You are on page 1of 259

TRKBLM

ISSN 1309-4254

UBAT 2014

TRKBLM UBAT 2014

evreyi Korumak Akln Gereidir Mustafa Kemal ATATRK

Trk Dilini ncelerken nsan Zeksnn Dilde Yaratt Mucizeyi Grrsnz. Maks MLLER

"MLL BENLN YTRM ULUSLAR, BAKA MLLETLERN AVIDIR." Mustafa Kemal ATATRK

ii

TRKBLM UBAT 2014

TRKBLM UBAT 2014 CLT: 2 SAYI: 14 Sahibi TRKBLM Suavi TUNCAY (suavituncay@yahoo.com) Editrler Suavi TUNCAY (Sor.Md.) Hamit HANCI mit ERDEM Mustafa ERKAL Ercan TATLIDL Nimet NR Fikret TRKMEN Bingr SNMEZ Yener NVER Bilgehan GLTEKN Ahsen ARMAAN M. Kerem DOKSAT lyas DOAN Metin EKC Melahat PARS Bozkurt ERSOY Gnay KARAAA Feyzullah EROLU Leyla BUDAK Ferlal RS Ata NAL Hsn ERKAN A.Sevim EROL Mansur HARMANDAR Ata ATUN Aydan SLK Metin EKC KorkutTUNA Guido FRANZNETT Om Prakash JASUJA afak URAL Ersin KALAYCIOLU A.Cem GZEL brahim GLER Mehmet PAKDEMRL Mahmut TB Asya ALTU Nurmelek DEMR NuriAZBAR Eser GLTEKN Ycel AKSAN Selmin ENOL Mustafa MUTLUER A. Nur TEKMEN Emine TOK Fsun TOPSMER Ahmet MANER Sleyman DOAN mer GRKAN Y.Beyatl DOAN Ali Osman GNDOAN eref ERTA Nesrin OBANOLU Yayn Kurulu Osman KARATAY Ouzhan KAVAKLI Turgay CN Nuri AZBAR nci Kuyulu ERSOY Bilgehan GLTEKN akir AKMAK Ycel AKSAN Yonca DENZARSLAN Hatice RN Meng N.ENGEL Carol Stevens YRR Ferlal RS Elif YILDIZ Vusala MUSAL G.Seray TUNCAY Bayram COKUN Hsniye KAYALAR Leyla BUDAK Esra ZTARHAN Emek Yce ZEYREK RIOS Asya ALTU Kzlca YRR Murat NURLU Mustafa MUTLUER Melih NAL Ece SALALI Murat ERDEM Gkhan BEEOLU M.Tahir NC lknur GRSES Hamit HANCI Ata ATUN Bingr SNMEZ Fsun TOPSMER Nimet NR Genel Koordinatr Hamit HANCI Halide HALD Sanat Danman ve Kapak Dzenleme zden IIKTA Dzen C. Blent SAKARYA www.turkbilder.net turkbilder.com turkbilder.org Melih NAL Tansu L Kutay GROCAK ISSN: 1309-4254 Basld Yer: Ege niversitesi Bilkom Tr: Yaygn Bask Tarihi: UBAT 2014
iii

TRKBLM UBAT 2014

iv

TRKBLM UBAT 2014

TRKBLM HAKEM KURULU Ouz ADANIR (Trkiye) Erhan AFYONCU (Trkiye) Rait AHSKA (Trkiye) Adem AHSKALI (Trkiye) Uur ALACAKAPTAN (Trkiye) Fazilet N. ALAYUNT (Trkiye) Nevzat ALKAN (Trkiye) Esra ALPAGUT (Trkiye) Leyla ALPAGUT (Trkiye) Z.Asya ALTU(Trkiye) Sema AKA (Trkiye) smail AKA (Trkiye) .Haluk AKALIN (Trkiye) Deniz AKATA (Trkiye Nazif AKALI (Trkiye) Recep AKDUR (Trkiye) brahim AK (Trkiye) Ycel AKSAN (Trkiye) Sina AKN (Trkiye) Yavuz AKPINAR (Trkiye) Turan AKKOYUN (Trkiye) Il Karpat AKTULU (Trkiye) Yeim Doan ALAKO (Trkiye) Ahmet Vefik ALP (Trkiye) Osman ALTU (Trkiye) Z.Asya ALTU(TRKYE) Sonia AMADO (Trkiye) Dilek ANA (Trkiye) Ser ANA (Trkiye) Necla ARAT (Trkiye) Kemal ARI (Trkiye) Kemal ARIKAN (Trkiye) Zeki ARIKAN (Trkiye) Ahsen ARMAAN (Trkiye) Ahmet ARSLAN (Trkiye) etin ARSLAN (Trkiye) Sabir ASKARAOV (zbekistan) Kadir ASLAN (Trkiye) Tuncer ASUNAKUTLU(Trkiye) Necdet ATABEK (Trkiye) Simber ATAY (Trkiye)
v

Ata ATUN (KKTC) Ergn AYBARS (Trkiye) Mustafa AYSAN (Trkiye Nuri AZBAR(Trkiye) lk AZRAK (Trkiye) Emine BABAOLAN (Trkiye) Hseyin BACI (Trkiye) Burcu BALCI (Trkiye) Erol BALIK (Trkiye) Koray BAOL (Trkiye) Sheyl BATUM (Trkiye) Rasim BAYRAKTAR(Trkiye) E. Pelin BAYTEKN (Trkiye) ota BEKADZE (Grcistan) Aydn BEYATLI (Trkiye) H. Kemal BEYATLI (Trkiye) Zekeriya BEYAZ (Trkiye) Vahit BIAK (Trkiye) Beyza BLGN (Trkiye) Naci BOSTANCI (Trkiye) Bahar BOYDAK (Trkiye) Leyla BUDAK (Trkiye) Sevim BUDAK (Trkiye) Sabri BYKDVENC (Trkiye) Ylmaz BYKEREN (Trkiye) Baki CAN (Trkiye) Kadir CANGIZBAY (Trkiye) Serap CESUR(Trkiye) Turgay CN (Trkiye) Bayram COKUN (Trkiye) Nami AAN (Trkiye) Nesrin OBANOLU (Trkiye) Sinem Yeygel AKIR (Trkiye) Blent AKMAK (Trkiye) Ethem ALIK (Trkiye) Pervin APAN (Trkiye) Haluk AY (Trkiye) Anl EEN (Trkiye) Salih EEN (Trkiye) Nilgn ELEB (Trkiye) Muazzez lmiye I (Trkiye)

TRKBLM UBAT 2014

Meng Noyan ENGEL (Trkiye) Yaar ORUHLU (Trkiye) Alkan DERMENCOLU (KKTC) Nurmelek DEMR(Trkiye) Ali Osman DEMRAL (Trkiye) Seluk DEMRBULAK (Trkiye) Sevtap DEMRC (Trkiye) Ali DEMRSOY(Trkiye) Sinan DEMRTRK (Trkiye) Fevzi DEVRM (Trkiye) Fatima DERVEVA (Azerbaycan) Murat DKMENGL (Trkiye) M. Ker DNER (Trkiye) Bircan DNDAR (Trkiye) Dilek DREN (Trkiye) idem DRK (Trkiye) lyas DOAN (Trkiye) Y.Beyatl DOAN (Trkiye) Cahit DOAN (Trkiye) Fethi DOAN (Trkiye) Sleyman DOAN (Trkiye) nci DOANER (Trkiye) Ersin DOER (Trkiye) M.Kerem DOKSAT(Trkiye) Soner DUMAN (Trkiye) zlem DURGUN (Trkiye) Pelin DNDAR (Trkiye) Gaye EDZLER (Trkiye) Kasm ET (Trkiye) Yadigar ET (Trkiye) Metin EKC (Trkiye) Mge ELDEN (Trkiye) ztrk EMROLU (Trkiye) A.Osman ENGN (Trkiye) Ahmet ERCAN (Trkiye) Murat ERDEM (Trkiye) mit ERDEM (Trkiye) ar ERHAN (Trkiye) Mustafa ERKAL (Trkiye) Hsn ERKAN (Trkiye) Yasin EYYGN (Trkiye) Feyzullah EROLU (Trkiye) Ayla Sevim EROL (Trkiye)
vi

Mehmet ERSAN (Trkiye) Bozkurt ERSOY (Trkiye) Grkan ERSOY (Trkiye) lhan ERSOY (Trkiye) Mevlt FERHAT (Trkiye) nci Kuyulu ERSOY (Trkiye) Orhan Gazi ERTEKN (Trkiye) Grbz EVREN (Trkiye) Pnar FEDAKR (Trkiye) Metin FEYZOLU (Trkiye) Belma Gner FIRLAR (Trkiye) evki FLZ (Trkiye) Guido FRANZNETT (Italya) Erdoan GAVCAR (Trkiye) Suat GEZGN (Trkiye) A.Blend GKSEL (Trkiye) Nejat GYN (Trkiye) Kemal GZLER (Trkiye) Aylin GZTA (Trkiye) brahim GLER (Trkiye) Bahriye GLGN (Trkiye) Grer GLSEVN (Trkiye) Bilgehan GLTEKN (Trkiye) Eser GLTEKN (Trkiye) Gkhan GNAYDIN (Trkiye) Cahit GNBATTI (Trkiye) Ali Osman GNDOAN (Trkiye) Emet GREL (Trkiye) kr Sina GREL (Trkiye) mer GRKAN (Trkiye) Demet GRZ (Trkiye) Yksel GRZ (Trkiye) Ayla GVEN (Trkiye) Cem GZEL (Trkiye) engl HABLEMTOLU (Trkiye) M.Hakan HAKER (Trkiye) Yusuf HALAOLU (Trkiye) Hanm HALLOVA (Azerbaycan) Hamit HANCI (Trkiye) Mansur HARMANDAR (Trkiye) Kemal Macit HSAR (Trkiye) Cneyt HOCOKUN (Trkiye) Bilge IIK (Trkiye)

TRKBLM UBAT 2014

brahim IILDAK(Trkiye) M.Zeki BRAHMGL (Trkiye) Sddk L (Trkiye) Zafer LBARS (Trkiye) Dilek MANER (Trkiye) Ahmet MANER (Trkiye) Erdoan NAL (Trkiye) Alimcan NAYET (Trkiye) Yasemin NCEOLU (Trkiye) Nedim PEK (Trkiye) Gnseli Snmez (Trkiye) Sedat (Trkiye) Elshan IZZETOV (Ahiska) Om Prakash JASUJA (Hindistan) Lale KABADAYI (Trkiye) idem KAITIBAI (Trkiye) Rifat KAHRAMAN (Trkiye) Ersin KALAYCIOLU (Trkiye) Kubilay KAPTAN(Trkiye) Abdulvahap KARA (Kazakistan) A.Osman KARABABA (Trkiye) Arife KARADA (Trkiye) Faris KARAHAN (Trkiye) .Aydodu KARAASLAN (Trkiye) Osman KARATAY (Trkiye) Ziyaeddin KASSANOV (DATB Bk) Mkerrem KAYA (Trkiye) Mehmet Ali KAYA (Trkiye) Hsniye KAYALAR (Trkiye) Zeki KAYMAZ (Trkiye) Ruen KELE (Trkiye) mit KOCASAKAL (Trkiye) Tahir KODAL(Trkiye) Semih KORAY (Trkiye) Hasan KN (Trkiye) zgr KSEOLU (Trkiye) Mustafa KURU (Trkiye) Birgl KUTLU (Trkiye) Mehmet N. KUMRU (Trkiye) Mustafa LAKADAMYALI (KKTC) Ouz MAKAL (Trkiye) Ahmet MARANK (Trkiye) Zeynep MERCANGZ (Trkiye)
vii

Niyazi MER (Trkiye) Cneyt MENG (Trkiye) Hasan MERT (Trkiye) Hseyin MEVSM (Trkiye) Ahmet MUMCU (Trkiye) Namk MUSAL(Azerbaycan) Vusala MUSAL(Azerbaycan) Jamal MUSAYEV (Azerbaycan) Mustafa MUTLUER (Trkiye) Mahir NAKIP (Trkiye) Engin NURLU (Trkiye) Murat NURLU(Trkiye) Yavuz ODABAI (Trkiye) cal OUZ (Trkiye) Nurgn OKTK (Trkiye) ener OKTK (Trkiye) lber ORTAYLI (Trkiye) zer OZANKAYA (Trkiye) Sleyman Seyfi N(Trkiye) Ahmet NC (Trkiye) Semra NC (Trkiye) Mustafa NER (Trkiye) Nimet NR (Trkiye) Necati RMEC (Trkiye) Ferlal RS (Trkiye) Semih TLE (Trkiye) Mustafa ZATELER (Trkiye) M. cal ZBLGN (Trkiye) mit ZDA (Trkiye) Hilal ZDA (Trkiye) Beyhan ZDEMR (Trkiye) Gaye ZDEMR (Trkiye) Y.Gngr ZDEN (Trkiye) Zafer ZDEN (Trkiye) Zuhal ZEL (Trkiye) Funda ZGEN(Trkiye) Ahmet ZGRAY (Trkiye) Tayfun ZKAYA (Trkiye) Alev ZKAZAN (Trkiye) Behet ZNACAR (KKTC) Abdullah ZTOPRAK (Trkiye) N.Kemal ZTRK (Trkiye) Yaar Nuri ZTRK (Trkiye)

TRKBLM UBAT 2014

Oya PAKER (Trkiye) Ayegl PALA (Trkiye) Melahat PARS (Trkiye) Seyide PARSA (Trkiye) Alev PARSA (Trkiye) Fikret PAZIR (Trkiye) A. Jale SARA (Trkiye) Mine SARAN (Trkiye) A.Yaar SARIBAY (Trkiye) Yusuf SARINAY (Trkiye) Yksel SAYAN (Trkiye) Berdi SARIYEV (Trkiye) nal SAYIN (Trkiye) Hikmet SEM (Trkiye) Salih SENTER (KKTC) Ltfi hsan SEZER (Trkiye) Mehmet SIKI (Trkiye) Blent OKAY (Trkiye) Kamil Okyay SINDIR (Trkiye) Atilla SLK (Trkiye) Aydan SLK (Trkiye) Aye atalcal SOYER (Trkiye) ebnem SOYGDER (Trkiye) Bingr SNMEZ (Trkiye) Ali Nazm SZER (Trkiye) Azmi SSL (Trkiye) Ersan EN (Trkiye) Faruk EN (Almanya) Recep ENER (Trkiye) Arzu ENGL (Trkiye) Serhan TAFLIOLU (Trkiye) Berrak TARAN (Trkiye) Nevzat TARHAN (Trkiye) Hakan TARTAN (Trkiye) lhan TEKEL (Trkiye) Muhittin TATAROLU (Trkiye) Ahmet TAAIL (KKTC) Cemalettin TAKIRAN (Trkiye) Ercan TATLIDL (Trkiye) A. Nur TEKMEN (Trkiye) Azmi TELEFONCU (Trkiye) Mehmet TEMZKAN (Trkiye) Emine TOK (Trkiye)
viii

evket TOKER (Trkiye) Fsn TOPSMER (Trkiye) Zerrin K. TOPRAK (Trkiye) Nurselen TOYGAR (Trkiye) Mahmut TB (Trkiye) Muammer TUNA (Trkiye) Baran TUNCER (Trkiye) lter TURAN (Trkiye) Hikmet Sami TRK (Trkiye) Fikret TRKMEN (Trkiye) Bahar TRKYILMAZ (Trkiye) Rabia UKUN (Trkiye) Bilge UMAR (Trkiye) Gliz ULU (Trkiye) Alpaslan USAL (Trkiye) Yener NVER (Trkiye) afak URAL(trkiye) Hatice irin USER (Trkiye) Turgay UZUN (Trkiye) Necmi LKER (Trkiye) Yener NVER (Trkiye) Yuri VASLYEV (Yakutistan) Arif VERML (Trkiye) In YALINKAYA (Trkiye) Mehmet YARDIMCI (Trkiye) lhan YARGI (Trkiye) Celalettin YAVUZ (Trkiye) nsal YAVUZ (Trkiye) zcan YENER (Trkiye) N.ahin YELUBUK (Trkiye) Kadir YILDIRIM (Trkiye) Elif YILDIZ (Trkiye) Durmu YILMAZ (Trkiye) Konca YUMLU (Trkiye) Nilay B. YURDAKUL (Trkiye) Carol Stevens YRR (Trkiye) Ahmet YRR (Trkiye) Necmi YZBAIOLU (Trkiye) Meydanali ZERE (Kazakistan) Erdal ZORBA (Trkiye) Istvan ZMONY(Macaristan )

TRKBLM UBAT 2014

TRKYE DII BLMSEL HAKEM KURULU 1. Ordinaryus, Prof. Aqamusa Ahundov (Azerbaycan Bak) 2. Ordinaryus, Prof. Bekir Nebiyev (Azerbaycan Bak) 3. Ordinaryus, Prof. Akif Musayev (Azerbaycan Bak) 4. Prof. Dr. Faruk EN (Almanya) 5. Prof. Dr. Vaqif Arzumanli (Azerbaycan Bak) 6. Prof. Dr. Teymur Kerimlil(Azerbaycan Bak) 7. Prof. Dr. Muharrem Kasimli(Azerbaycan Bak) 8. Prof. Dr. Ramiz Memmedov (Azerbaycan Bak) 9. Prof. Dr. Asker Ahmed(Azerbaycan Bak) 10. Prof. Dr. Imperiyat Halipaeva (Daistan Maxackala) 11. Do. Dr. Cebi Behramov (Azerbaycan Bak) 12. Do. Dr. Seadet Shixiyeva (Azerbaycan Bak) 13. Do. Dr. Arif Amraholu (Azerbaycan) 14. Dr. mamverdi Hamidov (Azerbaycan) 15. Dr. Hasan AHMET (Makedonya) 16. Dr. Hseyin BEKR (Yunanistan) 17. Do. Dr. Meydanali ZERE(Kazakistan) 18. Prof.Dr. Om Prakash JASUJA(Hindistan) 19. Prof.Dr. Ata ATUN(KKTC) 20. Prof.Dr. Guido FRANZNETT(talya) TRKBLM TEMSLCLKLER Halide HALD (Genel Koordinatr-Azerbaycan ba temsilcisi/Baku) brahim GLER (Trkiye/stanbul) Halit HABPOLU (Almanya) Dr. Rdvan CANIM (Turkiye/Erzurum) Selahattin KARABAEV (Bulgaristan) Mahmut ZNUR (Kuzey Kbrs Trk Cumhuriyeti) Istvan ZMONY(Macaristan ) Khalilurrahman SALAHSHOOR (Afganistan, Pakistan ve Tacikistan) Faris KARAHAN (Trkiye/Erzurum) Miraziz AZAM (zbekistan) Om Prakash JASUJA(Hindistan) Altnbek ISMALOV (Krgzistan) Vusala MUSAL(Azerbaycan) Selim TURAN (Almanya) Abdul Jalil XUJAM (zbekistan) Oraz YAMUR (Turkmenistan) Todur ZANET (Moldova) Yunus IIKOLU (Almanya/Essen) Emek Yce ZEYREK RIOS (ngiltere Temsilcisi)
1

TRKBLM UBAT 2014

Erturul UBUKUOLU (Trkiye/Ankara) Yasemin BEYDOAN(Trkiye/zmir) A.Nur TEKMEN (Trkiye-Japonya Temsilcisi) Meydanali ZERE (Kazakistan Temsilcisi) Elshan ZZETOV(Ahiska Temsilcisi) Gkhan BEEOLU (Fransa Temsilcisi) Burhan ZKOAR-Hrriyet Gazetesi (Fransa Temsilcisi) Altay SUROY (Anayasa Mahkemesi yesi - Kosova Temsilcisi) Beyhan GRGZE (KKTC Temsilcisi) Yuri VASLYEV (Yakutistan Temsilcisi) Kadirali KONKOBAEV (Manas Krgzistan Temsilcisi) Cevdet DEMREL (KKTC Temsilcisi) Leuchi GEORG (Gagavuzya Temsilcisi) Zlfikar BAYRAKTAR (Litvanya Temsilcisi) Zhomart KERMSHE (Kazakistan Temsilcisi) Sadyr EBOY (Kazakistan Temsilcisi) Gliz Seray TUNCAY(ABD LENOS Temsilcisi) Mustafa DENZL (ran Temsilcisi) Hseyin BEKR (Bat Trakya Temsilcisi) Ozan UZKUT (Antalya Temsilcisi) Serdar ST (Ankara Temsilcisi) Bingr SNMEZ (stanbul Temsilcisi) Hulusi ENEL (Sydney Temsilcisi) Ali DUYAN (Emet Temsilcisi) Ahmet ARSLAN (Gaziantep Temsilcisi) Leyla SELMAN (Makedonya Temsilcisi) Fatime YALINKILI (Siirt Temsilcisi) Grol VURAL (Ankara Temsilcisi) Rasim BAYRAKTAR (Giresun Temsilcisi) Ufuk BRCAN (Diyarbakr Temsilcisi) Hasan Hseyin TAYLAN (Sakarya Temsilcisi) Cahid DOAN (Ankara Temsilcisi) Mustafa LAKADAMYALI (KKTC Ankara Bykelisi) Alkan DERMENCOLU (KKTC Temsilcisi) Sabir ASKAROV (Krgzistan Temsilcisi) Behet ZNACAR (KKTC Temsilcisi) Aziz ALEV (Rusya Temsilcisi) Macid VEYSEL (Ukrayna Temsilcisi) Dursun POLAT (Millez-zbekistan Temsilcisi) Arailym ZHUMAGULOVA (Kazakistan Temsilcisi) Adem AHSKALI (rnak Temsilci) Eser GLTEKN (Antalya Temsilcisi)

TRKBLM UBAT 2014

TRKBLM EDTRDEN SELAM TRKBLM bu saysyla 2009 ylndan bu yana beinci senesini doldurmu ve hakl bir vg ile bilim dnyasnda nc rol stlenmesi yannda aranr ve kabul edilir oluuyla da byk takdir toplamtr. Bu bymenin ve takdirin yannda giderek glenen editr ve hakemlerimizin stn zverisi ve destekleriyle de kurumsal bir ibirliinin gzel ve anlaml rnekleri arasna girmeye de hak kazanmtr. Bu sre iinde disiplinler aras bir bilimsel derginin ortaya kmas ve yaygn hale gelmesi elbette byk bir zveri ile srekli almamz da beraberinde getirmektedir. TRKBLM sanat, edebiyat, sosyoloji, psikoloji, siyaset bilimi, kent ve kentilik yannda evre bilinci ve mimari modeller ve tarih yannda, ekonomi ve teknolojik konularda ksacas disiplinler aras bir hedef iinde yayn hayatn srdrmekte; hibir n yarg tamadan sadece bilimsel kriterleri nceleyerek bilim dnyasna katk vermeye almaktadr. Bu nedenle Trke yannda, ngilizce, Almanca ve Farnszca makalelere yer vermektedir. Bu saymzda Balkan Dosyas ad altnda Ankarada gereekletirilen bilimsel toplantda sunulan Balkanlarla ilgili almalar Trkbilim Etkinlikler erevesinde veriyoruz. TRKBLM olarak Trk insanna yakan objektiflii, bilimsellii ve tarafszl ilke edinen bir tutum ve davran benimsemesi; uluslararas bilim dnyasnda da takdirle karlanmakta, be nedenlerle ibirliimiz ve dayanma ruhumuzdaki derinlik giderek arttrlmaktadr. TRKBLM bilgi temelli bir toplum ile ancak kalknmann ve adalamann salanabilecei inancyla; ksr ekimelere ve tarafl davran kalplarn sergileyebilecek duygu ve dncelere asla itibar etmemeyi hedeflemitir. Bu nedenle tm enerjisini ncelikle lkemizin kalknmas, refah ve mutluluu yannda, ayn zamanda dier lkelerle de gvene ynelik huzurlu ilikilerinin kurulmasna ve ibirlii esasnda oluturulmas gereken katksna da balamaktadr. TRKBLM ondrdnc saysnn hazrlanmasnda katk yapan tm hakem ve editrlerimizin yannda bilimsel makaleleri ile katk veren yazarlarmza da teekkr bir bor biliyor. Salk ve esenlikler diliyoruz. Editr Yard. Do. Dr. Suavi TUNCAY
3

TRKBLM UBAT 2014

TRKBLM UBAT 2014

NDEKLER BATIDAK KENDLK ALGISININ GELENEKSEL OTOBYOGRAFDEN GNMZ KADIN YAAM YAZININA ZDMLER ZERNE BR DERLEME Yonca DENZARSLANI................................................................................ 1

UYKU idem NL EBER ................................................................................ 15 SUA LKN PSKOLOJK KURAMLAR Kemal ZKUL ............................................................................................. 31 SELUKLU SAVUNMA KULESNN (KIZIL KULE ) KORUNMASINDA YEN BR MODEL R. Eser GLTEKN, Derya PEKGZL KARAKU ............................... 39 SALIK VE HASTALIK ALGISINDA DNM Deniz SEZGN ............................................................................................. 57 KLTREL GSTERGELER BALAMINDA BEHZAT . VE POLS MGES lknur GRSES Doruk KSE................................................................................................. 75 HAYDAR HAYDAR ADLI TRKNN TRK HALK MZNDEK YER VE NEM Metin EKE .................................................................................................. 103

TRKBLM UBAT 2014

YEREL SEM PROPAGANDALARINDA KULLANILAN YNTEMLER ERSNDE YERALAN YAZILI BASININ DER YNTEMLERE GRE PSKOLOJK ALGIDAK KALICILII ZERNE BR DEERLENDRME Hicabi ARSLAN ......................................................................................... 113 EKBER AH VE DN REFORMU H. Hilal AHN........................................................................................... 131 AZINLIK PSKOLOJS Emine Firdevs YILDIRIM .......................................................................... 149 KONTRBASIN DEM SREC--FARKLI DNEMLERN KONTRBAS YAPITLARININ ADA ALI TEKNKLER LE ETKLEM Bade BAYAZITOLU ............................................................................... 159 TAYLOR HACKFORDIN 1997 YILI YAPIMI EYTANIN AVUKATI FLMNDE ANLATIMIN LEY, AUTHORAL SYLEM A. Cem GZEL .......................................................................................... 173 RENC HEMRELERN MESLEK RSKLERE KARI SGORTALANMA KONUSUNDAK GRLER Nazmiye IRAY GNDZOLU, Selmin ENOL, Aynur ESEN Nazan TUNA ORAN .................................................................................. 189 EDTRE MEKTUPLAR ....................................................................... 201 TRKBLM HABERLER...................................................................... 225

TRKBLM UBAT 2014

BATIDAK KENDLK ALGISININ GELENEKSEL OTOBYOGRAFDEN GNMZ KADIN YAAM YAZININA ZDMLER ZERNE BR DERLEME Yonca DENZARSLANI ZET Edebi bir tr olarak Batda ilk kez on sekizinci yzylda tannm olan otobiyografinin yazn geleneindeki geerlilii, z yaam yazarlnn gerekle ilikisi balamnda hala sorgulanmaktadr. zellikle gnmz dil ve kltr kuramclar, yazarlk, kendilik, temsil ve gerek ile kurgu arasndaki iliki balamnda otobiyografi tanmn sorgulamaktadr. Bununla birlikte, otobiyografinin anlat unsuru olarak Bat dnce tarihinde ortaya k on sekizinci yzyldan ok daha nceki kltrel dnemlere dayanmaktadr. Bu balamda, otobiyografi, Antik Yunandan Hristiyan geleneine, Rnesanstan Protestan Reformasyonuna kadar uzanan modernleme sreciyle kimliklenmi zel bir kendilik algs yaratmtr. Bylece, otobiyografik eserler, gnmz aratrmaclar iin Batdaki belli kltrel dnemlerin hiyerarik yaplarn zmleme konusunda ei bulunmaz bir kaynak olmay srdrmektedir. Bu almann amac, Batdaki kendilik algsnn geleneksel otobiyografiden gnmz kadn yaam yaznnda gstermi olduu dnm sreci zerine kuramsal bir deerlendirme yapmaktr. Bu ama dorultusunda ncelikle otobiyografiyi edebi bir tr olarak kabul eden geleneksel kuramclarn bak alar yorumlanacaktr. Bu blmn ardndan yirminci yzyl dil ve kltr kuramclarnn yazarlk, dilin temsil nitelii ve gereklik algsn sorgulayan grleri tartlacaktr. Son olarak geleneksel otobiyografik kendilik algsnn merulatrm olduu ataerkil ve egemen yaplarn yaratt hiyerarileri bozan yeni kadn yaam yaznnn belli kuramclar tantlacaktr. Anahtar Kelimeler: Otobiyografi, Kendilik Algs, Kadn Yaam Yazn A SURVEY ON WESTERN NOTION OF SELFHOOD FROM TRADITIONAL AUTOBIOGRAPHY TO CONTEMPORARY WOMENS LIFE WRITING ABSTRACT Autobiographical writing has been seeking its definition and validity in terms of its assumed authorial identity and conduct with reality since its acceptance as a literary genre in early eighteenth century. Its definition has caused controversies mostly on the matters of authorship, selfhood,

Ar. Gr; Education, Degrees: Ege University, Ph. D. Department of American Culture and Literature (2010). Ege University, Ph.D. yonca.denizarslani@ege.edu.tr.

TRKBLM UBAT 2014

representation and the division between fact and fiction. Nevertheless, notion of autobiographical selfhood can be traced back through a longer historical process beginning from Ancient Greece to Christianity; from Renaissance to Protestant Reformation. Thus, through this historical lineage, a peculiar notion of selfhood was identified with the modernization process in the West. In this respect, autobiographies have been unique sources as they provide a wide range of historical and cultural perspectives for todays researchers. This study aims to analyze the transformation of Western selfhood from traditional autobiography to its challenging projections within contemporary womens life writing. To begin with, traditional critics of autobiography will be introduced with reference to their perspectives on autobiography as a literary genre. Following this section, contemporary critics of language and culture will be surveyed through their questionings on the notions of authorship and representation. Lastly, contemporary womens life writing, which has projected challenging views on the relationship between autobiographical self and the patriarchal hierarchies of Western culture, will be explored. Key Words: Autobiography, Selfhood, Womens Life Writing

1. INTRODUCTION Recognized as a literary genre since late eighteenth century, autobiographical writing has been seeking its definition and validity in terms of its assumed authorial identity and conduct with reality. Nevertheless, Western notion of autobiographical selfhood can be traced back through a longer historical process beginning from Ancient Greece to Christianity; from Renaissance to Protestant Reformation. Thus, through this historical lineage, a peculiar notion of selfhood was identified with the modernization process in the West. In this respect, autobiographies have been unique sources as they provided a wide range of historical and cultural perspectives for todays researchers. To begin with, its definition has caused controversies mostly on the matters of authorship, selfhood, representation and the division between fact and fiction. The French critic Philippe Lejune defined autobiographical writing as A retrospective prose narrative produced by real person concerning his own existence, focusing on his individual life, in particular on the development of his personality (Anderson 4). Yet, Lejune himself was dissatisfied with this definition since it did not provide a sufficient boundary between autobiography and other literary genres. To Lejune, at least one distinction was obvious, which was the identity between the author, narrator, and the protagonist (Anderson 2). Yet, it was difficult to project such an identity unless the reader could assume a pact on the reliability between the narrative voice and the author himself. Recently, according to contemporary critics of language and culture, such an assumption marks to our delusion in assuming a valid sense of a
8

TRKBLM UBAT 2014

unified, rational or reliable self. For the poststructuralists, for instance, any kind of written text is a product of an authors subject position, through and from where s/he was speaking. This study aims to analyze the transformation of Western selfhood from traditional autobiography to its challenging projections within contemporary womens life writing theory. To begin with, traditional critics of autobiography will be introduced with reference to their perspectives on autobiography as a literary genre. Following this section, contemporary critics of language and culture will be surveyed through their questionings on the notions of authorship and representation. Lastly, contemporary womens life writing, which has projected challenging views on the relationship between autobiographical self and the patriarchal hierarchies of Western culture, will be explored. 2. Origins of Western Notion of Autobiographical Selfhood The term autobiography is thought to be coined by a nineteenth century poet Robert Southey in 1809 when he was describing the work of a Portuguese poet Francisco Vieura. However, Southeys earlier utterance of the term was through the end of eighteenth century in a review for William Taylor of Isaac DIsraelis Miscellanies, where Southey questioned whether autobiography could have been a better usage than the word self-biography, which was used by D Israeli (Anderson 7). Though its definitions were not stable yet, autobiographical writing had become an established genre by the 1830s. It was a time when autobiographical writing was being identified with a sense of authorship, which became an exemplar of a self-confident, unified and historically significant male character. Furthermore, nineteenth century authorship was being received as a personality who could perform a sincere and literary reference to a selfhood. This sincere and literary reference to a certain type of selfhood was labeled according to literary authorities of the era, who sought for historical and political significance in the authorial identity of the male writers. Linda Anderson comments on this notion of representation in early nineteenth century autobiographies: Vocation would seem to be the key to authorship and it is also the way in which serious autobiography, that written by the few who are capable of sustained self-reflection, is to be distinguished from its popular counterpart... Autobiography should rather belong to people of lofty reputation or people who have something of historical importance to say. Social distinctions were thus carried across into literary distinctions, and autobiography was legitimized as a form by attempting to restrict its use (8). Thus, in respect to such conventions, there appeared distinctions between the genres of memoirs, diaries and autobiographies in relation to self
9

TRKBLM UBAT 2014

representation. Diaries and memoirs attained lower degree in comparison to autobiographies. Autobiography had a developmental narrative that was concerned with a life time progress and personality according to a purpose for giving the readers a sense of closure as well as representing self development as the utmost achievement. In contrast, diaries and memoirs were thought to be loose forms in chronological order and weak to achieve the effect of a linear plot organization and sense of closure found in autobiographies. The theme of development was significant as a narrative strategy in terms of depicting the middle class values and themes that had rised within the emergence of the novel genre in nineteenth century Western literature. Because, representing and evaluating an individual as someone who was to achieve maturity was the most important characteristic of the novel genre. To sum up, early principles of autobiography were concerned about success stories, social achievements of individual man, uniqueness of the individual, self-realization, cultivation of personality and lastly a unified identity between narrator and author. These principles were influential throughout the Western tradition of autobiography. For example, Georges Gusdorfs essay Conditions and Limits of Autobiography (1956) defended autobiography as an art and representative of the best minds of its time because it interpreted a life in its totality. Also for him, autobiography was unquestionably white, male and Western (Smith 78). Most of the critics were concerned about the reliability of the narrative identity assumed and proposed by the autobiographer. For the early critics of autobiography, authorial identity was often an unquestioned role in providing a reference between narrator and author, which was believed to be an honest intention that guaranteed truthfulness. Accordingly, Royal Pascal -another earlier critic of autobiography- stated that autobiography depended on the seriousness of the author, his personality and his intention in writing (Anderson 3). To elaborate on such assumptions on authorship, a revisit back to the origins of early Western theories on selfhood is essential. To begin with, questionings over the nature and origin of selfhood had been central for the philosophers of Enlightenment. Descartes dictum cogito ergo sum (I think, therefore I am) had been influential in terms of exposing the standards of selfhood as a state of being capable of logical thinking. With John Lockes idea that the mind was a tabula rasa until it was filled with experience, the conditions of the idea of Western humanism were drawn defining the very existence of man as having the ability to reason as a direct result of experience. Thus, essentialist definitions on the notion of selfhood had a lasting influence through modernization process in the West. For Hegel, nothing external to mind of the individual could affect the self-consciousness: The world of the individual was to be understood only with reference to the individual himself; and the influence of reality upon the individual (McInerny 223). In her book,
10

TRKBLM UBAT 2014

From Girlhood to Woman: American Womens coming of Age Narratives, Christi Rishoi argues Hegels influence on the evaluation of the Western notion of the selfhood: Writing in the early nineteenth century, Hegel expanded Descartess thesis by describing the role the mind plays in determining selfhood and arguing that self-consciousness is mind, which has the assurance of having... its unity with its own self.... The struggle for dominance marks the nature of the Hegelian subject in several realms. In the course of attaining selfconsciousness, mans spirit detaches from nature and eventually incorporates and transcends it. All manner of passions, including sexual relations, family, and death, are to be conquered through reason in order to affirm mans primacy in the order of things, which is public and universal (38). According to Hegel, the privileged status of individual mans responsibility and his ability to achieve success and progress in the public sphere was constitutive of his selfhood. This notion of selfhood was equivalent of pure rationality. Thus, these ideals and ethics of rational thinking were constitutive of a patriarchal notion of a selfhood since it was men, who had claimed their authority in all sites of public sphere including authorship. Hence, Enlightenment was not the only source for this ideological backdrop of Western selfhood. From early Christianity on, a peculiar sense of Western selfhood was projected through the writings of prominent religious figures. Despite having contradictory perspectives on the notion of selfhood, both Christian tradition and the Age of Reason had a lasting effect in Western thought. Thus, a comparison between the narrative points of view of Saint Augustines Confessions (c AD 398 - 400) and Jean Jacques Rousseaus Confessions (1780) as significant examples of early autobiography will exhibit this ideological turn in autobiographical selfhood in Western thought. Saint Agustines Confessions, written in the context of fourth century Christianity, was a leading example of the autobiographical genre both in the sense of marking a historical beginning and of setting up a model for the later autobiographical texts. Originally, act of confession takes place between a believer and a priest. Therefore, Augustines Confessions transformed the Christian tradition of confession as he publicized his individual spiritual experiences from childhood to adulthood. Revealing his inward spiritual journeys had been accepted as the origin of autobiography in Western tradition and the incidents chosen from his childhood memories were representative of the growth of his personality. He told the story of his conversion to Christianity, which involved a process of spiritual and physical wonderings beginning from his childhood to manhood and a journey that had taken him from his birth place Thagaste -in North Africa-, to Carthage, Rome and Milan, where his conversion
11

TRKBLM UBAT 2014

finally happened. In his writing, a sense of guilt was dominating the early parts of the Confessions: I was still my own unhappy prisoner, unable to live in such a state yet powerless to escape from it. Where could my heart find refuge from itself? Where could I go, yet leave myself behind? Was there any place where I should not be a prey to myself? None. But I left my native town. For my eyes were less tempted to look for my friend in a place where they had not grown used to seeing him. So, from Thagaste I went to Carthage. (78) Leaving his place and beginning a journey in search for an accomplished selfhood was symbolic of his autobiographical identity. Through this journey, he admitted that he could, at last, find solitude far away from his native land as well as from his inner conflicts that he was willing to escape from. Augustine believed that, in his youth, he was losing the grace of God in search for the pleasures of this-worldly living. He confessed that at the beginning of his journey his state of being seemed detached from the grace of God. He felt obliged to find a way to transcend himself through this journey of conversion. Another significant characteristic of Augustines Confessions was his contemplations on the operations of memory in our minds. For him, the memory was where his past experiences were contained, but he also attributed a kind of transcendental aspect to its existence. For him, memory existed beyond time and human comprehension. Thus, Augustines transcendent relation to his own memory is similar to Gods relation to his creation. Although he is in search for the grace of God in his memories, God is above his imprints of being in the past. This interpretation of Christian selfhood brought about a split between the individual believer and God. Relevant to his notion of mans selfhood as an inferior state of being to God omnipotence, Augustines definition of Christianity was influential in Protestant Reformation as well. In contrast to Augustines Confessions, Jean Jacques Rousseaus secular autobiography, Confessions of Jean-Jacques Rousseau (1780) revealed contradictory notions of selfhood in comparison to Augustines spiritual inward experiences of selfhood. Rousseaus narrative style and thematic significance dwelled in the secular sentiment of French Romanticism. His refusal of an omnipotent source like God prior to his selfhood made his Confessions a depiction of a historical turn in terms of the spirit of Enlightenment and Romanticism: I have resolved on an enterprise which has no precedent, and which, once complete, will have no imitator. My purpose is to display to my kind a portrait in every way true to nature, and the man I shall portray will be myself.

12

TRKBLM UBAT 2014

Simply myself. I know my own heart and understand my fellow man. But I am made unlikely any one I have ever met; I will even venture to say that I am like no one in the world. I may be no better, but at least I am different. Whether Nature did well or ill in breaking the mould in which she formed me, is a question which can only be resolved after the reading of my book (17). Through reading Rousseaus statements it is obvious how he declared his self-sufficiency as superior to any kind of outside judgments. He implicitly challenged Gods omnipotence as an overseer of his insight and conscience: I know my own heart and understand my fellow man. He depicted his intention of writing his autobiography as a consistent attempt in relation to sensory reality outside himself, other than which, he claims, he would not have no source especially that of Gods. In his narrative, Rousseau substituted Nature with God as he emphasized the word Nature with capital letter. Hence, another significant statement in this passage, that defined early autobiography, is his belief in his individual uniqueness: [] I am made unlikely any one I have ever met;[] I am like no one in the world. Lastly, he assumed a pact between himself and the reader that his text was the only source of the truthful depiction of his life: Whether Nature did well or ill in breaking the mould in which she formed me, is a question which can only be resolved after the reading of my book. Although Augustine and Rousseau had diverging perspectives on the development of autobiographical identity, they were affirmative of the uniqueness of the individual experience and its consistency with inward and outward manifestations of selfhood. Thus, whether theological or secular, the unified, transcendental selfhood of such male narratives prevailed throughout the Western tradition of autobiography. However, through the end of nineteenth century, such traditional assumptions of selfhood were going to be challenged with Sigmund Freuds psychoanalysis, and twentieth century poststructuralists such as Jacques Lacan, Roland Barthes, Jacques Derrida, Louis Althusser and Michel Foucault with their theories on the ideological, historical and contextual manifestations of western notion of selfhood. This questionings on the ideological backdrop of Western notion of selfhood brought about a new era for womens life writing. 3. Criticism on the Western Notion of Selfhood through the Legacy of Women Autobiography Theory According to Sigmund Freud, our past experiences were located imperfectly through the suppression of certain emotions such as hatred, love or jealousy; therefore it was almost impossible to assume a unified process of time that could be attached to selfhood. Rather, he claimed that, perception of past was discontinuous due to unconscious choices of suppression of the individual
13

TRKBLM UBAT 2014

mind. Past, in this sense can enter the present only by means of a disrupted memory lacking linearity through the narrative of the present. In his case histories, Freud had taken accounts of his patients histories. He defined his experiments with his patients narrations as short stories rather than scientific accounts: it still strikes me myself as strange that the case histories I write should read like short stories and that, as one might say, they lack the serious stamp of science. I must console myself with the reflection that the nature of the subject is evidently responsible for this (Anderson 62). Accordingly, childhoods relationship with parents, which he called the Oedipus and Electra Complexes were influential for the formation of an adults later life. Adults pre-oedipal stage was thought to be a distant region, which remained repressed in the unconscious, whereas childs emotional relation to his / her mother was to be frustrated with the recognition of fathers superiority. However, Freuds theory of psychoanalysis has been challenged by the poststructuralist and feminist literary critics, as it was believed that he had reduced and defined female sexuality as a biological lack. Nevertheless, Freuds ideas on the workings of the unconscious were innovative and influential on modern criticism of selfhood. So, Freuds definition of the unconscious was the first attempt to deconstruct the transcendental and consistent notion of the traditional autobiographical selfhood. French critic, Jacques Lacan elaborated on Freuds psychoanalysis with his theory of mirror stage. For Lacan as well as for the feminist critics, Freuds notion of sexuality was an ideological construction representing nineteenth century patriarchal perspective. In Lacans psychoanalysis, when a boy child recognizes his separation from his mother and sees his father as the Rule, his unified selfhood with his mother frustratingly becomes an inferior state of being in his unconscious. From that moment on, becoming a subject remains a fantasy of a unified being for the child. Lacan claimed that there appeared two types of otherness in this process of becoming. He called the child and the mother as the inferior others, whereas the father is assumed as the superior Other. Thus, Lacan used the term other in referring both to the otherness of the unconscious bonds with mother and the superior Other according to whom the subject wants to build his identity and subjectivity. Yet, preceding his attempts to adopt himself into fathers rule and language, the boy childs recognition of the image of the mother is defined as the mirror stage, through which he perceived his identity as a unified being. Yet, having recognized fathers superior Otherness, the boy child puts an end to his identification with his mother. On the other hand, for the female child, -Freuds term - objects of desire become a means by which she adopts the rule and the language of the Phallus / father. These objects of desire become the means to fulfill her fantasies of being acceptable for the rule of the Phallus, thus achieving a unified self through the male perspective. So, it may be applied to womens earlier autobiographical narratives intention to use an implicative language or their adoption into male rhetoric as a way of
14

TRKBLM UBAT 2014

gaining legitimacy for their narratives. Furthermore, Lacan argued that, unconscious was a lost moment and there was no way of knowing the unconscious. It appears in a moment of intuition which disappears before any conclusion can be reached. Consequently, according to Lacan, language was the only means in abridging ones selfhood to his unconscious motives: [] the unconscious presents itself in terms of the allusive effects of language, which can only be interpreted again by the analyst within language. As a therapy, psychoanalysis is always concerned with the spoken word as the analyst has of interpreting it. [] Lacan finds within literature the seeds and confirmation of an intricate and multi-layered language, which speaks more than it knows (Anderson 65). Lacans theory of subjectivity was influential in feminist literary criticism in the sense that he unfolded conventional assumptions of patriarchal Western context of selfhood that had been prevailing in autobiographical writing. Aside from Lacan, Louis Althussers and Michel Foucaults questionings on ideology as well as Jacques Derridas and Roland Barthes analysis on authorship and selfhood have brought new perspectives into contemporary literary criticism. As a precursor for Louis Althussers questionings on ideology, Karl Marx was first to challenge nineteenth century Hegelian understanding of selfhood. In Marxs view, Hegel was wrong in seeing consciousness as produced by thought, whereas he argued that external circumstances were inevitably constitutive of reality. According to Marx, human nature is determined by social relations, and by an individuals position in a prevailing mode of production. Deviating from Marxs argument of consciousness and its ideological manifestations, for Althusser, ideology is both real and imaginary, that it is real in the sense that it constitutes the ways in which consciousness is determined, but it is also imaginary in the sense that it discourages or prevents a recognition of the real conditions of existence, namely the hegemonic hailing of the dominant ideology. Ideology exists in the behavior of people, manipulating their beliefs and the individual concept of common sense. Besides, ideology is supported by certain practices and institutions, which he called Ideological State Apparatuses including education, religion, family, the law, and the arts, whereas, Repressive State Apparatuses included military, police and the judicial system. Altogether, the ISAs help to reinforce existing social formations by confirming the myths and beliefs to secure the reproduction of the dominant ideology. Hence, for Althusser, ideologys main function is to construct people as subjects, claiming that they were autonomous individuals who enjoy complete freedom to decide who they were. Ideology convinces individuals that they were unique in society, which in turn promotes conformism with existing social order and constructs their selfhoods accordingly.

15

TRKBLM UBAT 2014

Michel Foucault was also influential for the feminist theorists. Foucault argued that power was culturally pervasive and it was not centralized, rather localized through all sites of cultural contexts. For him, there is nothing outside of power relations; it is everywhere and inescapable. Besides, power is discursive, that it is constitutive in the language of daily life and the knowledge produced by all kinds of cultural sites. In order to understand discursive practices of ideology, one must study the cultural aspects of historical contexts, through which the subject develops the ways of knowing the world. In Foucaults term, this was called as the regimes of truth. Thus, history itself must be redefined as a genealogical investigation in search for the projection of selfhood. Foucaults emphasis on discursive aspects of textuality, historically specific regimes of truth and the genealogical investigation through the episteme of truth have had a profound influence on women autobiography theories. Consequently, through Althussers and Foucaults theories of subjectivity, reading womens autobiographical texts requires an investigation of materially, historically and culturally specific discourses of identity through which women become speaking subjects. Roland Barthes and Jacques Derrida had also profound effect in poststructuralist criticism of the autobiographical texts. In his autobiography, Roland Barthes by Roland Barthes (1977), Barthes introduced multiple subject positions of the narrative voice such as he, Roland Barthes, you, and I as substitute for the traditional first person autobiographical self. His attempt was to create a distance between the author and the written text in order to express that there was no such thing as an authorial fulfillment of a true selfhood. For Barthes, the idea of an essential subject was an illusion, an ideological construct. His autobiographical selfhood was meaningful to the extent he could depict its ongoing processes, which were never to achieve a closure: This book is not a book of confessions; not that it is insincere, but because we have a different knowledge today than yesterday: What I write about myself is never the last word (120). Jacques Derrida theorizes Barthess notion of authorial identity as he argues the difficulty of separating ones subject positions from its linguistic constructions, which can never achieve a consistency with the real, living selfhood. According to Derrida, what we perceive through a certain narrative voice is an assumed intentionality which becomes the text itself. Thus, the signature, the proper name or the autograph is a taken for granted identity for the author himself. Lastly, Derrida defines autobiography as thanatography that refers to the death of the author. For Derrida, the process of writing is a self sacrifice of authentic selfhood for an autobiographical voice. Then, writing autobiography, the subject person creates a selfhood, which at the end becomes the text itself that is to be interpreted as a distinct being on the part of the reader with multiple perceptions and frame of references.

