sonralar iine Hurf-i unsurlar kart iin Snnlik dnda mtalaa edilmitir. Necmeddn-i Kbr kiiyi Allaha gtren yollar tark-i ahyr, tark-i ebrr ve tark-i ttr diye ana grupta toplam; tark-i ahyr namaz, oru, hac, Kuran okuma gibi ibadetlerle ve slih amellerle ruhunu olgunlatranlarn, tark-i ebrr mchede ve riyzetle nefsini terbiye ve kalbini tasfiye ederek gzel huylar kazananlarn, tark-i ttr ise bu ikisinin yan sra ak, cezbe ve muhabbetle Hakka doru seyahat edenlerin yolu eklinde ifade eder. Kbr bunlardan sliki Hakka en ksa srede ulatran yolun tark-i ttr olduunu belirtir (a.g.e., s. 33-70). Melmet ehlinin benimsedii msemm tariki denilen yolda cezbe, ak ve muhabbet esas alnd iin Kbrnn tark-i ttr tanmna karlk gelir. Seyr slk usullerine gre tarikatlar ruhan ve nefsn diye snflandrlr. Ruhan usulde ruh evrd ve ezkrla glendirilerek ktlk oda olan nefis etkisiz duruma getirilmeye, nefsn usulde nefis birtakm riyzet ve mchedelerle dorudan etkisiz klnmaya allr. Ruhan usulde insann gs blgesinde yer ald kabul edilen kalp, ruh, sr, haf, ahf adl be latife ile (letif-i hamse) birlikte ism-i zt (Allah) zikri gerekletirildikten sonra iki ka arasnda bulunduu farzedilen nefsin ve ardndan btn bedenin zikre katlmas salanr. Nefsn metodu uygulayan tarikatlarda Allahn baz isimleriyle zikre devam edilerek nefis ilk mertebe olan emmrelik vasfndan srasyla levvme, mlhime, mutmainne, rzye, marziyye ve kmile/zekiyye mertebelerine ulatrlmaya gayret edilir. Bu usule Allahn eitli isimleriyle zikredildii iin esm tariki de denir. Nefsn usulde ryalar byk nem tar. Tarikatlar uyguladklar zikir ekillerine gre de gruplara ayrlmtr. Hz. Ali kanalyla gelen tarikatlar sesli ve hareketli zikiri benimsedikleri iin cehr (turuk- cehriyye), Hz. Eb Bekir kanalyla gelen Nakibendiyye ve kollar genellikle kalb, sessiz ve hareketsiz zikir uyguladklarndan haf (turuk- hafiyye) diye isimlendirilir. Ayrca cehr zikri benimseyenlerden zikirlerini ayakta yapan tarikatlar kym (turuk- kymiyye) ve oturarak yapanlar kud (turuk- kudiyye) gruplarna ayrlr. Cehr zikir ounlukla msiki eliinde sem ve devran eklinde icra edilir. Bunun yannda baz tarikatlarda hem oturarak hem ayakta veya hem haf hem cehr zikir icra edilir. Bir tarikata girmek isteyen kimsenin (tlip, muhip) mutlaka o tarikatn eyhine intisap (biat) etmesi gerekir. Tarikata girmeye son dnemlerde ahz- tarkat, bir eyhe balanmaya ahz- yed (el alma) denilmitir. Biat tlibin mnev balln ve teslimiyetini simgeler ve bu yolla eyhin feyzinden faydalanmas beklenir. Ayn zamanda eyhe ve onun verecei emirlere tam anlamyla bal kalacana dair sz vermeyi (ahid) ifade eden biat srasnda mride hrka ile serpu giydirilir. Ardndan mrid intisap ettii tarikatn db, erkn ve usullerini eyhinin rehberliinde gerekletirir. eyhi hi grmeden onun ruhaniyeti vastasyla eitilmek de mmkndr. Buna, Veysel Karannin Hz. Peygamberi grmedii halde mnen eitilmesi ve kendisine peygamber tarafndan hrka braklmasndan dolay veys tarik/veyslik ad verilmektedir. Tarikat eyhi kendisine biat eden mridlerin mnev babas veya mnev annesi kabul edildii iin mridleri de birbirinin mnev kardei saylr. Tarikatta eitim srecini (seyr slk) tamamlayanlara hilfet hrkas, irad hrkas, iczet hrkas gibi adlarla anlan hrka giydirilir. Bu hrkay giyen kimse bir eyh sfatyla bakalarn tarikata kabul etmeye ve onlar irada yetkili saylr. Bir tarikattan iczet alan kimsenin baka tarikatlardan da hrka giymesi ve iczet almas mmkndr. eyh ve derviler gndelik serpu olarak zerine destar sarlm arakyye giyerler, zel gnlerde ve nemli trenlerde tc- erif denilen serpularn takarlar. Tarikat mensuplar zamanla farkl renk ve ekillerde ta ve hrka

(Metnin Devam) giydiklerinden zellikle Osmanllar dneminde ta ve hrkalar onlarn bir tarikata mensubiyetini gsterir olmutur. Bunlarn yan sra eyh ve dervilerin kullandklar tesbih, as, kemer gibi eyalara cihz- tarkat ad verilir. Birok tarikatn kendine has ekil ve niteliklerde bayrak (alem) ve sancaklar da bulunmaktayd. Sflerin bir araya gelerek sohbet etmeleri ve zikir yapmalar, zaman zaman inzivya ekilmeleri iin II. (VIII.) yzyldan itibaren hankahlar kurulmtr. Sonraki dnemlerde dergh, tekke, zviye gibi isimlerle de anlan ve olduka farkl fonksiyonlar icra eden bu merkezlerin vakflar yoluyla varln srdrmesi salanm, zamanla yanna ktphane, dershane, revak, hastalarn tedavi edildii bir blm, misafirhane, ambar, ba bahe gibi birimler eklenmitir. Zaman zaman hankahlar medresenin ilevlerini de stlenmi, tarikat eitiminin yan sra bata tefsir, hadis, fkh, akaid, Arapa olmak zere eitli konularda dersler verilmi ve kitaplar yazlmtr. Osmanllar dneminde tarikat eyhleri kendilerini tp, astronomi, msiki, bestekrlk, hattatlk, nakkalk, iekilik gibi ilim, sanat ve meslek dallarnda da gelitirdikleri iin meihatn stlendikleri derghlar bir tr gzel sanatlar mektebi ve ifhne ilevi grm, buralarda yabanclara, yolculara ve hastalara hizmet verilmitir. te yandan XIX. yzylda baz tekke eyhlerinin ikyetleri zerine sapkn inanlara sahip tarikat mensuplarnn durumlarnn devlete bildirilmesi ve bu tr inanlara sahip kimselere tekke atrlmamas iin baz eyhler grevlendirilmi, tekkelerin denetim altna alnmas iin 1866 ylnda eyhlislmla bal Meclisi Meyih kurulmutur. Klasik Dnemde Tarikatlar (VI./XII. yzyl ncesi). Tasavvuf ehli tarikatlarn balangcn Asr- sadete kadar gtrmektedir. Hz. Peygamberin bata Hulef-yi Ridn olmak zere sahblere deiik usullerle zikir telkininde bulunduuna inanlr. Daha sonra bu usullerin devam ettirilmesiyle tarikatlar meydana gelmitir. Dolaysyla btn tarikatlarn ba durumunda olan Resl-i Ekremin ortaya koyduu ilh yol tarkat- Muhammediyye diye adlandrlmtr. lk drt halifeye nisbetle Bekriyye (Sddkyye), meriyye (Frkyye), Osmniyye ve Aleviyye ad verilen tarikatlardan Bekriyye ile Aleviyyenin silsilesi devam ederek birok koluyla birlikte gnmze kadar gelmitir. Bu iki silsilenin (Bekr ve Alev) yan sra dier silsilelerin de belli bir mddet srdrld bilinmektedir. Nitekim bnn-Nedm, Enes b. Mlikten gelen silsilenin Cafer el-Huldye ulatn belirtmi ve silsilede yer alan kiileri Hasan- Basr, Ferkad es-Sebah, Marf-i Kerh, Ser esSakat, Cneyd-i Badd, Cafer el-Huld eklinde kaydetmitir (el-Fihrist, s. 235). Harrzde ise Enesten gelen irad silsilesini Enesiyye adyla vermekte, silsilenin biri Muhyiddin bnl-Arabye, dieri Bedeviyye tarikatnn kurucusu Ahmed el-Bedevye ulaan iki kol halinde srdn belirtmektedir (Tibyn, I, 101a-102a). Dier bir sahb Ebd-Derddan gelen silsile Derdiyye adn alm ve on bir zat vastasyla Ebl-Fth Ahmed b. Abdullah et-Tvsye kadar gelmitir (Zebd, d, s. 57-58). meriyye silsilesinden Yakb elMedenye nisbetle Yakbiyye (a.g.e., s. 111-112), III. (IX.) yzylda Eb Sad el-Harrza nisbetle Harrziyye (a.g.e., s. 53), V. (XI.) yzylda Ukayl b. ehbeddin Ahmed el-Menbic el-Batihye nisbetle Ukayliyye (Harrzde, II, 294a), VII. (XIII.) yzyln sonlarnda Resln b. Yakb el-Caber ed-Dmakye nisbetle Reslniyye (a.g.e., II, 43b-44a) domutur. Hz. mer ile Hz. Aliden hrka giyen Veysel Karannin silsilesi veysiyye adyla tannm (Zebd, d, s. 24-29; Harrzde, I, 103b-105b), Ku bu tarikattan kendisine gelen bir silsileyi eserinde kaydetmitir (es-Siml-mecd, vr. 45a). veysiyyenin brhim b. Edheme ulaan silsilesinden Edhemiyye tarikat meydana gelmitir

(Harrzde, I, 105a-b). Vhid X. (XVI.) yzylda Edhemlerin varlndan sz etmekte (Menkb-i voca-i Cihn, vr. 102b-103a), Zebd ise 1163te (1750) Edhemiyye hrkas giydiini belirtmektedir (d, s. 31-32). veysiyyenin brhim b. Edhemle devam eden silsilesinden IV. (X.) yzylda Ebl-Abbas es-Seyyrye nisbetle Seyyriyye tarikat domu ve Kueyriyye tarikatnn kurucusu Abdlkerm el-Kueyrye ulamtr (Harrzde, II, 166a-b). Ku, XI. (XVII.) yzylda birok tarikatn yan sra Kueyriyyeden de iczet aldn sylemekte (es-Simlmecd, vr. 53b-54a), Harrzde bu tarikattan kendisine gelen, iinde mm- zamn da bulunduu bir silsileyi kaydetmektedir (Tibyn, III, 73a-b). te yandan Hz. Aliden hrka giydii bilinen Kmeyl b. Ziyd ile devam eden silsileler Kmeyliyye ismiyle tannm ve gnmze kadar gelen birok tarikat bu silsileden kmtr (a.g.e., III, 90b; Masm Ali ah, II, 83). TARKAT LSTES (Devam) (Tarikatlar ve kollar alfabetik olarak dizilmitir) BZGAYYE/NECBYYE (Necbddin Ali b. Bzga e-rz, . 678/1279; Shreverdiyyenin kolu). CHDYYE (Chid Ahmed Efendi, . 1070/1660; Halvetiyye-Ahmediyyeden Ukyyenin kolu). CMYYE (Ahmed-i Nmek-i Cm, . 536/1141). CEBVYYE (bk. SADYYE). CEBERTYYE (smil b. brhim el-Cebert, . 806/1403; Rifiyye, Ekberiyye, Ehdeliyye ve Kdiriyyenin kolu olduu ileri srlr). CELLYYE (Mahdm-i Cihniyn Celleddin Hseyin el-Buhr, . 785/1384; Shrevediyyeden Buhriyyenin kolu). CELVETYYE/HDYYE (Aziz Mahmud Hdy, . 1038/1628; Bayramiyyenin kolu; ubeleri: Feniyye, Hakkyye, Himiyye, Selmiyye). CEMLYYE (bk. PRCEMLYYE). CEMLYYE (Ceml-i Halvet Aksary, . 899/1494; Halvetiyyenin kolu; ubeleri: Snbliyye, bniyye). CEMLYYE (Cemleddin Uk, . 1164/1751; Halvetiyye-Ahmediyyeden Ukyyenin kolu). CEMLYYE (Cemleddin el-Irk; Rifiyyenin kolu). CENDELYYE (Cendel b. Muhammed er-Rif, . 675/1276; Rifiyyenin kolu). CERRHYYE (Nreddin Cerrh, . 1133/1721; Halvetiyye-Ahmediyyeden Ramazniyyenin

kolu). CEVHERYYE (Abdlvehhb el-Cevher; Bedeviyyenin kolu). CEVHERYYE (Abdrrahm Muhammed el-Cevher; zeliyyenin kolu). CEZLYYE (Muhammed b. Sleyman el-Cezl, . 870/1465; zeliyyenin kolu; ubeleri: Hansaliyye, seviyye, Tebbiyye, Vezzniyye). CHANGRYYE (Cihangirli Hasan Burhneddin, . 1074/1664; Halvetiyye-Ahmediyyeden Ramazniyyenin kolu). CYBRYYE (Muhammed slm Cybr, . 971/1563; Nakibendiyye-Ahrriyyeden Ksniyyenin kolu). CNEYDYYE (Cneyd-i Badd, . 297/909; kollar: Arfiyye, Hammye/Hameviyye, Hrisiyye, Kebriyye, Muammeliyye, Numniyye, Sadiyye, Sebniyye, Tvsiyye). CNEYDYYE (Baheddin el-Cneyd, . 921/1515; Kdiriyyenin kolu). ERKEYYE (erke Mustafa Efendi, . 1229/1814; Halvetiyyeden bniyyenin kolu; ubeleri: brhimiyye, Halliyye). TYYE (Munddin Hasan it, . 633/1236; kollar: Ahmediyye, Erefiyye, Fethullhiyye, Kudsiyye, Nizmiyye, Nusayriyye, Sbiriyye, Selmiyye, Tabbiyye). DVDYYE (Eb Bekir b. Dvd, . 806/1403; Kdiriyyenin kolu). DEKKKIYYE (Eb Ali ed-Dekkk, . 405/1015). DEMRTAYYE (Muhammed Demirta, . 929/1523; Halvetiyyeden Reniyyenin kolu). DERDRYYE (Ahmed ed-Derdr, . 1201/1786; Halvetiyyeden Hifniyyenin kolu; ubeleri: Sviyye, Sibiyye, Vefiyye). DERKVYYE (Eb Hmid Mevl el-Arab ed-Derkv, . 1239/1823; zeliyyenin kolu; ubeleri: Aleviyye, Bedeviyye, Bazzviyye, Bzdiyye, Gumriyye, Harrkyye, Mehciyye, Kettniyye, Medeniyye, Rahmniyye, Yerutyye). DESKIYYE/BURHNYYE (brhim b. Abdlazz ed-Desk, . 676/1277; Bedeviyye ve zeliyyenin bir kolu olduu ileri srlr; ubeleri: riyye, Sytiyye, ehviyye, ehbziyye, ernbiyye, Tziyye). DBYYE (Ebl-Hasan Ali b. Hzr ed-Db, . 719/1319).

DRNYYE/AZZYYE (Abdlazz b. Ahmed ed-Drn, . 694/1295; Rifiyyenin kolu).

TARKAT LSTES (Devam) (Tarikatlar ve kollar alfabetik olarak dizilmitir) DCNYYE (ehbeddin Seyyid Ahmed ed-Dcn, . 951/1544ten sonra; Medyeniyyeden Meymniyyenin kolu). EBHERYYE (Eb Red Kutbddin el-Ebher, . 572/1177; kollar: ahlemiyye, Zhidiyye). EHDELYYE (Ebl-Hasan Ali b. mer el-Ehdel, . 650/1252; Kdiriyyenin kolu). EKBERYYE/HTEMYYE (Muhyiddin bnl-Arab, . 638/1240). EMRGANYYE (bk. MRGANYYE). ENSRYYE (bk. HEREVYYE). ENVERYYE (Osman ems Efendi, . 1893; Kdiriyyenin kolu). ERDEBLYYE (bk. SAFEVYYE). ESEDYYE/YEMENYYE (Eb Muhammed Affddin Abdullah b. Ali el-Esed, . 620/1223; Kdiriyyenin kolu). EREFYYE (Seyyid Eref Cihangr-i Simnn el-Hseyn; itiyyenin kolu). EREFYYE/RMYYE (Erefolu Rm, . 874/1469; Kdiriyyenin kolu). EZHERYYE (Eb Abdullah Muhammed b. Abdurrahman ez-Zevv el-Ezher, . 1207/1792-93; Halvetiyyeden Hifniyyenin kolu). FRIZIYYE (Muhammed el-Frz/Abdlkdir-i Geylnnin torunu; Kdiriyyenin kolu). FZILYYE (Muhammed Fzl b. Muhammed el-Emn, . 1284/1867; Kdiriyyenin kolu). FAZLYYE (Cemleddin Muhammed b. Fazlullah el-Hind el-Burhnpr, . 1029/1620; Rifiyyenin kolu). FENYYE (Fen Ali Efendi, . 1158/1745; Celvetiyyenin kolu). FENRYYE (Molla Fenr, . 834/1431; Rifiyyenin kolu).

FEYZYYE (Feyzddin Hseyin es-Semmn, . 1309/1891-92; Halvetiyye-Bekriyyeden Semmniyyenin kolu). FRDEVSYYE (Necbddn-i Firdevs, . 733/1333; Kbreviyyeden Bharziyyenin kolu). FTHYYE (Kbreviyye-Nriyyeden Rkniyyenin kolu). GARBYYE/HNDYYE (Muhammed Garbullah el-Hind; Kdiriyyenin kolu). GAVSYYE (Seyyid Muhammed Gavs, . 923/1517; Kdiriyyenin kolu). GAVSYYE (Ebl-Meyyed Muhammed Gavs b. Hatrddin Gevlyr, . 970/1563; ttriyyenin kolu). GAYSYYE (Ebl-Gays Sad b. Sleyman b. Ceml, . 651/1253; Kdiriyyeden Ehdeliyyenin kolu). GZYYE/KSIMYYE (el-Gz Ebl-Ksm b. Muhammed b. Amr el-Ergan es-Ss, . 982/1574; zeliyye-Zerrkyyeden Ridiyyenin kolu). GUMRYYE (Ahmed b. Abdlmmin el-Gumr, . 1262/1846; Derkviyyenin kolu). GLENYYE (brhim Glen, . 940/1534; Halvetiyyeden Reniyyenin kolu; ubeleri: Hletiyye, Seziyye). HACCCYYE (Ebl-Haccc Ysuf b. Abdrrahm el-Marib, . 642/1244; Medyeniyyenin kolu). HCEGN (Abdlhlik- Gucdvn, . 575/1179). HADDDYYE/BHADDDYYE (Abdullah b. Alev el-Haddd, . 1132/1720; Hz. Aliye nisbet edilen Aleviyyenin kolu). HAFFYYE (bn Haff ed-Dabb, . 371/982; kollar: Kzerniyye/Mridiyye, Rzbihniyye). HAFNVYYE (bk. HFNYYE). HAFNYYE (bk. HFNYYE). HAKKIYYE (smil Hakk Bursev, . 1137/1725; Celvetiyyenin kolu). HLETYYE (Hasan Hlet Efendi, . XVIII. yzyl; Halvetiyyeden Gleniyyenin kolu). (Metnin Devam)

Hcvr III. (IX.) yzyldan itibaren ortaya kan sf gruplarna frka adn vermi, bunlar Muhsibiyye, Kassriyye, Tayfriyye, Cneydiyye, Harrziyye, Hakmiyye, Nriyye, Sehliyye, Haffiyye ve Seyyriyye eklinde kaydetmitir. Hris el-Muhsibye nisbet edilen Muhsibiyyede rza, Hamdn el-Kassra nisbet edilen Kassriyyede melmet, Byezd-i Bistmye nisbet edilen Tayfriyyede sekr, Cneyd-i Baddye nisbet edilen Cneydiyyede sahv, Eb Sad el-Harrza nisbet edilen Harrziyyede fen-bek, Hakm et-Tirmizye nisbet edilen Hakmiyyede velyet, Ebl-Hseyin en-Nrye nisbet edilen Nriyyede sr, Sehl et-Tsterye nisbet edilen Sehliyyede nefisle mchede, riyzet ve ile, bn Haffe nisbet edilen Haffiyyede gaybet-huzur ve EblAbbas es-Seyyrye nisbet edilen Seyyriyyede cemtefrika anlayna arlk verildiini belirtmitir (Kefl-macb, s. 218-341). III. (IX.) yzylda teekkl eden Cneydiyye, Tayfriyye ve Muhsibiyyenin Hz. Eb Bekir ile mer ve Aliden gelen silsileleri vardr (Harrzde, I, 267b, 272b-273a; II, 263a-267b; III, 107b-110a). Cneydiyye tarikat birok kola ayrlm ve bu silsileden doan baz tarikatlar gnmze kadar gelmitir. Eb Sad-i Ebl-Hayra nisbet edilen Sadiyye Cneydiyyenin kollarndan kabul edilir (Zebd, tfl-afiy, s. 204-205). Eb Sadin torunu Muhammed b. Mnevver onun Cneyd zerinden Hz. Aliye ulaan iki ayr silsilesini kaydetmitir (Esrrt-tevd, s. 27, 36). Cneyd-i Baddnin halifelerinden Ebl-Hasan es-Seyrevnnin yetitirdii Tvsl-Haremeyn lakapl Kutbera Ebl-Hayr kble nisbet edilen Tvsiyye, Cneydiyyenin bir dier koludur (Zebd, d, s. 79-80). Tvsiyye silsilesi ayrca Kmeyl b. Ziyd zerinden Hz. Aliye ulat iin Aleviyyenin bir kolu olarak da zikredilir (Zebd, tfl-afiy, s. 223-226). Cneydiyyenin dier bir kolu Ebl-Abbas Ahmed b. Ysuf el-Hars el-Abbsye nisbet edilen Harsiyye X. (XVI.) yzylda teekkl etmitir. Zebd XII. (XVIII.) yzylda hem Cneydiyyeden (d, s. 48) hem Cneydiyyenin Tvsiyye (a.g.e., s. 79-80), Sadiyye (tfl-afiy, s. 204-205) ve Harsiyye (d, s. 49-50) kollarndan kendisine gelen silsileleri kaydetmitir. Bistmiyye adyla da bilinen Tayfriyyeden doan tarikatlar arasnda ttriyye, Akyye ve Nakibendiyye (Hcegn) bulunmaktadr. Akyye silsilesinin Hz. Osmana dayandn syleyenler de vardr (Harrzde, II, 292a-b). XI. (XVII.) yzylda Tceddin b. Zekeriyynn (Abdlhay el-Hasen, V, 507), XII. (XVIII.) yzylda Zebdnin (tfl-afiy, s. 245) Akyyeden iczet almas tarikatn bu yzyllarda yaadn gstermektedir. ttriyyeden XI. (XVII.) yzylda Ku (es-Siml-mecd, vr. 29a) ve daha sonra Zebd (tfl-afiy, s. 213) hrka giymitir. Zebd ayrca Bistmiyyeden hrka giydiini belirtir (d, s. 42). Muhsibiyye silsilesinden byk tarikatlar domutur. Zebd bu tarikattan kendisine ulaan bir silsileyi kaydetmektedir (a.g.e., s. 85). Nriyyenin silsilesi Hz. mer ile Aliden (Harrzde, III, 210a) ve Hakmiyyenin silsilesi Hz. Aliden (a.g.e., I, 305a) gelmektedir. Nriyyenin Hz. Aliye dayanan silsilesinden VI. (XII.) yzylda Eb Yaizz b. Meymn el-Hezmr el-Maribye nisbetle Yaizziyye domutur. Yaizziyyenin ayrca mam Gazzl ve kardei Ahmed el-Gazzlden gelen silsileleri vardr (a.g.e., III, 268b-269a). Sehliyye silsilesinden Eb Bekir b. Hevvr el-Batihye (IV./X. yzyl) nisbetle Hevvriyye meydana gelmi ve bu silsileden birok tarikat domutur (a.g.e., III, 262a-263a). Haffiyyeden V. (XI.) yzylda Eb shak- Kzernye nisbetle Kzerniyye (shakyye/Mridiyye) (a.g.e., I, 71a), VI. (XII.) yzylda Rzbihn- Baklye nisbetle Rzbihniyye zuhur etmitir. Rzbihniyyenin Zebdye kadar ulaan bir silsilesi bulunmaktadr (Zebd, d, s. 60). Kassriyye (Melmiyye) silsilesi Hz. Eb Bekirden geldii iin Sddkyyenin bir kolu saylmakla birlikte (Harrzde, III,

73b, 140a, 142b) sonraki yzyllarda bir tarikat eklinde deil benimsedii melmet anlay ile eitli tarikatlarda bir neve olarak varln srdrmtr. Ayrca ilk dnemden itibaren VI. (XII.) yzyla kadar Eb Him el-Kfye nisbetle Kfiyye, Marf-i Kerhye nisbetle Marfiyye, Hallc- Mansra nisbetle Mansriyye, Eb Tlib el-Mekkye nisbetle Ebtlibiyye, Eb Ali edDekkka nisbetle Dekkkyye, Hce Abdullh- Herev Ensrye nisbetle Hereviyye (Ensriyye), Ebl-Ksm b. Ramazana nisbetle Ksmiyye gibi birok tarikat zuhur etmitir. Zebd, silsilesi Hz. Ali ve Kmeyl b. Ziyddan gelen Ksmiyyenin Sadreddin Konevye varan bir silsilesini vermitir (tfl-afiy, s. 251). Klasik Dnemden Sonra Tarikatlar (VI/XII. yzyl sonras). Gnmze ulaan tarikatlarn ou bugnk adlar ve yaplaryla; kendilerine has evrd, ezkr, db, erkn, tekke ve vakf gibi kurumlaryla (Metnin Devam) VI. (XII.) yzyl ve sonrasnda teekkl etmi, zamanla her biri onlarca kola ve ubeye ayrlarak dnyann pek ok yerine yaylmtr. Bu tarikatlardan ekserisinin silsilesi Hz. Aliye dayanmakla birlikte silsilesi Hz. Eb Bekirden gelen Nakibendiyyenin ayn zamanda Aliden ve silsileleri Hz. Aliden gelen Mevleviyye, Bayramiyye, Zeyniyye gibi tarikatlarn ayn zamanda Eb Bekirden gelen silsileleri vardr. Bedeviyye tarikatnn silsilesi Hz. Ali ve Enes b. Mlikten gelmektedir (Ba, s. 262-263). VI. (XII.) yzyldan sonra pr kavram kurumsal bir anlam kazanm, tarikat kurucusuna pr ya da pr-i tarkat ad verilmitir. Baz tarikatlarda tarikat kurucusuna pr-i evvel, bunun prensiplerine bal kalp dnce, db ve erkn asndan tarikatta bir ksm yenilikler yapana pr-i sn denilmitir. Tarikat prinin trbesinin bulunduu dergha pr evi, pr makam, huzur, huzr-i pr gibi adlar verilmitir. VI. (XII.) yzyldan nceki dnemde tasavvuf kavramlar daha sade bir dille anlatlrken bu yzyldan sonra vahdeti vcd, ak ve mrifet merkezli tasavvuf anlayna dair yeni terimler oluturulmu, ayrca eskilerine yeni anlamlar yklenmitir. stimdat, istigse, rbta, himmet, halife, silsile gibi terimler de bu dnemde yaygn biimde kullanlmaya balanmtr. Devrin ilk tarikatlarndan Abdlkdir-i Geylnye nisbet edilen Badat merkezli Kdiriyye ile Ahmed erRifye nisbet edilen Batih merkezli Rifiyye Irakta kurulmutur. Eb Hafs ehbeddin esShreverdye nisbet edilmekle birlikte esas kurucusunun amcas ve eyhi Ebn-Necb esShreverd olduu belirtilen Shreverdiyyenin, Ebn-Necbin yerine geen halifelerinden Eb Red Kutbddin el-Ebherye nisbet edilen Ebheriyyenin de ayn dnemde Badatta teekkl ettii grlmektedir. Sadeddin el-Cebvye nisbet edilen Sadiyye ise Dmak merkezli olarak Suriyede ortaya kmtr. Ortadouda teekkl eden bu tarikatlarla birlikte ayn yzylda Ahmed Yesevye nisbet edilen Yeseviyye, Abdlhlik- Gucdvnye nisbet edilen Hcegn (Nakibendiyye), Necmeddn-i Kbrya nisbet edilen Kbreviyye tarikatlar Orta Asyada, Eb Medyen uayb b. Hseyine nisbet edilen Medyeniyye Kuzey Afrikada kurulmutur. slm dnyasnn en yaygn tarikatlarndan olan Kdiriyye, zamanla meydana gelen elliye yakn koluyla birlikte bata Irak olmak zere Ortadou, Afrika, Endls, Afganistan, Hindistan, Pakistan, in, Endonezya, Hicaz, Anadolu, Balkanlar, Kuzey Kafkasya, Orta Asya, Dou Trkistan gibi blgelerde yaylmtr. Dou Afrikaya giren en eski tarikatn Kdirlik olduu belirtilmektedir. Kdiriyyenin ulat blgelerde birok ihtid hadisesi grlmektedir. Abdlkdir-i Geylnnin torunlarndan Seyyid Seyfeddinin 824te (1421) gittii Hindistann Sind ehrinde 700den fazla

ailenin ihtid ettii, Geylnye nisbetle Abdlkdir-i Sn diye anlan Kdir eyhinin abalaryla XVI. yzylda birok Hintlinin mslman olduu kaydedilmektedir. Gney Irakta Batih blgesinde kurulan Rifiyye buradan Suriye, Hicaz, Yemen, Msr ve baz Anadolu ehirlerine yaylmtr. Otuza yakn kola sahip olan tarikatn VII. (XIII.) yzylda EbsSud b. Ebl-Ayir el-Vst el-Bdirnye nisbetle teekkl eden Sudiyye kolundan XII. (XVIII.) yzyla ve sonrasna ulaan birka silsilesi kaydedilmitir (Zebd, d, s. 67-68; Harrzde, II, 138b-140a). Rifiyyenin stanbulda yayl XVIII. yzylda balam, XIX. yzyln sonlaryla birlikte Anadolu, Balkanlar, Afrika, Endonezya ve Hindistanda yaygn hale gelmitir. Gnmzde Msr, Suriye, Yemen, Irak, Trkiye ve Balkan lkelerinde varln srdren tarikat Balkanlardan Avrupa lkelerine, Amerika Birleik Devletleri, Kanada ve Avustralyaya kadar ulamtr. Badat merkezli Shreverdiyye tarikat Irakla birlikte Suriye, ran, Pakistan, Hindistan, in, Trkistan blgelerinde yaylm, zamanla Hindistann en yaygn tarikatndan biri haline gelmitir. Mltanda eyhlislmlk makamna tayin edilen Shreverdiyye eyhi Baheddin Zekeriyynn irad faaliyetleri sonucu birok Hindunun mslman olduu, blgedeki Karmatlerin etkisini yitirdii, Bengalde faaliyet gsteren Celleddin et-Tebrznin gayretleriyle birok Hindu ve Budistin ihtid ettii, bu anlamda tarikatn en byk etkisini Kemirde gerekletirdii grlmektedir. Trkistandan Kemire giden Seyyid erefeddin Blbl ah burada Budist lideri Prens Rinanann slmiyeti kabul etmesini salam, Sadreddin adn alan Rinana ile birlikte tebaasndan yaklak 10.000 kii slma girmitir. Kuzey inde de (Htay) Shreverdiyye eyhi Burhneddin Sgar vastasyla birok kimse ihtid etmitir. Shreverdiyye Hindistandan Benglade, Afganistan, Suriye, Msr ve Anadoluya yaylmtr. Shreverdiyyenin TARKAT LSTES (Devam) (Tarikatlar ve kollar alfabetik olarak dizilmitir) HLDYYE (Hlid el-Badd, . 1242/1826-27; Nakibendiyyenin kolu). HALLYYE (Geredeli Halil Efendi, . 1843; Halvetiyye-bniyyeden erkeiyyenin kolu). HLSYYE (Ziyeddin Abdurrahman Hlis et-Tlibn, . 1275/1858; Kdiriyyenin kolu). HALVETYYE (mer el-Halvet, . 800/1397 [?]; kollar: Ahmediyye, Cemliyye, Reniyye, emsiyye; Ahmediyyenin ubeleri: Buhriyye, Chidiyye, Cemliyye, Cerrhiyye, Cihangriyye, Haytiyye, Msriyye, Muslihiyye, Ramazniyye, Rafiyye, Salhiyye, Sinniyye, Ukyye, Zhriyye; Cemliyyenin ubeleri: Assliyye, Bahiyye, Bekriyye, erkeiyye, Derdriyye, Ezheriyye, Feyziyye, Halliyye, Hamliyye, Hifniyye, brhimiyye, Karabaiyye, Kemliyye, Mervniyye, Nashiyye, Rahmniyye, Sviyye, Semmniyye, Snbliyye, bniyye, Ticniyye; Reniyyenin ubeleri: Demirtaiyye, Gleniyye, Seziyye; emsiyyenin ubesi: Sivsiyye). HAMLYYE (erf Ahmed Hamhullah, . 1943; Ticniyyenin kolu). HAMMYE (Muhammed b. Hammye b. Muhammed el-Hamev, . 954/1547; Cneydiyyenin

kolu). HAMZAVYYE (Hamza Bl, . 980/1572-73; Bayramiyyenin Melmiyye koluna Hamza Blden sonra verilen ad). HANSALYYE (Sad b. Ysuf el-Hansal, . 1114/1702; zeliyyeden Cezliyyenin kolu). HARLLYYE/HARFYYE (Ebl-Hasan Ali b. Ahmed el-Harll, . 637/1240). HARFYYE (bk. HARLLYYE). HARRYYE (Ebl-Hasan Ali el-Harr, . 645/1248; Rifiyyenin kolu). HARSYYE (Ebl-Abbas Ahmed b. Ysuf el-Hars el-Abbs, . 944/1537-38; Cneydiyyenin kolu). HARRKIYYE (Abdullah b. Muhammed el-Harrk, . 1261/1845; Derkviyyenin kolu). HARRZYYE (Eb Sad el-Harrz, . 277/890 [?]; kolu: Ukayliyye). HMYYE (Him Baba/Mustafa Him skdr, . 1197/1783; Celvetiyyenin kolu). HTEMYYE (bk. EKBERYYE). HATMYYE (bk. MRGANYE). HAVTIRYYE (bk. MEYMNYYE). HAYTYYE (Mehmed Hayt Efendi, . 1180/1766-67; Halvetiyye-Ahmediyyeden Ramazniyyenin kolu). HAYDARYYE (Kutbddin Haydar- Zve, . 618/1221 ?; Kalenderiyyenin kolu). HEMEDNYYE (Seyyid Ali el-Hemedn, . 786/1385; Kbreviyyenin kolu; ubeleri: Berzenciyye, Nurbahiyye, Zehebiyye). HEREVYYE/ENSRYYE (Hce Abdullah el-Ensr el-Herev, . 481/1089). HEVVRYYE (Eb Bekir b. Hevvr el-Hevvr el-Batih, . IV/X. yzyl; Sehliyyenin kolu). HIZIRYYE (Abdlazz ed-Debb, . 1132/1720; zeliyyenin kolu). HFNYYE/HAFNYYE/HAFNVYYE (Muhammed b. Slim el-Hifn, . 1181/1767; Halvetiyyebniyyeden Karabaiyyenin kolu; ubeleri: Derdriyye, Ezheriyye, Mervniyye, Rahmniyye, Ticniyye).

HKEMYYE (Muhammed b. Eb Bekir el-Hikem, . 617/1221; Kdiriyyenin kolu; ubeleri: Glniyye, Uceyliyye). HLLYYE (Muhammed b. mer Hill el-Hemedn, . 1147/1734; Kdiriyyenin kolu). HMMETYYE (Bolulu Himmet Efendi, . 1095/1684; Bayramiyyeden emsiyyenin kolu). HNDYYE (bk. GARBYYE). HDYYE (bk. CELVETYYE).

TARKAT LSTES (Devam) (Tarikatlar ve kollar alfabetik olarak dizilmitir) IKIYYE (bk. UAYKIYYE). BRHMYYE (Kuadal brhim Efendi, . 1262/1846; Halvetiyye-bniyyeden erkeiyyenin kolu). DRSYYE (Ahmed b. drs el-Hasen el-Fs, . 1252/1837; zeliyyenin kolu; ubeleri: Mrganiyye, Rediyye, Sensiyye). TYYE (bk. SHAKIYYE). MDYYE (mdddin el-Ekber; Rifiyyenin kolu). SEVYYE (eyh s, . VII/XII. yzyl; Kdiriyyenin kolu). SEVYYE (Muhammed b. s el-Mikns el-Marib, . 930/1524; Rifiyye ve zeliyyenin kolu). SEVYYE (bn s, . 967/1559-60; Bayramiyyeden Tennriyyenin kolu). SHAKIYYE (bk. KZERNYYE). SHAKIYYE (Hce shak, . 1008/1599-1600; Nakibendiyye-Ahrriyyeden Ksniyyenin kolu). SHAKIYYE/TYYE (Hce shak Huttaln, . 827/1424; Kbreviyyeden Nurbahiyyenin kolu). SMLYYE (bk. RMYYE).

ZZYYE (Ebl-Feyz Hseyin el-zz el-Msr; Rifiyyenin kolu). KDRYYE (Abdlkdir-i Geyln, . 561/1165-66; kollar: Ammriyye, Beceliyye, Bekkiyye, Baliyye, Cebertiyye, Dvdiyye, Ehdeliyye, Enveriyye, Esediyye, Erefiyye, Frziyye, Fzliyye, Garbiyye, Gavsiyye, Gaysiyye, Hlisiyye, Hikemiyye, Hilliyye, seviyye, Ksmiyye, Kemliyye, Kesnezniyye, Kumeysiyye, Menzeliyye, Mikfiyye, Muhtriyye, Mrdiyye, Merriiyye, Mtkyye, Nablusiyye, Nehriyye, Nesmiyye, Nevhiyye, Niyziyye, Resmiyye, Rmiyye, Semmniyye, Sumdiyye, eriyye, Taviyye, Uceyliyye, Urbiyye, Yfiiyye, Zeylaiyye, Zincriyye). KARABAYYE (Karaba Vel, . 1097/1686; Halvetiyyeden bniyyenin kolu; ubeleri: Bekriyye, erkeiyye, Derdriyye, Ezheriyye, Feyziyye, Halliyye, Hamliyye, Hifniyye, brhimiyye, Kemliyye, Mervniyye, Nashiyye, Rahmniyye, Sviyye, Semmniyye, Ticniyye). KSNYYE (Ahmed b. Celleddin el-Ksn, . 949/1542; Nakibendiyyeden Ahrriyyenin kolu; ubeleri: fkyye, Cybriyye, shakyye). KSIMYYE (bk. GZYYE). KSIMYYE (Ksm b. Muhammed el-Kebr, . XIX. yzyl; Kdiriyyenin kolu). KASSRYYE/MELMETYYE (Hamdn el-Kassr, . 271/884). KATNNYYE (Seyyid Hasan Ali el-Katnn, . 747/1346; Rifiyyenin kolu). KVUKCYYE (Ebl-Mehsin el-Kvukc, . 1305/1888; zeliyyenin kolu). KZERNYYE/SHAKIYYE/MRDYYE (Eb shak brhim b. ehriyr el-Kzern, . 426/1035; ubeleri: Rzbihniyye). KEMLYYE (Kemleddin Mustafa el-Bekr, . 1199/1784; Halvetiyyeden Bekriyyenin kolu). KEMLYYE (Kemleddin el-Kisl, . 971/1563; Kdiriyyenin kolu). KERZZYYE (Ahmed b. Ms el-Hasen el-Kerzz, . 1016/1607; zeliyyenin kolu). KESNEZNYYE (Abdlkerm ah Kesnezn, . 1317/1899; Kdiriyyenin kolu). KETTNYYE (Muhammed b. Abdlkebr el-Kettn, . 1327/1909; zeliyyeden Derkviyyenin kolu). KEYYLYYE (smil er-Rif, . 656/1258; Rifiyyenin kolu). KONEVYYE/SADRYYE (Sadreddin Konev, . 673/1274; Ekberiyyenin kolu). KUMEYSYYE (Seyyid ah Kumeys el-Kdir, . 992/1584; Kdiriyyenin kolu).

KBREVYYE (Necmeddn-i Kbr, . 618/1221; Shreverdiyyenin kolu; ubeleri: Aydersiyye, Bahiyye, Bharziyye, Berzenciyye, Firdevsiyye, Ftvvetiyye, (Metnin Devam) bir kolu olan Zeyniyye XV. yzyln ilk yarsnda Heratta kuruluunun ardndan Horasan, Hicaz, Suriye, Msr, Anadolu ve Rumelide ok geni evreyi etkisi altna almtr. Gnmzde Shreverdiyye mensuplarnn Kemir, Afganistan ve Irakta varln srdrd belirtilmektedir. Ebn-Necb es-Shreverdnin silsilesi, halifelerinden yeeni Eb Hafs ehbeddin es-Shreverd ile Shreverdiyye (ihbiyye) adn almakla birlikte Ebn-Necbin yerine geen halifesi Kutbddin el-Ebher ile de Ebheriyye tarikat teekkl etmitir. Kutbddin el-Ebherden sonra silsile Rkneddn-i Scs vastasyla Evhadddn-i Kirmnye ulam ve bu silsileden Evhadiyye tarikat domutur. Rkneddn-i Scsnin ardndan ehbeddin Mahmd ve Cemleddn-i Tebrz ile brhim Zhid-i Geylnye ulaan silsileden Zhidiyye tarikat meydana gelmitir. Esm zikriyle seyr slk usuln tesbit eden eyh olarak bilinen brhim Zhid-i Geyln, rann Gln (Geyln) blgesinde, irvan, Gtsf, Kura, Dou Azerbaycan ve Horasanda irad faaliyetleriyle tannm, kendisine nisbet edilen Zhidiyye tarikatndan Safeviyye ve Halvetiyye adl iki nemli tarikat domutur. Rkneddn-i Scsden sonra Aslddin Abdullah- rz ile devam eden silsileden XV. yzylda Muhammed ahlem b. Eb Muhammede nisbet edilen ahlemiyye kolu teekkl etmitir. te yandan Shreverdiyyenin Zeyniyyeye ulaan silsilesinde yer alan Ysuf b. Abdullah b. mer el-Acemye nisbetle VIII. (XIV.) yzylda Acemiyye tarikat ortaya kmtr. Zebd, Acemiyyenin X. (XVI.) yzyla kadar gelen silsilesini kaydeder (tfl-afiy, s. 229). brhim Zhid-i Geylnnin halifesi Safiyyddn-i Erdeblye nisbet edilen ve Erdebil ehrinde kurulduu iin Erdebliyye diye de anlan Safeviyye tarikat Azerbaycan bata olmak zere Dest-i Kpak, Krm, Gln, Grcistan, Taberistan (Mzenderan), Horasan, Buhara, Trkmenistan, Trkistan, Karahtay, in Trkistan, Hindistan, Serendib (Seylan), ran, Irak, Suriye, Lbnan, Hicaz, Anadolu ve Rumeli gibi ok geni bir blgeye yaylmtr. Safiyyddn-i Erdeblnin torunu, Hce Ali unvanyla tannan Aleddn-i Erdebl zamannda yaygnl ve etkisi zirveye kan tarikat, Hce Alinin torunu Cneyd-i Safev ile birlikte siyas yn ar basan ve Anadoludaki ilie meyilli oymaklar taraftarlar arasna katmak iin ilie temayl gsteren bir tekilt haline gelmi, sonuta Safeviyye tarikat randa XVI. yzyln banda i snaeriyyenin resm mezhep olarak kabul edildii Safeviyye devletine dnmtr. Hce Alinin Anadoludaki halifelerinden Somuncu Baba (Hamdddin Aksary) vastasyla devam eden silsileden XV. yzylda Snn esaslara dayal Bayramiyye tarikat domutur. Hac Bayrm- Velye nisbet edilen Ankara merkezli Bayramiyye, Hac Bayrm- Velnin vefatndan sonra halifelerinden Akemseddine nisbet edilen emsiyye ve mer Dede Sikknye nisbet edilen Melmiyye adyla iki kola ayrlm, XVII. yzyln ilk yarsnda Aziz Mahmud Hdyye nisbet edilen Celvetiyye kolu ortaya kmtr. Birok tarikat eyhi gibi stanbulun fethine katlan Akemseddinin Ftih Sultan Mehmede yazd, gayret ve sabr tavsiye eden mektuplar ile fethin gereklemesinde ciddi katksnn bulunduu belirtilmektedir. Daha ok Anadolu topraklarnda yaylan Bayramiyye, Celvetiyye kolu vastasyla Balkanlarda da yaygnlk kazanmtr. Bir Trk eyhi tarafndan kurulan Bayramiyyenin yan sra ayn yzylda yine bir Trk tarikat olduu belirtilen Abdlgan Pr Babanin tesis ettii Babaiyye hakknda (Rinn, s. 38; A,

XII/1, s. 5) yeterli bilgi bulunmamaktadr. Halvetiyye tarikatnn kurucusu mer el-Halvet, brhim Zhid-i Geylnnin halifelerinden Hrizmde faaliyet gsteren amcas Ah Muhammed Halvetnin yannda yetimi, ondan iczet aldktan sonra faaliyetini Tebrizde srdrmtr. Tarikatta ikinci pr kabul edilen Yahy-y irvn ile Halvetiyye Azerbaycan topraklarnda ciddi gelime gstermi, buradan Anadoluya, Balkanlar, Suriye, Msr, Kuzey Afrika, Sudan, Habeistan ve Gney Asyaya yaylarak krk akn koluyla slm dnyasnn en etkili tarikatlarndan biri haline gelmitir. Cezayirin en yaygn tarikat olan Halvetiyyenin Rahmniyye kolu, 1830da Fransann Cezayiri igali srecinde Franszlara kar en fazla direni gsteren tarikat olmu, 1870te ortaya kan Muhammed el-Mukrnnin ba kaldrsna da en byk destek, Saddk Zviyesi eyhi Muhammed Ameziyn b. Haddd ve olu eyh Azz tarafndan verilmitir. Halvetiyyenin birok kolu bugn Trkiye, Suriye, Msr, Balkanlar ve Kuzey Afrika lkelerinde faaliyetlerini srdrmektedir. VI. (XII.) yzylda Suriyede kurulan am merkezli Sadiyye tarikat Sadeddin (Metnin Devam) el-Cebvye nisbet edilmitir. Kuruluuyla birlikte am ve evresinde yaylan tarikat ilk dnemlerinde Filistinin Kuds, Akk, Safed, Hall ve Nablus ehirlerinde Hallara kar fiil mcadele iine girmi, dolaysyla bu ehirlerde geni taraftar bulmutur. Sadiyye XVI. yzyldan itibaren am merkez olmak zere Hama, Humus, Halep, Akk, Nablus ve Sayda ehirlerinde, XVIII. yzylda Msr, Halep, am, Anadolu, stanbul ve Balkanlarda yaygnlk kazanmtr. Sadlerin Hall ehrindeki son temsilcilerinden olan eyh Ferhn es-Sad, zzeddin el-Kassm ile birlikte Filistinin kurtuluu iin alm ve 1936da Filistinde silhl direnii balatan grup ierisinde yer almtr. VI. (XII.) yzylda Orta Asyada Ahmed Yesevye nisbet edilen Yeseviyye ile Abdlhlik- Gucdvnye nisbet edilen Hcegn tarikatlar ve ardndan Necmeddn-i Kbrya nisbet edilen Kbreviyye teekkl etmitir. Ysuf el-Hemednnin halifeleri olan Ahmed Yesev ile Abdlhlik- Gucdvnden ilki irad faaliyetlerini Orta Asyada gebe Trk kavimleri arasnda yaygnlatrrken ikincisi Mvernnehirin Buhara gibi eski kltr merkezlerinde faaliyet gstermitir. Ahmed Yesev, slmiyeti Trklere sevdirmek ve Ehl-i snnet akdesini yaygnlatrmak iin youn aba sarfetmi, Takent ve Siriderya yresinde, Seyhunun tesindeki bozkrlarda yaayan gebe Trkler arasnda kuvvetli nfuz elde ederek Yesevlii Snn Trkler arasnda yaymay baarmtr. Ayrca Rus Tatarlarnn ve Sibirya halknn slmlamas Yesev dervileri sayesinde gereklemitir. Ahmed Yesevnin deiik blgelere gnderdii pek ok halifesiyle birlikte mridlerinin saysnn 100.000i getii kaydedilmektedir. Yesev dervilerinden Hac Bekt- Vel VII. (XIII.) yzylda Anadoluya gelerek Sulucakarahykte (Hacbekta) derghn kurmu, onun adna nisbetle Bektaiyye tarikat domutur. lk devirlerden itibaren Anadolu ve Rumeli ehirlerinde tesis edilen tekkelerle geni corafyaya yaylan tarikatn balangta derli toplu bir tekilt yapsna sahip olmad anlalmaktadr. Bektalik, ikinci pr kabul edilen Balm Sultanla birlikte XVI. yzyln balarndan itibaren mstakil bir tarikat hviyetine kavumutur. Ancak eserlerinden Hac Bekt- Velnin Snn olduu, dolaysyla Bektaliin Snn esaslara gre teekkl ettii halde Balm Sultan tarafndan Hurf-i unsurlarn karmndan meydana gelen

prensiplerin uygulanmaya konmas tarikatn Snnlik dnda mtalaa edilmesine yol amtr. Osmanl ynetimi bu haliyle Bektalii benimsememekle birlikte yenierilerle olan organik ve gnl ba sebebiyle zerlerine gitmemitir. II. Mahmudun 1826da Yenieri Ocan lavetmesinin ardndan Bekta tekkelerinin faaliyetleri yasaklanmtr. Kendisine Hcegn tarikat nisbet edilen Abdlhlik- Gucdvn esas itibariyle Nakibendiyyenin kurucusu kabul edilir. Zira Hcegn tarikat iin Gucdvnnin ortaya koyduu sekiz prensibe iki asr sonra ayn silsileden Baheddin Nakibend prensip daha ilve etmi ve VIII. (XIV.) yzylla birlikte tarikatn ana silsilesi Nakibendiyye adn almtr. Baz istisnalar dnda slm dnyasnn hemen her blgesine yaylan Nakibendiyye, zellikle Ubeydullah Ahrrn gayretleri sonucu IX. (XV.) yzylda Orta Asyann en yaygn tarikat haline gelmi, Orta Asyann dou, bat ve gneyinde teekkl eden kollaryla nfuzunu arttrmtr. X. (XVI.) yzylda Nak eyhlerinden shak Velnin almalaryla amanist Krgz gruplarnn mslman olduu, onlarn faaliyetleriyle slmiyetin Moollar ve baz Kazak yneticileri arasnda yayld belirtilmektedir. Tarikat Ubeydullah Ahrrn halifelerinden Ktahyal Abdullah- lhnin (Molla lh) nclnde IX. (XV.) yzyln ikinci yarsndan itibaren Anadolu ve Rumelide yaylm, zamanla Anadolu, Orta Asyadan sonra Nakibendiyyenin ikinci byk merkezi haline gelmitir. mm- Rabbn ile birlikte XI. (XVII.) yzylda Hindistanda teekkl eden Mceddidiyye kolu Nakibendiyyeyi Hindistann en faal tarikatlarndan biri haline getirmi ve Hint alt ktas tarikatn nc byk merkezi olmutur. mm- Rabbnnin dn-i lh adyla yeni bir din kuran Bbrl Hkmdar Ekber aha ve onun yerine geen olu Cihangire kar gerekletirdii mcadele sonucu slmiyetin zaman iinde Hint yarmadasnda yok olmaktan kurtulduu kaydedilmektedir. Kuzeybat inde en etkili tarikat olan Nakibendiyye, 1747de Konfyanizmi tehdit eden zararl bir doktrin nitelemesiyle King hnedanna ikyet edilmi, ancak bundan bir sonu alnamamtr. inde cumhuriyet ve komnizm dnemlerinde de en dinamik mslman grup 1950li yllarn sonuna doru etkisi Hebei, Shaanxi, Gansu, Ningxia, Yunnan, Sincan ve Jiline kadar yaylan Nakibendiyyedir. 1958de komnist hkmet Nakibend eyhi TARKAT LSTES (Devam) (Tarikatlar ve kollar alfabetik olarak dizilmitir) Haleviyye, Hemedniyye, shakyye (tiiyye), Nurbahiyye, Nriyye, Rkniyye, Semerkandiyye, Zehebiyye). MAHDMYYE (Mahdm-i Cihn, . 785/1384; Rifiyyenin kolu). MAHMDYYE (Mahmd ez-Zenc; Rifiyyenin kolu). MRFYYE (eyh Mehmed Mrif, . 1239/1824; Rifiyyenin kolu). MASMYYE (Hce Muhammed Masm/mm- Rabbnnin olu; Mceddidiyyenin kolu). MAZHARYYE (Mazhar Cn- Cnn- Dihlev, . 1195/1781; Nakibendiyyeden Mceddidiyyenin kolu).

MEDRYYE/AHMEDRYYE (Bedddin Kutbl-medr, . 840/1436). MEDENYYE (Muhammed Zfir elMeden, . 1321/1903; zeliyyeden Derkaviyyenin kolu; ubesi: Yerutyye). MEDYENYYE/UAYBYYE (Eb Medyen uayb b. Hseyin el-Marib, . 594/1198; kollar: Abbsiyye, Amdiyye, Aydersiyye, Bciyye, Cebertiyye, Dcniyye, Ekberiyye, Haccciyye, Mehdviyye, Meiyye, Meymniyye/Havtriyye, Sebtiyye, Sensiyye, zeliyye, Tziyye, Yfiiyye). MEHCYYE (Sd Eb Azze [Yaizz] el-Mehc, . 1277/1860-61; Derkviyyenin kolu). MEHDVYYE (Eb Muhammed Abdlazz b. Eb Bekir el-Kure el-Mehdv, . 621/1224; Medyeniyyenin kolu). MELMETYYE (bk. KASSRYYE). MELMYYE (mer Dede Sikkn, . 880/1475; Bayramiyyenin kolu). MELMYYE (bk. NRYYE). MENZELYYE (Ali b. Ammr el-Menzel, . XII/XVIII. yzyl; Kdiriyyenin kolu). MERZIKA/MERZIKIYYE (Merzk el-Hseyn el-Yemen, . 677/1278; Bedeviyyenin kolu). MEYYE/SELMYYE (Abdsselm b. Me, . 625/1228 [?]; Medyeniyyenin kolu). METBLYYE (brhim el-Metbl, . 880/1475; Bedeviyyenin kolu). MEVLEVYYE (Mevln Celleddn-i Rm, . 672/1273). MEYMNYYE/HAVTIRYYE (Ali b. Meymn el-Marib, . 917/1511; Medyeniyyenin kolu). MISRYYE (bk. NYZYYE). MRGANYYE/EMRGANYYE/HATMYYE (Muhammed Osman el-Mrgan, . 1268/1852; drsiyyenin kolu). MUHSBYYE (Hris b. Esed el-Muhsib, . 243/857). MUHTRYYE (Muhtr b. Ahmed el-Knt, . 1226/1811; Kdiriyyenin kolu). MURDYYE (Murad Buhr, . 1132/1720; Nakibendiyyeden Mceddidiyyenin kolu).