16

TRKBLM UBAT 2014

Influence of the poststructuralists was inevitable for feminist literary criticism and womens autobiographical theory. Absence of womens texts in a canon of autobiographical writing, through which privileged confessional texts of Saint Augustine or Jean Jacques Rousseau were labeled as truthful accounts of selfhood, was to be emphasized by the 1980s feminist critics, whose studies mostly focused on bringing out the anthologies of womens literary tradition. Thus, studies on womens autobiographical narratives were crucial in order to depict the fact that womens literature of their own had always been inferior to mainstream male authorship and literary legitimacy. In relation with poststructuralist perspectives, women autobiographies demonstrated that there were many different ways of expressing selfhood. At the beginning, purpose of the feminist movement was to achieve political legitimization for womens experience, history, and cultural significance by making female narratives heard. The desire to understand and account for the experience of women created a need to study the literary works women. During the 1970s, many feminist critics adopted a female oriented perspective focusing on literature by women and there was a shift from the analyses of androtexts-those of Betty Friedan, Kate Millett and Shulamith Firestones to the inquiries of womencentered works, which was called gynotexts. Patricia Meyer Spacks The Female Imagination ( 1975 ), Ellen Moers Literary Women ( 1976 ), Elaine Showalters A Literature of Their Own ( 1977 ) and Sandra Gilbert and Suzan Gubars The Mad Woman in the Attic ( 1979 ) were the studies revealing the female perspectives that had created the tradition of womens literature. In her A Literature of Their Own, Elaine Showalter depicted British novelists as a literary subculture like other minority subcultures and she suggested three phases of womens literary historical development: The feminine phase, (1840 1880 ) feminist phase ( 1880 1920 ) and the female phase (1920 - ). For Showalter, the feminine phase involved imitation process of dominant male tradition and its literary standards. The feminist phase was a period of protests against prevailing modes, which found voice through advocacy of minority rights. Lastly, the female phase evidenced a turning inward in search of different experiences of becoming a literary subject. Lastly, Estelle C. Jelineks Womens Autobiography: Essay in Criticism (1980) gathered essays on twentieth century literary autobiographers from British and American literatures. Jelineks introduction called for a historical, social and psychological analysis for reading womens autobiography. She argued that there were differences between male and female autobiographies in terms of both content and style. These differences were due to the bondage of woman authors to a private and personal world. She contrasted the autobiographies of women and men in several points: At the level of content, men distance themselves in autobiographies that are success stories and the histories of the
17

TRKBLM UBAT 2014

eras, focused on their professional lives, while womens life writings emphasize personal and domestic details and describe connections to other people. At the level of life scripts, men aggrandize themselves in autobiographies that idealize their lives or cast them into heroic molds to protect their universal import. Women, by contrast, seek to authenticate themselves in stories that reveal a self consciousness and a need to shift their lives for explanation and understanding, employing understatements to mask their feelings. At the level of temporality, men shape the events of their lives into coherent wholes characterized by linearity, harmony and orderliness (Smith 9). Jelineks remarks on the difference between male and female autobiographies signify ideological constructions of selfhood in Western thought. Male autobiographies choice of subject matter was bound to authors historically significant public identities. Therefore, male authors mainly wrote about their success stories. In legitimizing themselves, male authors projected a heroic character, in Jelineks terms, to protect their universal import. On the other hand, women authors selfhood was attached to a peculiar sentiment in reclaiming their authenticity as a political agency. In this sense, Jelinek refers to mainly nineteenth century women authors, who used pseudo names or used an implicative tone in expressing their radical views. In addition to Jelineks definitions, Bela Brodzki and Celeste Schenk related this invisible state of woman authors to the fact that they lacked their own literary traditions. This inferior status was derived from their fragmented selfhoods assigned by their gender roles as well (Brodzki 1). Patricia Meyer Spackss comments on this situation of womens life writing were also noteworthy. In her essay Selves in Hiding, Spacks emphasized that lacking a legitimate claim on an authorial identity was one of the main handicaps in womens autobiography (Spacks 112). Therefore, due to their inferior status, most of the woman authors preferred to write diaries, letters, memoirs or poems. Accordingly, a conventional sense of autobiographical selfhood was shaped through an authorial identity that was mainly white, Anglo Saxon and male. Thus, studying women autobiographies required a wide variety of critical approaches, all of which were agreed up on the need for using a deconstructive perspective in exposing fixed notions of selfhood and representation in Western thought. So, the legitimacy of literary identity was a matter of specific historical and cultural context, from where the subject constituted his voice. In this respect, French feminist criticism brought about new understandings for the question of representation. Helen Cixouss The Laugh of the Medusa (1975) called for a will to empower female writings, which would raise questions over the legitimacy of ideologically pervasive constructions of patriarchal notions of authorship and selfhood. According to Cixous, women should write despite the
18

TRKBLM UBAT 2014

fact they did not belong to the language of men. She suggested that for women, process of writing could become a readjustment of their representation as they wrote through the language of their bodies, which was a unique site to claim their authenticities (348). Other French critics Luce Irigaray and Julia Kristeva are also among the prominent critics of womens life writing. Relevant to Cixouss perspective, Kristeva theorized the concept of abject other in her Powers of Horror: An Essay on Abjection (1982). Through her concept of abject other, Kristeva questioned hierarchal definitions produced by Western notion of selfhood. In her terms, abjection referred to the natural state of being that was perceived as a treat against the process of civilization. Relevant to this type of labeling, women were perceived as abject others in civilized sites of social living (1-2). Lastly, in her This Sex Which Is Not One (1985), Luce Irigaray underlined the fact that beginning from the Ancient Greece, male selfhood had been identified with a logo-centered, rational character. This superiority could be easily observed in the cultural discourses from daily to official language. Thus, in her essay The Power of Discourse and the Subordination of the Feminine (1977), she asked women to create their own language. Thus, for female authors, French feminist critics projected a readjustment into male discourse. Writing through their bodies and authentic selfhoods, thus, women could subvert patriarchal notion of authorship as well as selfhood. 4. Conclusion In conclusion, traditional autobiography had a prevailing impact on Western notion of selfhood. Its legacy had drawn certain hierarchies of knowledge and legitimized a patriarchal identity for autobiographical selves. From Christianity to modernization periods of Western thought, historically significant teleological lives of male authors gained validity in terms of reliability, truthfulness and authenticity of their autobiographical narratives. However, psychoanalytic dimensions of Freud and Lacan redefined subjectivity in accordance with unconscious manifestations pre-oedipal process. Lacan renewed Freudian notion of unconscious language in terms of ideological and cultural constructions. Foucault and Althusser questioned the role of ideology and power relations through the projection of an idealized selfhood in Western thought. Derridas and Barthess methods de-centered the validity of a unified, transcendental authorial selfhood. Their arguments on pervasiveness of language in delivering discursive practices of cultural structures marked and end for authorial authenticity. Nevertheless, in terms of womens life writings, these poststructuralist perspectives brought about a break from the bondage of patriarchal codes of representation. Waves of feminist criticism had paved the way for female authorship. Thus, having recognized the ideological backdrop of authorial selfhood, a subversive language of womens literature has gained prominence in contemporary Western literary criticism and schools of thought.
19

TRKBLM UBAT 2014

REFERENCES 1. Augustine, Saint. Confessions. R.S.Pine-Coffin (trans). Harmondsworth, Penguin, 1961. 2. Anderson, Linda. Autobiography. NY: Routledge, 2001. 3. Barthes, Roland. Roland Barhtes. Trans. Richard Howard. London: Macmillan, 1977. 4. Brodzki, Bella & Celeste Schenck. Life Lines: Theorizing Womens Autobiography. Ithaca: Cornell University Press, 1988. 5. Cixous, Helen. Excerpt from The Laugh of the Medusa. Feminisms: An Anthology of Literary Theory and Criticism. Robyn R. Warhol & Diane Price Herndl. Rutgers 6. University Press, 1997. 7. Foucault, Michel. What Is An Author? The Norton Anthology of Theory and Criticism. Vincent B. Leitch (ed.) NY: W.W. Norton & Company, 2001. 8. Irgaray, Luce. This Sex Which Is Not One. Catherine Porter & Carolyn Burke (trans.) NY: Cornell University Press, 1985. 9. Jelinek, Estel. Womens Autobiography: Essays in Criticism. Bloomington: Indiana University Press. 10. Kristeva, Julia. Powers of Horror: An Esssay on Abjection, trans. Leon S. Roudiez. NY: Columbia University Press, 1982. 11. McInerney, Peter K. Introduction to Philosophy. Harper Collins Publishers, 1992. 12. Rishoi, Christi. From Girlhood to Woman. NY: New York State University of New York Press, 2003. 13. Rousseau, Jean Jacques. The Confessions of Jean-Jacques Rousseau. Trans. with an introduction by J.M. Cohen. Harmondsworth, Penguin, 1953. 14. Smith, Sidonie & Julia Watson. Women, Authobiography, Theory. The University of Wisconsin Press, 1998. 15. Reading Autobiography. Minneapolis: University of Minnesota Press,2001. 16. Sowards, J. Kelly. Makers of the Western Tradition. NY: St. Martins Press, 1979.

20

TRKBLM UBAT 2014

UYKU idem NL EBER ZET nsan yaamnn te birini kapsayan bir fizyolojik gereksinim olan uyku; organizmann evreyle iletiiminin, deiik iddette uyaranlarla geri dndrlebilir biimde, geici, ksmi ve periyodik olarak kesilmesi durumudur. Uyku ile ilikili bozukluklar kiinin i yaamnda, fiziksel aktivitelerinde ve sosyal ilikilerinde de gerilemeye neden olur ve yaam kalitesini olumsuz ynde etkiler. Uyku bozukluklar toplumlarda sklkla grlen ve lmcl sonulara yol aabilen nemli salk sorunudur. Uyku Bozukluklar Bilimi, uyku ve uyanklk durumunun birbirini etkileyen hastalklarn tan ve tedavisi ile ilgilenmektedir. Uyku adli tbb ise, uyku halindeyken bilin ve niyet olmadan gerekleen baz insan davranlarnn bir su kapsamnda ortaya ktnda, tbbi ve hukuksal adan bireyin kendi eylemlerinden sorumlu olup olmadnn anlalmas ile uyku bozukluklar nedeniyle ortaya kan davranlarn yasal sonular hakknda bilgi sahibi olma konularnda alr. Anahtar kelimeler: uyku, uyanklk, uyku bozukluklar, uyku adli tbb, su. SLEEP ABSTRACT Sleep, is a physiological need covering one-third of human life, is a circumstance that temporarily, partially and periodically blocks the organisms communication with the environment, as reversible by stimulus in different intensity. Sleep disorders are associated with one's work life, regression in social relationships and physical activity that result in a negative impact on the quality of life. Sleep disorders are commonly seen major health problems that can lead to fatal consequences in societies. Science of Sleep Disorders deals with the diagnosis and treatment of diseases regarding the circumstance that interacts with sleeping and awaking states. On the other hand, sleep forensic medicine deals with peoples behavior, when it occurred without intent and conscious that occurs within the scope of a crime, forensic medicine helps to understand if people are responsible from and be aware of legal consequences of their actions. Keywords: sleep, wakefulness, sleep disorders, sleep forensic medicine, crime.

Psikolog, Aile ve Sosyal Politikalar Bakanl ocuk Hizmetleri Genel Mdrl E -mail: cigdemunluceber@gmail.com

21

TRKBLM UBAT 2014

UYKU NEDR? Uyku, organizmann evreyle iletiiminin, deiik iddette uyaranlarla geri dndrlebilir biimde, geici, ksmi ve periyodik olarak kesilmesi durumudur (1). Bilinlilik asndan uyankln ortadan kalkmas deil, farkl bir bilinlilik durumu olarak da ifade edilebilir (2). Bu zellii ile sadece organizmann dinlenmesini salayan bir hareketsizlik hali deil, ayn zamanda tm vcudu yaama yeniden hazrlayan aktif bir yenilenme dnemidir (3).Uyku hali insan yaamnn yaklak te birini kapsayan fizyolojik bir gereksinimdir (4). Uyanklk, REM uykusu ve NREM uykusu olmak zere genel olarak farkl bilin durumu bulunmaktadr. Her bir bilin durumun kendine ait zellikleri ve birbirleriyle fizyolojik interaksiyonlar vardr (5). NREM(Non-REM) ve REM uyku dnemlerinin snflandrlmas gz hareketlerine gre yaplmaktadr; REM Uykusu Dnemi (Rapideyemovement): Hzl gz hareketlerinin olduu ve ryalarn grld dnemdir. NREM Uykusu Dnemi (Nonrapideyemovement): Yava gz hareketlerinden oluur ve genelde vcutsal deiikliklerin izlendii derin uyku dnemidir (2). Uyku dzeni, bu iki dnemin belirli srelerle birbirlerini takip etmesidir.

UYKU TIBBI Bir bilin durumuna zg baz zelliklerin dier bir bilin durumu ierisinde gzlenmesi baz belirtilerin ya da baz hastalklarn ortaya kmasna neden olur (5). Genel anlamda uyku tbb, uyku ve uyanklk durumunun birbirini etkileyen hastalklarnn tan ve tedavisi ile ilgilenir (6).Uykunun kendisine ait bozukluklar, uykuda ortaya kp uyanklk fonksiyonlarnn bozulmasna sebep olan hastalklar ve uyanklkta ortaya kp uykuyu etkileyen hastalklar bu bilim dal iinde incelenir (6). Uyku adli tbb ise, uyku halindeyken bilin ve niyet olmadan gerekleen baz insan davranlarnn bir su kapsamnda ortaya ktnda, tbbi ve hukuksal adan bireyin kendi eylemlerinden sorumlu olup olmadnn anlalmas ile uyku bozukluklar nedeniyle ortaya kan adli olaylarn yasal sonular hakknda bilgi sahibi olma konularnda alr (7).

22

TRKBLM UBAT 2014

UYKU BOZUKLUKLARI Uykusuzluk, ar uyku, uyku ritim deiiklii gibi uykunun miktar ve kalitesiyle ilgili sorunlar ile uyurgezerlik, uykuda korku nbetleri, uykuda di gcrdatma, horlama gibi uyku srasnda yaanan skntlar uyku bozukluklar olarak tanmlanmaktadr (8). Uyku ile ilikili bozukluklar kiinin i yaamnda, fiziksel aktivitelerinde ve sosyal ilikilerinde gerilemeye neden olur ve yaam kalitesini olumsuz ynde etkiler (9). Uyku bozukluu bazen baka bir bedensel ya da ruhsal hastaln bir belirtisi olarak ortaya kabilecei gibi bal bana ayr bir hastalk olarak da grlebilir. Uyku bozukluklar kiinin hem kendisine ve evresine zarar verme hem de trafik kazalarna ve i kazalarna neden olabilmektedir (10). Toplumlarda sklkla grlen uyku bozukluklar lmcl sonulara yol aabilen nemli bir halk sal sorunudur (11). 2005 ylnda Amerikan Uyku Tbb Akademisi tarafndan hazrlanan ve bugn btn dnyada yaygn olarak kabul gren Uluslararas Uyku Bozukluklar Snflamas-2 (International Classsification of Sleep Disorders Version 2- ICSD-2) 85 uyku bozukluunu kapsamakta ve 8 ana gruptan olumaktadr (8). Bunlar; 1. nsomniyalar: Uykuya balamakta veya srdrmekte glk, erken uyanma veya uykunun dinlendirici olmamasdr. 2. Uykuda solunum bozukluklar: Periferik ya da santral faktrlerin etkisiyle ortaya kan ve uyku srasnda 10 saniyeden daha uzun sren solunum durmasdr. 3. Solunum bozukluuna bal olmayan hipersomniler: Bir aydan daha uzun sren, gndelik yaam olumsuz etkileyen, gece yeteri kadar uyumasna karn, gndzleri uyumak zorunda kalmakla ilikilidir. Kleine-Levin Sendromu: Ergenlik dneminde balayan, ylda bir ka atakla kendini gsteren, erkeklerde daha ok grlen ve erikinlikte azalarak kaybolan bir tablodur. Genellikle aniden balar, nbet srasnda hasta ortalama 18-20 saat neredeyse uyandrlamaz. diyopatik Hipersomnia: Genellikle 20'li yalarda balamakla birlikte her yata ortaya kabilmektedir. Hastalarn, hemen hemen srekli denebilecek biimde uzun sre uyuduklar, sabah dinlenmeden kalktklar, gndzleri de farkl srelerde uyusalar da dinlenemedikleri dikkati ekmektedir. Narkolepsi: Uyanklkta oluan uyku ataklar, genellikle 1,5-2 saat aralklarla nne geilmez bir ekilde ortaya kmaktadr (12).
23

TRKBLM UBAT 2014

4. Sirkadyen ritm uyku bozukluklar: Farkl tablolar eklinde kendini gstermektedir. Gecikmeli Uyku Evresi Tipi: Uykuya dalma ve uyanma saatlerinin srekli bir biimde ge olmasdr. Deien Mesai Saatleri Tipi: Gece mesaisi ya da mesai saatlerinin sk deimesiyle birlikte asl uyku dnemi srasnda uykusuz ya da asl uyanklk dnemi srasnda uykulu olmadr. Jet Lag Tipi: Birden ok zaman dilimini geerek seyahat edildiinde ortaya kan, iinde bulunulan zamana gre gnn uygunsuz saatlerinde uykulu ya da uyank olma durumudur. Belirlenmemi Tip: Belirlenmemi tipler arasnda, ne kaym uyku evresi, uyku uyanklk rnts 24 saat olmayan, dzensiz uyku -uyanklk rnts ya da dier belirlenmemi rntler yer almaktadr (12). 5. Parasomniler: Uykuda, uyku dnemiyle e zamanl, davran ve fizyolojik alanlarda deimeleri kapsamaktadr. Kbus Bozukluu: Genellikle REM dneminde ve uykunun ikinci yarsnda, bir uyaran olmakszn uyanmaya yol aan, korkutucu ryalar ile karakterizedir. Uyku Terr: Uyku terr, uykunun ilk saatlerinde, yava dalga uykusu srasnda ortaya kan, lk atma ve alamann elik ettii, youn korku ile birlikte davransal deiikliklerle karakterizedir. Uyurgezerlik: Yava dalga uykusu srasnda ortaya kan ani motor aktivite ile karakterizedir. REM uykusu davran bozukluklar: REM uykusu srasnda ortaya kan, kiinin kendisinin ve yatak arkadann yaralanmasna ve uyku srecinin bozulmasna neden olan anormal davranlarla karakterizedir (4). Uyku Paralizisi: Uykuya dalarken ya da uyanrken ortaya kan, genellikle kayg ve lm korkusunun elik ettii, istemli hareketleri yapamama ile karakterize bir bozukluktur. Sleep Starts: Uyku balangcnda bazen kol ve ba da iine alan genellikle bacaklarda ani ksa sreli kaslmalarla karakterizedir. Uykuda Konuma: Uyku srasnda kendiliinden, farknda olmadan sesler karma ya da konumalarla karakterizedir. Uyku Enrezisi: Uyku srasnda tekrarlayc ekilde istemsiz idrar karma ile karakterizedir (12). 6. Uyku ile ilikili hareket bozukluklar
24

TRKBLM UBAT 2014

Huzursuz Bacak Sendromu: Bacaklarda huzursuzluk hissi veya rahatsz edici bir hareket etme ihtiyac ile uzanma veya oturma gibi hareketsiz durumlarda da ortaya kmas, belirtilerin akam veya gece saatlerinde ortaya kmas veya daha belirgin olmas ile karakterizedir (13). Periyodik Kol Hareketleri Uyku Bozukluklar: Uykuda periyodik epizotlar halinde, tekrarlayc ve olduka stereotipik kol hareketleriyle karakterizedir. Uyku likili Bacak Kramplar: Aniden hastay uyandran, zellikle baldr kasnda ortaya kan, genellikle tek tarafl ani ve iddetli ar ile karakterizedir(13). Uyku likili Bruksizm: Artm kayg dzeyi ve gerginlik ile tetiklenen uykuda dilerin birbirine srtlmesi ve dilerin gcrdatlmas ile karakterizedir(13). Uyku likili Ritmik Hareket Bozukluklar: Uykuya dal veya NREM uykusu srasnda ortaya kan, byk kas gruplarnda tekrarlayc, stereotipik hareketlerle karakterizedir. Unspesifik Uyku likili Hareket Bozukluklar laca ya da Maddeye Bal Uyku likili Hareket Bozukluklar Medikal Duruma Bal Uyku likili Hareket Bozukluklar (12). 7. zole semptomlar, normal varyantlar: Uzun Uyuyucu Ksa Uyuyucu Horlama Uykuda Konuma HipnikJerk Yenidoann Benign Uyku Myoklonusu Hipnagojik Ayak Tremoru Uykuda Alternan Bacak Kas Aktivitesi Uyku Balangcnn Propriospinal Myoklonusu Ar Fragmentar Myklonus(14). 8. Dier uyku bozukluklar Uyku Bozukluklar, Uluslararas Uyku Bozukluklar Snflamas -2 (ICSD-2)nn yan sra; DSM-IV(Diagnosticand Statistical Manual of Mental Disorders, Fourth Edition) ve ICD-10 (International Statistical
25

TRKBLM UBAT 2014

Classification of Diseasesand Related Health Problems)da da snflandrlmtr. Ancak, en ayrntl ekilde ICSD-2de ele alnmaktadr (15). UYKU BOZUKLUKLARININ TANI ve TEDAVS Kiide bir uyku bozukluunun varlnn dnlmesi halinde uyku alannda uzman kiiler tarafndan ncelikle anamnez alnr ve gerek grlmesi halinde kliniklerde uyku polisomnograf denilen aletlerle llr. Polisomnograf uyku srecinde vcutta olan fizyolojik deiiklikleri deerlendirir ve genellikle gece boyunca, devaml olarak kayt eder. Polisomnografi ile beynin elektiriksel aktivitesi (EEG), kalbin elektriksel aktivitesi (EKG), gz hareketleri, solunum says, vcut ss, kan oksijen dzeyleri gibi deikenler kaydedilir (16). Uyku bozukluklar nedeniyle ortaya kan su davranlarnda tbbi adan tan konulabilmesi amacyla; uyku almas yani polisomnografik deerlendirme yaplmaldr. Bu erevede polisomnografik deerlendirmenin, olgularda iddet ieren parasomni varsa; dier aile bireylerine zarar verici davranlar gsteriyorsa; gn boyu uykululuk yaknmas mevcutsa; davrann tbbi, psikiyatrik ya da nrolojik semptom ve bulgularla ilikisi varsa; sua karma yks bulunuyorsa yaplmas gerekmektedir. Bu durumlar dnda sadece klinik anamnez ile sklkla tan konulabilmektedir (17). Tannn konulmasnn ardndan kiiye uygun bir tedavi planlamas yaplr. Tbbi adan gerek tan koymada, gerekse tedavide son derece dikkatli olmak gerekmektedir (4). UYKU VE DDET DAVRANII Kiinin uykudayken kendisine ve evresine verdii zararlar terminolojide Uykuyla likili iddet Davran olarak nitelendirilmektedir. Uykuyla ilikili iddet davranlarnn en sk nedenlerine bakldnda; 1. Non-REM uykusundan uyanma (uyurgezerlik, uyku terr, konfzyonel uyanma), 2. REM uykusu davran bozukluklar, bozukluklar

3. Overlap sendromu (REM uykusu davran bozukluuna elik eden Non-REM parasomnileri), 4. 5. 6. Noktrnal nbetler, Psikojenik noktrnal dissosiyatif bozukluklar, Uyku srasndaki seksel saldrganlk,
26

TRKBLM UBAT 2014

7. Mnchausen sendromu (fiziksel ya da ruhsal belirti ve bulgularn amal olarak ortaya karlmas veya bu tr belirtiler varm gibi davranlmasyla karakterizedir), 8. Temaruz (bir cezadan ya da okul, i ya da askerlik gibi bir ykmllkten kurtulmak ya da ekonomik fayda salamak gibi bir takm ikincil kazan drtleriyle, ruhsal ya da fiziksel bir hastaln belirtilerini oluturma ya da abartma durumudur) saylabilir (10). Uyku tbbndaki gelimeler kompleks, saldrgan, potansiyel olarak zarar verici davranlarn uyku srasnda, bilinli farkndalk olumadan olabileceini gstermitir (5). Bu balamda kiilerin sahip olduklar hangi uyku bozukluklarnn adli srelere sebep olabileceini renmekte fayda vardr. UYKU ADL TIBBI BOYUTUNDA UYKU BOZUKLUKLARI Uyurgezerlik (Somnanbulizm) ve Uykuda Ara Kullanma (Sleep Driving): Uyurgezerlik, bireylerin uyurken birden kalkp normalde uyankken yaptklar yrmek, yemek yapmak, enstrman almak, araba kullanmak gibi hareketleri yapmalardr. (18). Uykuda araba kullanma uykulu araba kullanmaktan farkldr. Uykuda araba kullanma uyurgezerliin bir biimidir ve kii uyku durumuna getiinde gerekleir, beynin st fonksiyonlar uykudayken motor blmleri uyanktr. artc ekilde bu hastalar evden markete, marketten eve hibir kaza yapmadan araba srebilirler. Bu durumdayken araba srmek kesinlikle gvenli deildir ve kazalara mahal verebilir. Uyurgezerliin her formunda olduu gibi bu kiilerin uyku durumundayken araca binmemeleri iin gerekli nlemler alnmaldr (18). REM Uykusu Davran Bozukluu: RDB tanm olarak, REM dneminde normal kas atonisinin kayb ile nitelenen, ryalara elik eden kompleks motor aktiviteyi ierir. REM uykusunun ortaya kt aktif srelerin beyin sap tarafndan kontrol edildii kabul edilmekle beraber, RDBnin altnda yatan mekanizmalar henz tmyle bilinmemektedir (19). Hastalk klinik olarak basit ve kompleks olmak zere iki farkl biimde ortaya kabilir. Basit formunda lk, konuma, seirmeler; kompleks formunda ise organize ve amal konuma, saldrgan davranlar, tekme/yumruk atma, etraftaki eyalar frlatma, yataktan atlama ve yataktan kalkp yrme gibi motor hareketler grlebilir (20). stisnai olgular dnda kiinin uyku esnasnda gsterdii iddet ieren davranlar, kiilii ile tamamen uyumsuzdur (5).

27

TRKBLM UBAT 2014

Alzheimer ve Parkinson hastal gibi hastalklarla sklkla birlikte grlmesi ve olduka deiik klinik tablolarla karmza kmas nedeniyle son yllarda olduka popler olan bir uyku bozukluudur (21). Gerek uyurgezerlik (somnanbulizm) nedeniyle ortaya kan iddet olgular, gerekse REM uykusu davran bozukluu srasndaki iddet ieren davranlar hem tan hem de cezai ehliyet asndan olduka skntl tablolardr (5). Parasomni Overlap Bozukluk: Kiide REM Uykusu Davran Bozukluu ile birlikte uyurgezerlik ve/veya uyku terrnn bulunmasdr. Genelde semptomatik gruptan daha erken yata grlr (17). 23 yanda ei ve kzyla Toronto yaknlarnda bulunan Pickeringde yaamakta olan ve kumar bamll nedeniyle iini kaybetmesinin ardndan ciddi bor altna girerek yksek oranda stres yaamas sonucunda insomnia tans alan KennethParks, bir gece yatandan kalkarak arabasnn anahtarn alp evinin kapsndan dar kmtr. Ardndan arabasna binerek 23 kilometre yol kat etmi ve kaynvalidesinin evine ulam; arabasndan inerek kaynvalidesinin evine gitmi, kaynvalidesini ldrm, kaynpederini ise ar yaralamtr. Mahkemece oluturulan, bir psikiyatrist, bir psikolog, bir nrolog ve bir uyku bozukluklar uzmanndan oluan danma kurulunca Parksn olay annda uykuda olduu kabul edilerek ve kiinin uyurgezer haldeyken adam ldrm olmasna ynelik savunmas doru bulunmutur. Parks herhangi bir ceza almamtr. Sonrasnda Kanada hukuk sisteminde akla yatkn otomatizma (kiinin, bilincinde olmakszn yapt hareketlerin tm; istemsiz davranlar) vakalarna rnek tekil eden bir vaka olarak kullanlmaktadr (22). Bu olgu halen uyku literatrnde parasomni asndan tartlan ve inandrcl sorgulanan bir vakadr (22). Uyku ile likili Dissosiyatif Bozukluk: Bu hastalarda DSM-IV ltlerini karlayan dissosiyatif bozukluk tablosu vardr ve ana uyku dnemi ile yakn ilikili olarak ortaya kar. Bu bozukluk, dissosiyatif bozukluun bir baka eklidir. Uyanklkta ya da uykuya geme srasnda ortaya kar. Dissosiyatif bozukluklardan birine elik edebilir (17). Balang ya ocukluk dnemi ile erken erikinlik dnemidir. ou hastada gndz de ortaya kabilir. imdiki/gemi ykde fiziksel/cinsel adan ktye kullanm vardr. Ayn zamanda kbus bozukluu da gzlenebilir. Bu dnemde lk atma, koma ya da cinsel davranlar gsterebilirler. Ertesi gn bu davran hatrlamazlar. Dier parasomniler ayrc tanda dnlmelidir (17). Uyku Srasndaki Seksel Saldrganlk (Seksomania): 'Uykuda Seks Hastal' bir parasomnidir. Bu bozukluk uykuda cinsel ierikli sesler karma, baka bir kiiyi okama, konuma/barma, mastrbasyon, cinsel iliki,
28

TRKBLM UBAT 2014

ajite/saldrgan cinsel davranlar eklinde kendini gstermektedir (17). Uyurgezerliin bir ekli olarak karmza kabilecei gibi, nadiren REM uykusu davran bozukluu ile birlikte grlebilmektedir (23). 2011 ylnda ngiltere'de yaamakta olan 43 yandaki Stephen Lee Davies uykusunda seks yapt gen kza tecavz ettii iddiasyla yarglanmtr. Davies, uyurken cinsel ilikiye girmeye neden olan seksomnia hastalndan muzdarip olduunu, 16 yandaki kz renciyle girdii cinsel ilikiye dair hibir ey hatrlamadn savunmutur. Mahkeme tutanaklarna gre, ad aklanmayan kz renci, hastaland iin Davies'in Galler blgesindeki Swansea'de bulunan evinde kalm ve odas daha serin olduundan Davies'in yatanda yatmt. Gen kz gece uyandnda Davies'in kendisiyle cinsel ilikiye girdiini fark ettiini iddia etmitir. Davies ise bir sorun olduunu, gen kzn ertesi gn att mesaja kfr ederek karlk vermesiyle anladn savunmutur. Davies'in eski ei Angela da mahkemede verdii ifadede einin geceleri sk sk benzer davranlar sergilediini ve gzleri ak olsa bile ertesi gn hibir ey hatrlamadn sylemitir. Davies'in bir baka eski partnerinin ifadeleri de bu ynde olmutur. Mahkemede grne bavurulan uyku uzman Doktor Chris Idzikowskin de Davies'in tm seksomnia belirtilerini tadn sylemesi zerine mahkeme Davies'in tecavz sulamasndan beraatine karar vermitir (24). Uyku Tabanl Yorgunluk (sleep based fatique): Uluslararas Uyku Bozukluklar Snflamasnda yer alan ve bilind ilenen su davranlarna sebep olan uyku bozukluklar tanmlarnn yan sra, uyku adli tbb alma alanna giren nemli bir konu da uyku tabanl yorgunluk (sleep based fatiqu e) olarak adlandrlan durumdur (28). Gnmzde yorgunluk konusuna odaklanan pek ok aratrma yaplmasna karn, uyku tabanl yorgunlua kar etkili nlemler alnabilmesi amacyla yaplan ok az sayda aratrma mevcuttur. Oysa uyku tabanl yorgunluk nedeniyle ok sayda, yksek maliyetli trafik kazalar ile i kazalar yaanmakta ve bu konuda davalar yrtlmektedir (28). Uyku Apne Sendromu: Yaam tehdit eden, ani gece lmlerine neden olabilen ve yorgunluk, verimsizlik, isteksizlik, bilisel ilevlerde bozulmalar gibi psikiyatrik belirtilere yol aabilen bir uyku bozukluudur (4). Yaplan aratrmalarda dnyay sarsan byk facialarda ve trafik kazalarnn neredeyse yarsnda uyku apne sendromlu hastalarn uykularnn sorumlu olduu bilgisine ulalm ve yaanabilecek olas kazalarn nlenmesi amacyla dnyann birok lkesinde tedavi edilmemi uyku apne sendromlu kiilerin src belgesi almas kanunla engellenmitir (6). Narkolepsi: zellikle gn ierisinde oluan, kar konulamaz derecede iddetli ksa sreli uyku ataklar halinde grlen bir tablodur (29). Gndz
29

TRKBLM UBAT 2014

oluan uyku ataklar konuurken, ayaktayken ya da araba kullanrken oluabilir; bu nedenle hastalarn ve evresindeki dier insanlarn gvenliini tehlikeye sokabilir (30). Her ne kadar gndz grlen uyku ataklar sonrasnda narkoleptik birey zindeleip, normal fonksiyonlarna dnebilse de ciddi can ve mal kaybna neden olabilen trafik ve i kazalar yaanabilmektedir (31). Narkolepsi ve uyku apne sendromu gibi uyku bozukluklar nedeniyle oluabilecek trafik kazalarnn sonularndan hasta ve dier insanlar olumsuz etkilenecei iin, kiinin tedavi sreci tamamlanncaya kadar trafie kmas engellenmelidir. Burada ama, bireyin trafikten alkonmas deil, salnn dzelmesini takiben ara kullanmasn salamaktr (31). HUKUKSAL EREVE Uyku bozukluu bulunan bir kiinin yaam olduu olaylarn, adli bir vakaya nasl dntn irdelenmesinde tbbi, sosyal ve hukuki erevede multidisipliner bir alma yaplmas gerekmektedir. Buna ek olarak, adli vakalarn psikiyatrik deerlendirmesinde suun nitelii ve ileni ekli gibi, kiinin salk durumu, yaam koullar ve psikiyatrik gemii de byk nem arz etmektedir (10). Uyku bozukluu nedeniyle su ileyen bir kiinin adil bir eki lde yarglanmas amacyla, adli tahkikat dosyasnda belirtilen suun ileni yntemi, sann motivasyonu, kendini savunma ekli, olay ncesi ve sonrasndaki tutum ve davranlar, sank ve varsa tanklardan alnan ifadeler gibi tm adli psikiyatrik hususlar gz nne alnmaldr (10). Suluya hangi hkmn verilmesi gerektii; madurun nasl korunmas gerektii; adli vakalarda nasl bir yntem izlenmesi gerektii; suun tekrarlanma olaslnn ne olduu gibi sorulara kesin cevaplar bulunabilmesi hususu son derece nem arz etmektedir. Bu nedenle cezai bir vaka ortaya kmadan nlem almak amacyla uyku tbb alannda uzman kiiler tarafndan toplumun ve hukukularn bu ynde gereken bilgilendirilmesi gerekmektedir (5). Cezai hukuk genel olarak, insanlarn zgr iradeye sahip olduklar, hukuksal adan yanl bulunan bir davran gerekletirdiklerinde bunu isteyerek yaptklar ve bu nedenle sulanp cezalandrlmalar gereklilii zerine kuruludur (15). Bu balamda adli vakalarda iki soruya yant aranmaldr: 1. Kompleks ve uzun sre devam ettirilen bir davrann uyku halindeyken

30

TRKBLM UBAT 2014

bilinli bir uyanklk gelimemesine karn gereklemesinin mmkn olup olamayaca, 2. Adli olayn gerekleme biimi (10). Hukuksal adan literatrde yer alan vakalara bakldnda, uyku bozukluklar nedeniyle ilenmi olan benzer sulara ilikin suun ilendii lkelerin adalet sistemleri erevesinde farkl yarglara bulunulduu gzlenmektedir (25). rnein Amerika ve ngilterede bir cezai davrann su saylabilmesi iin suun ilendii srada kiide bilinlilik unsuru aranmaktadr. Yani su ilemek iin kiinin bir amac olmaldr (5). iddet ve yaralayc davranlara neden olan durumlar otomatizma olarak tanmlanmaktadr. Ancak tbbi ve hukuki adan otomatizma tanmlar arasnda farkllk bulunmaktadr. Tbbi adan otomatizma bilinli bir farkndalk olmadan yaplan davranlar olarak tanmlanrken hukuki adan 2 eit otomatizma tanmlanmaktadr. 1. Akla yatkn otomatizma (sane); eksternal (dsal) faktrler sonucunda oluan otomatizma, 2. Delice otomatizma (insane); internal (isel) sebep sonucunda gelien otomatizma. Bir otomatizma delice ise sulanan kii sulu olarak bir sre boyunca akl hastanesinde tutulurken, otomatizma akla yatkn ise sulanan kii susuz bulunmakta, takip ve tedavisi ngrlmemektedir (5). Trk Ceza Kanununda ise uykuya ait bozukluklar srasnda ilenen sularla ilgili henz bir madde bulunmamaktadr (5). Trk Ceza Kanununa gre ceza sorumluluunun olabilmesi iin; kiinin o suu iledii durumda 'isnat kabiliyeti' denilen anlama ve isteme yeteneine sahip olmas gerekir (26). Kiinin, su kabul edilen bir eylemi bir uyku hastalnn tesiri altndayken bilinsiz bir ekilde gerekletirdii; uyku hastalklar konusunda uzman bir bilirkii tarafndan ortaya konabilirse, Trk Ceza Kanunu (TCK)' nun 32/2 maddesi gerei davranlarn ynlendirme yetenei azalm olduu iin ceza indirimi sz konusu olabilir (27). Trk Ceza Kanununun Akl Hastal balkl 32. maddesi aada yer almaktadr; (1) Akl hastal nedeniyle, iledii fiilin hukuk anlam ve sonularn alglayamayan veya bu fiille ilgili olarak davranlarn ynlendirme yetenei nemli derecede azalm olan kiiye ceza verilmez. Ancak, bu kiiler hakknda gvenlik tedbirine hkmolunur.

31

TRKBLM UBAT 2014

(2) Birinci fkrada yazl derecede olmamakla birlikte iledii fiille ilgili olarak davranlarn ynlendirme yetenei azalm olan kiiye, arlatrlm mebbet hapis cezas yerine yirmi be yl, mebbet hapis cezas yerine yirmi yl hapis cezas verilir. Dier hllerde verilecek ceza, altda birden fazla olmamak zere indirilebilir. Mahkm olunan ceza, sresi ayn olmak kouluyla, ksmen veya tamamen, akl hastalarna zg gvenlik tedbiri olarak da uygulanabilir (26). Buna ek olarak yarg, kiinin su kabul edilen bir eylemi bir uyku hastalnn tesiri altndayken bilinsiz bir ekilde gerekletirmesi durumunda TCK'nn 34 maddesinin uygun olduuna kanaat getirirse, o zaman da bu maddenin tanmlad gibi 'geici bir nedenle iledii suun sonularn alglayamad gerekesi ile' ceza sorumluluunun olmadna karar verebilir (27). Trk Ceza Kanununun Geici Nedenler, Alkol veya Uyuturucu Madde Etkisinde Olma balkl 34. maddesi aada yer almaktadr; (1) Geici bir nedenle ya da irade d alnan alkol veya uyuturucu madde etkisiyle, iledii fiilin hukuk anlam ve sonularn alglayamayan veya bu fiille ilgili olarak davranlarn ynlendirme yetenei nemli derecede azalm olan kiiye ceza verilmez. (2) rad olarak alnan alkol veya uyuturucu madde etkisinde su ileyen kii hakknda birinci fkra hkm uygulanmaz (26). SONU ve NERLER nsan yaamnn te birini kapsayan uyku srecinde yaanan uyku temelli salk problemleri kiinin yaam kalitesini drmekte olup, sadece uyku bozukluuna sahip bireyleri deil, zaman zaman da toplumsal dzeni olumsuz ynde etkilemektedir. Uyku bozukluu bulunan bir kiinin yaam olduu olaylarn adli boyut kazanmas halinde multidisipliner bir alma yaplarak; vaka tbbi, sosyal ve hukuki erevede ele alnmaldr. Uyku bozukluklarna bal olarak gelien trafik ve i kazalarnn da olas risklerini azaltmak iin srclere, doktorlara ve devletin yasal mekanizmalarna nemli sorumluluklar dmektedir. Literatrde yer alan vakalara hukuksal adan bakldnda, uyku bozukluklar nedeniyle ilenmi olan benzer sulara ilikin suun ilendii lkelerin adalet sistemleri erevesinde farkl yarglarda bulunulduu gzlenmektedir. Bu balamda Trk hukuk sisteminin de ierisinde yer ald uluslararas hukuk sisteminde, uyku bozukluklarnn sebep olduu adli
32

TRKBLM UBAT 2014

olaylarda gerek suu ileyen kiinin nasl bir hkm giyeceine, gerekse toplumsal dzende bu durumun nasl nleneceine ilikin yaplacak ilemlerde bir standardizasyonun henz bulunmad sonucuna varlmaktadr. Bu konuda uluslararas hukuk sisteminde ortak bir dilin bulunmamas hem madurun nasl korunmas gerektii hem de suluya hangi hkmn verilmesi gerektii konularnn netlik kazanmasn engellemektedir. Uyku bozukluu nedeniyle bilind bir ekilde su ileyen bireyin rselenmesini ve dier insanlarn da sreten olumsuz ynde etkilenmelerini nlemek amacyla tan ve tedavinin alannda uzman kiilerce yaplmas gerekmektedir. Buna ek olarak yarglanma srecinde, suun ileni ekli, sann bilin dzeyi, kendini savunma ekli, olay ncesi ve sonrasndaki tutum ve davranlar, sank ve tanklardan alnan ifadeler gibi tm adli psikiyatrik hususlarn da gz nne alnmas kiinin adil bir ekilde yarglanmasn salayacaktr. Bu dorultuda uyku adli tbbnn gerek lkemizde gerekse dnyada gelimesi ve ilerlemesi son derece nemlidir ve gerekletirilecek ilk adm cezai bir vaka ortaya kmadan nlem almak amacyla uyku tbb alannda uzman kiiler tarafndan toplumun ve hukukularn bu ynde bilgilendirilmesi olmaldr.

33

TRKBLM UBAT 2014

KAYNAKA 1. Kktrk O. Uykunun izlenmesi. Normal uyku. Tberkloz ve Toraks Dergisi 1999; 47 (3) : 372-80 2. Tural, . Uyku bozukluklar ders notlar. Kocaeli niversitesi Tp Fakltesi Psikiyatri Anabilim Dal 5. Dnem. 3. Yceyar, H.,Zeybel, M., Bozolan, H., Gk, F., Badak, ., Ylmaz, G., Ylmaz, H., Yarc, N., Aydemir, M., nal, P. Gastrointestinal hastalklarda uyku bozukluklarnn polisomnografi ile deerlendirilmesi. Celal Bayar niversitesi Bilimsel Aratrma Projeleri Komisyon Raporlar 2011. 4. zgen, F. Uyku ve uyku bozukluklar. Psikiyatri Dnyas 2001;5:41-48 5. Talar, N., Karadeniz, D. REM uykusu davran bozukluu (rdb) ve mediko-legal yaklam. Trk Nroloji Dergisi 2008; 14 (2): 81-91 6. Kaynak, H. Uyku bozukluklar. Trk Uyku Aratrmalar Dernei Blteni. 7. Siclari, F.,Khatami, R., Urbaniok, F., Nobili, L.,Mahowald, M.W., Schenck C. H., Bornemann, M.A., Bassetti,C.Violence in sleep. Brain 2010; 133(12): 3494-3509. 8. Ylmazer, T. T. Uyku bozukluklar ve birinci basamak salk hizmetleri asndan nemi. Smyrna Tp Dergisi Derleme 94. 9. Darn, A., Dilbaz, N. Alkol kullanm bozukluklarnda uyku rnts ve uyku bozukluklar. Anadolu Psikiyatri Dergisi 2010; 11:335-342 10. Aliustaolu, F., Yksel, G., Saygl, S., Oral, G. Bir olgu sunumu eliinde rem uykusu davran bozukluuna bal su ileme ve suun adli psikiyatrik olarak deerlendirilmesi. Dnen Adam Psikiyatri ve Nrolojik Bilimler Dergisi 2012;25:78-83 11. Trk Uyku Tbb Dernei. Erikin toplumda ulusal uyku epidemiyolojisi aratrmas. 12. Karada, M. Uyku bozukluklar snflandrmas (ICSD-2). Akcier Arivi 2007; 8: 88-91 13. Karadeniz, D. Uyku ile ilikili hareket bozukluklar. stanbul niversitesi Cerrahpaa Tp Fakltesi Nroloji Anabilim Dal Uyku Bozukluklar Birimi Ders Notlar. 14. Karadeniz, D. zole semptomlar normal varyantlar. stanbul niversitesi Cerrahpaa Tp Fakltesi Nroloji Anabilim Dal Uyu Bozukluklar Birimi Ders Notlar. 15. Davidson, G.C.,Neale, J.M. (2008) Abnormal psychology (. Da, Trans.). 7. bask. 2004: 59-63
34

TRKBLM UBAT 2014

16. Kktrk O. Uykunun izlenmesi, polisomnografi. Tberkloz ve Toraks Dergisi 1999; 47: 499-511 17. Tuncel, D., Orhan, F, . Parasomniler: tan, snflama ve klinik zellikleri. Psikiyatride Gncel Yaklamlar 2009; 1: 280-296 18. Cline, J. Forensic sleepm edicine: sleep driving. Sleepless in America 2012. 19. Meral, H., zer, F., ztrk, O. REM uyku davran bozukluu ve idyopatik parkinson hastal. Parkinson Hastal Hareket Bozukluu Dergisi 2006; 9(1): 62-69 20. Parlar, S. Parkinson hastalarnda uyku bozukluklar ve hemirelik ynetimi. Atatrk niversitesi Hemirelik Yksekokulu Dergisi 2007; 10: 2 21. Pelin, Z. Uyku ve iddet. http://www.somnus.com.tr/uykuhastaliklari/uyku-ve-siddet/ 22. Ramsland, K. Automatism: the sleep walker's defense attack in the night. Criminal Minds and Methods. http://www.trutv.com/library/crime/criminal_mind/ 23. Shapiro, C.M, Trajanovic, N.,Fedoroff, J.P. Sexsomnia- a new parasomnia. Can J Psychiatry 2003; 48: 311317 24. Tecavzle sulanan adam, 'uykuda seks' hastas olduu iin beraat etti. Haber 365; 05.07.2011. http://www.haber365.com/Haber/TecavuzDegilUykudaSeks/ 25. Catwright, R. Sleep walking violence: a sleep disorder, a legal dilemma, and a psychological challenge. Am J Psychiatry 2004;161:1149-1158. 26. Namal, A., Doan, H., Mahmutolu, F.S. Trk Tp Etii ve Tp Hukuku Aratrmalar Yll. Ekim 2011, 2012, 2013: 87-88. 27. Trk Ceza Kanunu Madde Gerekeleri, 1. Kitap: 172- 174. 28. Merrill, M. M. Forensic sleep medicine. Manifestations and Classification of Sleep Disorders: 142-149 29. Doan, M., Ylmaz, C., Kaya, A., aksen, H. Narkolepsili bir olgu sunumu. Nobel Medicus 2009; 5 (1): 40-42. 30. Gezmen Karada, M., Aksoy, M. Narkolepsi ve oreksinler. Dirim Tp Gazetesi 2009; 84 (3): 73-83. 31. Ard, S. Uyku hastalklar ve trafik- i kazalar. Toraks Dergisi 2001; 2 (3): 91- 98.