MUSLHYYE (Muslihuddin Mustafa, . 1099/1688; Halvetiyye-Ahmediyyeden Sinniyyenin kolu). MCEDDDYYE/AHMEDYYE (mm- Rabbn/Ahmed-i Sirhind, . 1034/1624; Nakibendiyyenin kolu; ubeleri: demiyye/Ahseniyye, Hlidiyye, Masmiyye, Mazhariyye, Murdiyye, Mltniyye, Nriyye). MRDYYE (Ahmed Bamba, . 1927; Kdiriyyenin kolu). MRDYYE (bk. KZERNYYE). MERRYYE (Muhammed b. Ms b. Ali b. Uceyl el-Yemen el-Merria, . 760/1359; Kdiriyyenin kolu). MTKIYYE (eyh Mtk Baba, . 1247/1831-32; Kdiriyyenin kolu). NABLUSYYE (Abdlgan b. smil en-Nablus, . 1143/1731; Kdiriyyenin kolu). NAKBENDYYE/BAHYYE (Baheddin Nakibend, . 791/1389; kollar: Ahrriyye, Cmiyye,

TARKAT LSTES (Devam) (Tarikatlar ve kollar alfabetik olarak dizilmitir) Crcniyye, Esadiyye, Hlidiyye, Ksniyye, Mazhariyye, Murdiyye, Mceddidiyye, Nciyye, Nriyye, Rediyye, Sadiyye, Tciyye). NSIRYYE (Eb Abdullah Muhammed b. Muhammed b. Ahmed b. Nsr, . 1085/1674; zeliyyeden Gzziyyenin kolu; ubeleri: Affiyye, Beyymiyye, bbiyye). NASHYYE (Mehmed Nash, . 1130/1717; Halvetiyye-bniyyeden Karabaiyyenin kolu; ubeleri: erkeiyye, Halliyye, brhimiyye). NECBYYE (bk. BZGAYYE). NEHRYYE (mer b. Ms en-Nehr, . VII/XIII. yzyl; Kdiriyyenin kolu). NESMYYE (Eb Abdullah Mahmd en-Nesm; Kdiriyyenin kolu). NEVEVYYE (Yahy b. eref en-Nevev, . 676/1277; zeliyyenin kolu). NEVHYYE (Muhammed Nevah Gencbah, . 1064/1654; Kdiriyyenin kolu).

NMETULLHYYE (Nimetullh- Vel, . 834/1431; kollar: Kevseriyye, Saf Aliyye, emsiyye, Gunbdiyye, Mnis hiyye). NYZYYE (Abdurrahman en-Niyz, . 1311/1894; Kdiriyyenin kolu). NYZYYE/MISRYYE (Niyz-i Msr, . 1105/1694; Halvetiyyeden Ahmediyyenin kolu). NZMYYE (Nizmeddin Evliy, . 725/1325; itiyyenin kolu). NURBAHYYE (Seyyid Muhammed Nurbah, . 869/1464; Kbreviyyeden Nriyyenin kolu; ubesi: shakyye). NRYYE (Ebl-Hseyin en-Nr, . 295/908). NRYYE (Nreddin Abdurrahman el-sferyn, . 639/1242; Kbreviyyenin kolu; ubeleri: Hemedniyye, Nurbahiyye, Rkniyye). NRYYE (Nreddin Habbullah el-Hads; Rifiyyenin kolu). NRYYE/MELMYYE (Muhammed Nrl-Arab, . 1305/1888; Nakibendiyyeden Mceddidiyyenin kolu). PRCEMLYYE (Pr Cemleddin Ahmed-i Erdistn, . 879/1474-75; Shreverdiyyenin kolu). RAHMNYYE (Muhammed b. Abdurrahman el-Gatl, . 1208/1794; Halvetiyye-bniyyeden Hifniyyenin kolu). RAHMNYYE (Muhammed b. Mesd b. Abdurrahman, . 1295/1878, Derkviyyeden Medeniyyenin kolu). RAMAZNYYE (Mahf Ramazan Efendi, . 1025/1616; Halvetiyyeden Ahmediyyenin kolu; ubeleri: Buhriyye, Cerrhiyye, Cihangriyye, Haytiyye, Rafiyye). RDYYE/YSUFYYE (Ahmed b. Ysuf er-Rid el-Milyn, . 927/1521; zeliyyeden Zerrkyyenin kolu). RAFYYE (Ahmed Raf, . 1170/1757; Halvetiyye-Ahmediyyeden Ramazniyyenin kolu). RESLNYYE (Resln b. Yakb b. Abdurrahman el-Caber, . 695/1296; Ukayliyyenin devam). RESMYYE/HYYE (Mustafa Resm Efendi, . 1206/1792; Kdiriyyenin kolu). REDYYE (brhim Red ed-Dveyh, . 1291/1874; zeliyyeden drsiyyenin kolu). REVENYYE (Byezd-i Ensr, . 980/1573).

RFYYE/AHMEDYYE/BATHYYE (Ahmed er-Rif, . 578/1182; kollar: Aclniyye, Atiyye, Burhniyye, Cebertiyye, Cemliyye, Cendeliyye, Drniyye, Fazliyye, Fenriyye, Harriyye, mdiyye, seviyye, zziyye, Katnniyye, Keyyliyye, Mahdmiyye, Mahmdiyye, Mrifiyye, Nriyye, Sayydiyye, Sebsebiyye, Sudiyye, arniyye, Ulvniyye, Vstiyye). RMYYE (bk. EREFYYE). (Metnin Devam) Ma Zhenwuya kar eitli sulamalarda bulunmu, devletin basks ve asimilasyon politikalar inde tarikatlarn, dolaysyla slmn yaylmasn engellemitir. XIII. (XIX.) yzyln ilk yarsnda Hlid el-Badd ile oluan Hlidiyye kolu hemen hemen btn Arap topraklarnda, Trkiyede ve Krtlerin youn olduu blgelerde Mceddidliin yerini almtr. Dorudan Mceddidlie bal baz silsilelerle Hlidiyyeye bal birok silsile gnmzde zellikle Trkiyede varln ve buradan dnyann eitli blgelerine yayln srdrmektedir. Hrizmli Necmeddn-i Kbrya nisbet edilen Kbreviyye, Yeseviyye ve Hcegn ile (Nakibendiyye) birlikte Orta Asya kkenli byk tarikattan biridir. 580 (1184) ylnda teekkl etmeye balayan bu tarikat Hrizm merkezli olarak Orta Asyadan Afganistan, Hindistan, in, Gneydou Asya, ran, Irak, Suriye ve Anadoluya kadar geni bir alanda yaygnlk kazanmtr. Kbrev dervilerinin ulatklar blgelerdeki gayretleriyle birok ihtidnn meydana geldii grlmektedir. Necmeddn-i Kbrnn nde gelen halifelerinden Seyfeddin el-Bharz, yaklak krk yln geirdii Buhara ve evresindeki faaliyetleri srasnda slma sndrmak iin Moollarla yakn mnasebetler kurmu, bu amala aatay Hann veziri Kutbddin Habe Amde bir mektup gndermitir. Ayrca ileride Altn Ordann sultan olacak Berkenin Buharay ziyareti srasnda slm benimsemesinde etkili rol oynamtr. Nreddin Abdurrahman el-sferynnin Badatta gerekletirdii faaliyetlerle hilfetin eski merkezinde slmn otoritesini yeniden tesis etmeyi hedefledii belirtilmekte, bu amala Argunun yahudi veziri Cemleddin ve dier vezirlerle balant kurduu, Vezir Sadeddn-i Svecyi mridleri arasna katmay baard, Gzn Han ve Olcaytuya hitaben risleler kaleme ald zikredilmektedir. Dier bir Kbrev eyhi Sadreddin brhimin yaklak 100.000 Mool askeriyle birlikte Gzn Hann slmiyeti kabul etmesinde nemli etkisinin olduu bilinmektedir. te yandan Kbrev dervilerinin almalar sonucu Kemirde birok Hindu ihtid etmitir. Burada etkili faaliyetleriyle tannan Al-i Hemednnin halifelerinden eyh Ahmed ile babas Sleymann Brahmanizmden slma dnd nakledilir. Muhtemelen XVII. yzylda Ching hnedanlnn ilk zamanlarnda ine giren Kbrevlerin Aiheimaiti Kebikuo Baihedai adl eyhleri slmiyeti yaymas sebebiyle Ching hnedanlna ikyet edilmi ve hayatnn sonuna kadar hapiste kalmtr. in Kbrevlerinin merkezi olan Dawantounun gnmzde de bu hviyetini koruduu belirtilmekte ve 1983te inde 10.000 Kbreviyye mensubunun bulunduu tahmin edilmektedir. VI. (XII.) yzylda kurulan tarikatlardan Medyeniyye, Eb Medyen uayb b. Hseyine nisbet edilmekte ve uaybiyye diye de bilinmektedir. Medyeniyye, Kuzey Afrika kaynakl ilk tarikattr. Eb Medyenin halifeleri vastasyla nce Kuzey Afrikada yaygnlaan tarikat daha sonra ve Orta Afrika ile Ortadouya kadar yaylmtr. Tarikatn esaslar ve tarih geliimi konusunda yeterli bilgi

bulunmamakla birlikte kurucusunun Muhyiddin bnl-Arab zerinde ciddi etkisinin bilinmesi tasavvuf anlay hakknda ipular vermektedir. Ondan fazla kola ayrlan Medyeniyye zamanla bata zeliyye ve Sensiyye olmak zere dier tarikatlar ierisinde erimi, XIX. yzyla gelindiinde mensuplar yok denecek kadar azalmtr. Eb Medyenin halifelerinden Eb Sad Halef b. Ahmed elBc et-Temmye nisbetle Bciyye adyla bir tarikat teekkl ettii belirtilmektedir. Eb Sad Halef, zeliyye tarikatnn pri Ebl-Hasan e-zelnin eyhlerindendir (Zebd, d, s. 34). Medyeniyyenin ardndan Kuzey Afrikada VII. (XIII.) yzylda zeliyye, Bedeviyye ve Deskyye tarikatlar teekkl etmitir. Ebl-Hasan e-zelye nisbet edilen Tunus merkezli zeliyye 100 civarnda kolu ve ubesiyle (Gven, s. 303-362) Tunusun yan sra Fas, Cezayir, Msr ve Libya bata olmak zere pek ok Afrika lkesinde taraftar bulmutur. XV. yzyln ikinci yarsnda Libyada kurulan zeliyyenin Zerrkyye kolu ondan fazla ubesiyle btn Kuzey Afrikada yaylm ve Suriyeye kadar ulamtr. XVI. yzylda Eb Yakb el-Bveysye nisbetle anlan Bveysiyye, Zerrkyyenin ubelerinden biri kabul edilmektedir (Zebd, tfl-afiy, s. 232). zeliyye, XVIII. yzyln sonlarndan itibaren stanbulda ve baz Anadolu ehirlerinde yaygnlk kazanmtr. zeliyyeye mensup Ahmed b. drsin kurduu drsiyyenin XIX. yzylda ortaya kan kollarndan Mrganiyye (Hatmiyye) Sudanda faaliyet gsteren en byk tarikatlardan biridir ve lkenin yaplanmasnda, siyasal ve kltrel hayatn gelimesinde nemli roller stlenmitir. Ayn dnemde kurulan Sensiyye (Metnin Devam) kolu Fastan Yemene kadar geni bir blgede etkili olmu, tarikatn zviyelerinde Kurn- Kerm ve din ilimler okutularak mslman topluma yeniden din canllk kazandrlmtr. Birok Sens eyhi, bir taraftan Afrikann kuzey blgelerinde mslman halklara din eitimi verirken dier taraftan Afrikann i blgelerindeki yerlilerin slma girmesi iin gayret gstermitir. te yandan tarikat mensuplar Avrupal smrgeci glere kar yapt mcadelelerle adn duyurmu, XX. yzyln balarndan itibaren halk rgtleyip Franszlar, talyanlar ve ngilizler ile mcadele iine girmitir. Gnmzde Msrn en yaygn tarikat olan zeliyyenin son zamanlarda Avrupada nemli bir nfuz elde ettii grlmektedir. Ahmed el-Bedevye nisbet edilen Bedeviyye tarikat Msr Tantada teekkl etmitir. Ahmediyye adyla da bilinen bu tarikat baz kaynaklarda Rifiyyenin ya da zeliyyenin bir kolu eklinde zikredilse de genellikle mstakil bir tarikat olarak kabul edilmektedir. Bedeviyyenin XV. yzylda brhim el-Metblye nisbetle teekkl eden Metbliyye kolu Ali el-Havvs ile Msrl lim Abdlvehhb e-arnye ulamaktadr (Harrzde, III, 95a-97b). XVII. yzylda tarikatta emseddin Muhammed b. Muhammed b. uayb el-Hiczye nisbetle uaybiyye kolu domutur (Zebd, d, s. 74). Bedeviyyenin daha baka kollar da vardr (Ba, s. 280-294). XVIII. yzyln balarnda stanbula ulaan Bedeviyye Anadolu, Hicaz, Suriye, Irak, rdn, Filistin, Krfez lkeleri, Libya, Tunus gibi lkelerde taraftarlarna rastlansa da Msr dnda pek etkili olamamtr. Gnmzde birok kolla birlikte Msrn en byk tarikatlarndan biridir. brhim b. Abdlazz edDeskye nisbet edilen Deskyye tarikat Msr Desk kaynakldr. Burhniyye (Burhmiyye) adyla da anlan Deskyyeyi zeliyye ve Bedeviyyenin bir kolu sayanlar vardr. Daha ok Msr ve Sudanda etkili olan tarikatn bugn Suriye, Kveyt ve Ebzab (Abudabi) gibi lkelerde taraftarlarna rastlanmaktadr.

VII. (XIII.) yzyln balarnda Hindistann Ecmr ehrinde teekkl eden itiyye tarikat Munddin Hasan el-itye nisbet edilmektedir. Ecmrden btn Hint yarmadasna yaylan tarikat Kdiriyye, Nakibendiyye ve Shreverdiyye ile birlikte Hindistann en yaygn drt tarikatndan biri olmutur. eyh Ferdddin Mesd ve Nizmeddin Evliy dnemlerinde etkisini btn Hindistanda hissettiren itiyye, Nizmeddin Evliynn mridleri tarafndan Hindistann tara eyaletlerine tanm ve lkede birok ihtidya vesile tekil etmitir. Tarikat VIII. (XIV.) yzyln ilk yarsnda eyh Burhneddn-i Garb vastasyla Bengladein baehri Dakka blgesine ulam ve Seyyid Muhammed Gsdrz tarafndan Dakka ve Gucertta yaylmas salanmtr. VII. (XIII.) yzylda teekkl eden tarikatlardan Mevleviyye Anadolu kaynakldr. Tarikatn kurucusu kabul edilen Mevln Celleddn-i Rm, ailesiyle birlikte Horasandan ocuk yata kt yolculuun sonunda Anadoluya gelip Konyada yerlemi, buradaki faaliyetleri neticesinde Mevlevlik domutur. Tarikat Anadolu topraklarndan sonra Ortadou, Kuzey Afrika ve Balkanlarda geni bir corafyaya yaylmtr. Mevlevlikte zamanla inan bakmndan birbirine zt iki kol meydana gelmi, biri Mevlnnn olu Sultan Velede nisbetle Veled kolu, dieri Mevlnnn eyhi ems-i Tebrzye nisbetle ems kolu adn almtr. Veled kolunda zhd esas alnp eriat kurallarna riayet edildii halde ems kolunda Kalenderler gibi Btn karakter n plana kmtr. Osmanl yneticileri birincileri desteklerken ems kolu mensuplarna yz vermemitir. Mevlev dervilerinin eitildii kurumlar olan mevlevhneler ayn zamanda birer gzel sanatlar mektebi gibi alm, birok limin yan sra buralardan Trk kltr ve sanatnn en nemli temsilcileri yetimitir. XVIII ve XIX. yzyllarda zellikle stanbul mevlevhnelerinin klasik Trk msikisinin en parlak simalarna okul grevi yapt bilinmektedir. te yandan Balkan ve I. Dnyaanakkale savalar srasnda mevlevhneler sosyal dayanma ve yardmlama fonksiyonu stlenmitir. Bu erevede Yenikap Mevlevhnesi hastahaneye dntrlm, Galata Mevlevhnesinde eyh Ahmed Celleddin Dedenin bakanl altnda yardm toplanm, Kbrs, Girit gibi adalardaki mevlevhneler mslmanlar iin bir snak vazifesi grm ve Anadoluya geii salamtr. I. Dnya Savana girilmesiyle cihd- mukaddes iln edildiinde Veled elebinin (zbudak) kumandas altnda Mchidn-i Mevleviyye Alay kurulmu ve Filistin cephesinde arpmtr. Trkiyede tekkelerin kapatld 1925 ylndan sonra Mevlevlik merkezi Konyadan Halepe tanm, 1944te Suriye hkmetinin ald bir kararla Mevleviyye kurum olarak tarihe karmtr. TARKAT LSTES (Devam) (Tarikatlar ve kollar alfabetik olarak dizilmitir) RMYYE/SMLYYE (smil Rm Tosyav, . 1041/1631; Kdiriyyenin kolu). RZBHNYYE (Rzbihn- Bakl, . 606/1209; Haffiyyenin kolu). RKNYYE (Alddevle-i Simnn, . 736/1336; Kbreviyyeden Nriyyenin kolu). RENYYE (Dede mer Ren, . 892/1487; Halvetiyyenin kolu; ubeleri: Demirtaiyye, Gleniyye, Hletiyye, Seziyye).

SBRYYE (Hce Aleddin Ali b. Ahmed Sbir, . 690/1291; itiyyenin kolu; ubeleri: Fahriyye, Gsdrziyye, Safeviyye-Mniyye). SADYYE/CEBVYYE (Sadeddin el-Cebv e-eybn, . 575/1180; kollar: Abdsselmiyye, ciziyye, errbiyye, Talibiyye, Vefiyye). SADRYYE (bk. KONEVYYE). SAFEVYYE/ERDEBLYYE (Safiyyddn-i Erdebl, . 735/1334; Ebheriyyeden Zhidiyyenin kolu; ubeleri: Bayramiyye, Celvetiyye, Fenriyye, Haydariyye). SHLYYE (Eb Abdullah Muhammed b. Ahmed b. Abdurrahman el-Ensr es-Shil, . 735/1335). SALHYYE (Abdullah Salh Uk, . 1197/1783; Halvetiyye-Ahmediyyeden Ukyyenin kolu). SLMYYE (Muhammed b. Ahmed b. Slim el-Basr, . 297/909; Sehliyyenin kolu). SVYYE (Ebl-rd Ahmed b. Muhammed es-Sv, . 1241/1825; Halvetiyye-Hifniyyeden Derdriyyenin kolu). SAYYDYYE (zzeddin Ahmed es-Sayyd, . 670/1271; Rifiyyenin kolu). SEBSEBYYE (Sleyman es-Sebseb, Rifiyyenin kolu). SEBNYYE (bn Sebn, . 669/1270). SEBTYYE (Ebl-Abbas Ahmed b. Cafer es-Sebt, . 601/1205; Medyeniyyenin kolu). SEHLYYE (Sehl b. Abdullah et-Tster, . 283/896; kollar: Hevvriyye, Slimiyye). SELMYYE (bk. MEYYE). SELMYYE (Selmi Ali Efendi, . 1103/1691; Celvetiyyenin kolu). SEMMNYYE (Muhammed b. Abdlkerm es-Semmn, . 1189/1776; Halvetiyyeden Bekriyyenin kolu; Kdiriyyenin kolu olarak da kabul edilir; ubeleri: Feyziyye, Tayyibiyye). SENSYYE (Muhammed b. Ysuf es-Sens, . 895/1490; Medyeniyyenin kolu). SENSYYE (Muhammed b. Ali es-Sens, . 1276/1859; zeliyyeden drsiyyenin kolu). SEYYRYYE (Ebl-Abbas es-Seyyr, . 342/953-54).

SEZYYE (Hasan Sez-yi Glen, . 1151/1738; Halvetiyyeden Gleniyyenin kolu). SNNYYE/MMSNNYYE (mm Sinan brhim b. Abdurrahman Halvet, . 976/1568; Halvetiyyeden Ahmediyyenin kolu; ubeleri: Muslihiyye, Zhriyye). SVSYYE (Abdlahad Nr, . 1061/1651; Halvetiyyeden emsiyyenin kolu). SUMDYYE (Mslim b. Muhammed es-Sumd, . 994/1586; Kdiriyyenin kolu). SUDYYE (Ebs-Sud b. Ebl-Ayir el-Vst el-Bdirn, . 644/1246). SHREVERDYYE (Eb Hafs ehbeddin es-Shreverd, . 632/1234; ubeleri: Ahmediyye, diliyye/Bedriyye, Buhriyye, Bzgaiyye/Necbiyye, Celliyye, Cemliyye/Prcemliyye, Halvetiyye, bn Herzemiyye, Kemliyye, Reniyye/Reveniyye, Safeviyye, ihbiyye, Yfiiyye, Zerkbiyye, Zeyniyye). SNBLYYE (Snbl Sinan, . 936/1529; Halvetiyyeden Cemliyyenin kolu; ubeleri: Assliyye, Bahiyye).

TARKAT LSTES (Devam) (Tarikatlar ve kollar alfabetik olarak dizilmitir) STHYYE (Bedeviyyenin dier ad ve bir kolu). BNYYE (bn- Vel, . 976/1569; Halvetiyyeden Cemliyyenin kolu; ubeleri: Bekriyye, erkeiyye, Halliyye, brhimiyye, Karabaiyye, Nashiyye, ). AHLEMYYE (ahlem b. Eb Muhammed, . 880/1475; Ebheriyyenin kolu). AHMEDRYYE (bk. MEDRYYE). ARNYYE (Abdlvehhb e-arn, . 973/1565; Rifiyyenin kolu). ZELYYE (Ebl-Hasan Nreddin Ali b. Abdullah e-zel, . 656/1258; kollar: Affiyye, Aleviyye, Arsiyye, Bedeviyye/Ahmediyye, Bekkiyye, Bekriyye, Cevheriyye, Cezliyye, Deskyye/Burhniyye, Gziyye/Ksmiyye, Habbiyye, Hamzaviyye, Hanefiyye, Hansaliyye, Himiyye, Havtriyye, Hendsiyye, Hzriyye, drsiyye, lmiyye, seviyye, Kvukciyye, Kerzziyye, Medeniyye, Mekkiyye, Mustriyye, Nsriyye, Neveviyye, Semmniyye, Sheyliyye, eyhiyye, Vefiyye, Yfiiyye, Yerutyye, Ysufiyye, Zerrkyye, Ziyniyye). EMSYYE (Akemseddin, . 863/1459; Bayramiyyenin kolu; ubeleri: Himmetiyye, seviyye,

Tennriyye). EMSYYE (emseddin Sivs, . 1006/1597; Halvetiyyenin kolu). ERYYE (Abdlmnim b. Abdnneb Ali el-Kdir, . 1986; Kdiriyyenin kolu). ERNBYYE (Ebl-Abbas ehbeddin Ahmed b. Osman e-ernb, . 994/1586; Deskyyenin kolu). ERRBYYE (eyh Abdullah Ynus; Sadiyyenin kolu). ETTRYYE (bk. TTRYYE). EYBNYYE/YNUSYYE (Eb Muhammed Ynus b. Ysuf e-eybn, . 619/1222). EYHYYE (Sd e-eyh Abdlkdir b. Muhammed es-Semh, . 1025/1616; zeliyyenin kolu). NNVYYE (Eb Abdullah Muhammed e-innv, . 1088/1677; Bedeviyyenin kolu). UAYBYYE (bk. MEDYENYYE). UAYBYYE (Eb uayb Eyyb es-Sriye b. Sad el-Ensr, . 561/1165-66). UAYBYYE (emseddin Muhammed b. Muhammed b. uayb el-Hicz, . 1040/1630; Bedeviyyenin kolu). ZYYE (Eb Abdullah e-z el-bl, . VII/XIII. yzyl). TERYYE (Ebl-Hasan Ali b. Abdullah e-ter en-Nmeyr, . 668/1269). TTRYYE/ETTRYYE (Abdullah- ttr, . 832/1428-29; kollar: Gavsiyye, Uaykyye). TEBBYYE (Abdlazz b. Abdlhak et-Tebb, . 914/1508; zeliyyeden Cezliyyenin kolu). TCYYE (Tceddin b. Zekeriyy el-Hind, . 1050/1640; Nakibendiyyeden Ahrriyyenin kolu). TALBYYE (Eb Talib Muhammed b. Slim es-Sad e-eybn; Sadiyyenin kolu). TAVYYE (Nreddin Ali b. Abdullah et-Tav; Kdiriyyenin kolu). TZYYE (Eb Slim brhim b. Muhammed et-Tz, . 866/1462; Medyeniyyenin kolu). TENNRYYE (brhim Tennr, . 887/1482; Bayramiyyeden emsiyyenin kolu, ubesi: seviyye).

TCNYYE (Seyyid Ahmed et-Ticn, . 1230/1815; HalvetiyyeKarabaiyyeden Hifniyyenin kolu). UCEYLYYE (Ebl-Abbas Ahmed b. Ms b. Uceyl el-Yemen, . 690/1291; Kdiriyyeden Hikemiyyenin kolu). UKAYLYYE (Ukayl b. ehbeddin Ahmed el-Menbic el-Batih, . 550/1155; Harrziyyenin bir kolu; ubeleri: Adeviyye, Merzkyye, Reslniyye). (Metnin Devam) Baz kaynaklarda tarikat eklinde kaydedilen Ekberiyyenin mahiyeti ve kurucusu hakknda deiik grler ileri srlmtr. eyh-i Ekber unvanndan dolay bunu Muhyiddin bnl-Arabye nisbet edenler olduu gibi Abdlgan en-Nablus tarafndan kurulduunu syleyenler de vardr. Bazlarna gre ise kurumlam bir tarikat olmayp bnl-Arabnin grleri erevesinde ekillenmi tasavvuf ve fikr bir hareketten ibarettir. te yandan Hzrdan ruhan olarak hrka giymek suretiyle tarikata girenlerin yoluna Hzriyye denilmitir. Hzrn da hrkay Hz. Peygamberden giydii kabul edilmektedir (Zebd, tfl-afiy, s. 191, 194). Hzriyyenin kollarndan biri mfessir Kd Beyzvye nisbet edilen Beyzviyye tarikatdr (Zebd, d, s. 43-44). Ku birok tarikatn yan sra Hzriyyeden de hrka giydiini belirtir (es-Siml-mecd, vr. 45a-b). VI. (XII.) yzylda teekkl eden tarikatlardan Beyniyyenin (Nebiyye) kurucusu Ebl-Beyn Neb b. Muhammed b. Mahfz el-Kurenin de (snev, I, 254) tarikat hrkasn bizzat Hz. Peygamberin ruhaniyetinden giydii ileri srlmtr (Zebd, d, s. 36-37; Harrzde, I, 171a). VI. (XII.) yzyln balarndan itibaren Eb Cebel Yalya nisbetle Cebeliyye, mam Gazzlye nisbetle Gazzliyye, Ahmed-i Nmek Cmye nisbetle Cmiyye, bn Berrecna nisbetle Berrecniyye, Muhammed b. Hasan es-Sicilmsye nisbetle Sicilmsiyye, Eb Thir es-Silefye nisbetle Silefiyye (Silegiyye), Ynus b. Ysuf e-eybnye nisbetle eybniyye (Ynusiyye), Ebl-Hasan Ali b. Ahmed el-Harllye nisbetle Harlliyye gibi birok tarikat ortaya kmtr. Yine bu dnemde teekkl eden tarikatlardan uaybiyye, Eb uayb Eyyb Sriye b. Sade nisbet edilmi ve Minhciyyenin bir ubesi olduu belirtilmitir (Zebd, tfl-afiy, s. 214-215). bn Sebnin halifelerinden Ebl-Hasan Ali b. Abdullah e-ter en-Nmeyrye nisbet edilen teriyye (Zebd, d, s. 74-75), Eb Abdullah Muhammed b. Ahmed b. Abdurrahman es-Shil el-Ensrye nisbet edilen Shiliyye (a.g.e., s. 64), XVIII. yzylda Yemende Abdullah b. Alev B Haddda nisbet edilen Hadddiyye tarikatlarndan Zebd iczet almtr (tfl-afiy, s. 241242). Harrzde ayrca Ebl-Hasan Ali b. Hzr ed-Db el-Hazrecye nisbet edilen Dbiyye tarikatndan bahsetmitir (Tibyn, II, 42b). Zebdnin Arbiyye diye kaydettii mer b. Muhammed el-Urbye nisbetle Yemende ortaya kan Urbiyye tarikat (d, s. 87-88; Harrzde, III, 56b) Kdiriyyenin kollarndan biri kabul edilmektedir. Bunlarn dnda kaynaklarda, mstakil olarak teekkl eden ya da byk tarikatlardan birinin silsilesinden ayrlp zamanla bamsz bir tarikat hviyeti kazanan birok tarikat yer almaktadr. Gemite ve gnmzde herhangi bir tarikatla ya da belli bir corafyadaki tarikatlarla ilgili mstakil eserler hazrlanm olmakla birlikte corafya dikkate alnmadan birden fazla tarikat ve silsileleriyle ilgili eserler de yazlmtr. XVII. yzylda Safiyyddin Ahmed Kunin hrka giydii tarikatlar ve

silsilelerini kaydettii es-Siml-mecd adl eseri bunun ilk rneklerindendir. XVIII. yzylda Murtaz ez-Zebdnin kaleme ald tfl-afiy ve dl-cevheris-semn adl eserlerle bn Akle el-Mekknin dl-cevhir f selsilil-ekbir adl eseri de bu mahiyettedir. XIX. yzylda Harrzdenin hazrlad, byk ciltten oluan Tibyn vesilil-ai adl eser bu alanda yazlm en hacimli kitap olup bir tarikatlar ansiklopedisi niteliindedir. Ahmed Rifat Efendinin Mirtl-maksd (stanbul 1293), Bandrmalzde Ahmed Mnib Efendinin Mirtt-turuku (stanbul 1306), Mehmed Smnin Esmr- Esrr (stanbul 1316), Hocazde Ahmed Hilminin Hadkatl-evliys (stanbul 1318-1320) ve Sdk Vicdnnin Tomar- Turuk- Aliyyesinde (stanbul 1338-1340) muhtelif tarikatlar ve silsileleri ele alnmtr. Son dnem melliflerinden Hseyin Vassfn sf biyografilerine dair Sefne-i Evliy adl eserinde de byk tarikatlarn kurucu prinden balanmak suretiyle XX. yzyldaki son halkalarna kadar devam eden silsileleri yer almaktadr. Louis Rinnin Marabouts et Khouan isimli eseriyle (Alger 1884) Muhammed Masm rznin Farsa ciltlik ariul-aii de (Tahran 1339-1345 h.) burada zikredilmelidir. Son olarak Seyyid Muhammed Hoca Efendi tarafndan Tasavvuf Tarikatlar ve Silsileleri adyla drt ciltlik bir alma yaplmtr (stanbul 2005). Tarikatlar, mslman halkn din inan ve duygularn canl tutmann yan sra gayri mslimlerin ihtidsna vesile olmak, igalci ve smrgecilere kar slm lkelerinde direni cepheleri tekil etmek, ihtiya durumunda slm ordularyla birlikte seferlere katlmak, fethedilen blgelere yerleip slmiyeti yaymak gibi fonksiyonlar icra etmitir. Mesel Trklerin slmiyeti kabul etmesinde tarikat ehlinin (Metnin Devam) irad faaliyetlerinin byk rol oynad bilinmektedir. Orta Asyada, Hindistan ve baz Uzakdou lkelerinde, Afrikada slmiyetin yaylmas, randa binlerce Mecsnin slmiyeti semesi, Anadolu ve Balkanlarda gayri mslim ahalinin ihtidas byk apta tarikatlar vastasyla gereklemitir. Tarikatlarn bu baars insanlarn gnl dnyasna hitap etmesinden kaynaklanmaktadr. Ancak bu husus tarikat ve tasavvuf hayatnda ayn zamanda istismara ve yozlamaya da sebebiyet vermitir. Nitekim tarihte ve gnmzde bunun rneklerine rastlanmaktadr. Bundan dolay tarikat mensubu dervilerin gnl dnyasnda hangi mertebeye ykselirse ykselsin eriat kurallarna riayet etmesi art koulmu, dinin zhir kurallarna riayet edilmemesi tarikat hayatnda ak bir sapma olarak deerlendirilmitir. Gemite tekkelerin belli kanunlar erevesinde ve gz nnde faaliyet gstermesi sebebiyle din ve ahlk adan istismar ve yozlama byk lde nlenmitir. Gnmzde ise tarikat faaliyetleri Trkiyedeki yasak yznden yer altnda yrtld iin istismara daha ak durumdadr.

BBLYOGRAFYA

et-Tarft, e-ar md.; Tehnev, Kef, II, 919-920; bnn-Nedm, el-Fihrist, s. 235; Eb Tlib el-Mekk, tl-ulb, Kahire 1310, II, 138; Slem, abat, s. 383; Kueyr, er-Risle, I, 52, 59; Hcvr, Kefl-macb, s. 218-341, 403, 412; Muhammed b. Mnevver, Esrrt-tevd

(nr. Zebhullah Saf), Tahran 1332 h., s. 27, 36; Necmeddn-i Kbr, Usl Aere (Tasavvuf Hayat iinde, trc. Mustafa Kara), stanbul 1980, s. 33-70; bnl-Arab, el-Ftt, II, 382-383; a.mlf., Ilt-fiyye (nr. Bessm Abdlvehhb el-Cb - Dvd el-Kayser, Muaddemt iinde), Kayseri 1997, s. 72; Abdrrezzk el-Kn, Tasavvuf Szl (trc. Ekrem Demirli), stanbul 2004, s. 349; Abdurrahman Ebl-Ferec el-Vst, abat rati-fiyye, Kahire 1305, tr. yer.; snev, abat-fiiyye, I, 254; bn Hacer, ed-Drerl-kmine, III, 322; Vhid, Menkb-i voca-i Cihn ve Netce-i Cn (nr. Ahmet T. Karamustafa), Cambridge 1993, tr.yer.; mm- Rabbn, Mektbt, stanbul, ts. (Fazilet Neriyat), I, 50, 54-55; (mektup 36, 41); Hulv, Lemezt- Hulviyye, Sleymaniye Ktp., Hlet Efendi, nr. 281, vr. 9a-10a, 13b-14a, 16a-b, 132a; Ku, es-Siml-mecd f selsili ehlil-beya ve ilbsil-ra vet-taavvuf ve slki ehlittevd, Sleymaniye Ktp., ehid Ali Paa, nr. 1197, tr.yer.; smil Hakk Bursev, Kitbl-Hitb, stanbul 1256, s. 259-264; Bandrmalzde, Mirtt-turuk, stanbul 1306, tr.yer.; Zebd, d, tr.yer.; a.mlf., tfl-afiy, tr.yer.; Muhammed b. Ahmed Akle el-Mekk, dl-cevhir f selsilil-ekbir, stanbul Belediyesi Atatrk Kitapl, Osman Ergin, nr. 1129, vr. 1b-30b; Ahmed Rifat, Mirtl-maksd, stanbul 1293, s. 3, 21-47; Harrzde, Tibyn, I-III, tr.yer.; Ahmed Ziyeddin Gmhnev, Cmiul-ul (nr. Edb Nasreddin), Beyrut 1997, I, 46-51; II, 23-111, 198-202; Muhammed Nr, Unvnl-fel (Minhcr-rbn iinde), Kahire 1312, s. 55, 81, 86; L. Rinn, Marabouts et Khouan: Etude sur lIslam en Algrie, Alger 1884, tr.yer.; mddullah Tehnev, iyl-ulb, Delhi 1284, tr.yer.; Hocazde Ahmed Hilmi, Hadkatl-evliydan Silsile-i Meyih-i Shreverdiyye ve Kbreviyye, stanbul 1318, tr.yer.; Mehmed kr, Silsilenme-i Sfiyye, Hac Selim Aa Ktp., Hdy Efendi, nr. 1098, tr.yer.; Tomar-Melmlik, s. 8-13, 21-23; Tomar-Kdiriyye, s. 10; Abdlhay el-Hasen, Nzhetl-avr, Beyrut 1420/1999, V, 507; Hseyin Vassf, Sefne, I-V, tr.yer.; Masum Ali ah, ari, I-III, tr.yer.; Enver Behnan apolyo, Mezhepler ve Tarkatlar Tarihi, stanbul 1964, s. 65-206, 298-344, 443-474; J. S. Trimingham, The Sufi Orders in Islam, Oxford 1971, tr.yer.; A. Schimmel, Mystical Dimensions of Islam, North Carolina 1975, s. 228-258; S. H. Nasr, slm: dealler ve Gerekler (trc. Ahmet zel), stanbul 1985, s. 138-166; Mustafa Kara, Tasavvuf ve Tarikatlar Tarihi, stanbul 1985, s. 189-314; Hasan e-erkv, Mucem elfi-fiyye, Kahire 1987, s. 200-201; A. A. Bennigsen - C. Lemercier-Quelquejay, Sufi ve Komiser: Rusyada slam Tarikatlar (trc. Osman Trer), Ankara 1988, tr.yer.; Seluk Eraydn, Tasavvuf ve Tarikatlar, stanbul 1994, s. 299-467; Osman Trer, Ana Hatlaryla Tasavvuf Tarihi, stanbul 1995, s. 97-207; Hasan Kmil Ylmaz, Anahatlaryla Tasavvuf ve Tarkatlar, stanbul 1997, s. 127-149, 229-265; C. W. Ernst, The Shambhala Guide to Sufism, Boston 1997, s. 120-146; a.mlf., Tariqa, Encyclopedia of Islam and the Muslim World (ed. R. C. Martin), New York 2004, II, 680-684; A. Knysh, Islamic Mysticism: A Short History, Leiden 2000, s. 172-244; M. Mahmd Abdlhamd Eb Kahf, et-Taavvufl-slm: aih ve mehibh maa dirse talliyye ve meydniyye li-uru--fiyye, Tanta 2000, s. 315-637; Reat ngren, Osmanllarda Tasavvuf, stanbul 2000, s. 27-231; a.mlf., Balkanlarn slmlamasnda Sflerin Rol, Balkanlarda slm Medeniyeti Milletleraras Sempozyumu Teblileri, stanbul 2002, s. 4773; Necdet Ylmaz, Osmanl Toplumunda Tasavvuf (17. Yzyl), stanbul 2001, tr.yer.; Ramazan Muslu, Osmanl Toplumunda Tasavvuf (18. Yzyl), stanbul 2003, tr.yer.; Hr Mahmut Ycer, Osmanl Toplumunda Tasavvuf (19. Yzyl), stanbul 2003, tr.yer.; slm Dnyasnda Tarkatlar: Gelimeleri ve Aktel Durumlar (ed. A. Popovic - G. Veinstein, trc. Osman Trer), stanbul 2004, tr.yer.; Seyyid Muhammed Hoca Efendi, Tasavvuf, Tarkatlar ve Silsileleri, stanbul 2005, I-IV, tr.yer.; Derya Ba, Seyyid Ahmed el-Bedev: Tarkat ve stanbulda Bedevlik, stanbul 2008, tr.yer.; Pakaln, III, 403-409; Louis Massignon - [Tahsin Yazc], Tarkat, A, XII/1, s. 1-17; E.

Geoffroy, ara, EI (ng.), X, 243-246; P. Lory, ara, a.e., X, 246-248; R. S. OFahey, ara, a.e., X, 248-250; Th. Zarcone, ara, a.e., X, 250-253; Nathalie Clayer - A. Popovic, ara, a.e., X, 253-255; K. A. Nizami, ara, a.e., X, 255-257; N. Kaptein, ara, a.e., X, 257; E. Montet, Religious Orders (Muslim), ERE, X, 719-726; Anthony H. Johns, Tarqah, ER, XIV, 342-352 (bir tarikattan ya da tarikatlarn belli bir corafyadaki faaliyetlerinden bahseden almalarn birou ansiklopedinin ilgili maddelerinde yer ald iin burada ayrca zikredilmemitir). Reat ngren TARKAT LSTES (Devam) (Tarikatlar ve kollar alfabetik olarak dizilmitir) ULVNYYE (Safiyyddin Ahmed b. Ulvn el-Yemen, . 665/1267; Rifiyyenin kolu). URBYYE (mer b. Muhammed el-Urb, . 827/1424; Kdiriyyenin kolu) UAYKIYYE/AKIYYE/IKIYYE (Eb Yezd Ik, . XV. yzyl; ttriyyenin kolu). UKIYYE (Hasan Hsmeddin Uk, . 1001/1593; Halvetiyyeden Ahmediyyenin kolu; ubeleri: Chidiyye, Cemliyye, Salhiyye). MMSNNYYE (bk. SNNYYE). VSITYYE (Ebl-Feth el-Vst; Rifiyyenin kolu). VEFYYE (Muhammed Vef b. Muhammed el-Marib, . 765/1364; zeliyyenin kolu). VEFYYE (Ebl-Vef brhim b. Ysuf e-m, . 1170/1756; Sadiyyenin kolu). VEZZNYYE (Abdullah b. brhim e-erf el-Vezzn, . 1089/1678; zeliyyeden Cezliyyenin kolu). YFYYE (Abdullah b. Esad el-Yfi, . 768/1367; Kdiriyye, Shreverdiyye ve zeliyyenin kolu). YEMENYYE (bk. ESEDYYE). YESEVYYE (Ahmed Yesev, . VI/XII. yzyl). YERUTIYYE (Ali Nreddin el-Yerut, . 1316/1899; zeliyye-Derkviyyeden Medeniyyenin kolu). YTBAYYE (bk. AHMEDYYE). YNUSYYE (bk. EYBNYYE).

YSUFYYE (bk. RDYYE). ZHDYYE (Hasan Ysuf Hall ez-Zhid; Bedeviyyenin kolu). ZHDYYE (brhim Zhid-i Geyln, . 700/1301; Ebheriyyenin kolu; ubeleri: Halvetiyye, Safeviyye). ZENFELYYE (Ali Zenfel el-Lebd el-Ahmed; Bedeviyyenin kolu). ZERRKIYYE (Ahmed Zerrk el-Fs, . 899/1493; zeliyyenin kolu; ubeleri: Affiyye, smiyye, Bveysiyye, Gziyye, Hattbiyye, Medeniyye, Mehsiniyye, Nsriyye, Ridiyye). ZEYLAYYE (Safiyyddin Ahmed b. mer ez-Zeyla el-Ukayl, . 704/1305; Kdiriyyenin kolu). ZEYNYYE (Zeynddin el-Hf, . 838/1435; Shreverdiyyenin kolu). ZYNYYE (Muhammed b. Abdurrahman b. Eb Ziyn el-Kands, . XII/XVIII. yzyl; zeliyyenin kolu). ZNCRYYE (Giritli Ali Baba; Kdiriyyenin kolu). ZHRYYE (Kayserili Ahmed Zhr, . 1157/1744; Halvetiyye-Ahmediyyeden Sinniyyenin kolu). Bu liste, aada anlan kaynaklardaki belli bal tarikatlar kapsamaktadr. Daha ayrntl bir aratrmann bu listeye ok sayda tarikat ilve edecei phesizdir.

BBLYOGRAFYA

Zebd, d, tr.yer.; a.mlf., tfl-afiy, tr. yer.; Harrzde, Tibyn, I-III, tr.yer.; L. Rinn, Marabouts et Khouan: tude sur lIslam en Algrie, Alger 1884; Mehmed Smi, Esmr- Esrr, stanbul 1316; Tomar-Halvetiyye, tr.yer.; Tomar-Kdiriyye, tr. yer.; Hseyin Vassf, Sefne, I-V, tr.yer.; J. S. Trimingham, The Sufi Orders in Islam, Oxford 1971, tr.yer.; Yakup iek, Harrzde Mehmed Kemaleddin: Hayat - Eserleri ve Tibyn vesilil-hakk f beyn selsilit-tarik. Muhtevas ve Kaynaklar (retim yelii tezi, 1982), SAM Ktp., nr. 3572, I-II; O. Depont - X. Coppolani, Les confrries religieuses musulmanes (ed. M. J. Cambon), Paris 1987; Louis Massignon - [Tahsin Yazc], Tarkat, A, XII/1, s. 4-17; DAdaki tarikat maddeleri. DA

TARKAT- MUHAMMEDYYE
( ) XIX. yzylda Hindistanda ortaya kan din-siyas bir hareket. Ahmed ehd (. 1831) tarafndan din bir reform hareketi eklinde balatlan Tarkat- Muhammediyye, daha sonra siyasal bir nitelik kazanarak Hint mslmanlarnn, Sihlerin ve ngiliz smrgecilerinin siyas basklarndan kurtulma mcadelesine dnmtr. Batl yazarlar Ahmed ehdin 1822de hac iin gittii Hicazda Vehhbliin etkisinde kaldn ve Tarkat- Muhammediyyenin Vehhbliin Hindistan kolu olduunu ileri srmlerdir. Hadis ilmine arlk vermesi, Hinduizmden slma getii kabul edilen hurafe ve inanlar ortadan kaldrmaya almasyla Tarkat- Muhammediyyenin, Vehhblikle benzerlik gsterdii dorudur. Ancak Vehhblerin Hanbel olduklarn sylemelerine karlk bu hareketin mensuplar bir mezhebe balanmay kabul etmeyip kendilerini gayr-i mukallid olarak nitelendirmilerdir. Tasavvuf bir eitimin iinden gelen Ahmed ehd, bu hareketi Tarkat- Muhammediyye diye adlandrrken muhalifleri, Vehhblie benzemesi dolaysyla harekete byle bir isim verilmesini doru bulmamlardr. Hind mslmanlarnn ahlk, mnev ve siyas bir knt yaadklarn, bu duruma yol aan sebeplerin banda din yapnn bozuk olmasnn geldiini syleyen Ahmed ehd ve arkadalar, ah Veliyyullahn olu Abdlazz ed-Dihlevnin desteiyle grlerini yaymaya altlar. Ahmed ehdin, balangta Hce Muhammed Nsr Andelbin balatp olu Hce Mr Derdin devam ettirdii, tasavvufa slahat bir bakla yaklaan Tarkat- Muhammediyye-i Hlisadan etkilendii anlalmaktadr. Tarkat- Muhammediyyenin teorik planda fikirleri, 1810larda Ahmed ehdin yakn arkada ve mridi ah smil ehdin Delhi Cuma Camiinde verdii vaazlarla olumaya balad. ah smil, ah Veliyyullahn ccetullhil-bliasnda ileri srd dncelere benzer grleri savunan Takviyetl-mn adl eserini aralarnda Ahmed ehd ve Abdlhay Hibetullahn da bulunduu bir meclise sundu. 1818de ah smil ehd ve Abdlhay ile Delhide bir araya gelen Ahmed ehd bu dnemde din problemleri taklide dayanmadan ictihad yoluyla zmeye alt. r- Mstam adl eserinde grlerini tasavvuf terminolojisini kullanarak aklad ve hareketin tasavvuf ynn vurgulad. eyhi ah Abdlazz ed-Dihlev ile ah smil ehd ve Abdlhay Hibetullah gibi zamann nemli limlerinin onun yannda yer almas sayesinde mridleri ve taraftarlar giderek oald. Ahmed ehd hac iin gittii Hicazdan dnnde (1922) harekete siyasal bir nitelik kazandrmaya karar verdi. Bu amala siyas bask altnda yaayan Kuzey ve Dou Hindistandaki mslmanlarn bir cihad hareketi balatmas kararlatrld. Ahmed ehd ve arkadalar, mchidn denilen mensuplarndan zamanlarnn byk blmn sava eitimiyle geirmelerini istediler. lk olarak Pencaptaki Sih ynetimine kar sava ald. 1826da Nevere yaknlarndaki atmada Sihler yenilgiye uratld. Ahmed ehd ertesi yl emrl-mminn (imam) seildi. Harekete destek olma sz veren Peverli kabile reislerinin ihanetine urayan Ahmed ehd ok sayda kayp vermesine ramen daha sonra toparlanp tekrar eski gcne kavutu. Ancak mcahidler bu dnemde bir yandan Sihlerin saldrlar, dier yandan kabilelerin muhalefeti yznden zaman zaman zor durumda

kaldlar. Ahmed ehd ve ah smilin 1831 ylnda Sihlerle yaplan savata ldrlmeleri harekete byk darbe vurdu. Mcahidler daha sonra Sitanada birleip ngilizlere kar mcadeleyi srdrdler. ngiliz yanls baz ulem 1870te bir fetva yaymlayp hareketle ilgilerinin bulunmadn iln etti. Gleri giderek zayflayan mcahidler cihad faaliyetini snr blgelerinde 1890 ylna kadar srdrdler. 1917de Emr Nimetullah, ngiliz smrgecileriyle bar antlamas yapmak zorunda kald. Ancak mcadele 1947 ylna kadar kk arpmalar halinde devam etti. Tarkat- Muhammediyye, Ahmed ehdden sonra birka gruba ayrld. Ba halefi Vilyet Ali ve kardei nyet Alinin ban ektii Sdkpr grubu Ahmed ehdin lmediini ve dolaysyla yeni bir imam semenin gereksizliini savunurken Mevln Nsrddinin liderliini yapt grup yeni bir imam semenin zorunlu olduunu savundu. Hareketin Kermet Ali Cavnpr liderliindeki bir kolu Bengalde ngiliz smrgecilerine kar mcadeleye devam etti.

BBLYOGRAFYA

I. H. Qureshi, Ulema in Politics, Karachi 1972, s. 140-178; Mohiuddin Ahmad, Saiyid Ahmad Shahid, Lucknow 1975; H. O. Pearson, Islamic Reform and Revival in Nineteenth Century India: The Tarqah-i Muhammadyah (doktora tezi, 1979), Duke University; M. T. Titus, Indian Islam, New Delhi 1979, s. 181-187; A. Schimmel, Islam in the Indian Subcontinent, Leiden-Kln 1980, s. 180184; Fazlurrahman, slm (trc. Mehmet Da - Mehmet Aydn), Ankara 1981, s. 255-257; Mujeeb Ashraf, Muslims Attitudes Towards British Rule and Western Culture in India, Delhi 1982, s. 124143; Kamalesh Sharma, Role of Muslims in Indian Politics, New Delhi 1985, s. 21-26; M. Mujeeb, The Indian Muslims, New Delhi 1985, s. 395-396; Muhammad Abdulbari, The Politics of Sayyid Ahmad Barelwi, IC, XXXI/2 (1957), s. 156-164; Muinddin Ahmad Khan, Tarqah-i Muhammadyah Movement: An Analytical Study, IS, VI/4 (1967), s. 375-388; L. Baha, The Activities of the Mujhidn 1900-1936, a.e., XVIII/2 (1979), s. 97-168; Ghulam Muhammad Jaffar, The Legacy of the Tarqah-i Muhammadiyah Movement, HI, XIV/3 (1991), s. 77-88; a.mlf., The Organization of the Tarqah-i Muhammadiyah Movement, a.e., XVIII/2 (1995), s. 55-66; a.mlf., Social Background of the Tarqah-i Muhammadiyah Movement, JPHS, XLIII/4 (1995), s. 363-380; a.mlf., Tarqah-i Muhammadiyah Movement and the Propagation of its Ideas, HI, XIX/1 (1996), s. 57-67; a.mlf., State Trials Against the Followers of the Tarqah-i Muhammadiyah Movement and their Impact on the Movement, JPHS, XLVII/1 (1999), s. 25-34; M. Gaborieau, Sflere Ynelik Eletiriler: On Dokuzuncu Yzyln Balarnda Hindistandaki Tartmalar (trc. Abdurrezzak Tek), U lhiyat Fakltesi Dergisi, XVII/1, Bursa 2008, s. 297-313. M. Naeem Quresh

et-TARKATl-MUHAMMEDYYE
( ) Birgiv Mehmed Efendinin (. 981/1573) Kitap ve Snnet balamnda ahlk konulara dair Arapa eseri. Tam ad e-aratl-Muammediyye ves-sretl-Amediyyedir. Eserin muhtevas mellif tarafndan ana blme (bab), her blm de alt blme (fasl) ayrlmtr. Birinci blm, Kitap ve Snnete bal kalp bidatlardan uzaklama ve ibadetlerin yerine getirilmesi srasnda arla kamama hakkndadr. lk faslda Kuran ve hadislere dayanlarak Kitap ve Snnete balln gereine temas edilmi, ikinci faslda bidatn zararlarna dair baz rivayetler aktarldktan sonra mutedil bir anlayla hangi davranlarn kanlacak bidatlar erevesine girdii belirtilmitir. Bu arada halvete ekilmek ve eyhin himmetine mazhar olmak suretiyle dorudan Hz. Peygambere ve Allaha ulap din meseleleri zeceklerini ileri sren baz tasavvuf ehline ait iddialarn ilhad ve dalletten ibaret olduu ifade edilmi, bu hkm desteklemek iin Cneyd-i Badd, Ser es-Sakat ve Byezd-i Bistm gibi mutasavvflardan nakiller yaplmtr. nc faslda ibadetlerin yerine getirilmesinde ve dier hususlarda arla kamann itidal dini olan slmiyetle badamayaca yet ve hadislere, fukahann grlerine dayanlarak ortaya konulmutur. Eserin slmiyetin nemli meseleleriyle ilgili olan ikinci blmnn hacmi eybnnin nerinde 300 sayfay bulan toplam metnin 250 sayfasn kapsamaktadr. Birinci faslda ksaca Mtrdiyye akdesi anlatlmakta, ardndan kfr gerektiren ve gerektirmeyen hususlar sralanmakta, bu balamda ar a (Rfizler) ve Yezdiyye, ayrca Hriciyye, Mutezile, Neccriyye, Mcbire ve Mrcie mensuplarndan bir ksmnn baz grlerinin kfr gerektirdii ileri srlmektedir. Bu fasln sonunda Birgiv kendi dnemindeki tasavvuf mensuplarndan birinin, eyhinden naklen onun bir yaknnn her gn Allah bir iki defa grdn sylediini belirtmekte, Halvetiyye tarikatna mensup baz kiilerin, Resl-i Ekrem dndaki peygamberlerle bata Hz. Eb Bekir olmak zere ashabn mnev adan kendi derecelerinin altnda kaldn sylediklerini kaydetmektedir. Mellif, limlerin icmna aykr olan bu anlaylarn kiiyi kfre srklediini zikrettikten sonra ashabn faziletine dair baz hadisler sralamaktadr. kinci fasl gereiyle amel edilmesinin amaland ilimlere dair olup burada renilmesi farz- ayn olan ilmihal ile farz- kifye olan fkh, tefsir, hadis gibi ilimler yannda ihtiyatan fazlasnn tahsil edilmesi uygun grlmeyen kelm, ilm-i ncm, cedel ve mnazaraya; ibadetlerin faziletlerine, snnet ve mekruhlarna, ayrca tp ilminin renilmesini kapsayan mendup ilimlere temas edilmi, ilim renmenin faziletine dair baz yet ve hadisler kaydedilmi, bu arada mellifin dneminde baz cahil mutasavvifenin ileri srd ilmin bir perde oluturduu, aslnda her eyin kef yoluyla bilinebilecei eklindeki iddia da eletirilmitir. nc fasl takv hakknda olup eserin te ikisinden fazla bir hacmi kapsamakta ve kitabn kaleme alnnn ana hedefini tekil ettii kanaatini uyandrmaktadr. Bu ksmda yine yet ve hadislerden hareketle takvnn nemi belirtilmi, ardndan 200 sayfay akn bir hacim iinde takvnn uygulanaca yerler ele alnmtr. Burada riy, kibir, hased, kin vb. altm kadar mesele yetlerin yan sra birok hadis ve nakle dayanlarak aklanmtr. nc faslda Gazzlnin y adl eserindeki plana benzer ekilde dil, gz ve dier organlarn fetlerine temas edilmi, kt huylar

belirtilirken bunlarn mukabili olan gzel davranlar da anlatlmtr. e-aratl-Muammediyyenin nc blm takv kapsamnda olmad halde takv olduu zannedilen hususlara dairdir. Birgiv, kendi zamanndaki baz zhidlerin nem verdii bu hususlarn slmiyetin ilk dneminden sonra ortaya kan bidatlardan ve ham sofuluktan ibaret olduunu syler. Blmn birinci faslnda namaz vb. ibadetler iin yaplacak temizlikte ar derecede titiz davranmann gereksizlii Hanef fkh kitaplarndan nakillerle aklanmtr. kinci faslda vakflarda ve devlet dairelerinde alan kiilerle dost ve arkada olmann, onlarn yemeklerini yemenin meruiyeti zerinde durulmu, burada da Hanef kaynaklarndan bilgiler nakledilmitir. Bunun yannda mriklere ait kap kacakta yemek yemenin, yahudi ve hristiyanlarn hazrlad yemei yemenin de ciz olduu kaydedilmitir. nc fasl, baz kiilerin Allaha yaknlk vesilesi konumunda bulunduunu zannederek ne kard bidatlarla ilgili olup bunlarn en nemlileri arasnda u hususlar saylmtr: Bir kimsenin lmnden sonra ruhu iin Kuran okunmas, nfile namaz klnmas, tesbih ekilmesi, o kimsenin kelime-i tevhid ve salavat getirilmesi amacyla vakf kurmas (zellikle para vakf), bunu vasiyet etmesi, lm gnnde veya sonrasnda ruhu iin ziyafet verilmesini istemesi, krk gn sreyle geceleyin mezarnda nbet tutulmas, kabrinin zerine trbe yaplmas. Mellif btn bu fiillerin gnah, bu tr vasiyetlerin btl, bunlardan alnan paralarn haram olduunu ifade etmektedir. Eserin Sleymaniye Ktphanesindeki yazma nshalarnn says 250yi bulmakta, bu saynn Trkiye genelinde 1000e ulat tahmin edilmektedir. e-aratl-Muammediyyenin Medinede mellif nshas ile mukabele edilmi 1104 (1693) tarihli bir yazmasnn stanbulda bulunmas (Sleymaniye Ktp., Crullah Efendi, nr. 1060) esas mellif nshasnn Trkiye dnda olduu ihtimalini glendirmektedir. Eserin telifinden bir yl sonra istinsah edilen baz nshalar da Sleymaniye Ktphanesinde kaytldr (Servili, nr. 148; Kadzde Mehmed Efendi, nr. 295/1). Osmanl dneminde on beten fazla basks gerekletirilen kitabn (DA, VI, 193) ilk basks Matbaa-i mirede yaplm (1260, 1270), ayrca Bulakta baslmtr (1296). Eserin tek nshaya dayand ifade edilen ve Mahmd Hasan Eb Nc e-eybn ile (Sretr-Resl evi-aratlMuammediyye, Riyad [?], 1412/1991, 1414/1993) Muhammed Hseyn Mustafa (Halep 2002) tarafndan gerekletirilen basklar baarl deildir. Tesbit edilebildii kadaryla esere yaplan yirmi kadar erhin ilki, mellifin istei zerine Akehirli Hocazde Abdnnasr Efendi tarafndan yazlan er bil-avl ale-aradr. Birgivnin vefat ettii yl istinsah edilen en eski nshalar dahil olmak zere e-ara yazmalarnn byk ounluunda Hocazde erhinden aktarlan notlara rastlanmas, rihin aklamalarn mellif nshasnn kenarna kaydettii ve bu yolla e-ara istinsahlar srasnda Hocazde erhinin de oaltld kanaatini glendirmektedir. kinci erh Hac Receb b. Ahmede ait olup el-Vesletl-Amediyye ve-erats-sermediyye f eri-aratil-Muammediyye adn tamaktadr (stanbul 1261). Kitabn asrlar boyunca en ok okunan erhlerinden biri de Abdlgan en-Nablusnin el-adatn-nediyye isimli hacimli almasdr (I-II, Kahire 1279; stanbul 1290). Nablusnin eserde ad geen kiilerin tantmna yer verdii Zehrl-ada f ikri ricli-ara adl bir alma daha vardr (bk. bibl.). el-adatnnediyyenin muhtasar zerine Ahmed b. Muhammed es-Selv bir erh kaleme almtr (DA, XXXVI, 361). Eb Sad el-Hdimnin el-Beratl-Mamdiyye f eri-aratil-

Muammediyye ve-eratin-nebeviyye fis-sretil-Amediyyesi birok nshas yannda ayrca baslmtr (stanbul 1203, 1270, 1318, 1326, 1991). Bu erhin matlab isimli blmlerinde felsefe, kelm ve fkh konularnn yan sra mellifin yaad dneme ait sosyal meselelere dair aklamalara da yer verilmektedir. e-aratl-Muammediyyeye bunlardan baka bn Alln (a.g.e., XIX, 307), Dvd-i Kars (a.g.e., IX, 32) ve Abdullah Ahskav (a.g.e., I, 81) tarafndan erh yazlmtr. Saaklzde Mehmed Efendi, eserin dbcesinde yer alan meseleler zerine yaplan erhlerdeki baz aklamalara ynelik itirazlar konusunda bir eser kaleme almtr (a.g.e., XXXV, 370). Kitab Ay Mehmed Efendi (Tel-aratil-Muammediyye) ve Muhammed b. Abdlkerm es-Semmm (Mutaar-aratil-Muammediyye) ihtisar etmitir (a.g.e., IV, 287; XXVI, 498). e-aratl-Muammediyye yazlndan yaklak bir asr sonra tercme edilmeye balanmtr. Birgivnin torunu Kazasker smet Mehmed Efendi ile balayan tercme faaliyetleri, Sleyman Fzl Efendinin seme yapmak suretiyle eserin bir ksmn derleyip zetledii Miftul-fel adl almasnn yan sra Tarikat Emr Efendinin Feridl-Aidil-Behiyyesi gibi eserin anlalmas zor blmleri zerinde de almalar bulunmaktadr. e-aray Mustafa oli Bonakaya (Omerdi, XI-XII [1985], s. 22), Celal Yldrm (Tarkat- Muhammediyye Tercmesi, 4. bs., stanbul 1996) ve Mehmet Fatih Gne (Tarkat- Muhammediyye Sret-i Ahmediyye, stanbul 2006) Trkeye evirmitir. B. Radtke bir makalesinde eserin muhtevasn tahlil etmi ve kaynaklarn aratrmtr (bk. bibl.). e-aratl-Muammediyyenin fazlaca ilgi grmesinde hitap ettii insanlarn sosyal hayatnda zamanla meydana gelen sapmalarn etkisi olabilecei gibi mellifin nerdii din hayat bizzat kendisinin yaamasnn da pay olmaldr. Osmanl limlerinin biyografileriyle alkal eserlerde bu limlerin e-aray okuduklar ve okuttuklar nakledilir (Ktib elebi, s. 111; eyh, III, 97). Gnmzde de kitapla ilgili dersler dzenlenmekte, eser viz ve hatiplerin bavuru kaynaklar arasnda yer almaya devam etmektedir. Kadzde ailesine mensup vizlerin el kitab niteliindeki eara hasmlar Sivsler tarafndan eletirilmise de bu eletiriler etkili olmam, hatta Selefin ileri gelenlerine ait eserlere dil uzatlmamas yolundaki resm bir kararla (Nam, V, 272) kitap yeniden itibar kazanmtr. Eserin kaynaklarnn banda Gazzlnin y ulmid-dnini saymak gerekir. Ardndan Snn izgi zerinde yryp itidalden ayrlmayan zhidler gelir. Kitapta oka yer verilen hadisler iinde shhati tartmal olan rivayetlere rastlanmaktadr. Birgivnin, kiiyi iman dairesinin dna karan davranlarda bulunanlarla baz slm frkalarn tekfiri konusunda olduka sert bir tutum iinde olduu grlmektedir (s. 47-51).

BBLYOGRAFYA

Birgiv, e-aratl-Muammediyye ves-sretl-Amediyye, stanbul 1309; a.mlf., Sretr-Resl evi-aratl-Muammediyye (nr. Mahmd Hasan Eb Nc e-eybn), Riyad 1414/1993; Birgili Mehmed Efendinin Hadisilii ve et-Tarkatl-Muhammediyye: Tahkik ve Tahlil (haz. Huriye Mart, doktora tezi, 2005), S Sosyal Bilimler Enstits; Ktib elebi, Mznl-hak f ihtiyril-ehak (nr. Orhan aik Gkyay), stanbul 1993, s. 111; Kef-unn, II, 1111-1113;

Nam, Trih, V, 272; Abdlgan b. smil en-Nablus, el-adatn-nediyye eru-aratilMuammediyye, Konya Blge Yazma Eserler Ktp., nr. 276-277; a.mlf., Zehrl-ada f ikri ricli-ara, Sleymaniye Ktp., Yahya Tevfik, nr. 182 m, vr. 873a-1050a; eyh, Vekyiul-fuzal, III, 97; Eb Sad el-Hdim, el-Beratl-Mamdiyye, stanbul 1318, I, 4-6; Serks, Mucem, I, 611; ul-meknn, II, 86; Osman Karadeniz, Tarikat- Muhammediyye, mam Birgiv (haz. Mehmet eker), Ankara 1994, s. 115-123; Huriye Mart, Birgiv Mehmed Efendi: Hayat, Eserleri ve Fikir Dnyas, Ankara 2008; a.mlf., Osmanlda Bir Drul-Hads eyhi: Birgiv Mehmed Efendi, stanbul 2008; Muharrem Omerdi, Traktat o Uenju Islamskh Frakcja od Muhammeda Ibn Pra Al el-Berglja, Anali GHB, XI-XII (1985), s. 19-37; B. Radtke, Birgiws Tarqa Muhammadiyya Einige Bemerkungen und berlegungen, JTS, XXVI/2 (2002), s. 159-174; Cahit Baltac, Abdullah Ahskav, DA, I, 81; Hasan Gle, Ay Mehmed Efendi, a.e., IV, 287; Cemil Akpnar, Dvd-i Kars, a.e., IX, 32; Sm es-Sakkr, bn Alln, a.e., XIX, 307; Tahsin zcan, Saaklzde Mehmed Efendi, a.e., XXXV, 370; Semih Ceyhan, Selv, Ahmed b. Muhammed, a.e., XXXVI, 361; Salih ift, Semmn, Muhammed b. Abdlkerm, a.e., XXXVI, 498. Huriye Mart

TARZ
() Orta yerde sylenen szn bir ucunun sz sahibinin kastettii kiiye dokundurulmas ve onu inelemesi anlamnda bir kinaye tr (bk. KNAYE).

TARLAN, Ali Nihad


(1898-1978) Divan edebiyat aratrmacs, air ve yazar. Dastanl bir ailenin ocuu olarak stanbul Veznecilerde dodu. Dastann zenginlerinden olan dedesi Pullu Hac Ali Efendi Erzuruma g etmi, babas Mehmed Nazif Bey orada domutur. Annesi mmhan Hanmdr. lk tahsiline babasnn nc Ordu muhasebecisi sfatyla grev yapt Manastrda balad ve Manastr Asker Rdiyesine devam etti. 1908de babasnn Selnike tayini knca buradaki Fransz Mektebine girdi, ayrca Buhr Efendi adl birinden Franszca rendi. Babasnn 1910 ylnda emekli olmas zerine ailesi stanbula yerleti. Ali Nihad, Koskadaki Burhn- Terakk Rdiyesine kaydoldu. Daha sonra Vefa Sultnsini, ayn zamanda stanbul Drlfnununa bal olarak kurulan lisan ubesinin Farsa ve Franszca blmlerini bitirdi (1917). 1920de Drlfnun Edebiyat Fakltesinden mezun oldu. slm Edebiyatnda Leyl ve Mecnun Mesnevisi balkl doktora teziyle Edebiyat Fakltesinden doktora pyesi alan ilk bilim adam oldu (1922). Drlfnun renciliinde ve doktora almalar srasnda yl Galatasaray Mektebi Sultnsinde Farsa dersleri verdi. Mezuniyetinden sonra Beikta Sultnsinde Franszca muallimliiyle balayan retmenlik hayat eitli okullar ve asker liselerle Hintliyan (Nor Tbroz), Eseyan, Bezezyan aznlk okullarnda devam etti. Kabata Erkek Lisesinde edebiyat retmeni iken gerekletirilen niversite reformunun (1933) ardndan stanbul niversitesi Edebiyat Fakltesinin Trk Dili ve Edebiyat Blmnde metinler erhi doentliine tayin edildi. Doentlik tezi eyh Divann Tetkik adl eseridir. 1941 ylnda profesrle ykseldi, 1953te Eski Trk Edebiyat Krss bakanlna getirildi. Bu arada Yksek slm Enstitsnde Farsa derslerine de girdi. alkan bir aratrmac ve otoriter bir hoca olarak nemli eserler verdii, deerli renciler yetitirdii bu yllarda birok kitap ve makale yaymlad; katld edebiyat toplantlar ve konferanslar ile klasik Trk edebiyatnn modern bilim ndaki metin erhine dair nemli hizmetler grd. 1972 ylnda emekli olduktan sonra da almalarn srdrd, yeni makale ve kitaplaryla bilim hayatna katkda bulundu. Vefatnda erenky Mezarlna defnedildi. Halk pekten, Mehmet Ali Tanyeri, Gnl Tekin, Harun Tolasa, Gnay Kut, Mehmed avuolu gibi eski Trk edebiyat sahasndaki eserleriyle tannm isimler onun yetitirdii ilim adamlarndandr. Ali Nihad Tarlan gen yata Lamartine ve Alfred de Mussetden eviriler yapm, Abdlhak Hmidin etkisinde kalan manzum piyesler (Trkn Yemini, Meryem yahut Efsne-i Sevd) yazmtr. Kk yalarda balad iir denemeleri edebiyatn deiim ve dnm srecine paralel olarak Serveti Fnn slbunda soneler, divan tarznda Trke ve Farsa gazeller, k ve tekke edebiyat vadisinde koma ve nefesler, Mill Edebiyat cereyannn etkisinde manzumeler, serbest vezinde iirlerle devam etmitir. Hayat boyunca iirden ayr kalmayan Tarlann bu yn yeterince aratrlmamtr. Daha genlik yllarndan itibaren iirleri ve yazlar ebab, Serveti Fnn, Edebiyat, Gndz, Genlik, Fikir ve Sanatta Hareket, Her Ay, Hill, slm Dncesi, Seblrread, Trk Dili, Trk Yurdu, Byk Dou, Mevln, slm Medeniyeti, Sz, lk, Bugn, Yeni Asya, Yeni stanbul, Zafer gibi dergi ve gazetelerde yer almtr. Divan edebiyat sahasndaki vukufunu gsteren

yaz ve kitaplar arasnda tasavvufla ilgili eserleri de vardr. Divan iiriyle ilgili eitli ahslar, meseleler ve metinler zerine pek ok inceleme ve monografisi yannda metin erhi zerine yapt ilm almalarla dikkati ekmi, bilhassa eski erh anlaynn yerine airin psikolojisi, hayat ve evresini n plana alan yeni bir metot uygulamtr. yi Farsa bilen Tarlan, ran airleri ve Trk divan airleri arasndaki mnasebetleri ilk defa mukayeseli ekilde ortaya koymutur. Sebk-i Hind zerine yapt almalar ayrca zikredilmeye deerdir. Trkiyede tenkitli divan neretme usuln ilk deneyen ve yaygn hale getiren de yine odur. Hayl Bey, Nect Bey, Bursal Ahmed Paa ve Zt divanlar bu yolda yapt nemli almalardandr. Emekli olduktan sonra Trk airlerinin Farsa iirlerini tercme yoluyla neretme gayreti n plana kmtr. Ali r Nev, Yavuz Sultan Selim, Nef, Nb ve Nedmin eserleriyle Molla Cmnin Ysuf u Zleyh mesnevisi bu gayretin rnleridir. Cumhuriyet dneminde slm ve Dou edebiyatlaryla ilgilenen az saydaki aratrmacdan biri olan Tarlan, Muhammed kbalin baz kitaplarn Trkeye evirmitir. Farsa almalar sebebiyle 1947de ran Eitim Bakanlnn takdirnamesi, 1957de Pakistan hkmeti Sitre-i mtiyz nian, 1973te ran Devleti Nin- l-i Hmyunu ve Tahran niversitesinin Menr-i Sps nian ile dllendirilmitir. Kltr Bakanl tarafndan satn alnan kitapl Sleymaniye Ktphanesinde Ali Nihad Tarlan blmnde okuyucularn istifadesine sunulmutur. Eserleri. Ali Nihad Tarlann iirleri ve nesirleri Gne Yaprak (stanbul 1953) ve Kuular (stanbul 1970) adyla yaymlanmtr. nceleme-Aratrma. 1. Edeb Sanatlara Dair (stanbul 1930). Ders kitab mahiyetinde olup eserde edeb sanatlar farkl bir tasnifle ele alnmtr. 2. eyh Divann Tedkik (I-II, stanbul 1934-1936, 1964). Bir divan tahlili olmas bakmndan rnek niteliinde ilk bilimsel eserdir. 3. Divan Edebiyatnda Tevhidler (stanbul 1936). Baz airlerin tevhidleri zerine yaplm tasavvuf ve din erhleri kapsar. 4. Divan Edebiyatnda Muamma (stanbul 1936). 5. Metin Tamiri (stanbul 1937). Divan edebiyatnn kendine has hayal dnyas ve ortak malzemesini metinler zerinde uygulayarak rastlanabilecek eksiklik ve yanllklar tamamlama ve dzeltme yntemlerini ele alan kk bir kitaptr. 6. Metinler erhine Dair (stanbul 1937). Edeb tenkit ve divan iirinin mahiyetine dair bir risledir. 7. Sanat Bakmndan Edebiyatmzn Dahil Tekml (Ankara 1939). 8. ran Edebiyat (stanbul 1944). 9. iir Mecmualarnda XVI. ve XVII. Asr Divan iiri (stanbul 1948-1949). On be airin ksa biyografisiyle iirlerinden semeleri ierir. 10. Mehmed Akif (stanbul 1957, 1961). Nureddin Topu ile birlikte yazlan kk bir kitapken daha sonra geniletilerek Mehmed kif ve Safahat adyla yaymlanmtr (stanbul 1971). 11. Edebiyat Meseleleri. Daha nce neredilmi kk kitapla baz makalelerden ibarettir (stanbul 1981). 12. Fuzl Divan erhi. Ali Nihad Tarlann en nemli almalarndan biri olan eserde Fuzl divanndaki gazeller aklanmaktadr (I-III, Ankara 1985). Tenkitli Divan Neirleri: Hayl Bey Dvn (stanbul 1945); Fuzuli Divan: Gazel, Musammat, Mukatta ve Rubai Ksm (stanbul 1950); Necati Beg Divan (stanbul 1963); Ahmed Paa Divan (Ankara 1966); Zati Divan (I-II, Gazeller Ksm, stanbul 1968-1970; Tarlann vefatyla gazellerin geri kalan ksm Mehmed avuolu ve M. Ali Tanyeri tarafndan hazrlanp neredilmitir, stanbul 1987). Yaymlanm Konferanslar: eyh Galip, Hayat ve iirleri (Ankara 1939), ada ran iiri (Ankara 1938), Sanat ve Edebiyat Musahabesi (Adana 1939), Mehmet kif (stanbul 1939), Tanzimat Edebiyatnda Hakiki Mceddit (Ankara 1940), Ali ir Nev (stanbul 1942), Divan Edebiyatnda Sanat Telakkisi (stanbul 1946), Abdlhak Hamid (stanbul 1947), Mevlna Celleddin Rm (stanbul 1948). Farsadan evirileri: Zerdtn Gatalar (stanbul 1935); Leyla ile Mecnun (Nizm-i Gencevden, stanbul 1943); Nizm-i Gencev Divan (stanbul 1944); Nefinin Farsa Divan Tercmesi (stanbul 1944); Yavuz Sultan Selim Divan (stanbul 1946); Hsrev irin (Nizm-i Gencevden zet, stanbul 1949);

Fuzlinin Farsa Divan Tercmesi (Ankara 1950); arktan Haber (Muhammed kbalden, Ankara 1956); Esrr ve Rumuz (Muhammed kbalden, stanbul 1958, 1964); Rumuz- Bhod (Muhammed kbalden, stanbul 1958); Esrar- Hod (Muhammed kbalden, stanbul 1958); Yeni Glen-i Raz (Muhammed kbalden, stanbul 1960); Zebur-u Acemden Semeler (Muhammed kbalden, stanbul 1964); Darb- Kelim (Muhammed kbalden, stanbul 1968); Hicaz Armaan (Muhammed kbalden, stanbul 1968); kbalden iirler (stanbul 1971). (eserleri hakknda daha geni bilgi iin bk. bibl. Eskiyerli).

BBLYOGRAFYA

Sadettin N. Ergun, Ali Nihad: Hayat ve Eserleri, stanbul 1937; Yusuf Ziya nan, Prof. Dr. Ali Nihad Tarlan, stanbul 1965; Adnan Siyadet Tarlan, Merhum Prof. Dr. Ali Nihad Tarlann Hayatnn Tek Istrab ve Kalan Ho Sedasndan Yanklar, stanbul 1980; a.mlf., Prof. Dr. Ali Nihad Tarlan (S.I.): Hayat ve Eserleri, Ankara 1995, s. 9-16; mil elebiolu, Ali Nihad Tarlan, Ankara 1989; Mjgn Cunbur, Prof. Dr. Ali Nihat Tarlann Hayat ve Eserleri, Prof. Dr. Ali Nihad Tarlann Makalelerinden Semeler, Ankara 1990, s. 1-9; a.mlf., Tarlan, Ali Nihad, Trk Dnyas Edebiyatlar Ansiklopedisi, Ankara 2007, VIII, 205-207; Faruk K. Timurta, Ali Nihad Tarlan ve Eserleri, TDED, XIII (1964), s. 1-6; a.mlf., Hocam Ali Nihad Tarlan, TK, XVII/195 (1979), s. 135-138; Mehmet avuolu, Hocam Prof. Tarlan in, Trk Edebiyat, sy. 61, stanbul 1978, s. 17-20; Meserret Diriz, Prof. Dr. Ali Nihad Tarlan, TK, XVII/193 (1978), s. 56-60; a.mlf., Ali Nihad Tarlan Anarken, Trk Edebiyat, sy. 156, stanbul 1986, s. 56-57; Cneyt Eskiyerli, Kii Bibliyografyas ve Ali Nihad Tarlann Eserleri, TUBA, III (1979), s. 1-29; Gnl Alpay Tekin, Ali Nihad Beyin Hayat, a.e., s. 31-35; a.mlf., Ali Nihad Beyin Kiilii, a.e., s. 36-49; Tarlan, Ali Nihad, TDEA, VIII, 273-275. Gnay Kut

TARS
() Sz ayn vezinde ve kafiyede elerle sslemek anlamnda edeb sanat. Szlkte yapmak anlamndaki rasa masdarndan treyen tars yaptrmak; bir eyi deerli ta ve mcevherlerle sslemek demektir (el-Muceml-vas, r md.). Bed ilmi terimi olarak tarsul-kd (gerdanln iki tarafn edeer inci ve mcevherlerle sslemek) terkibinden gelmektedir. bn Sinn el-Hafc, Ziyeddin bnl-Esr, bn Hicce ve dier baz limlerin ngrd bu etimolojik yaklam (Srrl-fea, s. 190; el-Meels-sir, I, 397; iznetl-edeb, s. 398) kelimenin terim anlamyla rttnden isabetli grnmektedir. nk yaygn anlamyla tars sanat iirde beytin msralarn tekil eden, nesirde ise seci ksmlarn meydana getiren lafzlar arasnda vezin, kafiye (rev) ve irab ynnden benzer, denk ve edeer elerin bulunmasyla oluur. Byle iire murassa ad verilir. Bundan ama szn fonetik armonisini arttrmak suretiyle onu gzelletirip sslemektir (terimin etimolojisine dair bn s el-Kurenin farkl gr iin bk. Melimlkitbe, s. 98-99). Eb Hill el-Asker (Kitb-nateyn, s. 416), bn Sinn el-Hafc, bn Re ve dier birok belgat ise tarsi beytin orta kesimlerinin secili olmasna zg klar. Bklln cinasl tars trnden sz ederek bnl-Mutezzin dizesinde mul-muvil, yetlerde mubrnyurn (el-Arf 7/201-202), mecnn-memnn (el-Kalem 68/2-3), ehd-edd (el-diyt 100/7-8), mesr-menr-mamr (et-Tr 52/2-4) kelimeleri arasnda bu tr ilikinin bulunduunu belirtir (czl-urn, s. 126-128). Kudme b. Cafer, Eb Hill el-Asker ve Bklln gibi belgat limleri tarsin kasidenin bir iki yerinde icra edilmesini gzel bulmu, fazlasn tekellften uzak kalamayaca dncesiyle uygun grmemitir. Bununla birlikte iir ve nesir halindeki kelmn tamamn bu tr kelime alkalaryla ssleyen edipler vardr. bnr-Rmnin u dizelerinde grld gibi (a.g.e., a.y.): / / . Ebdnhnne-erdnhnne, vem lebisne -vem mesisne, minel-harri-minel-abri, harru-abru kelimeleri vezin, seci ve sga bakmndan birbirinin ayn veya benzeridir. Ancak burada hnne, vem, min, maan tekrarland iin haiv saylmtr. bnn-Nebhin u dizesinde btn kelimeler ayn vezinde ve ayn secidedir (Hill, s. 190-191): . Fehark - verahk, cemre-hamre, seyfih-seybih, lil-mutedlil-mutef ikilemeleri edeerdir. bn Nbte el-Hatbin hutbelerinde haivsiz tars rneklerine ska rastlanr. u ifadelerle balayan hutbesinde grld gibi:

. kd-hsd, ezimme-eimme, umr-gurr, bi-azim-bi-kavdim, emrih-mekrih ikilemeleri edeerdir. bnn-Nzm lafz fesahatten sayd tarse rnek olarak bu hutbeyi vermitir (el-Mib, s. 197). Makmt tr secili nesir eserlerinde ve zellikle Harrde tars rnekleri youndur. Harr, Eb Zeyd es-Sercnin hitabet ve fesahatini yle tasvir ediyor: . Redddin Vatvt cinas, tevriye vb. sanatlarla birlemesi halinde tarsin daha gzel olacan sylemi, tars iin gzel rnekler vermitir: ( el-nfitr 82/13-14). ( el-Giye 88/25 26). Hadis: ( bn Mce, Du, 2; Eb Dvd, Vitir, 25). Cinasl: lk rht avu ileri, ikincisi istirahatler anlamnda cinastr (Kadehler ellerde, gnller istirahatte). Redddin Vatvt, Ebl-Hasan el-Ehvznin btn rislelerinin tarsli olduunu belirtir ve u ifadelerle balayan rislesini rnek verir:

(adius-sir, s. 3-5). Dim-lzm, bek-kaz; skb-glib, burhn-sultn ikilemeleri edeerdir. Mvelled edipler takt ve taksm adn verdikleri, beytin kelimeleri illetli fiillerin emir veya mzilerinden oluan tr de tarse dahil etmitir. Bu tre Mtenebbnin dizelerinde ska rastlanr (Dvn, III, 89): / / Mtenebb, Hamdn Emri Seyfddevleyi vmek ve zrn beyan etmek iin 341 (952) ylnda yazd bir kasidesinde yer alan bu ktada ona yle diyor: Yaa, hem de ebediyen, btn krallardan

stn ol, ordular sal, onlara kar da btn insanlarn efendisi ve lideri sen ol, ihsanlar bahet/Emir ve yasaklarn ieren fermanlar sal, dmanlarnn cierlerine vur, dostlarna inam ve ihsannla vefa eyle, dmanlarnn zerine ordular sal ve onlar perian et//Seni ekemeyenleri gazabnla alt et, muhaliflerini isabet eden atlarnla kahret, rz ve namuslar koru, sava ve gazlar yap da dmanlar esir al/Salacan korkuyla onlarn gvenlerini alt st et, gazlarnla tecavzlerine engel ol, tebaann diyetlerini kereminle stlen, beldeleri kranla ynet, oralardan himayenle dmanlar pskrt, isteyenlerden ihsanlarn esirgeme. Mtenebbnin ayn kasidede yer alan u dizesi de bu trdendir (a.g.e., III, 85): // ( Affet, lutfet, araziler ihsan eyle, binekler bahet, yksek mertebeler lutfet, zgnleri teselli et, eski konumumuzu iade et//ok lutfet, ihsan ederken sevinli ve gler yzl ol, ihsanlarnla gnller kazan, ztna yakn eyle, sevindir, lutfet). Ayn dize bir baka yerde (a.g.e., III, 89), ( araziler bahet) yerine (lutfunla muamele eyle, himayene al) ve ( lutfunla gnlleri honut eyle) yerine (ba ihsan eyle, bala) ifadeleri farkyla yer alr. mrulkays: / ( Mal sahibi oldu da cmerte ihsan etti, reis oldu da bol bol lutfetti//Ordulara kumanda etti de mal, can ve namuslar korudu, dnnce de ihsanlarna devam etti). Eb Yakb es-Sekkk, bu tr lafz sanatlarnn doal bir akla icra edilmesini ve anlam bomamasn gzelliin art olarak grmtr (Miftul-ulm, s. 431-432). bn Mnkz, Fahreddin er-Rz ve Sekkk gibi nceki belgatlar, tars iin edeb zellikleri yksek olan ksa Mekk srelerden oka rnek verdikleri halde Ziyeddin bnl-Esr fazlasyla tekellf tadndan Kuranda tars rneklerinin bulunmadn iddia etmitir (el-Meels-sir, I, 357-388). Yahy elAlev tarsi kmil ve nks blmlerine ayrm, kafiye/seci ve vezin bakmndan benzer elerin bir beyitte toplanmasna kmil, sadece kafiye/seci bakmndan benzerlerin birletirilmesine nks tars demitir (e-rl-mteammin, s. 381-382). Ziyeddin bnl-Esr yalnz birinci kategoriyi tars saymtr. bn Ebl-sba tarsi secie benzetmi, Hatb el-Kazvn secie dahil etmi, Mahmd elHaleb ile ehbeddin Ahmed b. Abdlvehhb en-Nveyr tarsi drt seci kategorisinden (tasr, mtevz, mutarraf, mtevzin) biri kabul etmi, bnl-Benn el-Merrk tarsi muzraa cinasndan saymtr. Syt mnferit bir yaklam ortaya koymu, anlam ilgisini esas alarak ortak noktaya sahip elerin birletirilmesini tars kabul etmi ve u yeti rnek gstermitir: ( Senin iin orada ne a ne de plak kalma, ne susama ne de gnete yanma vardr) (Th 20/118-119). Burada alk susuzlukla, plaklk gnete kalmakla anlamca daha ilgili grnmesine ramen alkla plaklk hl (bo) olma, susuzlukla gnete kalma yakclk noktasnda mterek vasf tadndan bir araya getirilmitir (Mutereklarn, I, 415). Ahmed b. Abdrrezzk et-Tantarnnin mehur kasidesi, ayn vezin ve kafiyede olan elerin okluu sebebiyle el-adett-tariyye adyla da anlr (bk. et-TANTARNYYE).

BBLYOGRAFYA

Kudme b. Cafer, Nad-ir (nr. M. Abdlmnim el-Hafc), Beyrut, ts. (Drl-ktbililmiyye), s. 80-85; Mtenebb, Dvn (Ukber, et-Tibyn f erid-dvn iinde, nr. Mustafa esSekk v.dr.), Beyrut 1397/1978, III, 85, 89; Eb Hill el-Asker, Kitb-nateyn (nr. Mfd Kumeyha), Beyrut 1404/1984, s. 416-421; Bklln, czl-urn (nr. M. Abdlmnim elHafc), Kahire 1370/1951, s. 126-128; bn Re el-Kayrevn, el-Umde (nr. M. Muhyiddin Abdlhamd), Kahire 1353/1934, II, 25-29; bn Sinn el-Hafc, Srrl-fea, Beyrut 1402/1982, s. 190-191; Redddin Vatvt, adius-sir f deii-ir (nr. Abbas kbl), Tahran, ts. (Matbaa-i Meclisi r), s. 3-5; Fahreddin er-Rz, Nihyetl-cz f diryetil-icz (nr. Bekr eyh Emn), Beyrut 1985, s. 144; Abdrrahm b. Ali b. s el-Kure, Meliml-kitbe ve meniml-ibe (nr. M. Hseyin emseddin), Beyrut 1408/1988, s. 98-99; Eb Yakb esSekkk, Miftul-ulm (nr. Nam Zerzr), Beyrut 1403/1983, s. 431-432; Ziyeddin bnl-Esr, el-Meels-sir (nr. Ahmed Havf - Bedev Tabne), Badad 1402/1983, I, 357-388, 397-401; bn Ebl-sba, Tarrt-Tabr (nr. Hifn M. eref), Kahire 1383, s. 305-307; bnn-Nzm, elMib f ilmil-men vel-beyn vel-bed (nr. Abdlhamd Hindv), Beyrut 1422/2001, s. 197; Yahy b. Hamza el-Alev, e-rl-mteammin li-esrril-bela (nr. M. Abdsselm hin), Beyrut 1415/1995, s. 381-382; bnl-Benn el-Merrk, er-Ravl-mer f natilbed (nr. Rdvn b. akrn), Drlbeyz 1985, s. 168-170; Safiyyddin el-Hill, erulKfiyetil-bediyye (nr. Nesb Nev), Dmak 1403/1983, s. 190-191; bn Hicce, iznetledeb (nr. Selhaddin el-Hevvr), Beyrut 1426/2006, s. 398-399, 401; Syt, Muterekl-arn f iczil-urn (nr. Ali Muhammed el-Bicv), Kahire 1973, I, 415; Abdlgan b. smil enNablus, Nefetl-ehr, Beyrut 1404/1984, s. 168-169; Ahmed Matlb, Muceml-mualatilbelyye ve teavvrh, Beyrut 1996, s. 306-309. smail Durmu

TARSUS
Akdeniz blgesinde Mersine bal ile merkezi. ukurovann gneybatsnda Toroslarn gneyinde dz bir arazi zerinde bulunur. Tarsus ay (Cydnos, Berdan) ehrin yaknndan geer. ehrin ad Hitit tabletlerinde Tara, Asur kaynaklarnda Tarzi, Grek kaynaklarnda Tharsis, Tarz, Tarsi, Tarsos, Arap ve Osmanl kaynaklarnda Terss ( )ve Tarss ( )eklinde kaydedilir. Kelimenin eski Yunancada ayak taban anlam tad, Tarhon veya Baal Tarz gibi ilhlarn bu addan geldii yolunda efsaneler vardr. Tarsus yresi Eskialardan itibaren bir yerleme alandr. ehrin yaknlarndaki Gzlkulede Neolitik dneme ait kalntlar bulunmutur. Ancak ne zaman ve nasl kurulduu bilinmemektedir. Herakles, Perseus, Triptolemes, Kueliler, Asurlu Sennacherib (m.. 704-681) gibi kuruculardan bahsedilir. Strabon, Argoslular veya Asurbanipal (Sardanapal), Evliya elebi, Nhun torunu Tarsus ve emseddin Smi, Fenikeliler tarafndan tesis edildiini yazar. Blgenin bilinen en eski sakinleri Hititlerle akraba olan Luvilerdir (m.. 2000). Daha sonra Kizzuwatna, Kue, Asur (m.. 833), Pers, skender, Selevki, Msr, Roma ve Ssn (260) hkimiyetinde kalan Tarsus, Bizans dneminde havri Saint Pavlusun bural olmasndan dolay din bir merkez zellii kazand. I. Iustinianosun imar ettirdii Tarsus, Halife mer devrinde 16 (637) ylnda slm topraklarna katld. Belzr, Tarsusun Eb Ubeyde b. Cerrh veya onun kumandanlarndan Meysere b. Mesrk tarafndan fethedildiini kaydeder (Fth, s. 235). Ardndan Bizansn geri ald ehir, slm fetihleri karsnda Suriyeyi tahliye etmek zorunda kalan Bizans mparatoru Herakleiosun mslman Araplarn Anadoluya yapt aknlar nlemek ve arada tampon bir blge oluturmak amacyla Antakya, Misis ve Tarsus arasndaki kaleleri yktrp halkn i ksmlara ekmesi neticesinde bo kald. Suriye Valisi Muviye b. Eb Sfyn, 25 (646) ylnda dzenledii Anadolu seferinde Antakya-Tarsus arasndaki ehirlere Suriye ve el-Cezreden asker birlikler yerletirdi. Mslmanlarla Bizansllar arasnda birka defa el deitirdi. Emevler dneminde Abbas b. Veld b. Abdlmelik buraya yeniden hkim oldu (93/712). Suriye ve el-Cezre fetihlerinden sonra slm devletinin snrlarnn Toroslara kadar dayanmas ve Toroslarn slm devletiyle Bizans arasnda tabii bir engel oluturmasnn ardndan snrdaki ehirlerin iskn edilmesi ve mstahkem kalelerin inasyla ortaya kan Sugr blgesi, Tarsustan balayp Adana-Misis-Mara-Malatya hattn takip ederek douya doru Frata kadar uzanmaktayd. Sugr blgesinin bat ucunu tekil etmesi bakmndan Tarsus, slm-Bizans mcadelesinde asker ve stratejik bir neme sahipti ve Bizansa ynelik seferlerde asker bir s olarak kullanlmaktayd. 171 (787) yaznda Abbs Halifesi Hrnrredin emriyle Bizans seferine kan Herseme b. Ayen ayn zamanda Tarsusun tahkimiyle de grevlendirildi. Herseme bu grevi Eb Sleym Ferec el-Hdim et-Trkye verdi. ehrin imar tamamlannca buraya eitli blgelerden asker birlikler getirilip yerletirildi. lk grup Horasanl 3000 kiiden olumaktayd. Memn 215 (830) ylnda kt Bizans seferinde Badattan Tarsusa geldi ve buradan Bizans topraklarna girdi. Baz kaleleri fethettikten sonra Tarsusa dnerek birka gn kald ve k geirmek iin Dmaka hareket etti. Ertesi yl Bizans mparatoru Theophilos, Toroslar ap Misis ve Tarsus zerine yrd ve slm ordularn malp etti. 216 (831) ve 217 (832) yllarnda Bizansa kar iki sefer daha dzenleyen Memn, 833te byk bir orduyla kt drdnc seferinde

Tarsusu s olarak kulland. Ancak Bedendn (Pozant) suyu yaknlarndaki ordughta vefat etti ve Tarsusta defnedildi. Tarsus mstahkem surlar, nfusu ve evresindeki verimli arazisiyle asker ve ekonomik adan Avsm ve Sugr blgesinin belli bal ehirlerinden biri haline geldi. eitli yerlerden ok sayda gnll Bizansa kar cihad iin buraya gelmekteydi. Tarsusun kaplarndan biri Bblcihd adyla anlmaktayd. Mslmanlarla Bizans arasnda gerekleen esir deiimi ve fidyeleme birok defa Tarsusun batsndaki Lamas nehri kenarnda yaplmaktayd. Halife Mutemid-Alellah devrinde (870-892) Trk kumandanlarndan Yzmnn idaresinde kalan Tarsus bir sre blgeye hkim olan Tolunoullar, hdler ve Hamdnlerin egemenlii altna girdi. Bizansa kar mcadeleleriyle tannan Halep Hamdn Hkmdar Seyfddevle zamannda Bizans mparatoru II. Nikephoros Phokasn, kardei Leon ve Domestikos Ioannes imiskes ile birlikte dzenledii ukurova seferinin ardndan Tarsus Bizansn eline geti (354/965). ehrin kaplar yaldzlanarak dier zafer ganimetleriyle beraber stanbula gnderildi. Camiler yktrld. Hristiyanl kabul etmeyen veya cizye demeyenler ehri terketmeye zorland. Anadolu Seluklularnn kurucusu I. Sleyman ah 475te (1082) Tarsusu fethettiyse de ehir 490da (1097) Hallar tarafndan alnd. Daha sonra Tarsus Hallar, Bizans ve blgede hkm sren Ermeniler arasnda el deitirdi. Memlk Sultan I. Baybars 664ten (1266) itibaren blgeye ynelik aknlar balatt. ehir, 761 (1360) ylnda Memlklerin Halep valisi Seyfeddin Begtemr el-Hrizm tarafndan fethedildi. ukurovann fethinde nemli rol oynayan oklarn Yregir, Knk, Bayndr, Salur, gdir; Bozoklarn Dodurga, Kargn (Karkn) boylarna mensup airetler blgeye yerleti. Bu airetlerin birlemesiyle Tarsus (Varsak/Farsak) Trkmen birlii olutu. Tarsus Trkmenleri Kusun/Kosun, Ula, Kutemr, Esenli, Elvanl, Gkeli, Orhan Beyli, Ozan ve Gurbet adl dokuz boydan meydana gelmekteydi. Bunlar konar ger olup tarm ve hayvanclkla urayorlard. XV. yzylda Karamanoullar ve Memlklere bal Ramazanoullarnn hkimiyetinde kalan Tarsus 890da (1485) Karaman Beylerbeyi Karagz Paa tarafndan Osmanl idaresine alnd. 891de (1486) Memlk Emri zbek ehri zaptettiyse de ertesi yl Varsak seferinde Atik Ali Paann eline geti. Gelirleri Haremeyne vakfedildiinden 896 (1491) antlamasyla Memlklere verildi; Yavuz Sultan Selimin bu devlete son vermesiyle kesin biimde Osmanl idaresine girdi (923/1517). Kann Sultan Sleyman dneminde blgede kan Bece/Yeke Bey (933/1526) ve Veli Halfe (934/1527) isyanlarn Ramazanl Pr Bey bastrd. Tarsus 1603te Cell, 1833-1840 yllar arasnda Msr Valisi Mehmed Ali Paa, 17 Aralk 1918de Fransz igaline ve Ermeni etelerinin zulmne urad. Franszlar, Ankara Antlamasyla 27 Aralk 1921de ehri boalttlar. Balangta bir kale-ehir olan Tarsus daha sonra kaleden darya doru gelimitir. lk temelini Asurlularn att kaleyi Herakleios tahrip ettirmi, 778-779da Mehd-Billh ve 788de Hrnrred onartmtr. stahr, bn Havkal, drs ve Ykt kalenin ift surlu, Brocquire 1432de alt kapl ve hendekli olduunu yazar. Evliya elebi yuvarlak ekilli kalenin evresinin 5000 adm, ift surlu, hendekli, iinde mahalle ve kaps (batda Bblbahr/skele = Kleopatra, douda Adana ve kuzeyde Ba/Da) bulunduunu, kuzeyinde evresi 500 admlk i kalenin yer aldn syler. Kale son olarak 1833te Msrl brhim Paa tarafndan tahrip edilmitir. ehirde yaplama din meknlar merkez alm, douda Cmi-i Atk, batda Cmiunnr istikametine doru gelime gstermitir. XVI. yzylda ehirde Abdi Halfe, Bb- Adana, Bbl-bahr, Bayraml, Boyac mer, Cmiunnr, ereci, omak, Debbhne, Kazzzolu, Hasan Fakih, Karagndk, Kilise Camii, Kilise Mescid, Mahkeme Mescidi, Mah Paa, Mestan, Mustafaolu, Sfler, Tahtal, Tife-i

Gurbetn, Ruhalu, Yayla Hac, Zviye-i Mencek, Zviye-i eyh Muhiddin, eyh Muhiddin Mescidi ve Ermeniyn isimli mahalleler vard. Bblbahr, Cmiunnr, Tahtal ve Bb- Adana surlarn iindeydi. 1880de ehrin dousunda Cmi-i Atk, Tekke, Tabakhne, Musall, aml, Sakzl, atakl, hin, skeli, Zorbaz, apla; batsnda Cmiunnr, Mft, Sofular, Hristiyan, Eskimerli, Yenimerli, Yenimahalle, Kzl Murad, Kk Minare, ncehark adl mahalleler bulunuyordu. 1902 salnmesinde burada yirmi drt mahalle kaytldr. ehrin nfus yaps hakkndaki ilk bilgiler Osmanl tahrir kaytlarnda yer alr. Osmanl idaresine girmesinden iki yl sonra yaplan ilk tahrirde (925/1519) ehirde 395 hne, altm iki mcerret (bekr) mslman, on hne hristiyandan oluan nfusu vard. Toplam 408 hnede tahmin nfus 2000 dolayndayd. 930 (1523-24) tarihli kaytlarda bu nfus biraz daha artm, mslman hne says 547ye ykselm, hristiyanlar on hneye inmitir. Bundan yl sonra nfusta kk bir azalma olmu, fakat 943te (1536) yine eski durumunu yakalamtr (670 hne, 156 mcerret mslman, yirmi drt hne, mcerret hristiyan). Toplam 3500e ulaan tahmin nfus 1543 ve 1572de ufak oynamalarla ayn kalmtr. Tarsusun XVII ve XVIII. yzyllarda bu nfusu koruduu anlalmaktadr. XVII. yzyl ortalarnda Evliya elebi kale iindeki ev saysn 300 diye verir ve burada mahalle bulunduunu yazar. XIX. yzyla ait nfus verileri ehirde belirli bir arta iaret eder. 1831de 4169 hne, 1864te 1391 mslman hnesi, 271 gayri mslim hnesi tesbit edilmitir. V. Cuinet 1890da Tarsusta 18.000 kiinin yaadn kaydeder. Cumhuriyetin balarnda (1927 saym) 22.058 kiinin yaad Tarsusun nfusu ilk defa 1975te 100.000i am (102.186), 2000de 216.382ye ulam. 2010da 240.000e yaklamtr (238.276). Eskialardan Bizans dnemine kadar bir limana sahip olmas (denizden gelinebilen nehir liman) ve ana yol zerinde bulunmas sebebiyle Tarsus bir ticaret ve kltr merkeziydi. Muhtemelen IX-X. yzyllarda denizle ehir arasnda su yolu oluturan lagnlerin (Rhegma gl) toprakla dolmasyla kara kenti haline gelmi, XIV. yzyldan itibaren ana yoldan uzaklam, Osmanl devrinde ikinci derecede kervan yolu zerinde kalmtr. Fakat Anadolu-Suriye ana yolu sancak snrlar ierisindeki Klek (Glek) Boazndan getii iin gvenlik bakmndan ve idar adan nemini srdrmtr. 1886da alan Mersin-Adana demiryolu ve son dnemlerde yaplan otoyollar ehre canllk kazandrmtr. Osmanl dneminde dokumaclk, dericilik, boyaclk, alet imalt, gda maddeleri vb. sektrlerin faaliyet gsterdii, birok ar, han ve kervansarayn bulunduu ehirde gnmzde gda, inaat, metal, tekstil, cam, makine sanayii gelimitir. Tarsusta ayrca tarm rnleri, tarm aletleri, makine yedek paralar, takm tezghlar, tula ve seramik imalthaneleri ve otomotiv sanayii vardr. Trkiyede ilk hidroelektrik santral 1902de Tarsusta kurulmutur. Tarsusun baka Anadolu ehirlerinde rastlanmayan bir zellii de 1896 ylnda rasat yapmaya balayan bir meteoroloji istasyonunun bulunmasdr (Erin - Bener, VI/12 [1961], s. 100-116). Tarsus kadm bir merkez olarak nemli tarih eserlere sahiptir. Bunlardan en nde geleni Cmiunnrdur (ulucami). lk temeli 171de (787-88) atlm, 218de (833) Halife Memn buraya defnedilmitir. t peygamber ve Lokman Hekimin mezarlarnn da burada bulunduuna inanlr. Hristiyan igalcilerin tahrip ettii cami 761de (1360) onarlarak yeniden ibadete almtr. 987de (1579) Ramazanl III. brhimin esasl bir bakm yaptrd camiye eitli gelirler vakfedilmitir. 1360ta Seyfeddin Begtemrn kiliseden (Ayasofya) camiye evirttii Cmi-i Atk

(Eskicami/Begtemr = Kilise Camii) ehrin nemli eserlerindendir. Kiliseyi camiye 818de (1415) Ramazanl Ahmedin evirttii de sylenmektedir. Trkistanl Abdullah el-Mencknin kurduu zviye de mehurdur. Vakfiyesi 11 Receb 781de (23 Ekim 1379) tanzim edilen zviye (VGMA, Mcedded Anadolu Defteri, nr. 600, sra nr. 347, s. 272-273) Trkistandan gelecek olanlara hizmet maksadyla kurulmutur. Memlk Sultan Kansu Gavrinin yaptrd Hz. Dnyl Trbesi ve trbeye istinaden 1857de ina edilen Makm- erif Camii, Bill-i Habe ansna Memlklerin yaptrd trbe, Memlk Sultan Seyfeddin akmakn ina ettirdii tahmin edilen akmakyye (Debbhne) Medresesi, Ulazde Rstemin 1520li yllarda ehirde kurduu medrese ve Hemamik kyndeki cami, Ramazanl Kubd Paann 1550li yllarda yaptrd medrese, Vezrizam Pr Mehmed Paann Klekteki cami, zviye ve kervansaraydan oluan klliyesi, Ashb- Kehf maaras ve Sultan Abdlazizin 1873te ina ettirdii cami, Krkkak, Kleopatra Kaps, Roma Hamam, Donukta, Gzlkule, Saint Pavlus Kuyusu yrenin nemli tarih eserleridir. Kizzuwatna ve Quenin bakenti, Pers, Roma ve Bizans dnemlerinde eyalet, mslman Araplar zamannda Sugr ve Avsm blgesinin Suriye ucunun merkezi olan Tarsus, Memlk idar tekiltnda XIV. yzylda am, XV. yzylda Halepe bal niybelerdendi. Osmanllar 923te (1517) Tarsusu sancak haline getirerek Arap vilyetine balam, 928de (1522) am, 932de (1526) ukurbd, ardndan Halepe dahil edilmitir. Belgelerde Zilhicce 956da (Aralk 1549) Karamana, Reblhir 966da (Ocak 1559) Dulkadra (Mara) bal gsterilen Tarsus 7 Reblevvel 979da (30 Temmuz 1571) Ss (Kozan), Aliye ve el sancaklaryla birlikte Kbrsa balanm, 1632de Adanaya, 1653te burann lavedilmesiyle tekrar Kbrsa nakledilmitir. Evliya elebinin (1671) Adanaya, Koi Beyin Kbrsa bal gsterdii Tarsus 1735te Adana vilyetine alnmtr. XVI. yzylda yaklak 5100 km alan kaplayan Tarsus sanca gneydouda Seyhan nehri, kuzeyde Toroslar, batda Alataay, gneyde Akdeniz ky eridiyle snrlyd ve XVI. yzylda merkez, Kusun, Ula ve Kutemr kazalarndan oluuyordu. Bu yzylda ortalama 80.000 kiilik bir nfus potansiyeline sahipti. XVII. yzylda Gkeli ve Elvanl, XIX. yzyl balarnda Namrun, Yelkesi, Klek, 1852de Mersine balanmtr. 1864te Gkeli, Elvanl, Kalnl birletirilerek Tarsusa bal Mersin kazas kurulmu, 1305te (1887-88) mstakil sancak yaplan Mersine dahil edilmitir. 1880-1902 salnmelerinde kazaya Namrun, Klek, Ula, Tekeli, Kusun ve Kutemr bal gsterilmitir. XIX. yzyln ikinci eyreinde sancan krsal kesiminde 12.440 hne vard. 1890da sancan nfusu 50.000 dolayndayd. Tarsus, Cumhuriyet dneminde kaza statsnde Mersin merkezli el vilyetine dahil edilmitir (1933).