35

TRKBLM UBAT 2014

36

TRKBLM UBAT 2014

SUA LKN PSKOLOJK KURAMLAR Kemal ZKUL ZET Su psikolojisi, sua bireysel yaklaarak, bireyin ya, cinsiyeti, zeks veya karakteri gibi, suu oluturan etmenleri inceler. Su psikolojisinin btn su eylemlerine yapaca tek bir aklama yoktur. Bu nedenle literatrde, su ve sulu psikolojisine dair birok farkl yaklam bulunmaktadr. renme kuramlar, kiilik kuramlar, zek kuramlar ve bilisel - sosyal kuramlar olarak drt ana balk altnda toplanan sua ilikin psikolojik kuramlarn her biri hakknda genel bir bak sunulmu ve temelleri incelenmitir. Anahtar Kelimeler: Su, psikoloji, su psikolojisi

PSYCHOLOGICAL THEORIES ON CRIME ABSTRACT Criminal psychology examines factors constituting crime such as age, sex, intelligence and character of individual. There are several approaches to criminal psychology in literature. In this review, psychological theories of crime are examined under four main categorizes and an overview is presented for each of those theories. The main approaches examined are learning theories, personality theories, intelligence theories and cognitive- social developmental theories. Keywords: Crime, psychology, criminal psychology. GR Kriminoloji bilimi; su psikiyatrisi, su antropolojisi, su sosyolojisi ve su psikolojisi gibi birok farkl bilim daln da kapsayarak, suun sebep ve faktrleri, sua kar korunma ve suun varln kantlayacak deliller zerine alr (1). Teorik kriminolojinin bnyesinde olan su psikolojisi; bireyin ya, cinsiyeti, zeks veya karakteri gibi, suu oluturan etmenleri inceler (1). Suu birey mi iler, yoksa toplum mu? sorusu, su aklanmalarnda en ok tartlan sorulardan biridir. nk soruya verilecek cevap, sua nasl yaklalmas gerektiini belirlemektedir. Toplum veya birey zerinden yaplan tartmalar, aratrmalar farkl ynlere ekmektedir. Toplum sua dhil edildiinde, su incelemesine bireyin

Psikolog, Ankara niversitesi, Adli Bilimler Enstits Doktora

37

TRKBLM UBAT 2014

yetitii evre, sosyoekonomik durumu, aile, arkadalar gibi birok etken dhil edilmektedir. Daha ok sosyoloji biliminin inceledii bu alann aksine, dolayl olarak evresel koullar dhil etmesine ramen, psikoloji bilimi suu bireysel olarak incelemektedir. Yani, psikoloji, daha geni toplumsal, siyasal ya da ekonomik srelerden ok, birey zerine odaklanmaktadr. Bu nedenle su psikolojisi hakknda elde edilen bilgiler genel su istatistiklerinden ok, sulularn davranlarna ilikin olarak para para seilip bir araya getirilmek zorundadr (2). Sua ilikin psikolojik aklamalara bakldnda, birbirinden ok farkl ve genellenemeyen sonular gzlemlenmektedir. Bunun nedeni olarak, bireysel farkllklar ve bireye yaklamlarn farkll grlmektedir. Btn su eylemlerine yaplacak bir psikolojik aklamann olmamas, su saylabilecek geni bir dizi eylem zerinde durulmasn gerektirmektedir (2). Bireyselci birok aklama, su davrannda, organizmann hareketini sosyal olarak ynlendiren ve srdren bir g olan gd nemli bir etkendir. Dier yandan bu gr, ou zaman doru olmayabilir. Su davrannn sebebi, almaya ya da ailesini geindirmek iin para gereksinimine dayanabilmektedir; fakat durum daha derin psikanalitik bir biimde de yorumlanabilir. rnein, annesinin ona kar davranlar yznden kadnlara kar kzgn olduu ya da dmanlk besledii, dolaysyla, annesine kzgnl bilinaltnda baka kadnlara yanstlmas gibi. Dolaysyla, su psikolojisi, insan etkinliklerinin pek ok ve farkl ynleri ile ilgilidir. Bu nedenle, gemiten gnmze su ile ilgili birok farkl psikolojik kuram oluturulmutur. RENME KURAMLARI 19. yzyln ortalarndan beri tartlan renme kuramlarnn temelini, uyaran ve uyarana verilen tepki arasndaki iliki hakknda yaplan almalar oluturmaktadr (3). Rus Fizyolog Ivan Pavlov, renme kuramlarnn temelini klasik koullanma ile atmtr. Klasik koullanma, organizmada herhangi bir tepki yaratmayan ntr uyarann tepki yaratan baka bir uyaran ile birlikte verilmesi sonucunda, ntr uyarann organizmada doal bir tepki oluturmasna dayanr. (3) Pavlovun deneyi bir kpek zerinde olmasna ramen, insanolunun renme srelerinin birok yn klasik koullanmaya dayanmaktadr. rnein frndan yeni km ekmein kokusuna verilen tepki, klasik koullanma sonucu olumaktadr. Ya da agorafobi, akrofobi veya sosyal fobi gibi birok fobi bireyde doutan var olan deil, klasik koullanma sonucu oluan tepkidir. Pavlov, kpei ile birlikte klasik koullanmann temelini att sralarda, Amerikal Psikolog Edward Lee Thorndike, basit bir tahta kutu ve kedileri ile
38

TRKBLM UBAT 2014

edimsel koullanmann zeminini hazrlamaktayd. Bireyin, bir davrana bal olarak uyarc almas ve bu uyarcnn daha sonra o davrann yaplmas ya da yaplmamasnda etkili olmas durumuna dayanan edimsel koullanmada Thorndike, Etki Yasas (Law of Effect) kavramn ortaya koymaktadr. (4) Thorndikenin etki yasasna gre organizma, sonular olumlu davranlar tekrarlarken, sonular olumsuz davranlar tekrarlamaktan kanarak evresine uygun tepki vermeyi renmektedir. Pavlov ve Thorndikenin renme kuramlarnda belirleyici faktr d uyaranlar, yani evredir. Dier yandan, baz aratrmaclar renmenin isel belirleyicileri zerinde durmulardr. Klinik Psikolog Julian Rotter, 1954 ylnda, Sosyal renme Kuram (Social Learning Theory) olarak adlandrd kuramnda, kiinin evresi ile olan ilikilerinin yannda, nceden var olan tecrbelerin ve renilmi davranlarn renme zerinde etkili olduunu iddia etmitir (5). sel renme srecinin nde gelen savunucusu Albert Bandura, 1986 ylnda Sosyal Bilisel Kuram (Social Cognitive Theory) isimli kuramn oluturmutur. Bandura, kuramnda, bireyin herhangi bir tevik olmakszn, gzlem yoluyla renebileceinden bahsetmekte, ayrca bir davran renme ve davran sergileme arasnda farkllklar olduunu ne srmektedir. Sosyal renme kuramclarna gre, davran ekillendiren koullar, dsal ve isel belirleyici faktrleri iermekte ve davrann kendisi, gerekleecek olan davranlar belirlemektedir (6). Sulu davrannn temelinde, bu tarz bir nedensellik ilkesinin olduu dnlmektedir. renme kuramlar, sulu davrann anlamada olduka etkili olmutur. Edwin H. Sutherlandn 1939 ylnda ortaya att Aykrlklarn Birlemesi (Differential Association) kuramna gre, sulu davran, psikolojik ya da genetik deil, renme sonucunda ortaya kmaktadr (7). Farkl su modellerini gzlemleme sonucunda, birey suu renmektedir. Aykrlklarn Birlemesi Kuram, sosyal renme kuramlar ve davransal renme kuramlar ile birletirilerek, Skinnerin edimsel koullanma zerinde yapt almalara dayanan, Aykrlklarn Birlemesi Tevik Kuram (Differential Association Reinforcement Theory) oluturulmutur (8). evresel uyarann gnll tepki oluturduu edimsel koullanmaya gre, pozitif veya negatif pekitirme dorultusunda davrann devamll belirlenmektedir (9). Davran dllendirilirse devamll salanmakta, dln olmad durumlarda ise davran snmektedir. Zaman geip davran tekrarlandka, renilen davran isellemektedir. Bu dorultuda sulu davran, pekitirecin miktarna, sklna ve maruz kalma ihtimaline baldr (9). KLK KURAMLARI DSM- III Tan ltleri Bavuru El Kitabnda kiilik, alglamann, ilikilendirmenin, bireyin kendisi ve evresi hakkndaki dncelerinin, sosyal
39

TRKBLM UBAT 2014

ve kiisel balamlarda sergilenmesi eklinde tanmlanmaktadr (10). Kiilik, kiinin kendine has, belirgin zelliklerinin bulunmas durumudur. Yenidoann, doum anndan itibaren belirli bir kiilie sahip olduu dnlmektedir (11). Bebekler, ebeveynleri tarafndan utanga, yaramaz, sosyal, duygusal, kolay gibi kiilik zelliklerine gre tasvir edilmektedirler. Yaplan boylamsal almada, bebeklik dnemindeki huy ile yetikinlik dnemindeki kiilik arasnda iliki olduu gzlenmitir (11). Birok kuramc, kiilik zelliklerinin kalc olduunu, kiileraras farkllklar ierdiini ve bireyin kiiliinin davranlarn etkilediini ne srmektedir (3). Kiilik ve su arasndaki iliki, iki ana balk altnda incelenmektedir. Kiisel zellikler Psikolojisi (Personality Traits Psychology)ne gre, bireyin baz kiisel zellikleri, sua yatknl ile ilikili olabilmektedir. Be faktr modeli, Eysenckin PEN modeli, Tellegenin faktr modeli ve Cloningerin huy ve karakter modeli olarak drt yapsal kiilik modeli, sua ilikin aratrmalarda ska kullanlmaktadr (12). PEN modeline gre sulu bireyin kiilii; psikotizm (psychoticism), dadnklk (extraversion), nevrotiklik (neuroticism) olarak e ayrlmtr. Bu kiilik boyutu ile antisosyal davran arasnda iliki kuran Eysencke gre, tipik sulu bireyde, yksek psikotizm, dadnklk ve nevrotiklik beklenmektedir (13). Cloningerin huy ve karakter modeline gre, antisosyal davran ile yenilik aray, zarardan kanma ve dl bamll, kiilik boyutlar arasnda iliki bulunmaktadr. Cloningere gre, sulu bireyde yksek yenilik aray, dk zarardan kanma ve dk dl bamll gzlemlenmektedir (14). Be faktr modelinde ise; aklk, uyumluluk, dadnklk, duygusal denge ve sorumluluk olarak be farkl kiilik boyutundan bahsedilmektedir. Bireyden bireye deien bu boyutlarn, antisosyal davran ile ilikisinin bulunabilecei dnlmektedir (12). rnein; duygusal denge puan yksek olan ya da sorumluluk puan dk, drtselliini kontrol etmekte zorlanan bireylerin sua daha yatkn olduu ne srlmektedir. Tellegen faktr modelinde, olumlu duygulanm, olumsuz duygulanm ve basklayc tutum olarak oluturduu kiilik boyutlarnn, su davran ile ilikili olduunu iddia etmektedir (15). Kiilik Tipi Psikolojisi (Personality Type Psychology)nde ise, sapkn veya anormal bireylerin, psikopat, sosyopat veya antisosyal kiilie sahip olduklar dnlmektedir (16). Psikopati Kontrol Listesine gre psikopat bireylerin ayrc karakter zellikleri; benmerkezcilik, grandiozite, hissizlik hali, vicdan azab duymama, empati yoksunluu, karizmatiklik, etkileyicilik, ynlendiricilik eklinde, davransal zellikleri ise, drtsellik, sorumsuzluk, kolay risk alma ve antisosyal davran eklinde tanmlanmaktadr (17). Dier yandan antisosyallik, psikopatlk veya sosyopatlktan farkl olarak, Ruhsal Bozukluklarn Tansal ve stistiksel El Kitabnn (DSM-IV-TR 2000) drdnc versiyonunda kullanlmaktadr. DSM- IV- TRye gre antisosyal kiilik bozukluu, 15 yandan beri sregelen, bakalarnn haklarn saymama veya
40

TRKBLM UBAT 2014

bakalarnn haklarna saldrma rnts olarak tanmlanmaktadr (18). Ayrca, Amerikan Psikiyatri Birliine gre, antisosyal kiilik bozukluu psikopatiden daha yaygn olmakla birlikte, birok suluda tan kriterleri gzlemlenmektedir (18). Yaratcsnn Sigmund Freud olduu, psikodinamik- psikoanalitik kurama gre kiilik, id, ego, sperego olarak boyuttan olumaktadr. d, bireyin igdlerini temsil ederken, superego toplum normlarn temsil eder. Bunlarn yan sra ego ise, id ile superego arasndaki dengeyi salar ve toplumsal normlarn dna kmadan, idin isteklerini doyurmaya alr. Bu yaklama gre su davran, kiiliin blm arasnda oluan dengesizlik sonucu, bilinaltnn isteklerini doyurma amac ile ortaya kmaktadr (19). d, ego, superego arasndaki atma dayanlmaz bir hal aldnda, birey bu atmay bilinaltna iter ve bununla baa kmak iin reddetme, kart tepki gelitirme, yanstma gibi savunma mekanizmalarn kullanmaya balar. Freuda gre, savunma mekanizmalarnn ar kullanm kiide psikopatolojiye sebep olur. Bu, bireyi sua itebilecek antisosyal kiilik bozukluu gibi bir patoloji olabilmektedir (20). Eriksonun Psikososyal Geliim Kuramna gre ise, bireyin i kargaas sonucu oluan kimlik krizi, su davranna sebep olabilmektedir. ZEK KURAMLARI Trkiye Zek Vakf, gnmzde en sk kullanlan zek testlerinin Binet ve Wechler olduunu belirtmektedir (21) Bu testlerde; renme, soyut lama ve yeni durumlara uyum gsterme kapasitesi llmekte ve sonu, zek yann kronolojik yaa oran olan zeka blm (Intelligence Quotient- IQ) olarak elde edilmektedir. Bu hesaplamaya gre, ortalama insan zeks, 100 olarak kabul edilmekte; 130un stndeki IQ deerleri stn zek, 70in altndaki IQ deerleri ise zek gerilii olarak nitelendirilmektedir. nsanlarn %68.3, 85 ila 115 arasnda bir IQ derecesine sahiptir (21). Su - zek ilikisi hakkndaki tartmalar olduka uzun bir sredir devam etmektedir. Bu konu hakknda yaplan ilk almalar, IQ ile su arasnda dorudan bir iliki olduunu gstermekle birlikte, su davrannn sebebini, dk IQya balamaktadr (20). Sonraki yllarda, aratrmaclar ounlukla suun bireysel yn yerine sosyolojik boyutuna ynelmesi nedeniyle, zek ile su arasndaki iliki zerine almalar azalmtr. (23) Yaplan almada, su ileyen ve ilemeyen bireylerin zek seviyeleri incelediinde, standart sapmada bir birim deiiklik olduu gzlemlenmitir (23). Bunun sonucunda, IQ ile su arasnda dolayl bir iliki olduu ortaya koyarak; IQnun, bireyin sosyal snfn etkileyerek, sua ynelme olasln artrdn ileri srmektedir (23).
41

TRKBLM UBAT 2014

Gnmz almalar, zeknn su zerindeki etkisini eitli risk faktrleri erevesinde incelemekte ve zek ile su arasndaki ilikiyi aratrmaktadrlar (24). BLSEL VE SOSYAL GELM KURAMLARI Bilisel Kuramclar, dnyay anlamlandrmay ve problem zmeyi salayan bilisel srelere odaklanmaktadrlar. Kohlberg, Ahlak Geliimi Kuramnda, Piagetin bilisel geliim seviyelerine paralel olarak, bireyin ahlak geliiminin seviyelerini oluturmutur. Kohlbergin kuramndaki bu seviyeler, geliim ve su arasndaki ilikiyi ortaya koymaktadr (19) Gelenek ncesi, geleneksel ve gelenek sonras dzey olarak, bireyin ahlak geliimini seviyeye ayran Kohlberg, bu seviyeler iinde de bireyin, itaat-ceza, kanun-dzen, ahlak ilkelerine uyma evrimi gibi geliimsel zelliklerinden bahsetmektedir (24). Bireyin geliimi ve su zerine oluturulan bir dier kuram ise, Sosyal Geliim Kuramdr. Bu kurama gre, bireyin prososyal ve antisosyal davranlar; anaokul, ilkokul, ortaokul, lise olarak drt ayr seviyede olumaktadr. Antisosyal davranlar, bu dorultuda birikimli olarak ilerlemektedir (25). Bu seviyelerde, antisosyal davranlara sahip aile veya akranlarla iletiimde olmak, bireyin ileri yaantsnda antisosyal davranlar gsterme riskini arttrmaktadr (25). Ayrca, bu seviyelerden birinde antisosyal davranlar sergileyen aile veya akranlarla iliki kuran birey, dier bir seviyede prososyal davranlar sergileyen aile veya akranlarla iletiime getiinde, bireyin ileride antisosyal davran sergileme riski azalmaktadr (25). SONU Sua ilikin psikolojik kuramlar incelediimizde, her birinin farkl yaklam olduu grlmektedir. renme kuramlarna gre davran, koullanma ya da modelleme gibi yollarla renilmekte, zaman iinde tevik edilmekte veya snmektedir. Bunun sonucunda, birey ailesinden, akranlarndan, ksacas tm evresinden gzlemledii su davrann renmekte ve tevik ile birlikte bu davranlar sergilemektedir. Farkl kuramclar tarafndan farkl ekillerde aklanan kiilik, bireyin kendine has zellikleridir. Su, bireyin kiilik zelliklerine veya tipine bal olabilmektedir; ya da, id, ego, superego atmas sonucunda su davran ortaya kabilmektedir. Dier yandan, zek ile su arasnda dorudan bir iliki bulunamamasna ramen, dolay olarak bir ilikinin bulunabilecei dnlmektedir. Dk IQ seviyesine sahip bireyin baarsz olmas ve evresi tarafndan dlanmas, bireyi su davranna itebilmektedir. Bilisel ve sosyal geliim kuramclar, su davrannn yaam srecinde gelitiinden bahsetmektedirler. evresel risk faktrlerinin kalc olmas ise, su davran sergileme riskini arttrmaktadr.
42

TRKBLM UBAT 2014

Sonu olarak, sua ilikin bireysel yaklamlar ou zaman gvenilir ve tutarl olsa dahi, su davran kltrel, ekonomik veya toplumsal artlar altnda incelenmelidir. Kriminoloji alannn bnyesindeki bilim alanlarnn ortak almas ile sua ilikin daha salkl aklamalar yaplabilir. KAYNAKA 1. Hanc H, Tu A, Doan Y. Kriminalistik Kriminoloji Deildir. Adli Tp 2003; 48: 261-266 2. Canter D. Su Psikolojisi. mge Kitapevi, 2011. 3. Morris C, Maisto A, Psychology an introduction. 20th ed. Pearson Prentice Hall, 2005. 4. Thorndike L, Animal intelligence: An experimental study of the associative processes in animals. New York, NY: The Macmillan Company, 1898. 5. Rotter, JB, Social learning and clinical psychology. Englewood Cliffs, NJ: Prentice Hall, 1954. 6. Bandura A, Principles of behavior modification. Holt, Rinehart and Winston, 1969. 7. Sutherland EH, Principles of criminology.3rd ed. Chicago, IL: J. B. Lippincott Company, 1939. 8. Burgess RL, Akers RL, A differential association-reinforcement theory of criminal behavior. Social Problems, 1966. 14(2), 128147. 9. Skinner BF, Operant Behavior. American Psychologist 1963; 18 (8): 503- 515 10. American Psychiatric Association, Diagnostic and Statistical ManualIII. Arlington, 1994. 11. Honig AS, Infant Temperament and Personality: What do we need to know? Montessori Life 1997; 9 (3): 35-37. 12. Reid JA, Crime and Personality: Personality Theory and Criminality Examined. Student Pulse Academic Journal 2011; 3 (1): 1- 26 13. Eysenck HJ, Crime and Personality. Boston, MA: Houghton Mifflin 1964.

43

TRKBLM UBAT 2014

14. Cloninger CR, Dragan MS, and Thomas RP, A psychobiological model of temperament and character. Archives of General Psychiatry 1993; 50: 975-990. 15. Tellegen A, Structures of mood and personality and their relevance to assessing anxiety with an emphasis on self-report. NJ: Lawrence Erlbaum Associates 1985. 16. Akers RL, Sellers CS, Criminological theories: Introduction, evaluation, and application. New York: Oxford University Press 2009. 17. Hare RD, Without conscience: The disturbing world of psychopaths among us. New York: Guilford Press 1993. 18. American Psychiatric Association, Diagnostic and statistical manual of mental disorders.4th ed. Text Revision. Washington, DC: Author, 2000. 19. Siegel LJ, Welsh BC, Senna, JJ, Juvenile delinquency: Theory, practice and law. Belmont, CA: Thomson/Wadsworth, 2006. 20. Shoemaker DJ, Theories of delinquency: An examination of explanations of delinquent behavior. New York, NY: Oxford University Press 2005. 21. Trkiye Zeka Vakf, IQ Nedir? wp1.tzv.org.tr 2013. 22. Hirschi T, Hindelang MJ, Intelligence and delinquency: A revisionist review. American Sociological Review 1977; 42(4), 571587. 23. Mcgloin MC, Pratt TC, Maahs J, Rethinking the IQ-delinquency relationship: A longitudinal analysis of multiple theoretical models. Justice Quarterly 2004; 21 (3): 603- 635. 24. Feldman MP, Criminal behaviour: A psychological analysis. London, UK: Wiley. Fleming, C. B., Ca 1977. 25. Catalano, R. F., and Hawkins, J. D. The social development model: A theory of antisocial behavior 1996.

44

TRKBLM UBAT 2014

SELUKLU SAVUNMA KULESNN (KIZIL KULE ) KORUNMASINDA YEN BR MODEL R. Eser GLTEKN Derya PEKGZL KARAKU ZET Tarihsel ve kltrel mirasn korunmas balamnda, Tanmaz Kltr Varlklarn gnmzn deien ihtiya ve isteklere gre kullanmak dnya mimarlnn balca konular arasndadr. Bu nedenle koruma konusunda yeni modeller gelitirilmektedir. Bunlardan biri de eski ilevini yitiren yapnn gnmz koullarna uyarlanarak yeniden ilevlendirilmesidir. lkemizin Akdeniz kysnda nemli bir turizm yerlekesi olan Alanyadaki Alanya Kalesi, en nemli kltr varlklarmzdan biri olup, Anadoluyu ssleyen yzlerce kaleden bugn ayakta kalabilmi ve en iyi korunmu Ortaa Kalelerinden biridir. Bu almada Alanya Kalesine ait Seluklu savunma kulelerinden olan Kzl Kulenin korunmas ve denizle ilikisini vurgulayacak ekilde yaatlmasn salamaya ynelik yeni bir model nerisi sunulmaktadr. Bu balamda, koruma/kullanma dengesi ve yap/ilev uyumu dikkate alnarak Denizcilik ve Gemi Mzesi olarak yeniden ilevlendirilmesi amalanmtr. neri dorultusunda Kzl Kulede farkl gsterim tekniklerinin kullanlmas, stma ve nem sistemi, deprem sorunu ve srdrlebilirlik asndan ynetim ve finansal yaplar da deerlendirilmeye allmtr. Sonuta, sz konusu model nerisiyle Anadolu Seluklu Dneminden kalm 785 yllk bir tarihi mirasn, gnmz ziyareti profiline ulamasnn tesinde ada mzeciliin geliimine de katk salamas dnlmtr. Anahtar Kelimeler: Kzl Kule, Koruma, Mze Olarak Kullanm

A NEW MODEL FOR THE PRESERVATION OF SELJUK DEFENSE TOWER (RED TOWER) ABSTRACT Within the context of preserving historical and cultural heritage, using Immovable Cultural Properties in accordance with todays changing needs an d wishes are the main subject of the world architecture. For this reason new models have been developed about the preservation. One of these models is re

Do. Dr. Akdeniz niversitesi, Gzel Sanatlar Fakltesi, Mimarlk Blm retim yesi. esergultekin@gmail.com Uzman Sanat Tarihi / Mzeolog

45

TRKBLM UBAT 2014

functioning of the structure which lost its old function by adapting to todays conditions. Alanya Castle in Alanya which is one of the most important tourism places in Mediterranean coast of our country, is an important cultural property and well preserved Medieval Castles remained today among the hundreds of castles surrounding Anatolia. In this study it has been recommended a new model for preservation and conservation of Red Tower which is Seljuk defence tower in Alanya Castle in a manner of emphasising its connection with the sea. In this context it has been aimed to be re-functioning of it as Maritime and Ship Museum by considering its protection/usage balance and structure/function consistence. According to the recommendation management and financial structures have been tried to be evaluated with regard to the usage of presentation techniques, heating and moisture system, earthquake problem and sustainability. In conclusion, with the recommendation of aforementioned model it has been thought that 785 years old historic heritage which remained from the Anatolian Seljuk Empire will contribute in modern museology besides that it will appeal to todays visitor profile. Key Words: Red Towel, Preservation, Operating as Museum. GR Anadolunun, savunma mimarisinde nem tad ve savunma yaplarnn doup gelitii yer olmas nedeniyle nem tad bilinmektedir. Tarih ncesi Dnemlerden gnmze ulaabilen kale kalntlarna Neolitik Dneme ait kylerde rastlamak mmkndr1. Neolotik Dnemin sonlarna doru savunma yaplar yava yava belirirken, bunu takip eden Kalkolitik ve Tun Dnemleri ok kuvvetli ve yksek sur duvarlarnn ina edildii dnemlerdir2. Tun a ile birlikte kaleler ve sur sistemleri btn kentlerin vazgeilmez bir unsuru olmu ve zamanla antsal bir grnm kazanmtr. Kuleler; savunmann topland merkezler olup, saldrya geen dman zerine youn ve yandan atn yapld yerlerdir. Bu nedenle sur duvarlar kulelerle glendirilmitir. Sz konusu glendirme iin, tepelerden geen surlarda, hakim noktalara kuleler yerletirilmitir. En ok kullanlan kule planlar kare, dikdrtgen, yuvarlak ya da ok kelidir. Drt ke ve yuvarlak kulelerden daha az olmakla beraber, be, alt ve sekiz keli kuleler de tercih edilmitir. Kzl Kule de savunma amal ina edilmi bir kuledir. Ancak farkl amala yaplan kule trleri de mevcuttur. Bunlar kullan yerleri ve amalarna

1 2

Karul, 2009, s.22. Pekin ve Ylmaz, 2008, s.7.

46

TRKBLM UBAT 2014

gre deiik isimlerle anlmaktadr. rnein saat kulesi, yangn kulesi vb. K ule kavram gnmzde Gkdelen anlamnda kullanlmaktadr3. Kzl Kule; Ortaadan kalm, Seluklu Dnemine ait bir savunma kulesidir. Gemiten gnmze ulaan Kzl Kule, ilk olarak 1226 ylnda Anadolu Seluklu Dneminde savunma amal ina edilmi ve Osmanl Dneminde de ayn amala kullanlmaya devam etmitir. Trkiye Cumhuriyeti Dneminde ise, 1950li yllara kadar harap durumda olduu, 1962 ylnda Milli Eitim Bakanl tarafndan Ant Mze olarak kullanma ald, 1970li yllarda Kltr Bakanl tarafndan Etnografya Mzesine dntrld bilinmektedir. 2010 ylnda ise Kltr ve Turizm Bakanl tarafndan Alanya Belediyesine tahsis edilmitir. zgn ilevini yitirmi tarihi binalarn yeniden canlandrlmasnda yaklam ok nemlidir. almada Alanya Kalesinde yer alan sekizgen plan emasna sahip Anadolu Seluklu yaps Kzl Kulenin etrafndaki tarihi yaplarla birlikte ada mzecilik anlay dorultusunda deerlendirilerek, Denizcilik ve Gemi Mzesi olarak yeniden ilevlendirilmesi ele alnmtr. Bu balamda zemin+2 kattan oluan Kzl Kulenin zemin ve birinci katlar, Sergileme Blm; zemin kat Geici Sergileme, birinci kat Srekli Sergileme Alan olarak dnlmtr. KIZIL KULE HAKKINDA GENEL BLG Krmz renkli ta ve tula malzeme ile ina edildii iin Kzl Kule4 olarak anlan yap, Alanya (Alaiyye )Tersanesini ve Kalesini koruyan en nemli antlardan biridir5. Kzl Kule, Alaiyye yarm adasnn dou ucuna, deniz kenarna yaplmtr ve Trk deniz hakimiyetinin bir sembol saylmaktadr. Sz konusu kule, burlar, bedenler, i ie giren kaleler ve btn duvarlar deniz egemenliini almak ve yaatmak iin kurulmutur6. 1226 ylnda Alaiyye ehrini koruma amal olarak ina edilen Kzl Kule7, Yarm adann fatihi olan Alaaddin Keykubat tarafndan yaptrlmtr. Alaiyye Kalesinin inasna bu kule ile balanmtr. Dnya hkmdarlarnn en byklerinden biri olan ve Anadoluda saysz eser, kale ve kule brakan I. Alaaddin Keykubat kendi adn bu kaleye vermitir. Alaiyye Kalesinin tersaneden balayan sahil duvar Kzl Kulede bitmektedir 8 (foto. 1-2).

3 4

Eczacba Sanat Ansiklopedisi, 1997, s. 1067. Konyal, 1946, s. 163. 5 Hachamdiolu, 1986, s. 33. 6 Konyal, a.g.e., s. 160. 7 Yiit, 2010, s.41. 8 Konyal, age., s. 160.

47

TRKBLM UBAT 2014

Mimari zellikler Tersaneyi ve kaleyi limandan koruma amal ina edilmi olan Kzl Kule9, eimli arazide bir ana kaya zerine ina edilmitir. Zemin kat seviyesinde bir girii bulunan yapnn bat yznden douya doru d gsteren kot fark, zerine ina edildii ana kayann eimine de uymaktadr10. Kzl Kule; gnmzde Alanya Kalesi, Tophane Mahallesinde 480 ada ve 2 numaral parselde yer almaktadr. Kzl Kule; dtan bakldnda sekiz keli en dou ynndeki yerden ykseklii 33.00 m. bat cephesindeki yerden ykseklii ise, 30.00 m. dir. Yap dtan olduka sade bir grnme sahiptir. Ancak, Alanyann kuzey tarafnda limana hakim ve ilk olarak ina edilen Kzl Kule ad ile tannan byk sekizgen yap, surlarn en ok gze arpan parasdr11. Kagir tekniinde ina edilen Kulenin d duvar kalnlklar zemin kattan, yukardaki katlara kldka azalmaktadr. Duvarlarn yapmnda moloz ta ve balayc olarak kire harc kullanlmtr. Duvarlarda kaplama malzemesi olarak zemin+1. katta krmz renkli kaba yonu ta, bunun st kesimindeki 2. katta ise krmz renkli tula, kelerde ise byk boyutlu kesme ta ve talar arasnda balayc derz olarak kire harc kullanlmtr. Sekizgen planl yap, ieride olduka karmak bir plan emasna sahiptir. Kule; zemin kat, 1. kat/ve asma kat ve 2. kattan olumaktadr. Dier bir deyile yap, zemin+2 katldr. Kuleye giri, sekizgen ekilli kulenin dtaki bat yznn gney kesine yakn kesimine ve sur duvarna yakn yerletirilmi dikdrtgen ekilli bir kap ile salanmaktadr. Kapdan ieri girildiinde L eklinde, eni yaklak 1.00 m. geniliinde, zeri tonozla rtl bir koridor araclyla, zeri sivri kemerli tonozla rtl giri hol niteliindeki bir eyvana ulalmaktadr. Bu mekann dip duvarnn kuzey-bat kesindeki bir merdivenle 1. kata klmaktadr. Yapnn zemin katnda, tam merkezdeki sekizgen ekilli fil aya dikkati ekmektedir. Bunu 3.50 m. geniliinde, zeri tonozla rtl bir koridor evrelemektedir. Koridorun tonoz balangcndan st rtye ulaan kesimine ahap irvanlarn ilave edildii kaynaklardan renilmektedir. Sz konusu koridora, zeri sivri kemerli tonozla rtl sekiz adet eyvan almaktadr. Bunlardan biri giri olarak dzenlenmitir. Zemin katta yer alan eyvanlar, kulenin dtaki sekiz yznn ortalarna denk gelecek ekilde yerletirilmitir ve dip duvarlarnn orta kesimindeki sivri kemerli birer kertme iinde yer alan birer adet mazgal pencere ile dar almaktadr. (izim 1).

Redford, 2008, s. 46. Lloyd - Rce, 1989, s. 12. 11 Lloyd- Rce, 1989, s. 10.
10

48

TRKBLM UBAT 2014

Zemin katta giri hol niteliindeki eyvann dip duvarnn kuzey-bat kesinde basamaklar tatan yaplm bir merdivenle 1. kata klmaktadr. Bu katn merkezinde, zemin kattaki sekizgen ekilli fil ayann stne denk gelen kesimde yer alan ve 1. kat boyunca ykselen, az teras katnda bulunan byk bir su sarnc dikkati ekmektedir. Sz konusu sarncn etrafn zeri tonozla rtl iki adet koridor evrelemektedir. Koridorlar birbirinden, V eklindeki payeler ayrmaktadr. 1.katta kulenin dtaki sekiz yznden her birine ikier adet denk gelecek ekilde, kaln olan d duvarlarn iine, 14 adet eyvan yerletirilmitir. Ancak kuzeybat ynne ikier adet eyvan yerletirilmeyip, sirklasyon alan olarak deerlendirilmitir. Sz konusu eyvanlar, dip duvarlarnn orta kesimindeki birer adet mazgal pencere ile dar almaktadr. Sirklasyon alan olarak deerlendirilen kuzeybat kesiminde, st katlara ulam salayan merdivenler sal sollu yerletirilmitir. Sz konusu merdivenlerle, ykseklii 1. kat hizasnda son bulan asma kata klmaktadr (izim 2). Bir koridor eklinde dzenlenmi asma katn da alan mazgal pencere ve kzgn ya dkme aklklarnn bulunduu duvarlar, pencerelerin atk tana kadar moloz ta olup st taraf ise tula ile rlmtr. Dier bir deyile, bu katta da savunma dzeni yaplmtr (izim 3). Ayn merdivenlerle yukarya doru devam edildiinde kinci kata varlmaktadr. Bu katn tam orta yerinde, yuvarlak ekilli sarn az ve d duvarlardan iteki kata doru uzanan alttaki daha geni, stteki ise daha dar tutulmu iki adet teras ve bunlarn alt kesimindeki eyvanlar dikkati ekmektedir. Kaln olan d duvarlarn iine, kulenin dtaki sekiz yznden her birine ikier adet denk gelecek ekilde 16 adet eyvan yerletirilmitir. Sz konusu eyvanlar, dip duvarlarnn orta kesimindeki birer adet mazgal pencere ile dar almaktadr. Bu katn d duvarlar tula malzeme ile ina edilmi olup, st kesimi dendanlarla sona ermektedir (izim 4 - 6) . Ssleme zellikleri Yap dtan olduka sade bir grnme sahiptir. Ancak, Alanyann kuzey tarafnda limana hakim bir konumda ve ilk olarak ina edilen byk sekizgen Kule, dneminde surlarn en ok gze arpan paras olmutur12. Kulenin d cephelerinde kaplama malzemesi olarak zemin+1. katta krmz renkli kaba yonu ta, bunun st kesimindeki 2. katta krmz renkli tula, kelerde ise byk boyutlu kesme tan yan sra dier Seluklu yaplarnda olduu gibi, bu yapda da devirme malzeme de kullanlmtr. Kule kardan bakldnda sade bir grnm arz etmekle birlikte, yakndan incelendiinde fonksiyona ynelik ilevlerin d cepheye zarif bir ekilde yansd fark edilmektedir. rnein, her katn kendine has zellii
12

Lloyd ve Rce, 1989, s. 10.

49

TRKBLM UBAT 2014

vardr; bazlar ok atmak iin, bazlar sava zamannda kzgn yalarn dkld aklklar iermektedir. Tm bunlar, cephede harmoni yaratacak ekilde yerletirilmitir. Cephedeki kntlar, mazgal pencerelerin boluklar, kat aralarnn yuvarlak kesitli talarla belirlenmesi, yapya ait kitabeler, cephenin en stte dendanlarla sona ermesi tm bunlar rastgele yerletirilmeyip, belirli bir denge unsuru gzetilmitir. Kat aralar, yuvarlak kesitli stun gvdeleri ile darya kntl, kat hizalarn belirleyecek ekilde, bir sra halinde belirli aralklarla dizilmitir. Bunlar gneybat, gney, gneydou cephelerinde tek sra halinde olup, zemin katla birinci kat ayrmaktadr. Dier cephelerde ise ift sra halindedir ve asma katla birinci kat arasnda da bulunmaktadr. Kulenin i mekanlarnda pek ssleme unsuru bulunmamakla birlikte, ta ve tula malzemenin birlikte kullanm bir ahenk yaratmaktadr. Antik Dneme ait devirme paralar da hareket unsuru kazandrmaktadr. Bunlara, zemin kat giri hol niteliindeki eyvann dip duvar zerinde ve zemin kattan birinci kata ulam salayan merdivenin yan duvarlarnda rastlanmaktadr. Korunma Durumu Kzl Kule, Mzeler ve Eski Eserler Genel Mdrl tarafndan 1951 ve 1953 yllar arasnda esas ekline bal kalnarak restore edilmitir. Yeni malzemenin zgn yapya uygun olmas iin ok aba sarf edilmi ve tamamiyle ortadan kalkm olan ksmlarn yeniden yaplmasnda en gvenilir kaynaklara dayanlmtr13. Yap, Doal ve Kltrel Varlklar Koruma Envanterine gre; 1964 ylnda yine Mzeler ve Eski Eserler Genel Mdrl tarafndan, 2001 ylnda ise Kltr Bakanl tarafndan restore ettirilmitir14. Kzl Kule, 17 Austos 2009 ylndan itibaren Kltr ve Turizm Bakanl tarafndan Alanya Belediyesine tahsis edilmitir. Alanya Belediyesi tarafndan 2010 yl Nisan-Mays aylar arasnda Kzl Kulenin aydnlatma sistemi yenilenmi, ayn yln Aralk ay iinde yapnn birinci katndaki kk bir kap ile ulalabilen surun iteki duvarlar zerinde yer alan gemi graffitilerinin tespitleri Rleve almas ile salanmtr15.

13 14

Lloyd-Rce, 1989, s.16-17 Antalya Valilii Kltr Envanteri, 2003, s.70 15 Alanya Kalesinin duvarlarnda ve Kale iindeki dier yaplarda da dikkatle bakldnda seilebilen, sva zerine kazma teknii ile yaplm harap durumda eitli gemi tasvirleri yer almaktadr. Bu tasvirler iin Prof. Dr. Gnl ney, Sanki bir donanma ile ulalmak istenen yeni ufuklarn ve dlerin habercisidir eklinde aklama yapmtr. Bkz. ney, 2009, s.6. Dier bir aratrmac Do. Dr. Zeki Kenan Bilici ise, Alanya Kalesi ve evresindeki pek ok yapda bulunan gemi tasvirlerinin en erken 14. - 15. yzyla ait olabileceini; daha ge dneme tarihlenenlerin ise, Alanyann Osmanl Dneminde en ok 15.-19. yzyllar arasnda d dnya ile srdrd ticari ilikilerin boyutlarn aklar nitelikte olduklarn ifade etmektedir. Bkz. Bilici, 2008 b, s. 22

50

TRKBLM UBAT 2014

Gnmzde Kzl Kule, tarihsel sre iinde geirmi olduu restorasyonlar nedeni ile olduka iyi durumdadr. Kulenin yapsal sorunlar bulunmamaktadr; ancak nem sorunu nedeni ile d cephelerde ve i mekanlarda ufak tefek bozulmalar grlmektedir. Bunlar da kk mdahalelerle giderilebilecek konumdadr. Tarihlendirme Akdenizdeki Trk deniz hakimiyetinin sembol olan Kzl Kulede drt adet kitabe mevcuttur. Bunlardan ikisi ina, biri usta, dieri de Allaha Minnet kitabeleridir. Kzl Kulenin ehre bakan kuzey tarafnda, kule dendanlarnn hemen altnda celi slsle yazlm iki kelimelik bir kitabe vardr. Bunlardan birinci kitabe, Alaaddin Keykubatn duygularnn en soylu ifadesi olup, El-Minnet lillah=Minnet Allahadr yazmaktadr. Kzl Kulenin kuzey tarafndaki Allaha minnet Kitabesinin tam altnda, yerden 10.00 m. kadar ykseklikte kulenin ikinci kitabesi yer almaktadr16. Gnmz Trkesi ile: Bu mbarek kulenin yaplmasn; Efendimiz, yce sultan, byk hkmdar, milletlerin hakimiyetini elinde tutan, karann ve iki denizin hakimi, din ve dnyann ulusu, Emirulmmininin burhan Allah saltanatn daim eylesin-Kl Aslanolu Keyhsrevolu Keykubad, H. 623/M. 1226 yl Rebiul-evvel aynn banda emretti eklindedir. Kitabeden de anlald gibi yap 1226 yl Nisan aynda Seluklu Sultan Alaaddin Keykubat tarafndan ina ettirilmitir. Kzl Kulenin giri kapsnn sandaki duvarn yznde, yerden ykseke bir seviyede yer alan Usta Kitabesi 3 satr halinde Arapa yazlmtr. Kitabenin Trke aklamasnda; Halebli Ketenci Zade Deirmenci olu Ebu Alinin yapt yazmaktadr. SELUKLU SAVUNMA KULESNN (KIZILKULE ) KORUNMASINDA YEN BR MODEL Kzl Kulenin Mze olarak levlendirilmesi ve Mekansal Gereksinimleri Son yllarda dnyada, kltrel ve tarihsel deeri olan yaplarn mzeye evrilmesi evrensel olarak kabul grmektedir. Bu deerlerin yok olmamas iin, sz konusu yaplarn yeniden ilev kazandrlarak korunmas 17 amalanmaktadr . Bilindii zere Anadolu Seluklu Devletinin yazlk bakenti Konya; klk bakenti ise Alanyadr. Anadolu Seluklu Dneminde Akdenize hakim konumda, zemin+ 2 katl ina edilen Kzl Kulenin, bir zamanlar Akdenizdeki Trk deniz hakimiyetinin sembol olmas nedeniyle Denizcilik ve Gemi mzesi olarak yeniden ilevlendirilmesi nerilmektedir.
16 17

Yardm, 2002, s.75-76 Erbay, 2009, s. 200.

51

TRKBLM UBAT 2014

Bu balamda Ortaa ve Seluklu temalar yan sra Osmanl Donanma Tarihi ne de yer verilebilecektir. Yap mzeye dntrldnde, kullanlabilecek alanlar; zemin kat, birinci kat/asma kat ve ikinci kat /teras katlardan olumaktadr. Kzl Kulenin zemin ve birinci katlar, Sergileme Blm olarak kullanlabilir. Zemin kat geici sergileme, Birinci kat srekli sergileme alan olarak dzenlenebilir. Kzl Kule, yaps gerei sahip olduu dik merdivenler ile pek ok insan zorlamaktadr. Zemin katn kolay ulalabilirlii, sergileme iin mekansal uygunluu, tren ve al kokteylleri iin dar ile balantl olmasnn yan sra, engelli ziyaretiler de gz nne alndnda bu katn genel olarak Denizcilik ve Gemi temal geici sergi alan olarak kullanm uygun olacaktr. Mze konsepti iinde deerlendirilecek olan Kzl Kulede, hem Denizcilik ve Gemi hem de pek bilinmeyen Ortaa ve Seluklu temalar yan sra Alanya ve Akdenizde gemi tarihi olaylar kronolojik olarak gsterime sunulabilir. Bu balamda birinci katn mevcut 14 adet eyvandan biri giri eyvan olduu iin 13 eyvan iinde Ortaa yaam Anadolu Seluklu Dnemine ait eitli mutfak aralar ve gnlk kullanmlarn anlatan bir ke ve bunlarn yan sra; Alanyaya en parlak dnemi yaatan Alaaddin Keykubatn taht kesi ve hkmdarlk sembolleri olan; Traz/Hilat, Saray, Taht ve Ta, Sancak, etr, Tura ve Tevki, Yzk vb. olmak zere Anadolu Seluklu Devleti hkmdarlar ve yapm olduu savalarda kullanlan sava aletleri ziyaretilere anlatlabilir. Bunu takip eden dier eyvanlarda ise, Osmanl Donanma Tarihi balamnda Osmanl Dneminin Akdenizi bir Trk gl haline getiren nl denizcileri ve leventleri; maket ve kostml mankenlerle kronolojik olarak sunulabilir. Bilgi verici panolarda nl denizcimiz Piri Reisin dnya ve Kzl Kuleyi de gsteren Alanya haritas, gemi tasvirli ini seramik tablolar, gemi gravrleri, gemi minyatrleri de grsel malzeme olarak kullanlabilir. Birinci kattaki kk bir kap aracl ile Ehmedeke kadar uzanan sur duvarlarna ulalmaktadr. Sur duvarlarnn zerine kazma teknii ile yaplm olan gemi tasvirleri yerinde gsterime sunulabilir. Ayrca sur boyunca, askeri bakmdan devrinin en byk gc olan, saysz kale ve ehri ele geiren Anadolu Seluklu ordularnda mancnk ve arrade dnda ar oklar frlatan aletler (arh, zenburek), kule (bur, debbabe, arpa), koba (keb, ahmerdan), neft atmak iin kullanlan neffate, karura gibi silahlar ve burlara trmanmak iin kullanlan merdiven ve kementler, surlarda delik amak veya surun altn kazmak, maynlamak gibi sava aletleri, eitli metal silahlar, zrhl askerler, glleler, kazlarda karlan devirme malzemeler sergilenebilir. Bu balamda Ortaa kaleleri, kuatma savalar, silahlar ve yaam realize edilebilir. Asma Kattaki dzenleme ise; Ortaa Anadolu Selukludan balatarak, Osmanl Dnemini de ieren Donanma Tarihinin kronolojik olarak yklendii
52

TRKBLM UBAT 2014

birinci katta bulunan asma kata gelince; bu kat koridorun darl nedeniyle vitrinde obje sergilenmesine uygun deildir. Bu nedenle Kzl Kulenin yapld dneme ve bu katn zgn ilevine uygun mevcut kzgn ya aktma aklklar ve ok atmak iin kullanlan mazgal delikleri dneminin savunma maksatl kullanmn canlandrmak iin kzgn ya kazanlar ve bunlarn yan sra Ortaa yaam, silahlar, Ortaa zellikle Anadolu Seluklu Dneminde kullanlan silahlardan; Ok-yay, kl, sng, karg, mzrak; nize, harbe, cda, gnder, sta gibi isimlerle zikredilen ve drtmek, saplamak veya frlatmak suretiyle kullanlan mzrak, balta/nacak (teberzin), sergilenebilir. Kzgn ya kazanlar, kzgn ya aktma aklklarnn iine yerletirilmeli ve akln dna bu ileyii anlatan bilgi panolar aslmaldr. Ok ve yay ise, mazgal aklklar iine yerletirilerek sergilenmeli ve yine bilgi panolar il e desteklenmelidir. kinci Kat ve Teraslar, manzaraya hakim konumundan dolay mzeye gelen ziyaretilerin dinlenmeleri, yeme ve imeleri dnda konser, defile, eitli trenler vb. sosyal etkinliklerde de kullanlabilir. Yaplacak dzenlemelerde iklim zellikleri nedeni ile nemli ortama dayankl Tik aacndan yaplm ahap mobilyalarn seilmesine zen gsterilmelidir. Masa ve sandalyeler zeri tonozla rtl eyvanlarn iine ve dtaki ak alana, teraslara yerletirilebilir. Bu katta hizmet verecek olan personelin giyim kuam da Seluklu veya Osmanl Dnemine uygun olmaldr. kinci katn orta kesiminde yer alan sarncn st kesimine denk gelecek ekilde, elik konstriksiyon ile ykseltilmi bir platforma dnen bir deniz feneri lda yerletirilerek hem bu kat aydnlatlabilir, hem de Kulenin geceleri dardan fark edilmesi salanabilir.Bu kata ulam zor olabilir. Bu nedenle dtan yaplacak bir manzara asansrnn ulam kolayl salayabilecei dnlmektedir. Yap, tek bana gnmz koullarna uygun bir mzenin ilevini srdremeyeceinden, yetersiz kalacandan; evresinde yer alan tarihi yaplarla birlikte deerlendirilmelidir. Dier bir deyile, ant eser olan yapya ok fazla mdahale edilemeyecei ve ileve ynelik yeterli alan bulunmad iin, yapda ihtiya duyulan dier birimler, yapnn dnda tasarlanmaldr. Bu balamda Kulenin kat kullanmlar ve meknsal gereksinimler yle sralanabilir: -Kzl Kule Zemin Kat - Geici Sergileme Alan -Kzl Kule Birinci Kat -Srekli Sergileme Alan/Asma Kat Srekli Sergileme Alan -Kzl Kule kinci Kat ve Teraslar- Dinlenme Alan/Kafeterya/Sosyal Aktivite
53

TRKBLM UBAT 2014

-Ziyareti ve Sosyal Hizmetler Alanlar: Gie ve Danma / Hediyelik Eya Sat Alan/ Dinlenme Yerleri/ Otopark/ Tuvalet Alanlar -Kltr ve Eitim Hizmetleri Alanlar: Ktphane /Ariv, Bilgilendirme Ofisi/Seminer-Sylei Mekan/Mze Eitimi iin Atlye Alan/Ktphane / Konferans Salonu -Ynetim Alan -Teknik Alanlar: Yangn, Elektrik, klimlendirme Alan/Gvenlik, Tesisat Alanlar -Atlye/depo alanlar Sz konusu gereksinimlerden bazlar, yukarda grld gibi, katlarda zmlenebilir. Ancak yap tarihi bina olmas nedeniyle, tm gereksinimlerin ayn bina iinde zmlenmesi mmkn deildir. Bundan dolay Kzl Kulenin evresinde bulunan dier tarihi yaplar da mze ilevine dahil edilerek kullanlabilir. Mze Olarak Kullanmnda Alternatif Gsterim Teknikleri Mzeler, kltr ve uygarlk rneklerinin bir sistem iinde sergilendii mekanlardr. Mzelerde sergilenen eserlerin verdii etki; sergi konusu ve alannn mekansal dzeni ile yakndan ilgilidir. Mzenin amac eserlerini tantmak ve bunu yaparken de mzeyi srekli gndemde tutmaktr. ada mzeciliin yeniliki almalar sosyal, ekonomik ve politik evre ilikilerine dayanmaktadr. Aslnda mzeler uyguladklar gsterim teknikleri ile sosyal evrede kkl ve artc deiiklikler yaratabilir. Bu deiiklikler ekonomik artlara, destek birimlerine, ziyareti profillerine ve iletiim modellerine gre ekillenmektedir. Gnmzde mzeleri daha etkin klmak ve ziyareti ekebilmek iin farkl gsterim teknikleri uygulanmaktadr. Bunlar; statik gsterim ve dinamik gsterim olarak iki grupta incelenmektedir. Statik Gsterim Teknikleri; Vitrin i Sergilemeler, Diaromalar, Panolar, izimler, Fotoraflar, Planlar ve Maketlerden olumaktadr. Dinamik Gsterim Teknikleri ise; Gsteri Odalarnn Dzenlenmesi, Tarihi Canlandrmalar, Panoramalar, nsan Tayan Aralar, Dokunmatik ve nteraktif Aralar, Audio/Ses Aralar ve Kulaklklar, Slaytl Gsteriler, Aynal Gsteriler, Deien Panellerle Gsteriler, Manken ve Mumyalarla Gsteriler, Animatronik Gsteriler, Rehber Eliinde Gsteriler ve Drama Gsterilerinden olumaktadr. Gnmzde vitrin ii eitli dillerde eseri tantc bilgi panolar ve etiketlerin kullanm sayca azalm, bunlarn yerini interaktif sunumlar almtr. Buna ynelik , nemi, havalandrmay, gvenlik ve kilit sistemlerini kontrol eden zel tasarml vitrinler retilmektedir. Kzl Kulede sergilenecek eserlerin dnem, slup ve malzeme zellikleri dikkate alnarak birinci katta sergilenecek
54

TRKBLM UBAT 2014

objeler iin Vitrin i Sergileme Tekniinden yararlanabilinir. Plastik ve metal modellerle dzenlenen Diaromalar18 ; model, maket ve kurgu yapm teknii gibi boyutlu modellemelerden olumaktadr. Kzl Kuledeki sergilemelerde de diaromalar kullanlabilir. ve d mekanlardaki etkinlik duyurularnda; ereveli, erevesiz, kl veya ksz panolar19 tercih edilebilir. Mzede sergilenmekte olan eserler ve onlara ait bilgileri ieren Gsterge Bilimin ipular olan izimler, fotoraflar ve planlar20 mzecilerin en ok kullandklar ucuz sunum tekniklerinden olduu iin Kzl Kulede de yararlanlabilir. Bazen mzelerde sergileme amacyla kentteki nemli eserlerin belirli oranda kltlm kopyalar Maket olarak sunulmaktadr. Bu balamda Kzl Kulenin iinde veya evresinde yaplacak parkta Kzl Kule, Alanya Kalesi, Tersane ve evredeki dier nemli yaplarn byk lekli maketi sergilenebilir. Gsteri Odalar Tekniinde21 ise; sergilenecek eser, eyalarla birlikte bir oda dzenei iinde tasarlanmaktadr. Burada oda, byk bir vitrin olarak dnlmektedir. Kzl Kulenin birinci katnda da Seluklu ve Osmanl dnemi mobilyalar ile dekore edilmi gsteri odalar iinde yine dnemin kyafetleri iindeki mankenlerle boyutlu tarihsel canlandrma gerekletirilebilir. Yine zemin kattaki eyvanlardan birinde Anadolu Seluklu Sultan Alaaddin Keykubat tahtnda otururken canlandrlabilir. Panoramalar22, ksmen resim, ksmen de modellerle dzenlenen boyutlu anlatmlardr. Bu sunumlarda genellikle modeller n planda olup, arka planda ise dev boyutta duvar resimleri yer almaktadr. Bu teknik, Kzl Kulede asma katta kullanlabilir. Gnmzde bilgisayar sistemlerinin gelimesine bal olarak, mzelerde ses ve video kullanmn ieren Dokunmatik ve nteraktif Gsterim Tekniklerine de yer verilmektedir. Kzl Kulenin zemin, birinci ve asma katnda kullanlabilecek bu ynteme gre, gelen ziyaretilere mzenin konseptine uygun sorular yneltilir ve ziyareti bir dmeye basarak doru cevab bulabilir. Mzenin giriinden balamak zere pek ok blmde; ziyaretiler tarafndan cret karl dn alnan Audio/Ses Aralar ve Kulaklklar araclyla eserler hakknda eitli dillerde szl anlatm yaplabilir23. Mzelerde kullanlan Barkovizyon sunum teknii Kzl Kulenin zemin katnda uygulanabilir ve bu yntemle yapya ait tarihsel bilgiler, Seluklu ve Osmanl Dnemleri, Seluklu Sultanlar ve nl Osmanl Denizcileri anlatlabilir.