BBLYOGRAFYA

BA, A.RSK, nr. 121, 1452, 1572; BA, MD, nr. 10, s. 262, hk. 407; nr. 12, s. 413, hk. 811; BA, TD, nr. 69, 229, 450, 969, 998, 1067; BA, KK, nr. 3914; TK, TD, nr. 134, vr. 5b-9a; TSMA, nr. D. 9772, vr. 4a; nr. D. 10057, vr. 5b-6a; Adana Vilyeti Salnmesi (1297), s. 83-84; a.e. (1308), s. 96; a.e. (1312), s. 89-90, 95; a.e. (1320), s. 187; Ksenophon, Anabasis (trc. Tanju Gkl), stanbul 1974, s. 20; Strabon, Corafya, Kitap XIV (trc. Adnan Pekman), stanbul 1981, s. 55; Belzr, Fth

(Fayda), s. 190, 235 vd.; Taber, Tr (Ebl-Fazl), bk. ndeks; stahr, Meslik (de Goeje), s. 64, 69; bn Havkal, Sretl-ar, s. 183-184; Semn, el-Ensb, VIII, 231-233; Ykt, Mucemlbldn, IV, 28-29; bnl-Esr, el-Kmil, II, 494-496; IV, 578; VIII, 560-562; Ebl-Ferec, Trih, I, 222, 258, 262-264; Bertrandon de la Broquire, Le voyage doutremer (ed. Ch. Schefer), Paris 1892, s. 98-99; Evliya elebi, Seyahatnme, IX, 329-331; S. Stevenson, Our Ride Through Asia Minor, London 1881, s. 135; Cuinet, II, 46; Afif Erzen, Tarsus Klavuzu, stanbul 1943, s. 3-8; W. M. Ramsay, Anadolunun Tarihi Corafyas (trc. Mihri Pekta), stanbul 1961, s. 427; L. Rother, Die stdte der ukurova: Adana-Mersin-Tarsus, Tbingen 1971; Yusuf Akyurt, Resimli Trk Abideleri, Mersin, Tarsus, Adana ehirleri, TTK Ktp., nr. Y/608, XIII, 2-5; Murat Yksel, ukurovada Trkslm Eserleri ve Kitabeler, stanbul 1990, s. 203-204; Ali Sinan Bilgili, Osmanl Dneminde Tarsus Sanca ve Tarsus Trkmenleri, Ankara 2001; Ekrem Kmil, Hicr Onuncu-Milad Onaltnc Asrda Yurdumuzu Dolaan Arap Seyyahlarndan Gazzi-Mekki Seyahatnmesi, Tarih Semineri Dergisi, I/2, stanbul 1937, s. 3-90; Fazla Akbal, 1831 Tarihinde Osmanl mparatorluunda dar Taksimat ve Nfus, TTK Belleten, XV/60 (1951), s. 623; Srr Erin - Muzaffer Bener, Trkiyede Uzun Sreli ki Ya Rasad: stanbul ve Tarsus, Corafya Enstits Dergisi, VI/12, stanbul 1961, s. 100116; J. D. Bing, Tarsus: A Forgotten Colony of Lindos, JNES, XXX (1971), s. 99-109; C. E. Bosworth, The City of Tarsus and the Arab-Byzantine Frontiers in Early and Middle Abbasid Times, Oriens, XXXIII (1992), s. 268-286; a.mlf., arss, EI (ng.), X, 306-307; Kmslalm, IV, 3008-3009; Besim Darkot, Tarsus, A, XII/1, s. 18-24. Ali Sinan Bilgili

TARSS, Necmeddin
() Eb shk Necmddn brhm b. Al b. Ahmed et-Tarss (. 758/1357) Hanef fakihi. Aslen Tarsuslu olup 721 (1321) ylnda Dmakn kuzeyinde bir ky olan Mizzede dnyaya geldi. bnt-Tarss diye de anlr. Nuaym ise 2 Muharrem 720de (13 ubat 1320) doduunu kaydeder (ed-Dris, I, 623). Dmakta Arapa, fkh ve fkh usul tahsil etti; ayrca birok medresede ders veren ve Hanef kdlkudtl yapan babas Ebl-Hasan mdddin et-Tarssden fkh okudu. Hocalar arasnda Ebn-Nasr bn-rz ve Ebl-Abbas ehbeddin Ahmed b. Eb Tlib elHaccrn adlar anlr. Tarss, Dmakn Mlik kads erefeddin Muhammed b. Eb Bekir elHemdnnin tasavvufta kendisinin eyhi olduunu belirtir (Tufett-Trk, s. 84). Zeks ve yetenei sayesinde tahsilini ksa zamanda tamamlad ve 24 evval 734te (28 Haziran 1334) kbliyye Medresesinde ders vermeye balad, iki yl sonra ibliyyede mderrislik grevi ald. 744te (1343) Dmak Hanef kdlkudt nibliine tayin edildi. 746da (1345) babas kdlkudtl kendisi lehine braknca bu makama asaleten getirildi ve lmne kadar bu grevini srdrd. Ayrca Nriyye, elHtniyyetl-Cevvniyye, Reyhniyye ve dier baz medreselerde retim faaliyetinde bulundu. 4 ban 758 (23 Temmuz 1357) tarihinde Dmakta vefat etti ve Mizzede defnedildi. Kendisiyle gren Safed yneticilerin ona byk sayg duyduklarn, yarg konusunda stn yetenek sahibi olduunu ve kadl sresince verdii kararlardan dolay hi eletirilmediini belirtir. Eserleri. 1. Tufett-Trk fm yecib en yumele fil-mlk. Mellif eserinde ncelikle devlet bakanl iin Kureyliin art olmadn ve Trklerin devlet ynetimi konusundaki ehliyet ve liyakatini ortaya koymaya almakta, devlet idaresinde Hanef mezhebinin o zamana kadar siyas alanda daha ok tercih edilen fi mezhebine gre daha uygun olduu fikrini iki mezhebin baz fkh meselelerdeki yaklamlarn karlatrarak savunmaktadr. Mellifin hkmdara nasihat amacyla kaleme aldn belirttii kitap siyasetnme trnn tipik rneklerinden farkl olup, drt mezhepten birine mensup hkim tayin ederken hkmdarn koymas gerekli olan kaytlar aklamakta ve ele ald konularda fkh gr ve nakillere arlk vermektedir. Asri ubuku doktora tezinde eserin tenkitli metnini ve Trkeye tercmesini hazrlam (bk. bibl.), kitap Rdvn es-Seyyid (Beyrut 1413/1992), Muhammed Hasan Muhammed Hasan smil (Beyrut 1416/1995), Franszcaya evirisi ve bir incelemeyle birlikte Muhammed Minasr (Dmak 1997) tarafndan neredilmitir. 2. Enfaul-vesil il tarril-mesil (el-Fetva-arssiyye). Mahkemelerde ska grlen meselelerde kadlara kolaylk salamak amacyla derlenmitir. Mustafa Ali Hafc tarafndan elFetva-arssiyye adyla yaymlanan eserle ilgili (Kahire 1344) eitli muhtasarlar kaleme alnmtr (Muhammed b. Hseyin b. Bayram, Buyets-sil; Muhammed b. Muhammed ez-Zhr, Kifyets-sil; Sirceddin bn Nceym, cbets-sil; bk. Brockelmann, GAL Suppl., II, 87). 3. el-Fevidl-fhiyye (el-Fevidl-bedriyye, el-Fevidl-manme). Fr-i fkha dair 1000 beyitlik bir manzumedir (Kayseri Rid Efendi Ktp., nr. 1367/1; Amasya Beyazt l Halk Ktp., nr. 861). Seriyyddin bn-hne eseri 400 beyitte zetlemitir (Mutaarl-Fevid, Sleymaniye Ktp., Giresun, nr. 19). 4. ez-Zevid alel-Fevid (eyl alel-Fevidil-fhiyye). Tarssnin

bir nceki eserine zeyil niteliinde kk bir risledir (Kayseri Rid Efendi Ktp., nr. 1367/3; Beyazt Devlet Ktp., Veliyyddin Efendi, nr. 1168/2; Sleymaniye Ktp., Lleli, nr. 951, Yenicami, nr. 1186). 5. ed-Drrets-seniyye f eril-Fevidil-fhiyye (Beyazt Devlet Ktp., Bayezid, nr. 2470, Veliyyddin Efendi, nr. 1168; Sleymaniye Ktp., Crullah Efendi, nr. 929, Hekimolu, nr. 355, Lleli, nr. 951; Kprl Ktp., Mehmed sm, nr. 84/1). Nuaym, Tarssnin kendi zamanndaki baz limlerin biyografilerine dair verdii bilgileri bu esere atfta bulunarak nakleder (ed-Dris, I, 512, 563, 566, 577). 6. Urcze f vefeytil-ayn min mehebi Eb anfetin-Numn. Eserde Eb Hanfeden balayarak bnt-Trkmnye (. 750/1349) kadar olan Hanef fkh limlerinin lm tarihleri kaydedilmitir (TSMK, Revan Kk, nr. 634/2, vr. 81-85; Kprl Ktp., Mehmed sm, nr. 84/3, vr. 201-205). 7. el-lm bi-mualai-uhd vel-kkm. rt ilmi kapsamndaki terim ve usuller hakknda olup ayrca edebl-kd ile ilgili baz bilgileri ve mellifin bu konudaki dnce ve eletirilerini ihtiva eder (Sleymaniye Ktp., Kadzde Mehmed Efendi, nr. 119; stanbul Belediyesi Atatrk Kitapl, Yeni Balar, nr. 143/5). Embiya Tunal, Hanefi Hukuku Tarssnin el-lm f Mustalahi-uhd vel-Hkkm balkl yksek lisans teziyle eseri nere hazrlamtr (2006, M Sosyal Bilimler Enstits). 8. ul-esrril-afiyye f kitbi vafilmezraatil-Asrniyye. Dmak Asrniye mezraasnn vakf konusundaki ihtilf hakknda mellifin grn ieren bir risle olup Enfaul-vesil iinde yer almaktadr. 9. en-Nrl-Lmi fm yumel bih fil-cmi. Emeviyye Camiinin idar ve mal ynetim ve hizmetlerine, grevlilerin kontrolne dair konularn ele alnd bu kk risle Tufett-Trk iinde bulunmaktadr (s. 102105). 10. Risle f cevzi imetil-cuma f mevziayn min mr vid. Mellif, mstakil bir risle eklinde hazrlad bu almasn muhafaza amacyla ed-Drrets-seniyye adl eserine bir blm halinde eklemitir (Tnek, III, 243). 11. Risle f cevzi nali-ehd (Millet Ktp., Murad Molla, nr. 738/2). 12. Urcze f marifeti m beynel-Eire vel-anefiyye minel-ilf f ulid-dn (yirmi be beyitlik bir manzume olup Safed tarafndan nakledilmitir; bk. Aynl-ar, I, 102-103). Kaynaklarda Tarssye erul-Hidye lil-Mernn adl be ciltlik bir kitap ve baka eserler de nisbet edilmektedir (bk. bn Kd hbe, III, 119; Hediyyetl-rifn, I, 16).

BBLYOGRAFYA

Tarss, Tufett-Trk fm yecib en yumele fil-mlk (nr. Rdvn es-Seyyid), Beyrut 1413/1992, s. 84, 102-105, ayrca bk. neredenin girii, s. 19-50; a.e. (nr. Muhammed Minasr), Dmak 1997, neredenin girii, s. 41-60; Safed, Aynl-ar (nr. Ali Eb Zeyd v.dr.), BeyrutDmak 1418/1998, I, 100-103; III, 270-275; bn Kd hbe, et-Tr (nr. Adnn Dervi), Dmak 1994, III, 116, 118-120, 125; Kure, el-Cevhirl-muyye, I, 213-214; bn Hacer, ed-Drerlkmine, I, 43-44; III, 18-19; bn Tarberd, el-Menhel-f, I, 129-130; bn Kutluboa, Tcttercim f abatil-anefiyye (nr. M. Hayr Ramazan Ysuf), Dmak 1413/1992, s. 89-90; Nuaym, ed-Dris f tril-medris (nr. Cafer el-Hseyn), Dmak 1367/1948, I, 476, 512, 534-535, 563, 566, 577, 622-623; Temm, e-abats-seniyye, I, 213-215; Kef-unn, I, 97, 127, 183, 364, 705, 830, 910; II, 1300, 1497, 1616, 1832, 2019, 2039; Tnek, Muceml-muannifn, Beyrut 1926, III, 241-243; Brockelmann, GAL, II, 94-95; Suppl., II, 87; Hediyyetl-rifn, I, 16; Asri ubuku, Tarass, Hayat, ahsiyeti ve Eserleri (doktora tezi, 1977), A lhiyat Fakltesi; Ahmet

zel, Hanefi Fkh Alimleri, Ankara 2006, s. 83-84; Muceml-matil-mevcde f mektebti stnbl ve nl (haz. Ali Rza Karabulut) [bask yeri ve tarihi yok], I, 27; M. Winter, Intermadhhab Competition in Mamluk Damascus: al-Tarsusis Counsel for the Turkish Sultans, Jerusalem Studies in Arabic and Islam, XXV, Jerusalem 2001, s. 195-211. Muharrem Kl

TARSS MEHMED EFEND


(. 1145/1732) Osmanl limi. Tarsusta dodu. Babasnn ad Ahmed, dedesinin ad Mehmeddir. Tarsus mfts olan babasndan ilim tahsil etti. Hocalar arasnda Muhammed b. Ali el-Kmil, Ahmed b. Muhammed el-Ku ve Van Mehmed Efendi gibi limlerin saylmasndan hareketle onun tahsil iin am, Hicaz ve stanbula gittii sylenebilir. Babasnn vefatndan sonra mftlk grevi kendisine verildi. Fkh, fkh usul, hadis, tefsir ve kelm yannda mantk, Arap dili ve astronomiyle de ilgilendi. Eb Sad el-Hdimnin babas Kara Hac Mustafa Efendinin Tarssden ders ald baz iczetnme kaytlarndan anlalmaktadr (M. Zhid Kevser, s. 20, 38; Sarkaya, s. 35-36). Fndkll smet ve Bursal Mehmed Thir, Tarssnin 1145 (1732) ylnda vefat ettiini belirtirken Kef-unnun matbu nshasna eklenen Veliyyddin Crullaha ait bir notta (II, 1657) Mehmed Tarssnin Mirtlule kk bir hiye yazd zikredilir ve lm tarihi 1117 (1705) olarak kaydedilir. Daha sonra Badatl smil Paa, Zirikl ve Kehhle gibi mellifler bu tarihi esas almtr. Ancak Tarssye ait at Ysuf adl eserin mellif hatt nshasnn 1143 (1730) tarihini tamas, bnl-Cezernin Uddetl-nil-an adl eserinin bir nshasnn 1140ta (1727), Kemalpaazdenin Risle f ennel-urne kelmullh ve Molla Grnnin Risle f reddil-vel adl kitaplarna ait birer nshann 1143 (1731) ylnda onun tarafndan istinsah edilmesi (TYATOK, 01/I, s. 158; 01/II, s. 473, 530, 537) ilk tarihin doruluunu teyit etmektedir. Eserleri. Fndkll smetle Bursal Mehmed Thir, Tarssnin Mirt hiyesi ve nmeclulm adl eserini, Badatl smil Paa Mirt ve btl-vcib hiyelerini zikretmekle yetinirken ktphane kataloglarnda ona ait baka eserlere rastlanmaktadr. 1. iyet-arss al Mirtil-ul. Molla Hsrevin mehur eseri zerine yazlan bir hiyedir (stanbul 1267, 1289 [Abdrrezzk el-Antknin hiyesiyle birlikte], 1304, 1309, 1312, 1317). Rahmi Efendi el-Feyzl-uds ale-arss adyla bir hiye kaleme almtr. 2. iye al Risleti ibtil-vcib ve avh. Celleddin ed-Devvnnin eserine dair bir hiyedir (Sleymaniye Ktp., Ayasofya, nr. 4834, vr. 212-230, Badatl Vehbi Efendi, nr. 2032, Kl Ali Paa, nr. 508, vr. 61-89, nr. 656, vr. 17-57, Reslkttb Mustafa Efendi, nr. 1172, vr. 54-77; Kprl Ktp., Mehmed sm Bey, nr. 201 [mellif hatt]). 3. nmecl-ulm li-erbbil-fhm. Lugat, vaz, itikak, sarf, nahiv, men, bed, beyn, aruz, kafiye, mantk, db, kelm, usl-i fkh, usl-i hads, tefsir, tecvid, hadis, fkh, feriz, tasavvuf, ebdn, tp, hesap bal altnda yirmi drt ilmin ksa tanmlarn ve temel konularn ieren ansiklopedik bir eserdir (stanbul 1275). Eb Sad el-Hdim eitli konularla ilgili tartmalarda bu esere ska atfta bulunmu ve onu eletirmitir (Sarkaya, s. 36, 143). 4. iye alel-Beyv f tefsri sretil-Mlk (Sleymaniye Ktp., Esad Efendi, nr. 3714, vr. 14-31; TYATOK, 01/I, s. 159, 168). Talt (iye) al Envrit-tenzl adyla kaytl kitap da (Sleymaniye Ktp., Hekimolu Ali Paa, nr. 91, vr. 1-48; Servili, nr. 21 [mellif hatt]) bu eser olmaldr. 5. iye al Risletil-db. Takprizde Ahmed Efendinin mnzara dbna dair eseri zerine yazlmtr (Sleymaniye Ktp., Crullah Efendi, nr. 1845, vr. 131-139, nr. 1863, vr. 82-97; Ftih, nr. 4731, vr. 1-12; Yazma Balar, nr.

4165, vr. 1-13; Serez, nr. 3851, vr. 30-42). 6. iye al iyeti eri Hidyetil-ikme. Kd Mr Meybd tarafndan Esrddin el-Ebhernin eserine yazlan erh iin Muslihuddn-i Lrnin kaleme ald hiyenin hiyesidir (Sleymaniye Ktp., Esad Efendi, nr. 1919, vr. 260-297, Kl Ali Paa, nr. 1039, vr. 151-165; Mill Ktp., nr. 1579, vr. 18-49). 7. iye al iyeti ul Amed. Ebhernin sc adl eserine Molla Fenrnin yazd el-Fevidl-Fenriyye adl erhe dair Kul (Kavl) Ahmedin kaleme ald hiyenin hiyesidir (Sleymaniye Ktp., Lleli, nr. 2618 [mellif hatt], Yazma Balar, nr. 2049, vr. 28-70; Hac Selim Aa Ktp., Hac Selim Aa, nr. 688; M lhiyat Fakltesi Ktp., Yazmalar, nr. 614). 8. Miftul-ula lil-Mift (Sleymaniye Ktp., Esad Efendi, nr. 3714, vr. 39-103, Kasidecizde Sleyman Srr, nr. 736, vr. 11-69; Edirne Selimiye Ktp., nr. 1802; ayrca bk. TYATOK, 01/III, s. 686). 9. eru Tufetil-mlk (a.g.e., 01/II, s. 525). 10. at Ysuf (1143 [1730] tarihli mellif hatt nshas iin bk. a.g.e., 01/II, s. 537; Ktahya Vahd Paa l Halk Ktp., nr. 820). 11. Mecmatl-mevi (mellif hatt nsha iin bk. a.g.e., 01/II, s. 511). 12. iye al tefsri sreti Ysn (a.g.e., 01/I, s. 150-151). 13. Kifyetl-matrt filamel bi-rubil-muanart. 14. Risle fil-amel bi-rubil-muanart. Astronomiyle ilgili olan son iki eserden birincisi iki mukaddime ve yirmi babdan, ikincisi bir mukaddime ile alt fasldan olumaktadr (nshalar iin bk. hsanolu v.dr., I, 369). Bunlardan baka Tarssnin baz kk risleleri bata Adana l Halk Ktphanesi (Konya Blge Yazma Eserler Ktphanesine nakledilmitir) olmak zere eitli ktphanelerde mevcuttur.

BBLYOGRAFYA

Kef-unn, II, 1657; Cebert, Acibl-r, I, 135, 140-141; smet, Tekmilet-ekik, V, 63-64; Osmanl Mellifleri, I, 348; Serks, Mucem, II, 1238; Hediyyetl-rifn, II, 309; Sait Uur, el Tarihi, Mersin 1945, II, 55; Fihrisl-iznetit-Teymriyye, Kahire 1367-69/1948-50, I, 79, 80, 176, 177; III, 182; Zirikl, el-Alm (Fethullah), VI, 12; TYATOK, 01/I, s. 86, 150-151, 158, 159, 168, 217, 233, 249, 294, 317; 01/II, s. 345-346, 370, 473, 511, 525, 530, 537; 01/III, s. 686, 724; mer Rz Kehhle, Muceml-mellifn, Beyrut 1414/1993, III, 102; M. Zhid Kevser, et-Tarrl-vecz fm yebtehil-mstecz (nr. Abdlfetth Eb Gudde), Halep 1413/1993, s. 20, 38; Ahmed Akgndz v.dr., Ariv Belgeleri Inda Tarsus Tarihi ve Eshb- Kehf, stanbul 1993, s. 468-470; Ekmeleddin hsanolu v.dr., Osmanl Astronomi Literatr Tarihi, stanbul 1997, I, 368-369; Abdullah Muhammed el-Habe, Cmiu-r vel-av, Ebzab 1425/2004, I, 333, 349; Muceml-matil-mevcde f mektebti stnbl ve nl (haz. Ali Rza Karabulut) [bask yeri ve tarihi yok], II, 1144-1145; Yaar Sarkaya, Merkez ile Tara Arasnda Bir Osmanl limi: Ebu Said el-Hdim, stanbul 2008, s. 35-36, 39, 49, 143-145, 277; Mjgan Cunbur, Mersin Kltr Tarihinde Osmanl Dnemi Bilim Adamlar ve Eserleri, el Kltr, II/5, Mersin 1988, s. 4. Abdullah Kahraman

TARTS
() Suriyede Akdeniz kysnda tarih bir ehir. Antartus (Antarsus), Antarados, Konstantia, Tortosa (Tortouse) adlaryla da anlan Tarts, Suriyenin sahil kesiminde ky izgisinin 2 km. kadar yaknnda bulunan Ervd adasnn karsnda yer alr. Bundan dolay ehre Greke Antarados (Ervdn kars) ad verilmitir. Eskiada Ervd adasnn bir kolonisi eklinde kuruldu. Milttan sonra 346da Bizans mparatoru Konstantios tarafndan yeniden ina edildi. ehir Hz. mer zamannda Ubde b. Smit kumandasndaki slm kuvvetleri tarafndan 17 (638) ylnda ele geirildi. Yerli halk ehri terketti, bu yzden Tarts uzun sre iskn edilmeden kald. Suriye Valisi Muviye, Hz. Osmann halifelii dneminde burada yeni bir mstahkem ehir kurdu; Kbrs ve Ervd adasnn fethinin (28/649, 33/654) ardndan ikt tahsis ettii askerleri buraya yerletirdi (Belzr, s. 190). Yakb yanl olarak Anzarzs eklinde kaydettii Tartsta Kindelilerin yaadn syler (el-Bldn, s. 162). bn Havkal ehrin Humusa bal bir kale olduunu ve etrafnn tatan yaplm surlarla evrili bulunduunu, Hz. Osmana ait mushafn da burada muhafaza edildiini kaydeder (retl-ar, s. 176-177). bn Hurdzbih de Tartsun (Antartus) Humus arazisi iinde yer aldn belirtir (el-Meslik vel-memlik, s. 76). Kudme b. Cafer, Tartstan Cnd-i Humusa bal bir ehir diye bahseder (el-arc, s. 188). erf el-drs, Tartsun Suriye sahillerinde Humusa iki merhale mesafede mstahkem surlarla evrili kk bir ticaret merkezi olduunu, ehrin ok gzel arlarnda canl bir ticaret hayatnn hkm srdn syler (Nzhetl-mt, I, 375; II, 644). drs, Tartstaki nl Meryem (Mriy) Kilisesini yanllkla Ervd adasnda gsterir (a.g.e., II, 644). Ykt el-Hamev, ehrin adnn Tarats eklinde okunmas gerektiini ve VII. (XIII.) yzyln ilk eyreinde Hallarn elinde bulunduunu kaydeder (Muceml-bldn, IV, 33-34). Ebl-Fid ise kendisinden nceki corafyaclarn verdii bilgileri tekrarlamakla yetinir. bn Fazlullah el-mer, Tartsun VIII. (XIV.) yzylda Trablusa (Trablusam) bal olduunu belirtir (et-Tarf, s. 259). Kalkaendnin verdii bilgilerden ehrin IX. (XV.) yzylda da Trablusa bal bulunduu anlalmaktadr (ubul-a, IV, 148). bn Havkal, ada Bizans mparatoru Nikephoros Phokasn 357-358 (968-969) yllarnda gerekletirdii Suriye seferi srasnda Tarts ehrini de kuattn, ancak kuatmann baarszlkla sonulandn ve imparatorun buradan uzaklatn zikrederken (retl-ar, s. 176-177) Yahy b. Sad el-Antk, 10 Zilhicce 357 (5 Kasm 968) tarihinde Trablus nlerine gelen imparatorun dokuz gnlk bir kuatmann ardndan Arkay ele geirdiini ve daha sonra dier sahil ehirleri zerine yrdn, Hsncebele ve Merakye ile birlikte Tartsu da zaptettiini syler (Tr, s. 131; kr. Honigmann, Bizans Devletinin Dou Snr, s. 93). ehir 384te (994) Bizans mparatoru II. Basileios tarafndan alnd. Basileios harabe halinde olan Tartsu ina ettirerek buraya Ermenileri iskn etti (Honigmann, a.g.e., s. 105). Tarts 475 (108283) ylnda Suriye Seluklu Meliki Tcddevle Tutu tarafndan zaptedildi. Anadolu Seluklu Devletinin kurucusu I. Sleyman ah 477de (1084) Suriyedeki Bizans hkimiyetine son verdi ve Antakya ile beraber Tartsu da hkimiyetine ald. Ayn yl Suriye Seluklu Meliki Tutu, Suriyedeki dier baz ehirlerle birlikte Tartsu da ele geirdi. I. Hal Seferi srasnda Tartsun

nemli bir liman ehri olduunu farkeden Hallar buray zaptetmek iin harekete geti. Toulouse Kontu Raymond de Saint Gilles, Arka ehrinde karargh kurduu srada Raymond Plet ile Kont Raymond de Turennei Lazkiye ile Trablusam arasndaki liman ehri Tarts zerine bir baskn yapmaya tevik etti. Bunlar, 16 ubat 1099da karanlk basarken ehir nlerine gelip saylarn fazla gstermek iin sur boyunca ate yaktlar. O srada Trablus Emri bn Ammra bal olan Tartsun valisi korkup gece yars deniz yoluyla ehri terketti. Ertesi sabah Hallar hibir mukavemetle karlamadan ehre girdiler. Tartsun igali Hal seferini byk lde takviye etti. Raymond buray s edinip Trablusu ald. Trablus Emri Fahrlmlk Eb Ali Ammr, Tartsun Hallarn eline gemesi zerine Humus ve Dmaktan asker yardm istedi. Dmak ordusu 2000 askerle yardma geldi. Humus ordusu da Emr Yhizin idaresinde sefere katld. Trablus, Dmak ve Humus askerlerinden oluan kuvvetler Tarts yaknlarnda cereyan eden savata malp oldular ve ar kayplar verdiler (22 Cemziyelhir 495/13 Nisan 1102). ada tarihi Anna Komnena da Tartsun igal edildiini renen Dmak atabeginin byk bir ordu toplayp Raymondun zerine yrdn, ancak onun bir sava hilesiyle atabegi yendiini kaydeder (Alexiad, s. 344). Tarts, Devol Antlamasyla Bizans mparatoru I. Aleksios Komnenosa verildi (Safer 502/Eyll 1108). Raymondun lmnden (ban 505/ubat 1112) sonra yerine geen ocuk yataki oluna Antakya Prinkepsi Tankred yardmc oldu. Buna karlk Tarts, Sfis (Sfit), Merkye ve Hsnlekrd, Tankredin idaresine brakld (bnl-Kalnis, s. 289). Atabeg Nreddin Mahmud Zeng 547 (1152) ylnda Tarts zerine yrd ve ehri ele geirdi. Ancak Kuds Kral III. Baudouin ksa bir sre sonra ehri zaptedip Templier (Dviyye) valyelerine teslim etti (Runciman, II, 279). ehir ardndan tekrar Trablus Hal Kontluunun hkimiyetine geti. Selhaddn-i Eyyb 1 Reblhir 584te (30 Mays 1188) Antakya prinkepsliine kar sefere kt. Antakya ile Kusayr (Altnz) dndaki btn ehirleri ve Tartsu fethetti (Cemziyelevvel 584/Temmuz 1188). Ancak burlardan biri kolaylkla ele geirilirken Templier valyelerinin savunduu dier burcu ele geirmekte zorland ve kuatmay kaldrd. ehri tahrip etti ve ayrlrken ykt Meryem Kilisesi daha sonra Hallar tarafndan onarld. ehir 598 (1202) depreminde zarar grd. Trablus Hal Kontu Raymond, smillere ait Havb Kalesine kar dzenledii sefer yznden Meryem Kilisesinde iken Btnler tarafndan 611de (1214-15) ldrld (A, XII/1, s. 25). Sicilya Kral ve Alman mparatoru II. Friedrich ile Eyyb Hkmdar el-Melikl-Kmil Muhammed mslmanlarla Hallar arasndaki savalara son vermek amacyla bir antlama yaptlar (28 Reblevvel 626/24 ubat 1229). Trablus, Hsnlekrd, Sfis, Merkab ve Antakya ile beraber Tarts bu antlamaya dahil edilmedi; mslmanlarla bu ehirlerin halklar arasnda kacak bir savata imparator tarafsz kalacakt. Memlk Sultan I. Baybarsn 666da (1268) gerekletirdii Suriye seferi srasnda Tartsu elinde tutan Templier valyeleri eitli hediyeler sunup 300 mslman esiri serbest brakarak sultann gnln aldlar. Sultan Baybars 10 Cemziyelhir 669da (24 Ocak 1271) Hallar zerine yeni bir sefere kt. Bu sefer esnasnda Hallar, Tartsu bar yoluyla teslim ettiler ve hristiyanlarn hkimiyetindeki topraklara ekildiler (Thorau, s. 204). Memlk Sultan Kalavunun Moollarn Hallarla ittifakn nlemek iin Hal kontlaryla yapt, on bir yl srecek antlamaya Templier valyelerinin reisi William de Bellejoca da imza atmt. Hall b. Kalavun, Akky fethettikten sonra aralarnda Tartsun da bulunduu btn Suriye sahillerini Hallardan temizledi (690/1291). Fakat Ervd adasndan gelen Templier valyeleri 700-702 (1300-1302) yllarnda Tartsta kaldlar. Muhammed b. Kalavun 702de (1302-1303) ehri valyelerden geri almay baard. Bu

tarihten itibaren Tarts, Trablus nibinin idaresinde kk bir idar birim olarak kald. Kbrs Kral I. Pierre 1367-1369 yllarnda donanmasyla Ervd ve Tartsa saldrd, sahildeki ehirleri ele geirdi. 1516da Suriye topraklar Osmanl hkimiyetine girdi. Tarts XIX. yzylda Beyrut vilyetinin Trablusam sancak ve merkez kazasna bal 2481 kiinin yaad bir nahiye merkezi olup kasabada iki cami, bir kilise, hamam ve eski bir kale bulunmaktayd (Kmsl-alm, IV, 3009-3010). 1939da Hatayn Trkiyeye katlmasnn ardndan Tarts Suriyenin en nemli ticaret limanlarndan biri haline geldi. 1970 yl sonlarndan itibaren Tarts, Suriyenin mhim bir vilyet (muhafaza) merkezi oldu. 1981de ehirde 52.589 kii yayordu. Bu say 2003te 85.772ye, 2010 yl balarna ait tahminlere gre 98.000e kt. Sfis, Derik, eyhbedr, Banyas ve Tarts adl be idar birimden oluan muhafazann 1981de 443.290 olan nfusu 2009 ylnda 689.000 kiiye ulat. Muhafazaya bal dokuz nahiye, yirmi alt belde ve 860tan fazla ky ve mezraa vardr. Tarts halknn byk ounluu mslmanlardan meydana gelir; az sayda Ortodoks hristiyan vardr. Tarm ehir halknn nemli geim kaynadr; bunun yannda el sanatlar, zeytinya sanayii ve balklk gelimitir. ehirde canl bir ticaret hayat vardr. Iraktan gelen petrol boru hatt Tarts Limanna ulamaktadr. Tarts, Lazkiyeden sonra Suriyenin ikinci byk liman olmakla beraber baz yllarda (mesel 1979) liman trafiinin Lazkiyeyi getii grlr. Tartsta bulunan katedral gotik mimarinin slm lkelerinde rastlanan en gsterili yaplarndan biridir. brhim Ad Trbesi kare planl, zeri dilimli kubbe rtl, kk lekte bir Osmanl makam trbesidir. Osmanl hamam byk oranda yenilenmitir. Ortaada Tarts nisbesiyle mehur birok lim arasnda Eb Abdullah Hseyin b. Muhammed el-Mukr, Kd Ebl-Fazl Abbas b. Ahmed el-Havtim, Eb Sehl Muhammed b. Hrn el-Mutarriz, Hfz Eb Bekir Muhammed b. s et-Temm, Res Eb Muhammed Ubeydullah b. Yahy ve Eb Bekir Muhammed b. Ahmed zikredilebilir (Semn, VIII, 233-234).

BBLYOGRAFYA

Belzr, Fth (Fayda), s. 190; Yakb, el-Bldn (nr. M. Emn Dannv), Beyrut 1422/2002, s. 162; bn Hurdzbih, el-Meslik vel-memlik, s. 76; Kudme b. Cafer, el-arc (Zebd), s. 188, 298; bn Havkal, retl-ar, s. 176-177; Yahy b. Sad el-Antk, Tr (ed. L. eyho v.dr.), Beyrut 1909, s. 131; bnl-Kalnis, Tru Dma (Zekkr), s. 187, 289; erf el-drs, Nzhetlmt, Beyrut 1409/1989, I, 375; II, 643-644; Semn, el-Ensb, VIII, 233-234; Ykt, Muceml-bldn (Cnd), IV, 33-34; bnl-Esr, el-Kmil, II, 492-493; X, 121, 344; XII, 7; Ebl-Fid, Tavml-bldn (nr. J. T. Reinaud - M. G. de Slane), Paris 1840, s. 229, 253; bn Abdlhak el-Badd, Merdl-l al esmil-emkine vel-bi (nr. Ali Muhammed elBicv), Beyrut 1373/1954, I, 125; II, 884; bn Fazlullah el-mer, et-Tarf bil-mualai-erf (nr. Semr ed-Drb), Kerek 1413/1992, s. 259; Kalkaend, ubul-a, IV, 146, 148, 177, 236; VII, 354; XIV, 65; A. Komnena, Alexiad: Malazgirtin Sonras (trc. Bilge Umar), stanbul 1996, s. 344; Guy le Strange, Palestine under the Moslims, Boston 1890, s. 36, 352, 369, 394-395, 544; R.

Dussaud, Topographie historique de la Syrie antique et mdivale, Paris 1927, s. 91, 98, 119, 121125, 512; N. Elissef, Nr ad-Dn, Dama 1967, I, 237; II, 424, 472-473, 616, 659, 687; E. Honigmann, Bizans Devletinin Dou Snr (trc. Fikret Iltan), stanbul 1970, s. 93, 105, 108, 121, 127; a.mlf., Tarts, A, XII/1, s. 24-26; a.mlf. - [C. E. Bosworth], ars, EI (ng.), X, 309-310; Ali Sevim, Suriye ve Filistin Seluklular Tarihi, Ankara 1983, s. 104, 133, 254; Ramazan een, Salhaddn Devrinde Eyybler Devleti, stanbul 1983, s. 78, 212; a.mlf., Sultan Baybars ve Devri (1260-1277), stanbul 2009, s. 122, 125, 130-132, 140-144; W. Mller-Wiener, el-l eyymelurbi-albiyye (trc. M. Veld el-Celld), Dmak 1984, s. 61-62; Cokun Alptekin, Dmak Atabeglii (Togteginliler), stanbul 1985, s. 17-18, 26; Runciman, Hal Seferleri Tarihi, II, 279; ayrca bk. ndeks; P. Thorau, The Lion of Egypt: Sultan Baybars I and Near East in the Thirteenth Century (trc. P. M. Holt), London-New York 1992, s. 167-168, 190, 204-205, 234; Birsel Kksipahiolu, Trablus Hal Kontluu Tarihi, stanbul 2007, s. 50-51; Kmsl-alm, IV, 30093010; Abdlkerm Halme, ars, el-Mevsatl-Arabiyye, Dmak 2005, XII, 552-554. Abdlkerim zaydn

TARZ
() Sanat dalnda bir ekole bal olmakla birlikte sanatkrn eserine yansyan kendi rengi ve zellii (bk. SLP).

TASADDUK
(bk. SADAKA).

TASARRUF
(bk. KERMET).

TASARRUF
) ( Szlkte ileri geri hareket etme, bir durumdan baka bir duruma geme; kazanmak iin aba harcama anlamlarndaki tasarruf fkhta daha ok hukuk ilemleri belirten bir terimdir. Fkh literatrnde bu ereveyi aan kullanmlarnn bulunduu, hatta bazan ibadetler ve cezaya konu eylemlerin bu kelimeyle ifade edildii dikkate alndnda tasarrufun, mmeyyiz kiiden irade ile sdr olup kendisine fkh sonu balanan btn fiilleri kapsayacak genilikte bir kavram olduu sylenebilir. Gerek fkhta gerekse Trk hukuk dilinde bu kelimeyle tamlama eklinde yaplan veya ayn kkten tretilen birok terim bulunmaktadr. Taahhtlerin (iltizam) ifas nitelii tayan veya mmelekin aktifinde eksilme meydana getiren muamelelere tasarruf ilemleri, icreteynli vakf sahiplerinin zilyetliini ifade etmek zere mutasarrf, mahfuz hisse sahibi mirass olan mrisin mallar zerinde lme bal tasarruf yapabilecei nisbeti belirtmek iin tasarruf nisab denmesi gibi. Trkede tasarruf ayrca harcamadan ksnt yapmak anlamna geldii iin kiilerin koruma veya deerlendirme amacyla bir yere ayrd yahut emanet ettii parasal birikimler tasarruf diye anlm ve buna bal olarak tasarruf hesab, tasarruf sand gibi tabirler ortaya kmtr. Daha ok iki iradenin uyumasyla meydana gelen hukuk ilemleri (szleme) ifade eden akid terimi fkh literatrnde vasiyet, talk ve yemin gibi tek tarafl iradeye dayal er (din-hukuk) sonu douran ilemleri de kapsayacak biimde kullanlmtr. Tasarruf ncelikle -gerek vasiyet gibi tek tarafl gerekse satm szlemesi gibi iki tarafl- hukuk sonu dourmaya ynelik irade beyanlarn (hukuk muamele) dndrr. Hukuk ilem niteliinde olmayan insan fiillerini belirtmek iin kullanldnda ise daha ok ceza dnda sonularn baland fiiller sz konusudur. Fkhta tasarruflar genellikle yaps bakmndan ayrma tbi tutularak sz eklinde olanlar et-tasarruftlkavliyye ve eylem eklinde olanlar et-tasarruftl-filiyye diye adlandrlmtr. Eylem eklinde olanlar iinde gnmz hukuk terminolojisinde haksz fiil diye bilinenler arlkl yer tuttuu ve zellikle klasik eserlerde cinayet ve gasbn fiil tasarruf olarak nitelendii dikkate alnarak (Cmiul-fuleynden naklen bn bidn, IV, 479) bir ksm ada yazarlar tarafndan ettasarruftl-filiyye kavram dorudan haksz fiilleri ifade etmek iin kullanlmaktadr (Mahmesn, I, 165; II, 7-8). Tasarrufun yer yer inikd ve trevleriyle de irtibatlandrlarak hukuk ilem anlamnda kullanmna erken dnem fkh ve usul eserlerinde rastlanr (mesel bk. Mzen, s. 89; Cesss, II, 341; III, 129, 130, 446; Debs, s. 429; bn Abdlber, s. 343, 392, 488; rz, I, 257, 259, 260; Serahs, el-Mebs, III, 38, 49; IV, 130, 218; el-Ul, II, 350). Yine baz fkh kitaplarnda ehliyet, velyet gibi kelimelerle isim tamlamas yaplarak tasarruf merkezli kavramlarn kullanld grlr (mesel bk. Zeyla, III, 46, 98, 248, 323). slm hukukular hukuk ilem anlamyla tasarruflar deiik alardan tasnif etmilerdir. levi bakmndan tasarruflar temlkt, teberrut, takydt, tlkt, sktt, iltizmt ksmlarna ayrlmtr. Temlkt bir maln veya menfaatin mlkiyetini intikal ettiren, temlik sonucunu douran hukuk ilemlerdir; satm ve kira akdi gibi. Bu tr ilemlerde mallarn veya malla bedelin karlkl temlik ve teslimi esastr. Teberrut karlksz kazandrma tekil eden hukuk ilemlerdir; hibe ve vasiyet gibi. Takydt verilen veya var olan yetkiyi geri alan veya kstlayan ilemlerdir; vekili azil, tasarrufuna izin verilen kimseyi hacir altna aldrma gibi. Itlkt yetki veya izin veren hukuk

ilemlerdir; veklet gibi. Isktt hak sahibinin kendi hakkn ortadan kaldrmas sonucunu douran tek tarafl hukuk ilemlerdir; boama, kle zat etme, ibr gibi. ltizmt taraflardan her ikisinin veya sadece birinin istedii an feshedebildii ilemlerdir; veda, riyet, rehin, kefalet gibi. Hukuk ilemlerin arta balanp balanamamas asndan da bu ayrm zel bir neme sahiptir (ayrca bk. MUAMELE; ART; TEMLK).

BBLYOGRAFYA

Trk Hukuk Lgat, Ankara 1998, s. 323-324; Mzen, el-Mutaar (nr. M. Zhr en-Neccr), Beyrut 1393/1973, s. 89; Cesss, Mutaaru itilfil-ulem (nr. Abdullah Nezr Ahmed), Beyrut 1416/1995, II, 341; III, 129, 130, 446; Debs, Tavml-edille (nr. Hall Muhyiddin el-Meys), Beyrut 1421/2001, s. 429; bn Abdlber enNemer, el-Kf f fhi ehlil-Mednetil-Mlik, Beyrut 1407/1987, s. 343, 392, 488; Eb shak e-rz, el-Mheeb, Beyrut, ts. (Drl-fikr), I, 257, 259, 260; Serahs, el-Mebs, III, 38, 49; IV, 130, 218; a.mlf., el-Ul (nr. Ebl-Vef el-Efgn), Haydarbd 1372 Beyrut 1393/1973, II, 350; Muvaffakuddin bn Kudme, el-Mun, Beyrut 1405, I, 152; II, 291, 300; Osman b. Ali ez-Zeyla, Tebynl-ai, Bulak 1313, III, 46, 98, 248, 323; bn bidn, Reddl-mutr, IV, 479; Subh Mahmesn, en-Naariyyetl-mme lil-mcebt velud, Beyrut 1948, I, 165; II, 7-8; Mustafa Ahmed ez-Zerk, el-Fhl-slm f evbihil-cedd, Dmak 1967-68, I, 288-291, 370-374; II, 644-649, 663-664, 682, 742-743, 762-769, 830; M. Eb Zehre, el-Milkiyye ve naariyyetl-ad fi-eratil-slmiyye, Kahire 1977, s. 202-204, 262264; M. Mustafa eleb, el-Medal fil-fhil-slm, Beyrut 1405/1985, s. 412-415; Bilal Aybakan, Fr Fkh Sistematii zerine, MFD, sy. 31 (2006), s. 13-14; Taarruf, Mv.F, XII, 71-73. brahim Kfi Dnmez

TASAVVUF
) ( slmn zhir ve btn hkmleri erevesinde yaanan mnev ve derun hayat tarz. Tasavvufa dair yazlan ilk eserlerde sf kelimesinin bir unvan biiminde ortaya k ve kkeni zerinde durulduu halde (bk. SF) tasavvuf kelimesinin nasl tretildii hususuna bir iki mellif dnda temas edilmemitir. Bu konuyu ele alan sf melliflerden Eb Nuaym el-sfahn (. 430/1038) tasavvufun saf ve vef kelimelerinin birleiminden geldiini, bunun yannda zhidlerin yedikleri l bitkisi olan sufneden, kendisini Kbe hizmetine adayan kabilenin ad Sfeden, Hakka boyun eenlerin uzattklar sfetl-kaf (ense sa) terkibindeki sfeden yahut ucuz bir giyecek sayld iin gurura yol amayan sftan (yn elbise) tretilmi olabileceini belirtir (ilye, I, 1728). Abdlkerm el-Kueyr ise tasavvufun Arapa bir kkten geldiini gsteren bir delile rastlanmadn, cmid bir lakap olmasnn daha uygun grlebileceini syler (er-Risle, II, 550). Ona gre Hz. Peygamberin sohbetinde bulunanlara sahbe, sahbenin sohbetinde bulunanlara tbin, onlarn sohbetinde bulunanlara tebeut-tbin gibi unvanlar verilmi, daha sonra dinin hkmlerine byk bir dikkatle riayet edenlere bid ve zhid, zamanla ortaya kan bidatlara kar Ehl-i snnet sekinlerinin her an Allahla birlikte olma ve gafletten saknma gayretlerine II. (VIII.) yzyldan itibaren tasavvuf denilmitir (a.g.e., I, 52-53). te yandan bir tevazu sembol olan yn elbise giymeleri sebebiyle bid ve zhidlerin sf diye anlmaya baland ve onlarn bu hayat tarzn ifade iin sf kelimesinden tasavvefe (yn giydi) fiilinin tretildii, tasavvuf tabirinin bu fiilin masdar olarak kullanld ileri srlm, bu gr hem anlam hem dil bilgisi asndan uygun bulunduu iin genel kabul grmtr. Tasavvuf yolunu benimseyenlere sf, ehl-i tasavvuf veya mutasavvf ad verilmitir. Batda tasavvuf kinatn srlarn, kanunlarn ve bunlarn zerinde tasarruf etme yollarn reten akm anlamnda theosophy veya herhangi bir dinin derun, ruhan ynn belirten mistisizm (mystisisme) eklinde alglanarak slm mistisizmi diye ifade edilmi, ancak tasavvufla mistisizm arasnda belirgin farklar bulunduunun anlalmas zerine sufizm kelimesi kullanlmaya balanmtr. Ren Gunon tasavvufun aktif biimde icra edilen bir usulnn oluu, bir rehber (eyh, mrid) nderliinde yaanmas, rehberlerin Hz. Peygambere kadar varan silsileleri, kiinin zevk, anlay ve kavray seviyesine uygun bularak girdii bir tasavvuf yolun (tarikat) kendine mahsus db, erkn ve ezkrnn olmas gibi zelliklerinden dolay mistisizmden tamamen ayr bir hayat tarz sayldn ortaya koymutur (Tahral, KAM, X/4 [1981], s. 28-35). Bat literatrnde artk tasavvuf kavramnn da kullanld grlmektedir. Tasavvufla ilgili ok eitli tarifler yaplmtr. Tasavvufun mnev bir hayat tarz olarak zelliklerini, Kitap ve Snnetle irtibatn, kulun Allahla ve msiv ile ilikilerini, kalp temizlii, nefis terbiyesi, gzel ahlk gibi ilevlerini, sfnin niteliklerini ve grevlerini belirten bu tariflerin 1000e kadar kt sylenmektedir. Tanmlarn eitlilii nemli lde tanm yapan sfnin o anki mnev hali ve mertebesiyle ilgilidir. Bu sebeple tariflerin saysnn sflerin says kadar ok olduu belirtilir. Dede mer Ren ve Olanlar eyhi brhim Efendi, kaynaklarda dank biimde yer alan tariflerin bir ksmn manzum ekilde bir araya getirmilerdir. ngiliz arkiyats Reynold A.

Nicholson, Kueyrnin er-Rislesi, Ferdddin Attrn Tekiretl-evliys ve Abdurrahman- Cmnin Nefetl-nsnde geen yetmi sekiz tanma kronolojik srayla yer vermitir. Tasavvufu ilk tarif edenlerden olan Muhammed b. Vsia (. 123/741) gre tasavvuf hu, nefsi hor grme, kanaatkrlk ve alak gnlllktr. Cneyd-i Badd tasavvufun dnya ile ilgili eylerde azla yetinme, kalbiyle Allaha dayanma, taat ve ibadete ynelme, dnyev arzulara kar sabretme, eline geebilecek eylerin yararlsn seme, msivdan uzaklap Allaha dnme, Allah iten zikretme, vesveseye kar ihls gerekletirme, pheye kar yakn elde etme, uzaklama ve yabanclamadan kurtulup Allah ile huzur bulma gibi konular ierdiini (Eb Nuaym, I, 22) ve Hz. brhimin cmertlii, shakn rzas, Eyybun sabr, Zekeriyynn iareti, Yahynn gariplii, Msnn yn giymesi, snn seyahati ve Hz. Muhammedin fakr gibi hasletler zerine kurulduunu belirtmitir (Hcvr, s. 120). Baz sfler tasavvufun mahiyetini deiik mertebelere gre aklamtr. Buna gre ilim mertebesinde tasavvuf kalbin bulanklktan arndrlmas, yaratklara kar gzel muamelede bulunmak ve er meselelerde Reslullaha uymaktr; hakikat mertebesinde tasavvuf mlkn yokluu, sfatlara klelikten kurtulu ve yaratc ile yetinmektir. Hak diliyle ifade edilecek olursa tasavvuf Allahn insanlar sfatlarndan arndrmas, bylece onlara sf niteliini kazandrmasdr (Serrc, s. 48). Cneyd-i Badd tasavvufu kulun iinde ikamet ettii bir sfat ve vasf eklinde tanmlam, kendisine, Bu, kulun mu yoksa Hakkn m sfatdr? diye sorulduunda, Hakikatte Hakkn, grnte kulun vasfdr cevabn vermitir (Hcvr, s. 116). Tasavvuf zhirde ve btnda eriatn edeplerini yerine getirmektir tarifinde eriatn edepleri ilh ahlk olarak tanmlandndan (Kn, s. 135) tasavvuf ilh ahlkla ahlklanmak eklinde kabul edilmitir. Kurn- Kermde (el-Bakara 2/200; l-i mrn 3/145; en-Nis 4/77; Hd 11/15-16; el-Ankebt 29/64; e-r 42/20) ve hadislerde (Buhr, Ri, 3; Tirmiz, Zhd, 25; bn Mce, Zhd, 1, 6) mminlerin dnya hayatna ve madd zevklere dalmamalar, hirete ve mnev deerlere ncelik vermeleri hususundaki kuvvetli vurgu sflerin hiret hayatna dnya hayatndan daha fazla nem vermelerine yol am, Allah gryormu gibi ibadet eden takv sahibi bir mmin olabilmek (Buhr, mn, 37; Mslim, mn, 1) tasavvufun gayesi haline gelmitir. te yandan kalplerin ancak Allah zikretmekle tatmin bulaca (er-Rad 13/28), mminlerin Allah oka zikretmesi gerektii (el-Ahzb 33/41), Allahn huzuruna kalb-i selimle kmann uhrev kurtulu iin gerekli olduu (e-uar 26/89), iyi ve temiz kalplilerin dier organlarnn da iyi ve temiz hale gelecei (Buhr, mn, 39; Mslim, Mst, 107) gibi hususlara dikkat ekilmesi, tasavvuf hayatn temeline Allah oka zikretme ve kalp temizlii konularn yerletirmitir. Bu sebeple tasavvufa ilml-kulb, marifetlkulb, sflere ehll-kulb, ashbl-kulb, erbbl-kulb ve ehl-i dil gibi isimler verilmitir. Varlk konusu, ruhun tasfiyesi ve nefsin tezkiyesi ile ahlk yceltmenin gerekli artlar, mnev makamlar ve haller; vecd, istirak, ak, sevgi, nefret vb. duygular ve bunlara dair bilgiler de tasavvufun konular iinde yer almtr. I (VII) ve II. (VIII.) yzyllarda bid ve zhidler, zhd ve fakr tercih ederek Allaha ok kreden bir kul olmak iin gecenin bir blmn ibadetle geiren Resl-i Ekremi (Buhr, Teheccd, 6; Mslim, Mnfin, 79) ve onun gibi yaama gayreti iinde olan sahbleri rnek alyor, bundan dolay farzlarn yan sra nfile ibadetleri de yerine getirmeye alyorlard. Kuranda Allah sevmek ve Onun tarafndan sevilmek iin Peygambere itaatin art koulmas (l-i mrn 3/31) mminlerin Allah, resuln ve Allah yolunda mchedeyi her eye tercih etmeleri konusunda

uyarlmas (et-Tevbe 9/24) ve iyi bir mminin Peygamberi kendisinden daha ok sevmesi gerektiine dair hadisler (Wensinck, el-Mucem, bb md.) ilk sfleri Reslullaha tam bir sevgiyle uyma hususunda derinden etkilemi, bu sebeple onun yaad mnev ve ruhan hayat devam ettirmeyi birinci vazife olarak grmlerdir. Asl ve ebed hayatn lm sonrasnda balayaca, dnyann fni olduu yolundaki beyan (el-Kehf 18/45-46), bu hayatn imknlarn geici hazlar iin kullanmak yerine onlar ebed hayattaki kurtulu iin deerlendirmek gerektii anlayn dourmu, ayrca yet ve hadislerde ibadetlerin, her trl iyiliin niyet ve ihls gibi kalb hasletlerle deer kazanmas, vicdanlarda derin din kayg ve sorumluluk duygusunun (takv) hkim klnmas, insann nefsinin saptrc eilim ve ihtiraslara (hev) kar srekli uyank bulunmas, kader ve teslimiyet inanc, uhrev mesuliyet endiesi, varln derinden temaas ve grnenin arkasndaki anlamn kavranmasna dair aklama ve uyarlar da tasavvufun gelimesine imkn veren bir ortam ve zihniyet meydana getirmitir. Tasavvufun douunu Hz. Peygamberden sonra ortaya kan siyas anlamazlklar, bask ve zulmler, Asr- sadetteki samimi dindarla dayal hayat anlaynn yerini bencilliin, servet ve debdebe tutkularnn aldna iaret eden gelimelere balayanlar da vardr. Din ve ahlk adan kalbin temizlenmesi zerinde younlaan ilk zhid ve sfler insanlarn fiillerini bedenin ve kalbin fiilleri olarak ikiye ayrmlar, bedenin fiillerine zhir amel, kalbin fiillerine btn amel demilerdir. Zhir ameller ve onlara ait hkmler slm dininin ekl ynn ve d grnn; iman, tasdik, ihls, yakn, mrifet, muhabbet, kurb, takv, murkabe, tevekkl, sabr, rz, havf, rec, vecd, hzn, hay, heybet gibi kalb ameller ve bunlarn hkmleri de mnev ynn oluturur. Marf-i Kerh, Tasavvuf hakikatleri almak, srlar hakknda konumak ve halkn elindeki eylere mit balamamaktr eklindeki tarifiyle (Harg, s. 12) dinin sadece ekil ve merasimden ibaret olmadn, bunlarn yan sra zne deer vermek gerektiini anlatmak istemitir. Bu ise din hkmlerin maksat ve hikmetine uygun biimde yorumlanmas, eksiksiz uygulanmas ve yaanmas anlamna gelmektedir. Dolaysyla farz, haram, mekruh, mubah gibi er hkmler sflerce aynen kalbin fiillerine de uygulanm ve tasavvuf eriatn zhirine riayetle zhir hkmlerini btnda grmek ve btnna riayetle btn hkmlerini zhirde grmek biiminde tanmlanmtr (et-Tarft, et-Taavvuf md.). Bir baka tanmda ise tasavvuf hayat tarznn ancak dinin zhir hkmleriyle birlikte btn hkmlerini de yerine getirmekle gerekleecei vurgulanmtr (Kn, s. 135-136). Klasik dnem sf melliflerden Muhammed b. brhim el-Kelbz sflerin ilminin dzgn ameller sonucu elde edilen hallerin ilmi olduunu, ancak bundan nce dinin hkmlerini doru ekilde ifa edebilmek iin eriat ilmini bilmek gerektiini, daha sonra nefsi ktlklerden arndrp Allahn edepleriyle edeplenmek suretiyle mrifet ilminin elde edileceini belirtmitir (et-Taarruf, s. 58-59). Tasavvuf dncesi Allah sevgisi (muhabbetullah) ve Allah korkusu (mehfetullah) temeline dayanmakta, Allah korkusu ayn zamanda Allah sevmekten kaynaklanan bir ekinme olduu iin bu iki kavram birbirini tamamlamaktadr. slma gre kullarla Allah arasnda karlkl sevgi vardr; kullar Allah sevdii gibi Allah da kullar sever. yetlerde ifade edildii zere Allahn kullarn sevmesini salayan tvbe, temizlik, sabr, takv, ihsan, adalet, tevekkl gibi zellikler tasavvuf ehli tarafndan seyr slk diye ifade edilen ve bir mrid-i kmil rehberliinde uygulanan eitim srecinde zenle gerekletirilmeye allr; bunun sonucunda kul ile Allah arasnda mnev bir iliki meydana gelir. Kalbi mnev hastalklardan kurtarma ve nefsi kt huylardan arndrmann amaland bu eitim srasnda mridlerden farzlarla birlikte nfile ibadetleri de yapmas, evrd ve

ezkrn kesinlikle ihmal etmemesi istenir. Nitekim bir kuts hadiste, Kulum zerine farz kldm eylerden daha iyi bir yolla bana yaklaamaz. Kulum nfilelerle de bana yaklamaya devam eder, nihayet ben onu severim. Ben onu sevince iiten kula, gren gz, tutan eli, yryen aya olurum (Buhr, Ri, 38) buyurulmutur. Bu sebeple sfler, farzlarn yan sra nfile ibadetlerin sevgiyi ve Hakka yaknl daha ileri derecelere ulatrdn vurgulamlardr. Tasavvuf eitimin sonucunda kiinin iman asndan yakn elde etmesi, amel asndan ubdiyyet makamna ykselerek kulluk grevlerini ihsan mertebesinde ifa etmesi hedeflenir. te yandan insan maddeye ve nefsin arzularna ynelten makam ve mevki hrs, mal sevgisi, ehvet ve hret gibi duygu ve isteklerle ilgili balar tamamen ortadan kaldrlmadka tam anlamyla Allaha ynelip vuslata ermek mmkn grlmemitir. Bu balamda tasavvuf her eyden alkay kesip Allahla olma ve Allahn sendeki seni ldrp kendisiyle diri klmas eklinde tarif edilmitir (Cneyd-i Baddnin bu tarifleri iin bk. Kueyr, II, 551-552). Tasavvufta Hz. Peygamberin baz sahblere zikir telkin ettiine inanlr. Bu zikir usullerinin sonraki nesiller tarafndan devam ettirilmesiyle zikir silsileleri meydana gelmi, bunlardan Hz. Ali ve Eb Bekirden gelenleri deiik kollarla gnmze kadar ulamtr. Ammr b. Ysir, Habbb b. Eret, Bill-i Habe, Suheyb b. Sinn, Selmn- Fris, Eb Zer el-Gfr, Abdullah b. mer, Abdullah b. Amr b. s, Osman b. Mazn, Mikdd b. Amr, Muz b. Cebel, Ebd-Derd, Huzeyfe b. Yemn, Enes b. Mlik gibi ibadet ve zhd hayatyla ne kan sahbler tasavvuf zincirinin ilk halkalar kabul edilir. Veysel Karan, Kmeyl b. Ziyd, Eb Mslim el-Havln, Reb b. Huseym, Sad b. Mseyyeb, Sad b. Cbeyr, Tvs b. Keysn, Hasan- Basr, Habb el-Acem, Muhammed b. Vsi, Sbit el-Bnn, Mlik b. Dnr, Dvd et-T, Abdlvhid b. Zeyd, eybn er-R, Eb Him esSf, brhim b. Edhem, Ebl-Abbas bns-Semmk, Rbia el-Adeviyye, Fudayl b. yz, akk- Belh, Marf-i Kerh, Cbir b. Hayyn, Eb Sleyman ed-Drn gibi bid ve zhidler ikinci halkay oluturmaktadr. Tasavvufun ilk dnemlerinden itibaren nefsin ve eytann hilelerine aldanmayp dini samimi bir ekilde yaamaya alan sfler bu hayatn dnda grdkleri ve dnya ehli, rusm ehli, avam diye niteledikleri kimselerle kendi aralarnda mesafe brakmay tercih etmilerdir. Zira avam nefsan tutkulara, dnyev menfaat ve hazlara baldr. Sfler ise batan beri Allah iin dost ve karde olmay tavsiye etmi, bu maksatla kurulan dostluklara byk nem vermitir. Mnev kardelik bayla birbirine balanan sflerin bir araya gelerek sohbet etmeleri ve zikir yapmalar, zaman zaman inzivaya ekilmeleri iin II. (VIII.) yzyldan itibaren hankahlar kurulmaya balanmtr. Sonraki dnemlerde dergh, tekke, zviye gibi isimlerle de anlan bu tasavvuf merkezlerinin dzenli biimde almas ve amacna uygun faaliyetlerde bulunmas iin uyulacak kurallar (db ve erkn) belirlenmi, buna dair kitaplar kaleme alnmtr (bk. DBl-MRD). Hankahlarn baz dnemlerde medreselerin ilevlerini de stlendii, buralarda tasavvuf eitimin yan sra tefsir, hadis, fkh, akaid gibi ilimlerde dersler verildii, ayrca zamanla yanlarna ktphane, misafirhane, tabhne, ifhne gibi birimler eklenerek deiik fonksiyonlar icra ettii bilinmektedir. te yandan byk sflerin tasavvufu anlay ve yaaylarnda grlen farkllklar miza ve merep farkllklar kabul edilmi, tasavvuf hayata eilimli olanlar iin bunlardan kendi mereplerine en uygun birini tercih etme imkn salanmtr. Bu erevede III. (IX.) yzyldan itibaren sekr halini nemseyen Byezd-i Bistm ile Tayfriyye, rza anlay zerinde duran Hris el-Muhsib ile Muhsibiyye, melmet anlayn benimseyen Hamdn el-Kassr ile Kassriyye, fen-bek anlayna dayanan Eb Sad el-Harrz ile Harrziyye, nefisle mchede, riyzet ve ileyi esas alan Sehl et-Tster ile

Sehliyye, cmertlik anlayn vurgulayan Ebl-Hseyin en-Nr ile Nriyye, sahv halini nemseyen Cneyd-i Badd ile Cneydiyye, velyet konusu zerinde duran Hakm et-Tirmiz ile Hakmiyye, cemtefrika anlayn benimseyen Ebl-Abbas es-Seyyr ile Seyyriyye, gaybet-huzur halini nemseyen bn Haff ile Haffiyye gibi gruplar meydana gelmitir (Hcvr, s. 283 vd.). I ve II. (VII ve VIII.) yzyllarda Medine, Kfe ve Basra ehirleriyle Horasan blgesi zhd hayatnn youn biimde yaand merkezler olarak dikkat ekmektedir. Medinede bata Sad b. Mseyyeb olmak zere birok zhid; Kfede Abdlmelik b. Ebcer, Drr b. Mrre, Mutarrif b. Tarf, Muhammed b. Sk gibi ok alamay gerekli gren zhidler (bekkn); Basrada Hasan- Basr ve talebeleri Mlik b. Dnr ile Abdlvhid b. Zeyd ve Rbia el-Adeviyye gibi zhid sfler bulunmaktayd. Hasan- Basr ile korku ve hznn hkim olduu zhd anlay geliirken Rbia elAdeviyye ile Allah sevgisine dayal bir zhd hayat balamt. Horasan blgesinin zhd anlay da Hasan- Basr ekolnn anlay gibiydi. Zira bu blgenin ilk zhid sflerinden Fudayl b. yz ve akk- Belh gibi ahsiyetler Badat ve Basra civarnn tasavvuf anlaynn etkisi altnda yetimilerdi. Hasan- Basr gelenei II. (VIII.) yzyln sonlarndan itibaren Suriyede Eb Sleyman ed-Drn, Msrda Znnn el-Msr, Badatta Hris el-Muhsib gibi sflerle temsil edilmitir. Drn havf anlaynn rec ile birlikte ele alnmas gerektiini vurgulam, Znnn tasavvuf mnada mrifet konusuna deinen ilk sf olarak tannmtr. Msrda Znnn el-Msr, Horasanda Byezd-i Bistm ve akk- Belh, Badatta Ser es-Sakat tasavvuf hal ve makamlardan ilk sz eden sflerdir. Hasan- Basr izgisini Badatta devam ettiren Hris el-Muhsibde Eb Sleyman ed-Drn, Znnn el-Msr ve Bir el-Hf gibi sflerin etkileri grlmektedir. Muhsibnin tasavvuf anlaynn temelinde zhd, nefis muhasebesi ve havf ile rec kavramlar vardr. Nefis muhasebesinin temelini mrifet, havf ve recya dayandran Muhsib tasavvufta hal kavram zerinde durmu, hallerin kontrol altnda tutularak Kitap ve Snnete dayandrlmas gerektiini belirtmitir. III. (IX.) yzylla birlikte ortaya kan tasavvuf akmlarn en nemlileri Hris el-Muhsib, Ser esSakat, Cneyd-i Badd, Ebl-Hseyin en-Nr gibi sflerin temsil ettii Badat mektebiyle Byezd-i Bistm, Hamdn el-Kassr gibi sflerin temsil ettii Nbur mektebidir. Bunlardan birincisinde daha ziyade tevhid ve mrifet, ikincisinde melmet ve ftvvet anlayna arlk verildii grlmektedir. Iraktaki Badat merkezli harekete tasavvuf, mensuplarna da sf denilirken Nbur merkezli Horasan blgesindeki harekete melmet, mensuplarna da melmet ad veriliyordu. Sfler dindarln mnev esaslarna hassasiyetle bal kalmakla beraber db, erkn, hrka gibi d grne ve sema da nem veriyor, bu zellikleriyle toplumda ayr bir zmre tekil ediyordu. Halktan biri gibi grnmeyi tercih eden melmetler ise kendilerini farkl gsteren davranlara, hrka ve sem gibi kimliklerini belli eden eylere kesinlikle kar kyorlard. Onlar riyaya dmeden ihls gerekletirmeyi amaladklarndan sradan bir mmin gibi yaamay esas almlard. Slemden itibaren sf tabakat kitaplarnda sflerle birlikte melmetlerin de yer almas, melmet tavrn tasavvuf hayatn iinde fakat ayr bir damar ve bir merep olarak deerlendirildiini gstermektedir. Badat mektebinin grleri, zellikle sem ve devranla cehr zikir uygulayan pek ok tarikat tarafndan benimsenerek gnmze kadar getirildii gibi melmet anlay da bata Nakibendiyye olmak zere birok tarikatta bir neve halinde varln srdrmtr. Yine III. (IX.) yzyldan itibaren kalp, ruh, nefis konularna, bunlarn eitli hallerine, mridlerin ahlk ve edeplerine, tasavvuf haller ve makamlarn aklanmasna, evrd ve dualara, nemli sflerin grlerine, ibadetlerin fkh ynnn yan sra mnev ve tasavvuf mnalarna, Kuran ve

Snnete uygun tasavvuf anlayna, buna uymayan sapkn tasavvuf zmrelerinin yanllarna ve Ehl-i snnet izgisine riayet eden tasavvuf gruplarna yer veren eserler kaleme alnm, tasavvuf hayat byk lde bu eserlerin izdii erevede gelimitir. Bunlar arasnda etkisi gnmze kadar gelen Hris el-Muhsibnin er-Riye li-ullh, Sehl et-Tsternin Risle fil-ikem vettaavvufu, Ebl-Hseyin en-Nrnin Mamtl-ulbu, Hallc- Mansrun Kitb-avsni, Hakm et-Tirmiznin atml-evliys, Niffernin el-Mevf ve el-Muabt, Eb Nasr esSerrcn el-Lma, Eb Bekir el-Kelbznin et-Taarrufu, Eb Tlib el-Mekknin tlulbu, Hargnin Tehbl-esrr, Muhammed b. Hseyin es-Slemnin el-Muaddime fittaavvuf, Menhicl-rifn, Cevmiu dbi-fiyye gibi risleleri, Abdlkerm el-Kueyrnin er-Rislesi, Hcvrnin Kefl-macbu, Hce Abdullah- Herevnin Menzils-sirni, Gazzlnin, y ulmid-dni, bnlKaysernnin afvett-taavvufu, Ebn-Necb esShreverdnin dbl-mrdni, ehbeddin es-Shreverdnin Avrifl-marifi, Muhyiddin bnl-Arabnin el-Fttl-Mekkiyye ve Ful-ikemi, Mevln Celleddn-i Rmnin Menevsi zikredilebilir. Bunlarn yan sra III. (IX.) yzyldan itibaren tasavvuf ehlinin faziletlerini ve hikmetli szlerini bir araya getiren tabakat tr eserler yazlmtr. Bu eserlerde sflerin hayat hikyeleriyle birlikte yaadklar tasavvuf hal ve makamlara, benimsedikleri yol ve merebe de iaret edilmitir. Gnmze ulaan ilk tabakat kitaplar Slemnin abat-fiyyesi ile Eb Nuaym el-sfahnnin ilyetl-evliy adl hacimli eseridir. Sonraki asrlarda bu eserlere yaplan zeyillerin yan sra pek ok mstakil eser kaleme alnmtr. Yine ilk dnemlerden itibaren tasavvuf ehli, irad ve eitim amacyla bata mridleri olmak zere deiik kimselere mektup yazmak suretiyle bir gelenek oluturmu, zamanla bu gelenek mektubat tr eserlerin meydana gelmesine yol amtr. Cneyd-i Baddnin er-Resili bunun ilk rneklerindendir. Tasavvuf eserlerde seyr slk erbbyla ilgili birtakm meseleler, bakalarn ilgilendirmedii ve yanl anlalmaya sebebiyet verdii iin genellikle kapal ve rumuzlu bir dille ifade edilmitir. Tasavvuf anlayna gre Allahn velleri (evliyaullah) arasnda riclullah, ricll-gayb gibi kavramlarla ifade edilen, kendilerine Cebril, Mkil, srfil ve mdebbirt (en-Nzit 79/5) gibi isimlerle anlan meleklerin grevlerine benzer grevler verilen, lemdeki mnev ve ruhan dzenin korunmas, hayrlarn temini, ktlklerin giderilmesi iin alan kimseler bulunmaktadr. Badatl sf Muhammed b. Ali el-Kettn tarafndan dile getirilen (Hatb, III, 75-76) ve Hakm et-Tirmiz, Eb Tlib el-Mekk, Slem, Kueyr, Hcvr, Gazzl gibi sflerce benimsenip eserlerinde yer alan bu anlay, el-Fttl-Mekkiyyesinde ayrd blmn (II, 2-16 vd.) yan sra Risle f marifetil-ab (Drl-ktbiz-Zhiriyye, nr. 123), Risletl-aviyye (Drl-ktbizZhiriyye, nr. 6824) ve Menzill-ub (Resil bnil-Arab iinde, Haydarbd 1327 h./1948) gibi mstakil risleler kaleme alan Muhyiddin bnl-Arab tarafndan tasavvuf anlaynn merkezine yerletirilmitir. Kaynaklarda unvanlar, yetkileri, saylar ve bulunduklar yerlerle ilgili eitli bilgiler bulunan bu veller arasnda belli bir hiyerari vardr. En bata olana kutub, kutbl-aktb, gavs, gavs- azam gibi isimler verilmektedir. te yandan kalbini msivdan temizleyip Allaha balayan sflerin birtakm zel bilgilere ve hallere ulatklarna inanlr. Herkesin eriemeyecei bu bilgilere havas ilmi, buna sahip olan vellere havas, en stn olanlarna hssl-havs denilmektedir. Bu hususta Znnn el-Msr, Gazzl, Shreverd el-Maktl, Muhyiddin bnl-Arab gibi sfler eitli eserler yazmtr. Havas ilmi erevesinde tasavvuf geleneinde harflerin srlarna dayal hurf ilminin ayr bir yeri vardr. Bu ilmin benimsenip yaygnlamasnda Marf-i Kerh,

Znnn el-Msr, Sehl et-Tster, Cneyd-i Badd, Eb Bekir e-ibl, Abdlkdir-i Geyln, Shreverd el-Maktl, Ahmed b. Ali el-Bn, Ahmed b. Cafer es-Sebt, Muhyiddin bnl-Arab ve Sadeddn-i Hammye gibi sflerin byk etkisi olmutur. bnl-Arab bata el-FttlMekkiyye olmak zere (I, 51-91) Kitb Kefil-yt, el-Mebd vel-yt fm tav aleyhi urfl-mucem fil-acib vel-yt gibi eserlerinde konu zerinde durmutur. Sadeddn-i Hammyenin Risle f ilmil-urf ve Kitbt-Tehecc gibi mstakil risleleri vardr. Harflerin anlaml bir terkibiyle meydana geldii kabul edildiinden esm-i hsnnn hurf ilmine ait ilemlerin konusu iine girdii sylenmektedir. Simya ilminin bir alt disiplini saylan ve dayand srlarn kef ve ilham kaynakl olduu zellikle vurgulanan hurf ilmini Fazlullh- Hurfnin VIII. (XIV.) yzylda Btnlikten etkilenerek kurduu Hurflik ile kartrmamak gerekir. Nitekim bn Haldn bu ilmin srlarn ortaya koymada ahsn mnev mertebesinin nemli rol oynadn, ilh ilham almadan akl veya hesapla yaplan tahlillerin tlsmclktan teye geemeyeceini belirtmektedir (Muaddime, III, 1161-1162). Tasavvuf ehli ayrca kef, ilham ve mnev tecrbelerine dayanarak Kuran yetlerinin zhir mnalarnn tesinde birtakm gizli mnalar tadna iaret etmitir. Eb Sleyman ed-Drn (. 215/830), ir (remz) tefsir diye adlandrlan bu mnalar baz yetlerle snrl biimde ilk dile getirenlerden biridir. Sehl et-Tsternin bu alandaki ksm tefsiri Tefsrlurnil-am (Tefsrt-Tster) gnmze ulam, ancak tasavvuf mahiyette ilk tam tefsirin yazar olarak bilinen bn At ile (. 309/922) Eb Bekir el-Vstnin eserleri zamanmza kadar gelmemitir. Muhammed b. Hseyin es-Slemnin byk lde kendisinden nceki sflerin ir yorumlarn derleyip kaleme ald aiut-tefsri daha sonra yazlan birok ir tefsire kaynaklk etmitir. Kueyrnin Leifl-irt, Redddn-i Meybdnin Kefl-esrr ve uddetl-ebrr, bn Berrecnn Tefsrl-urnil-ami, Rzbihn- Baklnin Arislbeyn, Necmeddn-i Dyenin Barl-ai (et-Tevltn-Necmiyye), Abdrrezzk elKnnin Tevltl-urn, Nimetullah b. Mahmd en-Nahcuvnnin el-Fevtiulilhiyyesi, smil Hakk Bursevnin Rul-beyn bu alanda yazlan dier nemli eserlerdir. Tasavvuf tarihinde Rbia el-Adeviyye ile (. 185/801 [?]) balayan Allah sevgisine dayal derun hayat tarz Byezd-i Bistm, Hallc- Mansr ve Eb Bekir e-ibl gibi sfler bata olmak zere sonraki birok sf tarafndan benimsenmitir. lk sfler Allah sevgisini ifade ederken genellikle hub, muhabbet, habb, mahbb gibi kelimeleri tercih ettikleri halde daha sonrakiler yaygn biimde ak, k, muk kelimelerini kullanmaya balaynca ilh ak kavram domutur. Ak kavramn ilk defa muhabbetten ayrarak etrafl ekilde ele alan sf Ahmed el-Gazzldir. Ak kavram, onun Sevniul-u (Sevni fil-) adl eseri yaygnlk kazandktan sonra tasavvuf evrelerinde benimsenmi, kendisini bu yolda Nzhetl-u ve nehzel-mt, Temhdt ve Levi gibi eserleriyle talebesi Aynlkudt el-Hemedn takip etmitir. Ayn dnemde Sen ak edebiyatna canl bir slp getirmitir. Ardndan ilh ak konusu Rzbihn- Bakl, Ferdddin Attr, bnlFrz, Fahreddn-i Irk, Mevln Celleddn-i Rm, Abdurrahman- Cm gibi byk sfler tarafndan kaleme alnan eserler vastasyla srdrlmtr. Rzbihn- Bakl, ilh aka dair eserlerin en hacimlisi olan Abherl-ninde daha nce Hallc- Mansrun Kitbavsnde zerinde durduu nr- Muhammed (hakkat-i Muhammediyye) grnn bir devam eklinde kinatn yaratln ak ile aklamtr. Tasavvuf evrelerde kabul edilen, Ben gizli bir hazine idim, bilinmeyi sevdim ve bu sebeple lemi yarattm kuts hadisine (Acln, II, 191) dayanp lemin Allahn sevgiyle tecellisinin sonucu meydana geldii sylenmektedir. lemin yaratln ve devamn ak esasna dayandran sfler bu esasla uyumayan bls ve cehennem telakkilerinin deiik yorumunu yapmlardr. Hallc- Mansr ile balayan ve Ahmed el-Gazzl, Aynlkudt el-

Hemedn, Sen ve Attr gibi mutasavvflar tarafndan gelitirilen bu yoruma gre blsin Allahtan bakasna (dem) secde etmeyi reddetmesi onun Allaha olan aknn bir neticesidir. Eer muku urunda en byk azaba katlanmak ak ise bunu en iyi ekilde bls yapmtr. VI. (XII.) yzyln balarnda vefat eden mam Gazzlnin tasavvuf tarihinde ayr bir yeri vardr. Hris el-Muhsib, Cneyd-i Badd, Eb Nasr es-Serrc, Eb Bekir el-Kelbz, Harg, Eb Tlib el-Mekk, Muhammed b. Hseyin es-Slem, Abdlkerm el-Kueyr, Hcvr gibi lim sflerin ortaya koyduu, eriat ilmine ters dmeyen tasavvuf anlayn benimseyen Gazzl btn gayretiyle tasavvuf hayatn slma uygunluunu ispata almtr. Bata y ulmid-dn olmak zere birok eserinde inan, ibadet ve ahlk deerlerin tasavvuf izahlarna yer vermi, bunlarn gaye, hikmet ve srlar zerinde durmu, devrinin en etkili limi kimliiyle ar tasavvuf grleri eletirip zhir ulemsnn gvenini kazanmtr. Ulem, Gazzlden sonra Snn evrelerde kendisine salam bir zemin bularak gelien tasavvufla daha yakndan ilgilenmi, bu gelime zellikle Osmanllar dneminde medrese ve tekke muhitinin henkli birlikteliine dnmtr. Bu dnemde birok medreseli limin tasavvuf yoluna girdii, bir ksmnn seyr slkn tamamlayp tekkelerin meihatini stlendii grlmektedir. mam Gazzl, Allah gklerin ve yerin nurudur yeti (en-Nr 24/35) ve baz hadislerle nceki sflerin szleri erevesinde tasavvufu nur arlkl bir anlay temeline dayandrm ve Miktl-envr adl eserini bunu aklamak zere yazmtr. Ona gre Allah en yce ve hakiki bir nurdur, dier btn nurlarn kayna Odur. Ruhan, cisman, mnev-madd btn varlklar o nurun yansmalardr. Nurun kaynandan feyezan suretiyle meydana gelen btn nurlarn saylamayacak kadar dereceleri vardr. Kaynandan uzaklaan nurlarn nurluluk derecesi azaldndan karanlklar artmaktadr. Allahn varlnn ok ak olmas, yani nurunun parlakl (irak) sebebiyle insanlara kapal hale gelmitir (Miktlenvr, s. 119, 135-136, 142-144). Gazzl bu grleriyle tasavvufta rkyyenin kurucusu Shreverd el-Maktle ilham kayna tekil etmitir. slm dnce tarihinde bilginin kayna olarak akl yrtmeyi (istidll) temel alan anlaya kar tasavvuf tecrbe sonucu kef yoluyla bilgiye ulamay esas alan rkyyenin mahiyeti ikmetl-irta Shreverd tarafndan aklanmtr. Muhammed b. Mahmd e-ehrezr, Kutbddn-i rz, bn Kemmne, Seyyid erf el-Crcn, Shreverdnin en nemli takipileridir. Ayrca Ferdddin Attr, bnl-Frz, bn Sebn, Mevln Celleddn-i Rm, Azz Nesef gibi birok sfnin irk gr benimsedii grlmektedir. Muhyiddin bnl-Arabnin tasavvuf anlay geni lde rklii ierdiinden bata Sadreddin Konev olmak zere onun takipilerinde de bu anlay mevcuttur. Hem Nasrddn-i Tsnin hem Sadreddin Konevnin talebesi olan Kutbddn-i rz, Shreverdden gelen rklik ile bnlArabnin vahdeti vcd arlkl tasavvuf anlayn mezcetmeye almtr. VII. (XIII.) yzyln ilk yarsnda vahdeti vcd anlayn sistemli bir ekilde ortaya koyan Muhyiddin bnl-Arabnin tasavvuf ehli arasndaki etkisi gnmze kadar kesintisiz biimde srmtr. Bata mam Gazzl olmak zere (Miktl-envr, s. 137-139) nceki birok sf tarafndan benimsendii anlalan vahdeti vcd gr bnl-Arabnin ardndan talebeleri bn Sevdekn, Sadreddin Konev ve Affddin et-Tilimsn gibi muhakkik sflerce tlim edilmi; daha sonra Fahreddn-i Irk, Sadddin el-Fergn, Meyyidddin Cend, Abdrrezzk el-Kn, Dvdi Kayser tarafndan sistematik hale getirilmeye allmtr. bnl-Arabnin grleri daha ok elFttl-Mekkiyye ve zellikle Ful-ikem adl eserleri vastasyla sonraki nesillere aktarlmtr. eyhl-ekber unvan sebebiyle onun grleri erevesinde oluan mektebe

Ekberiyye denilmitir. bnl-Arabnin grleri ayrca Sadreddin Konevnin talebelerinden Kutbddn-i rzden balayarak Molla Sadr, bn Turke el-sfahn, Haydar el-ml, Hd-i Sebzevr izgisiyle devam ederek i ran medreselerini de etkilemitir. Pek ok takipisi bulunmakla birlikte bnl-Arabnin grlerini tasavvuf iinden ve dndan eletirenler de olmutur. Tasavvuf dndan gelen eletiriler ona kfr nisbet etmeye kadar varrken Alddevle-i Simnn, Zeynddin el-Hf, mm- Rabbn gibi baz mutasavvflar vahdeti vcd, hatml-velye, Firavunun iman gibi grlerinde hatal olduunu sylemilerdir. VII. (XIII.) yzyln dier bir nemli sfsi Mevln Celleddn-i Rmnin grleri de zellikle Menevsi sayesinde gnmze kadar canlln korumutur. Asr- sadetten itibaren devam eden zikir silsileleri evresinde meydana gelen tasavvuf gruplar zamanla deiik isimler altnda tarikatlar oluturmutur. Birou gnmzdeki adlar ve yaplaryla VI. (XII.) yzyl ve sonrasnda oluan bu tarikatlardan Eb shak Kzernye nisbet edilen Kzerniyye, Abdlkdir-i Geylnye nisbet edilen Kdiriyye, Ahmed er-Rifye nisbet edilen Rifiyye, ehbeddin es-Shreverdye nisbet edilen Shreverdiyye, Eb Medyene nisbet edilen Medyeniyye, Munddin Hasan itye nisbet edilen itiyye, Sadeddin el-Cebvye nisbet edilen Sadiyye, Ebl-Hasan e-zelye nisbet edilen zeliyye, Ahmed el-Bedevye nisbet edilen Bedeviyye, brhim ed-Deskye nisbet edilen Deskyye, Ahmed Yesevye nisbet edilen Yeseviyye, Hac Bekt- Velye nisbet edilen Bektalik, Baheddin Nakibende nisbet edilen Nakibendiyye, Necmeddn-i Kbrya nisbet edilen Kbreviyye, Mevln Celleddn-i Rmye nisbet edilen Mevleviyye, mer el-Halvetye nisbet edilen Halvetiyye, Hac Bayrm- Velye nisbet edilen Bayramiyye ve bunlardan ayrlan onlarca kol ve ube vastasyla tasavvuf kltr slm dnyasnn her tarafna yaylm, bir yandan mslmanlarn canl bir din hayat yaamasna katkda bulunurken dier yandan pek ok yerde ihtidalara vesile tekil etmitir. Tasavvufun ilk kaynaklar Arapa kaleme alnm, daha sonra Eb Sad-i Ebl-Hayr, Hcvr, Baba Thir-i Uryn, Sen, Ferdddin Attr, Mevln Celleddn-i Rm, ebster, Fahreddn-i Irk, Molla Cm gibi melliflerin bir ksm eserlerini Farsa kaleme almalaryla Farsa da tasavvuf dili haline gelmitir. Ahmed Yesevnin tasavvuf hayatn ve anlayn Trke ifade etmesi, birok halifesinin Trkistanda bu gelenei srdrmesiyle birlikte Arapa ve Farsaya Trke de eklenmi, Anadoluda bata Ynus Emre olmak zere birok mutasavvfn iirleri ve eserleriyle yaygnlamtr. Tasavvuf hayatta ilk dnemden itibaren zaman zaman sapmalar sz konusu olmu, ancak ileri gelen sflerin bu husustaki hassas tavrlar ve sapkn zmreleri eletirip reddetmeleri ana izginin istikamet zere devamn salamtr. Allahn insan bedenine girmesi (hull), kulun Allah ile birlemesi (ittihad), yakn elde edilince ibadetin dmesi, hakikat karsnda eriatn deerini yitirmesi, evliyann peygamberlerden stn grlmesi, ruhun bir bedenden dierine gemesi (tensh), haram diye bir ey kabul edilmeyip her eyin mubah saylmas (ibha), insann cebir altnda bulunduu iddias, riyadan kurtulmak iin dinin temel kurallarna aykr davranlmas gibi Kitap ve Snnete aykr inanlar hakknda klasik dnem melliflerinden Eb Nasr es-Serrc elLmada bir blm ayrm, Muhammed b. Hseyin es-Slem alat-fiyye adyla bir eser yazmtr. Kueyrnin er-Rislesi, Hcvrnin Kefl-macbu ve Gazzlnin ysnda da sapkn gr ve uygulamalara iaret edilerek uyarlarda bulunulmutur. Ayrca zikir srasnda msikiye yer veren

tarikatlarn bu uygulamas msikinin ciz olmad gerekesiyle erken dnemlerden itibaren ulem tarafndan eletirilmi, bu hususta lehte ve aleyhte birok risle kaleme alnmtr. Daha sonraki dnemlerde tasavvuf ehlinin baz anlay ve uygulamalar zellikle Ebl-Ferec bnl-Cevz, Takyyddin bn Teymiyye, bn Kayyim el-Cevziyye ve bn Haldn gibi limler tarafndan tenkit edilmitir. bnl-Cevz Telbs bls adl eserinde baz tasavvuf gr ve uygulamalarn eytann faaliyetlerine yardmc olduunu, insanlar saptrp dinden kardn ileri srm, zzeddin bn Gnim el-avln-nefs f teflsi bls (Tefls bls) adl kitabnda Telbs blsteki bu grleri ksmen reddetmitir. te yandan tasavvufta Btnliin ve Ehl-i beyt sevgisi, silsilelerde on iki imamdan ahisyetlerin yer almas vb. sebeplerle iliin etkisinin bulunduunu ileri srenler olmutur. Tasavvuf esaslarnn aslnda ilikte yer aldn iddia eden i limi Haydar el-mlye gre zhir ve er ilimler ilik, btn ilimler ise sfliktir. Dolaysyla her hakiki i mutlaka sf, her hakiki sf de idir. Bu grlerin nemli bir ksmnn zorlama yorumlara dayand grlmektedir. zellikle arkiyat bak asn benimseyenler tarafndan tasavvufun kaynann slm dnda aranmas gerektii ileri srlmekte, Hristiyanlk, gnostisizm, Fars ve Hint mistisizmi yahut Yeni Efltunculuktan etkilenerek doduu iddia edilmektedir. Tasavvufun Hint kaynakl olduunu syleyenlerin en nemli referans kayna, tasavvuf ile Hint inanlar arasndaki benzer noktalara iaret eden Brnnin Taku m lil-Hind adl eseridir. Ancak Ali Sm en-Ner, Brnnin ileri srd grleri tek tek ele alarak cevaplamtr (Neetl-fikril-felsef fil-slm, III, 43-53). Hint kayna zerinde duranlar Sir William Jones, John Malcolm, James William Graham, De Lacy Evans Oleary, Robert Charles Zaehner gibi arkiyatlardr. Sir William Jones Mevln Celleddni Rm, Hfz- rz, Sad-i rz gibi sf airlerin iirlerini Vedantalarla karlatrarak bu kanaate varm, James William Graham zellikle tecell ve sudr anlay asndan, De Lacy E. OLeary de fen anlay noktasndan bunu ne srmtr. Tasavvuftaki fennn, btnyle yok oluu ifade eden Budizmdeki Nirvana ile benzetii zannedilmise de H. Ritter bu iki terim arasnda benzerliin olmadn vurgulam, Nicholson da Nirvanann olumsuz bir tavr ifade ettiini, fennn ise srekli biimde bek ile birlikte ele alnd gereini dile getirmitir. David Samuel Margoliouth ise tasavvufun Hint mistisizmi ile benzerliini yzeysel bularak esas kaynan Hristiyanlktaki ruhbanln tekil ettiini ileri srmtr. Tecell ve sudr anlaynn Hint kaynakl olduunu syleyen James William Graham da amelden ok imana deer verip eriata ynelmemeleri asndan tasavvufla Hristiyanlk arasnda benzerlik kurmu, tasavvuftaki zhd hayatn ncilin etkisine balamtr. Baz sf szlerindeki benzerlik dolaysyla von Kremer, ruh hayat ve fakr anlay sebebiyle Goldziher, yn (sf) giymenin tercih edilmesi dolaysyla Theodor Nldeke tasavvufla Hristiyanlk arasnda irtibat kurmutur. Wensinck, Miguel Asin Palacios, De Lacy E. Oleary ve Margaret Smith Hristiyanlk etkisi zerinde duran dier arkiyatlardr. Tasavvufun ran kaynakl olduunu syleyenlerin temel dayana, d grne nem veren ve felsef tefekkr konusunda kabiliyetsiz saylan Araplarn byle bir sistemi ortaya koyamayaca, bunun ancak rann kuzey ksmnda yaayan Aryallarn (r) etkisiyle gereklemi olabilecei tezidir. Bu gr F. A. D. Tholuck, Edward Henry Palmer, Comte de Gobineau, Ernest Renan gibi birok arkiyat tarafndan savunulmutur. Richard Hartmann ise Mani edebiyatnda hak ve sdk kelimelerinin ok sk kullanlmasndan yola karak bu iki hususa vurgu yapan tasavvufun eski ran dinlerinden Maniheizmin etkisinde kaldn iddia etmitir.

Yeni Efltunculuun etkisinden sz eden arkiyatlar genellikle tasavvufun slm kkene sahip olduunu kabul etmekte, ancak zaman iinde bu felsefenin etkisine mruz kaldn belirtmektedir. Edward H. Whinfield, Edward Granville Browne, Reynold Alleyne Nicholson gibi arkiyatlar tarafndan dile getirilen bu gr zellikle Whinfield, sflerin akl st tecrbelerini akla dayal bir ekilde ifade edebilmeleri iin Yeni Efltunculuktan yararlanmalar eklinde formle etmitir. Julian Baldicke gre Yeni Efltunculuk nce Hristiyanl etkilemi, daha sonra Hristiyanln etkisiyle doan tasavvufa gemitir. Duncan Black Macdonalda gre ise Dou sfleri Budizmin zhd anlayndan, Bat sfleri hristiyan ruhbanlndan etkilenmi, tasavvufun teorik ynn de Yeni Efltunculuk felsefesi oluturmutur. Max Horten ve Richard Hartmann gibi arkiyatlar, ilk dnemden itibaren birok Arap sfnin mevcudiyetine ramen brhim b. Edhem, akk- Belh, Byezd-i Bistm, Yahy b. Muz er-Rz gibi sflerin Arap olmayndan yola karak tasavvufun Trk ve Hint kkeninden geldiini ve Horasanda kp yayldn iddia etmilerdir. Tasavvufa Taoculuun etkisinden sz edenler de olmutur. Ancak Louis Massignon, Arthur John Arberry ve Annemarie Schimmel gibi mellifler tasavvufun Kurandan ktn vurgulamlardr. Reynold Alleyne Nicholson The Mystics of Islam adl eserinin giriinde tasavvufu Hristiyanlk, Neo-Platonizm, gnostisizm ve Budizm gibi slm d faktrlere balamaya almsa da sonraki yllarda bu grnden vazgeip tasavvufun douunda slmn roln kabul etmitir (ERE, XII, 10-17). slm, Hint ve in tasavvuf doktrinlerini entelektel seviyede ele alan Ren Gunon, Hint ve in mistisizmiyle slm tasavvufu arasnda temel izgi ve fikirler bakmndan benzerlik bulunmakla birlikte her birinin kendi gelenei iinde ayr bir btn olduunu belirtmi, tasavvufun tamamen slm kaynana dayandn belirtmitir. Literatr. XX. yzylda tasavvufla ilgili Trke, Arapa ve baz Bat dillerinde nemli almalar yaymlanmtr. Tasavvufun mahiyeti, kaynaklar, kavramlar, temsilcileri, tarih safhalar, kurumlar, benzer disiplinlerle mukayesesi vb. konularn ele alnd bu almalardan Trke olanlar iin Mehmet Ali Ayninin Tasavvuf Trihi (stanbul 1341), Sdk Vicdnnin Tomar- Turuk- Aliyye: Sf ve Tasavvuf (stanbul 1340-1342), mer Rza Dorulun slmiyetin Gelitirdii Tasavvuf (stanbul 1948), Mahir zin Tasavvuf (stanbul 1969), Necip Fazl Ksakrekin Bat Tefekkr ve slm Tasavvufu (stanbul 1982), Mustafa Karann Tasavvuf ve Tarikatlar Tarihi (stanbul 1985), Yaar Nuri ztrkn Tasavvufun Rhu ve Tarkatler (stanbul 1988), Kurn- Kerm ve Snnete Gre Tasavvuf: slamda Rh Hayat (stanbul 1989), Sleyman Atein slm Tasavvufu (stanbul 1992), Seluk Eraydnn Tasavvuf ve Tarkatlar (stanbul 1994), Osman Trerin Anahatlaryla Tasavvuf Tarihi (stanbul 1995), Ahmet Krkkln Balangtan Gnmze Tasavvuf (stanbul 1996), Hasan Kmil Ylmazn Anahatlaryla Tasavvuf ve Tarkatlar (stanbul 1997), Hlya Kkn Tasavvuf Tarihine Giri (Konya 1997) ve Mehmet Necmettin Bardaknn Sosyo-Kltrel Hayatta Tasavvuf (Isparta 2000) adl eserleri zikredilebilir. Arapa yaynlar Abdllatf et-Tbvnin et-Taavvufl-slmiyyl-Arab (Kahire 1928), EblAl el-Affnin et-Taavvuf evretn riyye fil-slm (skenderiye 1963), Ahmed Tevfk Ayydn et-Taavvufl-slm: Truh ve medrish ve abath ve eeruh (Kahire 1970), Sad Havvnn Terbiyetn er-riyye (Kahire 1979), brhim Besynnin Neett-taavvufil-slm (Kahire 1979), brhim Hillin et-Taavvufl-slm beyned-dn vel-felsefe (Kahire 1979), Abdrrezzk Nevfelin et-Taavvuf ve-aru ileyh (Kahire, ts.), Ebl-Feyz Mahmd el-Menfnin el-Medal ilet-taavvufil-slm (Kahire, ts.) ve et-Taavvufl-slm el-li (Kahire, ts.),

Muhammed Ysir erefin arekett-taavvufil-slm (Kahire 1986), Muhammed Seyyid elCelyendin Min ayat-taavvuf f avil-Kitb ves-Snne (Kahire 1990), Hmid Thirin Temhd li-dirsetit-taavvufil-slm (Kahire 1991), Hasan erkvnin Ult-taavvufil-slm (skenderiye 1991), Abdlfetth Ahmed el-Fvnin et-Taavvuf adeten ve slken (Kahire 1992), Mahmd Abdrraf el-Ksmn el-Kef an aati-fiyye li-evveli merretin fit-tr (Amman 1413), Hasan snin et-Taavvufl-slm: Mefhmh teavvrh mekneth mineddn vel-ayt (Beyrut 1994), Abdlazz Ahmed Mansrun et-Taavvufl-slm e-a (yy. 1996), Muhammed Mahmd Abdlhamd Eb Kahfn et-Taavvufl-slm: aiuh ve mehibh maa dirse talliyye ve meydniyye li-urui-fiyye (Tanta 2000) isimli eserleri rnek olarak kaydedilebilir. Bat dillerindeki yaynlar ounlukla ngilizce olmakla birlikte Franszca, Almanca gibi dillerde de yazlanlar bulunmaktadr. Bunlarn belli ballar Reynold Alleyne Nicholsonn The Mystics of Islam (London 1914), Ren Gunonun Les tats multiples de ltre (1932) ve Aperus sur linitiation (1946), Louis Massignonun Essai sur les origines de lexique technique de la mystique musulmane (Paris 1954), Mir Valiuddinin The Quranic Sufism (1959), Titus Burckhardtn (brhim zzeddin) Introduction aux doctrines esotriques de lIslam (Paris 1969), Frithjof Schuonun (s Nreddin) Dimensions of Islam (London 1969) ve Le soufisme voile et quintessence (Paris 1980), Srdar Ikbal Ali Shahn Islamic Sufism (New York 1971), Annemarie Schimmelin Mystical Dimensions of Islam (Chapel Hill 1975), Martin Lingsin (Ebbekir Sirceddin) What is Sufism? (London 1975), Javad Nurbakhshn Sufism Meaning Knowledge and Unity (New York 1981), William Stoddartn (Sd mrn Yahy) Sufism: The Mystical Doctrines and Methods of Islam (New Delhi 1983), Julian Baldickin Mystical Islam: An Introduction to Sufism (London 1989), Shaykh Fadlalla Haerinin Sufism (Shaftesburg 1997), Alexander Knyshin Islamic Mysticism: A Short History (Leiden 2000), William C. Chittickin Sufism: A Short Introduction (Oxford 2000) adl eserleridir. Bu almalarn bir ksm deiik dillere tercme edilmitir. Ayrca bu dnemde Farsa, Urduca vb. dillerde yaplm mstakil almalar vardr.

BBLYOGRAFYA

Tehnev, Kef, II, 840-841; Hakm et-Tirmiz, atml-evliy (nr. Abdlvris M. Ali), Beyrut 1420/1999, s. 32-36; Serrc, el-Lma, s. 33-34, 40-48, 511-555; Kelbz, et-Taarruf, s. 5-12, 58-64; Harg, Tehbl-esrr f ulit-taavvuf (nr. mm Seyyid M. Ali), Beyrut 1427/2006, s. 11-26; Muhammed b. Hseyin es-Slem, Tasavvufun Ana lkeleri Slemnin Risleleri (nr. Sleyman Ate), Ankara 1981, s. 3-19, 127-129, 133-139; Eb Nuaym, ilye, I, 17-28; Hatb, Tru Badd, III, 75-76; Kueyr, er-Risle, I, 52-53; II, 550-557; Hcvr, Kefl-mahcb (Uluda), s. 111-124, 283-387; Gazzl, y, III, 18-26, 74-79, 404-407; a.mlf., Miktl-envr (nr. Abdlazz zzeddin es-Seyrevn), Beyrut 1407/1987, s. 119, 135-139, 142-144; a.mlf., el-Mnkz mined-dall (trc. Ahmet Suphi Furat), stanbul 1972, s. 59-66; Shreverd, Avrif, s. 62-66; bnlArab, el-Fttl-Mekkiyye, Kahire, ts., I, 51-91; II, 2-16; Abdrrezzk el-Kn, Tasavvuf Szl (trc. Ekrem Demirli), stanbul 2004, s. 135-136; Yfi, Nerl-mesinil-liyye f fali meyii-fiyye (nr. brhim Atve vaz), Kahire 1961, s. 394-398; bn Haldn, Muaddime, III, 1159-1196; a.mlf., ifs-sil, tr.yer.; Zeynddin el-Hf, Menhecr-red, Sleymaniye Ktp.,

smihan Sultan, nr. 283, vr. 76a-b; a.mlf., el-Veyal-udsiyye, Sleymaniye Ktp., Murad Buhr, nr. 210, vr. 22a, 33a; Lmi, Nefeht Tercmesi, s. 15-18, 24-29, 37-43; mm- Rabbn, Mektbt, stanbul, ts. (Fazlet Neriyat), I, 283-293, 342-346; smil Rush Ankarav, Minhcl-fukar, Kahire 1256/1840, s. 178; Kef-unn, I, 413-414, 650-660; Acln, Kefl-af, II, 191; Seyyid Mustafa Rsim Efendi, Tasavvuf Szl: Istlht- nsn- Kmil (haz. hsan Kara), stanbul 2008, s. 316; T. P. Hughes, A Dictionary of Islam, London 1895, s. 608-622; mer Ferruh, elFikrl-Arab, Beyrut 1386/1966, s. 269-273, 307-334; Ali Sm en-Ner, Neetl-fikrilfelsef fil-slm, Kahire 1978, III, tr.yer.; Hasan e-erkv, Mucem elfi-fiyye, Kahire 1987, s. 78-80; A. Schimmel, Sufism and the Islamic Tradition, Mysticism and Religious Traditions (ed. Steven T. Katz), Oxford 1983, s. 130-147; a.mlf., Islamic Mysticism, EBr., IX, 943-949; Cafer Seccd, Ferheng-i Luat u Ilt u Tabrt-i rfn, Tahran 1403/1983, s. 127129; Tevfk et-Tavl, F Trinel-Arabiyyil-slm, Kveyt 1985, s. 169-202; M. Tak elMderris, el-rfnl-slm beyne naariyytil-beer ve beiril-vay, Beyrut 1408/1988, s. 133-198; Muhammed ez-Zhayl, Merciul-ulmil-slmiyye, Dmak, ts. (Drl-marife), s. 686-694; Sleyman Uluda, Tasavvuf, lmihal, stanbul 1999, I, 48-66; a.mlf., Alka, DA, II, 334; a.mlf., Ak, a.e., IV, 11-17; a.mlf., rkyye, a.e., XXIII, 438-439; a.mlf., Kalb, a.e., XXIV, 231; a.mlf., Nfile, a.e., XXXII, 293; a.mlf., Riclullah, a.e., XXXV, 80-81; Ricllgayb, a.e., XXXV, 81-82; Abdullah b. Abdlkdir et-Teld, el-Murib bi-mehri evliyilMarib, Rabat 1421/2000, s. 13-38; Encyclopaedic Survey of Islamic Culture (ed. Mohamed Taher), New Delhi 2003, VII, tr.yer.; Metinlerle Tasavvuf Terimleri Szl (ed. Zafer Erginli), stanbul 2006, s. 1008-1020; Sleyman Derin, ngiliz Oryantalizmi ve Tasavvuf, stanbul 2006, tr.yer.; Abdlmuhsin Miktddn, muzi ve Perveri der Taavvuf-i slm, Mecelle-i Dnigede-i Edebiyyt-i Mehed, IV, Mehed 1347/1969, s. 385-408; Seyyed Hossein Nasr, Shiism and Sufism: Their Relationship in Essence and in History, Religious Studies, VI, Cambridge 1970, s. 229-242; Ahmed Mahmd Subh, et-Taavvuf cbth ve selbiyyth, leml-fikr, VI/2, Kveyt 1975, s. 15-60; Mustafa Tahral, Fransz Mslman Abdlvhid Yahy (Ren Gunon)nn Eserinde Tasavvuf ve Mistisizm Fark, KAM, X/4 (1981), s. 21-36; a.mlf., Abdlvhid Yahy (Ren Gunon), DA, I, 279-280; M. Lings, The Quranic Origins of Sufism, Sufi, XVIII, London 1993, s. 5-9; mer et-Tm e-eybn, el-areket-fiyye f mctemail-Arabiyyil-mslim, Mecellet Klliyyetid-davetil-slmiyye, sy. 10, Trablus 1993, s. 214-247; brhim b. Muhammed el-Berkn, et-Taavvuf f mznin-nal vel-al, Mecelletl-buil-slmiyye, sy. 41, Riyad 1414-15/1994, s. 139-234; Abdlhakim Yce, Hakikata Ulama Metodu Olarak Tasavvuf ve Menei, Yznc Yl niversitesi lhiyat Fakltesi Dergisi, I, Van 1994, s. 43-53; Ebl-Yezd elAcem, Nav re menheciyye lit-tri-f el-slm, avliyyt Klliyyeti dril-ulm, sy. 16, Kahire 1994, s. 219-287; Nc Hseyin Cevdet, Ult-triyye li-naariyyeti-arf: Ba f neeti mefhmit-taavvuf ve ulih, Mecellet dbil-Mstanriyye, sy. 26, Badad 1995, s. 574-599; Emn Ysuf Avde, Al mualait-taavvuf ve delleth, edDirstl-slmiyye, XXXIV/1, slmbd 1419/1999, s. 55-92; Veld Mnr, et-Taavvuf ve sklciyyetl-uril-mtesm beyned-dfi vel-ye, slmiyyetl-marife, IX/36, Herndon 1425/2004, s. 123-158; Ceml Hamdv, et-Taavvufl-slm ve merilh, et-Tesmu, sy. 18, Maskat 1428/2007, s. 108-125; Louis Massignon, Tasavvuf, A, XII/1, s. 26-31; a.mlf. - [Bernd Radtke], Taawwuf, EI (ng.), X, 313-317; lm-i Tasavvuf, UDM, XIV, 123-134; R. A. Nicholson, Sufis, ERE, XII, 10-17; P. J. Awn, Sufism, ER, XIV, 104-123; a.mlf., Mysticism, Islamic, Dictionary of the Middle Ages (ed. J. R. Strayer), New York 1989, IX, 38-45; M. Hseyin Rhn, Taavvuf, DMT, IV, 411-421; W. C. Chittick, Sufism, The Oxford Encyclopedia of the

Modern Islamic World (ed. J. L. Esposito), Oxford 1995, IV, 102-109; a.mlf., Taawwuf, EI (ng.), X, 317-324; Frederick de Jong, Taawwuf, a.e., X, 324-326; Leonard Lewisohn, Taawwuf, a.e., X, 326-332; Thierry Zarcone, Taawwuf, a.e., X, 332-334; Carl W. Ernst, Taawwuf, a.e., X, 334-337; a.mlf., Taavvuf, Encyclopedia of Islam and the Muslim World (ed. R. C. Martin), New York 2004, II, 684-690; Franoise Aubin, Taawwuf, EI (ng.), X, 337-339; John O. Hunwick, Taawwuf, a.e., X, 339340; Mehmet Emin Bozhyk, Hurf, DA, XVIII, 399-400; M. Erol Kl, bnl-Arab, Muhyiddin, a.e., XX, 512-513; Reat ngren, Mektup, a.e., XXIX, 21-23; a.mlf., Osmanllar, a.e., XXXIII, 542-543; Zafer Erginli, Muhsib, a.e., XXXI, 14-15; Mustafa ztrk, Sehl etTster, a.e., XXXVI, 322; Abdlhamd Medkr, Taavvuf, el-Mevsatl-slmiyyetlmme, Kahire 1422/2001, s. 386-388; dil Avv - Abdlhamd Slih, et-Taavvuf, elMevsatl-Arabiyye, Dmak 2002, VI, 513-517; A. Knysh, Sufism and the Qurn, Encyclopaedia of the Qurn (ed. J. D. McAuliffe), Leiden 2006, V, 137-159; Seyyid Hseyin Nasr v.dr., Taavvuf, DMB, XV, 395-549. Reat ngren

TASAVVUF
( ) II. Merutiyetin ilnndan sonar yaymlanan din-tasavvuf dergi. Bamuharriri ve imtiyaz sahibi Urfa mebusu eyh Mustafa Saffettir (Yetkin). Haftalk olan sekiz sayfalk derginin ilk says 10 Mart 1327 (23 Mart 1911) tarihinde yaymlanm, otuz be say ktktan sonra yaym hayatna son vermitir. Derginin isminin altnda, et-Tasavvuf kllh dbn (Tasavvufun tamam edepten ibarettir) cmlesinden sonra, Uref-y mmetin maklt- rifnelerine Tasavvufun sahifeleri aktr notu yer almaktadr. Dergide her saynn ilk sayfasnda, Tasavvufa mteallik mebhis-i ettdan bhis ve mekrim-i ahlk- slmiyyenin tmmine hdim mecelle-i maneviyyedir cmlesiyle ana erevesi izilmitir. Istlht- Sfiyye, Edebiyyt- Sfiyye, Tercim-i Ahvl-i Sfiyye, Rbta-i Sfiyye, Mktebt- Sfiyye, Hikem-i Sfiyye, Ahlk- Sfiyye, rt- Sfiyye gibi balklar altnda tasavvuf kltryle ilgili bilgilerin verildii dergide din ve tasavvuf iirler de yaymlanmtr. eyh Saffetten baka Haydarzde brhim Efendi, Mehmed Emin Buhr, Esad Erbl, eyh Remz-i Rif, Abdssamed Efendi, Muhammed kir, Sleyman Smi, eyh Nci gibi yazarlar telif ve tercmeleriyle dergiye katkda bulunmutur. eyh Remz-i Rifnin Menev dbcesinin erhi Mesnev-i erf balyla tefrika halinde kmtr (sy. 20-31). iirlerin byk ounluu Farsa olup az sayda Arapa ve Trke iirler de vardr. Trke iirler arasnda Kastamonu Mevlevhnesi eyhi Ahmed Remzinin (Akyrek), Sivas Valisi Nzm Paann (Nazm Hikmetin dedesi) iirleri ve Haydarzde brhimin Lamartineden Hz. Peygamberin vasflarna dair manzum tercmesi yer almaktadr. II. Merutiyetten sonra yaymlanan hemen btn dergilerde olduu gibi Merutiyet meddahl ile ttihat ve Terakk Cemiyeti taraftarl Tasavvuf dergisinde de ok ak biimde grlmektedir. 1. sayda kan Tasavvuf ve Merutiyet adl makale, dre-i merta-i Osmniyyemizin ekl-i hzr kavid-i slmiyyemize nazaran usl-i meveretin ve emir bil-marf ve nehiy anil-mnker vecbe-i eriyyesinin bir sret-i muntazamada tecellisinden ibarettir cmlesiyle balamaktadr. 2. saydaki Hilfl-fudl ve ttihat ve Terakk Cemiyetinin erat- Garr-y slmiyyede Mazhariyyet-i Maneviyyesi ve 5. saydaki Terf-i Rhn ve ttihat ve Terakk Frkasnn Esrar gibi yazlar da bu niteliktedir. II. Merutiyetle birlikte tasavvuf taraftarlar Tasavvuf, Muhibbn, Cerde-i Sfiyye gibi dergiler kardklar gibi Cemiyyet-i Sfiyye, Cemiyyet-i ttihdiyye-i Sfiyye gibi cemiyetler kurarak din, meslek konularla ilgili gr ve dncelerini kamuoyuna aktarmlardr. Tasavvuf ayn zamanda Cemiyyet-i Sfiyyenin szcln yapm, eyhlislm Ms Kzm Efendinin bakanl ve Esad Erblnin ikinci bakanlnda kurulan cemiyetin nizamnmesini neretmi, faaliyetlerine yer vermi ve cemiyette yaplan konumalar yaymlamtr. Cemiyetin gerekletirmek istedii faaliyetlerden biri de tasavvufla ilgili btn eserleri ihtiva eden bir Ktbhne-i Sfiyye kurmak olmutur (sy. 12, s. 8). 34. sayda, eyhlislm Ms Kzm Efendinin kendi masonluuyla ilgili iddialar reddetmek zere kaleme ald ve Nakibend tarikatna mensup olduunu ifade ettii Beyannme-i Cenb- Mehat-penh balkl uzun bir metin yaymlanmtr.