18 19

Erbay, 2009, s. 133-137. Age., 2009, s. 138. 20 Age., s. 138. 21 Age., s. 139. 22 Age., s. 142. 23 Age., s. 145.

55

TRKBLM UBAT 2014

Dier bir sunum teknii de grntlerin resimsel olarak anlatld Deien Panellerle Gsterim Yntemi24dir ve byle bir anlatm Kzl Kulede sarn etrafnda gerekletirilebilir. Mzelerdeki Manken ve Mumyalarla Gsterim Teknii Kzl Kulenin her katnda; balmumu, silikon ve porselenden retilen tam hareketli, yar hareketli ve hareketsiz mankenlerle gerekletirilebilir. Yine insan ve hayvanlarn geree uygun boyutlu tasarmlarnda; ba, boyun ve kollarn elektronik aksam aracl ile geree uygun bir ekilde hareket ettiren modellerden oluan Animatronik Gsterim Teknii de Kzl Kulenin sergileme yaplacak her katnda deerlendirilebilir. Mzelerde uygulanan en eski sunum tekniklerinden biri de Rehber Eliinde Gsterim25dir. Bu yntem, mzede grevli kii ya da kiiler tarafndan mze ve eserlerle ilgili bilgilerin ziyaretilere szel olarak aktarmdr. Ancak her blmde deien grevlilerce sunum yaplmas mze gezisini daha ekici klacaktr. Kzl Kulede bu teknikten de yararlanlmaldr. Son yllarda mzelerde kullanlan en doal ve yaygn sunum Drama Gsterileri Teknii26dir. Dramada grev alan kiiler, yetenekli ve bilgiliyseler mze almalar asndan iyi bir sunu teknii gerekletirilmi olur. Kzl Kulede bu teknik, daha ok renciler iin mze eitiminde uygulanabilir. SONU Kzl Kulenin, bir zamanlar Akdenizdeki Trk deniz hakimiyetinin sembol olmas nedeniyle Denizcilik ve Gemi mzesi olarak yeniden ilevlendirilmesi nerilmektedir. Bu balamda Ortaa ve Seluklu temalar yan sra Osmanl Donanma Tarihi ne de yer verilebilecektir. Bu dorultuda meknsal kullanm ve gereksinmelere deinilmi, uygulanabilecek alternatif gsterim tekniklerine yer verilmitir. Ancak eserlerin salkl bir ekil de korunmasn salayabilmek amacyla; nem sorunu, aydnlatma sistemi, deprem riski, ynetim yaps ve finans temini de dikkate alnmaldr. Nem Sorunu balamnda; sy lmek iin termometre, bal nemi lmek iin higrometre, tozu nleyici filtre sistemi, istenilen nem orann salayan humidistat, nem kurutucu olarak silikajel, scaklk ile beraber nemi len aletlerin kullanlmas nerilmektedir. Kzl Kulede yaplacak aydnlatma sisteminde; genel olarak aydnlk seviyesi homojen olarak yaylmaldr. Bu seviye birinci grup ok duyarl eserler iin maksimum 50 lux, ikinci grup orta duyarl eserler iin maksimum 150 lux, nc grup az duyarl eserler iin aydnlk seviyesi 300 lux veya fazlas olabilir.
24 25

Age., s. 147. Age., s. 150. 26 Erbay, 2009, s. 152.

56

TRKBLM UBAT 2014

Antalya, 2nci derece deprem blgesinde olduundan Kzl Kule mze olarak ilevlendirilirken deprem riskinin deerlendirilmesi gerekmektedir. Bunun iin ncelikle risk plan karlmal; depremle ilgili alnacak nlemler kapsamnda sel, yangn, hrszlk ve kundaklamaya kar da gvenlik nlemleri dnlmelidir. Bu plan iinde, bina ve evresi, eserlerin sergilenme ve sunumu, envanter kaytlar ve alanlarn gvenlik nlemleri de unutulmamaldr. Ayrca mzelerde alanlarn tmnn katlmyla bir afet plan oluturulmal ve alanlara zel afet eitimi verilmelidir27. Yap, Kltr Bakanl tarafndan Alanya Belediyesine tahsis edildiinden mzenin ynetim ve iletim faaliyetleri Alanya Belediye Bakanlna bal ayrca bir Vakfla balantl, zerk bir Mze Yrtme Kurulu tarafndan yaplmaldr. Mze giderleri, Alanya Belediye Bakanlna bal Kltr ve Sosyal ler Mdrl btesinden karlanabilir. Kzl Kule mze olarak ilevlendirildiinde finansal yapsn glendirmek iin; *Kzl Kuleye ok ziyaretinin gelmesi deil, tekrar gelmesi salanmaldr. *Kzl Kulenin Hediyelik Eya Sat Yeri, mzede sergilenecek koleksiyonlarn en popler paralarnn replikalar esere ilikin bilgi veren brorle satldnda, daha etkin bir kitleye ulalabilir. *Mze gelirinin en nemli btesi, ziyaretilerden elde edilmektedir. Bu nedenle hedef kitleyi geniletmek, mmkn olan en yksek oran mzeye ekebilmek nemlidir. Bu konuda giri cretlerinin eitlendirilmesi bir seenek olabilir, dieri de yerli ve yabanc ziyaretileri cezbedecek et kinlikler dzenlenebilir. *Kentin toplumsal, kltrel ve entelektel yaamyla ilgili farkl dillerde gazete ve sreli yaynlar karlarak hedef kitle geniletilebilir. *Mzede aratrmalar, konferanslar, seminerler dzenlenerek gelir kayna salanabilir28. *Mzede sergilenen eserlerin genel konsepti ile ilikili bir sanat mzeye davet edilerek, sergi amas salanabilir ve bununla gelir elde edilebilir. Ayrca ulusal ve uluslar aras zel koleksiyonlar da mzeye ekilebilir29. *Mzedeki eserleri depoda saklamak yerine, toplumla paylaarak mze ynetim ve pazarlama esasnn temeli oluturulabilir. Dnem dnem eserler yer deitirmeli, depo veya arivde bulunan eserler de sergilenmelidir.

27 28

Erbay, 2009, s. 374-391. Birkan, 2001, s. 248-249. 29 Mchalopoulos, 2001, s. 88.

57

TRKBLM UBAT 2014

* Kzl Kulede alacak olan mze, markalatrlarak n plana karlabilir. zgn ilevini yitirmi tarihi binalarn yeniden canlandrlmasnda yaklam ok nemlidir. Bu almada yeni bir koruma modeli balamnda Anadolu Seluklu yaps Kzl Kulenin etrafndaki tarihi yaplarla birlikte ada mzecilik anlay dorultusunda deerlendirilerek, Denizcilik ve Gemi Mzesi olarak yeniden ilevlendirilmesi ele alnmtr. Bu koruma modelinin, kltr mirasmzn yaatlmas hususunda rnek tekil etmesi en byk dileimizdir. nk yerine asla yenisini koyamayacamz bu eserleri koruyarak gelecee aktarmak grevimiz olmaldr. FOTORAFLAR

Foto.1- Kzl Kule Genel Grnt (Foto Derya Pekgzl Karaku).

Foto .2- Kzl Kule D Cephe (Foto. Derya Pekgzl Karaku).

58

TRKBLM UBAT 2014

ZMLER

izim 1. Kzl Kule Zemin Kat Plan ( Mimari izim: Mimar Osman Tmg ).

izim 2. Kzl Kule Birinci Kat Plan (Mimari izim: Mimar Osman Tmg).

59

TRKBLM UBAT 2014

izim 3. Kzl Kule Asma Kat Plan (Mimari izim: Mimar Osman Tmg ).

izim 4. Kzl Kule kinci Kat Plan (Mimari izim: Mimar Osman Tmg ).

60

TRKBLM UBAT 2014

KAYNAKA 1. Antalya Kltr Envanteri (Alanya), Antalya Valilii, 2003. 2. BLC, Z. K., Kalenin Gemileri; Alanya Kalesindeki Gemi Graffitileri, Ege Yaynlar, 3. stanbul, 2008 b. 4. BRKAN, ., 28-30 Haziran 1995 Tarihleri Arasnda Kent ve Toplumsal Tarih Mzeleri zerine stanbulda Dzenlenen Gnlk Atlye almasnda Sunulan Bildirilerin nemli Noktalar, Kent, Toplum, Mze Deneyimler-Katklar, Tarih Vakf, stanbul, (2001). 5. Eczacba Sanat Ansiklopedisi, C.2., Yem Yaynlar, stanbul, 1997, s. 1067. 6. ERBAY, F., Mze Ynetimini Kurumsallatrma abas (1984-2009), Mimarlk Vakf Enstits, stanbul, 2009. 7. HACIHAMDOLU, T., Alanya Seluklu Kalesi, Antalya 1. Seluklu Eserleri Semineri, Antalya Valilii Yaynlar, (1986), s. 33. 8. KARUL, N., Tarih ncesi Anadoluda Savunma ve evirme Sistemleri, Savunma Hatlarndan Yaam Alanlarna Kaleler 19. Kaleli Kentler Sempozyumu (2009). 9. KONYALI, . H., Alanya (Alaiyye), Ayaydn Basmevi, stanbul, 1946. 10. MICHALOPOULOS, D., Finansal Olarak Kendine Yeterli Olabilmenin Zorluklar , Kent, 11. Toplum, Mze Deneyimler-Katklar, Tarih Vakf, stanbul, (2001 ). 12. LLOYD, S.,- RICE, D. S., Alanya (Alayya), Atatrk Kltr, Dil ve Tarih Yksek Kurumu Trk Tarih Kurumu Yaynlar, IV: Dizi-Sa 6a, Ankara, 1989. 13. PEKN F.- YILMAZ H. F., Trkiyenin Kltr Miras 100 Kale, NTV Yaynlar, stanbul, 2008. 14. NEY, G., Akdenizle Kucaklaan Osmanl Seramikleri ve Gnmze Ulaan Yansmalar, 15. Suna-nan Kra Akdeniz Medeniyetleri Aratrma Enstits, Antalya, 2009. 16. YARDIM, A., Alanya Kitabeleri (Tespit, Tescil, Tasnif ve Deerlendirme), stanbul Fetih 17. Cemiyeti, stanbul, 2002. 18. YT, F., Selukludan Gnmze Alanya, Alanya, 2010.
61

TRKBLM UBAT 2014

62

TRKBLM UBAT 2014

SALIK VE HASTALIK ALGISINDA DNM1 Deniz SEZGN* ZET Gnmz toplumlarnn birou salk ve hastalk kavramn tanmlay ve alglay ynnden deiim geirmektedir. Bu deiimin ortak noktas, yeni bir salk anlaynn yaplandrlmas olarak ifade edilebilir. Tarih ncesi dnemden gnmze kadar byk gelimeler yaanan modern tp tartlmaz bir gce sahiptir. Salk gemiten gnmze, eitli kurallara uyulmas artyla elde edilebilecek bir deer olarak sunulmaktadr. Bu deeri elde etmenin yollar gnmzde tarihsel srete yaananlara benzerlik gstermektedir. Ancak gnmzde salk, srekli varolabilecek bir sermaye olarak sunulmakta ve saln sreklilii tketimle balantlandrlmaktadr. Anahtar kelimeler: Salk, hastalk, modern tp.

TRANSFORMATION IN THE PERCEPTION OF HEALTH AND ILLNESS ABSTRACT Most of todays societies are undergoing a transformation with respect to the processes of defining and perceiving the concepts of health and disease. The common point of these changing perspectives can be expressed as construction of a new health understanding. Modern medicine, which has displayed major advances from prehistoric period to the present, posesses an indisputable power. Health is presented as a value which can be obtained by obeying a set of rules. The ways to reach this value are similar to what has been experienced throughout the history. However, in todays world, health is presented as a capital which may exist continuously and this continuity is linked with consumption. Keywords: Health, disease, modern medicine. GR Modern toplumun tesine geildii iddialarnn younlat gnmz kapitalist toplumlarnda, hastalk ve salk kavramlarn tanmlamaya ynelik
* r.Gr.Dr; Ankara niversitesi letiim Fakltesi. dsezgin@media.ankara.edu.tr 1 Bu makale yazarn 2010 ylnda Ankara niversitesi Sosyal Bilimler Enstits Halkla likiler ve Tantm Anabilim Dalnda tamamlad Salk letiimi Paradigmalar ve Trkiye: Medyada Salk Haberlerinin Analizi balkl doktora tez almasndan retilmitir.

63

TRKBLM UBAT 2014

bak alar deimektedir. Deien bak alarnn ortak noktas, yeni bir salk inas zerinde younlamaktadr. Modern tp biliminin egemenliini tehdit eden alternatif salk bilgileri giderek daha geni bir alanda destek grmektedir. Salk, eitli kurallara uyulmas ile elde edilecek ve srekli varolabilecek bir sermaye olarak sunulmaktadr. Gnmz toplumlarnn birounda, salk ve hastalk kavramn tanmlama ve sal alglama biimlerinde bir deiim yaanmakta olduu ve deiim iinde salk kavramnn yeniden yaplandrld sylenebilir. Dnya Salk rgtnn 1947deki tanmna gre salk, fiziksel, ruhsal ve sosyal tam iyilik halidir. Bu noktada ayrlmaz bir ikili gibi dnlen hastalk kavram da tanmlanmaldr. Hastalk organizmada birtakm deiikliklerin kmasyla fizyoloji grevlerinin bozulmas durumu2 olarak tanmlanmaktadr. Gemi yzyllarda hastalk kavram, iyi ve kt glerin savat bir evrende var olmu, bunlar ktl ve strap ekmeyi tanmlayan hatta bazen hakl karan aklama mekanizmalar olarak kullanlmtr. Hastalk anlaylar, inan sistemleri iinde insann ac ekmesini aklamak ve hakl karmak zere biimlenmitir. Yzyllardan beri, kiinin sahip olduu bir eyden ok yapt bir ey olduuna inan, hastal tanmlama yolu olmutur. Salk ve hastalk kavramlarnn tarihsel geliimi, giderek artan dnyevileme, bilimsel salk kuramlarnn ykselii, zihinsel ve fiziksel hastaln ayrlmas, geleneksel tedavilerin bilimsel uygulamalarla ortadan kaldrlmas ve kategorilerin daha mikro anlaylara doru deimesi ile karakterize olmaktadr. Tarih ncesi dnemden gnmze kadar, toplumlarn hastal alglay biimleri dnm; ayn zamanda tedavi biimlerinde nemli gelimeler yaanmtr. Gnmzde salk kavramnn alglan ve salkl yaam sunumlarndaki artn ardna bakabilmek ve art anlamlandrabilmek iin tarihsel sre iindeki gelimelerin ortaya konmas nemlidir. Salk ve hastala ilikin mikro ve makro dzeyde arka plandan sz etmek mmkndr; almada makro dzeyde bir tarihsel arka plan anlatlmaya allmtr. almada, hastalk ve sala ilikin tarihsel gelime modern bat tbbnda yaanan gelimelerle sunulmutur. Bu sunum kronolojik bir blmlendirme ile gerekletirilmitir. I. Tarih ncesi Toplumlarda Salk ve Hastalk nsanolu var olduundan beri kaza ve hastalklarla karlamtr. ok eski tarihlerde bireyler gzlem yaparak, gzle grlen yaralanma ve sakatlanmalarn gerek nedenlerini anlayabilmitir. Ancak, aniden baylmalar
2

http://www.tdk.gov.tr

64

TRKBLM UBAT 2014

ve lmlere anlam vermeye altklarnda, neden olarak doast gleri bulmular, kt ruhlarn, bedene girdiini ya da bedeni terk edip gittiini dnmlerdir (Sar, 2007, s.5). Riversa (2004) gre, ilkel toplumlarda hastalklarn nedeni, ounlukla, hastalk bulatrabilme gcne sahip olduuna inanlan, bir insan kzdrm olabilecek hareketlerden, totemin yenmesi ya da ldrlmesi gibi totem kurallarnn veya bir tabunun inenmesinden ya da su ilenmesinden kaynaklanmaktadr. Uzel (1992), saln korunmasnn, btn canllarn dinamiinde gizli olan bir yaam etkinlii olduunu, canl organizmalarn yaam dengesini bozan i ve d etkenlere kar dzeltici tepkiler gsterdiini ifade etmektedir. Kendi yarasn onarabilme ve hastalnn stesinden gelebilme zelliine, dier canllar gibi insan vcudu da sahiptir. Bir dnceye gre; bireyler, kendilerini iyiletirme yollarndan bazlarn, hayvanlar izleyerek ve taklit ederek renmitir. Bununla beraber, kanayan yaraya parmak basmak, ateli bedeni souk suya sokmak gibi baz tedavileri de igdleriyle3 yapmlardr. Daha sonralar deneme-yanlma yoluyla, hem tedavilerini gelitirmiler hem de baz bitkilerin yararl etkisini kefetmilerdir (Sar, 2007, s.5; Uzel, 1992, s.2). lkel toplumlarda hastalk kutsal dnya ile lanetli dnya arasndaki ilikinin semboldr; tp ile din i ie gemitir, dinsel trenlerin ounun, ayrntl ve uzun ritellerinin temel amac, hastaln iyiletirilmesidir. Hastal nlemek amacyla, muska, snnet, vcudun boyanmas gibi yntemler kullanlmtr (Turner, 2000; Demirhan-Erdemir, 1996). Tedavi biimi olarak ilk uygulama, gnmzde de ounlukla ayn ekilde ifade edilmekte olan, nemsiz hastalklarn evde tedavi edilmesidir. Evdeki tedaviden yarar grlmedii durumlarda bavurulan tedavi ise, byc, byc hekim4, lokman5 ya da rahipler aracl ile sihirli szckler kullanmak, el marifetleri, masajlar6, ngrak ya da davul almak, kan aktmak7, buhar banyolar8 gibi

gdsel tedavilerde en nemli rol kadnlar stlenmitir. Erkein, avclk ve toplayclk dneminde darda gezmek zorunda kalmas, kadnn ocuk bytme ve emzirme zorunluluu nedeniyle meskene bal kalmas ve besin hazrlamas grevini stlenmesi, onu bir doum yardmcs, bir ocuk bakcs ve diyet uzman haline getirmitir. Bu bakmdan denilebilir ki, tbbi etkinliin profesyonel biimde yrtlmesinde ilk i blm, cinsiyet farkndan domutur. lk hekimler anneler, kdemli anneler (kocakarlar) olmutur. Kocakar ilalar, kocakar yntemleri, tbbi ebelikle birlikte halk hekimlii, gnmze kadar gelmitir (Uzel, 1992, s.3). 4 Tarih ncesi dnemde tedaviyi gerekletiren kiilere verilen isim. 5 Lokman; halk efsanelerinde bahsi geen, hikmet sahibi olduuna inanlan kii (www.wikipedia.org). Lokman, hastaln tedavisiyle ilgilenmek durumunda olan kiidir. Bu kiinin yamur yadrmak, bitki rtsn gelitirmek ve hatta hastaln kendisini retmek gibi baka ilevleri de olabilir ama hastaln tedavisi ile urat srece bu kii lokman olarak anlmaktadr (Rivers, 2004, s.14). 6 Solomonlardaki Eddstone Adasnn yerlileri, bugn bilinen masajlara ok benzeyen el hareketlerine bavurmulardr. Aratrmalar, bu el hareketlerinin amacnn, hastann vcudunu ele geirdii dnlen, hayali bir ahtapota kar koymak olduunu gstermitir. Baz toplumlarda

65

TRKBLM UBAT 2014

yollarla, hastay ele geiren hastalktan kurtarma abasdr (Rivers, 2004). Btn bunlar tehis de tedavi de kutsal bir balam iinde ele alnmtr. II. lk ada Salk ve Hastalk lk alarda, hastalklarn nedeni olarak yine, doast gler grlm, kt ruhlarn ve tanrlarn hastalk verdii ya da hastaln bir gnahn cezas olduu dnlmtr. Kusurlu bir davran olduunda, gnah ileyen kiinin hastalandrlarak cezalandrldna inanlmtr. Benzer bir ekilde gnmzde de, bir ok hasta veya hasta yakn hastaln bir hatann karl ya da sonucu olarak ortaya ktna inanmaktadr. Deneme-yanlma yoluyla renilen, hastalklarla ilgili bilgiler, efsaneler, rivayetler, tecrbeler, yaznn bulunmasyla, nesilden nesile aktarlmaya balanmtr (Sar, 2007, s.13). Sontag, hastaln, lyadada ve Odessa destanlarnda doast bir ceza, eytani bir g ve doal sebeplerin sonucu olarak baa geldiini, Yunan geleneine gre, hastalk gereksiz ve haksz yere ortaya kabildii gibi (kiisel bir kusur, toplu bir su ya da atalarn iledii bir suun karl olarak), hak edilmi bir ktlk de olabildiini ifade etmektedir (2005, s.48). Yunan gelenekleri tbbi etiin ve uygulamalarn biimlenmesinde nemli bir rol oynamtr. Hipokrat Yemini anlay tbbi kurallar ve uygulamalarda profesyonelliin evriminde temel olmutur. Salk doal sebeplerin bir sonucu olarak grld iin Yunan tbb salk ve hastala sekler bir bakn rneini sunmaktadr. Bu dnemde, hastalklar gzlemlenerek anlamlandrmaya allm, vcudun bir yerinde, dengenin bozulmasnn hastala sebep olduunu dnlmtr. Denge konusu, eski uygarlklarda en nemli salk ilkesi kabul edilmektedir (Turner, 2000; Sar, 2007; Demirhan Erdemir, 1996). Bu adaki hastalklarla ilgili yaanan en byk gelime, Hipokrat (M.. 460-370) ile hastalk kavramnn deiip doal bir olay olarak grlmeye balanmasdr. Hipokrat, hastaln doast nedenlere bal olmadn aklam, tbb ve hekimlii tanrlardan uzaklatrmtr. Hastal, bedende var

ise, yksek ate ya da dier hastalklara neden olduu dnlen, maddi olmayan nesne ya da z vcuttan karmak iin masaja bavurulmutur (Rivers, 2004, s.111). 7 Riversn belirttiine gre, vcuttan kan aktmak evrensel bir are olarak grlmektedir. Daha yeni alm yaralarn kanatlabildii kadar kanatlp ve bu ilem uygulanmazsa, yarann hibir zaman iyilemeyeceine inanlr. Kt kann akp gittiine ve iyi kann vcutta kaldna dncesi yaygndr (Rivers, 2004, s.93). 8 Terlemeyi salamak zere vcudu ya da vcudun herhangi bir parasn sya maruz brakma uygulamas..., ... Hawai Adalarnda hasta, iinde buharn retildii bir kulbeye kapatlr, benzer uygulamaya Afrikada rastlanr. Hasta bir adam hasrdan yaplm kk bir kulubeye kapatr ve iinde hl yanmakta olan korlarn bulunduu bir kab hastann yanna koyarak onu olabildiince terletmeye alrlar (Rivers, 2004, s.115).

66

TRKBLM UBAT 2014

olduu dnlen drt unsurun9 miktarnn ve birbirine olan dengesinin bozulmasna balamtr. Tedavilerde amalardan biri, vcutta azald ya da artt dnlen dengenin dzeltilmesidir. Bu nedenle, uygun perhizlerin yan sra, boaltma (mshil, kusturucu, terletici gibi) tedavileri uygulanmtr. Bunun yan sra, akupunktur10, fizik tedavi, ilalarla tedavi sklkla kullanlan bir tedavi yntemleri olmutur. Hipokrat tbbnda, insann yaad blgenin corafi zellikleri beslenme alkanlklar, kiilii ile sal arasnda ba kurulurken, in tbbnda cezadan ok, hastaln, doa yasalarna kar gelmekten ortaya kt varsaylm ve hastalklardan korunma dncesi n planda tutulmutur. Hint tbbnda ise, yaanlan evre, yaam biimi ve beslenme alkanlklarnn dzenlenerek hayat enerjisinin dengesinin korunabilecei dnlmektedir (Sar, 2007, s.32). Sar (2007), in tbb ile ilgili en eski kaynaklarn bu dnemde yazldn, yzlerce ila tarifinin ve akupunktur ile tedavinin bu kaynaklarda yer aldn sylemektedir. Bunun yan sra, Hint tbbnda da Ayur-veda11 metinleri, salkl ve uzun yaamann yollarn
9

nsan bedeninde bulunan drt unsurdan kan scak ve ya; sar safra scak ve kuru; kara safra souk ve kuru; balgam souk ve ya niteliklere sahiptir. Bu drt unsur her uzuvda farkl oranlardan bulunur. Mevsimlere ve alnan besin maddelerine gre de unsurlarn bedendeki oran deiir. Her insann zel bir mizac vardr nk, bu unsurlarn oran herkeste farkldr. Her kiide bir unsur daha fazla olduundan, insanlarn beden yaplar ve kiilikleri de buna bal olarak deiir. rnein, scak mizal insanlarda, kan unsurunun oran fazla olduundan scak kanllar imanlamaya yatkn, neeli kiilerdir; sinirli insanlarda sar safra ok olduundan safraviler abuk fkelenir; karamsar mizataki melankoliklerde kara safra ar bastndan dnceli, ask suratl, ie dnktrler; miskin tabiattakilerde balgam fazla bulunduundan tembel olup, hareketten kanrlar. Her mizacn sahibi baz hastalklara yatkndr. Hastann tedavisinde mizac dikkate alnmaldr(Sar, 2007, s.29). Hmoral (belli bir vcut svs veya svlaryla ilgili, onlardan ileri gelen, onlara ait olan) hastalk teorisi olarak da anlmaktadr ve modern dneme kadar varln srdrmtr. Yunan tedavileri kan alma, diyet, egzersiz ve yatak istirahatinden oluuyordu ve vu bunlar sistemin bozulan dengesini onarmal iin tasarlanmt. Yunan sisteminde, cinsel eylemi de ieren reme sreci bir mayalanma ilemiyle kyaslanrd; seks organizmas uygun sya getirmeye yarard. Denge anlay Aristonun ahlak grlerinde de yanstlmt ve iyi hayat zevkte ve zevkten kanmada arlktan kamak olarak grlmt. Belirtilen bu tbbi rejimlerde (rejim, usl, idare, sistem) diyet zellikle ok nemli bir rol oynard. Diaita kelimesi bir yaam biimini, bir sistemi, bir ynetim anlayn anlatmaktayd. yi yaam iin nerilen tbbi ree teler dinlenmenin, beslenmenin, yaam biimini, cinselliin de dahil olduu ok eitli etkinlikleri kapsard. Bu dzenlemeler, tp konusunda sekler varsaymlara dayanrd ve kendilerini popler tptan uzak tutmaya alan hekimler ise, slkle kan alma ve by gibi roller stlenirlerdi. rnein, Hipokratn Kutsal Hastalk (The Sacred Disease) adl eseri, epilepsinin kutsal sebeplerden dolay ortaya kmadn, drt unsurun doac erevesinden bakarak anlalabileceini sylyordu (Turner, 2000, s.19). 10 Bedenin enerji kanallar zerindeki belirli noktalarn bastrlarak ineyle ya da stlarak uyarlmasyla yaplan tedaviler de bozulan g, yani enerji dengesini normale dndrme amacna yneliktir (Sar, 2007, s.43) 11 Eski Hint tbb da din bilgisi ile i ie balamt. M.. 2500-1500 yllarnda ndus vadisinden doan Hinduism tp bilgisinin de kayna saylr. Eski Hint efsanesine gre bilgi (veda) en byk

67

TRKBLM UBAT 2014

gstermektedir. nsanolunun tarih boyunca sal ve hastalyla ilgili olarak kendisi ve evresi arasndaki ilikiyi sorgulam ve yorumlam olduunu syleyen Sar (2007), edinilen tecrbelerle varsaymlar retilip, bu varsaymlara dayanarak doa olaylarnn aklanmaya alldn eklemektedir. III. Orta ada Salk ve Hastalk Doa olaylar, bireylerin hatalarnn sonucu, kiilik ve benzerleriyle aklanmaya allan hastalk sebepleri arasnda davran biimleri ve alkanlklarn da zaman iinde sralanmakta olduu grlmektedir. Beden ve evre temizliinin olmad durumlarda zellikle bulac hastalklarn yaygnlamas kanlmazdr. plerin toplanmad, ev ve ehir temizliine nem verilmedii, bu nedenle de bulac hastalklarn ortaya kt on altnc yzylda, temizlie nem verilmemesi ve hzla artan bulac hastalklarn da etkisiyle, Sarnn (2007) belirttii gibi, ruhun kurtulmas ve dtan gelen ktlklerden korunmas ve salkl olmak iin, beden temizliinin nem kazand grlmektedir. Lupton, Ortaa Avrupasnda, beden temizliinin, bedenin belli yerlerinde hi kir olmamas anlamna geldiini, temiz olma kurallarnn, sosyal davran kurallar tarafndan dayatlmakta ve temizliin bedenin bakalar tarafndan grlen yerleriyle snrlandrlmakta olduunu anlatmaktadr (Lupton, 1994, s.33). Orta ada, temiz bir beden, hastal da olmayan bir beden anlamna gelmekte, salkl olmak beden temizlii ile birlikte anlmaktadr. Salkl olmak iin temiz bir bedene sahip olmann neminin yan sra Luptonun tedavi biimleriyle ilgili bir vurgusu bulunmaktadr. Lupton, kronik hastalar iin tedavi kaynann tapnaklar ve azizlerin arabulucuuyla cennetten gelen ilalar olduunu ve tedavinin, azizden kalan bir eya ile, dokunularak gerekleeceine inanlm olduunu belirtir (Lupton, 1994, s.81). Aydnlanma dnemiyle, hastalklarn dini sebeplerle aklanmalar genel olarak azaldysa da, halk genelinde hastalk sebepleri olarak akllarda yer etmeye devam etmitir. Genel olarak salk, doktorlar ve halk tarafndan kiinin dzgn devam ettirdiklerinin bir sonucu olarak grlm; hastalk ise, vcudun bozulduunun bir gstergesi olarak kabul edilmitir. Saln, dzenli beslenme, egzersiz, dzenli boaltm, yeterli uyku, salkl bir evre ve tutkularn dzenlenmesi ile korunacana inanlmtr. On yedinci yzylda bilim tarihinde yaanan nemli gelimeler, tp tarihinde de nemli gelimelerin yaanmasna neden olmutur. Tp, objektif kriterlerle hastalar tedavi etmeye abalarken, bu yzylda halk tedavi iin, o
tanr Brahmadan alnmt. Yedi bilge insanolunun aclarna are bulmak iin Himalayalar n doruunda bulunan tanrlara yakarm ve Brahma onlara yaay bilgisinin (Ayur -veda) srlarn vermiti. Veda kelimesi ile ifade edilen Rig-veda, Ayur-veda, Sema-veda gibi din kitaplarnda tp ile ilgili birok bilgiler yer alr (Sar, 2007, s.16).

68

TRKBLM UBAT 2014

tarihlerde arlatan hekim, sahte doktor olarak adlandrlan, tp eitimi almam kiilere bavurmaktan vazgememitir. Bununla beraber, tpta yaanan gelimelerle balayan, hastann doktora anlatt ikyetlere gre tedavi etme anlay, bir sre sonra deimi; hastaln, hastann sbjektif deneyiminden koparlarak objektif bir tp sistemine, lmlere, testlere tabi tutulan bir sisteme dntrlmtr. IV. On Sekizinci Yzylda Salk ve Hastalk On sekizinci yzylda, Aydnlanma Felsefesinin de katklaryla, bilim ve tp alannda nemli gelimeler yaanmtr. nsan merkeze alan dncenin de yaygnlamasyla, tp etiine olan ilgi tekrar canlanmtr (Sar, 2007: 104). On sekizinci yzyla kadar tp alannda yaanan gelimelerde, Foucaultnun (2002) ifade ettiine gre, hastaneler, fakir ve kimsesizler iin genel toplama yeri olmaktan ok, retici bir kurum olarak domutur ve o tarihlerde Avrupada, hastaneler lmn beklendii yer olarak dnld iin, pek fazla bavurulmak istenmeyen kurumlar olarak anlmtr. Ayn zamanda, o dnemde hastann hastaneye yatrlarak yoksulluunun ve dknlnn damgaland gerekesiyle, tedavi iin hastaneye yatmas istenmemitir. Foucaultya gre, hasta iin en iyi tedavi yeri, hastaln ve yaamn doal yeri olan ailesinin yan, evindeki hasta yatadr. On yedinci ve on sekizinci yzylda modern Avrupa snrlarnn izilmesinin balamasyla, tbbn alannn hasta yatandan topluma doru genilemitir (2002, s.34). Bu dnemde, toplumun gelecei, sanayilemenin getirdii deiimler, krsallama ve serbest piyasa ekonomisi gibi konular endieleri olutururken, evre sal gibi konular da nem kazanmtr. Yaanan toplumsal dnm, hastalk ve tbba olan yaklamn da deimesine neden olmutur. Toplumlarn hastala ve tbba ilikin yaklamlarnn deiimi sonucunda, abuklu (2004), on sekizinci yzyln sonunda rahiplerin bireylerin ruhsal salklaryla, doktorlarn da hastalarn bedensel salklaryla ilgilendiini sylemektedir. Zaman iinde, Avrupada, tedavi iin kiliselerin yerini hastaneler almaya balamtr. Foucaultnun belirttiine gre, on sekizinci yzyln sonuna kadar klinik; kuram ve eitim arlkl iken, on sekizinci yzyln sonunda tedaviye ynelmitir. On dokuzuncu yzylda almaya balayan hastaneler, doktorlarn ayn hastala sahip hastalar, ayn meknda inceleyip, gzetledikleri yer anlamna gelmeye balamtr (2002, s.34). abukluya gre bu sayede ayn meknda, farkl bedenler, tp iin birer nesne haline getirilmitir (2004, s.106). On sekizinci yzyln sonlarna doru yazlm tbbi tavsiyeleri ieren kitaplar, sokaktaki bireylere hastalklardan, kiinin gnlk hayatndaki alkanlklarn ayarlayarak, ll yaayarak, arya kamaktan kanarak, yediklerine, ald uykuya, dzenli spor yapmasna, belirli bir zaman temiz havaya ve souk banyoya maruz kalarak, korunacan aklamtr.
69

TRKBLM UBAT 2014

Hastalklarn sebepleri onlara gre, doal olmayan yeme alkanlklar, uyku dzeni, boaltm ve tutku gibi gelere dayandrlmtr. nsan salnn, bireyin doru ekilde yaamasna bal olduuna inanlrken, hastalklarn kanlabilir ktlkler olduu dnlmtr. Hastaln, hem kiiye hem de topluma zarar olduu ve kiinin dzenli yaayarak bundan kanabilecei dnld iin, hastalanan kii, bunun bakalarn da tehlikeye att gerekesiyle, toplum tarafndan sulanmtr. Hastanelere ilikin gelimelerin yansra, on sekizinci yzyln sonunda, mikroplarn kefedilmesiyle, d temiz tutmann yeterli olmad ortaya km, bu bilgiler, bilim tarafndan da onaylanmtr. Banyonun bedeni mikroplardan temizledii ve onu rmekten kurtard anlalmtr (Rabinow, 1984, s.277). Rabinowa gre tbbn amac, kaybedilmi sal, hastalkla, semptomlaryla uraarak, vcuttaki dengeli sv akn salayarak yeniden kazanmak olmutur (1984, s.281). Foucaultnun belirttiine gre (2002, s.53), on sekizinci yzyln sonuna kadar, tbbi uygulamalar, bedenin ileyiinin neden bozulduu, nasl dzeltilebilecei zerine dzenlenmemi, normallik den ok salk ile ilgilenmi, on dokuzuncu yzyl tbb ise, salktan daha ok normallie gre dzenlenmitir. On dokuzuncu yzyla kadar standart konsepti gelimi ve tp, yaplan muayene ve testlerle hastann sal standarttan ne kadar sapm? ve nasl normal olmaya dndrlebilir? sorularyla uramaya balamtr. Hastalar, eskiden onlarn durumlarnda neyin yanl olduu konusundaki aklamalar beklemi, bu srada yarglandklar genel salk durumu standard hakknda bilgilendirilmemitir. Hastanelerin ve kliniklerin almasyla, bir ok hastay birden gzetim altnda tutma, hastalklarn snflandrma, nfustaki belli hastalklarn detayl tutanaklarn tutma olana ortaya kmtr (Lupton, 1994, s.85). Klinik yntemleri, hastaln semptomlar ve iaretlerinin gzlemleri temel alnarak yaplmaya balanmtr. Foucaultya (2002) gre, on dokuzuncu yzylda gelien hastala ilikin standart konsepti, on dokuzuncu yzyln son on ylnda tehis ve tedavinin temel lt haline gelmitir. Illich, bunun standarttan sapan bir hastala ilikin tbbi giriimi merulatrmaya yeteceini iddia eder (1995, s.115). Foucault, hastalarn standartlar iinde deerlendirilmeleri dncesinin yan sra, birka yzyllk sre boyunca hastanede grdkleri muayenenin geliimini izlemitir. On sekizinci yzyln sonuna doru hekimlerin gittike dini personelin yerini alarak, hastane personelinin yerleik yesi olduunu; hastanenin, tbbi bilim disiplinlerinin ve ynetimlerinin kurumsal temsilcisi haline geldiini not etmitir. Hastanelerin, hasta iin muayene ve tedavi yeri olmasnn yansra, bir gzetim sistemi merkezi olmas on sekizinci yzylda yaanan gelimelere bal olarak ortaya km, sre iinde gzetleme devam ederken, bedenlerin kontrol de bu sisteme eklenmitir (2002, s.57).
70

TRKBLM UBAT 2014

V. On Dokuzuncu Yzylda Salk ve Hastalk Bedenin ileyiinin neden bozulduu, nasl dzeltilecei, standartlara uyup uymad giderek nem kazanmtr. Uzmanlamann gelimesiyle, on dokuzuncu yzylda, artk tedavi edilen hastalar deil, hastalklar olmu, hastalklar snflandrlmtr. Bireyler hasta olarak anlmaktan yava yava hastalk olarak anlmaya balamtr. Ayn zamanda, anatomik dzensizlikler ve sapmalar da snflandrlm, hastane iinde ve hastaneler arasnda uzmanlama gelimitir (Lupton, 1994, s.84). Hastalklar snflandrlp, tp halkn gznde nemli bir yer edinirken, Bauman, salk normlarnn, insanlarn geleceklerini belirlemek iin yapldn, saln lsnn, ordu ya da fabrikada alma kapasitesi olduunu sylemektedir. Salkl bir bireyin, endstriyel iilie ya da askerlie uygun olarak grldn, bu ilere uygun olmamann da biraraya getiren sosyal faaliyetlerin iinde yer almamak anlamna geldiini ve bunun da toplumun dier bireyleri iin tehlike anlamna geldiini eklemektedir (1998, s.223). Fransa, zellikle Paris, Avrupada her zaman tp iin bir balang noktas olmutur (Demirhan Erdemir, 1996, s.234). Fransz Devrimiyle, btn eski niversiteler, akademiler ve geleneksel enstitler kaldrlp, yerine Pariste bir tp okulu almtr. Paristeki okulun aln izleyerek, Dublin, Londra, ve Viyanadaki klinik okullarn almas ve gelimesi tp tarihinin en byk konularndan biri olarak grlmektedir. On dokuzuncu yzyln hemen balangcnda, Avrupada bir tehis yeri haline gelmi olan hastanelerin, bu kez bir eitim yeri olduunu ve hemen ardndan, tedavilerin denendii bir laboratuvar ve yzyln sonuna doru da tedavi uygulanan bir yer haline geldiini syleyen Illich, hastaneler ile ilgili grlerini yle aklamaktadr (1995, s.113): Dnn tecrit yerleri gnmzde artk, kompartmanlam tamirci dkknlarna dnyordu. Btn bunlar adm adm gerekleti. On dokuzuncu yzylda klinik, hastalk tayclarnn topland, hastalklarn tannd ve hastalklarn hesabnn tutulduu yer haline geldi. Gerekliin tbbi olarak alglanmas tbbi pratikten ok daha nce hastaneye bal bir hale geldi. Fransz Devrimcilerinin hastalarn iyilii iin istedikleri uzmanlam hastaneler hayata geirildi, nk doktorlarn zaten hastalklar snflamaya gereksinimi vard. Hastalklar snflandrlp, tp halkn gznde nemli bir yer edinirken, Bauman (1998), salk normlarnn, insanlarn geleceklerini belirlemek iin yapldn, saln lsnn, ordu ya da fabrikada alma kapasitesi olduunu sylemektedir. Salkl bir bireyin, endstriyel iilie ya da askerlie uygun olarak grldn, bu ilere uygun olmamann da biraraya getiren sosyal faaliyetlerin iinde yer almamak anlamna geldiini ve bunun da toplumun dier bireyleri iin tehlike anlamna geldiini eklemektedir (1998,
71

TRKBLM UBAT 2014

s.223): Salkl beden gl, dayankl ve uzun abalara katlanabilen bir bedendi; ama ayrca ar istekleri olamayan, kolayca tatmin edilebilen ve alr durumda tutulabilen, sabit halde kalabilen bir bedendi kontrol edilen ve edilebilen bir beden. Bu tre bir beden hakknda tbbi gr ve halkn genel fikri, istenilen durumun en alt ve st limitlerini koyarak, ayn anda hem maksimum hem de minimum olarak grlen normal hale dayanarak inceler. Arln getirdii tehlikeler, eer amyorsa, mahrumiyetin verdii korkuya eti. Ondokuzuncu yzyl boyunca ve hatta yirminci yzylda da, yardmsever ve reform-yanls akllar, bir erkein vcudunu salkl halde tutabilmesi iin tketmesi gereken minimum saydaki besleyici yiyecekleri bulmakla urayorlard; ama yine ayn bu akllar, minimumun stndeki her eyi kendine-dknlk iareti olarak grmeye meraklydlar. Sofuluk, artk ne azizliin iareti olarak grlyordu ne de ahlakl bir hayatn iaretisi olarak bir arlkt. On dokuzuncu yzyl sonunda, toplumlarn salk sorunlarnn iyiletirilmesi amacyla, bilgi toplamak, bedenlerin denetlenmesi iin yeni bir gereke olarak ortaya kmtr. Salgn hastalklar biliminin (epidemiyoloji) ortaya kmasyla, topluluklar karsnda, hastaln seyrinin belgelenmesi ve devaml kayt tutulmas, dikkatle incelenerek hkmet birimlerine rapor verilmesi gibi youn almalara arlk verilmitir. Hastalk, bireysel bedenden ok sosyal bedende meydana gelmi ve sapkn trlerin tm halk sal iin, kontrol edilme ihtiyac olduu eklinde tanmlanmtr. Luptona gre, bireyler yirminci yzyln banda, dikkatle gzlenmesi gereken olas kurbanlar olmu, yirminci yzyln yeni sosyal hastal tberkloz, zhrevi hastalklar ve ocukluk problemleri, tbbi dikkatin, yine tehlike altnda olan normal insanlara evrilmesine neden olmutur (Armstrong, 1983, s.37, aktaran, Lupton, 1994, s.31). Turner (2000), on dokuzuncu yzyln, resmi tp tarihlerinde bilimsel devrimin byk zaferi olarak grlse de, bu an ayn zamanda, bireyci allopatik12 tpla sosyal tp arasndaki klk deitirmi mcadelenin a olduunu dnmektedir. Bu tartmann merkezinde, bir tarafta alama gibi tekniklerle enfeksiyonlara kar verilen tepkilerdeki byk baary, dier tarafta ise ehir nfusunun byk sosyal ihtiyalar ve ehir planlamasnn gelimesi yoluyla sosyal bilim tepkilerinin artmasn bulmaktadr. Bunlarn yan sra tp alanndaki ilerlemeler, cerrahi iin ok daha gvenli bir evreyi mmkn klm, hastanelerdeki enfeksiyonlarn azaltlmasna yardmc olmutur. Tp biliminde salanan gelimeler, tp mesleinin en son teknoloji ile yrtlen ve bilgili kimselere ait olan bir meslek olmasn salayarak, modern bilincin bir
12

Geleneksel tp. Standart ya da koruyucu tedavi (www.tipterimleri.com).

72

TRKBLM UBAT 2014

topyas olan salk ryasna da katkda bulunmutur (Turner, 2000). VI. Yirminci Yzylda Salk ve Hastalk Yirminci yzyldaki gelimeler, on dokuzuncu yzyldaki gelimelerin devam niteliindedir. Ancak bu dnem, sadece keiflerin deil, yeni kavramlarn, zellikle de tbbn sosyal boyutunun gndeme geldii bir dnemdir. Bulac hastalklara kar alarn gelimesi ve sklamas, X nlarnn tan teknii olmasnn yan sra tedavilerde yerini almas, antibiyotiklerin kefi, organ nakli, vitaminlerle ilgili almalarn bymesi, azalan lmler ve artan yaam sreleri nedeniyle, orta ve yal nfusun artmas, mental hastalklarn akut modern hastalklar haline gelmesi, genetik hastalklarla ilgili gelimeler yirminci yzyldaki nemli gelimeler olarak sralanabilir (Demirhan Erdemir, 1996; Uzel, 1992; Freund, 1982, s.4; Belek, 2001, s.34). Yirminci yzyl, tpta radikal deiimlerin artlarn hazrlamtr. Bu deiimlerde salk ve hastalk kavramlarndaki dnmlerle, profesyonel tbbn rolndeki gelimeleri birbirinden ayrmak mmkn deildir. Turner (2000), tbbi g ve sosyal bilginin zorunlu olarak birbirine bal olduunu ve bu yzden niversite mfredatndaki dnmn farkl profesyonel gruplar ve kurumlar arasndaki deien dengeleri gsterdiini, ayn zamanda tp fakltelerinin niversite sistemi iinde ayr, pahal, aratrmaya dayal bir faklte olarak gelitiini, kendine zg bir otoriteye ve sonunda akademik kurullar zerinde bir stnle ulatn sylemektedir. Tp faklteleri giderek, hem mekan hem de akademik anlamda niversitenin geri kalanndan ayr durmaya balam, bu fiziksel ayrlmann ardndan sosyal izolasyonu da beraberinde getirmi, tbbi mfredat niversitenin dier blmlerinden tamamen ayr hale gelmitir. Tbbn ykselen sosyal stats, genel hastanelerin neminin artmasna sebep olmutur. Hijyen, temizlik ve hemirelikte salanan ilerlemeler, lm oranlarnda dmeye sebep olmu ve bylece hastaneler orta snftan hastalar iin gvenli hale gelmitir. Bu sosyal deiimler tbbi-endstriyel kompleksin gelimesine nclk ederek, toplumun tbbiletirilmesi ve iatrojenik13 hastalklarn artmasna kar yeni bir sosyal eletiri dalgasn beslemitir (Illich, 1976; aktaran, Turner, 2000, s.16). Freund (1982), 1950li yllarda maddi ktln azalmasyla birlikte, yetersiz beslenme ve bulac hastalklarla karlama sklnn azaldndan szetmektedir. Bu yllardan itibaren tp, Burye gre hastane ve klinikteki kalesinden karak hasta olmayan, normal topluluk zerinde aratrma yapmaya balamtr. 1960 ylnn balarndan itibaren iyilik, salkl yaam, yaam tatmini ve yaam kalitesi gibi kavramlar normal toplumlarda onaylanan kavramlar olmaya, anketler, grme programlar ve
13

Hekimden kaynaklanan bir bozukluk ya da hastalk. Hekim hatas sonucu oluan.