Cumhuriyet dneminde Tasavvuf adyla km baka dergiler de vardr.

BBLYOGRAFYA

Tasavvuf, sy. 1-35, stanbul 1327; Mustafa Kara, Metinlerle Gnmz Tasavvuf Hareketleri: 18392000, stanbul 2002, s. 41-42; a.mlf., Trk Tasavvuf Tarihi Aratrmalar, stanbul 2005, s. 238-251; a.mlf., Cemiyyet-i Sfiyye, DA, VII, 335. Mustafa Kara

TASAVVUF MSKS
(bk. TEKKE MSKS).

TASAVVUR
( ) Bir eyin zihindeki tasarm ve kavram; somut ya da soyut varlklara ait dnce anlamnda mantk ve felsefe terimi. Szlkte bir eyi zihinde canlandrmak, tasarlamak anlamndaki tasavvur herhangi bir varlk hakknda bilgi edinme srecinde ilk aamay oluturur. Bu anlamyla tasavvura mefhm da denir. Felsefeciler, zihindeki deney ncesi (nsel, kabl, apriori) tasavvurlarla deney sonras (bad, aposteriori) oluan tasavvurlar arasnda bir ayrm yaparlar. dealistler varlk, zorunluluk, imkn, birlik ve okluk gibi nsel tasavvurlarn salt ve gerek olduunu savunurken deneyciler insan, hayvan, bitki ve bir varln deney sonras zihindeki mna ve tasavvurunun gerek tasavvur olduunu syleyerek nsel tasavvurlarn varln kabule yanamazlar. Rasyonalistler ise gerek saylmaya en lyk olann nsel tasavvurlar olduu iddiasndadr (Ceml Salb, I, 281). Frbye gre bilgi ya tasavvur veya tasdikten ibarettir. Filozof klasik mant da tasavvur ve tasdik eklinde ikiye ayrp incelemektedir. Eer bilgi kavram ve tasarm dzeyinde bulunuyor, olumlu ya da olumsuz bir hkm bildirmiyorsa tasavvur adn alr. Mesel gne, ay, akl, ruh, insan, hayvan ve bitki gibi hibir yarg bildirmeyen kavram dzeyindeki madd ve mnev varlklar ifade eden kelimeler birer tasavvurdur. Ayrca nasip olursa, keke bilseydim, affet Allahm, oku ve kapnn mandal gibi dilek, temenni, dua, emir ve tamlama eklinde szler de hkm bildirmediinden tasavvur dzeyinde birer bilgi saylmaktadr. Ancak baz tasavvurlarn tam olarak anlalmas bir nceki kavramn bilinmesine baldr. Nitekim boy, en ve derinlik kavramlar bilinmeden cismi anlamak mmkn deildir. Bu durum tecrbe sonunda elde edilen tasavvurlar iin geerli olup varlk, zorunluluk ve imkn gibi nsel kavramlar iin sz konusu deildir. nk nsel tasavvurlar apaktr ve bu sebeple zihin tarafndan hemen kavranr (slm Filozoflarndan Felsefe Metinleri, s. 117). Tasdik ise en az iki tasavvur ve bunlarn arasndaki ilikiyi belirleyen bir balatan meydana gelen cmle olup buna nerme denir. Bir baka deyile tasavvurlar arasnda iliki bulunduunu ya da bulunmadn bildiren cmleye tasdik ad verilmektedir. Mteahhirn dnemi mantklar mantk klliyatn tasavvurt ve tasdkt olmak zere iki blmde incelemilerdir. lk blmde kavramlarn analizi, dellet trleri, be tmel, tarif konular; ikinci blmde nermeler, kyas, burhan, cedel, safsata mant, hitabet ve iire dair nermelerin bilgi asndan geerlilii sz konusudur. Klasik mantn esasn oluturan burhan doru ve gvenilir bilginin ilkelerini ierdii halde mantkta burhann uygulama alan olan cedel, safsata mant, hitabet ve iir blmleri bn Sndan sonraki mantk almalarnda byk lde ihmal edilmitir. Gazzlden itibaren mantn kelmclar tarafndan kesin kabul grmesiyle birlikte tasavvur ve tasdik terimleri kelm kitaplarnn bilgi blmnde bir bilgi konusu olarak incelenmitir. Bu adan tasavvur ve tasdik ayrm, ilk defa Kutbddin er-Rznin konu hakkndaki farkl grleri deerlendirdii er-Risletl-mamle fit-taavvur vet-tad adl rislesiyle mstakil bir eserde ele alnmtr. Daha sonra Seyyid erf el-Crcn Risle f tasmil-ilm il taavvur ve tad

(stanbul, ts.), Sirceddin Muhammed el-Hseyn bn erefah all-kk fit-taavvur vet-tad (Sleymaniye Ktp., Ayasofya, nr. 4862), Celleddin ed-Devvn Risle f tai manet-taavvur vet-tad (Sleymaniye Ktp., Karaelebizde Hsmeddin, nr. 342) ve smddin el-sferyn Risle fit-taavvur vet-tad (Sleymaniye Ktp., Crullah Efendi, nr. 1416) adyla risleler kaleme alp konuyu ayn balamda incelemilerdir. Muhammed Mr Zhid b. Muhammed Selm el-Herevnin Kutbddin er-Rznin rislesine yazd er aler-Risletil-ubiyye adl eserde (stanbul 1310) konu ayrntl biimde tartlmtr.

BBLYOGRAFYA

Frb, Kitbl-Burhn (trc. mer Trker - mer Mahir Alper), stanbul 2008, s. 1-2; a.mlf., Felsefenin Temel Meseleleri, slm Filozoflarndan Felsefe Metinleri (trc. Mahmut Kaya), stanbul 2003, s. 117; bn Sn, Kitb-if: Manta Giri, Medhal (trc. mer Trker), stanbul 2006, s. 10-14; a.mlf., Kitb-if: II. Analitikler (trc. mer Trker), stanbul 2006, s. 1-3, 7-12; a.mlf., enNect (nr. Mcid Fahr), Beyrut 1405/1985, s. 43; Kutbddin er-Rz, er-Risletl-mamle fittaavvur vet-tasd, [bask yeri ve tarihi yok], s. 2-28; Seyyid erf el-Crcn, erul-Mevf, stanbul 1266, s. 21; Ceml Salb, el-Muceml-felsef, Beyrut 1982, I, 281. Mahmut Kaya

TASAVVURAT
(bk. TASAVVUR).

TASDK
() man oluturan tek veya temel unsur (bk. MAN).

TASDK
() En az iki tasavvur ve bunlar arasndaki ilikiyi belirleyen bir balatan oluan cmle iin kullanlan mantk terimi (bk. TASAVVUR).

TASDKT
() Mantn nermeler ve zellikleriyle kyas konularn ieren blm (bk. TASAVVUR).

TASDR
(bk. REDDl-ACZ ales-SADR).

TASFYE
() Nefsi ktlk ve gnah kirinden temizlemek anlamnda tasavvuf terimi. Szlkte duru ve temiz olmak anlamndaki safv kknden treyen tasfiye szmek, artmak, saf ve temiz hale getirmek demektir. Kuranda Allahn baz kullarn yce grevler iin setii belirtilirken ayn kkten gelen stf (semek, tercih etmek) kelimesi kullanlmtr (en-Neml 27/59; Ftr 35/32; Sd 38/47). Allah demi, Nhu, brhim ve mrn ailelerini semi ve lemlere stn klmtr (l-i mrn 3/33). Bu yetlerde peygamberlerin Allah tarafndan seilen stn nitelikli kullar olduu ifade edilmektedir. Hz. Peygamber, Allah beni Himoullarndan seti buyurmutur (Mslim, Feil, I; Tirmiz, Menb, 1). Allah, Hz. Muhammedi lemlere stn klmtr (Buhr, Enbiy, 31). Tasavvufta Hz. Peygamberden Mustaf (Allahn sekin kulu) diye bahsedilir. Hz. Meryem de Allahn setii ve arndrd bir kuldur (l-i mrn 3/42); ayrca Cenb Hakkn meleklerden setii resuller vardr (el-Hac 22/75), yine Onun saf ve sekin bir kulu olduundan Hz. deme Safiyyullah denilmitir (Drim, Muaddime, 8). Takv sahibi slih mminler ve veller de Allahn sekin kullardr. ctib kelimesi de Kuranda semek anlamnda kullanlmtr (el-Enm 6/87; Th 20/122; el-Kalem 68/50). Tasfiye kavram Kuranda tathr (temizlemek) ve tezkiye (arndrmak) kelimeleriyle de ifade edilmitir (l-i mrn 3/42; et-Tevbe 9/103; el-Ahzb 33/33). Allah ve resul insanlar ve mminleri mnev temizlie davet eder, onlar ktlk ve gnah kirinden arndrr (el-Bakara 2/129, 151; enNis 4/49; en-Nr 24/21; el-Cuma 62/2). Allahn arndrmas yannda insann kendi iradesiyle nefsini mnev kirlerden arndrmas nemli olduundan bir yette, Kim arnrsa kendi yararna arnm olur, dn Allahadr buyurulmu (Ftr 35/18), mnen temizlenenlere ebediyen cennette kalacaklar mjdelenmitir (Th 20/76). Mnev ve ruh arnmay emreden slm, insanlarn nefislerini temize karmalarn ve arnm olma iddiasnda bulunmalarn yasaklar (en-Nis 4/49; enNecm 53/32); nk nemli olan insanlarn kendilerini temize karmas deil, Allahn onlar tezkiye etmesidir. Kurn- Kermde mnev pislii ve kiri ifade etmek iin rics (et-Tevbe 9/95; el-Ahzb 33/33), neces (et-Tevbe 9/28) ve dess (e-ems 91/10) gibi kelimeler de kullanlmtr. Temiz olarak dnyaya gelen ve kalbi hakikati kavramaya msait olan nefis zamanla kirlenir, zerini pislik kaplar, katlar ve ta kesilir (el-Bakara 2/74). Kir iinde kalan kalp dorular gremez, hakikatleri kavrayamaz. Bundan dolay, Onlarn kalpleri var, ama bununla bir ey anlamazlar (el-Arf 7/179) ve, Gslerdeki kalpler kr olur (el-Hac 22/46) buyurulmutur. eitli sebeplerle kirlenen nefisleri ve kalpleri saf hale getirmek, bylece doruyu grmelerini, gerei anlamalarn salamak gerekir. Baz sf melliflere gre sf kelimesi tasfiye kelimesinin kk olan safv kknden gelir. Serrc genellikle sflerden ehl-i safvet eklinde bahseder (el-Lma, s. 46-48, 105-106). Sflik safln, duruluun ve temizliin kaynadr. Sflere ehl-i tasfiye de denir (Hcvr, s. 39). lh bilgiye, hakikate ve hikmete ermek iin biri nazar akl, dieri tasfiye olmak zere iki yoldan

bahsedilmitir. Gazzl bu iki yolu iki rnekle anlatr. Verdii ilk rnekte zhir ulemsnn nazar akla ve istidlle dayanan yolunu akar sularla beslenen gle, sflerin kef ve ilham esas alan yolunu ise dipten kaynayan sularla beslenen gle benzetir ve her iki yol da gzel olmakla beraber dipten gelen sularla oluan gln suyunun daha temiz ve daha berrak olduunu syler. Gazzlnin verdii ikinci rnek in ve Rum sanatkrlar arasndaki ssleme yardr. Bir duvar perde ile ikiye blnr; sslemeleri iin duvarn bir taraf in, dier taraf Rum sanatkrlarna verilir. Rumlar kendilerine ait duvar trl renklerle eitli motifler yaparak sslemeye koyulurken inliler kendi duvarlarn cillamak ve parlatmakla yetinirler. Aradaki perde kaldrlnca Rumlarn yaptklar resim ve naklar kar duvara yansr ve orada daha gzel grnr (y, III, 21). Ayn rnek Mevlnnn Menevsinde de gemekte (I, 344), ancak burada daha gzel resim yapanlarn inliler olduu sylenmektedir. Gazzl bu rnekte sflerin kendi i lemlerine yneldiklerini, ruhlarn tasfiye edip kalplerini cillayarak ilham yoluyla ilim, irfan ve mrifete ulatklarn; bu yolla elde ettikleri ilim ve irfan daha doru ve daha gvenilir kabul ettiklerini vurgular (y, III, 19). Gazzl mrifet ve hakikatlerin insann kalbine yansmasn ayna rneiyle aklar ve bu yansmaya be eyin engel olabileceini belirtir; bunlar kalbin bu hususta istidad olmamas, kirlenmi ve paslanm olmas, hakikat tarafna evrilmemi olmas, kalple hakikat arasnda taassup ve taklit perdesinin bulunmas ve kalbin ynelecei cihetin bilinmemesi olarak sralar. Ona gre bu engellerin bir ksm veya tamam hangi nisbette ortadan kalkarsa ilim ve hakikatler tasfiye edilen kalbe o nisbette yansr. Gazzlnin kalp gz dedii ey bu yansmadr (a.g.e., III, 12). Kalbi tasfiye etmenin yolunun dnya ile ilgili balar koparp atmak, dnyev eylere kalpte yer vermemek, btn dikkati ve zihn faaliyetleri Allah zerinde younlatrmak, usulne uygun bir mchede ve riyzet olduunu syleyen sf mellifler kalp tasfiyesi yoluyla bilgi edinmenin zorluk ve sakncalarna da dikkat ekmilerdir. iddetli mchedenin, ar riyzet ve zor ilelerin slikin beden saln, mizacn ve akl dengesini bozabileceini, kalbinde birtakm vehimler ve hayaller ortaya kabileceini, din hkmleri bu yolla renme sevdasna kaplabileceini syleyen Gazzl, bu durumdaki kiiyi alarak geimini salayaca yerde define aramakla vakit geiren definecilere benzetir (a.g.e., III, 19). rkler diye anlan baz filozoflar ve kalp tasfiyesi yoluyla bilgi kazanlacan savunan mutasavvflar arasndaki yaknlk ve benzerlik zerinde durulmas gereken nemli bir husustur. nl sf Eb Sad-i Ebl-Hayr ile bn Snnn bu konuyu gn aralarnda tarttktan sonra bn Snnn, O benim bildiimi gryor, Eb Sadin, O benim grdm biliyor dedii rivayet edilir (Muhammed b. Mnevver, s. 194). Bu menkbede, bn Snnn akl nazar ve istidll yoluyla ulat bilgi ile Eb Sad-i Ebl-Hayrn tasfiye yoluyla ulat bilgi ve hakikatin, yani aklselim ile kalbiselimin ayn noktada birletii anlatlmak istenmitir. Akl nazar ve tasfiye yoluyla ulalan bilgiler arasndaki iliki konusunda Takprizde ve Ktib elebi gibi melliflerin eserlerinde daha sistematik bilgiler bulunmaktadr. Bu eserlerde akln drt mertebesinden (heyln akl, fiil halinde akl, meleke halinde akl, mstefd akl) bahsedilir ve akln mstefd akl haline eritiinde her eyi apak ve kesin olarak alglayaca belirtilir. Tasfiye yolunu tutanlarn ise niha gayeye ulamalar iin dinin zhir hkmlerine uyma, ahlk dzeltme, ruhu kuts sretlerle ssleme, Allahn cemalini temaa etme eklinde drt menzil katetmeleri gerektii anlatlr ve nazar akln drdnc mertebesinin tasfiye yolunun nc menzilini ksmen kapsad, fakat tasfiye yolunun nc menzilindeki bilgilerin daha kesin ve daha ak olduu vurgulanr (Tehnev, I, 37, 42; Takprizde, I, 110; II, 612; Kef-unn, I, 54, 677). Bu rnekte de tasfiye yoluna stnlk tannd grlmektedir. stidll ve nazar Hz. brhimin (Hall yolu), tasfiye Hz. Peygamberin yolu (habb yolu) olarak kabul edilmektedir.

BBLYOGRAFYA

Rgb el-sfahn, el-Mfredt, fv md.; et-Tarft, afvet md.; Tehnev, Kef, stanbul 1317, I, 37, 42, 553; Msned, III, 343, 386; Serrc, el-Lma, s. 46-48, 105-106; Kueyr, er-Risle, s. 550-555; Hcvr, Kefl-macb, Tahran 1338, s. 39; Gazzl, y, III, 2-47; a.mlf., Miktlenvr (nr. Ebl-Al el-Aff), Kahire 1383/1964, s. 49; Eb Mansr el-Abbd, fnme (nr. Gulm Hseyin Ysuf), Tahran 1347; Muhammed b. Mnevver, Tevhidin Srlar (trc. Sleyman Uluda), stanbul 2004, s. 194; Necmeddn-i Dye, Mirdl-ibd (nr. M. Emn Riyh), Tahran 1365 h., s. 187-226; Mevln, Mesnev, I, 344; bnl-Hatb, Ravatt-tarf (nr. Abdlkdir Ahmed At), Kahire 1968, s. 553-630; bn Haldn, ifs-sil, s. 30-33, 52-54; a.mlf., Muaddime, Beyrut 1967, s. 441; Takprizde, Mevztl-ulm, I, 110; II, 612; Kef-unn, I, 54, 677; Seyyid Sdk- Ghern, er-i Ilt- Taavvuf, Tahran 1368, IV, 98. Sleyman Uluda

TASHF
(bk. MUSAHHAF).

TASHF
() Birbirine benzeyen harflerden oluan kelimelerin nokta veya harekelerinin deitirilerek yazlmas anlamnda terim. Szlkte tashf, bir sayfada birbirine benzeyen harflerden oluan kelimeleri yanl okumak, yanl yazmak veya yanl rivayet etmek demektir. Tasahhuf birbirine benzeyen harflerin sayfada hatal kaydedilmesi, sahaf ve musahhif yanl okuyan, yanl yazan kimse anlamna gelir (LisnlArab, f md.; Kmus Tercmesi, III, 639). Hadis ilminde senedde veya metinde birbirine benzeyen harflerin yanl okunmas suretiyle nakledilen hadise musahhaf ad verilir. Tashfin eitli tanmlar ayn biimdeki harflerin nokta ve harekelerinde yaplan okuma, yazma ve rivayet hatalarnn tashfin kapsam iine girdiini gstermektedir. Tahrf ise bir kelimede harf deitirmek veya kelimeye harf eklemek, harflerin yerlerini yahut kelimeyi btnyle deitirmek suretiyle yaplan hatalardr. Tashf konusu kaynaklarda genellikle tahrifle birlikte ele alnm, baz mellifler bunlar e anlaml gibi kullanmtr. Tashf nce hadis ilminde balam, ardndan dil ve edebiyat alanna girmitir. Tashfin sebepleri arasnda ekilleri ayn olan ve sadece noktalarla birbirinden ayrlan harflerin doru iitilememesi veya doru okunamamas, mnas anlalmayan bir kelimenin bilinen baka bir kelimeyle deitirilmesi, Arap harflerinin eitli lkelerde farkl yazlmas, yer adlarnn imlsnn tam bilinememesi gibi hususlar zikredilir. Hamza el-sfahn, tashfin ana sebebini harfleri vazedenin dikkatsizliine ve sonradan gelecek olanlar dnmemesine balar. Nitekim harfleri iin tek bir sembol kullanlmtr. sfahnye gre tashf hareke, nokta ve yazda meydana n gelmektedir. Harekede oluan tashfe rnek terkibinde eklinde ( ykanmay sever) hadisinin harekelenmesi, noktada meydana gelen tashfe rnek ( bal sever) biiminde okunmasdr. Yazda meydana gelen tashfe rnek ise bir beyitte geen kelimesinin diye rivayet edilmesidir (et-Tenbh al udit-taf, s. 27, 41, 42, 79). Hadis limleri, dilciler ve edebiyatlar bu alanda nemli eserler kaleme almlardr (hadis iin bk. MUSAHHAF). bn Kuteybenin Tafl-ulem adl bir eseri olduu belirtilmektedir. Hamza elsfahnnin et-Tenbh al udit-tafi (nr. M. Esad Tales, Dmak 1388/1968; nr. M. Hasan l-i Ysn, Badat 1387/1967-1968) dilcilerin ve edebiyatlarn, lugat ve iir rvilerinin rivayetlerinde yaptklar nokta, hareke, irab ve yazm hatalarn kapsar. Eb Nasr Saffr el-Buhr buna er-Red al amza f udit-taf adyla bir reddiye yazmtr. Ali b. Hamza el-Basrnin et-Tenbht al alir-ruvt adl bir eseri vardr (Kahire 1977). Ilul-man (bns-Sikkt), el-Fa (Saleb) ve el-ayevn (Chiz) gibi eserler muhtelif lugat kitaplarndaki hatalara dairdir. Hasan b. Abdullah el-Askernin Kitbt-Taf vet-tarfi (nr. Abdlazz Ahmed, Kahire 1383/1963) hadis ve iirlerde geen zel isimlerde yaplan rvi hatalaryla ilgilidir. Eserin bir blm eru m yeau fhit-taf vet-tarf (Kahire 1908; nr. Abdlazz Ahmed, Kahire 1383/1963; nr. Seyyid Muhammed Ysuf, I [I-II], Dmak 1401/1981), baka bir blm

Taftl-muaddin (bnl-Esr, en-Nihye kenarnda, Kahire 1311; Kahire 1904; nr. Mahmd Ahmed Mre, I-III, Kahire 1402/1982; nr. Ahmed Abdf, Beyrut 1408/1988) adyla yaymlanmtr. Askerye nisbet edilen Abrl-muafn adl eser de Kitbt-Tafinden iktibas edilmi olmaldr. Selhaddin es-Safed, Taut-taf ve tarrt-tarf adyla bir eser kaleme almtr (tpkbasm: F. Sezgin, Frankfurt 1405/1985: nr. Seyyid e-erkv, Kahire 1407/1987). Bunlardan baka rviler, airler ve edipler gibi riclin birbirine benzeyen isim, lakap, knye ve nisbelerinde yaplan tashf ve tahriflere dair Hasan b. Bir el-mid ve Drekutn gibi birok mellif tarafndan el-Mtelif vel-mutelif ismiyle eserler yazlmtr. Arap edebiyatnda hm- tashf, dinleyici veya muhatabn szn iindeki bir kelimede benzer baka bir kelimeyle ilgi kurarak harf ve nokta hatas yapld vehmine kaplmasdr. Tashf muvrebesi, sz sahibinin kulland bir kelimeden dolay ortaya kabilecek yanllar o kelimede yapt nokta deiikliiyle nlemesidir. Ayrca nokta farkyla birbirinden ayrlan kelimeler arasndaki cinasa cins- tashf, cins- musahhaf, cins- hatt denir. Trk edebiyatnda tashf, daha ok harflerin noktal ve noktasz yazlanlarnn kartrlmas sebebiyle yakn mahreli, benzer ekilli, fakat mna bakmndan farkl kelimelerin ortaya kmasyla olumaktadr. Fuzlnin, Kalem olsun eli ol ktib-i bed-tahrrin/Ki fesd- rakam srumuzu r eyler/Kh bir harf suktuyla klar ndir-i nr/Kh bir nokta kusruyla gz kr eyler ktasnda belirttii gibi sr (: dn) kelimesi noktal yazldnda r (: karklk) anlamna gelir; gz ise ( )noktasz yazldnda kr ( )olur. Lminin Muamm rislesindeki tashfler de mehurdur: Nimet-i ryeti gzler ne bilir/Onu gz ehli bilir gz ne bilir eklindeki tashfli beytin dorusu yledir: Nimet-i ryeti krler ne bilir/Onu gz ehli bilir kr ne bilir.

BBLYOGRAFYA

et-Tarft, taf md.; Tehnev, Kef (Dahrc), I, 449-450; Kmus Tercmesi, III, 639; Hall b. Ahmed, Kitbl-Ayn (nr. Mehd el-Mahzm - brhim es-Smerr), Beyrut 1408/1988, III, 120; Hamza el-sfahn, et-Tenbh al udit-taf (nr. M. Esad Tales), Dmak 1388/1968, s. 27, 41, 42, 79; Hasan b. Abdullah el-Asker, Taftl-muaddin (nr. Ahmed Abd-f), Beyrut 1408/1988, s. 7-8, ayrca bk. tr.yer.; bn Mkl, Tehb mstemirril-evhm (nr. Seyyid Kesrev Hasan), Beyrut 1410/1990, I, 21-22; Zemaher, Essl-bela (nr. Mezyed Nam - evk elMaarr), Beyrut 1998, s. 446; Mustafa Sdk er-Rfi, Tru dbil-Arab, Beyrut 1394/1974, I, 296-298; M. Kaya Bilgegil, Edebiyat Bilgi ve Teorileri-Belgat, stanbul 1989, s. 359-360; Muvaffak b. Abdullah b. Abdlkdir, Tevun-nu ve abth indel-muaddin, Mekke 1993, s. 165-196; Ceml str, et-Taf ve eeruh fil-ad vel-fh ve chdl-muaddin f mkfetih, Riyad 1418/1997, s. 21-87, ayrca bk. tr.yer.; M. Krd Ali, et-Taf vet-tarf, MMADm., XIX/11-12 (1944), s. 481-487; Slih el-Eter, Elvn minet-taf vet-tarf, MMLADm., LXVII/2 (1992), s. 225-305; Ahmed Rzk Mustafa es-Sevhil, Min ayal-arfilArab: et-Taf vet-tarf, leml-ktb, XIV/6, Riyad 1993, s. 641-649; Veld Muhammed es-Serkb, Mefhmt-taf: Dirse f telil-muala, a.e., XVII/1 (1996), s. 29-33; Abdlazm Mahmd ed-Db, Minet-taf vet-tarf, fu-efe vet-tr, sy. 16, Dbey 1997, s. 127-134.

Emrullah ler

TASK
() slmiyetin erken dnemlerinde savala fethedilen yerlerden alnan makt toprak vergisi. zellikle Badatllar tarafndan tsk eklinde de sylenmektedir. Taskn (oulu tusk) aslnn Greke taksis kelimesi olduu (muhtemelen Latince taxare [tahmin, tahrir, lm, saym yapmak] kknden) ve Armce (task) zerinden Arapaya getii ileri srlmektedir. Tarih uygulamalara baklrsa Farsada cret anlamna gelen tek veya tisk kelimesinin Arapalatrlm ekli olduuna dair gr daha kuvvetli grnmektedir. Nitekim Ssnler devrinde sahiplenilen ilenmemi topraklara denen vergiye bu ad verilmitir. a eserlerinde Hz. Aliye nisbetle ayn mnadaki kullanma rastlanmaktadr (mesel bk. Kerek, s. 49). Kelime nadiren taks (oulu tuks) eklinde kaydedilmektedir. Task baz hadislerde gemekte (Task kabullenen aalanmay ve kk grlmeyi kabullenmitir) ve Eb Ubeyd tarafndan hara anlamna geldii sylenmektedir (Kitbl-Emvl, s. 158; Ahmed b. Hseyin el-Beyhak, IX, 140). Erken dnem slm literatrde, Hz. merin savala fethedilen Sevd topraklarndan ald birim bana yllk makt toprak vergisi (harc- vazfe) task adyla anlmaktadr (Eb Ubeyd Ksm b. Sellm, s. 86, 135, 146; bn Eb eybe, IV, 404; VI, 463). Bu yerel kullanm Ssn hkmdarlarndan Kubd (488-531) ve Enirvann (531-579) reformlarna dayanmaktadr. Kaynaklarda gerek yalnz bana gerekse vergileri ifade eden terimlerle beraber geen taskn (ed-darib vet-tusk: Kalkaend, XIII, 68; elvadi vet-tusk: Kudme b. Cafer, s. 221; Hill b. Muhassin es-Sb, s. 202; tuks ve rsm: Eb Abdullah Bedreddin Muhammed b. Ali el-Bal, s. 395; el-mukseme vet-tusk: Kudme b. Cafer, s. 248) yerini zamanla hara kelimesine brakarak Snn slm dnyasnda Osmanl Devleti zamannda kullanmdan kalkt anlalmaktadr. Sevd ve Cndipr gibi baz blgelerde cerbin te birine denk hacim ls birimine ve muhtemelen bu lek hacmindeki tohumla ekilebilen alana da task ad verilmitir. Taskn bu anlamnn Farsadaki teeh (ya lei) kelimesine dayand ileri srlmtr.

BBLYOGRAFYA

bnl-Esr, en-Nihye, III, 124; Kmus Tercmesi, III, 933; Eb Ubeyd Ksm b. Sellm, KitblEmvl (nr. Muhammed mre), Kahire 1401/1981, s. 86, 135, 146, 158; bn Eb eybe, el-Muannef (nr. Keml Ysuf el-Ht), Beyrut 1409/1989, IV, 404; VI, 463; Kudme b. Cafer, el-arc (Zebd), s. 202-203, 221-223, 248, 366-368; Muhammed b. Ahmed el-Hrizm, Meftul-ulm, Beyrut 1411/1991, s. 72; Hill b. Muhassin es-Sb, el-Vzer (nr. Hasan ez-Zeyn), Beyrut 1990, s. 140, 202; Ahmed b. Hseyin el-Beyhak, es-Snenl-kbr (nr. M. Abdlkdir At), Beyrut 1414/1994, IX, 140; Nsr- Hsrev, Sefer-nme (trc. Yahy el-Hab), Beyrut 1983, s. 44; Eb Abdullah Bedreddin Muhammed b. Ali el-Bal, Mutaarul-Fetval-Mriyye (nr. M. Hmid elFk), Demmm 1406/1986, s. 395; Kalkaend, ubul-a (emseddin), X, 112, 271; XIII, 68-69;

Ali b. Hseyin el-Kerek, atl-lecc f tai illil-arc (el-arciyyt iinde), Kum 1413, s. 49, 57; F. Lkkegaard, Islamic Taxation in the Classic Period, Lahore 1979, s. 58, 85, 88, 90, 125126; P. Christensen, The Decline of Iranshahr, Copenhagen 1993, s. 38; Yaakov Elman, Up to the Ears in Horses Necks (B.M. 108a): On Sasanian Agricultural Policy and Private Eminent Domain, Jewish Studies-an Internet Journal, sy. 3 (2004), s. 105. Cengiz Kallek

TASLYE
(bk. SALT SELM).

TASNF
(bk. MUSANNEF).

TASR
() Beytin her iki msran kafiyeli yapma anlamnda edebiyat terimi. Szlkte kap kanad anlamndaki msradan treyen tasr kapy iki kanatl yapmak; iiri iki msral klmak; beytin iki msran kafiyeli yapmak mnalarna gelir. Belgatta beytin her iki msrann kafiyeli yaplmasna tasr, byle beyitlere musarra denilir. Hall b. Ahmed gibi eski aruz limleri tasri sz gzelliklerinden saymtr. iirdeki tasr edeb nesrin iki blnde bulunan seci gibidir. Tasrin amac, kasidenin daha ilk beytinin ilk msrann okunmasyla kafiyesinin nasl geleceinin okuyucuya gsterilmesi ve airin dinleyiciye mensur deil manzum sz sylediini hissettirmesidir (bn Rek, I, 173). Tasr vezin gzelliinin esaslarndan biri kabul edilmi, bir iirin ne kadar tasr ierirse o kadar iirsel nitelik kazanaca ve nesirden uzaklaaca belirtilmitir. iir sanatndan bahsedilen eserlerde, kasidedeki birinci beytin ilk msrana dzenlenen kafiyenin beytin kafiyesi olmas iin hazrlanmas gerektii ifade edilir. nk ilk msran kafiyesini duyan kimse bunun beytin de kafiyesi olacan bekler. Beyitte iki ayr kafiye ve revnin bir araya gelmesi sebebiyle oluan kusura tecm denilmitir (Kudme b. Cafer, s. 181). Tasr genellikle kasidenin ilk beytinde bulunur. Hem kadm hem muhdes airler tasri bir gzellik diye benimsemi ve neredeyse hi terketmemitir. Tasr bazan ilk beyit dnda da kullanlm ve bu husus airin gc ve yeteneinin gstergesi saylmtr (a.g.e., s. 86). Birinci beytin dnda tasri ilk defa uygulayan airin mrulkays olduu ve Abd b. Ebras, Evs b. Hacer, Hassn b. Sbit gibi airlerin bu uygulamay srdrd belirtilmitir (a.g.e., s. 90). Nitekim mrulkaysn muallakas musarra beyitle balar: Kasidenin ilk beyti dndaki tasr ou zaman bir konu veya hikyeden dierine, bir tasvirden dier bir tasvire geildii zaman yeni bir temaya baland hususunda dinleyicinin uyarlmas amacyla yaplr. Bir kasidede tasrin fazla olmas airin yetenei ve dile hkimiyeti eklinde grlrse de bn Re eskilerin dndaki airlerde tasrin fazla kullanlmasn zorlama olarak grr ve pe pee beyti, ilk beyitle beraber nc ve drdnc beyitleri musarra yapan eski airlerden rnekler verir (el-Umde, I, 173-174). Kasideye musarra beyitle balanmas kasidenin ehemmiyetini ve airi tarafndan nemsendiini gsterir. bn Re, baz airlerin iire zen gstermedikleri iin kasidelerinin banda tasr bulunmadn syler; ilk beyti deil ikinci beyti musarra yapan Ahtali, ilk beyitten birka beyit sonra tasr uygulayan Zrrummeyi ve neredeyse hi musarra beyti olmayan Ferezdak rnek diye zikreder (a.g.e., I, 175-176). Beyitlerinin ve ksmlarnn tamam tasrli olan musammat, muhammes, mattar gibi iir trleri de vardr. bn Ebl-sba tasri aruz ve bed olmak zere iki ksma ayrr. Aruz tasr beytin aruzu (ilk msran son cz) ve darbnn (ikinci msran son cz) vezin, irab ve kafiyede; bed tasr ise ayn unsurlarn bunlarn yan sra lafz bakmndan da eit olmasdr. ... bl ... hl/... bli - ... bli gibi. bn Ebl-sba, bed sanat gibi tasrin de tekellfsz ve vasat kemiyette olmasn gzel bulmaktadr

(Tarrt-Tabr, s. 305). Ziyeddin bnl-Esr tasri yedi dereceye ayrr. 1. Kmil tasr. Tasrin en st derecesi olup beyitteki her msran birbirinden bamsz anlam ifade etmesidir. 2. Mstakil tasr. lk msran mstakil bir mna bildirmesi, ikinci msran anlamca birinciye baml olmasdr. 3. Mvecceh tasr. airin beyitlerdeki msralarn yerlerini deitirmede muhayyer olmas, anlam ve irabn buna elverili bulunmasdr. 4. Nks tasr. lk msran anlamnn ancak ikinci msra ile anlalabilmesidir. 5. Mkerrer tasr. Beyitteki her iki msran ayn lafzla sona ermesidir. Bu da iki ksma ayrlr. Birincisi her iki lafzn hakikat ve mecaz bakmndan ayn olmas, ikincisi ayn lafzn msralardan birinde hakiki, dierinde mecazi anlamda kullanlmasdr: Bir gen ki isteyicilere olmu iken rb merta/imdi keskin Hint kllarna oldu merta (Eb Temmm) gibi. 6. Muallak tasr. Birinci msran ikinci msran banda zikredilen sfata bal olmasdr; bu byk kusur saylmtr. 7. Metr tasr. lk msran sonunun ikinci msran sonundan kafiye ynnden farkl olmasdr. Bu tasrin en aa derecesi ve en irkini saylmtr. ... znb - ... chd gibi (el-Meels-sir, I, 259-262). Bu taksimi Tb ve ondan aktaran Syt beinci derecenin klarn iki ayr tr sayarak sekize karmtr (et-Tibyn, s. 576-577; eru Udil-cmn, s. 151). Hatb el-Kazvn tasri bir seci tr saym ve onu beytin aruz ve darb tefilelerinin ayn kafiyede olmas diye tanmlamtr (el-, s. 551). Syt de bunu musarra adyla ve bir seci tr eklinde ele almtr. Trk edebiyatnda da tasr ve musarra terimleri ayn anlamda kullanlm, ayrca btn msralar kafiyeli manzume yazmaya tasr, musarra, mselsel ad verilmitir. Her msra kafiyeli beyitlerden oluan manzumelere de musarra veya msralar zincirleme gittii iin mselsel denilir. Recizde Mahmud Ekremin u manzumesinde grld gibi: Hibir dem sensiz olmak istemez cnm benim/Oldu gy tb hsnn nr- mnm benim//Cevrin olmaz ksir-i evk-i firvnm benim/Muttasl lemde etsin girye emnm benim//Rzym yansn mebbed kalb-i sznm benim/Mevt tutsun dmenim, hsran girbnm benim/Terkedersem akn ey mihr-i tbnm benim.

BBLYOGRAFYA

Tehnev, Kef (Dahrc), I, 454-455; Kudme b. Cafer, Nad-ir (nr. M. Abdlmnim elHafc), Beyrut, ts. (Drl-ktbil-ilmiyye), s. 80, 86, 90, 181; bn Re el-Kayrevn, el-Umde (nr. M. Muhyiddin Abdlhamd), Beyrut 1401/1981, I, 173-176; bn Sinn el-Hafc, Srrl-fea (nr. Ali Fevde), Kahire 1350, s. 221; Ziyeddin bnl-Esr, el-Meels-sir (nr. Ahmed elHavf - Bedev Tabne), Kahire, ts. (Dru nehdati Msr), I, 258-262; bn Ebl-sba, TarrtTabr (nr. Hifn M. eref), Kahire 1383, s. 305-307; Hatb el-Kazvn, el- f ulmil-bela (nr. M. Abdlmnim el-Hafc), Kahire 1400, s. 551-552; Tb, et-Tibyn fil-beyn (nr. Abdssettr Hseyin Zemmt), Beyrut 1416/1996, s. 576-577; Yahy b. Hamza el-Alev, e-rzlmteammin li-esrril-bela, Kahire 1332, III, 32-38; Syt, eru Udil-cmn, Kahire 1358, s. 151; Thirlmevlev, Edebiyat Lgat, stanbul 1973, s. 104, 109, 149; Ahmed Matlb, Muceml-mualatil-belyye ve teavvrh, Badad 1403, II, 244-250; rfan Mitrac, elCmi li-fnnil-luatil-Arabiyye vel-ar, Beyrut 1407/1987, s. 231-234, 260. Halim znurhan

TASRF
(bk. SARF).

et-TASRF
() Eb Osman el-Mzinnin (. 249/863) yazd, gnmze ulaan ilk sarf kitab. Sbeveyhinin el-Kitbndan itibaren nahiv eserlerinde nahiv ve sarf konularyla idgam, ibdl, kalb, imle, imm, ibtid-vakf gibi kraate ve fonetie dair meseleler nahiv ad altnda ve kark biimde ele alnyordu. Nitekim el-Kitbn ikinci ksmnn ounu sarfla ilgili meseleler tekil etmektedir. Daha sonra yazlan el-Muteab (Mberred), el-Mufaal (Zemaher) ve el-Elfiyye (bn Mlik) gibi nahiv eserlerinde de ayn sistem grlr. Yalnz bnl-Hcib el-Mufaaln nahivle ilgili konularn zetleyip el-Kfiye, sarfla ilgili konularn da e-fiye adyla ayr eserlerde toplamtr. Eb Osman el-Mzin, el-Kitbn iinde dank ekilde yer alan sarf meselelerini kendisi fazla bir ey katmadan ve Sbeveyhinin yntemini deitirmeden bir araya getirip tasnif etmi, et-Tarf ile sarf ilmini nahivden ayrp bamsz bir disiplin haline getirmitir; bu almasyla da eseri gnmze ulaan ilk dil limi olarak kabul edilmi, bundan dolay sarf ilminin kurucusu saylmtr. Onun et-Tarfinden nce Ali b. Hasan el-Ahmer, Yahy b. Ziyad el-Ferr ve Ahfe el-Evsata da zamanmza kadar gelmeyen bu adla eserler nisbet edilmitir (Sezgin, VIII, 118; IX, 69, 133). Mzin et-Tarfte, Arap dilinde henz derinlemeyen ve dier nahiv meselelerini bilmeyenlerin sarf ilmine dalmalarnn doru olmayacan, nitekim Arapann bir stnl saylan idgam ve imle hakknda soru soranlarn ounu kurrnn tekil ettiini, bu meselelerin onlar iin bir sorun oluturmasnn dier nahiv konularn bilmemelerinden kaynaklandn belirtir (bn Cinn, II, 340). Mzinnin eseri gnmze Mberred, bns-Serrc, Eb Ali el-Fris ve bn Cinn senediyle intikal etmitir (a.g.e., I, 6). et-Tarfe el-Mnf adyla bir erh yazan bn Cinn eserin sarf kitaplar iinde en mkemmel, gereksiz uzatmalardan, eskilerin anlamsz lafzlarndan, yenilerin birok hatasndan uzak bir telif olduunu belirtir (a.g.e., I, 5). sim ve fiil kalplarnn kark biimde incelendii eser yedi blmden meydana gelir. 1. sim ve fiil kalplarnda bulunan ziyade harfler ve yerleri, ilhk, med, mna deiiklii iin ve asl itibariyle ziyade olanlar, sls ve rub mcerred fiil ve isim kalplar, hums mcerred isim kalplar, isim ve fiil kalplarnda kyas (muttarid) ve z ilhaklar, elif ve nn ziyadesi, vasl ve kat hemzeleri ve yerleri, mezd fiil kalplarndaki ziyadeler, isim ve fiillerde ziyade harflerin ( )yerleri, deiim ve dnmleri. 2. lk harfi illetli (vv, y, elif/hemze) olan (misl) isim ve fiil kalplarndaki deiim, dnm ve dmeleri (ill). Vv ile ynn birbirine, hemzeye ve tya dnt isim ve fiil kalplar, iftil kalbnda vv ve ynn tya dnmesi. 3. Ecvef fiil ve isimlerin kalp ve sgalarndaki deiim, dnm ve dmeler, kendisi harekeli, n sahih/skin harf olan illet harfinin harekesinin nne getii ve kendisinin skin kald isim ve fiil kalplar, vv ile ynn deiime uramadan sahih harf gibi kullanld isim ve fiil kalplar ile sgalar, baz ecvef isimlerin dzensiz oullarnda oul elifinden sonraki vv ile ynn hemzeye dnt rnekler, ecveflerde vv ile ynn birbirine dnt yerler, son harfi hemze olan ecvef kelimelerdeki deiiklikler. 4. Nks isim ve fiil kalplar ile kiplerindeki deiim, dnm ve dmeler, nks isim ve fiil kalplarndaki vv ile ynn birbirine dnt yerler. 5. Son iki harfi y olan leff, makrn ve mefrk leffler, ortas hemzeli mefrk leff trnden fiil ve isim kalplar ile kiplerindeki deiim, dnm ve dmeler, lefflerde tazften (eddelilik ya da ayn harften iki adet bulunmas)

gibi illetli fiillerden doan baz meseleler. 6. ... gibi kalplara uygun veya gibi kalplara uygun ve birou yapay olan kelime kalp ve vezinlerini bulma altrmalar. 7. ftil babnda t ( )harfinin ya ( )ve dle ( )dnmesi. et-Tarfte sarf konular Arap dilinde geen mfredatn ounu kapsayacak biimde bol rnekle, kyas ve z olanlar, baz Arap lehelerindeki farkl kullanmlar sebepleri belirtilerek aklanmtr. Eserin birok yerinde geen, Bunlar sikalardan alnmtr ifadesiyle Arapa bilgisine gvenilen Araplar ve Arap dili limleri kastedilmi olmaldr. Zira kitapta Hall b. Ahmed, Sbeveyhi, Ahfe el-Evsat, Ynus b. Habb, Asma, Eb Ubeyde gibi dilcilerin grleri ska gemektedir. Mzin yer yer bu grleri yorumlayp aralarnda tercihler yapt gibi kendi grlerine de yer vermitir. Nitekim bir yerde (bn Cinn, I, 307) Medine krii mam Nfi b. Abdurrahmann kraatinde yeterli sarf bilgisine sahip olmad iin birok hatann bulunduunu ifade etmitir. Eserde ve zellikle eserin altnc blmnde zikredilen kalplara gre illetli fiillerden yapay vezin tesbiti rneklerine bol miktarda yer verilmesi, Sbeveyhiden intikal eden mirasn bir araya toplanmas yannda mellifin kendi ilvelerinin de bulunduunu gstermektedir. nk Mzinnin bu konuda mhir olduu, rencilerini iyi yetitirdii, dier dilcilerle, bilhassa Kfeli dil limleriyle giritii tartmalarda bu ynyle galip geldii kaydedilmektedir. Bata bn Cinn erhi el-Mnf olmak zere daha sonra yazlan birok sarf kitabnda mesil mkile, mesil ava gibi balklar altnda bu tr yapay vezin bulma altrmalarna genie yer verilmitir. Eser bn Cinnnin erhiyle birlikte gnmze ulamtr (nr. brhim Mustafa - Abdullah Emn, I-III, Kahire 1373-1379). Sarf ilmi alannda en gvenilir kaynak olan erh blmden meydana gelmektedir. lk iki ciltte et-Tarfin para para metni ve her parann devamnda erhi, nc ciltte Tefsrl-lua min Kitbit-Tarf lil-Mzin bal altnda metinde geen garb kelimelerle anlalmas zor yerlerin izah, son ksmda da Mesil f (min) avsit-tasrf balyla yapay vezin tesbiti temrinleri ele alnmtr. Arap dil limi Ebl-Bek bn Yain bu erhe bir hiye yazd kaydedilmektedir (Kef-unn, I, 412).

BBLYOGRAFYA

bn Cinn, el-Mnf (nr. brhim Mustafa - Abdullah Emn), Kahire 1373-79/1954-60, I, 1, 5, 6, 307; II, 340; ayrca bk. tr.yer.; Kef-unn, I, 412; Brockelmann, GAL, I, 131; Sezgin, GAS, VIII, 118; IX, 69, 73, 75, 80, 112, 133, 178-179; Zirikl, el-Alm (Fethullah), II, 69; smail Durmu, Nahiv, DA, XXXII, 301; Hulsi Kl, Sarf, a.e., XXXVI, 136-137; el-Mzin, Eb Omn, el-Mevsatl-Arabiyyetl-lemiyye, Riyad 1419/1999, XXII, 77; brhim Abdullah, elMzin, el-Mevsatl-Arabiyye, Dmak 2007, XVII, 479. smail Durmu

et-TASRF
() Ebl-Ksm ez-Zehrvnin (. 404/1013) tp ve cerrahla dair eseri. Tam ad Kitbt-Tarf li-men aceze anit-telf (telf) olup Endlsl hekim ve cerrah EblKsm ez-Zehrvnin (Lat. Albucasis/Albulcasis) gnmze ulaan tek eseridir. Mellif almasna kaynaklara bakmay gerektirmeyecek kadar geni kapsaml, kolay anlalr ve kullanl olmasndan dolay bu ad verdiini syler. Gerek bir tp ansiklopedisi nitelii tayan kitap elli yllk birikim ve tecrbenin bir rndr ve yazl 390 (1000) yl dolaylarnda sona ermitir. Otuz blmden (makale) oluan eserin giri niteliindeki iki blmnde geleneksel tp teorisinin dayand ilkeler hakknda toplu bilgi verilir. kinci ve en hacimli blm (yaklak 300 sayfa) genel patolojiye ayrlm olup 325 hastaln tehis ve tedavisiyle ilgilidir. nc-yirmi dokuzuncu blmlerde tbb diyet (eribe, etime, matbht, aziye) dahil genel anlamda illar konusu ilenmekte, basit ve birleik ok sayda il farmakolojik nitelikleri, etkileri, hazrlan yntemleri ve edeerlileriyle birlikte ayrntl biimde tantlmaktadr. Mellifin zellikle illarn hazrlanmas hususunda yeniliki yaklamn ortaya koyan madensel, bitkisel ve hayvansal ierikli illarla ilgili F Ilil-edviye balkl yirmi sekizinci blm Bat dnyasnn ilgisini ekmi ve Liber servitoris adyla mstakil kitap halinde Latinceye tercme edilmitir. Zehrvnin damtma ve baz ya ekstrelerini elde etme gibi ilemlerde Ortaa kimyasnn yntemlerine ayn yaklamla bavurmas dikkat ekicidir. llar konusuyla ilgili bir baka dikkate deer husus, on dokuzuncu blmn ikinci ksmnda kozmetik bakm rnlerinin de bu erevede ele alnm olmasdr. Yirmi dokuzuncu blmde il isimleri, eczaclkta kullanlan l ve tart birimleri ve tp terminolojisi gibi konular zerinde durulmaktadr. F Amelil-yed baln tayan otuzuncu blm cerrah operasyonlarla ilgilidir ve bir bakma eserin ikinci ana blmn oluturmaktadr. Elle yaplan bu tr cerrah uygulamalara artk rastlanmadn syleyen Zehrv bu blmn kitabn teorik tp bilgisine dair ksmn tamamlayacan belirtmektedir. Gerek slm cerrahisine olan zgn katks gerekse Ortaa Latin dnyasna yapt byk etki sebebiyle eserin yaklak yirmide birini tekil eden bu blm dier ksmlardan daha ok ilgi ekmitir; ayrca tanmlad ameliyat gerelerinin resimlerini vermesi bakmndan bu konuda tarihin ilkleri arasnda yer almaktadr. Blmn elli alt fasldan oluan ilk ksmnda dalama yntemli tedavi usulleri anlatlr ve batan ayaa doru srayla ele alnan organlarn hangi hastalklarda ne ekilde ve hangi aletler kullanlarak dalanmas gerektii, aletin zellikleri ve dalamadan sonra uygulanacak il tedavisi ayrntlaryla belirtilir. Kesme, delme, kan alma, hacamat ve yaralarla ilgili konularn ilendii ikinci ksm doksan yedi fasldan meydana gelmektedir. Fil-Cebr vel-al baln tayan nc ksmda otuz be fasl halinde krk kk tedavisi ele alnmtr; bunlar arasnda hassasiyet ve uzmanlk isteyen burun, ene ve omurga krklar da vardr. Resmi verilen 200 akn ameliyat gereci arasnda dalama koterleri, katarakt inesi, bademcik ameliyatnda kullanlan makasa benzer alet, neter, pense, di ta kazyclar, sondalar, rnga, jinekoloji aletleri, srt omuru kklarn yerletirmek iin germe bank ve eitli testereler saylabilir (geni bilgi iin bk. Sezgin, slamda Bilim ve Teknik, IV, 36-91; Hamarneh, sy. 228 [1961], s. 81-94).

et-Tarfin eksiksiz bir tercmesi veya tamamnn ilm neri henz yaplmamtr (yazma nshalar iin bk. Sezgin, GAS, III, 324-325); bilim dnyas, hl Fuat Sezginin Sleymaniye Ktphanesindeki (Hac Beir Aa, nr. 502) bir nshaya ait iki ciltlik tpkbasmna bavurmak zorundadr. Eserin Latin Avrupasna tantlmas, Cremonal Gerardn XII. yzylda otuzuncu blmn Chirurgia Albucasis (Tractatus de operatione manus) adyla Toledoda yapt tercmesi vastasyla olmutur. Bu tercmenin tpkbasm Almanca aklamalarla birlikte Eva Irblich tarafndan yaymlanmtr (Akademichen Druckund Verlagsanstalt, I-II, Graz 1979). Chirurgia Albucasisin daha sonraki dnemlerde birok defa istinsah edildii, Fransz cerrahisinin kurucusu saylan Guy de Chauliacn Chirurgia parva adn tayan ve Zehrvnin etkisini Avrupaya yayan eseriyle birletirilerek basld (Venedik 1497, 1499, 1500, 1506, 1530, 1531) bilinmektedir. Tercmenin 1532de Strasbourgda Theodorus Priscianusun Rerum Medicarum Libri Quatuor adl eseriyle birlikte yeni basks yaplm ve 1541de Albucasis methodus medendi ... baln tayan nl Basil neri gerekletirilmitir. XVIII. yzylda Oxford hocalarndan Johannis Channingin kitabn cerrah ksmn iki cilt halinde Arapa ve Latince olarak neretmesi (Albucasis de Chirurgia, Arabice et Latine, Oxford 1778) esere duyulan akademik ilginin o yllarda da srdn gstermektedir. Bunu XIX. yzyln ikinci yarsnda tp tarihisi Lucien Leclercin La chirurgie dAbulcasis balkl Franszca evirisi izlemi (Paris 1861), Hindistanda yaplan tabasksndan sonra da (Leknev 1329) M. S. Spink ve G. L. Lewis tarafndan Albucasis On Surgery and Instruments adyla tenkitli neri ve ngilizce tercmesi yaymlanmtr (London 1973). Sz konusu cerrah ksmn Ahmed rm ve Mehd Muhakkkn gerekletirdii et-Tarf li-men aceze anit-telf: Ba-i Cerr ve bzrh-y n adl bir de Farsa evirisi bulunmaktadr (Tahran 1996). Eserin ksm brnce tercmelerinin ilkini Marsilyada 1261-1264 yllar arasnda em-Tov ben Yitshak yapm ve bu alma byk bir ihtimalle daha sonra gerekletirilen Liber servitoris adl ksm Latince evirinin de kaynak metnini oluturmutur. 1288de kitabn ilk iki blm Meulam ben Yona tarafndan tekrar brnceye evrilmi ve girite kitabn tamam hakknda bilgi verilmitir. Yine ilk iki blmn Latince tercmesini Sigismund Grimm ve Marc Wirsung yapm, bu tercme Liber theoricae necnon practicae Alsaharavii adyla 1519 ylnda Augsburgda baslmtr. Eserin kadn hastalklaryla ilgili blm Caspar Wolfun hazrlad Collections de gynaesis adl derlemede yer almtr (Basil 1555). et-Tarfin illarla ilgili yirmi sekizinci blm Avrupann tp evrelerinde ilgiyle okunmutur. Genoval Simon ve Tortosal Abraham Judeusun XIII. yzyln sonunda Latinceye evirdii bu blm XV. yzylda Liber servitoris sive liber XXVIII Bulchasin Benaberacerin adyla baslm (Venice 1471), modern neri ve Almanca tercmesi, Der Liber servitoris des Abulkasis (936-1013): bersetzung, Kommentar und Nacdruck der Textfassung von 1471 ismiyle Marianne Enseger tarafndan yaplmtr (Stuttgart 1986). Sabuncuolu erefeddin, et-Tarfin otuzuncu blmn 870 (1465) ylnda Ftih Sultan Mehmede sunulmak zere Cerrhiyye-i lhniyye adyla Trkeye evirmitir. Ancak bu almay gerek Sabuncuolunun kendi gr, mahede ve tavsiyelerini iermesi gerekse et-Tarfte bulunmayan cerrah aletlere yer vermesi sebebiyle bir tercmeden ziyade et-Tarfin Trke bir versiyonu olarak deerlendirmek gerekir. Kitab nereden lter Uzel iki eseri karlatrm ve Sabuncuolunun Zehrvnin eserinde yer almayan 137 farkl mahedede bulunduunu tesbit etmitir (CerrhiyyetlHniyye, I, 26). Ayrca Sabuncuolunun cerrah mdahalelerde kulland aletlerin resimlerini vermesi yannda Zehrvden farkl ekilde hekim ve hastay ameliyat srasnda resmettii de

grlmektedir. et-Tarfin otuzuncu blmnn dier bir Trke evirisi Manisa l Halk Ktphanesinde kaytldr (nr. 1845). Yazma nshada ismi Kitb- Zehrv (Zehrv ve lm-i Cerrh) eklinde belirtilen bu evirinin kimin tarafndan ve ne zaman yapld konusunda bir kayt yoksa da dil zelliklerinden hareketle sz konusu tercmenin XV. yzyla ait olabilecei tahmin edilmektedir (Uzel, LII/203 [1988], s. 445-459).

BBLYOGRAFYA

Zehrv, et-Tarf li-men aceze anit-telf (nr. Fuat Sezgin), Frankfurt 1406/1986, I, 2; II, 461; ayrca bk. tr.yer.; Sabuncuolu erefeddin, Cerrhiyyetl-Hniyye (haz. lter Uzel), Ankara 1992, hazrlayann girii, I, 26, 71-96; Sami K. Hamarneh - Glenn Sonnedecker, A Pharmaceutical View of Abulcasis al-Zahrw in Moorish Spain, Leiden 1963, s. 23-33; Sezgin, GAS, III, 323-325; a.mlf., slamda Bilim ve Teknik (trc. Abdurrahman Aliy), Ankara 2007, IV, 3-5, 36-91; Sami K. Hamarneh, al-Zahrw, Abul-Qsm Khalaf Ibn Abbs, DSB, XIV, 584-585; a.mlf., Drawings and Pharmacy in al-Zahrws 10th Century Surgical Treatise, United States National Museum Bulletin, sy. 228, Washington 1961, s. 81-94; a.mlf., al-Zahrws al-Tarf, Commemorating its Millenary Appearance, Hamdard Medicus, XXXIII/2, Karachi 1990, s. 19-40; A. M. Mansour, Surgery of Abul-Qsm al-Zahrw, Islamic Medicine, II, Kuwait 1982, s. 349-357; Ismail A. Nabri, alZahrw (936-1013 AC) the Father of Operative Surgery, al-Ilm: Journal of the Centre for Research in Islamic Studies, VI, Durban 1986, s. 131-137; lter Uzel, Yeni Bulunan Bir AtTasrif Tercmesi: Zahrw ve lm-i Cerrh, TTK Belleten, LII/203 (1988), s. 445-459; Emilie SavageSmith, al-Zahrw, EI (ng.), XI, 398-399. Esin Khya

et-TASRFl-MLK
() bn Cinnnin (. 392/1002) sarf ilmine dair eseri. Eserin ismi kaynaklarda el-Mlk fit-tarf, Mutaart-tarf, Mutaart-tarfil-mlk, Cmel ulit-tarf, Cmel ulit-tarfil-mlk, el-Cmel min ulit-tarf, Muaddimt ebvbit-tarf ve el-Mlk eklinde de kaydedilir. Kitabn adnda geen mlk nisbesi kral anlamndaki melikin oulu ise krallara hediye edilmeye lyk kitap; sarf kitaplarnn ncs gibi mnalara gelir. Melk eklinde mblaa sgas olan melkn nisbeti ise sarfn nemli konularn ierme hususunda abart ifade eder. Eserin bn-ecer, Muhammed b. Ahmed bn Tabtab, mer b. Sbit es-Semnn senediyle bn Cinnye nisbeti kesindir; buna gre Abdlkdir el-Baddnin eseri Eb Osman el-Mzinye izfe etmesi (iznetl-edeb, I, 240; IV, 132; VII, 205, 228), doru deildir. Sarf ilminin btn konularn kapsamamakla birlikte bu ilmin temel ilkelerini ele alan baarl bir muhtasar diye nitelendirilen eser bir mukaddime ile sekiz blmden oluur. Mukaddimede tasrifin (sarf) anlam, tanm, kapsam ve ksmlar aklanmtr. Birinci blmde ziyade harfleri ele alnarak bu harfleri ieren klie ifadeler, asl ve ziyade harf kavram, sarf mzan () , on ziyade harfin delilleri belirtildikten sonra eklindeki bu harflerin yerleri kaydedilmitir. kinci blmde bedel/ibdl konusu ele alnm, on bir ibdl harfinin ( )dnm kurallar rneklerle anlatlmtr. nc blm hazif meselesine ayrlm, hazif olgusu kyas (illete dayal) ve gayri kyas (lafz hafiflik salamak amacyla yaplan hazif) eklinde ikiye ayrlarak bunlara dair bilgiler verilmitir. Drdnc blmde Hareke ve Sknla Tayr bal altnda ecvef fiil ve isimlerde grlen hareke ve skn deiimiyle ilgili baz ill kurallar ve yerleri aklanmtr. Beinci blmde idgam ele alnm, altnc blmde Tahff ve tb - (en-Nr 24/52); nn balyla eklinde tahfifi gibi rnekler nin - zikredilmitir. Ukd ve Kavnn baln tayan yedinci blmde vvn yya ve hemzeye dntrlme (kalb) artlar ve yerleri anlatlmtr. Eserin son blm olan Bin/Mesil ksmnda sahih ve illetli isim ve fiillerden bir model kelimenin veznine uygun biimde anlaml ya da ou defa anlamsz, fakat kelime kklerini belirlemede yardmc olan yedi mesele ile baz rnekler kaydedilmitir. et-Tarfl-mlk ilk defa G. Hoberg tarafndan Latince tercmesiyle birlikte yaymlandktan sonra (Leipzig 1885) Arap lkelerinde birok defa neredilmitir (not ve aklamalarla nr. Muhammed Sad en-Nasn, Kahire 1331, 1332, 1970; nr. Ahmed el-Hn - Muhyiddin Cerrh, Kahire 1913; Dmak 1970; nr. Dzrh Sakkal, Beyrut 1998; nr. Bedev Zehrn, Cze 2001; nr. rfn Matrac, Beyrut 2005). Eser zerine yazlan drt erhten bn-ecer ile Ksm b. Ksm el-Vstnin almalar gnmze ulamamtr. bn Cinnnin rencisi olan mer b. Sbit es-Semnn tarafndan yazlan, asl metinle aklamalarn i ie girdii erhi brhim b. Sleyman el-Buaym doktora tezi olarak incelemi ve erut-Tarf adyla yaymlamtr (Riyad 1419/1999). erhte

grler arasnda tercihler yaplm, sarf meselelerinin illetleriyle garb kelimeler aklanm, evhidle ilgili notlar dlm, baz mnferit evhide yer verilmitir. Ebl-Bek bn Yain kaleme ald, asl metin ksmlarnn veya erh ksmlarnn veya ifadeleriyle ayrld erh erul-Mlk fit-tarf adyla Fahreddin Kabve tarafndan yaymlanmtr (Halep 1393/1973, 1406/1985; Beyrut 1987). bn Ya erhinin, et-Tarfl-mlk hmiinde de basld kaydedilmektedir (mer b. Sbit es-Semnn, neredenin girii, s. 122). Eseri ayrca Muhammed Numn el-Hamev ksa notlar halinde erhetmitir (Kahire 1331).

BBLYOGRAFYA

bn Cinn, et-Tarfl-mlk (nr. Ahmed el-Hn - Muhyiddin Cerrh), Dmak, ts. (Drlmarif), s. 5; mer b. Sbit es-Semnn, erut-Tarf (nr. brhim b. Sleyman el-Buaym), Riyad 1419/1999, neredenin girii, s. 24-25, 113-122; bn-ecer, el-Eml, Beyrut, ts. (Drlmarife), II, 102; Kemleddin el-Enbr, Nzhetl-elibb (nr. M. Ebl-Fazl brhim), Kahire 1386/1967, s. 350; bnn-Neccr el-Badd, eyl Tri Badd (nr. Seyyid erefddin Ahmed), Haydarbd 1406/1986, V, 55; bn Ya, erul-Mlk fit-tarf (nr. Fahreddin Kabve), Halep 1426/2005, neredenin girii, s. 6-8, 17-18; Takprizde, Miftus-sade, Beyrut, ts. (Drlktbil-ilmiyye), I, 130; Kef-unn, I, 412-413; Abdlkdir el-Badd, iznetl-edeb, I, 240; IV, 132; VII, 205, 228; Serks, Mucem, I, 66; Brockelmann, GAL Suppl., I, 192; Sezgin, GAS, IX, 178-179; Mustafa uhadar, bn Ya, Ebl-Bek, DA, XX, 446. smail Durmu

TASRYE
(bk. MUSARRT).

TASSC
) ( Pers arlk ve uzunluk l birimi. Arapada tassc, tassce ve ndiren settc eklinde sylenen kelimenin Arapalat kabul edilmekte, aslnn Farsa tes (Pehlevce tesk) olduu ileri srlmektedir. slmlamann etkisiyle Arapa yazl tekrar Farsaya gemitir. Farsa/Pehlevcedeki aslnn etimolojisiyle ilgili ikna edici bir aklamaya rastlanmamaktadr. Buna karlk, tasscun sekiz arpaya ve dirhemin otuzda birine eitlendiini gsteren baz bilgilerden hareketle Sumerce ussu (sekiz) veya uu (otuz) kelimeleriyle ilikilendirilmesi mmkndr. Ayrca kelime ran, Irak ve Suriye gibi Pers hkimiyeti altna girmi blgelerde iklm, istn, kre, rustk vb. idar/coraf birimi ifade etmek iin hem cins ismi hem de zel isim olarak kullanlmtr. Bunun ise Farsada uzaklk bildiren t ile yn, taraf anlamndaki s kelimelerinden mteekkil bir birleik isim olduu iddia edilmektedir (Edd r, s. 112). Bu kelimenin arlk birimini ifade eden Sumerce szc de kapsayacak ekilde anlam genilemesine urad dnlebilir. Ayrca gnn yirmi drtte birini (saati) belirtmek iin tes kullanlmtr (Dihhud, IV, 5895). Bir arlk birimi olarak tasscun kullanmdaki ast ve st katlar srasyla yledir: Habbe, arpa, pirin, hardal; krat, dnek, dirhem/miskal (miskal/dinar ve dirhem tassclarnn nceki ar, dieri hafif olmak zere birbirinden ayrld anlalmaktadr). Smn ktibi Muhammed b. Ahmed elHrizmnin (. 387/997) kaydettii mlmattan 1 tassc = 1/24 miskal-dinar = 0,25 dnek = 5/6 krat = 1,5 habbe = 4,5 arpa eitlii elde edilmektedir (Meftul-ulm, s. 74). Matematiki Ebl-Vef el-Bzcn de (. 388/998) Horasan ve Suriye civarnda kullanlan dirhem tasscunun 1,5 habbeye denk geldiini bildirmektedir (el-Menzils-seb, s. 174). Halife Abdlmelik b. Mervn devrinde piyasaya srlen 4,25 gramlk miskal-dinar esas alnrsa tassc 0,1770833 gr. demektir. Ayrca 0,2125 gramlk krattan hareketle ayn sonuca (0,2125 gr. 5 6 = 0,1770833 gr.) ulalr. Osmanl eyhlislm atalcal Ali Efendi de (. 1103/1692) 1 tassc = 1/24 dirhem = 0,25 dnek = 1,5 habbe = 3 arpa eitliini veren aklamasyla muhtemelen buna iaret etmektedir (Fetv-y Ali Efendi, I, 12). Ancak Arap dili ve edebiyat limi smil b. Hammd el-Cevher (. 400/1009dan nce) ve Hanbel fakihi Burhneddin bn Mflih (. 884/1479) gibi baz limler u denklemi vermektedir: 1 tassc = 1/24 dirhem = 1/6 dnek = 0,5 krat = 2 habbe (e-, mkk md.; elMbdi, VI, 189). erf el-drsnin (. 560/1165) aktard bilgilerden 1 Irak tasscu = 1/24 dirhem = 0,5 dnek = 5/6 krat = 2,5 habbe = 60 hardal eitlii kmaktadr (el-Ekyl, III, 341, 342, 345). Nitekim 0,070833 gramlk habbeden hareketle yine ayn metrik deer (2,5 0,070833 gr. = 0,1770833 gr.) elde edilir. Ahmed b. Muhammed el-Meydn (. 518/1124) 108 arpalk dirheme atfla tasscun deerini (108 24 =) 4,5 arpaya karmaktadr (es-Sm fil-esm, s. 370). Hanef fakihi bnl-Hmm (. 861/1457) Semerkant dinar kratnn 1,2 tassca (= 4,8 arpa) eit olduunu bildirmektedir ki buradan tasscun 4 arpaya karlk geldii anlalmaktadr. Bu da Hrizmnin aktard 6 tassc = 5 krat orantsn vermektedir; yani arpann metrik deeri 0,044270833 gr. kabul edildiinde o kratn 0,2125 gr. olduu, Semerkant tass-cununsa 0,1770833 gramlk krata denk dt grlmektedir (Fetul-adr, II, 211-212; bk. KIRAT). Kuhistn (.

962/1555) ve Abdurrahman eyhzde (. 1078/1667) gibi Hanef fakihleri de verdikleri 1 Semerkant tasscu = 2 habbe = 4 arpa = 0,25 dnek = 1/24 miskal eklindeki eitlikle bnlHmm dorulamaktadr (Cmiur-rumz, I, 191; Mecmaul-enhur, I, 304). Hasan b. brhim elCebertnin (. 1188/1774) aktard verilerden (el-d-emn, vr. 29a) 1 dirhem tasscu = 0,5 krat = 2 habbe = 140 hardal = 0,2 dnek = 1/30 dirhem eitliine ulalmaktadr. XII. (XVIII.) yzyln sonlarnda Mustafa ez-Zeheb, Haneflere gre yarm tasscun 150 hardal tanesine edeer olduunu bildirmektedir (Sauvaire, JRAS, XIV/2 [1882], s. 274). i fakihi bnl-Murtaznn (. 840/1437) aktard bilgiden kan 1 tassc = 1/21 dirhem = 0,5 dnek = 2 arpa eitliini (elBarz-zer, II, 151) yukardaki alntlarla uzlatrmak gtr. Tasscun tp literatrnde de getii grlmektedir. Endlsl hekim Zehrvye gre (. 404/1013) dirhem settcu/tasscu (60 24 =) 2,5 habbedir (et-Tarf, s. 458-459, 460). bnl-Kuf (. 685/1286) bunu tekrarlarken (el-Umde, s. 234) Bedreddin Muhammed b. Behrm el-Kalnis (. 560/1164) 1 tassc = 0,5 krat/am harnbesi = 2 arpa eitliini vermektedir (Arbn, s. 293, 295). Endls edebiyatlarndan Ebt-Thir Muhammed b. Abdlazz b. Ysuf el-Murd bnl-Ceyybn (VI./XII. yzyl) aktard bilgiden u denklem kmaktadr: 1 settc = 2 habbe = 0,5 krat = 0,25 dnek = 1/24 dirhem (Casiri, I, 366; kr. Tak Bni, X [1341], s. 413-415). XI. (XVII.) yzyln sonlarnda Safev Hkmdar ah Sleymana sunulan bir tp eserinden de elde edilen eitlikler yledir: 1 dirhem tasscu = 2 habbe = 4 arpa = 8 pirin = 16 hardal = 0,5 dirhem krat = 0,25 dirhem dneki = 1/24 dirhem; 1 miskal tasscu = 2,5 habbe = 5 arpa = 10 pirin = 20 hardal = 0,5 miskal krat = 0,25 miskal dneki = 1/24 miskal (Muhammed Mmin el-Hseyn, s. 452). Hintli lim Ebl-Fazl el-Allmnin (. 1011/1602) kaydettii 1 miskal-dinar tasscu = 2 habbe = 4 arpa = 24 hardal = 288 fels = 1728 fetl = 10.368 nakr = 62.208 ktmr = 746.496 zerre eklindeki eitlik bir yerden sonra teorik anlam tayor gibidir (The n-i Akbar, I, 37; II, 64; ayrca bk. Sauvaire, JA, IV [1884], s. 208). Bakkal srinin yirmi drtte birini ifade etmek iin de tes kullanlmtr (Dihhud, IV, 5895). Arlk birimi olan tasscun ticaretin ve standartlamann yaygnlamasyla beraber yerini veya ismini krata kaptrd sylenebilir. Ayrca Farsada uzunluk llerinden gezin yirmi drtte birine tes/tole denmektedir (a.g.e., a.y.). Bat ve Orta Hindistanda konuulan Marathi dilinde (< Farsa) gezin yirmide veya yirmi drtte birini ifade eden birime tas/tasn ad verilmitir (Wilson, s. 514). Hindistann kuzeybat eyaletlerinde gezin on drtte veya on altda birine, girann da te ikisine eittir (a.g.e., s. 178). Ebl-Fazl el-Allm XVI. yzyl Hindistan iin u eitlii vermektedir: 1 tassc = 1/24 gez = 24 tisvnse = 576 hm = 13.824 zerre (The n-i Akbar, I, 237). Alt ve yedi arpalk gez tassclarnn yan sra sekiz arpalk bir uzun gez tasscundan da bahsedilmektedir (a.g.e., II, 64). Jean-Baptiste Tavernier, XVII. yzyln ortalarnda 1/24 gezlik Sret tasscunun 1,125 ngiliz inchine ( 2,8575 cm.) denk geldiini bildirmektedir (Travels in India, I, 419).

BBLYOGRAFYA

H. H. Wilson, A Glossary of Judicial and Revenue Terms, Islamabad 1985, s. 178, 514; Muhammed b. Ahmed el-Hrizm, Meftul-ulm, Beyrut 1411/1991, s. 74; Ebl-Vef el-Bzcn, elMenzils-seb (nr. Ahmed Selm Sadn, Tru ilmil-isbil-Arab iinde), Amman 1971, s. 174; Zehrv, et-Tarf li-men aceze anit-telf (nr. Fuat Sezgin), Frankfurt 1406/1986, II, 458-459, 460; Ahmed b. Muhammed el-Meydn, es-Sm fil-esm, Tahran 1345, s. 370; Muhammed b. Behrm el-Kalnis, Arbnl-alnis (nr. M. Zheyr el-Bb), Halep 1403/1983, s. 293, 295; erf el-drs, el-Ekyl vel-evzn (Resl Caferiyn, Mr- slm-yi rn iinde), [bask yeri yok] 1375/1416, III, 341, 342, 345; bnl-Kuf, el-Umde fil-cira (nr. Fuat Sezgin), Frankfurt 1417/1997, s. 234; bnl-Murtaz, el-Barz-zer (nr. Abdullah b. Abdlkerm el-Crf), Sana 1409/1988, II, 151; bnl-Hmm, Fetul-adr, II, 211-212; Burhneddin bn Mflih, el-Mbdi f eril-Muni, Beyrut, ts. (el-Mektebetl-slmiyye), VI, 189; Kuhistn, Cmiur-rumz, stanbul 1291, I, 191; Ebl-Fazl el-Allm, The n-i Akbar (trc. H. Blochmann), Delhi 1989, I, 37, 237; II, 64; Abdurrahman eyhzde, Mecmaul-enhur (nr. Hall mrn el-Mansr), Beyrut 1419/1998, I, 304; Muhammed Mmin b. Muhammed Zemn elHseyn, Tufetl-mminn, Bombay 1278, s. 452; atalcal Ali Efendi, Fetv-y Ali Efendi (haz. Slih b. Ahmed el-Kefev), stanbul 1311-12, I, 12; Hasan b. brhim el-Cebert, el-d-emn fm yetealla bil-mevzn, Sleymaniye Ktp., Esad Efendi, nr. 3169, vr. 29a; W. Hinz, Islamische Masse und Gewichte, Leiden 1955, s. 34; M. Casiri, Bibliotheca Arabico-Hispana Escurialensis, Osnabrck 1969, I, 366; J. B. Tavernier, Travels in India, Lahore 1976, I, 419; Edd r, el-ElflFrisiyyetl-muarrebe, Kahire 1987-88, s. 112; Mahmd Fhr - Selhaddin Havvm, Mevsat vadtil-ysil-Arabiyye vel-slmiyye, Beyrut 2002, s. 402-403; M. H. Sauvaire, Matriaux pour lhistoire de la numismatique et de la mtrologie musulmanes, JA, yedinci seri: XV (1880), s. 254-255; a.mlf., Arab Metrology IV: Ed-Dahaby, JRAS, XIV/2 (1882), s. 274; a.mlf., Matriaux pour servir lhistoire de la numismatique et de la mtrologie musulmanes, JA, sekizinci seri: IV (1884), s. 208, 241-242, 256-258; Tak Bni, Risle-i Midriyye, Ferheng-i rn-zemn, X, Tahran 1341, s. 413, 414, 415; Dihhud, Luat-nme (Mun), IV, 5895-5896; IX, 13628. Cengiz Kallek

TASVR
(bk. RESM).

TASVR
() Edeb eserlerde doann, kiilerin ve nesnelerin ayrc zellikleriyle anlatlmas, betimleme. Szlkte bir eyi bir yana doru emek, o eye ynelmek, bir eyi kesmek anlamlarndaki savr kknden treyen tasvr bir eye biim vermek, resmini yapmak, bir eyi ince ayrntlaryla anlatmak demektir. Terim olarak tasvir roman, hikye ve dier edeb trlerde olaylarn getii yerleri, kiileri ve eyay teki nesnelerden ayrp btn zellikleriyle ifade etme diye aklanabilir. yi bir tasvir eyann ilk bakta grlemeyen yanlarn farketmeye, duyulardan olabildiince yararlanmaya, kendinden bir eyler katmaya, anlatm bir plan iinde yapmaya ve eyay iyi gzlemlemeye baldr. Arap edebiyatnda tasvirden ok vasf (bir eyin niteliklerini aklamak) ve sfat kelimeleri kullanlr. Kudme b. Cafer tasviri bir eyi ilgili durum ve biimleriyle anlatmak diye tanmlam, baarl bir tasviri betimlenen enin niteliklerini resim izer gibi aktarma eklinde grmtr (Nad-ir, s. 130; kr. Eb Hill el-Asker, s. 134). bn Re el-Kayrevn, az bir ksm hari iirin tasvirden ibaret olduunu ifade ederek btn iir trleri ve temalarnda tasvirin bulunduunu sylemitir. Ona gre en gzel tasvir, bir eyi gzle grmesine somut biimde anlatmaktr (el-Umde, II, 295). Tasvir Arap iirinin en kkl temalarndan birini tekil eder. Her konu ve temann bnyesinde yer alrsa da kasidenin ilk blmn meydana getiren nesb (tebb) ksmndan sonra tasvir blmne geilmesi ve burada vlen kiiye ulaabilmek iin katedilmesi gereken l yolculuunun betimlenmesi, deve ile veya atla yaplan yolculuk esnasnda mahede edilen btn tabiatn usta bir ressamn tasviri gibi keskin bir gzlemle anlatlmas nemli bir gelenekti. Nitekim Tarafe b. Abd muallakasnda devesinin tasvir etmedii bir organn brakmamtr. Tasvirin ska bavurulan yntemi tebih olduundan kadm airler binek develerini irilikte ve glkte kklere, dalara ve kprlere, geni ayaklarn stunlara ve muz aacnn gvdelerine, n ayaklarnn pekliini kayalara ve suyu yaran yzclerin ellerine, talar dven tabanlarn demir dven ekilere benzetirlerdi. Deveden baka at tasviri de kadm airlerin nemli temalarndand. mrulkays b. Hucr muallakasnda av atnn gl gsn geyik gsne, evik bacan deve kuu bacana, hzn kurt ve tilki yavrusu hzna benzeterek betimlemitir (evk Dayf, Trul-edebil-Arab, I, 214-215). mrulkaysn seksen beyitlik muallakasnn yardan fazlas tasvirle ilgilidir (liyy el-Hv, s. 8489). Chiliye ve slm dnemlerinde tasvirleriyle mehur olan airler arasnda at tasvirlerinde mrulkays, Eb Dud el-yz, Tufeyl el-Ganev, Nbiga el-Cad; deve tasvirlerinde Tarafe, Evs b. Hacer, Kb b. Zheyr, emmh b. Drr, R en-Nmeyr dikkat eker. Deve tasvirindeki baars sebebiyle R en-Nmeyrye Ril-ibil (deve oban) lakab verilmitir. Yaban eei, ok ve yay tasvirlerinde emmh, Hutaye ve Ferezdak; arap ve iki meclisi tasvirinde Meymn b. Kays el-A, Ahtal, Eb Nvs, bnl-Mutez; av tasvirinde yine Eb Nvs ve bnl-Mutez grlr. mer b. Eb Reba, tasvire hikye ve diyalog slbunu katmak suretiyle canl ve hareketli bir nitelik kazandrmtr. Bilgisi ve kltr, hayal dnyasnn genilii, dile hkimiyeti, stn zeksyla yapt tasvirlerle bnl-Mutez edebiyat tarihinde ayr bir yere sahiptir. Onun ada bnr-Rm de zengin ve ayrntl tasvirler ortaya koymutur. Zrrumme l hayatna

ilikin tasvirleri, Ubeyd el-Anber vahi tabiat tasvirleri, Ali b. shak er-Rcih ve Eb Tlib elMeymn deiik alanlardaki tasvirleri, Kcim elence lemi, yemek ve tabiat tasvirleri, Sanevber bahe tasvirleri, bn Hafce el-Endels yeil tabiat tasvirleri, bn Hamds es-Skll kuyu, pnar ve nehir sularnn tasvirleriyle n kazanmtr (Mustafa Sdk er-Rfi, III, 119-125). Bir ksm airlerin sadece baz konulardaki tasvirleri baarl iken mrulkays, bnl-Mutez, bnr-Rm, Buhtr ve Eb Nvsn btn tasvirleri ok iyi rnekler olarak deerlendirilmitir (bn Rek el-Kayrevn, II, 295). Ser er-Reffnn el-Muib vel-mabb vel-memm vel-merba adl iir antolojisinde sevgili, koku, iek ve arap tasvirleri blmler halinde ele alnmtr. mer Ferruh tasviri hayal ve hiss (somut) diye ikiye ayrm, hayal tasviri betimlenen enin benzetme ve istiarelerle hfzada canlandrlmas, hiss tasviri de betimlenen enin szlerle resminin yaplmas biiminde tanmlam, somut tasvirin daha gzel ve edeb sayldn ifade etmitir. mer Ferruh kadm iirde yer alan tasvir temalarn eski konak yerlerinin ve kalntlarn, deve ve at gibi binek hayvanlarnn tasviri, av tasviri, tabiat, kahramanlk ve sava tasvirleri eklinde belirlemi, daha sonra kadn (gazel), iki ve av tasvirlerinin (tardiyyt) bamsz temalar haline geldiini, bugn mutlak ekilde tasvir denildiinde cansz tabiat elerinin tasvirinin anlaldn ifade etmitir (Trul-edeb, I, 80-81). yi bir iirin ve zellikle bir methiyenin yazmnn kadm Arap airlerini taklit etmeye bal olduunu syleyen bn Kuteybe muhdes airler iin bu art ne srm, onlarn da kadm airler gibi l hayatyla ilgili eleri ayn biimde tasvir etmelerini gerekli grmtr. Buna karlk Mtenebb, bn Re el-Kayrevn gibi edip ve airler l hayat yaamam, lde hibir ilgisi olmayan airlerin bunlar tasvir etmelerini anlamsz bulmu, her devirde airlerin toplumun sosyal, siyasal ve ekonomik hayatn elerini, ara ve gerelerini tasvir etmesini daha doru kabul etmitir (el-Umde, II, 295-296). Abbs devirlerinde tasvir konular genilemi, zellikle Eb Nvs ve bnr-Rmde grld gibi tasvir edilen eylerin en ince ayrntlarna girilmi, airler betimledikleri konulara psikolojik tahlilleriyle kiisel duygu ve izlenimlerini de eklemitir. Birok soyut kavram somut tablolar halinde dile getirilmitir. Tasvir temas iirde Abbs asrnn simgesi olurken Endlste nazm-nesir btn edeb konularn sembol olmu; bn Hafce, bn Ammr, bn Hamds, Muhammed b. Glib er-Rusf, bn Zmrek gibi airler Endlsn yeil tabiatn, rengrenk ieklerle dolu bahelerini, krlarn, sularn, fskyelerini, saraylarn tablolar halinde ifade etmitir. Eyyb, Memlk ve Osmanl devirlerinde Arap iirinde tasvir konular geliip zenginleerek devam etmitir. Eb Mansr esSelib Sirul-belasnda tasvirlerde kullanlan baz klie szleri toplam, Asen m semit adl eserinde eitli tasvir konularnda rnekler vermitir. Safed gz, gz ya, ben, hill gibi elerde kendisine ve baka airlere ait iirlerden setii kta ve dizeleri, her birine ayrntl birer mukaddime yazarak mstakil tasvir antolojileri meydana getirmitir (bk. SAFED). evk Dayf el-Fen ve mehibh fi-iril-Arab adl eserinde (s. 207-212, 232-239, 267) Eb Temmm, bnrRm ve bnl-Mutez gibi usta tasvir airlerinin sanatlarn ele almtr. Tasviri nitelenen enin olduu gibi tasviri, nitelenenin stne kan veya gerisinde kalan tasvir olmak zere e ayran Bklln, Kuranda tasvir konusuna ilk temas eden melliflerden olup Kurann tasvir ettii eyi ve zellikle soyut kavramlar gzle grlrcesine somutlatrmada dier szlerin nne getiini belirtmitir. Tasviri Kurann icz srlarndan biri diye grm, Kuranda gerein olduu gibi tasviri veya yorum katlarak tasviri (tefsirli) eklinde iki trden sz etmi, bunlar iin baz yetlerden rnekler vermitir (czl-urn, s. 251-254). Kurn- Kermin

tasvirlerinde gze arpan hususlardan biri iman-kfr, hidayet-dallet, kfr-irk-nifak, bunlarn mntesipleri ve yaplan ameller gibi soyut kavramlarn mesellerin yan sra tebih ve temsillerle somutlam tablolar halinde ifade edilmi olmasdr et-Tavrl-fenn fil-urn adyla bir eser yazan Seyyid Kutuba gre Kuran mahede edilen bir olay, grlen bir manzaray, zihn bir mnay, ruh bir durumu olduu kadar insan tipini, beer tabiatn hiss ve hayal bir ekilde ortaya koymak suretiyle en gzel ve en etkileyici tasvir rneklerini vermitir. Seyyid Kutub tesbit ettii bu tr tasvir trleri iin eitli yetlerden rnekler zikretmitir.

BBLYOGRAFYA

bnl-Mutez, Dvn (nr. M. Bed erf), Kahire 1977, neredenin girii, 190-193; Kudme b. Cafer, Nad-ir (nr. M. Abdlmnim el-Hafc), Kahire 1398/1978, s. 130-133; Eb Hill el-Asker, Kitb-nateyn (nr. Ali M. el-Bicv - M. Ebl-Fazl), Kahire 1971, s. 134-135, 172-173, 186 vd.; Bklln, czl-urn (nr. mdddin Ahmed Haydar), Beyrut 1406/1986, s. 251-254; Eb Mansr es-Selib, Asen m semit (nr. Abdlfetth Temmm - Seyyid sm), Beyrut 1409/1989, s. 350-429; bn Re el-Kayrevn, el-Umde (nr. M. Muhyiddin Abdlhamd), Kahire 1383/1963, II, 294-301; Zek Mbrek, en-Nerl-fenn fil-arnir-rbi, Kahire 1352/1934, s. 171-179; Nihad M. etin, Eski Arap iiri, stanbul 1973, s. 80-83, 90; Mustafa Sdk er-Rfi, Trul-dbil-Arab, Beyrut 1394/1974, III, 119-125; evk Dayf, el-Fen ve mehibh fi-iril-Arab, Kahire 1976, s. 207-212, 232-239, 267, ayrca bk. tr.yer.; a.mlf., Truledebil-Arab, Kahire 1977, I, 214-218; Abdrraf Mahlf, el-Blln ve kitbh czlurn, Beyrut 1978, s. 452-456; Seyyid Kutub, Kurnda Edeb Tasvr (trc. Sleyman Ate), stanbul 1978, s. 51-52, 101; Ahmed Bedev, ssn-nadil-edeb indel-Arab, Kahire 1979, s. 277-282; mer Ferruh, Trul-edeb, I, 80-81; II, 43; IV, 403; Bekr eyh Emn, Mlat fiiril-Memlk vel-Omn, Beyrut 1986, s. 149-157; liyy el-Hv, Fennl-vaf, Beyrut 1987, s. 84-89; Priscilla P. Soucek, Tawr, EI (ng.), X, 361-363. Hseyin Elmal TRK EDEBYATI. Tasvirin ssleyici ve hner ortaya koyucu asl ilevi halk edebiyat ve divan edebiyat rnleri iin de geerlidir. zellikle divan edebiyatndaki kasidelerde nesb (tebb) denilen giri blmleri bir bakma airin ifade gcn tasvir yoluyla ortaya koyduu blmler olmutur. airler asl konuya gemeden nce burada mevsimlere ait eitli tabiat manzaralarn, ramazan ve bayramlar, savalar, atlar, devlet bykleri tarafndan yaptrlan kkleri, stanbul veya Badat gibi bir ehri tasvir ederler. Kasideler nesb blmlerindeki bu tasvirlere gre bahriyye, itiyye, ramazniyye, iydiyye, nevrziyye, rahiyye, fethiyye, driyye gibi isimler alr. Divan edebiyatnda tasvirin en gzel ekli mesnevilerde bulunur. Bilhassa lirik konular ve hams olaylar ifade ederken air okuyucuya o sahneleri deta yaatr. Divan airi bata

ak olmak zere soyut kavramlar (eriilemeyen sevgili, duygular, hayaller, gnl, kozmik lem, din vb.) anlatrken d dnyadan rnekler vererek maksadn izah etmeye alr. Bu sebeple cemiyet, insan, sevgili, ak, zaman gibi kavramlar etrafnda kurduu sanat dnyasn okuyucuya aklamak iin tasvirlere bavurur. Akn araba, tekkenin meyhneye, sk veya meyhnecinin mride, derviin meyhnedeki sarhoa benzetilerek zengin tasvirlere zemin hazrlanan tasavvuf ve tekke iirinde de durum hemen hemen ayndr. Ak, arap ve kadn gibi konularda yazlan gazeller bata olmak zere divan iirinin hemen btn ekillerinde air (k), ulaamad muhayyel sevgilinin fizik yapsna ve psikolojisine ait baz zellikleri anlatmaya alr ve gzelliini tabiattan rneklerle verken (gl yanak, gonca dudak, selvi boy vb.) yine tasviri kullanr. deta tek amac sevgilinin gzelliini dillendirmek olan air, akta kendisine rakip sayd dier airlerden ayr bir ifade yolu bulabilmek iin tasvirlerinde orijinal bir slp bulmak zorundadr. nk sevgilinin naz yahut na ektirdii eza ve cefa ortak zellikler tayan tek bir gzel imajna iaret eder. Aknn derdiyle kanl gz yalar dken bu n tasvirine bakldnda ah ettike iindeki atele felekleri yakan, iradesi elinden gidip lgna dnen, perian olmu bir Mecnun grlr. Ayrca air sevgilisinin -boyu ve beli dnda-gerdanndan stte kalan gzelliiyle alkadardr. Bu gzelliin tasviri iin kullanlan benzetmeler airden aire deimeden fakat tasvirlerde derinleerek devam eden elerdir. Divan edebiyat zerine yaplm almalarn ve retilmi tezlerin pek ounda bu tasvirlerin neler olduu anlatlr (mesel bk. Tolasa, bibl.; Kurnaz, bibl.). te yandan sevdiinin cefasn ekmesi mukadder olan bir kla onun rakibi gibi sf yahut zhid de bu tr tasvirlerin znelerindendir (entrk, bk. bibl.). Divan edebiyatnda mensur eserlerde de tasvire bavurulmu, hikyeler ve kahramanlk eserlerinde olduka zengin sahneler tasvirlere konu olmutur (Kavruk, bibl.). Tanzimattan sonra Bat etkisinde yeni bir edebiyat geliirken eletiri en bata eski edebiyatn hayal dnyasn hedef almtr. zellikle divan iiri ve eski hikyenin dnyas bu bakmdan geree, doaya ve akla uygun saylmayan canlandrmalarla dolu olmakla sulanmtr. Bu dnyann gzeline ait tasvir ve benzetme unsurlar bir araya getirilerek birbiriyle balantsz eler toplamndan boyu selviye, salar ylana, kalar yaya, kirpikleri oka benzeyen bir gulyabani karikatr ortaya konulmaya kadar varlmtr. Bu yoldaki eletirileri deerlendiren Ahmet Hamdi Tanpnar, ilk defa eski iirin hayal sistemiyle devrin sosyal dzeni arasndaki paralellie dikkat ekmi, yaplan kastl arptmalardaki benzetme elerinin sosyal yapnn bal olduu alg biimi temel alnp yerli yerine konulduunda asl resmin kendi anlaml btnl iinde belireceini ifade etmitir. Tanpnarla ayn dorultuda sren daha sonraki almalarda da eski edebiyatn tasvir ekilleri, ideolojisi ve sosyokltrel normlar aratrlmaya devam edilmi, tasvirin kltrle yakn ilikisi ortaya konulmutur. Eski edebiyatn benzetme unsurlarnn arka plannda dnemin det, gelenek, gndelik hayatta kullanlan aletler, inanlar, tabiat ve hayattan manzaralarla msbet ilimler ve trl ruh hallerinin btn realitesiyle yer aldna iaret edilmitir. Baz aratrmaclar, Tanzimat dneminde yazlan roman ve hikyelerde ortaya kan tasvirin tamamen Bat retoriine balanamayacan ifade etmitir (Akdeniz, XIII [2007], s. 16). Yenilikiler dahil olmak zere dnemin yazarlar, gelimi bir mantk gelenei bulunan bir kltr srekliliini az veya ok devraldklar iin en azndan usta bir tanmc kabul edilmitir. nk Bat retoriinde yer almayan bir metin tipolojisine sahip olan Dou kltr Kuran doru anlama ve anlatma amac etrafnda gelimi burhan, cedel, hitabet, muhayyelt, mugalata eklinde tasnif edilmi bir mantk ve belgat geleneine sahiptir. Bununla beraber tanmla balantl bir yn bulunsa da tasvir, bir yorum olmasyla ondan ayrlr. Batda tasvir Douya gre daha ok gelimi bir sanattr. Bu sebeple yeniliki ilk roman ve hikye yazarlar tasvirde geleneksel iir ve hikyenin sunduu snrl tasvir ekilleriyle yetinmek zorunda kalm,

Batnn bu yoldaki deneyimini Trkeye mal etme srecinde birok acemilik yaanmtr. Bu sreci belirtmek iin Tanpnar tariften tasvire ifadesini kullanr. Ona gre tasvir dilinin meydana gelmesindeki gln sebeplerinden biri Trk kltr hayatnn Batl anlamda bir resim sanat tecrbesinden mahrum oluudur. Trk edebiyat literatrne modern anlamyla tasvir kavramnn girii XIX. yzylda edebiyatta balayan Batllama sreci iindedir. Muallim Nci tasvir yerine tavsif kelimesini kullanmakta ve tavsifi, Bir eyi gz nne getirerek tecessm ettirecek srette o eyin haline mnasip birtakm tbirt ile tarif etmektir diye tanmlamaktadr (Istlht- Edebiyye, s. 202). Mehmed kif Tasvir balyla kaleme ald bir yazsnda bir tanm yapmann yannda tasvirin trlerinden bahsetmekte, bunlar hakiki tasvir, hakikatle hayalin kart tasvir, yazarn grmek istedii gibi yapt tasvir diye e ayrmaktadr. Daha sonra Trk edebiyatnda eitli alardan tasvir snflandrmalar yapld grlmektedir. Mesel konular bakmndan insan, hayvan, eya, manzara, olay tasviri gibi ayrmlara gidilmi veya tasvirde izlenen yola gre hibir ey atlamadan srayla ve adm adm ilerleyerek yaplan sistematik ve ilgi ekici ynler seilerek yaplan seici tasvirlerden sz edilmitir. Bununla beraber bir snflama yaplmak istendiinde tasvir ncelikle nesnel (objektif) ve znel (sbjektif) diye ikiye ayrlmtr. Bu ayrm belirleyen temel etken olarak tasvire duygu esinin karp karmamas gsterilmitir. Objektif tasvirlerde aklayclk, grlenin olduu gibi anlatlmas, sbjektif tasvirlerde anlatan yahut bakan kiinin duygularnn da ie karmas esas alnmtr. Batl rneklerinde olduu gibi ilk dnem Trk roman ve hikyelerinde tasvirlerin zaman akn askya alarak ortaya kan bamsz blmler eklinde gelitii grlr. Yazar bu blmde ustaln, retorik gcn ortaya koymak ister gibidir. Bu tr tasvirler ssleyici, iirsel bir etki uyandrd kadar okuyucuyu dinlendirici bir fonksiyon stlenmitir. Baz durumlarda olay aknn kesildii bu tasvirlerin okuyucuda beklenti ve merak arttrc bir ilevi de vardr. Daha sonraki evrelerde yine bir ynyle Batl rneklerden esinlenerek Trk roman ve hikyesinin geliim sreci iinde d dnyay anlatyor gibi grnen tasvir, ssleme ve sanat gstermenin tesinde dla i dnya arasndaki ilikileri sergilemek gibi bir grev de yklenir. Tabiat ve d dnya tasvirleri araclyla kiilere ait ruh yaant grnr klnmtr. Bylece tasvirlerin metnin btnl iindeki yap belirleyici ilevleri ortaya kmtr. zellikle realizm akmna bal yazarlar kiilerin grnm, giyimi, evrelerindeki eya ve iinde yaadklar muhitin tasvirleri araclyla onlarn ruh durumlarn alglamay salayan bir atmosfer meydana getirmitir. Baz roman ve hikyelerde anlaty durdurarak yaplan tasvirlerin yerini kiilerin bak asndan yaplan tasvirlerin ald grlr. Bu ekilde anlat zaman ile tasvirin zaman akarak tasvirin kiilerin hareketleriyle beraber yrtld bir teknik Trk romancl ve hikyeciliine girmi olmaktadr.

BBLYOGRAFYA

Muallim Nci, Istlht- Edebiyye, stanbul 1307, s. 202-206; Mustafa Nihat zn, Edebiyat ve Tenkid Szl, stanbul 1954, s. 261; Thirlmevlev, Edebiyat Lgat, stanbul 1973, s. 149-150; lhan Ayverdi - Ahmet Topalolu, Misalli Byk Trke Szlk, stanbul 2005, III, 3043-3044;

Ahmet Hamdi Tanpnar, XIX. Asr Trk Edebiyat Tarihi (stanbul 1956), (haz. Abdullah Uman), stanbul 2006, s. 272-273; Harun Tolasa, Ahmet Paann iir Dnyas, Ankara 1973, tr.yer.; Fevziye Abdullah Tansel, yi ve Doru Yazma Usulleri III, stanbul 1978, s. 218-245; Hasan Kavruk, Eski Trk Edebiyatnda Mensur Hikyeler, stanbul 1988, tr.yer.; Mehmed kif Ersoyun Makaleleri (haz. Abdulkerim Abdulkadirolu - Nuran Abdulkadirolu), Ankara 1990, s. 133-137; Ahmet Atill entrk, Klsik Osmanl Edebiyat Tiplerinden Rakbe Dair, stanbul 1995, tr.yer.; a.mlf., Klsik Osmanl Edebiyat Tiplerinden Sf yahut Zhid Hakknda, stanbul 1996, tr.yer.; Ceml Kurnaz, Hayl Bey Dvnnn Tahlili, stanbul 1996, tr.yer.; Cem Dilin, rneklerle Trk iir Bilgisi, Ankara 1997, s. 123-152; Saadet Karakse, Divan iiri Gazellerinde Tasvir ve Tahkiye, lm Aratrmalar, sy. 18, stanbul 2004, s. 45-59; Safiye Akdeniz, Tasvir (Descriptif) Metin Tipleri ve Tanzimat Dneminde Tasvir Metinlerin Geliim izgisi, TDEAD, XIII (2007), s. 1-20; Tasvir, TDEA, VIII, 279; mer Faruk Akn, Divan Edebiyat, DA, IX, 407-408, 415-416. lim Kahraman

TASVR-i EFKR
() insi (. 1871) tarafndan yaymlanan ilk Trke gazetelerden. Takvm-i Vekyi (1 Kasm 1831), Cerde-i Havdis (31 Temmuz 1840) ve Tercmn- Ahvlden (22 Ekim 1860) sonra Osmanl lkesinde yaymlanan drdnc Trke gazetedir. Tercmn- Ahvlin ilk dneminde gh Efendi ile birlikte alan insinin gazete karmak iin yapt bavuru henz bir matbuat nizamnmesi bulunmadndan nce Meclisi Marifte, ardndan Meclisi Vlda grlm, sadretin arz zerine padiahn iradesiyle k izni on yedi gn gibi ksa bir srede verilmitir (14 Mays 1861). Bununla birlikte ilk saysnn neri iin bir yldan fazla bir srenin gemesi gerekmitir. Gazetenin 27 Haziran 1862 Cuma gn kan ilk saysnn insi tarafndan kaleme alnan ksa mukaddimesinde devletlerin devamnn ynettikleri topluluklarn devamna, gl olmalar ise lke ahalisinin iyilii ve faydas yolunda gereken tedbirlerin alnmasna bal olduu, toplum halinde yaayan insanlarn neyi istedikleri ancak fikirlerinin tercman olan gazetelerden renilebilecei, bu sebeple her meden lke iin lzumlu olan gazete karlmas hususunda daha nce de aba gsterildii gibi bu defa Tasvr-i Efkr isimli yeni bir gazete karld ifade edilmektedir. Tasvr-i Efkrn yaym iin Courrier dorientn sahibi Giampietrynin (Jean Pietri), Msrl Mustafa Fzl Paann ve ehzadelii dneminde Abdlazizin, hatta ehzade Muradn madd desteklerinden bahsedilmektedir. Ebzziya Mehmed Tevfike gre gazetenin ilk says Sadrazam Keecizde Fuad Paa tarafndan Abdlazize sunulunca padiah gazeteyi ok beenmi, mkfat olarak insiye 500 altn gndermitir. Bahekapda Tercmn- Ahvlin ilk yaymland binada kurulan matbaada baslan Tasvr-i Efkr birok bakmdan kendisinden nceki gazetelerden daha kalitelidir. Sls hattyla gazetenin ismi ve altndaki, Havadis ve maarife dair Osmanl gazetesidir ibaresiyle nesih hattyla blm balklar ve ara balklar bir hattata yazdrlm, harflerin dkm Ohannes Mhendisyan adl bir Ermeni ustas tarafndan gerekletirilmitir. Gazete kk boy drt sayfayd ve haftada iki defa yaymlanyordu. Tasvr-i Efkrn k Tercmn- Ahvl ile Cerde-i lmiyyede takdirle karlanm, Takvm-i Vekyi ve Cerde-i Havdiste ise bundan hi bahsedilmemitir. Tasvr-i Efkrda resm makamlarn duyurularna, muhtelif ehirlerden gnderilen haberlere yer veriliyordu. 7 Haziran 1868 tarihli nshasndaki bir ilnda vilyetlerde ve dier merkezlerde gazetenin muhabirliini stlenecek kimselere birer saynn cretsiz gnderileceinin duyurulmas haber hizmetinin bir lde gnll kiilerce stlenildiini dndrmektedir. Muhtevann zenginletirilmesi iin hem lke iinde hem darda yaymlanmakta olan gazetelerden alntlar yaplyordu. Balangta yalnz abonelere datlan bir gazete iken zamanla stanbulun eitli blgelerinde ve muhtemelen baz tara merkezlerinde gazete satan yerler ortaya km ve bu ii zellikle kraathaneler stlenmitir. Kamuoyunun neminin kavrand bir dnemde Tercmn- Ahvlin at yolda ondan daha ileride olan Tasvr-i Efkrn haberlerin yannda fikir gazeteciliini de zerine ald ve Yeni Osmanllar

Cemiyetinin szcs durumuna geldii grlmektedir. Kullanlan dil olabildiince sadedir. insi yayn izni almak iin verdii ksa arzuhalinde ... mmkn olduu miktar Trke gazete karmak emelinde olduu ... ifadesine yer vermiti. Trk basn tarihinde Mebhsetn anh tartmas adyla hret bulan ve Tasvr-i Efkr ile Rznme-i Cerde-i Havdis arasnda geen tartmann nemi de konusundan ok insinin dil meselesindeki geni vukufu ile lkede tenkit fikrinin uyanmasnda ve bu yolda olgun bir rnek verilmi bulunmasndadr. Onun bu yntemi ilk zamanlar Nmk Kemal dahil gen muharrirler tarafndan benimsenmitir. Ramazan ay dikkate alnarak bakldnda insi dneminde bu ayn gazeteye hemen hi yansmad grlmektedir. 1279 (1863) Ramazan, Tasvr-i Efkrda hrka-i erif ziyareti sebebiyle drlfnundaki dersin 16 Ramazana ertelenmesi dolaysyla anlmakta, bayramla ilgili tek bir satr bile yer almamaktadr. Ayn durum 1864, 1865, 1866 ramazanlar iin de geerlidir. Bu tutum ancak 1867 ramazanyla deimi, Nmk Kemalin Ramazan Tarf-i Ahvline Dair Mektup balkl saylk bir seri makalesi yaymlanmtr (nr. 452, 453, 454). insi ynetiminde Tasvr-i Efkr Nmk Kemal, Ahmed Vefik Paa, Smipaazde Suphi gibi arkadalaryla bir mahfil ve yer yer bir okul niteliindeydi. Burada gazetecilik yannda lkenin kltrel hayatna katk ynnde nce tefrika halinde yaymlanan yazlarn daha sonra kitap olarak neredildii grlmektedir. Bunlarn arasnda Ahmed Vefik Paann Eblgazi Bahadr Handan tercme ettii Ual ecere-i Trksi (nr. 131-173) ve Hikmeti Trhi (nr. 70-82), Subhi Paann dnemi iin nemli baz tarih eserleri, Ktib elebinin Dstrl-amel li-slhil-halel (nr. 122127) ve Mznl-hak f ihtiyril-ehak (nr. 175-210) adl kitaplar, Behcet Mollann Bufondan yapt Trh-i Tab tercmesi ilk srada gelir. Dier nemli tefrikalardan Abdlkerim Efendinin Rumzl-hikem f ahlkil-mem (nr. 13ten 556ya kadar aralklarla), Carionis Giovanisin Avrupa Tarihi (nr. 55ten 401e kadar aralklarla), Ahmed Vefik Paann Trh-i Tbb (nr. 217-325), efik Mehmed Efendinin Edirne Vakasn anlatan efiknmesi (nr. 329-362), brhim Mteferrikann Usll-hikem f nizmil-mem (nr. 422-437 arasnda eksik), Hukk- Milel (nr. 473-520), Mevlev Fash Ahmed Dedenin Mnzara-i Gl Ml (nr. 631-649) adl makaleleri ve 1852de Kahireyi ziyaret eden Fransa Dou Ordusu batercman Bilinin Hz. Muhammedden bahseden mektubunun tercmesi (nr. 683-698 aralklarla) saylabilir. Tasvr-i Efkr karmaya balamasndan bir yl sonra insi, Tab etmekte olduu gazetede daima meslih-i devlet hakknda muterizne eyler yazmakta olup bu ise memrn-i devlet sfatna yakmayaca ... gerekesiyle Meclisi Marifteki grevinden resen sdr olan bir irade ile uzaklatrlmtr (4 Temmuz 1863). Grevden alnmasnda yaymlanan yazlarnn deil Maarif Nezretince yaymlanmasna izin verilmeyen yazlarn etkili olduu ileri srlmtr (Ebzziy, Muhalleft- ins, Mecma-i Ebzziy, nr. 107, 8 ban 1329, s. 900; A, IX, 550). Bununla birlikte Avrupaya gittii 30 Ocak 1865e kadar Tasvr-i Efkrn banda kalmaya devam eder. Gazetenin balangta 1500 adet basld, Said Paa ile insi arasndaki tartma esnasnda bask saysnn bir misli artt, Nmk Kemal dneminde ise 10.000e kadar kt Ebzziy Mehmed Tevfik tarafndan ifade edilmektedir. Dier baz almalarda gazetenin tirajnn dnemi iin ok nemli bir yekn ifade eden 20.000e, hatta 24.000e kadar ulat nakledilmitir. Nmk Kemalin Franszcadan evirdii Zenci balkl kk bir yaz 27 Ekim 1862 tarihli Tasvr-i Efkrda

yaymlanr (nr. 35); bylece balayan iliki insinin hocal ve aabeylii eklinde devam eder ve insiden sonra gazetenin bana Nmk Kemal geer. Nmk Kemal, bir sre yalnz haber ve resm iln gazetesi eklinde kan Tasvr-i Efkr kolera meselesinden balayarak yeni konularla gittike zenginletirdi. ehir konular, maarif ve maliyenin slah gibi hususlar ele ald; eitim retim ve zellikle kadnlarn okutulmas zerinde durdu. stanbulun yangnlardan korunmas, dil meselesi ve Tp Mektebinde retimin Trke olmas, ramazan hayat ve baz tarih konular bunlara eklenebilir. Nmk Kemalin siyas yn de burada ortaya kar. 355. sayda Belika Kral Lopoldn lm dolaysyla kaleme ald yazda hrriyet, hkmet ve millet arasndaki ilikilere dikkat ekti. Avrupa bal altnda d siyas gelimeleri zetledi. Memleketeyn meselesiyle ilgili makaleleri onun asl siyas yazlarn oluturur. Tepeba gazinolarnda sylenen Trklk aleyhtar Rumca arklara kar iddetli yazlar kaleme ald. Nihayet bu dnemde gazete, ounluu Yeni Osmanllar Cemiyeti ierisinde yer alan genlerin buluma yeri olur. Gelimeler, Sadrazam l Paann basn kontrol altna almak iin Mart 1867de Kararnme-i lyi yrrle koymasyla yeni bir devreye girdi. Nmk Kemal Mays 1867de Avrupaya kat, dolaysyla Tasvr-i Efkrdaki grevi sona erdi. Gazete 1868de kan 830 numaral son saysna kadar Recizde Mahmud Ekrem ve Kayazde Readn ynetiminde kald. Tasvr-i Efkrn ihtiva ettii eitli yazlar Necdet Haytann Tarih Aratrmalarna Kaynak Olarak Tasvr-i Efkr Gazetesi (1278/1862-1286/1869) (Ankara 2002); insi ve Nmk Kemalin Tasvr-i Efkrdaki yazlar, Mntehabt- Tasvr-i Efkr I: Siysiyyt (stanbul 1303); Mntehabt- Tasvr-i Efkr II: Mbhast- Edebiyye, Mesele-i Mebhsetn anh (stanbul 1304); Mntehabt- Tasvr-i Efkr III: Edebiyat (stanbul 1311); Namidar Grayn Nmk Kemlin Tasvr-i Efkr ve Diyojen Gazetelerindeki Makaleleri (Konya 1990) gibi almalarda yer almtr. Tasvr-i Efkrn kapanndan yaklak krk yl sonra stanbulda Ebzziy Mehmed Tevfik tarafndan insinin vrislerinden imtiyaz hakk satn alnarak 31 Mays 1909dan itibaren Yeni Tasvr-i Efkr ismiyle ikinci bir gazete daha karld. Otuzbir Mart Vakasn takip eden gnlerde iinde bulunulan artlar yznden sk sk kapatlan gazete her defasnda isim deitirerek (Tasvr-i Efkr, Hak, ntihb- Efkr, Tefsr-i Efkr) yaymna devam etti. Dneminde lkenin en ciddi gazetelerinden biri saylan Yeni Tasvr-i Efkr, Ebzziynn Ocak 1913te lmnden sonra ocuklar Talha ve Velid Ebzziyann elinde uzun yllar kmaya devam etti. zellikle I. Dnya Sava yllarnda uygulanan ar sansr artlarnda skntl bir dnem geirdi, on yedi defa kapatld; elde bulunan yedek imtiyazlarla ve Yeni Tasvr-i Efkr, Tasvr-i Efkr, Tasfr-i Efkr, Tesvr-i Efkr, ntihb-i Efkr, Hak gibi adlarla yaymland. Mtarekenin iln zerine Trakya ve Anadoluda balayan direni hareketlerinin szcs durumuna gelen Yeni Tasvr-i Efkr Damad Ferid Paa hkmetleriyle de mcadele etti. stanbulun ngilizler tarafndan igalinin ardndan yaymna ara verilen gazete, Velid Beyin 1921de Maltadan dnmesinden sonra Tevhd-i Efkr adyla tekrar kt. Bir taraftan Mill Mcadele hareketinin yayn organ eklinde alrken dier taraftan Velid Beyin matbaasnda kurduu M. M. Grubu depolarda toplanan silhlarn Anadoluya karlmasnda rol oynad. Ardndan baz konularda Anadolu hkmetiyle anlamazla den Velid Bey birka defa mahkeme edildi ve gazetesi, eyh Said syan dolaysyla karlan Takrr-i Skn Kanununa dayanlarak 4 Mart 1925te kapatld. Gazete son defa Talha Beyin olu Ziyad Ebzziya tarafndan 2 Mays 1940ta

yaymlandysa da yine hkmet tarafndan sk sk kapatld. Velid Beyin lmnden (12 Ocak 1945) sonra Ziyad Ebzziya gazeteyi Cihat Babanla birlikte Tasvir adyla kard (1945-1949). Gazete bu dnemde de on yedi defa kapatld, otuz be defa mahkemeye verildi.