73

TRKBLM UBAT 2014

lmler reterek, sosyal ve tbbi szle girmeye balamtr (Carr -Hill 1995; aktaran, Bury, 1998, s.10). 1960lardan itibaren, sosyal tpta yaygnlaan salkl yaam anlay gnmzn en yaygn kullanlan salk anlaydr. Nasl daha salkl olunur? bilgileri toplumun tm tabakalar arasnda gn getike yaylmaktadr. Modern tbbn hakim olduu dnemde, bilgi tek sahibi uzmann ya da hekimin kontrol altnda kalrken, gnmzde artk bilgi, toplumun her kesimine ulamaktadr. Tam bu noktada, kapitalist ekonomi, yaylmaya balayan bilginin iktidarn ele alarak, medyay da arac olarak kullanarak, salklar zerinde sz sahibi olmak isteyen bireyleri ynlendirmektedir. Haarni (1998), bireylerin tbbi bilginin srekli bombardman altnda, pasif alclar olmak yerine, aktif rolde olmalar gerektiini dnmektedir. Bireyler, hastalklarn anlamlandrmakta, bunu yaparken birok kltrel kaynaktan beslenmektedir. Tp alanndaki nemli gelimelere ramen, hastann gr, tbbi alandaki geerliliini yitirmitir. Hastalk, onu tayan kiiden daha nemli bir hal almtr. Klinik yntemlerin grevi, gzlemlemeyi ve hastann konudaki fikrini duymay gerektirmitir. Hastaya sorulan sorularla ortaya kan hastalk, grlebilen bir olgudan duyulabilen bir olguya dnmtr. Lupton, 1960 ve 1970lerde, hastann tbbi emirlere uymasnn sorgulandn, tbbi tavsiyelere kesin uyumun artk sz konusu olmad kansna varlarak, hastalara artk sadece nesnelermi gibi baklmayacan ve onlara tbbi bakla, kiilik atfedildiini belirtir. Bununla beraber ayn dnemde, sorunun znn iletiim olduu dncesi ile tbbi uzman ile hasta arasndaki etkili iletiim desteklenmi, bu sayede hastann doktora itaati gelimitir (Lupton, 1994, s.86). Hasta ve doktor arasndaki asimetrik iletiim biiminin gnmzde halen devam ettii sylenebilir. Gnmzde hasta, doktorun tarihsel olarak gelimi otoritesine uygun davranlarda bulunmak; kendine sorulan sorulara cevap verip, kendisine verilen tedaviyi uygulamakla ykml haldedir. Hastann, hastal ile ilgili soru sormasnn, tehis ve tedavi asndan nemli bulunmamas; hastaya btncl deil hasta organ olarak baklmas, zaman iinde doktor ve hasta arasndaki iletiimi daha da azaltmtr. Bu iletiimsizliin giderilmesinde, yirminci yzyln sonlarna doru medya, nemli bir grev stlenmitir. Haarni (1998), toplumsal deiimlerin, aratrmalara getirilen zorluklarn, doktor hasta ilikisinin aratrmasnn zorluklarnn, salk alannda paradigma deiimine neden olduunu dnmektedir. Paradigma deiikliinin bir baka nedeni olarak, ge modernite iinde, tbbn deien roln grmektedir. Gnmzde bireyler, kendi salklarna kar, gittike artan bir ilgiye sahiptir. Son otuz yl boyunca, gittike daha fazla tbbi bilgi, akla uygun hale getirilirken; medya, salk ve hastalk konularna hergn daha fazla yer vermektedir. Gelien iletiim teknolojilerinin de etkisiyle, bireyler, hastalk bilgisini aktif olarak aratrmaktadr. Kendine yardm kurumlar, hasta
74

TRKBLM UBAT 2014

dernekleri ve organizasyonlarnn saylar gn getike artmaktadr. Uzun dnemli hastalk yaayan bireylerin saysndaki art nedeniyle salk hizmetleri ve tp alanyla ok sk iliki kurmaktadr, bunun sonucunda tp alannda uzmanl olmayan halkn salk-hastalk bilgisi, uzman bilgisini de iine almaktadr. Tbbi bilgiye ulamadaki kolaylk, tketici ve hasta gruplarnn salk ve hastalk konusundaki artan bilgisi, hastalar ve doktorlarn rolleri ve pozisyonlar konusunda da potansiyel deiimlere sebep olmaktadr. Bu deiimle de, tbbn geleneksel uzman rolne meydan okunmaya balanmtr ki bu da zellikle hastalarn kendi durumlar hakknda bilgi sahibi olmalarnn neminin bilindii ve kabul edildii kronik hastalklar alannda gereklemektedir (Haarni, 1998). Bahsedilen durumun ortaya kmasnda, hastalk odakl tbbi baktan kaynaklanan tatminsizlik daha btncl/holistik, eit ve hasta odakl balang noktalar bulunmas konusunda tavsiye ve talepler sebep olmutur. VII. Yirmi Birinci Yzylda Salk ve Hastalk Yirminci yzyln sonlarna doru halkn sal ile ilgili endieler, bulac hastalklar yerine, kanser ve baklk sistemi hastalklarna odaklanmasnn yan sra kt ekilde beslenen bedenlerin kontrolne, bedenlerin salnn korunmas konusunda kiilere t vermeye brakm; sosyal eitsizlik ve yoksulluk artk bireysel saln esas belirleyicileri olarak grlmeye balanmtr. Salgn hastalklara bal lm oranlar dtke, endstriyel topluluklarn nfuslar, doum oranlarnn yksek seviyede olmas nedeniyle artmaya devam etmitir. Bununla beraber, gler durup, lm oranlar azalmaya balaynca, toplumlar yalanmaya balam, bulac hastalklara bal lmlerin yerini kanser, kalp krizi ve beyin kanamalar nedeniyle gerekleen lmler almtr. Bat toplumlar daha da zenginletike, diyabet gibi yallkla da ilikili hastalklar gelierek, toplumlarn nfusunda n plana gemitir. Bu deiimler ise, yeni uzmanlk alan olan, sosyal gerontolojinin (yallk bilimi) gelimesine neden olmutur. Ayrca, nfusun yalanmas, ileri yaa kadar yaayabilen kiiler ve toplum iin yeni hastalklar ve bakm konusunu da beraberinde getirmitir. Yirminci yzyl sonundan itibaren, dejeneratif durumlarla birlikte, bireylerin rahatszlk olarak tanmladklar ikayetleri de (menopozun tbbiletirilmesi, adet dnemi ikayetleri, ocuklarn hiperaktiflikleri) , yeni hastalklar olarak kabul edilmeye ve tedavi edilmeye balanmtr. nemli cerrahi giriimlerle birlikte (koroner by-pass cerrahisi, organ nakli vb.), yaam sresinin uzamas nedeniyle, estetik operasyonlarda da gelimeler yaanmtr. Yirmi birinci yzylda, tbbi bakm gittike artarak bilimsellemekte, klinik yarglara verilen deer artmakta ve tbbi karar alm gittike daha mantkl, daha ak, daha resmi olmakta, nseziler yerini hesaplamalara
75

TRKBLM UBAT 2014

brakmaktadr (Lupton, 1994, s.87). Bunun yan sra, salk ve genel yaam standardndaki gelimelerin bir sonucu olarak, lm ne kadar ertelenirse, toplumlar hastalklarda o kadar art yaamaktadr. Toplumlar tbbiletirilmekte, bylece normal olan belirleyen ve denetleyen sylevlerin yararna, nfuslarn ve topluluklarn denetimi ve idaresini iermektedir (Turner, 1995, s.210). Yalanan nfus, kronik hastalklar ve salk konusundaki dier gelimelerin de etkisiyle, gnmzdeki yaklam, salkl olmann yaygnlatrlmas ile yaam tarzna bal yaygn hastalklarn bireysel davranlarla ilikilendirerek, bireye indirgenmesi biimini almtr. Salkl olmay yaygnlatrma abalar ile toplumdaki bireylerin bedenlerinin kontrolne ikna edilmeleriyle, hastalklarn olu sklnn drlecei iddia edilmektedir. Bu aba iindeki salk bilgileri hangi yiyeceklerin bedene yararl olduunu, yaplan fiziksel egzersizlerin skl ve eidinin bedenin kendini nasl ynetmesi gerektii hakknda ideolojilerin ve sosyal uygulamalarn merulatrlmasna hizmet etmektedir. Medyada yer alan, devletin, derneklerin ve sponsor firmalarn finanse ettii salk iletiimi kampanyalar, baz davranlarn douraca tehlikeleri bilmenin, bu aktivitelerden kanmay salayacana dayanarak salkla ilgili tehlikeler hakknda halk uyarmak amacyla balatlmtr (Lupton, 1994, s.35). Gnmzde bireyler, salkla ilgili bilgilere alternatif tbbi uygulamalardan, kitle iletiim aralarndan, deneyimlerden ya da evresindekilerin deneyimlerinden ulamakta ve bu geleneksel bilgilere koulsuz inanmaya devam etmektedir. Bazen bu kkl bilgi ve inanlar, hastann tedaviyi reddetmesine ve yanl tedavilere sebep olabilmektedir. Yirmi birinci yzylda, kltrlerin arasnda srekli deiim, dnm ve birbirinin iine geii ile bireyler, artan bir ekilde, sala, hem bir yenilik aray olarak hem de tketim toplumunun bir paras olarak, yeniden dahil edilmeye allmaktadr. SONU Hayatn ve lmn anlam hakkndaki temel varsaymlara ifade kazandrd iin, salk ve hastalk kavramlar insan topluluklarnn sosyal deerlerinin tam merkezinde yer almaktadr. Saln tanm, bu nedenle, olaylarn ahlaki yn demek olan bir iyi hayat tarifi yapmak eilimindedir (Turner, 2000, s.9). Gndelik hayatta ve bilimsel ifadelerde sklkla kullanlan salk ve hastalk kavramlarnn tadklar anlam konusunda, ortak bir uzladan sz etmek gtr. Ortak bir dilden sz etmek bir yana, her geen gn salk ve salkl olmak kavramlarna daha fazla anlam yklenmekte, kavramn ok farkl ynlere doru ynlendirildii grlmektedir. Salk

76

TRKBLM UBAT 2014

kendini iyi hissetmekten arzu edilen kiloda olmaya varncaya kadar geni bir anlam iinde kullanlmaktadr. Tarih ncesi dnemden gnmze kadar, ok byk gelimeler yaanan modern tp tartlmaz bir gce sahiptir. Tehis ve tedavi yntemlerindeki nemli gelimelerle, gemiin hastala ilikin aresizlii yerini, gnmzde erken tehisin nemine brakmtr. Her geen gn, tp alannda devam eden aratrmalar, bulular, yeni yntemlerle sonulanmaktadr. Gnmz toplumlarnn birou salk ve hastalk kavramn tanmlay ve alglay ynnden deiim geirmekte ve bu deiimin ortak noktas yeni bir salk anlaynn yaplandrlmasdr (Sezgin, 2011, s.34). Gnmz toplumlarnda, hastalk kavramndan ok, hastalktan korunma, iyi yaam (wellness) kavramna doru bir kltrel gei yaanmaktadr. zellikle Bat toplumlarnda, salk sorunlarna, kendi kendilerine zm bulmay amalayan anlay yaygnlamakta; estetik ve kozmetik konular salkla badatrlarak sunulmakta; alternatif ve tamamlayc tedavi yntemleri bilimsel tbbn yan sra yaygnlamakta; medyada salk ve sala ilikin konular gittike arlk kazanmaktadr. Gnmzde yalanan nfus, kronik hastalklar ve salk konusundaki dier gelimelerin de etkisiyle, gnmzdeki yaklam, salkl olmann yaygnlatrlmas ile yaam tarzna bal yaygn hastalklarn bireysel davranlarla ilikilendirerek, bireye indirgenmesi biimini almtr. Gemiten gnmze hastalk ve salk alglarnn dnmnde modern tpta yaanan dnmler ve tbbi bulularn katks yadsnamaz. Ancak gnmzde salk ve salkl yaam algsnn giderek byyen bir nem tamas sadece bululardan kaynaklanmamaktadr. Gnmzde salk alannda yeni bulular ifadeleriyle bireylere sunulan birok alternatif yaklamn, yzyllar ncesinden beri kullanlan yntemler olduu vurgulanmaldr. Gemiin basit tedavi yntemleri ve salkl yaam nerilerinin yeni ibareleriyle pazarlanmaya allmasnn yan sra bu yntem veya nerilerin mucize gibi sunulmas dikkat ekicidir. Kronik hastalklarn oalmas, gndelik yaamdaki yaanan deiimlerin de etkisi ile, salk gnmzde birincil hedef haline gelmekte, salk ve sala hizmet eden yan sektrler de her geen gn bireylerin hayatlarna girmektedir. Sala ynelik sektrlerin artmasnn yan sra, medya araclyla, bireylere baz salkl olma reeteleri verilmekte, hekim ve salk personelinin reeteleriyle bilgilerin ve tketimin tevik edildii grlmektedir. Tketim odakl salkl olma abas iinde, bireyler kendilerine sunulan biimde bedenlerini kontrol altna almaya alrken, bu konudaki bilgileri ve abalar srekli denetlenerek, kontrol altnda tutulmaktadr.

77

TRKBLM UBAT 2014

Bu deien balam iinde salk, tbbn bilimsel stnlnn tesine geerek, arlkl olarak tketime odakl ve srekli olarak geniletilmek zorunda olan, kapitalist pazara endeksli bir hale gelmitir. Salk, bireylerin zayf noktas olarak, tketimin arttrlmas iin arac olarak kullanlmaktadr. Tbbi bilginin gc hakknda neredeyse tartmasz kabul iinde olan birey, salk iin her eyi gze almaktadr. Bu da ncelikle salk ve hastalk kavramlarnn tekrar tanmlanmasn ve saln bilgi, sermaye, yaam ve dier gerekler zerinden deerlendirilmesini gerekli klmaktadr.

78

TRKBLM UBAT 2014

KAYNAKA 1. Bauman, Z. (1998). Postmodern Adventures of Life and Death. Modernity, Medicine and Health. Graham Scambler ve Paul Higgs (der.) iinde. London: Routledge. 216-231. 2. Belek, . (2001). Sosyal Devletin k ve Saln Ekonomi Politii. 2. Bask. stanbul: Sorun Yaynlar. 3. Bury, M. (1998). Postmodernity and Health. Modernity, Medicine and Health. Graham Scambler ve Paul Higgs (der.) iinde. London: Routledge. 1-28. 4. abuklu, Y. (2004). Toplumsaln Snrnda Beden. stanbul: Kanat Kitap. 5. Demirhan Erdemir, A. (1996). Tbbi Deontoloji ve Genel Tp Tarihi. Bursa: Gne&Nobel Tp. 6. Foucault, M. (2002). Kliniin Douu, (Temel Keolu). stanbul: Doruk Yaynlar. (Orjinal basm 1963). 7. Freund, P. (1982). The Civilized Body, Social Domination Control and Health. Philadelphia: Temple University Press. 8. Haarni, I. (2008), Lay Perspectives. http://www.uta.fi/laitokset/tsph/health/citizens/la1html. Eriim Tarihi: 4 Temmuz 2008. 9. Illich, I. (1995). Saln Gasp. (Sha Sertabibolu). stanbul: Ayrnt Yaynlar. (Orjinal basm 1975). 10. Lupton, D. (1994). Medicine as Culture, Illness, Disease and The Body in Western Societies. London: Sage Publications. 11. Rabinow, P. (1984). The Foucault Reader. USA: Random House Inc. 12. Rivers, W.H.R (2004). Tp, By ve Din. (brahim Enis Kksald). stanbul: Epsilon Yayn. (Orjinal basm 1924). 13. Sar, N., vd. (2007). Tp Tarihi ve Tp Etii Ders Kitab. stanbul: stanbul niversitesi Cerrahpaa Tp Fakltesi Yaynlar. 14. Sezgin, D. (2011). Tbbiletirilen Yaam Bireyselletirilen Salk. stanbul: Ayrnt. 15. Sontag, S. (2005). Metafor Olarak Hastalk AIDS ve Metaforlar. (Osman Aknhay). stanbul: Agora Kitapl. (Orjinal basm 1991).

79

TRKBLM UBAT 2014

16. Turner, Byran S. (2000). The History of Changing Concepts of Health and Illness: Outline of a General Model of Illness Categories. Handbook of Social Studies in Health and Medicine. Sage. 9-23. 17. Turner, B.S. (1995). Medical Power and Social Knowledge. Sage. 18. Uzel, . (1992). Tp Tarihi ve Deontoloji. Ankara: Gazi niversitesi Tp Fakltesi Yaynlar. 19. http://www.tdk.gov.tr. Eriim Tarihi: 07/06/08. 20. http://www.wikipedia.org. Eriim Tarihi: 19/03/10.

80

TRKBLM UBAT 2014

KLTREL GSTERGELER BALAMINDA BEHZAT . VE POLS MGES lknur GRSES* Doruk KSE ZET Televizyon, kitle iletiim aratrmalarnda hem retim pratikleri hem de ierii ve ele ald konular balamnda nemli bir role sahiptir. nsanlar televizyonu elenmenin yan sra haber alma, bilgi edinme, renme ihtiyalarn karlamak adna ilk kaynak olarak grmektedir. Bu durum ise aratrmaclar, televizyonun, insanlara ne trden mesajlar ilettiini ve nasl bir dnya grn aladn incelemeye yneltmektedir. Bu almada, Behzat . Dizisi ve Polis mgesi Kltrel Gstergeler balamnda niteliksel zmleme yntemiyle incelenmitir. ki blmden oluan bu almann birinci blmnde Gerbner ve arkadalarnn ortaya att "Kltrel Gstergeler ve Cultivation" teorileri incelenmi, ikinci blmde ise bu teoriler balamnda Behzat . dizisi zmlenmitir. Anahtar Kelimeler: Kltrleme, Televizyon, Gstergeler, Behzat .

THE IMAGE OF BEHZAT . AND POLICEMAN WITH RESPECT TO CULTURAL INDICATORS ABSTRACT Television has a significant role in mass communication researches in the context of both its production practices and the content, also the topics at its hand. Now, people regard TV as the first resource in order to satisfy the needs of reaching the information, acquisition of knowledge and learning, as well as its use for entertainment. And this case heads scholars to research what kind of messages are being conveyed and the worldview being instilled by TV. In this study, Behzat . and the Police Image in the context of Cultural Indicators are examined by means of qualitative analysis method. This study consisting of two parts; in the first part, Cultural Indicators and Cultivation Theory put forth by Gerbner et al. was examined and in the second part, Behzat . TV series was analyzed in the context of this theory. Keywords: Cultivation, Television, Signs, Behzat .

Ara. Gr. Dr. Ege niversitesi letiim Fakltesi, Radyo-Televizyon ve Sinema Blm Ege niversitesi, Sosyal Bilimler Enstits, Radyo-Televizyon ve Sinema Doktora Program

81

TRKBLM UBAT 2014

GR Kltrel gstergeler aratrmalar soyut bir kavram olan kltrn, televizyonun dolaymyla izleyicilere ulatn ve ularken eitli formlara brndn iddia eder. Kltrel gstergeler" aratrmalarnn balca esi kltrdr. Kltr, maddi dayanaklar olan soyut bir kavram olarak ele alnr; bu nedenle ancak dolayl olarak dier bir deyile gstergeler yoluyla incelenebileceine inanlr. Kltrel gstergeler aratrmalarn ksaca kltr gstergeler yoluyla inceleyen aratrmalar olarak tanmlayabiliriz (Yumlu, 1994: 107). Kltrel gstergeler, televizyonun yani bir mesaj retim aracnn, biimlendirdii kltrn gstergeleridir. Kltrel Gstergeler Projesi 1968 ylnda ulusal bir komisyonun Gerbneri televizyon programlarnn ieriklerini incelemek iin grevlendirmesi ile balar. Gerbnern yrtt Kltrel Gstergeler projesi, televizyonun kltr nasl biimlendirdiini anlamak iin, televizyonda yer alan tm programlardaki binlerce karakteri, tr ve format dikkatle inceledikten sonra kltrel gstergelerin nasl yorumlanabilecei ile ilgili bir yntem gelitirilmeye allmtr. Gerbner ve arkadalar, inceledikleri programlar, trler, filmler vb.den yola karak hazrladklar raporla televizyonun, eitlilik olarak adlandrd ama ayn eylerin tekrar edildii bir yapya sahip olduunu iddia etmiler; bylece temelde televizyonun, benzer gstergeleri tekrar ederek mesajn etkisini pekitiren bir ara olduunu ifade etmilerdir. KLTREL GSTERGELER KURAMINA GENEL BR BAKI Gerbner kltrleme kuramn Kltrel Gstergeler diye anlan aamal bir aratrma stratejisi erevesinde ekillendirmitir. Bunlardan birincisi Kurumsal Sre Analizi, ikincisi Mesaj Sistem Analizi, ncs ise Eitimleme Analizidir. Kurumsal Sre Analizi, medya mesajlarnn nasl ve ne ekilde retildii ve ynetildii, kitle iletiim aralar ieriinin retilmesini etkileyen srelerin, basklarn ve kstlamalarn ne olduu sorusu zerinde durmaktadr. Bylece Gerbner, Kurumsal Sre Analiziyle ileriki dnemlerde kitle iletiim aralarnn etkilerini aratran bir baka kuram olan ereveleme yaklamna da nemli katklarda bulunmutur. Gerbner ikinci aama olan Mesaj Sistem Analizinde, televizyonun devletin ideolojik bir aygt olarak fonksiyonel bir ekilde mesaj ya da mesajlar retmesine ramen, bunu rklar, toplumsal cinsiyet rolleri ve meslekler gibi farkl sosyal gruplar balamnda gerekletirdiini ifade eder; nk bireyin televizyon izleme alkanlklarn belirleyen faktrlerin banda haber alma, elenme vb. gelse de, bireylerin bilisel mekanizmalarnn ve netice itibariyle sosyal dnyay alglama dzeylerinin ve ilevlerinin farkl olmas, iletilen mesaja gsterdikleri tepkileri de birbirinden ayrtrr.
82

TRKBLM UBAT 2014

Kltrel gstergeler projesi, kitle iletiim aratrmalar ierisinde, iletiimin etkilerini aratran gelenek iinde yer alr. Kitle iletiiminin dorudan ve uzun dnem etkilerini aratran en retken, etkili geleneklerden biri.. (McQuail ve Windahl, 1997: 117) olan kltrel gstergeler projesi etkinin boyutlarn vurgulamak iin birincil ve ikincil dzey etkileri snflandrma yoluna gider. Televizyon izlemenin izleyicilerin davranlarndan ok tutumlarna olan etkilerini vurgularlar. Televizyon izlemek, iddet davranna neden olabilecek dier etkilerden ayr olarak, dnyadaki iddet hakknda genel bir fikir olumasna neden olabilir. Eitilim kuramclar, birincil dzey etkiler (iddetin yaygnl gibi gnlk yaam hakkndaki genel inanlar) ve ikincil dzey etkiler (yasama, dzen veya kiisel gvenlik gibi spesifik tutumlar) arasnda ayrm yaparlar (Chandler, 2013: http://www.aber.ac.uk/media/Documents/short/cultiv.html). Televizyon etkileri olarak nitelendirdikleri ey eitilim yani cultivationdr. Televizyonun insanlar genel bir dnya grne doru eitimlediini iddia ederler; ancak kltrleme ile eitilim arasnda ince bir ayrm yaparlar. Sadece, Cultivation, kltr olarak yanl anlalmamaldr. Cultivation (eitilim); kltrn, sistemin makro dzeyinden bireylerin mikro dzeyine aktarld srelerden biridir (Rosengren, 1984: 30). Eitilim, kltrn toplumsal yapnn tamamna aktarlmasdr ve ilemi yerine getiren televizyondur. Dolaysyla televizyon kendi kltrn eitimlemektedir. Daha genel bir tanmla kltrleme belirli bir dneme mahsus olarak kalabilir; ancak televizyonunun yirmi drt saat kesintisiz akan dnyas eitilimi her saniye tekrar etmektedir. Eitilim sreci yava ilerleyen bir sre olduu iin dorudan etki-tepki-sonu srecinden farkldr. Eitilim, mesajlar ve izleyiciler arasnda etkileimci bir sre olarak da grlebilir (McQuail ve Windahl, 1997: 117). Eitilimin sonular dorudan ve hzl bir ekilde alnmaz, nk aktarlmaya allan bir dnya gr ve bu gr balamnda ekillen bir gereklik algsdr. Dolaysyla Eitilim sreci etki-tepkiden te bir eit etkileim srecidir. Bu noktadan hareketle Eitilim analizcileri, eitilimin boyutunu incelemek iin iddetin kltrel gstergeler araclyla nasl aktarldn anlamaya alrlar. Eitilim aratrmalarnn balca odak noktasn televizyonun, toplumdaki gerek su olaylar ile karlatrmal olarak iddet ve suu nasl sergiledii konusu oluturur (McQuail ve Windahl, 1997: 117). Eitilim kuramclar iddet ve su olaylarn karlkl olarak incelerken, iddet ykl mesajlarn izleyici ynlendirici etkisi zerinde durmaktadrlar ve aratrmalarn bu perspektiften yrtmektedirler. Gerbner ve Gross, cultivation hipotezlerinde, televizyon dramalarndaki iddetin ar vurgusunun, izleyicilere toplumdaki tehlike ve tehdit derecesinin abartlm izlenimini verdiini ve bu izlenimlerin korkuyu ve gerek yaamda insanlara gvenmemeyi eitimlediini iddia ederler (Tamborini vd., 1984: 493). Eitilim
83

TRKBLM UBAT 2014

kuramclarna gre izleyici, edilgen bir biimde televizyonun iddet ve su unsuru ykl mesajlarna maruz kalmakta ve gerek yaam bu mesajlarn etkisiyle alglamaktadr; ancak Gerbnern kltrel gstergeler analizi, sadece su ve iddet olaylarn incelemenin tesine gemi, ve toplumun televizyon tarafndan nasl ekillendirildiinin aratrlmas ve televizyonun kltre etkisini kapsayacak kadar genilemitir. Gerbner, yukarda deinilen iddialarn kantlamaya alrken, televizyonun hem ieriine, hem retim anlayna hem de formatlarna kadar her eyi inceleme alanna dhil etmitir. Gerbner dikkatinin ounu toplumsal gl mesaj sistemleri olarak grd popler, kitlesel retimli kltrn ierik analizine adamtr. Bu sistemlerde popler kurmaca, drama ve haberlerhayatn eitli ynleri, tm insanlk hallerinin nemli katklaryla yeniden yaratlrlar. Gerbner kitle kltrn yaratlm bir sentetik dnya olarak grr. Bu yzden haberler, drama, komedi veya doalama arasnda kavramsal hibir ayrm yapmamtr (Edelstein, 1982: 62-63). Gerbnere gre trler veya formatlar ayrt edici nitelikler deildir; nk Gerbner, televizyonu yaratlm bir sentetik/yalan dnya olarak grr. Bu nedenle mesajlar hangi formata veya tre brnrse brnsn ayn sentetik dnyann rndr. Gerbner ve arkadalarnn aratrmalarndaki nemli bir dier unsur ise televizyon izleme miktardr. Televizyon izleme miktar, eitilimin miktarn belirler. ncelikli olarak Gerbner ve meslektalar baml deikenleri olarak ska televizyon ile geirilen zaman miktarn kullanrlar. Bu ok basit lm grup iin yeterlidir; iki zemin stnde: 1) Amerikan televizyonunun ierii ok homojendir. Basit dramalar da retilen benzer dersler haber programlarnda da retilir. 2) nsanlar seici deildir. Televizyon ounlukla ierikten ok saate gre seyredilir (Hedinson ve Windahl, 1984: 391). Bu iki nermeden hareketle, Gerbner ve arkadalarnn baml deikeni olan televizyon izleme miktar zellikle Amerikan televizyonunu ve izleyicisini incelemede yararldr. Televizyonu sadece vakit geirme arac olarak, rasgele izlemek Eitilim zerinde etkilidir. Bu trden bir izleme alkanlna sahip olmak, televizyonun homojen mesajna, bilinsizce maruz kalmaya yol aacaktr. Belirtilen nitelikler hem Trk televizyon kanallar hem de Trk izleyici asndan da geerlidir. Trk televizyonlarnn gittike homojenleen hatta neredeyse ayn programlar reten ksr yaps karsnda izleyicinin seici olmayan ama alabildiine tketici ve pasif yaps eitilim iin muazzam bir ortam yaratmaktadr.

84

TRKBLM UBAT 2014

KLTREL GSTERGELER BALAMINDA TELEVZYON VE MESAJ SSTEM Televizyon gerek hayattan daha iddetlidir (Vivian, 1991: 300). Bu nerme Gerbnern aratrmasnn ana hipotezi ve televizyon hakkndaki en genel grdr. Gerbner, televizyonun yaratt sentetik dnyann, gerek yaamdan farkl olduunu ve bu sentetik dnyadaki iddet miktarnn gerek hayattakinden ok daha fazla olduunu iddia eder. Gerbner, televizyonu ilevsel olarak grr. Televizyonun stne den grevi baar ile yerine getirdii ve insanlar ynlendirdiini belirtir. Gerbnera gre dier aralarn aksine, televizyon herkese nasl ulaacan, bireyin izolasyonunu nasl kaldracan, seyircinin heterojenliini nasl paralayacan ve btn konular standart kalplara gre nasl paralara ayracan bilir (Rejinders ve Bouwman, 1984: 38). Televizyon, Gerbnera gre olduka iyi planlanm ve dzenlenmi bir amaca sahiptir ve bu amaca ulamada olduka baarldr. Televizyonun ynlendirici, gdmleyici etkisi dier kitle iletiim aralar gz nnde bulundurulduunda inanlmaz derecede yksektir. Baka hibir iletiim arac insan edimlerini yanstmada ve popler inanlar kuvvetlendirme ya da deitirmede bu kadar gl deildir (Agee vd., 1985: 465). Gerbner ve arkadalar televizyonun grnen etkisinin grnmeyen etkisine oranla grece daha az olduunu ve bu noktada grnemeyen daha dorusu gzlemlenemeyen etkisinin daha nemli olduunu anlatmak iin buz a benzetmesini (ice-age analogy) kullanrlar: Scaklk ortalamasndaki sadece birka derecelik bir dalgalanma bir buz ana neden olabilir. Bylece grece kk ama yaygn bir etkilenme de ok nemli bir deiiklik yapabilir (Baran, 2004: 36). Dier bir deyile mesajlarn ieriindeki her hangi bir deime izler kitlenin zerinde byk oranda deiiklie neden olacaktr. Scaklktaki ok kk bir deiim iklimleri nasl deitiriyorsa, mesajlardaki kk bir deiim de izleyicinin kltr ve dnce iklimini deitirecektir. Gerbner, tm aratrmas boyunca, dier kavramlarn ekillenmesi noktasnda, en temel kavram olarak az izleyen ve ok izleyen gruplarn kullanr. Bu ayrma gre gnde birka saatten drt saate kadar televizyon izleyenler az izleyen (light wievers) grubunda yer alrken, gnde drt saatten yedi saate kadar televizyon izleyenler ise ok izleyen (heavy wievers) grubunda yer alr. Bu gruplandrmadan hareket ederek Gerbner, eitilim farkllnn lmlenebildiini iddia eder. Gerbnern Eitilim Aratrmasnn ikinci basama olarak adlandrd izleyicilere soru sorma ksmndaki, televizyon yant verme oran ile televizyon izleme oran eitilimi lmlemede etkilidir. Televizyon cevab veren az izleyenler ve ok izleyenlerin yzdeleri arasndaki aralk Eitilim farkll olarak adlandrlr Wright, 1986: 177). Burada televizyon cevabndan kast, televizyonun rettii derslerin bireyin hayatna ne derece etkili olduu ve bireyin dnyay bu dersler olarak
85

TRKBLM UBAT 2014

alglayp, sorulara televizyonun dersleri ile yant vermesidir. Bireyler kendi cevaplarn deil televizyonun rettii cevaplar verirler. Gerbnern ana hedefi eitilimin boyutlarn lmlemek olduu iin Gerbner, daha ok ok izleyen grubu zerinde odaklanr. Televizyonu daha ok izleyen insanlar, televizyonun izdii dnyadan, daha az izleyen bireylere gre daha fazla etkilenebilirler zellikle izleyicilerin ilk elden deneyimlerinin az olduu konulara ynelimde. Az izleyenler, ok izleyenlerden daha fazla bilgi kaynana sahip olabilirler (Chandler, 2013: http://www.aber.ac.uk/media/Documents/short/cultiv.html). ok izleyenler, televizyonu tek haber veya bilgi kayna olarak grdkleri iin onlarn dnyas televizyon tarafndan ekillendirilir; ancak televizyonu daha az izleyenler farkl kaynaklara da ynelebilecei iin, televizyonun onlar zerindeki eitilimi biraz daha snrldr. VAH DNYA/MUTLU DDET ok televizyon izleyen insanlar, dnyay kendi deneyimleri ile deil, televizyonun gsterdikleriyle yorumlarlar. Vahi dnya sendromu, televizyon izleme dzeyine bal olarak, toplumda var olan reel iddet olayn ve miktarn yanl yorumlama olgusudur. Gebnera gre televizyon kanallar iddet olaylarn o kadar abartarak ve tekrarlayarak verirler ki insanlar artk dnyann gerekten de yle olduuna inanrlar. Bu u anlama gelir; eer, her gn saatten fazla televizyon izlenen bir evde byyorsanz, ayn dnyada yaayan ama daha az televizyon izleyen yan komunuzdan daha vahi bir dnyada yayorsunuzdur ve ona gre hareket edersiniz- ok Televizyon izlemenin bir baka sonucu, insann televizyonda izilen iddetin normal olduuna inanmasdr herkes iddette bulunur ve problemleri zmenin iyi bir yoludur (Gerbner, 1994: 9). Bu durum ise sosyal yapya byk zararlar olan bir kabullenmeyi beraberinde getirir. nsanlar iddetin normalliini kanksadka, demokratikleme abalar ve insan haklar sekteye urayacaktr. Mutlu iddet kavram ise vahi dnya sendromunun uzantsdr. nsanlar vahi bir dnyada yaadklarn dndke, zm yolu olarak hep iddeti grecekler ve televizyonda uygulanan iddetin de iyilik adna veya mutlu sonlar iin gerekli olduunu kanksayacakladr. Global pazarlamann artan basks altnda, grafik imgelem dnya apndaki elence iin retilir ve dramatik seri retim hattnda satlr. Bu mutlu iddet, (happy violence) hzl, soukkanl, heyecan verici, etkileyici, acsz, zmek iin deil mutlu sona ulatrmak iin tasarlanm, reklamcnn mesajn, izleyiciye kabul edilebilir bir dzeyde iletir. iddetin kitlesel retiminden ortaya kan Pazarlama stratejileri, programlarn ieriini ve genel yapsn etkiler (Gerbner, 1994: 6). Temelde televizyonun kar amac gtt ve rn her ekilde satmak istedii bir ortamda iddet en ok dikkat eken ve rayting toplayan unsurdur. zellikle son dnemde, lkemizde giderek yaygnlaan ve saylar her gn artan mafya dizileri, tecavz ve karma
86

TRKBLM UBAT 2014

haberleri, kadnlarn kendilerine uygulanan programlar iddeti normalletirmektedir.

iddeti

anlattklar

kadn

Ayrca iddetin normallemesi yasalarn ve dier toplumsal yaam dzenleyici kurallarn adaletsizlemesini ve hatta herkesin kendi kanununu kendisinin belirlemesine yol aar. Bu durum siyasi erk sahipleri ve yasa yapclar tarafndan ktye kullanlabilir. Daha fazla hapis cezalar, daha sert cezalandrmalar, daha fazla hapis cezas ve bunun gibi iddeti aza ltmaya yaramayan fakat oy toplamaya hep yarayan eylemlerin olmad seim kampanyalar yrtmek imknszdr. Bu durum, zellikle olmamasna ramen, genellikle televizyonunun eitilimledii emniyetsizlik tarafndan pekitirilir (Gerbner, 1994: 40). Televizyonun yalan bir dnya yaratt iddias bu noktada geerlik kazanmaktadr. nsanlar o yalan dnya zerinden yaam alglayarak daha fazla iddet, ceza ve bask talebinde bulunmaktadr. Televizyonun rettii iddetin aslnda iddet deil, mesaj olduu aktr. Bu nedenle kuramn bir dier kavram olan dramatik iddet, olay rgsnn bir paras olarak alenen ifade edilii ya da fiziksel gcn ciddi bir tehdidir. Gerbnern srekli vurgu yapt televizyonun kurgusal dnyas heterojen nitelie sahip izleyicileri ayn mesaj srekli tekrarlayarak homojenletirir. Bylece sabit ve homojen bir gr izleyicilere yayarak ana bir dnya gr etrafnda toplamaya alr. Gerbner ise bu durumu ana akm ve sert tutum kavramlar ile aklar. Ana akm (orta yol, anayol) televizyonun ekmeye alt genel dnya gr ve deerleri olarak tanmlanabilir Erdoan ve Alemdar, 2002: 204). Ana akm oluturma ok televizyon izleyenlerin varl ve oran ile dorudan ilgilidir. Ana akma doru evrilmek iin ana akm deerler in pompaland mesajlara fazlasyla maruz kalnmas gerekir; ve bu maruz kalma sonucunda ana akm iinde sert bir tutum geliir. Gerek yaam deneyimlerinin iddetle yer deitirmesi sonucunda, ana akm dnda yer alan gruplar veya snflar ana akm iinde yer alan insanlarn sert tutumuna maruz kalr. Televizyon seyretme geleneksel farkllklar bulanklatrr; daha homojen bir ana akm iinde kaynatrr, ana akm aznlklar ve kiisel haklar konusunda sert tutum konumuna doru bker (Erdoan ve Alemdar, 2002: 205). Televizyon izleme edimi insanlar ana akma doru iterken onlarn sert bir tutum gelitirmelerini ve ana akm deerler dnda kalan veya davranan gruplar ve aznlklar tekiletirmelerine yol aar. Ana akm iinde yer alan insanlar farkl snflardan olsalar da ana akm dnda kalan deerlere kar ayn sert tutumu gelitirirler. Gerbnerin yalan dnya tanmnn uzants olan Vahi dnya Sendromu ve Mutlu iddet kavramlar, bir anlamda sosyal yapnn biimlenmesi ile ilgilidir. Gerbnera gre youn olarak televizyon mesajlarna maruz kalan ve eitilen insanlar kendilerini saldrganlar olarak deil potansiyel kurbanlar olarak grmeye eilimlidirler.

87

TRKBLM UBAT 2014

Bu yzden ou insan sadece kendisiyle ilgilenir, dier insanlar kullanr ve gvenilmezdirler (Agee vd., 1985: 466). Bu rnekler bireyin kendini vahi sand dnya iindeki konumlandrmas ile ilgili rneklerdir. Yasalarn ve kolluk kuvvetlerinin insanlar sutan ve iddetten korumaya veya iddeti ve suu engellemeye yetmeyecei endiesi, yneticileri demokratik olmayan kararlar almaya itebilir. Byle korkular - tartlabilir- insanlarn; hkmetin, vatandalar sutan koruma ve yaamlarn daha gvenli yapma sz veren (belki otoriter, hatta anti demokratik) davranlarna kar daha kabulc olmalarn salayabilir ama bu bizim sivil haklarmz ve sivil zgrlklerimizi etkileyebilir. Ya da baz insanlar kiisel gvenlikleri iin daha sra d admlar atabilir (ehrin dna tanmak ya da kendilerine gece -gndz evin iine kilitlemek ya da silahlar satn almak) ki bunlarn daha ileri toplumsal sonular olabilir (Wright, 1986: 177). Gerbnern televizyon ve iddet ile ilgili saptamalar balamnda, toplumu oluturan bireylerin, bireysel korunma yoluna gitmeleri devlet ve toplumun var olu nedeni deersizletirir. Gerbnern bulgularnn yansmalar hr ve demokratik bir toplumun kalbine gider. Gvenliklerinin abartlm korkular ile Gerbner, insanlarn daha ok polis korumas talebinde bulunacan syler. Kendi gvenlikleri karlnda kurulu otoriteye boyun emeye ve hatta polis iddetini kabul etmeye eilimli olduklarn syler (Vivian, 1991: 300). zellikle Amerikada siyahlarn veya gmenlerin maruz kald iddeti Gerbnern iddialar zerinden zmlemek olasdr. Prime -time sulu olarak gsterilen siyah ve gmenler, her hangi bir su olay meydana geldiinde, hemen zanl saylmalar ve iddete maruz kalmalar belki de vahi dnya sendromunun ve mutlu iddetin sosyal hayata yansmalardr. BEHZAT . DZNDEK POLS MGES VE KLTREL BR GSTERGE OLARAK ANALZ Behzat . Dizisi, Emrah Serbes'in "Her Temas z Brakr" adl romanndan uyarlanm polisiye trnde bir televizyon dizisidir. Romann sat rakamlarnn yksek ve dier ana akm televizyon kanallarnda yaynlanan ve ounlukla stanbul ya da son on ylda Gneydou'da ekilmeye balanan dizilerden hem senaryosu, hem de yksnn Trkiye'nin bakenti olan Ankara'da gemesinden tr farkl olmasyla yapmclarn ilgisini ekmitir. Dizinin olay rgs, ba karakter Cinayet Bro Amiri Behzat . ve hiyerarik yapda onun emri altnda alan dier polisler zerine konumlandrlmtr. Devletin ideolojik aygtlarnn en banda gelen ve yukarda bahsettiimiz kltrleme (cultivation) ilemini yerine getiren ara olarak kitle iletiim aralarnn en etkili mecralarndan biri olarak televizyon ise, bugne dek Polisi izleyiciye; hibir koulda kanun, yasa ve grev tanmlarnn dna kmayan, gvenliini salamakla ykml olduu halka kar sylem asndan genel
88

TRKBLM UBAT 2014

kabul grm, bilinen hemen hemen tm kodlar yerine getiren, kibar, anlayl, yasalar nezdinde yol gsterici, tekilatn iindeki hiyerarik yapya harfiyen uyan, sululara kar ise ilemi olduklar su nazarnda iddet kullanmaktan ekinmeyen ya da bu neticede onlara kar anlayl yaklamaktan geri durmayan, zel hayatlarnda drst, gvenilir, adaletli ve kltrel balamda aykr olmayan, halkn sayg, sevgi ve hayranlk besledii kahraman bireyler olarak sunmutur. Behzat . Dizisinde ise, bakarakter olan Behzat . boanm, evlilik d kzyla beraber yaayan, srekli sigara ve alkol tketen, zamann ounu meyhanelerde ve mzikhollerde geiren, ilk evliliinden olan kznn intihar nedeniyle de psikolojik bozukluklar yaayan bir polistir. Hiyerarik dzlemde, stleriyle olan ilikileri son derece ktdr; emre itaat etmez bu nedenle defalarca ceza alm bir memurdur-, astlaryla da son derece informel ilikiler gelitirmitir. Tm bunlara ilaveten, kendisinden ok daha st dzey bir grevdeki Savc Esrayla bir iliki yaamaktadr. Dier yardmc rol karakterlerinden Komiser Harun, geleneksel Trk aile tipine uygun bir ortamda yaayan ancak yozlam, rvet alan/almaya msait bir polis memurudur. Babas ile arasnda geen byk sorunlar hayatnn her evresine yansmaktadr. Kz kardeine kar da, ataerkil normlar paralelinde mdahaleci ve baskc davranmaktadr. Behzat .den srekli azar iitmekte ve hatta ondan dayak bile yemekte; ancak btn bunlara ramen Behzat .ye kar saygl ve ona hayran bir polistir. Komiser Akbaba, genliinde kz arkada, amcas tarafndan tecavze urayan ve bu olayn babas tarafndan rt bas edilmesi sebebiyle travmalar yaayan bir karakterdir. htiyalar hiyerarisindeki sosyal ihtiyalarnn hemen hemen hibirini karlamamaktadr. Komiser Hayalet ise, Akbaba ile ayn evi paylaan, senaryonun getii kent olan Ankarann tipik bir yerlisidir. Sokaklarda, bir dnem mahkm edilmi ve halen kriminal faaliyetlerden uzak durmayan ajanlar mevcuttur ve cinayetlerin zmlenmesinde, gerek sululara ulaabilmek iin bu sokak ajanlarndan srekli enformasyon salar. Komiser Cevdet, niversitede ziraat mhendislii okumasna ramen, isizlik sorunsalndan tr polis olmak zorunda kalm (kesinlikle bunu tercih etmemi) ve bu zoraki seimden tr dier komiserlerce srekli olarak dlanma ve tekiletirilmeye maruz kalm bir karakterdir. Komiser Eda, dizideki kamusallndan syrlm bir domestik alan olarak adlandrlabileceimiz karakoldan dar kmamaktadr. Birok defa Behzat .ye d saha grevlerinde (cinayet mahalleri vb.) bulunmak istediini sylemise de, bu domestik alan iine hapsedilmi bir kadn polistir. zel hayatnda ise Harun ile bir iliki yaamakta ve dizinin ilerleyen blmlerinde ayn evi paylamaktadr. ube Mdr Tahsin ise, hiyerarik dzlemdeki yerini son derece iyi bilen, astlarna kar (Behzat . hari) ok sert, stleriyle olan
89

TRKBLM UBAT 2014

ilikilerinde ise, terfi alabilmek adna her eyi yapmay gze alm bir karakterdir. Grld zere dizi, birok ataerkil/geleneki kod ve tanmlamann dndaki bu aykr polis karakterlerinden olumaktadr. Behzat . dizisi, ana akmn polis karakterini izleyiciye sunumu ve bu balamdaki eitilim asndan ele alndnda birok kalb dntrm ve izleyicinin d dnyayla ilikilendirmesi sonucunda, karakterleri benimsemesi ve karakterlerin izleyicilerin zihinlerindeki Polis imgesi ile uyumu dizinin izlenirliini artrmtr. Behzat ., ideolojik adan liberal olarak tanmlanabilecek, politik bir yanll bulunmayan, sulular konusunda nyarglardan muaf, yaama tutunmaya alan bir polis memurudur. Ne Behzat ., ne de polis arkadalar her cinayeti zebilen sper polis kahramanlar deillerdir. Kimi zaman brokratik, kimi zaman da kiisel hatalardan kaynakl sorunlarla kar karya gelirler. Kltrel Gstergeler projesinin en nemli bulgularndan birisi phesiz, liberal-oulcu paradigma iinde televizyonun egemen ideolojiyi empoze etmek adna mesaj rettiidir. Gerbner, almasnn iskeletini oluturan aamadan ikincisi olan Mesaj Sistem Analizinde bu bulguya ek olarak, bireylerin kitle iletiim aralarn seme ve izleme srecinde, iinde yaadklar fiziksel ve toplumsal evreden etkilendikleri ve bunun sonucunda televizyonun da farkl sosyal gruplara hitap eden programlar rettiini gz ard etmemitir. Behzat ., politik bir yanll bulunmayan bir ba komiser olmasna ramen statkoya ve egemen ideolojiye kar muhalif tutum ve davranlar iindedir. ktidarn/siyasi otoritenin kitle iletiim aralarnn gndemini ve bu gndemin izleyiciye sunulu biimini, z niteliklerini kat, baskc denetleme mekanizmas ve yaptrm gcyle belirleyebildii, ana akm medya tarafndan retilen birok mesajn ieriinin ok izleyenler tarafndan benimsendii toplumlarda, teki, seerek ve isteyerek izleme konusunda ksr dngden kurtulamaz. Behzat . dizisi bu anlamda ana akm bir televizyon kanalnda yaynlanmasna ramen, tekinin (toplumun ounluu tarafndan dlanan bireylerin) tektiplemeden ve pasifize edilmekten uzak durma ihtiyacn gidermesi adna da nemli bir anlatdr. Bugne dek benzer trdeki televizyon dizilerinin tekiletirdii rklar ve cinsiyetlerin, aslnda egemen ideolojinin empoze edilmesi adna yeniden retildiine dikkat ekilerek, Krt halk, sol grl renciler, feminist kadnlar vb. zerinden egemen ideoloji ve devletin bask aygtlarna ki polis bu bask aygtlarnn banda yer almaktadr- kar bakaldr kutsanarak farkl trde bir eitilim gerekletirilmektedir. Bir baka deyile, Ana Akm-Sert Tutum ekonomik ve politik farkllklar bulank hale getirirken, Behzat . Dizisinde bu kavramlar daha net sunularak, belirli politik tutumlara sahip dk ve orta gelirli izleyicilerin olay rgsn ve dizi karakterlerini iselletirmesi ve gerek dnyadan hi de uzak olmadklarn dnmelerini salama yoluyla eitilim yaplmaktadr. Kadnlar ise; Kltrel
90

TRKBLM UBAT 2014

Gstergeler almasnn bulgular nda, Amerikan televizyonlaryla bir karlatrma yaplacak olunursa, Behzat . Dizisinde farkl biimde eitilimlenerek, bamsz, alan ve i hayatnda st dzey grevlerde bulunan, gl ve en nemlisi de evli olmayan bireyler olarak sunulmaktadr. Bu da yeni medyann izleyiciler zerinde yaratm olduu farkndalk gereinin bir sonucu olarak, dizinin izleyici saysn (reyting) artrmtr. Vahi Dnya Sendromu temelinde, katillerin/sulularn tespiti iin grevleri gerei ev, ofis vb. kamusal olmayan alanlara giden polisler, polis olmalarndan kaynaklanan yaptrm glerini, birok defa iddete de bavurarak kullanrlar. Gzalt ve sorgulamalarda da benzer ve hatta artan bir iddet mevcuttur. iddetin gerek/d dnyadakiyle ayn lekte sunulmas, vahi dnya sendromunu yeniden reterek, izleyicileri bu balamda eitimlemektedir. Hedef izleyicinin teki olduu gz nne alnacak olursa, zaten eitli nedenlerden tr birok defa merulatrlm polis iddetine maruz kalan izleyici, bu iddet seviyesinin abartlmad fikrini benimser. Mesajn ierii ve sunulu biiminin hedef izleyiciye doru ekilde iletildiini ve bu noktada arzu edilen eitilimin gerekletirildiini sylemek mmkndr. Cinayetlerin zmlenmesi srecinde Behzat . ve ekibi birok noktada brokratik ve yasal engellerle karlamaktadr. Ayrca, katill er de birok kez yasalar gerei hak ettikleri cezalara arptrlmamaktadr. Eitilimin en nemli elerinden olan Mutlu iddet de bu noktada deveye girmekte ve ekip; katilin yarglanmas neticesinde alaca cezay, ilemi olduu sua kyasla yetersiz bulduu iin, gzaltnda, sorgulama aamasnda katile iddet kullanmaktan kanmamaktadr. Bu iddet izleyicide eitilimin bir sonucu olarak, adaletsiz olan dnyada yaratlan fkenin ve nefretin giderilmesi adna gerekli ve tatmin edicidir. zleyiciye bu iddet dolayl olarak onaylatlmaktadr. SONU Bu almada Behzat . Dizisindeki Polis mgesi Kltrel Gstergeler balamnda dizinin ana olay rgs ve karakterleri nitel yorumlama yntemiyle incelenmitir. Gerbner ve arkadalarnn almalar sonucunda elde ettii en nemli bulgulardan birisi, televizyonun eitilimi egemen ideolojiyi dayatmak adna iddeti kutsayarak, mutlulua ulamann en vazgeilmez yolu olarak sunmasdr. Bir dier bulgu ise, eitilim sonucunda bireyler, vahi bir dnyada yaadklar ve ne yasalarn ne de kamu dzenini salamakla ykml birimlerin bu grevleri gerektii gibi icra etmedikleri ya da yetersiz kaldklar fikrine sahip olduklardr. iddet karsndaki aresizlik hissi sonucunda, bireylerin polis tekilatna olan gveni sarslmaktadr. Behzat . Dizisinde de bahsedilen olgu ilenmekte ve iddeti meru klacak eitilim vahi dnya gstergelerinin kurguland
91

TRKBLM UBAT 2014

deerler dizisi dhilinde gereklemektedir. Anaakm dier televizyon dizilerine kyasla, kadn karakterlerin mesleki kodlar ve kiisel hayatlarndaki tercihleri noktasnda ataerkil yap ile olan ilikileri farkl bir ekilde kurgulanmaya allmtr. Behzat . Dizisinde katillerin/sulularn yakalanmas ve cezalandrlmas srecinde, polis memurlarnn uyguladklar szl ve fiziksel iddet normalletirilirken, egemen ideolojinin ve onun ideolojik ve bask aygtlarnn, rklar, cinsiyetler ve politik tutumu olan bireyler zerinde uygulad iddetin olumsuzlanmas neticesinde bir eitilimden bahsedilebilinir. Behzat . dizisi ekonomik temelde, polis memurlarnn ok ar ve stresli alma koullarna ramen yaadklar maddi skntlar izleyiciye aktarmaktadr. Karakterlerin aslnda d dnyadan bamsz olmayan, ekonomik zorluklar yaayan birer devlet memurlar olduu anlam retilir. Bu gereklik retimine paralel olarak da, yaanan bunca maddi ve manevi skntnn yannda, vahi dnya karsnda ou kez aresiz kalan polis memurlar zerinden, d dnyann gerekten daha vahi olduu eitilimi yaplmaktadr. Bylece, yine Gerbnerin vurgulad gibi; televizyon d dnyann bir yansmas deil, dnyann kendisi olarak sunulmaktadr.

92

TRKBLM UBAT 2014

KAYNAKA 1. Agee, K. W., Ault, H. P., Emory, E. (1985). Introduction to Mass Communication. New York: Harper &New Publications. 2. Baran, S. J. (2004). Introduction to Mass Communication: Media Literacy and Culture. New York: McGraw Hill. 3. Chandler, D. (2013). Cultivation Theory, http://www.aber.ac.uk/media/Documents/short/cultiv.html, Eriim Tarihi: 28.12.2013. 4. Edelstein, A. S. (1982). Comparative California: Sage Publications. Communication Research.

5. Erdoan, . ve Alemdar, K. (2002). teki Kuram. Ankara: Erk Yaynlar. 6. Gerbner, G. (1994). Reclaiming Our Cultural Mythology, In Context. Vol:38. Langley, Usa: Context Institute. 40-41. 7. Hedinson, E. ve Windahl, S. (1984). Cultivation Analysis: A Swedish Illustration, Cultural Indicators: An International Symposium, Ed: G. Melischek, K.E.Rosengren, J.Stappers, Viyana:sterreichische Akademie Der Wissenschaften. 8. McQuail, D. Ve Windahl, S. (1997). Kitle letiim Modelleri. ev: Konca Yumlu. Ankara: mge Kitabevi. 9. Rejinders, N. Ve Bouwman, H. (1984). Cultural Indicators: Some States Of Art, Cultural Indicators: An International Symposium, Ed: G. Melischek, K.E.Rosengren, J.Stappers, Viyana:sterreichische Akademie Der Wissenschaften. 10. Rosengren, E. K. (1984). Cultural Indicators For The Comparative Study Of Culture, Cultural Indicators: An International Symposium, Ed: G. Melischek, K.E.Rosengren, J.Stappers, Viyana:sterreichische Akademie Der Wissenschaften. 11. Tamborini, R., Zillmann, D., Bryant, J. (1984). Fear and Victimization: Exposure to Television and Perceptions of Crime and Fear. Communication Yearbook 8. London: Sage Publications. 12. Vivian, J. (1991). The Media of Mass Communication. Amerika: Allyn and Bacon Publications. 13. Wright, C. H. (1986). Mass Communication: A Sociological Perspective. New York: Random House. 14. Yumlu, K. (1994). Kitle letiim Kuram ve Aratrmalar. zmir, Ege niversitesi Yaynlar.
93

TRKBLM UBAT 2014

94

TRKBLM UBAT 2014

HAYDAR HAYDAR ADLI TRKNN TRK HALK MZNDEK YER VE NEM Metin EKE ZET Trkler, konularna ve yresel zelliklerine gre farkl isimler alrlar. Haydar Haydar olarak bilinen Trk, Balama iin yazlm bir eser olup Konerto zellii gsterir. Trknn saz blm sz blmne nazaran daha uzundur. Saz blm, ancak usta bir sanat tarafndan icra edilebilir. Trknn mzikal tr Deyidir. Konusu itibar ile Tasavvufi bir zellik gsterir. Trknn ismi olarak bilinen ve nakarat ksmnda sylenen Haydar sz dini anlamda dertlere derman, yardma arlnca gelen, keramet ve mucizat sahibi, ermi, gzle grlemeyen ulu bir kiidir. Bestecisi stanbula geldii zaman maddi anlamda ok skntlar ekmi ve derman bulmak midi ile bu trky bestelemitir. Anahtar Kelimeler: Mzik, Trk, Balama.

SIGNIFICANCE OF THE FOLK SONG "HAYDAR HAYDAR" IN TURKISH FOLK MUSIC ABSTRACT The ballads take their names from their theme and regional characteristics. The ballad known as Haydar Haydar which is written for Baglama has its own specifications as a concerto. The instrumental part of this melody is seemingly longer than the recitation one that can only played with just an experienced Baglama performer. Its musical style is Deyi. Its verbal theme represents Tasavvuf characteristics which is called mysticism and sufism in English. The name of the ballad Haydar which is repeated during the melody conveys a religious sense as the cure for desease, source of relief, emerging at the time of calling for help, miracle and wonder and a great invisible one. Its composer has encountered with poverty on his arrival to stanbul. This melody has been inspired to him as looking for devine help to get rid of the hardship of life. Key Words: Music, Ballad, Baglama.

Do. Dr; stanbul Teknik niversitesi-Trk Musikisi Devlet Konservatuar r. yesi, metineke306@hotmail.com

95

TRKBLM UBAT 2014

SIGNIFICANCE OF THE FOLK SONG "HAYDAR HAYDAR" IN TURKISH FOLK MUSIC Turkish folk music is a kind of Modal music (based on Rank) representing Turkish Folks sensations and thoughts which is expressed via the melody as monophonic structure. Turkish Folk Music is a kind of traditional music which has been created by the elements of all situations regarding the life span of regional people inhabiting Turkey like love, nature, death, loneliness, bravery, separation, hunting and dance etc. penetrating into Turkish Folk Music (THM) structures. Turkish folk melodies are usually called Trk (Ballad in English). Trk, or to use a more universal term, folk songs, are a part of common folklore which have developed over long periods, and are one form of folklore, part of a societys traditional knowledge. Trk are folk poems that occupy an important place in Turkish folk music. Generally comprising slices of life; and containing such subjects as nature, religious belief etc., they are usually sung by people who have gone through a common experience or by relatives of one who has died. According to their local styles and subjects, trk may be referred to by other names such as deyi, semah, zeybek, halay, karlama, teke zotlatmas, hora, bar, at, etc. In the songs of folk minstrels, such poems containe such subjects as advice and warnings, and faith; in zeybeks, themes of bravery, rebellion against injustice, heroism and patriotism; in semahs, religious subjects; in karlamas, dance; in bozlaks, an emotional cry; in songs of exile, themes of separation, exile and longing; in laments, the subject of death and loss. The chief characteristics of Turkish Folk Music are as follows: 1- Being anonymous, 2- Different performing styles based on the region, 3- Depth in the time and width in the place, 4- Related to the real life, 5- Facility in its learning, 6- It has been transmitted by traditional ways like oral, having it by heart, masters to apprentices, etc (Tfeki, 1998). Each region has its own specific characteristics performing style. This specification is called Tavr. Tavr refers to playing style by the instrument. It is a term referring to the structures of the melodies dedicated to a special region. It is used for the whole category as well as the distinct branch of the instruments
96

TRKBLM UBAT 2014

like, Balama Tavr, Kaval Tavr, Kemane Tavr, Sipsi Tavr, etc. these are Turkish Folk Music instruments. Tavr in Balama refers to the specific tidiness and dance of plectrum throughout the strings while performing the regional characteristics. One of the THMs another characteristic is the singers performance vocal technique which is called Hanere Teknikleri dedicated to the specific territories which has come up parallel to the dialects and the accent that is Az and structure of the melody of the regional songs. Az is the different dialectical branches of language as a result of lingual diversity based on the geographical aspects like Erzurum Az, Arguvan Az, Rumeli az, Karadeniz az, Krehir az, Gaziantep az and Burdur az etc. are called regarding the name of the areas (Ergin,1998). Turkish Folk Music forms are fallen into several categories: 1- Krk Hava: This kind of folk Music consists of defined characteristics of the mode of folk songs. 2- Uzun Hava: This type has defined characteristics and is based on melodical rhythm and doesnt have any regular patterns but has its own features. 3- Karma Hava: This type contains both the features of Krk Hava and Uzun Hava. This kind of songs in general starts with a form of Krk Hava that is instrumental and continues orally in a free way. Haydar Haydar Ballad covers a Sufism characteristic regarding its prose.The style of the ballad is called Deyi. The other kinds of ballad versions expressing Sufism characterics are called Semah and lahi. These kinds of ballads have spontaneously been composed by some ancient minstrels like Pir Sultan abdal, Yunus Emre, ah Hatay, Fuzul, Teslim Abdal, Erzurumlu Emrah, Kul Himmet, etc. .. Haydar Haydar is a music piece for Balama exemplifying concerto characteristics. Its instrumental part can only be played by professional skilled Saz players so that most of the players consider it as a criterion of skill competition and better playing abilities. The instrumental part of the mentioned song comprises 2/4, 5/8, 9/8 and 10/8 rhythmic patterns, whilst its vocal part consists of just 10/8 ones. The very important point which makes it predominant among other ballads is the fact that when there is a modification in the rhythmic pattern, the ranks and intervals change and from the other side its 9/8 pattern is accompanied with the chords with its sensible and fifth interval, and this makes

97

TRKBLM UBAT 2014

it more colourful and elaborated. Special kinds of plectrum techniques (Tarama, Takma) and finger positions (ekme) are used in its performance. Some aspects like instant fifth interval modulation from the tonic and the combinations of plectrum like 1/16 and 1/32 time signature parts at the framework of the rhythmic structures help it to be more dynamic. Turkish folk music is modal in nature. Modal music exists in particular types borne of the course of the melody based on these types; and is generally monophonic in nature (Tura, 1987, s.294). In Turkish folk music, there are many different scales which express its modal nature. These scales are used to determine the songs melodic structures, and are similar to the makams of Turkish music. Makams are a set of tones formed of perfect fourths and perfect fifths. The modal structure of some folk songs has been analyzed in terms of Turkish makams. The rank structure of Haydar Haydar goes under the Nikriz and Nihavent rank structures existing in the Turkish music classical rank categorization. From its literal point of view its prose metre style is 11 syllables poem style which is called Koma. The poem of Haydar Haydar has been written by Ak Sdk who is one of the ancient minstrels. The English translation of the poem of Haydar Haydar is as follows: On drt bin yl gezdim pervanelikte, Sdk ismin duydum divanelikte, tim arabn mestanelikte, Krklarn Ceminde dara d oldum. I circulated and explored the butterfly land more than 14,000 years, I heard the name of Sdk at the mad lands*, I had the saint wine at the drunk land, I fell in love with the 40s members, Gruhu naciye zm kattm, Adem sfatndan ok geldim getim, Blbl oldum firdevs banda ttm, Bir zaman gl iin zara d oldum.
*

In Sufism the madness is such a stage in which one can attach to the God and its Origin.

98

TRKBLM UBAT 2014

I devoted myself to the rescue team, I am acquainted with Adams character, I turned into a nightingale singing at the gardens of the heaven, Just for a flower, crying and demanding. The name of Haydar as a title of the ballad represents the famous one who is the healer, assistant for the poor, owning the bravery, tenderness and magical power, invisible and saint. Its composer encountered with several difficulties when arrived at Istanbul and composed it hoping to be healed and recovered. He gained fame because of this ballad and no one can separate his name with Haydar Haydar. The composer of Haydar Haydar Ali Akber icek was born in Erzincan in 1935 and passed away at 26.04.2006. He was a skilled Saz performer and singer who gave all his life to Turkish folk music and gave several concerts throughout the world like Germany, Belgium, Netherlands, France, United States of America and Canada. He mentioned an interesting occurrence during my interview with him in Istanbul Radio station in 22.11.1993 which is as follows: He gave a concert in Texas University by the aid of Turkish ministry of culture in 1992. One of the professors there explained him a body of knowledge about the prose of Haydar Haydar at the end of concert for his surprise: Human being has come from the universe and been formed in the body of mother and finally witnessed the world. He added You are trying to clarify this in Deyi philosophy, Are not you? Ali Ekber iek remained astonished there. The professor continued: You flew here by the Pan American Airline. You passed over the oceans, mountains, forests, etc. You were aware of this by just saying On drt bin yl gezdim pervaneliktei.e. fourteen thousand years last my journey at the butterfly land ... you had already known all of these before even steping on this world. The unity, kindness, philanthropic feelings, have already reached here with Alevism (iek, 22.11.1993).

99

TRKBLM UBAT 2014

REFERENCES 1. iek, Ali Ekber, Interview, Istanbul Radio Station. Harbiye- Istanbul, 22.11.1993 2. Ergin, Muharrem. Trk Dilbilgisi. stanbul, Bayrak Yaynlar, 1998. 3. TRT Mzik Dairesi Yaynlar, Trk Halk Mzii Repertuar. 4. Tura, Yaln, 1987: Trk Halk Musikisindeki Makam Hususiyetleri ve Bunlarn Dayand Ses Sistemi, III. Milletleraras Trk Folklor Kongresi Bildirileri, C.III, Ankara. 5. Tfeki, Nida, Trk Halk Mzii Bilgileri Ders Notlar, 1998, T TMDK, stanbul.

100

TRKBLM UBAT 2014

101

TRKBLM UBAT 2014

102

TRKBLM UBAT 2014

103

TRKBLM UBAT 2014

104

TRKBLM UBAT 2014

YEREL SEM PROPAGANDALARINDA KULLANILAN YNTEMLER ERSNDE YERALAN YAZILI BASININ DER YNTEMLERE GRE PSKOLOJK ALGIDAK KALICILII ZERNE BR DEERLENDRME Hicabi ARSLAN ZET Yerel seimlere katlacak olan adaylarn kendilerini bu srece nasl hazrladklar ve hangi aamalardan getikleri semenler asndan olduka nemlidir. Bu nedenle zellikle 2009 ve 2014 yerel seimlerine ilikin olarak adaylarn ve partilerinin kullandklar yntem ve enstrmanlarn semenler tarafndan nasl karland ve seim sonularna nasl yansdnn tespiti iin 210 denek ile 10 sorudan oluan bir anket almas yaplmtr. Alnan cevaplarn yaplan istatistik deerlendirmeleri bize hangi yntemin daha kalc ve salkl olduu ynnde k tutmutur. Anahtar Kelimeler: Yerel seim, Aday, Semen, Anket

PRINT MEDIA'S PERMANENCE ON PSYCHOLOGICAL PERCEPTION COMPARED TO OTHER METHODS USED AS LOCAL ELECTION PROPAGANDA ABSTRACT How candidates who participate in local elections prepare themselves to the process and which stages they go through are important among voters. Therefore, especially related with the local elections in 2009 and 2014, this study aims to determine voters' perception of the methods and the instruments of candidates have used and implied. Also how this reflects to the results of the election was examined. The study includes a survey consisting 10 questions with 210 samples. The statistical evaluations of the answers enlightened us about which method is more healthy and permanent. Key words: Local election, Candidate, Voter, Survey

Yard. Do. Dr., Adnan Menderes niversitesi letiim Fakltesi Gazetecilik Anabilim Dal retim yesi, harslan967@gmail.com, GSM: 0 542 422 03 15

105

TRKBLM UBAT 2014

GR Propaganda stratejileri ve politik kampanyalar bugn pazarlama disiplininin nemli bir dal haline geldi. Deneyimli ya da deneyimsiz tm adaylar bilimsel propaganda almalarna temel oluturacak ilkeler ve yntemler belirledi ve denedi. Seimlere katlacak olan binlerce aday, propaganda tekniklerini daha nceden kefetmi kdemliler, hatta bu iin bilimsel tarafna ynelmi yeni kuak siyasetiler herkes kendi kabul grm yntemiyle yara giriyor. Yerel yneticilik gibi birey arlkl tercihlerin ne getii seimlerde sadece partiler deil, bireylerin kiilii de yaracak. Toplum psikolojisini kavram adaylar bu seime bir adm nde girecekler. nk siyaset propagandas el yordamyla yaplan ve bilimsel izgiden uzak taklit faaliyeti olmaktan kp siyaset iletiimi danmanlar ve ajanslarnn yn verdii bir srece doru yol almaktadr. 20.yzylda seim psikolojisi diye bir kavram ortaya atld. nce Amerikal Melwin Lawrence De Fleur ve ok daha sonra da John Brehm bu ayrnty bilimsel olarak incelediler. 1890larda Fransz Gustave Le Bonun Ynlarn Psikolojisi kuramn dikkate alan siyasal propaganda teknikleri 1.Dnya Sava srasnda ngilizler; 2.Dnya Sava srasnda da Almanlar tarafndan gelitirildi. Weber, Durkheim ve Freudun grlerini esas alan iletiim kuramclar ok daha bilimsel ierikte yeni teknikler gelitirdiler. Souk Sava ve onu izleyen dnemde Amerikallar bu iin uzman oldular. (Mimdap.org.27.12. 2008) Tek bana yeterli bir art olmamakla birlikte seimler demokratik bir siyasal dzenin en nemli aralarndan biridir. Demokratik lkelerde toplumun kaderini ilgilendiren genel kararlar alacak temsilciler, zgr seimler aracl ile belirlenir. Seimlerin ayn zamanda siyasal partilerle semenleri bir araya getirerek siyasal partilerle semenler arasnda iletiim kurmak ve etkileim salamak gibi nemli ilevi de vardr. Bata Amerika olmak zere Uzakdou ve Avrupada gerekleen seim kampanyalar klasik propaganda yntemlerinin artk devrini doldurduunu gsteriyor. Kampanya srasnda kullanlan ve psikolojik alg deneyleriyle kantlanm propaganda gereleri de yeni srece katk salamaktadr. Bu nedenle iletiim yntemleri ve iletiim teknolojileri ok nemli olmaktadr. nsanlarn sahip olduklar bilgi, dnce ve tutumlarn aktarma sreci olan iletiim, kltrn dier insanlarla ve topluluklarla paylalmas srecine hizmet eder. ki insann yz yze karlkl konumasyla balayan iletiim insan nfusunun artmas ile yetersiz hale gelmitir. (Bal, M., 2012) Toplumlar halinde
106

TRKBLM UBAT 2014

yaama daha fazla bilgi edinme ihtiyac dourmu bu durum da bata haber alma olmak zere tm iletiim kanallarn kullanmaya tevik etmitir. Demokratik toplumlarda siyasal iktidarn yaplanmasna yn veren en nemli faktr siyasal hayata katlma davrandr. Siyasal katlmn en basit ekli ise seimlerde oy kullanmadr. Oy kullanma, demokratik sistemin ilerliinin etkin bir ekilde srdrlebilmesini salayan nemli bir yoldur. Bireyler seimlerde oy kullanrken vatandalk grevlerini yerine getirmenin ya da insan olarak en temel haklarndan birini kullanmann tesinde bir siyasi davran sergilemektedirler.(Negiz, N & Akyldz, F. 2012/15). Semen kavramyla, kendisine genel ya da yerel seimlerde oy kullanma hakkna yani seme yeterliliine sahip kiiler anlatlmaktadr. Semen kitlelerini oluturan insanlarn siyasal konulardaki gr ve dnceleri onlar bir siyasal davran biimine ynlendirmektedir. Bireyler bazen sadece oy vererek siyasete katldklar gibi bazen de st dzeyde rnein parti aday olmak gibi faaliyetlerde bulunarak da siyasete katlabilmektedir. Gelien teknoloji ile birlikte medyann toplumsal yaam etkilemedeki gcnn artmas, siyaset ve medya arasndaki ilikiler ann da karmak bir yapya brnmesine neden olmutur. Medyann kitleye dnk doas siyaset kurumunun en ok nem verdii konu olmu, medya ve siyaset ilikisinde siyasal mekanizmalarn daha fazla srece dhil olmalarna neden olmutur. zellikle toplumsal destek araynda olan siyasal rgtlenmeler ve gruplar, medya zerinden kendi deer yarglarn ve fikirlerini topluma aktarmak iin medyann olanaklarn kullanmlardr. Bu sre medya ve siyaset ilikisinde, medya ieriinin siyasallamasna neden olurken; medya rgtlenmelerinin de siyasal pozisyonlar alarak, belirli siyasal kimliklere brnmelerine sebep olmutur. Medya artk kamuoyunu gdmleyen bir ara olmu ayn zamanda medyadan kamuyu edilgin tketiciler haline getiren bir aygt olarak sz edilmeye balanmtr (Tokgz,O., 2008: 206). Semenlerin seim sreci ierisinde veya daha ncesinde verdikleri kararlar veya tercihler ok eitli deikenlerin etkisi altnda kalabilmektedir. Siyasi partiler propaganda ad altnda yaptklar faaliyetler ve almalarla semenleri kendi partileri lehine etkilemeye almaktadrlar. Siyasal partilerin eitli aralarla yrttkleri semeni etkileme faaliyetleri siyasal propaganda kavramyla ifade edilmektedir. Propaganda teriminin ilk kez 1622 ylnda Roma Katolik Kilisesi tarafndan kullanld bilinmektedir. Protestan kiliselerinin ortaya kmaya balad zamana rastlayan bu dnemde Katolik Kilisesi, retilerine kar gelenleri propaganda yoluyla yola getirmeyi amalyordu. Galilenin dnya gnein etrafnda dnyor savn Katolik Kilisesi, retilerine aykr bulu nca, Galile 1633 ylnda Engizisyon mahkemesinde yargland ve mahkm edildi. Galile, bu bilimsel iddiasndan zorla vazgeirildi. Propagandann doru
107

TRKBLM UBAT 2014

olmayaca ynndeki genel kannn kkeninin de buraya dayand ifade edilmektedir. (Baltac, C.& Eke,E., 2012/4-1) Yerel ynetimler, siyaseti belirlemede ve yerel demokraside nemli sorumluluklara sahiptir. Bu kurulular, btn lkelerde kamu ynetiminin vazgeilmez unsurlarn meydana getirmektedir. Bir lkedeki demokrasinin dzeyini, o lkedeki yerel ynetimlerin gc ve etkinliine bakarak sylemek mmkndr. Yerel ynetimler, yerel hizmetlerde verimlilii ve etkinlii salamada vazgeilmez kurululardr nk yerel ynetimler gnlk yaamn bugn ve yarn iin zel bir neme sahip birok kararn alnd, uygulamann yapld, lkelerin ekonomik, politik ve hukuksal yaplar iinde nemli yer tutmaktadr. Yerel ynetimler, halkn beklentilerine ynetimin daha abuk cevap vermesini salamaktadr. Yerel demokrasi ise ulusal lekteki demokratik ynetimin temelini oluturmaktadr. Batl lkeler, demokrasi anlaylarnn bir gerei olarak, temsili nitelikteki yerel kurulular ve yerel zerklik ilkesini gelitirirken; Dou Avrupa lkeleri de temsili halk komiteleri hiyerarisi kurarak, pratiklerini gelitirmeye almlardr. Gerek demokrasi ancak yerel malzemelerle ve aadan yukarya doru, tabann demokratik ynetime ballna ve katlmna dayal bir biimde oluturulmas ve srdrlmesi ile mmkndr. Yerel seimler, nasl bir yerel demokrasi istendiinin ve hangi somut politikalarn hayata geirilmesinin talep edildiinin ncelikli ve detayl bir ekilde vurguland bir zemin olmaldr. Bu sebeple halkn yerel ynetimlere nasl katlaca nemli bir konudur. Fakat yerel seimleri eletiren baz grlere gre, yerel ynetimler konusunda nemli niceliklere ulalmasna ramen, seim ve temsil anlamndaki siyasal boyut, hep ynetsel olann arkasnda kalmtr. Yerel seimler, her dnemde ulusal seimlerin glgesindedir. Semenin yerel seimlerde ounlukla adaylara deil partilere gre oy vermesi de bu durumun ak bir gstergesidir. Bu balamda yerel seimlerde, siyasi partilerin konumunun ve ilevlerinin nemli olduu sylenebilir. (Tanyldz, N.., & Karatepe, S., 2011-2/1) Kitle iletiim aralar toplumun gzcs, temsilcisi gibi rollerin yannda bir de bilgilendirme rolne sahiptir. Bu rol genellikle kendini ifadeyi kolaylatrma, kamusal akl ileriye gtrme ve toplumun kendi geleceini ortaklaa belirlemeye olanak tanma alarndan tanmlanmaktadr Seim dnemlerinde yrtlen siyasal kampanyalara bal olarak, siyasi partiler yaplan almalarnn medyada yer almasn salamak iin deiik seenekler kullanarak, basna bilgi sunmaktadr (Devran, 2004: 268) Bu aklama ve faaliyetler kitle iletiim aracl ile geni kitlelere ulatrlmaktadr.

108

TRKBLM UBAT 2014

Basnn etkisi ve gc gz nnde bulundurulduunda, kamuoyunu yanstan ve oluturulmasna katkda bulunan basnn en nemli sorumluluu haberi, bilgiyi geree en yakn biimde aktarmaktr. Ancak, siyasi ve ekonomik basklar, kurumsal ve kiisel etkenler, zaman zaman ahlaki sapmalarn yaanmasna ve bireylerin en temel hakk olan iletiim hakk ve zgrlnn sekteye uramasna sebep olabilmektedir. (Ayten, A., 2013/1, 44, 1-17) Yazl ve basl aralarn kullanm halkla ilikiler tarihi boyunca vazgeilmez bir nitelik tamaktadr. Matbaann icadndan bu yana, basl aralarn geirdii evrim, okumay kitlesel hale getirirken halkla ilikilerin de nemli bir arac haline gelmitir. Yazl basn toplumsal yaamn bir paras olarak toplumsal yaama birok adan etkilidir. Basnn evreyi temizlemek, nkleer silahlanmay nlemek, sahte politikaclar yerinden etmek, fakirlii azaltmak gibi daha birok saylamayacak konu zerinde toplumu harekete geirme gc bulunmaktadr. Genel olarak siyasi partiler tarafndan kullanlan siyasal propaganda faktrleri veya dier bir ifadeyle propaganda aralar temel olarak be balk altnda ele alnabilmektedir. Bunlar; seim kampanyalar, kamuoyu aratrmalar, yz yze oy toplama teknikleri, kitle iletiim aralar ve parti toplantlar (mitingler, ak hava toplantlar v.b) olarak zetleyebiliriz. Ayn zamanda etkili baz propaganda malzemelerinden daha sz edilebilir. Bunlar; Seilmi binalar dev grntlerle giydirmek, vaatleri boyutlu hale getirmek (simgeletirmek), ev ziyaretleri iin artc armaanlar gelitirmek, gazete eklerine nem vermek, tr benzeri tatlarla gvde gsterisi yapmak, grsellii n planda tutan elektronik gsteri merkezleri kurmak, projeleri benzetim (simlasyon) teknii ile somutlatrmak, rnek olacak bir icraata balamak, sorunlar grsel malzemelerle ne karmak ve kk ayrntlara dikkat etmek eklinde sralayabiliriz. AMA VE YNTEM Konusu YEREL SEM PROPAGANDALARINDA KULLANILAN YNTEMLER ERSNDE YERALAN YAZILI BASININ DER YNTEMLERE GRE PSKOLOJK ALGIDAK KALICILII ZERNE BR DEERLENDRME olarak seilen almaya; 2009 ve 2014 yl yerel seim kampanyalarn karlatrmal bir yntem ile 210 denek zerinde gerekletirilen ve 10 sorudan oluan bir aratrma erevesinde ele alnmtr. Aratrmada 2009 yerel seimlerinde siyasi partiler, aday aday ve adaylar, tarafndan tercih edilen yntemlerin yan sra; 2014 yl yerel
109

TRKBLM UBAT 2014

seimlerinde bilinen yntemler ilaveten 3 yldan beri youn olarak kullanlan ve sosyal medya olarak ifade edilen internet de dhil edilmitir. (Facebook, twitter v.b.) Bylece seim kampanyalarnda bilinen ve kullanlan yntemlerin birounun aratrma kapsamna alnmas ve sonularnn tartlmas mmkn olmutur. almann amac; siyasi propaganda faaliyetlerinin en nemli ve etkililerinden olduu kabul edilen kitle iletiim aralarndan hangilerinin seim dnemi ncesi, seim dnemi ve seim dnemi sonras daha youn olarak kullanld ile bunlarn psikolojik algdaki kalcl ile bunun semen davranlar zerindeki etkisi olarak belirlenmitir. Yazl materyaller arasnda gazeteler, dergiler, kitaplar, brorler vb. yer almaktadr. Ancak gndemin uzun sreli takibini salayan ve kalc etki brakan gazeteler n plana karken dierlerinin etkisi ise daha snrl kalmaktadr. Grsel-iitsel iletiim aralarndan televizyon; anlk olan etkileme gcn arttrrken, onu iitsel aralardan radyo takip etmektedir. Birka yldan beri gc ve poplaritesi giderek arttran internet yolu ile salanan iletiim ve internet habercilii, adaylarn tantmlarna kurduklar web siteleri, facebook, twitter, instagram vb. sosyal medya enstrmanlar ile katk salamaktadr. Son olarak ise propaganda almalarnda siyasi partilerce, zellikle seim dnemlerinde youn olarak kullanlan ak hava ya da kapal ortam parti toplantlar eklenebilir. YNTEM VE BULGULAR Yaplan almada siyasi propagandada youn olarak kullanlan aralarn semen zerindeki etkisinin nasl sonuland zerinde durulmutur. Anketin hazrlan: Ulusal ve yerel yayn yapan gazeteler, dergiler, basn duyurular, partilerin seim propagandalar, el ilanlar, afiler, radyo programlar, televizyon programlar, internet zerinden yaplan tm yaynlar (internet habercilii, twitter, facebook vb.sosyal medya iletiimi) aday web siteleri, sms, mms gibi iletiim yollarnn tmn kapsayan bir soru seti hazrlanarak katlmclara sorular yneltilmitir. Ya aral 18-55 olan 50 niversite rencisi, 100 rastgele seilmi semen, 40 zel ve kamu kurumu alan ve yneticisi, 10 seimlere katlan aday aday ve aday son olarak da 10 siyasi parti seim kampanyas sorumlusu olmak zere toplam 210 denekle yaplan ankette alnan yantlar istatistiki olarak deerlendirilmitir.

110

TRKBLM UBAT 2014

1. Adaylarn En Etkin letiim Kanal Tercihi Aada farkl balklar altnda hazrlanm ancak ierik olarak benzer 3 tablonun sonular incelendiinde toplam yzdeler ile ifade edilir ise; Gazetelerin %93.81, Televizyonun %87.16, nternetin %70.48, Dergilerin %26.65 ve Radyonun ise 21.90 oran ile toplam 210 denek zerinden oransal olarak deerlendirildiinde Gazete balnn etkinliini koruduu gzlenmektedir. Tablo 1. Etkili letiim Kanalnn Belirlenmesinde Semen Tercihi Etkisi letiim kanallarndan hangisi yerel seimlerde Say aday olan kiilerin kendini ifade ettii en uygun ve kalc yntemdir? Gazeteler Dergi, Basn Duyurusu, El lan, Afi v.b. Televizyon Radyo nternet (Sosyal Medya- e posta-web siteleriFacebook-Twitter v.b.) Toplam 70 15 60 10 55 Yzde (%)

33.33 7.14 28.58 4,76 26,19

210

100

Grne bavurulan deneklerden %33.33 Gazeteler, %28.58i Televizyon, %26.19u nternet, %7.14 Dergi vb., %4.76s ise Radyo tercihinde bulunmutur. ncelikli tercihin yazl basn aralarndan gazete olduu grlmektedir.

111

TRKBLM UBAT 2014

Tablo 2. Adayn Tannmasn Salayan letiim Kanal Tercihi Etkisi Yzde Desteklediiniz siyasi parti ve onun gsterdii Say (%) aday hangi iletiim kanal ile daha detayl ve kalc olarak tandnz? Gazeteler 62 29,52 Dergi, Basn Duyurusu, El lan, Afi v.b. 19 9.04 Televizyon 58 27.62 Radyo 21 10 nternet (Sosyal Medya- e posta-web siteleri50 23.82 Facebook-Twitter v.b.) Toplam 210 100 Grne bavurulan deneklerden %29.52si Gazeteler, %27.62si Televizyon, %23.82si nternet, %10u Radyo, %9.04 ise Dergi v.b. tercihinde bulunmutur. ncelikli tercihin Gazetelerden yana olduu grlmektedir. Tablo 3. Aday Belirleme Srecinde letiim Kanal Tercihi Etkisi Aday aday ve aday belirlenirken siz bu sreci hangi Say iletiim kanalndan takip ederek bilgi sahibi oldunuz? Gazeteler Dergi, Basn Duyurusu, El lan, Afi v.b. Televizyon Radyo nternet (Sosyal Medya- e posta-web siteleri-FacebookTwitter v.b.) Toplam 65 22 65 15 43 210 Yzde (%) 30.96 10.47 30.96 7.14 20.47 100

Grne bavurulan deneklerden %30.96s Gazeteler, %30.96s Televizyon, %20.47si nternet, %10.47si Dergi vb., %7.14 ise Radyo tercihinde bulunmutur. Bu kez hem Gazetelerin ve hem de Televizyonun eit arlkta bir oran yanstt grlmektedir.

112

TRKBLM UBAT 2014

2. Adaylarn Mesajlarnn erii, Yntemi ve Beklentilere Etkisi Aada farkl balklar altnda hazrlanm olan 3 tablonun sonular incelendiinde; deneklerin %30.95nin adaylarn semi olduu yntemleri Yeterli bulduu, %29.52sinin Daha Uygun ve detayl bir ierik bekledii, %26.19unun ise Beklentilerle rtmedii eklinde gr belirttikleri gzlenmektedir. Tablo 4. Adaylarn Mesajlarnn erii Etkisi Adaylarn mesajlarnn inandrcl iin setii Say Yzde (%) yntemin ierii sizce anlalr ve yeterli midir? Yeterli 65 30.95 Daha detayl olabilirdi 55 26.19 ok karmak buldum, anlalmyor 40 19.04 Yeterli deil 30 14.28 Fikrim yok 20 9,54 Toplam 210 100 Adaylarn Yerel Seim almalar kapsamnda grne bavurulan deneklerden %30.95i Yeterli bulmu, 26.19u Daha Detayl bir beklentide, %19.04 ok Karmak bulmu, %14.28i Yeterli Deil diyor, %9.54 ise Fikrim Yok diyerek gr belirtmemitir. Tablo 5. Adaylarn Mesajlarnn Yntem Etkisi Yzde Adayn ya, cinsiyeti, meslei v.b. zellikleri, Say (%) takip ettii propaganda yntemleri ve ierikleri ile karlatrldnda sizce uygun mudur? Uygun 56 26.66 Daha uygun bir ierik olabilirdi 62 29.52 Adayn tantm ve vaatleri parti propagandasn 45 21.42 glgelemi Uygun bulmadm 22 10.50 Fikrim yok 25 11.90 Toplam 210 100

113

TRKBLM UBAT 2014

Adaylarn Yerel Seim almalar kapsamnda grne bavurulan deneklerden; aday-ierik-yntem lemesine ilikin olarak %29.52si Daha uygun bir ierik talep etmi, %26.66s Uygun bulmu, %21.42si Parti propagandasn glgelediini belirtmi, %10.50si Uygun bulmam, %11.90 ise Fikrim Yok diyerek gr belirtmemitir. Tablo 6. Adaylarn Mesajlarnn Beklentilerle rtmesi Etkisi Adaynzn sylemleri ve vaatleri beklentileriniz ile rtyor mu? rtyor rtmyor Adayn tantm vaatleri glgede brakm ok fazla siyasi sylem tayor icraat yok Fikrim yok Toplam sizin Say Yzde (%) 52 55 48 37 18 210 24.76 26.19 22.85 17.61 8,59 100

Adaylarn Yerel Seim almalar kapsamnda grne bavurulan deneklerden; aday-ierik-yntem lemesine ilikin olarak yaplan ankette alnan bir baka sonu da ise: %26.19u Beklentilerle rtmedii ekline olumsuzluk bildirmi, %24.76s olumlu olarak rttn, %22.85i Tantmn vaatleri glgede braktn, %17.61i craattan yoksu olduunu, %8.59u ise Fikrim Yok diyerek gr belirtmemitir. 3. Aday, Parti Program ve Tercih Edilen Yntem likisi Etkisi Farkl balklar altnda hazrlanm olan 4 tablonun sonular ayr ayr incelendiinde ne kan balklar sras ile deneklerin %28.57si erii dolu olan bir propagandann, %26.66s bire bir grme yerine dier iletiim kanallarnn, %29.04nn genel yerine zele hitap edildiinin, % 33.80i ise zellikle Haberlerin dier tantm kanallarna gre daha etken olduu ynnde gr belirtmilerdir. Oransal olarak ok kk bir grup ise gr beyan etmemitir.

114

TRKBLM UBAT 2014

Tablo 7. Propagandaya Parti Program Etkisi Adaylarn propaganda ierii, mensubu olduu Say partinin sylemleri ile uyumlu mudur? Uyumlu Farkllklar var ama genelde uyumlu Daha detayl ve ierik olarak daha dolu Yeterli deil Fikrim yok Toplam 44 58 60 30 18 210 Yzde (%)

20.95 27.61 28.57 14.28 8.59 100

Adaylarn Yerel Seim almalar kapsamnda grne bavurulan deneklerden %28.57si Daha detayl ve dolu ierikli bulmu, %27.61i Genelde uyumlu grrken, %20.95i Uyumlu, %14.28i Yetersiz grmtr. %8.59u ise Fikrim Yok diyerek gr belirtmemitir. Tablo 8. Propagandada zlenen Yntemin Etkisi Yzde (%) Seim kampanyalarndaki propaganda Say yntemlerinden yz yze tantm neden daha az tercih ediliyor? Adayn medyatik olma arzusu 49 23.33 Dier iletiim kanallar ile ok sayda semene ulamak Yazl ve grsel olan yntemlerin daha kalc olmas Adaylarn muhalif semenle temastan kanmas Fikrim yok Toplam 56 55 38 12 210 26.66 26.19 18.09 5.73 100

115

TRKBLM UBAT 2014

Adaylarn Yerel Seim almalar kapsamnda grne bavurulan deneklerden %26.66s Dier iletiim kanallarnn daha ok semene ulamas nedeniyle tercihte bulunmutur. %26.19u Yazl ve grsel basnn daha kalc etkisi olduunu, %23.33nn Adayn Medyatik olma arzusu etkisi olduunu, %18.09unun muhalif semen ile temastan ekinme dncesinde olduunu gzlemlemekteyiz. %5.73 ise Fikrim Yok diyerek gr belirtmemitir.

Tablo 9. Tekrarlanan Yntem ve erik Hatalar Etkisi Yzde (%) Seim kampanyalarnda aday ve partisinin sklkla Say yapt hata hangisidir? Bir nceki kampanya dneminin tekrar gibi sunmak 34 16.19 erii kendi gndemine gre belirlemek Genel yerine zele hitap eden ierik sunmak Genel ve yerel benzetirmek Fikrim yok Toplam seim kampanyalarndaki ierii 58 61 52 27.61 29.04 24.76

5 210

2,40 100

Adaylarn Yerel Seim almalar kapsamnda grne bavurulan deneklerden %29.04 Adaylarn genelden daha ok zele hitap ettiinden, %27.61i gndemin adayn kendi gndemi olmasndan, %24.76s genel ve yerel seim kampanyalarn ierik benzemesinden, %16.19u ise yerel seim kampanyalarndaki sylemlerin deimemesinden ikyetiler. %5i ise Fikrim Yok diyerek gr belirtmemitir.

116

TRKBLM UBAT 2014

Tablo 10. Siyaseti ve Semen Davranlarn Ynlendiren Etkenler Yzde (%) Siyaseti ve semen davranlarn Say ynlendiren en nemli etken hangisidir? Haberler 71 33.80 Parti Programlar 57 27.14 Adayn Kimlii 44 20.95 Anketler 29 13.80 Fikrim yok 9 4.31 Toplam 210 100 Adaylarn Yerel Seim almalar kapsamnda grne bavurulan deneklerden %33.80i Haberleri, %27.14 Parti programlarn, %20.95i Adayn poplaritesini, %13.80i Anketleri ncelik olarak belirtmitir. %9u ise Fikrim Yok diyerek gr belirtmemitir. TARTIMA VE SONU zellikle seim dnemlerinde tm dnyada olduu gibi lkemizde de siyasi partiler semenleri etkileyebilmek iin siyasi propaganda ad altnda farkl ieriklerle ok sayda ynteme bavururlar. Bu yntemlerin semen hareketleri zerindeki etki dzeyinin belirlenmesi ve hangi aralarn ne dzeyde etkilediinin bilinmesi iin; adaylarn siyasi sylemlerinin ieriinin irdelenmesi ve sk bavurulan yntemlerin tespiti gereklidir. Yukarda ifade edilen konulara ilikin olarak 210 denek ile yaplan ve 10 sorudan oluan anket sonrasnda ulalan sonular aada zetlenmitir: 1. Etkili letiim Kanalnn Belirlenmesinde Semen Tercihi Etkisi: Yerel seimlerde adaylarn tercih ettii iletiim kanallarnn banda %33.33 ile ve en kalc etkiye sahip olduu ifade edilen Gazeteler geliyor, en az tercih ise %4.76 ile radyoya. Ancak burada gzmze arpan ve azmsanmayacak bir orana sahip olan nternet. 210 denekten yaklak (%26.19) sosyal medya zerinden salanan iletiim ve paylam tercih ediyor. 2. Adayn Tannmasn Salayan letiim Kanal Tercihi Etkisi: Adaylar yerel seimlerde kendi destekileri ile en uygun iletiim kanaln tercih ederler. Burada ama semenine en hzl ekilde ve en kalc etkiyi brakacak bir yol-yntem bulmaktr. Anket sonularna bakldnda 210 denek

117

TRKBLM UBAT 2014

ierisinde 62 tanesi yaklak olarak %29.52lik bir ksm Gazeteleri, 58 kii ise (27.62) Televizyonu iaret etmitir. 3. Aday Belirleme Srecinde letiim Kanal Tercihi Etkisi: Semenler, aday aday ve adaylarn belirlenmesi srecini belli kanallardan takip ederek renirler. Bunlarn en banda Gazeteler ve Televizyon gelmektedir. Anket sonucu da %30.96 oran ile her iki kanaln eit olarak tercih edildiini gstermektedir. Radyo ise %7.14 ile en alt sralarda yer almaktadr. 4. Adaylarn Mesajlarnn erii Etkisi: Adaylarn mesajlarnn ne kadar inandrc olduu ve bunun sonulara nasl yansd konusu her zaman merak konusu olmutur. Ankete katlan deneklerin %30.95i mesajlarn ieriini yeterli bulurken, %9.54 gr belirtmemitir. 5. Adaylarn Mesajlarnn Yntem Etkisi: Ayn ekilde adaylar mesajlarnn uygunluunu lmleyebilme ve muhtemel sonucunu tahmin edebilmeyi ok isterler. Eer yntem uygun belirlenmi ise bu mmkn olabilmektedir. Zaten deneklerin %29.52%si de eer ierik uygun olur ise bunun olabileceini belirtmektedir. 6. Adaylarn Mesajlarnn Beklentilerle rtmesi Etkisi: Semenlerin adaylardan beklentileri ok eitli olur bunun da beklentileri ile uyumlu olmasn bekler. Eer beklentiler, sylemler ve icraat vaatleri ile paralellik gsterir ise adayn seim zaferi beklenebilir. Ancak anket sonular bunun bize uygulamada pek baarl olmadn gsteriyor. 210 denek ierisinde 55 tanesi (%26.19) rtmediini sylyor. 7. Propagandaya Parti Program Etkisi: Her siyasi partinin bir program vardr. Bu genel hatlar belirlenmi bir ana program olabilecei gibi genel veya yerel seimlere dnk olarak hazrlanm zel programlar olabilir. Deneklerin %28.57si daha detayl ve daha dolu ierikli bir aday program bekliyor. 8. Propagandada zlenen Yntemin Etkisi: Yz yze iletiim yntemi aslnda en etkili iletiim tekniidir. nk sonuca en hzl ve salkl ulamak gibi bir durum sz konusudur. Fakat adaylar seim almalar esnasnda daha ok saydaki semene en hzl ekilde ulaabilmek iin dier iletiim kanallarn tercih ederler. rnein ankete katlan denekler bu nedenle %26.66lk bir oranla alternatif iletiim yntemini benimsemilerdir. Bir ksm aday ise muhalif semenle karlamamak iin yz yze iletiimi tercih etmemitir. (%18.09)
118

TRKBLM UBAT 2014

9. Tekrarlanan Yntem ve erik Hatalar Etkisi: Yerel seimlerde en sk rastladmz hususlardan bir tanesi de adaylarn kampanyalarda bavurduklar yntem ve bu yntemin ieriindeki konularn gelitirilememi tekrardan ibaret olmas. Bir dier husus ise genel yerine zele ynelik bir ierik tamas. Zaten anket sonucu da bunu teyit etmektedir. (%29.04) 10. Siyaseti ve Semen Davranlarn Ynlendiren Etkenler: Adaylarn ve semenlerin sergiledikleri davranlarn arkasnda ilk bakta fark edilmeyen bir takm unsurlar vardr. zellikle yazl iletiim kanallar bata olmak zere grsel ve iitsel iletiim (%71), parti programlar (%57) ve adayn kimlii (%44) ilk sralarda yer alr tabii ki baz dnemlerde anketlerin etkisini de unutmamak lazm. (%13.80) Not: Anket sorular yazardan istenebilir.