BBLYOGRAFYA

BA, rade, Meclisi Vl, nr. 19983; Tasvr-i Efkr (Koleksiyon), Mill Ktp., nr. 1957, SB 90, A 8510; TBMM Ktp., nr. 12/1-3/98-99/7; SAM Ktp., nr. 969; Ahmed Rsim, lk Byk Muharrirlerden insi, stanbul 1927; Hilmi Ziya lken, Tanzimattan Sonra Fikir Hareketleri, Tanzimat I, stanbul 1940, s. 757-775; a.mlf., Trkiyede ada Dnce Tarihi, stanbul 1966, I, 78-82; Pertev Naili Boratav, Nmk Kemalin Gazetecilii, Nmk Kemal Hakknda, stanbul 1942, s. 163-188; Server R. skit, Trkiyede Matbuat dareleri ve Politikalar, stanbul 1943, s. 14, 24, 55-60; Ahmet Hamdi Tanpnar, XIX. Asr Trk Edebiyat Tarihi, stanbul 1956, I, 116-117, 183-188, 224-227, 328-330; Hasan Refik Ertu, Trk Basn Nasl Dodu ve Geliti, Yeni Trkiye, stanbul 1959, s. 171-205; a.mlf., Basn ve Yayn Hareketleri Tarihi, stanbul 1970, I, 178-184; Fuat Sreyya Oral, Trk Basn Tarihi, stanbul 1968, I, 82-85; Enver Behnan apolyo, Trk Gazetecilik Tarihi ve Her Yn ile Basn, Ankara 1971, s. 120-126; A. D. Jeltyakov, Trkiyenin Sosyo-Politik ve Kltrel Hayatnda Basn: 1729-1908, stanbul, ts. (Hrriyet Ofset Matbaaclk ve Gazetecilik), s. 53-58; M. Nuri nuur, Basn ve Yayn Tarihi, stanbul 1982, s. 184-200; R. H. Davison, How the Ottoman Government Adjusted to a New Institution: The Newspaper Press, Turkic Culture: Continuity and Change (ed. Sabri M. Akural), Bloomington 1987, s. 17-26; lber Ortayl, Tanzimat Devri Basn zerine Notlar, Cahit Talasa Armaan, Ankara 1990, s. 397-404; Nesimi Yazc, Tanzimat Dnemi Basn Konusunda Bir Deerlendirme, Tanzimatn 150. Yldnm Uluslararas Sempozyumu, Ankara 1994, s. 55-84; Orhan Kololu, Osmanldan Gnmze Trkiyede Basn, stanbul 1992, s. 31-37; a.mlf., Osmanl Basn: erii ve Rejimi, TCTA, I, 68-93; a.mlf., Tasvr-i Efkr, DBst.A, VIII, 219-220; Ziyad Ebzziya, ins (haz. Hseyin elik), stanbul 1997, s. 192-274; lim Gr, Ebzziya Tevfik: Hayat, Dil, Edebiyat, Basn, Yayn ve Matbaacla Katklar, Ankara 1998, s. 245-261, 303-306; Nilgn Grkan Pazarc, mparatorluktan Ulus Devlete Modernliin nasnda Gazeteciler, Osmanl Basn Yaam Sempozyumu: 6-7 Aralk 1999, Ankara, ts., s. 47-67; Nurettin Gz, inasi ve Namk Kemalin Osmanl Fikir ve Basn Hayatna Katklar, a.e., s. 83-95; Takvmi Vekyi, sy. 614, stanbul 21 Zilhicce 1277; Tercmn- Ahvl, sy. 199, stanbul 2 Muharrem 1279; Zuhr- Tasvr-i Efkr, Mecma-i Fnn, sy. 1, stanbul 1279, s. 46; Tlin Smer, lk Byk Gazetecimiz inasi ve Tasvr-i Efkrn k, BTTD, V/26 (1969), s. 56-57; Kenan Akyz, Tasvr-i Efkr, TA, XXX, 478-479; mer Faruk Akn, inasi, A, XI, 550-551; a.mlf., Nmk Keml, a.e., IX, 57-60; Tasvr-i Efkr, TDEA, VIII, 279-280. Nesimi Yazc

TA
Farkl jeolojik zamanlarda katlam ve sertlemi yeryz katmanlarna ve bunlardan kopan paralara denir. Talar genelde gruba ayrlr. Bunlardan bir ksm pskren magmann donmasndan olumutur ve pskrk (eruptif) talar veya kayalar adn tar. kinci tr tortul (sedimental) denilen talardr. Bunlar, dier talarn stnde yatan tabakalar veya levhalar halinde ve piramit yahut kubbe eklinde ya da tamamen biimsiz ktleler grnmnde sertlemi eski deniz dibi keltileridir. Bu iki ta trnn basn ve scaklk altnda deiime uramasndan meydana gelen, az veya ok nisbette kristallemi olanlara bakalam (metamorfik) talar ad verilir. Talar talktan elmasa kadar 1 ile 10 arasnda derecelendirilen ve gittike sertleen bir sraya gre tasnif edilmitir. ou karbon, demir ve silisyum gibi elementlerin karmndan oluur. Pskrk gruba giren granit gibi ok sert talar kuvars, feldispat, mika vb. minerallerden teekkl eder. Mermer trleri metamorfik gruba dahildir. Trke olan ta kelimesinin yerine Osmanl Trkesinde Farsadan geen senk de kullanlmaktayd. Arapada talarn yapsna, byklk kklne ve kullanm alanna gre farkl adlar bulunsa da (Selib, s. 25, 305-309) genelde ta karlnda hacer kelimesine yer verilir. Byk talar ve kayalar ise sahre adyla anlr. Kelime daha ok Kudste bulunan, zerine Kubbets-sahrenin ina edildii hacer-i muallak iin kullanlr. Kuranda geen sahre kelimesi bazan iindeki oyuklara insanlarn ve hayvanlarn snd byk ta bloklar ifade eder (el-Kehf 18/63; Lokmn 31/16). Semd kavminin Hicr blgesindeki kayalar (sahr, cibl) oyarak ev yaptklar anlatlr (el-Fecr 89/9; el-Arf 7/74; el-Hicr 15/82; e-uar 26/149). Araplar yerleik toplumlara binalarn tatan ina ettikleri iin ehl-i hacer diyorlard. Arap yarmadasnda dzgn ta yaplardan oluan eski Necran (Uhdd) gibi ehir kalntlarna rastlanr. Vehb b. Mnebbihe gre Kbeden sonra bina iin tan kullanlmas ilk defa Yemende Gumdann inasnda ve el-Cezrede Harranda grlmtr. Rivayete gre Gumdan her cephesi ayr renkte krmz, beyaz, sar ve yeil mermerden yaplm dnyann ilk gkdeleniydi (Ahmed b. Abdullah erRz, s. 20-21). Araplar ta evlere zelliklerine gre ukne, tum, kasr gibi adlar veriyorlard. Mimarlk hakknda bir risle kaleme alan Cfer elebi talar l ve gzdesi cevher, edns kara ta ve bunlarn ortasnda mermer olmak zere gruba ayrr. Ona gre bunlarn her biri on ikier tr tatan, mcevherler de ikier tr beyaz, mavi, yeil, sar ve drt tr krmz tatan olumaktadr. Beyazlar ms (elmas) ve billr; maviler frze ve gk yakut; yeiller zmrt ve zebercet; krmzlar ll, kzl yakut, akik ve mercan; sarlar sar yakut (topaz) ve kehribardr. Zafnin Risle-i Cevhirnmesinde de cevherler on iki adettir. Zaf bunlarn zellikleri, ruh ve beden hangi hastalklara iyi geldikleri hakknda bilgiler verir (Kutlar, s. 85 vd.). Cfer elebiye gre mermerler de ikier tr beyaz, siyah, krmz, yeil ve drt tr alaca olmak zere on iki eittir. Beyazlar mlik ve Marmara (Kapuda), siyahlar am ve skdar, krmzlar somaki ve sere gz, yeiller Dahn ve yeim, alacalar Zile (Tokat), kurtbar, alaca sere gz ve Tekfur da mermerleridir. On iki tr kara ta ise sahre (kaya), sald (sert ta), celmd (sert ta), kaddaha (akmak ta), safvn (dz saylk), neefe (snger ta), safha (iri ve yass kaldrm ta), kahkare (sert ta), cendel (byk kayadan kopmu iri ta, deirmen ta), hasba (akl veya kum ta), harem (kire ta) ve safadr (kayaan, ist) (Risle-i Mimriyye,

vr. 57a-60a, 76a-76b; a.g.e., nr. Crane, s. 69-72, 93). Ss eyalarnda kullanlan cevherler deerli talar (el-ahcrl-kerme) diye adlandrlr. Bunlarla ilgili eski Yunan ve Hint kkenli baz eserlerden sz edilir. slm tarihinde de erken saylan dnemlerde baz telifler yaplmtr. Bunlardan biri Yuhann b. Mseveyh (. 243/857) tarafndan kaleme alnan Kitbl-Cevhir ve ftih ve f eyyi beledin hiye ve fatl-avvsn vet-tccr adl eserdir. md Abdsselm Rafun yaymlad kitapta inci, yakut, elmas, kerkend (sindiba), safir, kzl kuvars, zmrt, frze, lapis lazuli (lcivert ta), ll, sleymn, kuvars, akik Mekk, mercan, ametist, kibrtl-ahmer vb. talar, bunlarn zellikleri, bulunduklar yerler, elde edilileri gibi konular ilenmektedir (s. 24 vd.). Kitabn niri yazd zeyilde daha birok deerli tan ad, terkibi, rengi, effaflk ve sertlik derecesi ve bulunduu yerlerle ilgili bilgiler vermektedir. Deerli ve yar deerli talar hakknda kaleme alnm en eski kaynaklardan biri de Brnnin KitblCemhir f marifetil-cevhiridir. Deiik alanlarla ilgili bilgiler ieren eserin ana konusu deerli talar ve madenlerdir (s. 32 vd.). Ayrca Beylek el-Kpk Kitb Kenzit-tccr (ticr) f marifetil-acr ve Tf Ezhrl-efkr f cevhiril-acr adl eserleri yazmlardr. slm fkhnda deerli talar daha ok zekt dp dmemesi asndan konu edilir. ounluun gr ss eyas olarak kullanldnda zektnn gerekmedii, ticaret mal olarak nisaba ulatnda ise zektn farz olduu ynndedir (bk. ZEKT). Tan insan hayatnda nemli bir yeri vardr. Tatan alet edevat, kap kacak yaplm, evler, saraylar, mbedler, kaleler bina edilmi, heykeller, putlar yontulup tapnlm ve deerlilerinden ss eyas olarak yararlanlmtr. Ahd-i Atk ve Ahd-i Ceddde, Kuranda ve hadislerde eitli vesilelerle tatan sz edilir. Ahd-i Atkte ta mimari eleman, alet, eya, ss eyas, yaz malzemesi, tapnma arac eklinde birok yerde gemekte ve yaplan eitli benzetmelerde kullanlmaktadr (Concordance, Stone 1, Stone 2 [Precious Stones] md.leri). Tarihteki birok toplum tatan putlara tapmtr. Rabbin Msya, sriloullarnn Kenn diyarna getiklerinde orada oturanlar karmalarn ve btn ta tasvirleri ortadan kaldrmalarn emrettii belirtilir (Saylar, 33/52). sriloullarnn dnyaya dalaca ve gittikleri yerlerdeki milletlere uyup aatan, tatan putlara tapaca haber verilir. Chiliye Araplar da ou tatan yaplm putlara, hatta bazan yontulup biim verilmemi talara dahi tapyordu. Eb Rec el-Utrid, mslman olmadan nce beyaz bir ta dikip bu taa veya yolda rastlayp beendikleri bir taa ibadet ettiklerini, daha gzelini grnce eskisini braktklarn sylemektedir (DA, X, 212; Drim, Muaddime, 1). slmda ta klt (litholatrie) bulunmamakla birlikte Kuranda Hz. brhimden kalan bir htra niteliiyle Makm- brhimden sz edilmektedir. Dier bir nemli ta ise Hacerlesveddir. Tavafn balang noktasn belirlemek amacyla Kbenin ilk inas srasnda Ebkubeys dandan getirilmi ve bu tan adyla anlan keye yerletirilmitir. Hz. merin onun sadece bir ta olduunu syledii bilinmektedir (bk. HACERLESVED). Bisetten nce veya biset srasnda Mekkede bir tan Resl-i Ekreme selm vermesi nbvvetinin delilleri arasnda saylr. Cbir b. Semreden gelen bir rivayete gre Reslullah bisetten sonra o ta tanm (Msned, V, 89, 95, 105; Mslim, Feil, 1; Mverd, s. 163), fakat ar ilgiye yol aaca ve belki de putlatrlaca endiesiyle insanlara gstermemitir. Szlkte dikmek anlamndaki nasb kknden treyen ve dikili ta mnasna gelen nusb (nusub) kelimesi (oulu en-sb), Chiliye dneminde Kbenin iinde ve evresinde yer alan ve ilhlar

adna kesilen hayvanlarn kanlaryla boyanan 360 kadar ta putu ifade etmekteydi. Kuranda bunlarn zerinde veya adlarna kesilen hayvanlarn etleri haram klnmtr (el-Mide 5/3). Kuranda ensb iki, kumar ve fal oklar ile beraber eytan ii pislikler diye zikredilir (el-Mide 5/90). Haremin snrlarn belirleyen ta alemlere de bu ad verilmitir. Snr belirleme veya iaret koymada tan kullanm eski bir gelenektir. Ahd-i Atkte Hz. Yakbun Beer-ebadan Harran tarafna giderken yolda bir ta yastk gibi bann altna koyup uyuduu ve ryasnda Allahla konutuu, o yeri belirlemek iin ta oraya dikerek zerine zeytinya dkt ve orann adn Beyt El (Allahn evi) koyduu anlatlr (Tekvn, 28/18-19; 35/9-15). Eski Mezopotamyada snrlar belirlemede kullanlan zeri kabartmal siyah talara kudurru denilmekteydi. Ahd-i Atkte Yakbun, olu Bnyminin doumu srasnda len hanm Rahelin kabri zerine bir ta diktiinden sz edilir (Tekvn, 35/30). Daha sonra Hz. Sleyman tarafndan ina ettirilen mbedin zel aletlerle dzgn bir ekilde hazrlanan talarndan ve Sleymann ta kesen 80.000 adamndan sz edilir (I. Krallar, 5/15). Mezmrlarda geen (118/22-23), Yapclarn reddettikleri ta, kenin ba oldu. Bu Rabden oldu ve o gzlerinizde alacak bir itir ifadesi dolayl biimde bir yap tarzn belirtmektedir. Bu ifade ile muhtemelen, criye olduu iin horlanan ve obadan karlan, Hz. brhim tarafndan olu smille birlikte Paran (Mekke) vadisine yerletirilen Hacerin neslinden gelecek son peygamber Hz. Muhammede iaret edilmektedir. Nitekim Matta ncilin-de de bu szler Hz. snn azndan tekrarlanmakta, ardndan onun kavmine yle dedii nakledilmektedir: Allahn melektu sizden alnacak ve onun meyvelerini yetitirecek bir millete verilecektir. Bu tan zerine den paralanacak, o da kimin zerine derse onu toz gibi datacaktr (Matta, 21/42-44). Resl-i Ekrem kendini ve dier peygamberleri bir yap rneiyle anlatr. Yapya bakanlar onu ok beenir, fakat kede bir tulasnn eksik olduunu grp arrlar. Reslullah burada kendisinin son peygamber ve binay tamamlayan son tula olduunu bildirmektedir (Buhr, Menb, 18; Mslim, Feil, 22). Ahd-i Atkte geen srme ta, tkezleme kayas (aya, 8/14) ve Yahovaya izfe edilen ... Sionda temel olarak bir ta, denenmi bir ta, temeli emniyetli deerli ke tan koydum gibi ifadeler Ahd-i Ceddde Petrusun Birinci Mektubunda (2/6-9) tebih diye yorumlanmtr. Ahd-i Atkte ayrca Hz. Hrn iin yaplacak tren kyafetinin ve mbedin sslemeleri dolaysyla deerli talardan sz edilmektedir (Concordance, s. 1130). Kuranda Allah yolunda saf balayarak arpanlar talar birbirine kurunla kenetlenmi binalara (bnyn merss; Bingl, s. 93 vd.) benzetilir (es-Saf 61/4). Yine Kuranda dalarn kazk klnd sylenir ki (en-Nebe 78/7) bununla kayalardan meydana gelen dalarn yer kabuunun tesbiti ve dengesi iin byk nem tadna dikkat ekilmektedir. Firavun iin kullanlan kazklar sahibi (zl-evtd) ifadesindeki (Sd 38/12; el-Fecr 89/10) kazk ile de bir yoruma gre, bir rnei stanbul Sultanahmet Meydannda grlen Msrdaki dikili talar ve piramitler kastedilmektedir (Zafer, sy. 114 [1986], s. 3-9). Kuranda ayrca sriloullarnn katlam kalpleri taa benzetilir ve onlarn tatan daha kat olduu bildirilir. nk bir ksm talardan nehirler kaynamakta, bir ksm talar yarlp aralarndan su kmakta ve bir ksm talar Allah korkusuyla yukardan aaya dmektedir (el-Bakara 2/74). Kuranda ayrca gsteri iin sadaka verenler ve onu baa kakmak suretiyle sevabn yok edenler zerinde az bir toprak bulunan kayaya (safvn) benzetilir ki iddetli bir yamur topran kaymasna yol aar ve onu plak bir ta (sald) halinde brakr (elBakara 2/264). Yine Kuranda tnden (kp topra) piirilerek elde edilen siccl talardan, zellikle gnahlar yznden cezalandrlan Lt kavminin stne bu tr talarn yadrldndan

(Hd 11/82; el-Hicr 15/74; ez-Zriyt 51/33) ve Kbeyi ykmaya gelen Habe ordusunun zerine srler halindeki kular tarafndan bu talarn atldndan (el-Fl 105/4), inci ve mercandan, kymetli talarla yaplm ss eyasndan (en-Nahl 16/14; el-Ftr 35/12; er-Rahmn 55/22) ve cennet kadnlarnn yakut ve mercana benzediinden (er-Rahmn 55/58) sz edilir. Kurann bildirdiine gre cehennemin yaktlarndan biri de tatr (el-Bakara 2/24; et-Tahrm 66/6). Ashb- Kehfin hikyesinde geen rakm de bir yoruma gre onlarn adlarnn zerine yazld ta kitbedir. Ta ilk insanlardan itibaren birok eya ve alet yapmnda kullanlmtr. Yakn zamana kadar insanlar ate yakmak iin ceplerinde bir akmak ta paras ile ona vurup kvlcm karmaya yarayan bir elik paras tard. Dnya mzelerinin hemen hepsinde, tarih ncesi insanlarnn Yontma Ta ve Cill Ta dnemlerine ait akmak ta yahut volkan camndan (opsidyen) yaplm eitli alet ve silhlar bulunmaktadr. Araplar evlerinde, mukaddes emanetler arasnda yer alan ve Hz. brhime nisbet edilen tencere gibi tatan yaplm birtakm eya kullanmaktayd. Hadis kaynaklarnda mihdab adnda leene benzer bir kaptan ve brme ad verilen, palandz denilen bir tr tatan yaplm tencereden sz edilmektedir (bnl-Esr, I, 307; II, 104). Gnmzde zellikle kylerde dibek, soku, yalak gibi tatan oyulmu ara gereler hl mevcuttur. Talarla ilgili inanlar tarihin hemen her dneminde yaygndr. Dnyann her yerinde eski toplumlarn tapnma dnda uurlu saydklar, muska ve tlsm olarak kullandklar talar vard (bk. MUSKA). Eski Trklerde zellikle yada ad verilen yamur ta (yeim) ayr bir deere sahipti. lkemizde slm inancnda yeri olmamakla birlikte gcne inanlan, uurlu saylan ve ifa umulan talar vardr (Tanyu, s. 90 vd.).

BBLYOGRAFYA

bnl-Esr, en-Nihye, I, 307; II, 104; Msned, V, 89, 95, 105; Yuhann b. Mseveyh, el-Cevhir ve fth ve f eyyi beledin hiye ve fatl- avvn vet-tccr (nr. md Abdsselm Raf), Kahire 1977, s. 24 vd.; Taber, Cmiul-beyn, IV, 406; Eb Mansr es-Selib, Fhl-lua, Beyrut 1885, s. 25, 305-309; Mverd, Almn-nbvve (nr. Muhammed el-Mutasm-Billh elBadd), Beyrut 1407/1987, s. 163; Brn, el-Cemhir f marifetil-cevhir, Beyrut 1404/1984, s. 32 vd.; Ahmed b. Abdullah er-Rz, Tru medneti ana (nr. Hseyin b. Abdullah el-Amr), Sana 1401/1981, s. 20-21; Cfer Efendi, Risle-i Mimriyye, TSMK, nr. 339, vr. 57a-60a, 76a-b; a.e.: Risle-i Mimriyye: An Early -Seventeenth-Century Ottoman Treatise on Architecture (trc. ve nr. H. Crane), Leiden 1987, s. 69-72, 93; A. Marchet, nemli Talar ve Teknik zellikler (trc. A. Irmak), stanbul 1950, s. 5 vd., 14, 25, 31; Stone, Concordance to the Good News Bible (ed. D. Robinson), Suffolk 1983, s. 1129-1130; Hikmet Tanyu, Trklerde Tala lgili nanlar, Ankara 1987, s. 8 vd., 25 vd., 28-29, 90 vd.; Orhan Bingl, Arkeolojik Mimaride Ta, stanbul 2004, s. 93 vd.; Fatma Sabiha Kutlar, Klsik Dnem Metinlerinde Deerli Talar ve Risle-i Cevahirnme, Ankara 2005, s. 62 vd., 85 vd.; Sargon Erdem, Kazklar Sahibi Firavun, Zafer, sy. 114, stanbul 1986, s. 39; Ta, SA, IV, 1914 vd.; Rait Kk, Eb Rec el-Utrid, DA, X, 212; Nebi Bozkurt, Ev, a.e., XI, 503, 504; Ahmet G, Put, a.e., XXXIV, 364, 365. Nebi Bozkurt

Trk Kltrnde Ta Trleri. levi Bakmndan Talar. 1. Ayak ta. Fazla girilip klan byk yaplarn kap eii nne konulan sert tatr. Dekoratif amala da kullanlan bu talar genellikle camilerin avlu kaplarnn i, harime girilen takaplarn d tarafnda eiin birka metre ilerisine yerletirilmitir (bk. AYAK TAI). 2. Bulgur ta. Kaynatlp kurutulmu budayn krlmasn salayan, st ste konmu 40-50 cm. apndaki iki yuvarlak ta olup alttaki sabittir. Bunun ortasna stteki tan savrulmasn nlemek iin bir mil aklm, sttekinin kenarna yakn bir yere sap taklmtr. Bu sapla ta evrilerek ortasndaki delikten konulan buday krlr. Krlan budaya bulgur, daha incesine d veya drck ismi verilir. 3. Cellt ta. Osmanl dneminde celltlarn, zerinde infazlar gerekletirdikleri mermer tatr. Bunlardan biri stanbul Mftlnn ana kapsna 30 m. mesafede olup zamanla andndan 50 cm. kadar gnmze ulamtr. 4. Deirmen ta. Buday, arpa, msr gibi tahllarn tlmesinde kullanlr. Daha ok kum ta, bazalt veya granitten yaplan deirmen talar genellikle 1 m. apnda silindir biiminde iki paradan ibarettir. Alttaki ta sabit olup stteki ta deirmenin altnda yksekten inen suyun evirdii arka bir mille baldr ve onunla birlikte dner. Tahln kolay tlmesi iin talarn birbirine srten yzlerinde 5-6 mm. derinlikte diler alr. 5. Dibek (Soku) ta. Budayn ykanp kurutulduktan sonra kabuundan ayrlmas ve daha kolay piirilir hale gelmesi iin ahap tokmakla dvld ii ukur tatr. Genellikle 70-80 cm. ebadndadr ve ii 30-40 cm. derinliinde oyulur. Ky meydanlarnda, eme kenarlarnda, harman yerlerinde ve mahalle boluklarnda yer alr. Dvlen budaya yarma ismi verilir. 6. bret ta (Seng-i ibret). dam edilen kiilerin balarnn ibret iin zerine konulup tehir edildii tatr. Bunlardan biri Topkap Saraynn birinci avlusundaki Cellt esmesinin, dieri Edirnede Adalet Kasrnn nnde bulunmaktadr. 7. Menzil ta. ki ehir arasndaki mesafeyi (menzil) ve yolu gsteren, ehir isimlerinin yazld ta olup ounluu Antik dneme aittir. 8. Musall ta. Cami avlularnda bulunan, cenaze namaz klnrken tabutun zerine konulduu tatr. Camilerde kble ynnde veya yan taraftaki avlularda ya da son cemaat yeri nnde bulunan bu talar yaklak 1 m. ykseklikte ve 2 m. boyundadr (bk. MUSALL TAI). 9. Mezar ta. slm-Trk geleneinde mezarn ba ve ayak ucuna konulan ta hide veya mezar ta (hece ta) diye anlr. zellikle Anadoludaki tarih mezarlklarda bulunan mezar talar Trk ssleme sanat bakmndan byk nem tamakta, talarn ekilleri lenin cinsiyeti, meslei, mensup olduu tarikat veya zmre, sahip olduu unvan konusunda bilgi vermektedir (bk. MEZARLIK). 10. Nian ta. Eskiden sultann veya byk bir zatn att okun dt yere yahut vurduu hedefin yerine dikilen deiik biimde talardr, zerlerinde atn kimin tarafndan yapld ve tarihi yazldr (bk. OKMEYDANI). 11. Sanc ta. Yorgun ve terli atlarn, etrafnda dolatrlarak terlerinin soutulduu dikili tatr. Byle bir ta gnmzde Gynk ilesinde Ankara yolu giriindeki mezarlk yaknnda bulunmaktadr. Bu tan etrafnda Rumeli ftihi Sleyman Paann ve Timurun atnn da dolatrld yre halknca sylenir. 12. Szek ta. Bulank ve kirli suyu artp iilir hale getiren, gzenekli yapya sahip volkanik tatr; yapsnda bulunan kalsiyum suyu artr ve mikroplar ldrr. Szek tann ii oyulmu olup alt ksm sivridir; iine konulan kirli su altndaki sivrilikten szlp temizlenmi olarak damlar. nanla lgili Talar. 1. Beng ta. Tarih ncesi devirlerde tapnma amacyla dikilen talara menhir denilir. Asyada Trkler, len kaanlar ve nde gelen devlet adamlar iin yaptrdklar mezar antlarndaki barklarn nnde bir kaplumbaa heykeli zerine diktikleri yazta o kii ve

dnemi hakknda eitli bilgiler ve trl tler yazarlard. Dikili talara ilenen bu szlerin sonsuza dek kalacana inandklarndan yaztlara beng ta (ebediyet ta) adn vermilerdir. Bunlarn en mehurlar Bilge Kaan, Kl Tigin ve Vezir Bilge Tonyukuk adna dikilen yaztlardr (bk. ORHON YAZITLARI). Bu kiilerin ant mezarlarnda barkn iine baba ad verilen heykeller, dou ynnde avlu dna balbal (ksmen insan grnml ta) denilen dikili talar konulmutur. Tren yolu zerinde yer alan bu dikili talardan balballarla ilgili, ldrlen dman temsil ettii ynnde grler bulunmakla birlikte bunlarn cenaze trenine katlanlar temsil ettii yolunda grler de vardr. Dikili yaztn kaidesi olan kaplumbaann uzun mr ve bunlarn nndeki ko heykellerinin gc temsil ettii kabul edilmektedir. 2. ifa ta. Baz tekke ve trbelerde bulunan, vcuda srldnde ar ve szlar giderdiine inanlan ekilsiz talardr. Gnmzde hastalara kk akl talar zerinde yrtlerek ayak masaj, daha irileriyle de vcut masaj yaplmaktadr. 3. Teslim ta. Bekta tarikatna bal olanlarn gszlk ve alak gnlllklerini temsil amacyla boyunlarna astklar, ounlukla akikten yaplm on iki keli kolyedir. Tan on iki kesi on iki imamn sz, davran, drstlk ve nefs srlarna iaret eder. 4. Yad/Yada ta (Yamur ta). Eski Trkler, Moollar ve inlilerde yamur, dolu ve kar yadrdna, rzgr estirdiine, yangn sndrdne inanlan talardr. ranllar bu taa yeb (yeim) derler. Yamur yamas istendiinde yadac denilen kiiler bu talar balarnn zerine alp kmldatrlard. nana gre o zaman tanrnn kudretiyle bulut ortaya kar ve yamur yaar, daha ok salladklarnda ise kar ve souk hava oluurdu. Yardm Amal Talar. 1. Binek ta. nsanlarn binek hayvanlarna rahata binebilmesi iin genelde bir ayak kaldracak ykseklikte stun veya dzgn ta paras, bazan da zenle yaplm bir iki basamakl tatr. Bu talar cadde ve sokaklarn keleriyle saray, konak, ev, cami gibi yaplarn nlerine konulurdu. 2. Dinlenme ta. Hamallarn srtlarndaki yk brakp dinlenmeleri iin ticar hareketliliin youn olduu ar ve pazar yerleriyle ana cadde ve sokak kenarlarna, yoku balarna konulan talardr. Yerden ykseklii 1-1,25 m. olan bu talar genellikle evreden devirilmi veya zel biimde tasarlanmtr. 3. Ezan ta. Minaresi olmayan mescidlerde zerine klp ezan okunan talardr. Bunlar stun paras olabilecei gibi birka basamakl ykselti de olabilir. 4. Sadaka ta. Cami, trbe, han, hamam, bmristan gibi yaplarn evresinde, ticaretin youn olduu yerlerde, mezarlklarda ve sokaklarn kuytu kelerinde yer alan, ocuklarn uzanamayaca 1,20-1,50 m. yksekliinde st hafife oyuk talardr. Devirme veya zel tasarm olabilen bu talardan baka baz niler ve duvar oyuklar da kullanlmtr. Bu talar dilenmeyen, iffet sahibi gerek yoksullarn verilen sadakalar incinmeden gizlice alabilmelerini salama amacyla konuyordu. 5. Yitik ta. Bulunan kayp eyann konulduu ta olup genellikle cami, tekke, trbe gibi yaplarn duvarlarnda yerden 1-1,25 m. ykseklikte kemerli bir ni eklindedir. Kayp eyay bulanlar buraya koyarlar, eyas kaybolanlar da buraya bakarlard.

BBLYOGRAFYA

Yahy gh b. Slih el-stanbul, Mecmatz-Zarif Sandkatl-Marif: Tarikat Kyafetlerinde

Sembolizm (haz. M. Serhan Tayi - lker Aytekin), stanbul 2002, s. 174-176; Hikmet Tanyu, Trklerde Tala lgili nanlar, Ankara 1987, tr.yer.; Mehmet nder, Antika ve Eski Eserler Klavuzu, Ankara 1995, s. 168; H.-P. Laqueur, Hvel-Baki: stanbulda Osmanl Mezarlklar ve Mezar Talar (trc. Selahattin Dilidzgn), stanbul 1997; Yaar oruhlu, Trk Mitolojisinin ABCsi, stanbul 1999, s. 47; Rdvanolu, Beng Talarn Dili, stanbul 2000; P. Chase - J. Pawlik, Deerli Talarla Tedavi Rehberi (trc. Tutku etin), stanbul 2000; Hasan znder, Trk Mahallelerinde Sadaka Talarnn Yeri ve nemi, Uluslar Aras Drdnc Trk Kltr Kongresi Bildirileri, 4-7 Kasm 1997, Ankara 2000, II, 155-161, 421-422; Oktay Belli, Krgzistanda Ta Balbal ve nsan Biimli Heykeller, stanbul 2003; Abdlkadir Dndar, orum Cami ve Mescitleri, Ankara 2004, s. 100; M. inasi Acar, stanbulun Son Nian Talar, stanbul 2006; Hakk Acun, Birer Mimar Unsur Olarak Yardm Amal Talar, Konya Kitab X (Rchan Ark - M. Olu Arka Armaan), Konya 2007, s. 43-62; Nidayi Sevim, Medeniyetimizde Toplumsal Dayanma ve Sadaka Talar, stanbul 2009; Kprl, Eski Trklerde Din-Sihr Bir Anane Yat veya Yamur Ta, DEFM, IV/1 (1925), s. 1-11; A. Sheyl nver, Yamur Ta Hakknda, TD, IV/7 (1952), s. 77-84; a.mlf., Sadaka Talar, Hayat Tarih Mecmuas, II, stanbul 1967, s. 12-14; Nian Ta, SA, IV, 1947. Hakk Acun

TA BASMASI
Ta kalplarla yaplan bask ve bu teknikle baslm eser. Greke lithos (ta) ve graphein (yazmak) kelimelerinden oluan litografya (t. lithographia)/litografi (Fr. lithographie) Trkede tabask ile (ta basks) karlanmtr. Basklar, kire tandan hazrlanan levhalarn yzeyine yal mrekkeple yazlan yaz, ekil ve resimlerin baslp birtakm teknik ilemlerden geirilmesiyle elde edilir. Mekanik bask makinelerinin aksine burada kimyasal ilem ne kar. Siyah-beyaz dnda eitli renklerdeki izimler ve izimsiz ksmlar ayn seviyede ve dz yzeylidir, bu sebeple dz yzeyli bask tabiri olumutur. Ta yerine metal kullanld zaman da basm teknii ayn isimle anlr (Krause, s. 1). Ta basks modern ofset basmnn balangc kabul edilir. ek asll bir Bavyeral olan Johann Alois Senefelder litografyann mcidi kabul edilir. 1818de bu bask tekniiyle ilgili kaleme ald kitab konu hakknda etrafl bilgiler veren ilk eserdir. Eserde bu teknik iin ilk defa litografya tanmlamasn kullanr. Senefelder, kendisi gibi mzikle ilgilenen ve notalarn daha gzel basm iin yeni yollar arayan Franz Gleissner ile birlikte ilk deneme olarak taa basl notalardan 120 adet bastlar (1795). Bunlarn byk ounluunun hemen satlmas yeni teknolojiye ekonomik bir boyut kazandrd. Senefelder ilk imtiyaz beratn Bavyerada 1799da ald ve Mnihte kurduu litografi matbaasnda mzik notalar basmna giriti. Ta basmacl, XIX. yzyln ilk eyreinin sonlarnda grsel sanat ve resimli kitaplarn retiminde geliimini tamamlayarak eitim alannda nemli bir ilev grmek zere ksa zamanda btn Avrupada yaygnlk kazand (a.g.e., s. 11). Ta baskcl Osmanl lkesine Henri Cayol tarafndan getirildi. Fransada hukuk tahsili alm olmasna ramen resme ve el yazmalarna dknl, ayrca yetenei sayesinde bu sanat renen Cayol, Dou dillerine ve arkeolojiye duyduu merak dolaysyla kendisi gibi ta basmacln bilen yeeni Jacques Caillol ile beraber Dou seyahatine kt. 1831de yirmi alt yanda iken geldii stanbulda kalmaya karar verdi. Hoca tutup Trkeyi ksa zamanda rendi ve devlet adamlarna ta basmas sanatnn faydalarn anlatt. Osmanlca hat sanatnn bu teknikle zgn gzelliinin korunabileceini gsterdi; kendisine Harbiye Nezretinin ihtiyalarn karlamak zere bir atlye kurmas izni verildi. Henri Cayoln baars, bu srada serasker olan Koca Hsrev Paann ta basmaclna pratik sebeplerden tr ilgi gstermesi sayesinde gerekleti. Hsrev Paa, yenieriliin kaldrlmasndan sonra kurulan ordunun eitim ve retimi iin gerekli tlimnmelerin bir an nce hazrlanmas ve resimli olarak baslp datlmasn istiyordu. Bu anlamda ilk baslan eser tabur tlimine dair ak bir nesihle yazlan Nuhbett-talmdir (1247/1831). inde yetmi dokuz tlim ekli ve bunlarn aklamas bulunan eserin ayrca yetmi adet eklin aklamasn ieren II. cildi vardr. Bu basknn ardndan II. Mahmudun iradesiyle Henri Cayole bir ev verilip 500 kuru aylk baland, ayrca ie bedeli denmesi kararlatrld. Cayoln hkmet emrinde alt be yl boyunca (1831-1836) kendi matbaasnda Talm-i Askir-i Piydegn maa Topuyn adl kitap (1835) ve ayn teknikle Drttbatl-mirede asker arlkl ve resimli eitli kitaplar basld (elik, s. 350-357). Bu arada yetien ok sayda ta basks ustas eyaletlere gnderilerek oralarda ta basmnn yaygnlk kazanmasna alld.

1836da Henri Cayol, II. Mahmudun izniyle Beyolunda Galata Mevlevhnesi yaknlarnda kendi matbaasn kurdu. Burada, ayn yl iinde seraskerlikten uzaklatrlmasna ramen nfuzunu koruyan Hsrev Paann desteiyle Yorgaki Razizdenin Grammaire Franais yni Sarf- Fransev adl eserini (1254/1838), ayrca M. Nel ve M. Chapsalin Nouvelle grammaire franaiseini bast. 1853te baslan Tbirnme ve Kavid-i Frisiyye Nizml-kalem adl eserlerin sonunda Kayolzde Yahy Harr ve Tbirnmenin ikinci basksnda (1279/1862) Kayolzde Abdullahn litografya tezghnda basld belirtilmektedir. Razizdenin ve Nel-Chapsalin lugatlar Trkler iin baslan ilk Franszca szlkler olmas bakmndan ayrca nemlidir (Strauss, s. 281). Zamanla Rumca, Ermenice ve Franszca hurufatla eserler basabilecek duruma gelen Henri Cayol, Journal asiatique de Constantinople adl bir derginin yneticiliini ve nirliini yapt, bunun ilk saysn 1852de kard. Burada tabask halinde Franszca tercmesiyle beraber gzel bir nesihle Hayrnin Daltaban Mustafa Paann Basra seferine (1701) dair tarihesi yaymland (s. 25-65). Franszca evirisi sefret tercman Ch. Schefer tarafndan yaplan bu eserin herhalde gzden uzak kalm olmasndan dolay kullanan pek kmamtr. II. Mahmud yazma eserlerin basm imtiyazn Henri Cayole verdi, ancak onun toplad pek ok belge ve kymetli yazma birikimi 1852de yanan matbaasnda zayi oldu. Fransz elilik binasnn alt kesindeki bir yerde yeni matbaasn kuran Henri Cayol 1855te gittii Paristen yeni tezgh, litografik ve tipografik matbaa takmlar satn ald, fakat bu masraflar zengin sikke koleksiyonunu satarak karlamak zorunda kald (Zellich, IX/5 [1973], s. 27). Henri Cayol, 18 Austos 1865te stanbulda byk apta lmlere yol aan kolera salgnnda ld. Zengin bir yazma eserler koleksiyonuna sahipti, bunlarn ta basmas olarak yetmi sekiz sayfa tutan katalogu lmnden sonra yaymland. Koleksiyonun zgn fileri 1871 Beyolu yangnnda zayi olup basl katalogun bir nshas Pariste Dou Dilleri ve Kltr Enstits Mill Ktphanesinde bulunmaktadr (Strauss, s. 281). Matbaann ileri bir sre Cayoln yetitirmesi olan Antoine Zellich tarafndan yrtld. Zellich 1869da ta basmas atlyesini kurarak kendi iinin bana geti ve ailesinde matbaaclk babadan oula devam etti. Antoine Zellichin olu Grgorie Zellich, litografya kefinin 100. yl dnm dolaysyla 1895te stanbulda Notice historique sur la lithographie et sur les origines de son introduction en Turquie adyla bir risle yaymlad. 1890da len Zellichin matbaas geliimini II. Abdlhamid dnemine kadar srdrd. Zamanla devlete ait eitli ta basks matbaalar ald. 1850li yllardan itibaren sivil giriimciler eliyle stanbulda ta basmacl yapan atlyeler kurulmaya baland ve bunlarn says otuzu at. Bu atlyelerde baslan kitaplar arasnda bask says bakmndan ilk srada yer alan eser, eitli yllarda farkl matbaalarda krkn zerindeki basksyla Snblzde Vehbnin Tuhfe-i Vehbsidir. Bunu yirmiden fazla basksyla Mzrakl lmihal, Mevlid-i erf (Sleyman elebi), Tecvd-i Karaba, Kitb- Muhammediyye, Sbha-i Sbyn; onun zerinde basksyla rts-salt, lm-i Hl, Zbde-i lmihl, Risle-i Ahlk gibi geni halk kitlelerine hitap eden eserler izledi. Bunlarn yannda Hoca Nasreddin Letifi, Menkb- ah smil ve Glizr, Lutfi Paa Trihi, Mektebi Mlkiyye-i hne Tevz-i Mkft Cetveli gibi deiik yaymlar yapld. zellikle vilyet salnmelerinin nemli bir blmnn bu teknikle basld grlmektedir. II. Abdlhamid dneminde fotolitografya (aks-i ziy) tekniiyle mushaf da basld (Cevdet, IV, 129).

Trk hattatlarnn yazd, bu teknikle oaltlan mushaflar Arap vilyetlerinde reva buldu. Ravza-i Mutahharada II. Abdlhamidin bastrd byk boy mushaflar uzun sre muhafaza edildi, gelen haclara okumalar iin bunlar verildi. Mushaf basmnda kullanlan 54 37, 72 50 ve 94 63 ebadnda 440 ta basmas kalb stanbulda eriyye Sicilleri Arivinin yan tarafndaki bir binada muhafaza edilmektedir. Bunlardan bazlar kenarnda yetlerin melleri de bulunan tezhipli kalplardr. Ta basm iin gerekli ana malzeme dardan getirtilmekteydi. 1892de Mihalite litografya ta bulunmu ve bu madenin iletme imtiyazn Osmanl Bankas almtr. Daha sonra 40.000 lira karlnda bu i iin kurulan bir ngiliz irketine devredilmitir. almalara balanm olmakla beraber mahall idarecilerle kan anlamazlklar yznden iletme 1901e kadar tl kalmtr. Bu arada baka yerlerde de litografya ta madenleri kefedilmitir (Grunzel, s. 82).

BBLYOGRAFYA

A. Senefelder, Vollstndiges Lehrbuch der Steindruckerei, Mnchen 1818; J. M. Poppe, Die Lithographie oder Steindruckerei im ganzen Umfang und in allen Manieren nach den neuesten Erfindungen, Stuttgart 1833, tr.yer.; Cevdet, Tezkir, IV, 129; Grgoire Zellich, Notice historique sur la lithographie et sur les origines de son introduction en Turquie, Constantinople 1895, s. 43-53; a.mlf., Trkiyede Ta Basmacl (trc. Orhan Yksel), Hayat Tarih Mecmuas, IX/5, stanbul 1973, s. 24-27; J. Grunzel, Bericht ber die Wirtschaftlichen Verhltnisse des osmanischen Reiches, Wien 1903, s. 82; Selim Nzhet Gerek, Trk Ta Basmacl, stanbul 1939; Hasan Refik Ertu, Basn ve Yayn Hareketleri Tarihi, stanbul 1970, s. 127-133; W. Weber, Aloys Senefelder, Erfinder der Lithographie: Daten zum Leben und Wirken, Frankfurt 1981; J. Strauss, Livre franais dIstanbul (1730-1908), Livres et lecture dans le monde ottoman. Revue des mondes musulmans et de la Mditerrane. Srie histoire, Cahors 1999, s. 277-301; Yksel elik, Hsrev Mehmet Paa: Siyas Hayat ve Asker Faaliyetleri (1756-1855) (doktora tezi, 2005), Sosyal Bilimler Enstits, s. 350357, 364; Helmut H. Krause, Geschichte der Lithographie: Spiegelwelt-Gespiegelte Welt, Mannheim 2007, s. 1-28; Lithografi veya Litografya, SA, III, 78; Gnay Alpay Kut, Mabaa, EI (ng.), VI, 802; Ta Bask, TDEA, VIII, 280. lim Kahraman

TAR
() Mushaf yazmnda Kuran yetlerinin onarl gruplara blnmesi (bk. AR- ERF; MUSHAF).

TAKENT
zbekistann baehri. zbekistann kuzeydousunda Sirideryann (Seyhun) sa kollarndan irik suyu tarafndan sulanan vahada kurulmutur; tarihi milttan nce II. binyllarna kadar iner. ehrin yer ald blgenin en eski ad olup in kaynaklarnda -i, -i veya i olarak geer. Bu isimler ehrin imdiki ad gibi ta mnasyla irtibatldr. , Arap kaynaklarna biiminde blgenin ve ehrin ad olarak kaydedilmitir. slm corafyaclar blgenin adn , merkezininkini Binkes diye belirtir. X. yzyla ait uddl-lem adl eserde (s. 118) iin, Byk, verimli bir blge olup halk cengver ve zengindir. Burada yaplan ok ve yaylar mehurdur. n baehri olan Binkes ok gelimitir ve hkmdarn saray buradadr denilmektedir. Takent adnn XI. yzyldan itibaren kullanld anlalmaktadr. Brn el-nnl-Mesdde (II, 576) ilk defa bu ismi anarak Binkesin blgesinde bir ehir olduunu ve buraya Trke Takent denildiini yazar. Tau m lil-Hind adl eserinde de (s. 149) adnn Trke Takentten geldiini syler. Ayn yzylda Kgarl Mahmud, Takent isminin yannda ehre Terken denildiini de kaydeder (Dvn lugtit-Trk Tercmesi, I, 443). XIV-XVI. yzyl kaynaklarnda ehir , ve Takent adlar ile geerken XVI. yzyln sonlarndan itibaren Takent yaygnlk kazanm ve eski isimler artk kullanlmamtr. Mild ilk asrlardan itibaren blgesinin bakenti olan ehir zellikle VI-VIII. yzyllarda geliti. Bu srete Trk hakanlnn egemenliine girmesi, Karamazar dalarndaki yer alt kaynaklarna yaknl, ayrca Byk pek yolunun blgeden gemesi ehrin nemini daha da arttrd. Takentte retilen maden silhlar, ev eyalar, deri, pamuk ve yn dokuma rnleri, seramik ve porselen kaplar i ve d ticarette kabul grmekteydi. Takent ve evresindeki kazlarda batda Bizanstan balayarak douda ine kadar uzanan geni corafyada kurulan devletlerin paralarnn bulunmas ehrin ayn zamanda nemli bir ticaret merkezi olduunu gstermektedir. IV-VIII. yzyllarda ta baslan paralarn zerinde hkmdarlar ve hanmlarnn resimleriyle kaplan figrleri yer almaktadr. ta Mecslerin ibadet yeri olan atekedeler de vard. Takent, VIII. yzyl balarnda Emevlerin Horasan valisi Kuteybe b. Mslim tarafndan ele geirilip (94/713) tahrip edildi (Taber, VI, 484). Mahall Trk hkmdarlarnn ynettii ehir bir sre sonra inlilerin hkimiyeti altna girdi. 133te (751) in Valisi Kau Seini, n Trk hkmdarn ldrd. Hkmdarn olu Araplardan yardm isteyince Eb Mslim-i Horasn, Ziyd b. Slihi blgeye gnderdi. Zilhicce 133 (Temmuz 751) tarihinde Talas nehri kenarnda yaplan savata Trkler Araplarn desteiyle inlileri malp ettiler. Kau Sein-i savata ldrld, ok sayda inli esir alnd. Bu zaferle slmiyet Orta Asyaya hkim oldu. Abbsler devrinde blgesi Trklere kar bir mdafaa hatt tekil ediyordu. Gebe Trklerin saldrlarn nlemek iin Takentin etraf 159 (776) ylnda Horasan Valisi Abdullah b. Humeyd b. Kahtabe tarafndan surlarla evrildi. ehir 191de (807) Karluk Trklerinin hkimiyetine girdi. Ardndan tekrar Abbs hkimiyetine geen Halife Memn, Smnlerden Yahy b. Esede verdi (204/819). Bu dnemde n uzunca bir sredir kumla dolmu olan su kanal slah edildi. Halife Mutasm-Billh kanaln slah iin 2 milyon dirhem yardmda bulundu (Taber, IX, 121). Smnler zamannda ehir

birbirinden surlarla ayrlm drt ksmdan (ehristan, kale, i ve d mahalleler) meydana gelmekteydi. n eni ve boyu birer fersah (5-6 km.) uzunlukta olup ehir hkiminin saray, hapishane ve darphne kalenin iindeydi. ehrin etraf ba ve bahelerle evriliydi ve su kanallar vastasyla bol su salanmaktayd. Abbslerin ilk dneminden itibaren burada baslan paralarn zerinde , bazan da onunla birlikte Binkes adna yer verilmitir. IV. (X.) yzyln sonlarnda Karahanl Hkmdar Ebl-Hasan Ali Arslan Hann Smnlerin Horasan valisi Eb Ali Simcr ile yapt anlamaya gre Smn topraklar Ceyhun nehri snr kabul edilerek paylalnca Takent Karahanl hkimiyetine girmi oldu. VII. (XIII.) yzyln balarnda Hrizmahlarn eline geen ehir 1220de Cengiz Han tarafndan istil edildi. Mool hkimiyeti devrinde burada baslan paralarda Takent adnn kullanld grlmektedir. aatay Hanlnn Mvernnehir blgesinde hkimiyet kurmasyla ehir nce bu hanln idaresine, ardndan onlarn yerine blgeye hkim olan Timurun ve haleflerinin idaresine girdi; 1410da Mirza Ulubeye mlk eklinde verildi. Bu yllarda ehir geniledi; ziraat, zanaat, ticaret ve mimari adan geliti. Timurlular arasnda balayan taht mcadelesi neticesinde Takent ve evresi Ynus Hann idaresine girdi (890/1485). Ynus Han iki yl sonra vefat edince yerine olu Mahmud Han geti. 908de (1503) Takenti zbek eybn Han ald ve ynetimini amcalar Suyunhocahan ve Kkincihana verdi. XI. (XVII.) yzyldan itibaren zbek ve Kazak sultanlar arasnda el deitiren ehir 1135te (1723) Kalmuklarn eline geti, ancak ehri onlar adna Kazaklar ynetmeye devam etti. XII. (XVIII.) yzyl ortalarnda Takent drt ana blgeye ayrlmt ve her blgenin yneticisi ayryd. Bunlar eyhantahur, Kaffl e- (Sibzar), eyh Zeynddin (Kke) ve Zengiata (Beaa) blgeleriydi. 1784te eyhantahur hkimi Ynus Hoca dier blgenin ynetimini de eline alarak bamsz Takent Devletini kurdu. Kazaklara kar byk mcadele veren Ynus Hoca, Hokand Han lim Hann ordular karsnda ar bir yenilgiye urad. Takent, Ynus Hocann lmnden sonra yerine geen olu Sultan Hoca dneminde Hokand Hanlnn egemenliine girdi (1809). Muhammed Ali Han zamannda ehir geliti ve Beylerbeyi Medresesi bata olmak zere birok medrese ina edildi. Sulama sistemi gelitirilerek byk kanallar ald. ehirde zellikle 1847 ve 1863 yllarnda Hokand Hanl ynetimine kar byk ayaklanmalar meydana geldi. Haziran 1865te arlk Rusyas ordular tarafndan igal edilen Takentin tarihinde yeni bir dnem balad. ehir 1867de kurulan Trkistan Genel Gubernatrlnn merkezi yapld. 1885-1900 yllar arasnda Takentte elli sanayi iletmesi kuruldu. Bunlar arasnda madencilik, rr fabrikas, bira fabrikas, demir dkm makine sanayii ve dier iletmeler vard. 1899da Ha