119

TRKBLM UBAT 2014

KAYNAKA 1. Ayten, A., Bir zdenetim Arac Medya Etik Konseyi, stanbul niversitesi letiim Fakltesi Dergisi, 2013/1, s.44, 1-17 2. Bal, M., maj ve nyarg Faktrnn Gazete Haberlerine Etkisi, Kahramanolu Mehmetbey niversitesi, Kazmkarabekir Meslek Yksekokulu , Yaynlanmam Yksek Lisans Tezi. 3. Baltac, C. & Eke, E., Siyasal Propaganda Aralarnn Semen Davran zerindeki Etkisine Ynelik Semen Algs: Isparta rnek Olay, Uluslararas Alanya letme Fakltesi Dergisi, 2012, C.4, S.1, s.115-126 4. Devran, Y.,2004, letiim.S.268 Siyasal Kampanya Ynetimi, stanbul: Odak

5. Mimdap.org-Mimarlarn Buluma Noktas, 27December 2008) from http://www.mimdap.org) 6. Negiz, N. & Akyldz, F. 2012, Yerel Seimlerde Semenin Tercihi zerinde Aday majnn Etkisi: Uak rnei, Sleyman Demirel niversitesi Sosyal Bilimler Enstits Dergisi, 2012/1-15 7. Tanyldz, N.. & Karatepe, S., Siyasi Partilerin Gazetelerde Yer alan Kamuoyunu Bilgilendirme almalarnn Halkla likiler Asndan ncelenmesi: 29 Mart 2009 Yerel Seimleri, Akademik Yaklamlar Dergisi, lkbahar 2011, Cilt 2, Say 1 8. Tokgz, O. 2008 Siyasal letiimi Anlamak, Ankara: mge Kitabevi Yaynlar

120

TRKBLM UBAT 2014

EKBER AH VE DN REFORMU H. Hilal AHN ZET Hindistanda Trk varlnn ok eski dnemlere uzand bilinmektedir. Tarih ncesi alardan gnmze kadar uzanan srete iki kltr, ok yakn iliki iinde olmutur. Bu iliki Mahatma Gandhi tarafndan; Hindistan bir ana, Trk milleti ve Hint milleti de bu anadan dnyaya gelen iki evlat gibidir eklinde ifade edilmitir. Gandhinin bu sz, Hindistandaki sosyal ve kltrel yapnn TrkHint etkileiminin bir izdm olduunu gstermesi bakmndan nemlidir. Babr ah ile balayan Trk-Hint mparatorluu dnemi, 18. yzyla kadar, yaklak 400 yl srmtr. Babrller dneminde Hindistan, en parlak dnemini hi phesiz Ekber ah dneminde yaamtr. Ekber ah, Hinduizm ve slamiyet bata olmak zere Hindistan da var olan eitli inanlarn retilerinden istifade ederek Din lahi adn alan bir din kurmutur. Bu yolla Evrensel bar ilkesi altnda Hindistandaki tm inanlar tek bir at altnda toplamay amalamtr. Anahtar kelimeler: Hindistan, Hinduizm, Babrller, Ekber ah, Din lahi, slamiyet.

AKBAR SHAH AND HIS RELIGIOUS REFORM ABSTRACT It is known that Turkish existence in India dates back to very old times. The mutual interaction which has been occurring since prehistoric ages until today is described by Mahatma Gandhi as follows: India is like a mother and both the Turkish and Indian nations are like the two children born from this mother. Considering this vision, the sociocultural and architectural heritage in India is a projection of the Turkish-Indian cooperation. Turkish-Indian Empire period which began with Babur Shah, constitutes a continuation of improvements in India. Without doubt, we can say that the period of Akbar Shah was India's most brilliant period in Baburs. Akbar Shah has benefited from mostly Hinduism and Islam, as well as the teachings of various sects that influenced India during the 15th and 16th

Babakanlk Basn Yayn ve Enformasyon Genel Mdrl, Haber Dairesi. Ankara niversitesi, Dil ve Tarih-Corafya Fakltesi, Dou Dilleri ve Edebiyatlar (Hindoloji)Anabilim Dal Doktora hilalcaglayan@yahoo.com

121

TRKBLM UBAT 2014

centuries, and established an eclectic religion called Divine Religion. Keywords: Babur, Akbar Shah, Divine Religion, Religious Revival, Hinduism, Islam. GR Hindistan tarih boyunca birok millet ve medeniyete ev sahiplii yapmtr. Hindistann verimli topraklar insanlarn ilgisini ekmitir. Hindistan, tabii kaynaklar bakmndan dnyann en zengin lkelerinden biridir. Farkl din1, dil2, kltr ve kimliklerin bir arada yaad, danslar, yemekleri, renkleri ve kokularyla byleyen Hindistan, zaman zaman istilaya uram zaman zaman da Hindistana gelenler tarafndan imar edilmitir. Hindistan vatan yapmak amacyla bu topraklara gelen Trkler, lkenin her ynden kalknmasna katkda bulunan uluslardr. Onlar varlklarn gnmze kadar ayakta kalan mimari eserlerle kantlamlardr.3 Hindistanda Trk varlnn ok eski dnemlere uzand bilinmektedir.4 (Halaolu, 2006, nsz) Tarih ncesi alardan gnmze kadar uzanan srete iki kltr, ok yakn iliki iinde olmutur. Bu iliki Mahatma Gandhi5 tarafndan; Hindistan bir ana, Trk milleti ve Hint milleti de bu anadan dnyaya gelen iki evlat gibidir eklinde ifade edilmitir. Gandhinin bu sz, Hindistandaki sosyal ve kltrel yapnn Trk-Hint etkileiminin bir izdm olduunu gstermesi bakmndan nemlidir.

1 2

Hinduizm, slamiyet, Hristiyanlk, Sihizm, Budizm ve Caynizm balcalardr. Hindistan'n anayasa tarafndan belirlenmi 22 resm dili bulunmaktadr. Bu dillerden birisi olan ve nfusun yaklak yzde 40' (422 milyon kii) tarafndan konuulan Hinte, Hindistan'n ulusal yazma dili olarak benimsenmitir. Bu dillerin yan sra lkenin eitli blgelerinde 844 farkl lehe kullanlmaktadr. Hindistanda konuulan resm dillerden bazlar unlardr: Hinte, Bengalce, Teluga, Marathice, Tamilce, Urduca, Gucerata, Malayalamca, Kannadaca, Oriyaca, Penjapa, Assami, Kemirce, Sinte ve Sanskrite. 3 Taj Mahal gibi dnyaya hitap edecek mimari eserlere bakldnda Trklerin Hindistana ne kadar nem verdikleri anlalacaktr. 4 Halaolu, Hindistann Trk tarihi ve kltrnde nemli bir yere sahip olduu ve M..1. yzylda Saka ve Akhunlarla baladna dikkat ekmektedir. 5 Mohandas Karamand Gandi, (2 Ekim 1869-30 Ocak 1948), Hindistan ve Hindistan Bamszlk Hareketi'nin siyasi ve ruhani lideri. Gerek ve ktle kar aktif ama iddet unsuru iermeyen direni ile ilgili olan Satyagraha felsefesinin ncsdr. Bu felsefe Hindistan' bamszlna kavuturmu ve dnya zerinde vatandalk haklar ve zgrlk savunucularna ilham kayna olmutur. Gandi Hindistan'da ve dnyada, Tagore tarafndan verilen ve yce ruh anlamna gelen Mahathma (Sanskrite: ) ve baba anlamna gelen Bapu adlaryla anlr. Hindistan'da resm olarak Ulus'un Babas ilan edilmitir ve doum gn olan 2 Ekim Gandhi Jayanti adyla ulusal tatil olarak kutlanr. 15 Haziran 2007'de Birlemi Milletler Genel Kurulu oybirlii ile 2 Ekim gnn "Dnya iddete Hayr Gn" olarak ilan etmitir.

122

TRKBLM UBAT 2014

Hindistanda Trk varlnn balangcnn, yazl kaynaklarda Gaznelilerle (977-997) birlikte olduu kabul edilmektedir.6 (Meril, 1991, s.57; Kafesolu, 1976, s.246) Bunun yan sra 1192de kurulan I. Delhi Trk Devletini, Gney Hindistann en uzak kelerine kadar giden Kala Trklerinin izlediini biliyoruz. (Galip, 1990, s. 87-89) Kalalarn halefleri Tuluk Trklerinin ardndan Orta Asyadan gelen Timur 1398te Delhiyi alm, onu Babrller izlemitir. (Atav, 2002, s.13) Babr ah7 ile balayan Trk-Hint mparatorluu dnemi Hindistanda gerekletirilen gelimelerin bir devamn oluturmaktadr. Babrller dneminde Hindistann en parlak dnemini hi phesiz Ekber ah8 ile (1542-1605) yaadn syleyebiliriz. (Konuku, 1994, s.543) Trk-Hint mparatorluu Babrllerin sz konusu corafyada hkmn srdrd (1526-1737) dnem bata olmak zere, Trk-slam uygarlnn izlerini grmek mmkndr.9 Babrller, Hindistandaki hkimiyeti srasnda lkeyi kalkndrmak iin byk aba harcamtr. Babrllerin ykselme dneminin nde gelen ismi olan ve 16.yzyla damgasn vuran Ekber ah, yapm olduu sosyal ve ekonomik reformlarla toplumsal anlamda ok byk deiimlere nclk etmitir. Btn bunlarn yan sra Ekber ah, mimar bilgin, air, edebiyat ve ressamlar desteklemitir.10 (Macun, 2002, s.881)

Tuharistan ve Gur blgelerini hkimiyetine alan Gazneliler zellikle, Hindistana kar hem fetih yapmak, hem de slam dinni yaymak maksadyla yaplan seferleriyle tannmtr. Mslman Trkler Hindistana, Gazne devletinin gneye doru bymesiyle girmi ve buraya yerlemilerdir. 7 Babrl mparatorluunun kurucusu Babr ah, Ekber ahn dedesidir. 8 Babrl hkmdar Ebul-Feth Cellddin Muhammed Ekber ah 1542de Sinddeki merkt kalesinde dodu. Babas Kuzey Hindistan padiah olan Hmyun, annesi ran asll Hamide Banudur. Babasnn lm zerine, henz 14 yandayken, Delhide 1556 ylnda Celleddin Ekber ah adyla tahta kt. Hkimiyet alan Kbil, Pencap, Delhi ve Agradan ibaret olan Ekber ah hkmdarlnn ilk yllarndan itibaren yaylma siyaseti takip ederek, lke topraklarn Dou ve Gneydou istikmetinde geniletti. 1595-1601 yllar arasnda komu devletleri de hkimiyet sahasna dhil eden Ekber ah, Hindistan tek bir merkez idare altna toplamay baard. Yeterli bir eitim almayan Ekber, daha ok gzel sanatlara ve savala meraklyd. Saltanat srasnda sarayn Batl gezgin ve din adamlarna am, bylece Hint dnyas dndaki kltr ve medeniyetlerden haberdar olabilmitir. Ekber ah dnemi kltr ve sanat asndan da Babrllerin en parlak dnemi olmutur. nde gelen limleri sarayna alarak tarih, edebiyat ve dier alanlarda byk eserler vermelerine imkn hazrlamtr. Bu dnemde Dastan - Emir Hamza, Ekbername, Ayin-i Ekberi, Babrname, Mahabharata, Ramayana, Timurname, Divn - Hfz, Baharistan ve Tutname gibi ok sayda eser, telif ve tercme suretiyle Babrllerin kltr hayatna kazandrlmtr. 9 ki uygarln karlkl etkileimi mimari, kltr, edebiyat, bilim, din, gelenek ve greneklerde grmek mmkndr. 10 Ekber ah zamannda mimaride gzle grlr bir ilerleme olmutur. Ekber dneminin ilk yaplarndan birisi babas Hmayun iin Delhi'de ina ettirdii (1565-1569) trbedir. Trbe yksek duvarlarla evrili byk kare eklinde bir bahenin ortasna yerletirilmitir . Ekber'in

123

TRKBLM UBAT 2014

EKBER AH VE DN REFORMU Ekber ah, ann ok tesinde bir bak asyla halkna byk hogryle davranm ve Hindistan corafyasnn hem kltrel hem de imar bakmndan kalknmas konusunda gayret gstermitir. Ekber ahn, sosyal ve ekonomik meselelere dair reformcu yaklam phesiz kendisini tarihilerin ve kltr bilimcilerin oda hline getirmektedir. Ekber ahn Hindistanda hkm srd yllar hem Hindistanda hem de dnyada dinsel canlanmann yaand dnemdir. Hindistan tarihinde ok nemli bir yere sahip olan Ekber ah, byle bir dnemde reformlar ve takip ettii din siyasetle ses getirmi, ileri grl kiiliiyle kalc olmay baarmtr. Babrller dnemine bakldnda kaynaklarda Ekber ahn Hindistann en iyi yneticisi olarak kabul edildii grlmektedir. Onun zamannda Hindistanda Trk hkimiyeti iin bir dnm noktas olmutur. Hindistanda hkimiyet kuran ngilizler dahi Ekber ahn baz reformlarn11 devam ettirmilerdir. Ekber ah, iktidarda kald srece halkn devlet iin deil, devletin halk iin var olduu ilkesini benimseyen bir ynetici olmutur. Ekber ahn Hindistana damgasn vuran hogrl davran, dnyann nde gelen baz lkelerin liderlerinin uygulad politikayla karlatrldnda ok daha iyi anlalmaktadr. Ekber ahn din reformunu nasl bir dnemde hayata geirmek istediini yorumlayabilmek iin dnya genelinde baz liderlerin uygulamalarna bir gz atalm. Kaynaklara gz attmzda, ngiltere Kral VIII. Henrynin12, kendi kurduu inan sistemi dnda kalan herkesi idam ettirdii, Katoliklerin hain
bakenti Agra kentiydi, ama kendine bir de Fetihpur Sikri'de, Hindu ve slam mimarisi nin ortak zelliklerini tayan bir "rya kent" yaptrd (1569-1585). Sistemli bir ekilde planlam olan ehrin evresi hemen hemen 14 kilometredir. taraf kale duvarlar ile evrilidir. Bu kentin kalntlar hl grlebilir. Bunlarn yan sra Fetihpur Sikri'deki be katl Trk Sultana Saray, 1602'de Hande'in fethi ansna yaplan, dnyann en byk kaplarndan Blend Dervze (Zafer Kaps: yzndeki Kuran- kerimden yaplan alntda yle yazld sylenmektedir: Bu dnya bir kprdr, zerinden gein fakat orada evinizi yapmaya kalkmayn. Bunu bir an iin bile dnen kii ebediyen bu dncesinden uzaklaamaz ve kurtulua eremez) ile Lahor'daki Aynal Saray, Ekber tarafndan 1565 ylnda yaplmaya balanm ah Cihan tarafndan bitirilmi olan Agra Kalesi saylabilir. 11 Ekber ah dneminde yasaklanan Sathi gelenei, sonradan tekrar uygulansa da ngilizler zamannda tamamen ortadan kaldrlmtr. 12 VIII. Henry (24 Haziran 1491- 28 Ocak 1547), ngiltere Kraldr. Henry, babas VII. Henry'den sonra Tudor Hanedan'na geecek 2. prensti. Ama aabeyi Arthur lnce tahta o gemitir. En ok, alt kez evlenmesi ve ngiltere'yi Roma Katolik Kilisesi'nden ayrarak tamamen ngilizletirerek Anglikan (Anglikanizm, ngiltere'nin resm kilisesi olan ngiltere Kilisesi'ne has ilke, doktrin ve kurumlar. ngiltere Kral VIII. Henry'nin kurduu bir Hristiyan mezhebidir. ngiliz Reformu Katoliklik ve Protestanlk arasnda bir orta yol olarak grld iin Latince Via Media olarak adlandrlmtr) Kilisesini kurmas ile tannr. 1530da ngiliz kilisesinin ulusal bir kilise, kendisinin de bu kuruluun ba olarak halknn ruhsal babas olduunu aklad. 8. Henry,

124

TRKBLM UBAT 2014

diye asld ya da kafalarnn kestirdii, Protestanlarn ise dnek13 diye diri diri yaktrd ve 15 ylda be bin kiinin hapis cezasna arptrld tarihe gemitir. (Choudhury, 1997, s.230) VIII. Henry, kendisinin de Hristiyan olmasna ramen, Katolik14 Protestanlara15 (www.wikipedia.com) yaam ans tanmamtr. ounu ya idam ettirmi, ya da hapislerde rtmtr.16 Ekber ahn hkmdarl zamannda spanyada II. Philipin17 (www.wikipedia.com) bir tek Protestan kalmaynca kadar hepsini diri diri yaktrd ve kadnlar topraa gmdrd belgelerde yer almaktadr.18 Fransada Sent Bartelemi Katliam19 diye adlandrlan olayda Fransz Kral IX. arln ldrn, hepsini ldrn ta ki bunu yzme vuracak kimse kalmasn. eklindeki emriyle gnde toplam sekiz bin Protestann

tahtta kald 38 sene boyunca acmaszl ve gerekletirdii evliliklerle tarihte yerini al an dikkat ekici figrlerden birisi olmay baarmt. 13 Mrtet: Bal olduu dinden ayrlan, din deitiren anlamna gelmekle birlikte, Trk Dik Kurumu Gncel Szlkte: Mslmanl brakp baka bir dine gemi olan (kimse) diye tanmlanmaktadr. 14 Katolik: Roma Katolik Kilisesi'ne bal olan kii. Papa'nn otoritesini kabul etmi olan Uniat (Dou Katolik) kiliseleri de bu gruba dahildir. Katolikler, Roma Katolik Kilisesi Mensubu olup, Hristiyan dnyasnn en yaygn mezhebini meydana getirirler. Katolikler, bu akmn sa'nn ilk havarilerinden Petrus tarafndan kurulduunu ileri srer. 15 Protestanlk: Hristiyanln en byk ana mezhebinden biridir. 16. yzylda Martin Luther ve Jean Calvin'in nclnde Katolik Kilisesine ve Papa'nn otoritesine kar giriilen Reform hareketinin sonucunda domutur (1529). Papazlara ihtiya duymakszn Kitab- Mukaddes'i okuyabildikleri iin her vaftiz edilmi inanann arac bulunmadan rahiplik yetkisi olduuna inanan Protestanlar Kitab- Mukaddes'i Hristiyanlk iin tek kaynak saymlardr. Protestanlk dier Hristiyan mezheplerinden baz ayrmlar gsterir. Katolik ve Ortodokslar gibi ruhan bakanlar yoktur. Protestanlk; Katolik ve Ortodoks kiliselerin merkeziyeti anlaynn tersine, eitli kiliseler veya mezhepler arasndaki kurumsallamam bir topluluktur. Katolik inan sisteminin ounluunu korusalar da, Katolik Kilisesi'nin Papa'ya verdii geni yorum ve uygulama yetkisini tanmama, dini inanlar daha kiisel dzeyde yaama ve Katolik Kilisesinin dnyasallaan ayin ve uygulamalarndan uzaklama gerekeleriyle Katolik Kilisesi'nden ayrlmlardr. 16 ngilterede bu olaylar yaanrken Ekber ah henz ocuktur. 17 spanya mparatorluu'nun kurucusu. Ayrca Hollanda, Belika, Napoli, Sicilya, spanyol Amerikas ve smrgeleri kral. Portekiz, Malta ve Gney talya Dk. 1554 -1558 yllar arasnda Birleik Kralln kralyd. Bu dnemde spanya gcnn zirvesine ulamt. Filipinler, Orta ve Gney Amerika spanyollarn eline gemiti. Ordusunu, donanmasn ve ticaret ordularn kaybeden II. Felipe, spanyol ekonomisine byk zarar getirdi. lkede ve kolonilerde isyanlar kt. Tanr'nn kendisine neden byle bir kader izmi olduunu anlayamayan II. Felipe, ynetimden fiili olarak ekilip kendisini dine verdi. Bu savalar Avrupa tarihinde nemli bir dnem noktas oluturmaktadr. II. Felipe'nin tahttan ekilmesiyle, Protestanlk akm durdurulamaz hale geldi. spanya'nn gc azald. ngiltere ve Hollanda denizlerde Fransa ise kara Avrupasnda byk bir g haline gelmeye balad. 1598 ylnda II. Felipe znt ve keder iinde bir manastrda ld. 18 Bu dnemde 1800 Protestan idam edilmitir. 19 Aziz Barthelemi Gnne denk den 24 Austos 1572 tarihinde Fransa'da Katolikler tarafndan Huguenot denilen Protestanlara kar gerekletirilen katliam. Bu katliam Fransa ve spanya'nn Flanderes blgesini denetim altna almak istemesi nedeniyle ve Katolik ile Protestan asilzadeleri arasndaki iktidar ekimesinden dolay meydana gelen olaylardan biridir.

125

TRKBLM UBAT 2014

katledildii, kaynaklarda yer almaktadr. (Bayur, 1938, s.52) Bu rnekleri oaltmak mmkndr. Dnyada eitli lkelerde din adna katliamlar yaplrken Ekber ah, Hindistanda din ayrmcln ortadan kaldrmay amalayan bir siyaset izlemitir. Ad geen hkmdarlar kendi dncesinde olmayanlara yaam hakk tanmazken, Ekber ah birbirinden tamamen farkl dinlerin ortak ynlerini bularak tek bir din altnda birletirmeye almtr. Kimsenin din inanc yznden ayrmcla uramamas iin reformlar gerekletirmitir.20 (Reis, 2006, s. 215; Bayur, 1947, s. 78-80) Ekber ahn dedesi Babr ah da Babrnamesinde21 etnik ve din ayrm gzetmeksizin herkesin eit olduunu vurgulamt. (Arat, 1970) Tpk Babr ah gibi Ekber ah da, Hindular ve Mslmanlar arasnda eitliin salanmas22, kimsenin inanlar yznden zarar grmemesi ve baskya uramamas iin aba sarf etmitir. (Allami, 2011, s.430) Ekber ah inanlar arasnda birliin salanmas iin baz giriimlerde bulunmutur. Devlet ynetiminde ve orduda Mslmanlarn yan sra Hindulara da yer vermi, Mslman olmayanlardan alnan baz vergileri23 kaldrmtr. Ekber ah, Benim gzmde Hindu-Mslman birdir.24 (Haig, 1928, s. 214) diyerek Mslman ve Hindular bir tutmutur. (Bayur, 1947, s. 78) leri grl olan Ekber ah, halkn sevgisi ve gvenini kazanarak her alanda baarnn artacan dnmektedir. (Kausar, 1977, s. 132) Bu balamda, Ekber ahtan uzun bir dnem sonra yaayan Mahatma Gandhi, Ben bir Hinduyum. Ayn zamanda Hristiyan, Mslman, Budist ve Yahudiyim. (Bilen, 2011) szleriyle bir bakma Ekber ah ile ayn gr savunmaktadr. Ekber ahtan yzyllar sonra yaayan Gandhinin Ekber ahtan etkilenmi olduunu sylemek mmkndr. Siyasi bir kiilik olan Ekber ah, inan ve etnik ayrmcl ortadan kaldrarak lkede huzur ve refah salamay amalamtr. Bu abas halk arasnda taraftar bulduu gibi kar kanlar da olmutur.

20 21

Bu giriimlerinde Sulh- Kl yani evrensel bar anlamna gelen ilkesini benimsemitir. Babrname: Babr'n en nl eseri Vekayi adyla da bilinen Babrname adl hatrtdr. 16. Yzylda Orta Asya halklarnn gelenek, grenek, kltr, corafya ve tarihleri hakknda bilgiler iermektedir. Babrname, 16. Yzyl tarihine k tutan bir eserdir. 22 Ekber ah ayrmclk yapmadn gstermek iin Hintli Racput Prensesi ile de evlenmitir. 23 Cizye ve Bac Damga vergisi. 24 Ekber ah, 1562 balarnda Muind-Din itinin trbesini ziyarete giderken yolda Racputlarn ileri gelenlerinden Amber racas Bihar Mal gelip ona sayglarn sunar. Ekber ah ona derki: Bizim btn insanlara inayet ve refet gstermekten baka amacmz yoktur. Ekber ah, Caypur Racas Bhar Mel'in itaatini salayarak kz ile evlendi ve bu ekilde blgede gl bir konumda olan Racptlarn akrabal sayesinde kudretini artrd. Bunun yan sra bu evlilii yaparak Hindularn gelenek ve greneklerini renme frsat buldu.

126

TRKBLM UBAT 2014

Dinleri yaknlatrma, tek at altnda toplamann birlik ve btnl k asndan gerekli olduunu dnen Ekber ah, her dinden uzman kiileri saraynda bulundurmu ve onlara danarak zm arayna girmitir. Hindistandaki din limlerini dinleyen Ekber ah, baz zamanlarda aylarca srd iddia edilen toplantlarla halk iin en iyi yolu aramtr. (Bayur, 1947, s. 78) Cizvit25 papazlarndan Bartoli Baba (Padre) Ridolfo Akuavivann Byk Mool Yanndaki Grevi adl Latince kitabnda yle yazmaktadr: Ekber ah, byk bir toplant yaparak oraya din bilginlerini aryor, uzun zamandan beri tasarlam olduu yeni bir din kurma ve onun lideri olma dncesini aklyor. Daha nce de deindiimiz gibi bu toplantlarn amac Hindistandaki btn dinleri tek bir at altnda toplamak ve bir bakma yeni bir din olgusunun olumasna zemin hazrlamaktr. Ekber ahn bir hedefi de Hindistanda, hem Mslman hem de Hindularn kabul edebilecekleri bir din yol bulup o yolun lideri 26 (Bayur, 1947, s. 160) olmaktr. Ekber ahn yeni bir din oluturmak istemesi konusunda Halis Byktay, unlar sylyor: yle bir din ki milletleri ayran paralayan dinlerin yerini tutsun ve zellikleriyle milletleri uzlatrsn, yaklatrsn. Devlet ilerinde ve kanun huzurunda dini ne olursa olsun herkes yapt ie gre muamele grsn.27 (Byktay,1941, s.79-80) ou din mezhep ad altnda insanlar paralarken, Ekber din ise toplumu birletirme amacnda. ok kltrl ve ok dinli bir yapya sahip olan Hindistan toplumu dikkate alndnda Ekber ahn amacna ulamas hi de kolay deildir. Etnik gruplarn bir arada yaad Hindistanda Ekber ah, toplumun en hassas olduu noktaya din olgusuna el atmtr. Dinleri aratran Ekber ah aslnda dinlerin birbirinden ayr ayr grnse de temelde ayn olduu dncesindedir. Hepimizin tapt ayn tanrdr. diyen Ekber ah dinlerin temelde hedeflerinin ayn olduunu vurgulamaktadr. (Bayur, 1947, s. 129-130) Temiz toplum, huzurlu toplum ve bar iinde bir toplum dnmektedir.

25

Cizvitler, sa Tarikat olarak anlan bir Hristiyan tarikat. Hristiyan olmu eski bir spanyol askeri olan Ignacio de Loyola (Aziz Loyolal gnatiyos, S.J.) tarafndan 1534'de kurulmutur. Balca younlatklar alanlar misyonerlik ve eitim kurumlar amaktr. Trkiye'de "sa'nn Askerleri" adyla bilinir, yelerine "Cizvit" denir. 26 Kaynaklarda slam dininin lideri olmak amacnda olduuna yer verilmektedir. 27 Ayrca burada Ekber ahn ilk i olarak slamiyetin devletin resm din olmaktan ve dier dinler zerindeki hkim rolnden ayrdna yer veriliyor.

127

TRKBLM UBAT 2014

Ekber ah, toplumun ounluu tarafndan benimsenen tek tanrl din olan slamiyet ile ok tanrl Hinduizm28 arasnda ortak bir nokta olduunu dnmtr. ok tanrl gzkse de Hinduizmin de aslnda tek tanrl olduu dncesindedir. Ekber ah iki dinin birletirilebileceine ve ortak bir din oluturulabileceine inanmtr. Bu dnceden hareketle slamiyet ve Hinduizm bata olmak zere Zerdlk29, Budizm30 ve 15-16. yzylda Hindistan' da tesiri altna alan eitli din oluumlarn31 sentezinden oluan Ekberin Din olarak da tanmlanan Din lahiyi32 ilan etmeye karar vermitir.33 (Aziz, 1995, s. 238) Ekber ahn abasyla slamiyet, Hristiyanlk, Zerdlk, Hinduizm, Sihizm, Caynizm ve Budizmin ilkeleri Din lahinin ats altnda birletirilmitir. Hi phesiz btn dinlerin tek bir at altnda toplanmas, kabul grd kadar tepki de grmtr
28

Hinduizm sonradan gelien bir kavramdr. lk zamanlarnda Hindistan'n farkl blgelerinden, Mslman, Hristiyan, Yahudi, Budist veya Caynist olmayan kiilerin bir araya gelmesiyle oluan bir grup olarak balad; ancak zaman iinde hzla geliti. 19. yzyln ilk yarsnda ngilizce konuulan lkelerde bu kavram bir kimlik kazand ve Hindutvann (Hindu kktenci hareketi) geliimiyle bir ideoloji olarak anlmaya baland. Bunlardan farkl olarak Hint Anayasasnda Hinduizm; Caynizm, Budizm ve Sihizmi ieren bir tanm olarak belirtilir. Hinduizm mistik bir dindir. Bu dinde olan kiiyi i varlndaki Gerei kiisel olarak tecrbe etmeye, sonunda insan ile Tanr'nn bir olduu uurun zirvesine ulamaya tevik eder. Hinduizm, dnyann en eski dinidir. Balangc belli deildir ve kaytl tarihten ncesine kadar uzanr. (Hinduizm, M 1500'lerde Veda'larn yazya geirilmesinden ok daha nce de mevcuttu M 3000 yllarnda Pre Harappa ve Harappa dnemlerinde ndus uygarlnn dini idi bu yllardan kalma eitli iva kalntlar bulunmutur). Belli bir kurucusu yoktur. 29 Zerdtlk: Yunanllarn, Zoroaster olarak adlandrdklar peygamber Zerdt tarafndan eski alarda oluturulan bir dindir. Zerdtilik. M.. 559 -M.S. 651 yllar arasnda Ortadou'da hkm srm olan Pers mparatorluu dneminde baskn dnya dinidir. 1580lere doru Zerdtlkle ilgilenen Ekber ah, bir sre bir Zerdt gibi yaam, sarayda gece gndz ate yaklmasn emrederek bu atein sndrlmemesi grevini Ebu-l Fadla vermitir. Ekber ah ayn dnemde Caynizm ve Sih inancyla da tanm, saraynda bu inanlarn temsilcilerini bulundurmutur. 30 Budizm, Sanskrite ve Pali dillerindeki eski Budist metinlerinde uyanm kii - farknda olan anlamna gelen Buddha kelimesinden tretilmitir. "Tarih Buda" da denilen Siddhartha Gautama, Budizm'in kurucusu olarak kabul edilir. Siddhartann hayattaki aclarn kaynan aklamak amacyla yapt uzun almalar sonucu zdrab sona erdirecek bir manevi anlaya ulat ve bylelikle Budala eritii kabul edilir. 31 15-16. yzylda Hindistan' da tesiri altna alan din oluumlardan bazlar yledir: Nakibendi, Kadiri, Shreverdi, ettari tarikatlar. 32 Baz tarihiler Din lahiden eserlerinde din olarak bahsederken, bazlar Din lahi iin din sistem demekle yetinmi, bazlar ise din slahat kullanmann doru olduu kansna varmtr. Bu sebepledir ki aratrmamz srasnda karmza ite bunun gibi birok syleyi kt. Biz de anlam kargaasna neden olacandan ve de adndan faydalanarak din demeyi uygun grdk. 33 Ekber ah 1582de btn eyalet valilerinin nnde Din lahiyi kurduunu resmen iln etmiti. Din lahi yle savunulmaktadr: "Hak, doruluk gibi evrensel gerekler yalnz ve sadece bir dinde bulunmaz. Bunlar her din ve millette bulunur. O halde her dinde hak ve gerek olan ne varsa alnmal, bunlardan, hepsini bir araya toplayan tek bir din meydana getirilmeli, btn insanlar da ona arlmaldr. Bylece milletler ve dinler aras anlamazlklar son bulacaktr. te insanlar bir araya toplayacak olan 'Din lahi' budur "

128

TRKBLM UBAT 2014

Bu yeni dini eletirenlerin ounluunu Mslman ulemalar oluturmaktadr. Onlar, Ekber ahn slamiyetten uzaklat, kendisini ilahlatrd ya da peygamber olarak grd dncesinde olup Ekber ah iddetle eletirmilerdir. (Ensari, 1991, s.39; Cebeciolu, 1999, s. 45) mer Rza Dorula gre cizvitlerden Pinheiro aadaki ifadelerle Ekber ah dnemini yle tasvir etmektedir. 1595de Lahorda bir tek cami, bir tek Kuran nshas kalmam, cami namna ne kald ise hepsi ahra evrilmiti. Ekber ah kendine gre bir mezhep vcuda getirmi ve kendini peygamber saymt. Peinden giden birok kimse vard. Fakat hepsi de onun bol bol para vermesi yznden peine taklmlard. Hkmdar Allaha tapyor, gnee tapyor, Hindularn mezhebine taklyor ve Caynizm dinini tutuyordu.34 (Dorul, 1944, s.114) Yazar Sinan Tavuku bu konuda unlar sylyor: Ekber ah, farkl dinlere sahip olan tebaasn ortak tek bir din ats altnda birletirme projesiyle nevi ahsna mnhasr bir imparator olmaya almtr. Sinan Tavuku yazsnda unlar da ekliyor: Ekber ah daha sonra Mecus, Hindu, Budist ve Hristiyan bilginlerini de toplantlara armaya balad, onlarn slam aleyhine konumalarn mdahale etmeden dinledi. Bu toplantlarda slamn bedev bir millete geldii, Babr halk gibi yksek bir millete uygun olmad, vahyin akla aykr olduu, Kurann Allah kelam olmad grleri dile getirilerek peygamberlik, vahiy, har, cennet, cehennem v.b. mefhumlar alay konusu edildi. (www.haber10.com) te yandan baz kaynaklarda da Brahmanlarn da Ekber ahn Rama ve Krina gibi byk Hindu mabudu Vinunun avatar (Tanr Vinunun bedenlenerek dnyaya gelmi hali) olduunu syleyerek onu Hindularn tanrs konumuna getirmi olduklarna yer verilmitir. Ekber ah din reform konusunda etkileyen kiilerin banda Mehdevi 35 (Abay, 1995, s. 56) hareketinin lideri eyh Mbarek bin Hdr Nagori (Birk, 2001, s. 25) ile oullar Feyzi ve Ebul Fadl Allami36 (Baldick, 2002, s.181;
34

slam Tarihi Ansiklopedisinde u ifadeler geiyor: Mslmanla kar ar kin duyan Ekber ah, kendi dininde, slam dininden hi bir emre yer vermedii gibi, Sulh-i Klln (herkesin bar iinde yaamas ve inancnda serbest olmas) savunucusu olduunu sylemesine ramen, slm dinini tamamen terk etti ve dman oldu. Ekber ah zamannda, Mslmanlarn bana ne skntlar ne felketler gelmiti, hepimiz biliyoruz. 35 Mehdi: Mehdi hareketi bin ylda bir dnyadaki insanlarn gnahlar iin kurtarc veya Mesih gelecei esasna dayanyordu. Mehdi anlay yledir: Mlkiyete kardrlar, slamn kiisel mlkiyete msaade etmeyip aksine ortak mlkiyeti desteklediklerini iddia ederlerdi. Mehdilii kabul eden herkes btn varln cemata teslim etmektedir. Trk Dil Kurumuna gre Mehdi Doru yolda olan, hidayete ermi olan kimsedir. 36 Baldicka gre Ebul-Fadl Ekber aha Sufilii reten hocasdr.

129

TRKBLM UBAT 2014

Rizvi, 1975, ss. 492-498) gelmektedir. Kaynaklarda mistik bir ruha sahip oluunda Selim itinin rolnn olduu bilgisine rastlamaktayz. (Aziz, 1995, s. 235) Yine kaynaklardan edindiimiz bilgiler neticesinde Ekber ahn hocas olduu iddia edilen Mir Abdllatifin eitli din ve mezheplerle rklar arasnda karlkl msamahaya dayanan dostluk ve bar iinde yaama fikrini ifade eden Sulh-i Kll benimsemesinde, Ebul-Fadln da slam ile Hinduizmi uzlatrma dncesinde etkili olduunu sylemek mmkndr. (Choudhury, 1997, ss. 32-33; Ahmed, 1995, s. 238) Bu noktada Bedriye Reis37 Ebul Fadln u szlerine yer vermitir: Genliimden beri zihnim hep meguld ve ruhumun Moolistan bilgelerine veya Lbnan mnzevlerine38 ekildiini hissediyor; Tibet lamalar39 veya Portekizli papazlarla konumay istiyordum. Pars rahipler ve Zend Avesta40 bilgeleriyle ise zevkle otururdum. (Reis, 2006, 213) Fadl, btn din adamlaryla grmek istemitir. Burada btn inanlarn ortak yn olduunu buluyor ve Ekber ah etkiliyor. Hibir inanc kmsemiyor. DN LAHN N TEMEL LKELER Her dinde yerine getirilmesi gereken birtakm kurallar vardr. Kaynaklardan edindiimiz bilgiler dorultusunda Ekber ahn kurduu Din lahinin mensuplar u ilkelere uymak durumundadr: Mutlak kudret sahibi sadece Allahtr. Allah birdir ve O herkesin Allahdr. (Bayur, 1947, s. 75-76) Allah'n tek halifesi sadece Ekber ahtr. (Reis, 2006, s.214) Genel refah salamak ve ahlklarn yceltmek iin baz emirleri yerine getirmesi gerekir. (Choudhury, 1997, s. 287) Ayin-i Ekberide daima iyi huylu olmann tavsiye edildiine yer veriliyor. (Allami, 2011, s. 41) Din lahi mensuplar birbirlerine "Allah Ekber Celle Celaluhu"41
37 38

Abant zzet Baysal niversitesi lahiyat Fakltesi retim yesi Mnzevi: Dinsel amalarla toplumdan uzaklap yalnz yaayan kiidir. 39 Lama: Tibete Lama (retmen) den doan bu kelime, ayn zamanda bir unvan olarak da kullanlmaktadr. 40 Zend Avesta: Eski ran inanc olan Zerdtln kutsal kitabdr. Bu yazlar, Zerdtn neye inandn ve Zerdtln temellerini anlatan tek belgedir. 41 Allah Byktr. Ekber ah'n Din Modeli ve mam Rabbani adl bir yazda u ifadeler kullanyor: La ilahe illallah, Ekber halifetullah (Allah'tan baka tanr yoktur ve Ekber O'nun vekilidir ) szn bu yeni dinin ehadet kelimesi yapmlardr. Bu Tanrsal dine girenler teile adn alrd ki bunun Hinte'de manas mrid ve tabi demekti. slami selamlama usul de deitirilmiti selama balayan "Allah Ekber" der, cevap veren de "Celle Celalh" ifadesini kullanrd ahn ismi Celaleddin, lkab da Ekber idi Bu duruma gre selm, onun isim ve lkabn tekrarlamaktan ve tanrln itiraftan ibaret oluyordu. (Kaynak: www. mumsema.com)

130

TRKBLM UBAT 2014

eklinde selam vereceklerdir. (Allami, 2011, s,41; Choudhury,1997, s. 287; Reis, 2006, s.226) Oru ibadetini bir ay boyunca et yememek eklinde alglayan Ekber ah, Ramazan aynda av yasa getirmitir.42 (Bayur, 1947, 101: Din lahi mensuplar et yemeyeceklerdir. Bilindii zere inek Hindular iin olduka kutsaldr. slamiyet de bunun tam tersine bir durum sz konusudur. Dolaysyla Hindularn houna giden bu uygulama Mslmanlar tarafndan ho karlanmamtr. Yine baz eserlerde Ekber ahn slam dininde olan iki iilmesi ve domuz etinin yenmesi gibi yasaklara son vererek recm,43 hrszlarn kollarnn kesilmesi gibi cezalar kaldrdna yer verilmitir. (Bayur, 1947, s. 50) Elence ve kumarhanelerin devletin kontrol altna alnmas, doktor izniyle arap iilmesine izin verilmitir.44 (Bayur, 1947, s. 50) Din mensuplarndan kendi nderleri iin cann, maln, onurunu ve dinini, feda etmeleri; uyurken ayaklarn douya, balarn batya doru uzatmalar; nderlerinin (Ekber ah) karsna geldiklerinde yeri perek secde etmeleri; ylda az bir kez btn yeleri ve yardma muhtalar arlamalar; kararlatrlm miktarda zekt demeleri istenmekte olup onlarn hamile, gsz ve 11 yandan kk kadnlarla iliki kurmalar yasaktr. Ayin-i Ekberide dnyevi zevklere kstlamalar dahi getirmeleri istenmektedir. (Allami, 1897, s. 435; Allami, 2011, s.41) Gne dnyann nimetidir. Onunla ilgili belirli anlarda zel ayinler yaplmaldr. Gne45 ve atee sayg da bu kurallarn arasnda yer almaktadr. Ekber ah, zamann maddi ve manevi nderi saylmaldr. Toplumun din lideridir. Bu temel ilkelerden de anlalaca zere, Ekber ahn amac dinde birlii salayan, sosyal yasay ve adaleti dzenleyen yeni bir sistem kurmaktr. lkenin drt bir yanndan Ekber aha ballklarn sunmak ve biat etmek zere gelen ok sayda kii olmutur. Kaynaklarda Ekber aha biat u
42

Ekber ah et yemeyip gsz, zayf dnce devlet ilerini gerektii gibi yapamayaca ve kendisini rnek alan birok kii olaca dncesiyle et yemee devam eder. Ancak bunu zamanla azaltma ve etsiz gnler karr. Bayur, Ekbernamaye (Akbarnama) atfta bulunarak Ekberin et yemeklerinden dolay insanlarn kurt yaradll olmalarndan da szlandna yer veriyor. 43 Recm: Kadnlarn talanmas. 44 Bayur, bu kuraln daha sonra suiistimal edildii, doktor raporu olmadan da arap ve iki iildiine yer vermektedir. 45 Ekber ah, gnei kutsal sayd iin Onun gnee taptn sananlar olmutur.

131

TRKBLM UBAT 2014

ekilde gemektedir: Gnein saltanat gn olarak kabul edildii iddia edilen pazar gn gnein en yksekte olduu vakitte, huzura kabul edilen mrit adaylar hkmdara yaklaarak ve sarn46 eline alarak Ekber ahn nnde diz ker, alnlarn Ekber ahn ayann zerine koyarlar. Hikmet (Bayur, 1947, s. 162; Choudhury, 1997, s.162) Bu sembolik trende sarn kibir ve bencillii, onu bandan karmann da kibir ve bencillikten syrlmay temsil ettiine vurgu yaplmaktadr. Bu uygulamann Sufilerin intisap47 trenlerine benzediine dair bilgiler mevcuttur. (Reis, 2011, s. 227; Choudhury, 1997, s.285) Ayrca biat edenlerin48 Ekber aha balln drt mertebesi olduu sylenen mal, can, din ve namusunu feda edeceine dair sadakat yemini etmesi de gerekmektedir. Ebul Fadl, Ekber aha mrit olmak iin yaplan trenin genel olarak bir tarikata girmek iin yapld sylenen trenlere benzediini sylyor. ki kiinin karlanca birinin Allah Ekber ve dierinin Celle Cellalehu dediini ekliyor.49 (Choudhury, 1997, s. 181-182; Allami, Ayin-i Rehnmuni Blm) Baz kaynaklarda da u ifade yer alyor: Yeni dine girenler, Ben filan olu filan, babamdan, anamdan rendiim slam dininden kendi arzum ile ktm. Ekber ahn ilahi itikadn kabul ediyor ve bylece mal, can, namus ve dinimi fedaya hazr olduumu beyan ediyorum szlerini ihtiva eden bir beyannameyi doldururlar ve bunu yeni dinin imam saylan Ebul Fadla teslim ederlerdi. (slam Tarihi Ansiklopedisi, C.IV. s.154) Din lahiyi kabul etmek isteyenler baz testlerden50 geer ve derece ad verilen deerlendirme sonucu mertebe alrlard. Din lahi, insanlarn iyi huylu51 olmasyla ve dnyevi zevklerden uzaklap Allaha daha yakn olmak ve her trl kirden arnabileceini tlemektedir.52 (Reis, 2011, s.227) Edindiimiz bilgiler dorultusunda mevcut din ve mezheplerin bir sentezi saylabilecek Ekber ahn dininin, insanlar arasnda eitlik, doruluk, ll davranma gibi zellikleri esas aldn sylemek mmkndr.

46 47

Choudhury, bunu trban olarak tanmlyor. ntisap: Szlkte "kendisini nispet etmek, ait gstermek" anlamna gelen intisap , tasavvufta, bir tarikata girmeyi, bir eyhe biat etmeyi ifade etmek iin kullanlmaktadr. 48 Biat edenler Ekber ahn dinini kabul edenleri ya da mrit adaylardr. 49 Ekber ahn birinci szde Ekber, ikincisinde Cell isminin zikredildiine inanlrd. 50 Bu testleri, onlarn mal, can, inanc ve onuruyla snand eklinde belirtmitir. Kiilerin bunlardan ka tanesinin ya da hangisinden feragat edebilecei llmek istenmektedir. 51 Burada insanlardan zellikle cmert, fkesine hkim olan davranlar sergilemesi istenmektedir. 52 Reis, makalesinde yle diyor: Din lahi on erdeme sahip olmay emretmitir. Bunlar: cmertlik, kt davranlardan kanmak ve fkeye hkim olmak, dnyev zevklerden el ekmek, dnyev balardan ve megalelerden uzak olmak, takva, zht, basret, yumuaklk, efkat, Allaha ballk ve Ona ulamann zlemini duyarak ruhun kirlerden arndrlmasdr.

132

TRKBLM UBAT 2014

Caynizmin,canl hibir varl ldrme 53 temel ilkesinin de dhil edildii bilgisine rastlamaktayz. (Cebeciolu, 1999, s. 45-46; Reis, 2011, s.225) Dnemin karmak din yapsna baklrsa Ekber ahn eitli dinlerin temsilcilerini bir araya getirerek onlarn ortak ynlerini bulmaya almas, aslnda nemli bir giriimdir. O dnemde slamn iinde zgrlk dnce yapsna sahip Sufizmin54 ortaya ktn grmekteyiz. Ayn dnemde Hindistan Bhakti55 mezhebi ve Sihizm56 nem kazanmaya balamtr. Bu inanlarn ortak noktalar tek Tanrya inanmalar ve kast sistemini reddetmesidir. Bilindii zere Ekber ah, Hindistan tarihinde sosyal ve dinsel reformlaryla adn altn harflerle yazdrm bir liderdir. Din lahinin baarszkla sonulanmasna ramen Ekber ah, devleti zarara uratan yolsuzluklarn ounu ortadan kaldrm, din adamlarn kendine balam, onlarn halk zerindeki etkisini krmtr. Bu arada Hindistan topraklarnda en st dzey din temsilci konumuna gelmitir. (Bayur, 1943, s. 536) Din lahi, Hindular ve Mslman arasndaki eitsizlii ksmen de olsa gidermi, sati gelenei57 ve ocuklarn erken yata evlilikleri gibi baz Hint geleneklerini de yasaklamtr. (slam Ansiklopedisi, 1994, s.543) Baz aratrmaclara gre Din lahi Ekber ahn hrs ve deliliinin bir gstergesidir. Ancak Trk lahiyats Bedriye Reis, bu grn byk bir Trk hkmdarn kmseme gayreti olarak grmektedir. (Reis, 2007, s. 225) Ekber ah dnemine gelinceye kadar dinsiz saylan Hindularn katledilmesi gerekir dncesi hkimdir. Hindular iin de durum bunun tam tersidir. Onlara gre Hindu olmayanlar dinsiz sayldndan onlarn
53 54

Canl hibir varl ldrme ilkesi Budizmde de yer almaktadr. Sufizm, eitli mutasavvflarca farkl ekillerde yaplmtr. Bu tanmlardan birine gre, Sufizm, insann akl yoluyla eriemedii ilah hakikatleri ve gayb lemine ait hakikatleri manevi latifelerle arama yoludur. Hedef, insan- kmil olmaktr. Bir baka deyile, Sufizm, slam inanna gre, kiilii kt huylardan temizleyip ruhu pak edip olgunluk ve kemale erme yoludur. Tasavvuf, silsile yolu ile Muhammed Peygamber'e dayandrlan, Allah' anlamaya vesile olarak, Peygamber vrisi olduuna inanlan evliya ve mutasavvflar tarafndan, "Hak'tan aldn halka sunu" yolu olarak takdim edilen, dinin fkh, kelam, Ahlk ve tasavvuf olmak zere drt ana temelden olutuu inancn savunan Mutasavvflarn yolu olarak ortaya kmtr. 55 Bhakti (Bahti): Allaha ya da tek Mabuda iten ve gerekten inanma, iyi yrekli ol ma, iyi dnme ve kast kaldrma gibi unsurlarn toplamdr. 56 Sihizm: Genel olarak 16. ve 17. yzyllarda Kuzey Hindistan'da yaam olan on gurunun retilerini temel alan tektanrc bir dindir. 1500'l yllar civarnda ortaya kmtr. Dnya'daki byk dinlerden saylan Sihizm'in 23 milyondan fazla inanan vardr. Sihizm szc Sih szcnden tremitir. Sih ise renci anlamna gelen Sanskrit kknden tremitir. Sihizm Sih dini olarak da anlr. Bu dine inananlara Sih denir. 57 Sati gelenei: Kocas len ve dul kalan kadnn evredeki olumsuz davranlardan etkilenmemesi dncesi ve kadnn kocas olmadan yaayamayaca inancna gre kadnn da kocasnn lsyle birlikte yaklmasdr. Sati geleneinin yasaklanmas Hindular arasnda byk tartmalara neden olmu, bunun zerine Ekber Eer kadn isterse o da kocasyla beraber yaklr eklinde kanunu deitirmitir.

133

TRKBLM UBAT 2014

ldrlmesi gerekmektedir. Ekber ah, kendinden olmayanlar dinsiz sayma dncesini ortadan kaldrma gayreti ierisindedir. Ekber ah, halklar arasnda bir yaknlk salamak, sevgi ve sayg tesis etmek iin birok tedbirler almtr. Btn bunlar grmezden gelmek ve nyargl davranmak kanmzca hakszlk olur. Onun yaptklar iki toplum arasndaki kini byk lde sona erdirdiine ve yaknlamay saladna gre Ekber ah yksek oranda baarya ulam demektir. Hindistann nde gelen slami liderlerinden mam - Rabbani, Ekber ahn din reformuna kar ksa da asla ona dinsiz dememitir. Buradan, Din lahiye ok sert biimde kar koyan mam - Rabbani bile Ekber ahn slamiyetten ayrlmadn kabul ettii anlam kmaktadr. (Reis, 2007, s. 225) Ekber ah, devlet ve orduda yalnz Trklere yer vermemi, bunun yan sra Hindular da kazanmaya almtr. Bunun gstergesi olarak Hindulara ynetim ve orduda grev vererek Hindu-Mslman eitliini salamaya almtr.58 (Grgn, 1971, s. 25) Ekber ah, yzlerce yldr uygulanan baz geleneklere son vermi ve vergi adaletsizliini ortadan kaldrmtr. Hindu ve Mslmanlarn dinlerini ve geleneklerini zgrce yaamasna olanak tanmtr. SONU Ekber ahn, Hindistandaki din reformu ne yazk ki kalc olamamtr. Az sayda taraftar edinen din, Hindistanda tutunamamtr. Din lahinin kutsal kitab ve din adam snf yoktur. (Aziz, 1995, s. 240-241; Choudhury, 1997, s. 180) Ekber ahn tarihisi olarak bilinen Ebul Fadln 1602de ldrlmesi zerine, Din lahi istenen hedefine ulaamamtr. Az sayda kii bu dini kabul etmi ve inananlarn says artmamtr.59 (Aziz, 1995, s. 242) Din lahi, Ekber ahn lmnden sonra tamamen bitmitir.60 (Konuku, s. 543) Ekber ahn
58

Burada Ekber ahn sosyal ve kltrel hayat iyiletirmek, dzene sokmak iin yapt inklplara yer vererek asker baarlar konusuna deinmeyeceiz. Dier yandan bir baka kaynakta Mslman hkmdarlarn, Hindular hkmet ilerinde yksek mevkilere getirmelerinin Gazneli Mahmut zamannda da grldne yer veriliyor. Gazneli Mahmut ordusunda Hindu subaylar tarafndan tekilatlandrlan, Hindu askerlerine de yer vermiti. Gnmze bakldnda ise durum tam tersine olmak zere Mslmanlardan ok Hindular her alanda bulunmaktalar. 59 Bu dine katlanlarn says 18- 20 kiiyi gememitir. Katlanlar da genelde saray evresindendir. Ekber ah, st kardei olan Han Azam yeni dinine davet etmise de o, bu daveti kabul etmeyip Mekkeye kamtr. Ancak daha sonra Mekkeden dnte Ekber ahn dinine girmitir. Hindu inancndan olan Raca Birbal adndaki kii yeni dini kabul eden tek Hindudur. etmitir. 60 Ekber ah 1605 ylnda hayatn kaybetmitir.

134

TRKBLM UBAT 2014

olu Cihangir, Din lahinin devam konusunda bir aba harcamamtr. Hindistan tarihiyle ilgili birok alma yapan Hikmet Bayur, bu konuda Ekber ahn olu Cihangirin61 u szlerine yer vermektedir: Onun lkesinde birbirine saldrma yolu kapand. Snn i ile birlikte bir mescitte, Frenk Yahudi ile bir kilisede birlikte ibadet etti. (Bayur, 1947, s.141) Eer, Ekber ahn din devrimi baarl olsayd ve kendisinden sonra gelen yneticiler bunu devam ettirseydi, acaba bugn Hindistanda tek bir dinden sz edilebilir miydi? Acaba Hindu-Caynist-Sih-Zerdt gibi inanlar ortadan kalkar myd? Hindistan topraklarnda uygulanan baz gelenekler62 tamamen ortadan kalkar myd? Acaba Ekber ah, Din lahi vastasyla tm Hindistana hkim olabilir miydi? Sorular oaltmak mmkndr ancak asl sorulmas gereken soru udur: Ekber ah, din hkimiyetini kurmak iin mi reformlar yapt yoksa gerekten halkn geleceini dnen iyi niyetli bir ynetici miydi? Ekber ah, hogrl politikasyla toplumdaki ayrmcl ortadan kaldrmak iin birtakm giriimlerde bulunmu olsa da aslnda hkimiyetini salam bir zemine oturtmak istedii grlmektedir. Kanmzca Ekber ahn bu yolla kalc olmay hedefledii anlalmaktadr. Ekber ah sadece hkimiyet kurmak amacnda olsayd toplumun hibir kesiminden tepki almamak iin bu kadar deiik reformlar yapmazd. rnein, Sathi gelenei gibi toplumun hassas olduu konulara mdahale etmez, deitirmeye kalkmazd. Ekber ah, sadece gcn ve hkimiyetini pekitirmek dncesinde olsayd etnik olarak Trklere, inan olarak da slamiyete dayal bir devlet yaps olutururdu. Bylece kendi ynetimini ve tahtn da gvence altna alm olurdu. Etnik ve din ayrmcl ortadan kaldrmaya almaz ve Hindulara ynetimde grev verme yoluna gitmezdi. Ekber ahn u szleri gerek niyetinin ne olduunun bir gstergesi olabilir. Ey bilge bilginler! Tek amacm hakikati aratrmaktadr. Gerek dinin esaslarn aramak ve onlar kefetmektir. Dolaysyla u esas gz nnde bulundurunuz ki, insani duygularn etkisinde kalarak gerei gizlemeyin ve Allahn emirlerine aykr olan hibir eyi sylemeyin. Eer byle yaparsanz Allahn katnda bizzat siz sorumlu olacaksnz (Anvar, 1974, s. 268; Abay, 1995, s. 268)
61

Cihangir (31 Austos 1569, Fetihpur Sikri, 28 Ekim 1627, Hindistan), Babr mparatorluu'nun drdnc hkmdardr (1605-1627). Ekber ahn olu olup asl ad Selim'dir. Kk yata babas Ekber ah tarafndan tahtn varisi ilan edildi. Cihangir ah, bayndrlk ilerine de nem vermitir. Agradan Eteke ve Bengale giden aalkl yollar ve Agra ile Lahor arasnda her kilometrede bir iaret kuleleri ve sulu glgelikler yaptrmtr. Tzk-i Cihngiri ismi ile yazd hatrat, kymetli bir eserdir. Din lahiyle ilgili inan ve ayinleri kaldrmtr. 62 Hindistan topraklarnda uygulanan Kast sistemi, sati gelenei ve gayrimslimlerden alnan vergileri rnek gsterebiliriz.

135

TRKBLM UBAT 2014

Ekber ah, din reformunda baarl olsayd ve bu reformu bugn uygulanyor olsayd bize gre din btnlk salanm olurdu. Hindistanda etnik ve dinsel ayrmclk gnmzdeki kadar derin olmazd. Ekber ah gerekten iyi niyetli miydi? Herkesin kendi inancn yaamasna sayg duyuyor olmas iyi niyeti ve hogrsnn bir gstergesi olarak kabul edilebilir. Pek ok inancn hayat bulduu Hindistan topraklarnda, bask ve katliam uygulamadan din reform yaplmak istenmesi, kanmzca, ann ok tesinde bir dncedir. Ekber ah, Hindistan vatan kabul etmi ve bu lkeyi herkes iin yaanr hale getirmek istemitir. Amac sadece tek din lider olmak olsayd amacna ulamak iin her trl zorbal yapabilirdi. O ise tam aksini yapm, Hindulardan alnan vergileri kaldrlm, onlara asker ve memur olma yolunu amtr. Btn bu uygulamalar Ekber ah dneminde basknn deil hogrnn hkim olduunun bir gstergesidir. Toplumsal reformlar halka pek ok konuda eitlik salasa da bu reformlar tek bana yeterli olmamtr. Yaplan reformlarla toplumda eitlik ve sosyal adalet tam olarak salanamamtr. Dier yandan Din lahinin ilkelerine bakldnda63 baz kesimlerin zellikle Mslman ve Hindularn rahatszlk duymas din reformun baarl olamamasnda en byk etkendir. Btn bunlara ramen unu rahatlkla syleyebiliriz: Ekber ah, lkesinde etnik ve din ayrmcl ortadan kaldrmay; toplumda bar ve huzuru salamay amalamtr. Yapmak istedikleri ve uygulad yntem tartlabilir. Ama grdmz kadaryla Hindistanda insanlar arasnda hogr tohumunu ekmeyi baarmtr.

63

Din lahinin Et yememek ve baz artlar dhilinde arap imeye izin verilmesi gibi kurallarn rnek gsterebiliriz. Baz kaynaklarda yaban domuzu ve kaplan etinin yenilebilecei, doktorlarn rapor vermesi artyla arabn iilebilecei ancak sarho olmann yasak olduuna dikkat ekiliyor. (slam Tarihi Ansiklopedisi)

136

TRKBLM UBAT 2014

KAYNAKA 1. Ahmed Aziz, Hindistanda slam Kltr almalar, stanbul 1995. 2. Ali Kausar, A New History of Indo-Pakistan, Since 1526, Dacca, 1977. 3. Bedriye Reis, XVI-XVII. Yzyllarda Hindistanda Din lahi Tartmalar ve mam- Rabbani, lmi ve Akademik Aratrma Dergisi, yl: 7 [2006], say: 16. 4. Ebul Fadl Allami, Ain-i Akbari (Ayin-i Ekberi) I. Cilt, eviren: Henry Blochmann, Low Price Publication, Delhi, 2011. 5. Ebul Fadl Allami, Ain-i Akbari, II. Cilt, eviren: H.S. Jarrett, Low Price Publications, Delhi, 2011. 6. Ebu-l Fadl Allami, The Akbarnama, (Ekbername) eviren: Henry Beveridge, Asiatic Society of Bengal, Bengal 1897. 7. Enver Konuku, Ekber ah maddesi, Trkler Ansiklopedisi, Cilt X, T.T.K., Ankara 1991. 8. Erdoan Meril, Mslman-Trk Devletleri Tarihi, T.T.K., Ankara 1991. 9. Ethem Cebeciolu, mam- Rabbani Hareketi ve Tesirleri, stanbul 1999. 10. Fevzi Grgn, Hindistandaki Mslmanlar ve Mslman Kurumlar, Hindistan Hkmeti Enformasyon ve Yayn Bakanl Neriyat Blm, Ayyldz Matbaas, Ankara 1971. 11. Glseren Halc Abay, Hindistanda Trklerin Braktklar zler (15421666), Baslmam Doktora Tezi, A..S.B.E., Ankara, 1995. 12. Halis Byktay, Timurlular Zamannda Hint-Trk mparatorluu, T.T.K., Yaynlar, stanbul Maarif Mat., stanbul 1941. 13. Hami Anvar,Tarih-e Pak-o Hind, (eviren: Glseren Halc Abay) Karai 1974. 14. Hikmet Bayur, "l6. Asrda Din ve Sosyal Bir nklp Teebbs" Belleten Dergisi, Say.5-6, T.T.K. Yaynlar, Ankara 1938. 15. Hikmet Bayur, Hindistan Tarihi Gurkanl Devleti'nin Byklk Devri, C. II, T.T.K Yaynlar, Ankara, 1947. 16. brahim Kafesolu, Trk Dnyas El Kitab, Gazneli Devleti (969/1187), Trk Kltr Aratrma Enstits, Ankara, 1976. 17. Julian Baldick, Mistik slam, eviren: Y.Said Mftolu, stanbul, 2002.

137

TRKBLM UBAT 2014

18. Dr. Nesli Keskinz Bilen, 2011, Makaleler Gandhi ve Hindistan (www.izmirodag.com) 19. Saiyid Athar Abbas Rizvi, Religious and Intellectual History of the Muslims in Akbars Reign, India 1975. 20. nci Macun, Hindistanda Trk-Mslman Mimari ve Resim Sanat Trkler Ansiklopedisi, C.8,Yeni Trkiye Yaynlar, Ankara, 2002. 21. M. Abdlhak Ensari, eriat ve Tasavvuf, eviren: Yusuf Yazar, Ankara, 1991. 22. Makhan Lal Roy Choudhury, The Din Ilahi or The Religion of Akbar, India, 1997. 23. Mbarek Galip Hindistanda Trk Hkmdarlar eviren: Saadettin Gme, Kltr Bakanl Yaynlar, Ankara 1990. 24. mer Rza Dorul, Ekber; B r Trk Dh s , stanbul, Yksel Yaynev , 1944. 25. Reit Rahmeti Arat, Babrname, Mill Eitim Basmevi, stanbul, 1970. 26. Trkkaya Atav, Hindistanda Siyaset Yazlar, Ankara, Gzeli Ofset, 2002. 27. Yusuf Halaolu (Eski T.T.K. Bakan), Tarihte Trk-Hint likileri Sempozyumu, (31 Ekim-1 Kasm 2002) Ankara-2006. 28. W., Haig, The Cambridge History of India, London, 1928. 29. slam Ansiklopedisi, 10. Cilt, stanbul, 1994. 30. 31. www.wikipedia.com.tr www.tdk.gov.tr

138

TRKBLM UBAT 2014

AZINLIK PSKOLOJS Emine Firdevs YILDIRIM ZET Aznlklar tarih boyunca hep var olmulardr. zellikle savalar dolaysyla deien lke snrlar ve gler aznlk gruplarn olumasnn en yaygn sebepleri arasndadr. Bugn Dnya zerinde aznlk konusunda yaplan pek ok tanm ve bunlara bal olarak aznlk haklar tartlmaktadr. Aznlk psikolojisi her bir aznlk grup iin farkl zellikler tamakla beraber bir takm sabit davranlar da iinde barndrmaktadr. Aznlk psikoloji her grup iin iinde bulunduklar sosyo-ekonomik artlar, sahip olduklar haklar asndan kendilerine zg zellikleriyle incelenmeli ve yorumlanmaldr. Aznlklarn kriminal olaylarla balantlar iinde yaadklar topluma, toplumda ne derece kabul grdklerine ve sahip olduklar haklarn kullanlabilirlik derecelerine gre de deimektedir. Anahtar Kelimeler: Aznlk, Aznlk Haklar, Aznlk Psikolojisi, Aznlklar ve Kriminal Olaylar

MINORITY PSYCHOLOGY ABSTRACT Minorities have existed throughout history. In particular, changing boundaries of countries due to war and migration are the most common causes of minority group formation. Today, in the World many definitions regarding the minority and their rights based on the definitions are being discussed. Minority psychology has different features for each minority group although it contains constant behaviors. Minority psychology should be analyzed and interpreted for each group in terms of rights, socio-economic conditions in which they are in. Minorities connection with criminal cases varies according to in which society they live in, the level of being accepted in society and usability of rights they have. Key Words: Minority, Minority Rights, Minority Psychology, Minorities and Criminal Case

Biolog, Ankara niversitesi, Adli Bilimler Enstits, Lisansst.

139

TRKBLM UBAT 2014

GR Aznlk kavram olduka eski olmasna ramen bu gne kadar zerinde anlalm ortak bir tanm mevcut deildir. Aznlklar sosyolojik olarak antik alardan beri hep var olmulardr bunun sebebi byk nfus hareketlerinin ve siyasal otoritelerde yap ve snr deiiklerinin her dnemde olmasdr. Aznlk kavramnn uluslararas dzeyde tartlmasnn balangc Avrupada yaanan din savalardr. Aznlk olarak adlandrdmz gruplar bir dnem yabanclar ve kleler olutururken gnmzde aznlk stats iin baz kriterler mevcuttur. Kuramsal olarak zerinde anlalm bir aznlk kavramnn olmamas dolaysyla uluslararas hukukta tm dnyada kabul edilen ortak bir aznlk tanm ve bu tanma bal haklardan sz etmekte mmkn deildir. Uluslararas platformlarda yaplan pek ok aznlk tanm bulunmaktadr. Uluslararas Adalet Divannn 1930 ylnda nerdii ve daha sonra yaplan aznlk tanmlarna temel tekil eden tanma gre aznlk; Tarihsel olarak belirli bir lke veya blgede yaayan ayn rktan, dini ve dili bir, kendine zg gelenekleri olan, ortak dil, din, gelenek ve rk kimliiyle dayanma duygularyla birbirlerine bal, geleneklerini koruma, inanlarn ve ibadet etme biimlerini srdrme, ayn soydan olma ruhu ve geleneine uyumlu olarak ocuklarn eitme ve yetitirme haklarn gvence altna almak isteyen, karlkl yardmlama ruhuna sahip bir topluluktur.[1] Birlemi Milletler belgelerinde aznlk tanm bulunmamasna ramen eitli raporlarda geen ve genel kabul gren iki tanm vardr. Uluslararas alanda en ok kullanlan aznlk tanm 1978 ylnda Ayrmcln nlenmesi ve Aznlklarn Korunmas Alt Komisyonu raportr Francesco Capotortini tarafndan nerilmitir ve bu tanma gre aznlk;bir devletin nfusunun geri kalanna gre saysal olarak az olan, egemen konumda bulunmayan, - o devletin vatanda olan - yeleri, nfusun geri kalanndan farkl etnik, din ya da dil zelliklere sahip olan ve kltrlerini, geleneklerini, dinlerini ya da dillerini korumaya ynelik st rtl de olsa bir dayanma duygusu gsteren gruptur.[2] Jules Deschnesin 1985 ylnda insan haklar ile ilgili bir alt komisyon almasnda yapt tanma gre aznlk bir devletin, saysal olarak aznlk oluturan ve o devlette egemen konumda bulunmayan,nfusun ounluundan farkl etnik, din ya da dil zelliklere sahip birbirleriyle dayanma duygusu iinde, st rtl de olsa, varlklarn srdrmek iin ortak bir istekle ynlenmi ve amac ounluk ile fiili ve hukuki eitlik elde etmek olan bir grup vatandatr.[3] Bir baka tanm ise Avrupa Konseyi Parlamenter Meclisinin ek protokolnde yer alr. Bu tanmda zel olarak sadece ulusal aznlk tanmlanmtr. Ulusal aznlk, bir devletin lkesinde ikamet eden ve bundan dolay o devletin vatanda olan, o devletle eskiden beri sregelen, sk ve
140

TRKBLM UBAT 2014

srekli balarn koruyan, ayrt edici etnik, kltrel, din ya da dil zellikleri gsteren, o devletin ya da o devletin bir blgesinin geri kalan nfusundan sayca az olmasna ramen, yeterli derecede temsil edilen, kltrleri, gelenekleri, dinleri ya da dilleri dahil olmak zere, ortak kimliklerini oluturan eleri hep birlikte koruma kaygsyla ynelen kiiler grubudur.[2] Sosyolojik adan ise aznlk "ounluktan farkl zellikler tayan, say bakmndan genellikle kk olan ve kendini ounluktan farkl hissetmenin yan sra ounluk tarafndan ezildii kansn tayan gruptur. [4] AZINLIKLARIN TASNF EDLMES Yukardaki tanmlarn ortak vurgu yapt ekilde aznlklar iinde bulunduklar toplumlardan din, dil, etnik ve ulusal kimlik farkllklarna gre drt balkta snflandrlmaktadrlar. 1. DN AZINLIK Din aznlk en eski aznlk grubudur. zellikle Protestan Katolik atmas sonucunda Protestanlarn ayr bir din grup olarak kabul edilmesi ile belirginlemitir. Din aznlk, kavram olarak hem farkl dinden olan gruplarn hem de ayn dinin farkl mezheplerinden olan gruplar iinde barndrmaktadr. Bugn ise din aznlklar dnyann pek ok yerinde mevcuttur. Trkiye de nfusun %99 'u Mslmandr. Mslmanlarn ounluu Snni, bir ksm ii Caferi, bir ksm da Alevidir. Nfusun %1i ise Ortodoks (% 0.25) , Katolik (% 0.05), Protestan (% 0.03), Yahudi (% 0.03) ve Yezidi (% 0.02) dir. Unutmamak gerekir ki bu dinler de kendi ilerinde de mezheplere ayrlmaktadr. ok uzaa gitmeden bugn Ortadounun iinde bulunduu ii-Snni atmasnn bir lkede snrl kalmadan blgedeki dier lkelerde grlyorsa ite bu durum aslnda farkl lkelerde bulunan din aznlklarn birbirlerinden etkilendiini gstermektedir. Ancak Ortadoudaki ii-Snni atmasnn temelinde tarihteki birtakm siyasi olaylar yatmaktadr. Blgede bilhassa Osmanl sonras dnemde emperyal glerin (ngiltere, Amerika ve ksmen SovyetRusyann) sistemli bask ve tahrikleri atmalar hep canl tutmutur. Yllara sari bu atmalar blgede adeta olaan bir hal almtr. Dnyada 1 571 198 000 Mslman yaamaktadr. En byk Mslman nfusun yaad nc lke olan Hindistanda ise Mslmanlar aznlk statsndedirler. 2.DL BAKIMINDAN AZINLIKLAR Bunlar resmi dilden farkl bir dili kullanan, ancak kullandklar dil resmi ya da ounluk dilinin diyalektiini oluturmayan aznlk grubudur. Bugn Afrika da 53 farkl lke de 1000 etnik-dilsel grup tespit edilmitir. in dramatik yan ise, Afrika lkelerinde yaygn olarak kullanlan resmi diller ise bat
141

TRKBLM UBAT 2014

dilleridir. Bu durum smrge lkeleri olmalarnn bir sonucu olarak kendi ana dillerinin aznlk dili konumuna dmesine neden olmutur. 172 farkl dil tespit edilen Hindistan iinse durum biraz daha farkllk gstermektedir. Hindistanda resmi diller ngilizce ve Hinte olmasna ramen 78 ehirde 114 dil yaygn olarak konuulmaktadr. 3. ETNK AZINLIKLAR Etnik aznlklar farkl etnik ya da rk zelliklerine sahip gruplarn ortak bir kkeni paylamas, eitli kltrel, tarihsel ve toprak balarna sahip olmasyla domutur. Trkiyede aznlklar Lozan Konferansyla; Rum, Ermeni ve Yahudiler olarak tespit edilmitir. Burada gayrimslimler ifadesi kullanlmtr. lkemizde bunun dnda bir aznlk tanm yoktur. Son zamanlardaki bir ksm yorumlar ise bilimsel tabandan yoksun olup, gereki boyutu yoktur. te yandan birok lkede aznlklar askerlik yapma vb. konularda ykml olmadklar halde lkemizde aznlklar askere alnmaktadr. Kendilerinin de kitlesel olarak bu konuda aksine bir talep, ya da itirazlar olmamtr. zellikle askerlik yapma istei konusunda ounluktan farkl bir dnceleri de yoktur. te yandan Trkiye, Lozann getirdii kstlara ilave bir dzenleme yapmad gibi, 27 Austos 2011 tarihli Resmi Gazetede yaynlanan 651 sayl Kanun Hkmnde Kararname ile Vakflar Kanununa Geici 11. Maddeyi eklendi. Bu dzenleme cemaat vakflarna ait mallarn iadesini ngrmektedir. Buna gre, gemite kamulatrlm aznlk ve cemaat vakflarnn tanmazlarnn iadesi karar kapsamda; bugne dek gayrimslim cemaatlere 2,5 milyar dolarlk bina, arsa-arazi ve emlak teslimat yaplmtr. Bu olay toplumsal bar asndan Dnyada emsali olmayan bir uygulamadr. Amerika Birleik Devletlerinde 148 etnik grubun varl tespit edilmitir. in Halk Cumhuriyetinde 56 etnik grup devlet tarafndan tannmakla birlikte, zellikle Dou Trkistanda yllardr bask, zulm ve sudan bahanelerle katliamlar sistemli olarak devam etmektedir.1949'da in basksndan kaan 7000 Trkistanl, Trkiye'ye g iin yola ktlar; bunlardan ancak 852 kii 1953 ylnda Trkiye'ye gelebildi.[6]Drt yl sren sadece bu yolculukta insanlarn yaklak olarak ancak %10u lkemize ulaabilmilerdir. Yaya olarak kat edilen binlerce kilometre yol, ok ar k artlar, sarp dalar, azgn sular geilerek yaplan bu zorlu sefer %90 iin lme yolculua dnmtr. Daha sonraki yllarda da bu gler devam etmitir. Osmanl mparatorluun ilk toprak kayb1699 Karlofa Antlamasdr. Bu ve yllar sonra gelen ykl takip edensrete; 23.645.000 km2 lik mparatorluk topraklarnn sadece 785 347 km2 lik Trkiye dnda kalan yaklak olarak 20 milyon km2 lik alan yz yllardr, Hallar, ngilizler, Ruslar ve Amerikallarn elden ele devam ykm ve zulmleri ile doludur. Esasen bu tarihsel srecin en ac sonucu ise Asyadan-Avrupaya, Balkanlardan142

TRKBLM UBAT 2014

Ortadouya, Kafkaslardan-Afrikaya kadar milyonlarca insann sadece aznlk deil, ayn zamanda yllarca sistemli bir soykrm, ikence ve her trl zulme maruz kalmalar olmutur. 4. ULUSAL AZINLIK Ulusal aznlk kavram Avrupaya zg bir kavramdr. Bir lkede yaayan ve orada ounluk olan bir ulusun yelerinin bir baka lkede aznlk olmasdr. Bulgaristandaki Trkler, Almanyadaki Danimarkallar ve Polonyadaki Almanlar birer ulusal aznlk rneidir. Ayrca,30.04.1964 tarihli Trkiye Cumhuriyeti le Almanya Federal Cumhuriyeti Arasnda Sosyal Gvenlik Szlemesi kapsamnda Almanyaya giden Trk iilere zamanla, yabac iiler-gmenler deniliyorken, durum imdilerde Trk aznlk kavramna doru evirilerek, seme -seilme hakk vb. kazanmlara doru gitmektedir. Halen yerel ynetimlere seilmi onlarca Trkn yan sra, 22 Eyll 2013 Seimlerinde 10 Trk asll milletvekili, Federal Meclis'e (Bundestag) girmi bulunmaktadr. AZINLIK OLMA KRTERLER Daha nce bahsettiimiz zere aznlk olarak saylabilmek ve aznlk kavramndan bahsedebilmek iin Birlemi Milletlerin ngrd koullar bulunmaktadr. 1) Kltrel ya da etnik olarak toplumun ounluundan farkl bir grubun varl gereklidir. 2) Bahsi edilen grup, gelenek ve greneklerine ok bal bir avu insanla snrl kalmamal, zelliklerini kendi bana koruyabilecek bir sayya ulamaldr. te yandan ounlukla eitlenecek kadar da kalabalk olmamaldr; nk bu durumda, bir arada yaayan toplumlardan sz etmek gerekecektir. 3) Aznlk grubu, lkede dominant konumda olmamaldr. rnein Gney Afrika Cumhuriyetinde, nfusun yzde 20sini oluturan beyazlar deil, byk ounluu oluturan Bantular aznlk konumundadr. 4) Yalnzca ilgili lkenin uyruklar aznlk saylabilir; baka lkelerin o lkedeki uyruklar yabanc statsnde yer almaktadr. 5) BM nsan Haklar Komisyonu Alt Komitesine gre, aznlk grubunun ilgili devlete ballk duymas, ayrlma yoluyla devleti paralamaya ynelmemesi gerekir. 6) Aznlktaki grup, kendi ayrt edici zelliklerini koruma ve srdrme istei, yani aznlk bilinci tamaldr.

143

TRKBLM UBAT 2014

PSKOLOJ Psikoloji, davranlar ve zihinsel sreleri, bunlarn altnda yatan nedenleri inceleyen kkl bir tarihi olan bilim daldr. Dolaysyla psikoloji, biyolojiden sosyolojiye kadar uzanan olduka geni kapsaml bir alandr. Davranlar tanmlamaya almak buna ek olarak anlamaya ve aklamaya almak, davrann nedenini saptayarak neden-sonu ilikisi kurmak ve davranlar ngrebilmek psikolojinin temel amalar arasnda yer almaktadr. AZINLIK PSKOLOJS Aznlk psikolojisi, aznlklarn hakkn aramada rkek, ekingen olan, itiraz etmesi halinde ar bedel deme tedirginlii tayan, 'hak alnr, verilmez' yaklam yerine 'hak verilir, alnmaz' tutumunu tercih etmeleri ve bunun davranlara yansmasdr. Psikoloji disiplini ierisinde tek bana bir konu olan aznlk psikolojisinin oluumuna sebep olan etmenleri kefedebilmek iin aznlk olmann farkllndan bahsetmek gerekmektedir. te bu farkllklar yle sralayabiliriz.
Benlik bilincine sahip olmalar bunun nedeni ayrmc muamelelerin kendilerini bir ayrm nesnesi olarak grmelerine ve ilerleyen boyutlarda farkl davranlar gelitirmelerine sebep olmasdr. Birbirilerine sahip kmak, daha ok dayanma ierisinde olmak kimliklerini srdrmek adna birlikte hareket kabiliyeti gelitirip darya kapal sistemde hayatlarn devam ettirmektedirler. Kendilerini ounluktan ayr deerlendirirler. Toplumun ana unsurlarndan yaltlm olarak belirli bir blgede younlama eilimi gsterirler. Kendi gruplarn homojen tutmaya alrlar ite bu sebeple kz alp verme yok denebilecek kadar azdr. Toplumlarn genelinde aznlklara kar nyargnn varlyla ve teki muamelesine maruz kalmaktadrlar. ounluun aznlkta asimilasyona neden olacak taleplerinin varl

aznlklar kendi ilerinde bir btn olma, birlikte adm atma davranlarna sevk etmitir.
Aznlklar ayn gre sarlr ve gr birlii ierisinde olurlarsa

ounluu etkileme ihtimalleri artar.


Aznlk mensubu kiilerde genelde ezik ve dlanm ocukluk dnemi geirmelerine bal olarak daha baarl olma motivasyonuna sahip olmann yannda su rgtlerine katlma ve sua yatknlk riski de artmaktadr.

144

TRKBLM UBAT 2014

KRMNAL OLAYLARDA AZINLIKLAR Her suun kayna farkl sebeplere baldr. Bu sebeplerin ou birbirine bal ve birbiri iine gemi bir halde bulunmaktadr. talyan kriminolog CesareLombroso su ilemenin biyolojik ve sosyal sebepleri zerine yazd kitabnda sular ile ilk bakta sulara etkisi az olduu kans veren sebepler arasndaki ilikiden bahsetmektedir. Lombroso bir asr nce yapt almasnda meteorolojik koullarn sular zerindeki etkilerini aratrmtr. Gnmzde ekonomik ve sosyal etkiler meteorolojik etkileri amtr. Bu durum zellikle hem sosyal hem de ekonomik adan farkl koullar iinde bulunan aznlklarn kriminal olaylarla olan ilikilerini de etkilemitir. Aznlklar kriminal olaylarda kimi zaman madur kimi zaman ise sulu konumunda rol almlardr. te yandan aznlklar baz kriminal olaylarda hem madur hem de sulu olmulardr ki bu olaylar gl devletlerin bazlarnda devlet stratejisi halini almtr. Baka lkelerde i karklk karmay ve buradan elde edecei kazanc minimum masrafla yapmak isteyen devletler aznlklara bo vaatlerde bulunarak onlara bu kirli oyunlarnda barol oynatmaktadr. AMERKADA SYAHLER Amerika ktas birok insan iin yz yl akn zamandr zgrlkler lkesi diye adlandrlr. zellikle Protestanlar ve Yahudiler iin dinlerini istedikleri gibi yaayabilme imkn sunmu olan Amerika maceraperestler, kifler ve ekonomik problemler yaayan insanlar iinde bulunabilecek en gzel adres olarak grlmt. Bu gruplardan hibirine dhil olmayan ve olamayan bir grup vard ki ite onlar zgrlkler lkesine 17.yy banda Portekiz ve spayol asll tacirler tarafndan kleletirip yeni ktann i gc skntsna zm olarak getirilen Afrikallard. Afrika kkenli Siyahler iin eitilmesi gereken barbar insanlar bak as en lml olanyd. Siyahlere yaplan ayrmcln temelini sosyal, ekonomik, snf, cinsiyet ve rk farkllklar oluturmaktayd. Siyah yazar Molefi Kete Asante'ya gre Siyahiler kimlik bunalm yayorlard. Yurtlarndan zorla getirildikleri yeni ktada dillerinden ve kltrlerinden soyutlanmlard ve kimliklerini yeniden ina etme abas iindelerdi. Aznlklarn dnya zerinde sahip olduu ortak tutumlardan biri olan belirli blgelerde younlama ve ounluktan farkl meknlara, okullara ynelme Siyahlerde de grlyordu. 1964 ylnda Sivil Haklar Kanunu'nun kabulne dek Siyahlere yaplan ayrmclklar olanca hzyla devam etti. Aratrma sonularna gre bugn bile Siyahler her ne kadar yasalarla belirlenmi haklara sahip olsalar da toplumsal alanda eitsizlik olduunu, eitim ve sosyal hizmetlerden yeteri kadar faydalanamadklarn dnmektedirler. 2000 ylnda yaplan nfus saymna gre 308 milyon nfuslu Amerika'nn %13'n Siyahler oluturmaktadr. FBI tarafndan hazrlanan Federal Su
145

TRKBLM UBAT 2014

Raporlarna gre; Siyahlerin cinayet ileme oran dier rklardan 7 kat soygun yapma oranlar ise dier rklardan 8 kat fazladr, Siyahler sularn %45'ini beyazlara kar ilemektedirler. Hapis cezasna arptrlan Siyahlerin oran beyazlardan ve spanya kkenli olan Hispaniklerden fazladr. 4 Kasm 2008 de 44.devlet bakanl seimlerini kazanan Barack Obama babas Kenya annesi Amerika kkenli ilk Siyah devlet bakan olarak Siyahlerin umudu oldu. Siyahlerin ve Hispaniklerin destei ile bakanlkta ki 2. dnemini srdrmektedir. te bu durum aznlklarn birlikte hareket etmeleri halinde bulunduklar lkede sz sahibi olabileceklerini ve siyaset arenasna glerinin yansyabileceini gstermektedir. SONU Bir lke iin uygun olan aznlk tanm dier lkeler iin geerli olmayabilir ite bu nedenlerdir ki uluslararas alanda kabul grm birok aznlk tanm vardr. Aznlk bal altnda bir araya getirmeye altmz farkl etnik, dinsel, dilsel ve ulusal gruplar aznlk yapan etmenler, sreler bu gruplarn psikolojisini farkl ynlerden etkilemitir. Kendi topraklarnda aznlk olan Bulgaristandaki Trkler, lkelerinden zorla koparlan Amerika'da ki Siyahler ve daha birok farkl nedenlerle aznlk statsne geen gruplar iin ayn psikolojik etkiden bahsetmek mmkn olmasa da Dnya'nn farkl yerlerinde bulunan aznlk gruplarnn istekleri, davranlar ve hatta tepkileri birbirleri ile rtmektedir. Aznlklar ounluktan fakl zellikleri dolaysyla her zaman ilenen her su iin potansiyel sulu baklarna maruz kaldklarn belirtirken ounluun bu yaklamnn aznlklar sua iten sebeplerden biri olabilecei dnlmektedir. lkemiz asndan irdelendiinde vatandalk ba ile bal her vatandan her trl hakka sahip olduu, hibir kstlama olmadan her trl kamu idaresinde alt, mal ve mlk sahibi olduu, parlametomuza da ayn oranlarda ve her partide yer alarak ulusal ynetime katld aka grlmekte ve aznlk algs tm yurtalarmzca da reddedilmektedir. te bu Trk kltrnn ve adalnn ls olarak kabul edilmekte, ayrtrc politiklar rededilerek ibirlii, dayanma ve ait olma psikolojisi iinde; ulusal mensubiyet bilincinin ncelik tamas ynnde politiklar retilmektedir.

146

TRKBLM UBAT 2014

KAYNAKA 1. Kuruba E.Asimilasyondan Tannmaya: Uluslararas Alanda Aznllarn Korunmas ve Avrupa Yaklam. 2.Bask. Ankara: Asil Yaynclk, 2006: 16. 2. avuolu N. TODAE nsan Haklar Yll Aznlk Nedir?. Ankara: TODAE,1998; Cilt 19-20: 93-101 3. http://webftp.gazi.edu.tr/hukuk/dergi/8_11.pdf 4. Oran B. Kreselleme ve Aznlk. 4.Bas. Ankara: maj Yaynevi, 2006:67. 5. http://www.kurumsalhaberler.com/gayrimenkulhukukuenstitusu/bultenler/a zinlik-vakiflarina-ait-tasinmazlarin-iadesi eriim (16.11.2013) 6. http://www.tbmm.gov.tr/tutanaklar/KANUNLAR_KARARLAR/kanuntbm mc048/kanuntbmmc048/kanuntbmmc04800569.pdf eriim (15.10.2013) 7. http://www.dallog.net/gtt/gtt6.htm 8. Dnmezer S. Kriminoloji. 8.Basm. stanbul: Beta Basm, 1994:180-286. 9. Lombroso C. Su lemenin Biyolojik ve Sosyal Sebepleri. 2.Bask. stanbul: Aydn Gler Kitabevi, 1963. 10. Toplum ve Hukuk Aratrmalar Vakf. Uluslararas ve Ulusal Hukuta Aznlk Haklar. 1.Bas. stanbul, 2005:16 11. http://www.fbi.gov/about-us/cjis/ucr/ucr eriim (27/10/2013) 12. http://www.examiner.com/article/federal-statistics-of-black-on-whiteviolence-with-links-and-mathematical-extrapolation-formulas eriim (26/10/2013) 13. http://www.gfbv.it/3dossier/asia/india2013.html eriim (18/10/2013) 14. http://www.bilgesam.org/tr/index.php?option=com_content&view=article& id=1823:aznlk-kavram-ve-aznlk-haklar&catid=178:analizler-sosyo-kultur eriim (19/10/2013) 15. http://www.sosyalpolitikalar.com.tr/derg-boeluemler/kapak-/kapakdosyasi/107-amerikada-zenci-olmak-toplumsal-adaletsizlii-herguenyaamak.html eriim (26/10/2013)

147

TRKBLM UBAT 2014

148

TRKBLM UBAT 2014

KONTRBASIN DEM SREC--FARKLI DNEMLERN KONTRBAS YAPITLARININ ADA ALI TEKNKLER LE ETKLEM Bade BAYAZITOLU ZET 16. Yzyldan 18. Yzyla Kadar deiim sreci geiren kontrbas, bulunduumuz ada da tanklk ettiimiz yeniliki deiimler geirmektedir. Her yeni gelen dnemle birlikte, kontrbas partileri de yaanan dinamizmden payna deni alm ve yeni al biimleri ekillenmeye balamtr. Makalenin amac; a) 16.-18. yy. arasnda yaayan tannm kontrbaslarn Haydn, Mozart ve Beethoven gibi nemli bestecileri etkileyen yeniliklerini, b) 20. ve 21. yy.larda tanklk ettiimiz byk kontrbaslarn yeniliki deiimleri ve etkileyici al biimleriyle enstrmann konseptini srekli yeniden yaratmaya katkda bulunularn incelemektir. Anahtar kelimeler; ses retimi, doku, giriimci, yaratclk, etkileim, tasarm, orkestra, kontrbas partisi, mzikoloji,

TRANSFORMATION OF CONTRABASS THE INTERACTION OF CONTRABASS MUSICAL WORKS OF DIFFERENT TIME PERIODS WITH CONTEMPORARY PERFORMANCE TECHNIQUES ABSTRACT A process of change can be observed within the extant literature for the doublebass dating from various periods of music history. An interaction between outstanding performers' playing skills and the composers' creative innovations appears to be at the basis of the frequently changing concept of the instrument. The main purpose of this article is to present the importance of some 16th to 18th century outstanding double bass players who influenced great composers such as Haydn, Mozart and Beethoven with their innovative techniques. A cursory glance at the process of interaction between innovative

Dr. Berlindeki Hochschule fr Musik Hanns Eisler'den Lisans ve Yksek Lisans diplomasn (2007) aldktan sonra, 2009da, Mnihteki Hochschule fr Musik und Theater'in Yayl alglar Ana Sanat Dal Kontrbas Sanat Dalnda Doktora dzeyinde Sanatta Yeterlilik derecesini kazanmtr. Bu akademik derecelerin Trkiye iin denklii, 19.01.2012 de, niversiteler Aras Kurul (AK) tarafndan onaylanmtr. bade1309@yahoo.com

149

TRKBLM UBAT 2014

contemporary doublebass artists and the works of Turkish new music composers will be attempted. Keywords: sound production, texture, initiative, creativity, interaction, design, orchestra, double bass parts GR Kontrbas, Violone ad verilen bir Rnesans algsndan tremitir. 16. yzyldan 18. yzyla kadar bir deiim sreci geirmi, 18. yzyln ikinci yarsnda bugnk biimini almtr. Kontrbas, Barok a'da yazlm eserlerde basso continuo (srekli bas)1 eklinde kullanlrd.

rnek 1. "st parti ve Basso Continuo" dokusunun, muhtemelen ge 1600lerde, Leopardo Martinengo koleksiyonundan alnm, el yazmas bir rnei. Gerek bu rnekte, gerekse sunulan baka rneklerde gzlemlendii zere, bu dnemde kontrbas partileri enstrumann sadece en kaln rejisterleri iin yazlmtr. Bu doku, kontrbasn kilise orgu gibi dnlmesini tevik eder; bas, eserin armonisinin esas tonu zerinde melodiyi tad iin, esere kutsal bir derinlik katmaktadr. 2

150

TRKBLM UBAT 2014

rnek 2. Daha ge bir rnek olarak ise, 6. Brandenburg Konertosunun kontrbas partisindeki dinamizm gzlemlenebilir.

rnek 3

rnek 4

rnek 5

rnek 3. 1600 yapm orijinal bir viola da gamba. The Orpheon Foundation Museum of Historical Musical Instruments.Joze Vasque Koleksiyonu. rnek 4. Jan Uldaricus Eberle'nin gamba formunda kontrbas, Prag, 1750. Kontrbasn ekil olarak Orpheon koleksiyonundaki viola da gamba ile
151

TRKBLM UBAT 2014

benzerlikleri resimlerde gzlemlenebilir. http://www.orpheon.org/oldsite/seiten/Instruments/vdg/vdgb_maggini.htm rnek 5. Keman formunda modern kontrbas; ltiye Stefan Johann Krattenmacher yapm. Keman formunda bir kontrbas ile gamba formunda bir kontrbas arasndaki en gze arpan farkllk; keleri ve omuzlardr. Omuzlar genilik ve dklk asndan hangi formda olursa olsun farkl olabilirler. Keman formunda bir kontrbas, gamba formunda bir basa gre daha dk omuzlu olmasna ramen, daha keli omuzlar olduu iin, gamba formunda bir enstrumanla karlatrldnda, bu adan gz yanlmasna yol aabilir. Zaman iinde, deiik dnemlerde kompozitrlerin kontrbas iin yazdklarndan, enstrumanda daha solistik bir yapya gereksinim duyulduu hissediliyor. rnein keman formunda bir kontrbasdaki dk ve keli omuzlar st oktavlarda almak iin performansya kolaylk salyor. Mziin deien dnemler iinde edindii karakter, gitgide, al tekniklerinin daha virtozca olmasna yol am, bu da enstrumann yapsal zelliklerinde ufak deiiklikler yaplmasna neden olmutur. yle ki; kolaylk iin yaplan bu deiimler, ufak olmalarna ramen, alm iin saladklar rahatlktan dolay adeta reform yaratan ayrntlar olarak adlandrlabilir. Omuzlarn dk olmas, tuenin daha dar ve uzun yaplamas, tellerde srekli olarak yenilikler denenmesi, 3 telli bastan 4 tellli ve 5 telli basa geilmesi, 4 telli bir kontrbasta "do" notasna eriimi salayan extention (teli uzatma mekanizmas) nn retilmesi, sz konusu deiimlere verilebilecek balca rnekler olabilir. Tamamlayc e olan "are"ye gelince; gnmzde kontrbas aresi iki ayr ekolde kullanlmaktadr; Fransz aresi ve Alman aresi. Fransz aresi, Giovanni Bottesini'yle beraber, virtozca eserlerin performansnda tercih edilmeye balanmtr. Bottesini, ardnda, aresi ile ald, kontrbas iin hatr saylr miktarda deerli eser de brakmtr.3 Ayn, violoneden kontrbasn tremi olmas gibi, are de barok areden tremi ve gnmzde kullanlan eklini almtr. Aadaki resimlerde, Fransz aresi ile Giovanni Bottesini, ve, gnmzdeki Alman aresine benzer biimde bir are kullanan Dragonetti aresiyle, Domenico Dragonetti gzlemlenebilir.

152

TRKBLM UBAT 2014

rnek 6

a.

b.

rnek 6a. Giovanni Bottesini, Fransz aresi rnek 6b. Domenico Dragonetti, Alman aresi 18. yzyln ilk yarsnda, barok orkestralarn ton rengi hoa giden bir yumuaklk tayordu, sahip olduu denge yznden, adeta, iinde tm enstrmanlar barndran tek bir enstrman gibiydi. Farkl enstrman guruplar, barok orgunun farkl ses gruplarn seslendirmesine benzer bir biimde, uygun ton grlkleriyle harmanlanyorlard. Zaman iinde enstrmanlarn modernlemesi ses renklerini etkiledi; yayl ve flemeli alglar arasndaki denge deiti, farkl al teknikleri uygulanmaya baland.4 Gruplarn Dengelerinin Deimesi Sreci Ge Barok a'dan Klasik a'a geile birlikte, orkestra eserlerinin bas partileri de bu yeni dinamizme ayak uydurmulardr. Pasajlarn almnda kalite elde etmek iin, artiklasyon nem kazanmtr. Joseph Haydn, Senfoni No. 1 Re Major'n bas partisi bahsi geen dinamizme rnek olabilecek eserlerden biridir.5 Klasik dnemde (1760-1820) kontrbasta bugnknden farkl olarak ''Viennese tuning (Viyana akordu)'' kullanlrd. Viyana akordu'nda, teller "lafa#- re-la" olarak dzenlenirdi. Dnemde, Avusturya-Almanya blgesinde bu akort sistemi hakimdi. Bu dnemde kontrbas iin yazlan eserlerin ou gnmzde kayp olmasna karn, bazlar ise gnmz repertuarnn temel talardr. Haydn'n geni repertuvarnda, bugn kayp olan, bir kontrbas konertosu bulunmaktadr, Concerto per il Violone Re Major, 1763. Haydn'n zellikle
153

TRKBLM UBAT 2014

1760-62 arasnda yazlm senfonilerinde ve Veda Senfonisi'nde dikkat eken kontrbas sololar bulunmaktadr. Bu sololarn ou, dnemde Esterhazy Orkestrasnda solo kontrbas olan Johan-Matthias Sperger'in almas iin yazlmtr. Dnemin bir dier ok nl kompozitr Wolfgang Amadeus Mozart ise, 1791 ylnda Viyana akordu'na sahip violone ve bas ses iin Per questa bella mano adl eserini yazmtr. Bu iki nemli kompozitrn yazd eserler, o dnem kontrbasta Viyana akortlama sisteminin ne kadar popler olduuna bir gstergedir. Burada, kompozitr ve performansnn kapasitesi arasnda bir etkileim olduu bilinmektedir. Spergerin, baarl alyla, Haydn'a ve Mozarta enstrumann yeteneklerinin sanldndan byk olduunu kabul ettirdii anlalmaktadr. 6 Dier enstrumanlara gre daha dar olan kontrbas repertuar Joseph Haydn'n yitik Violone Konertosu'nu iermezken, Viyana akorduna gre yazlan kontrbas repertuarna, Carl Ditters von Dittersdorf'un Konerto'su adeta mhr basmtr. Gnmzde, uluslararas platformda nde gelen tm orkestralarn giri snavlarnda ilk turda istenilen eserlerden biridir. Viyana akort sistemiyle Re Major, La Major ve bu tonlarn ilgili minor tonlarnda almak iyi olanaklar salyordu, bo teller ve armoniklerinden yararlanarak virtzite gstermek pratik oluyordu. "Johann-Matthias Sperger'in 1812 de vefat etmesiyle, Viyana kontrbas ekol, Viyana akordunun altn an geride brakmtr. Bu tarihten sonra da, bir sre bu sistem yer yer kullanlm ve hatta 1928 ylnda Brun Devlet Konservatuvar'nn nde gelen temsilcilerinden Johann Hindl'n Viyana akorduyla yaplm bir kayd olmutur. Fakat sonrasnda, hatta Sperger'in vefatnn ncesinden balayarak, Viyana akordu iin yazlan eserlerin azalmaya ynelmesinden, bu altn an sonuna gelindii anlalmtr." 7 Johann Mathies Sperger ardnda kontrbas iin yazd sonatlar da brakmtr. Gnmzde klasik dnem eserleri olarak alnan sonatlarn nde gelenleri bunlardr. zerinde baz yayn evlerinin yapt deiikler grlebiliyor, '' * '' iaretiyle ''istee bal'' olarak yazlm bu ller daha ok bir oktav yukardan yazlm ve parlaklk katmas amac gden deiiklikler olup, eserin esasnda bir deiim yaratmamaktadrlar. Sperger sonatlar, Hoffmeister konertolar, Vanhal konerto, Ditter von Dittersdorf konerto, klasik dnemin gnmze yerlemi rnleridir. Uluslararas sanatlarn standart olarak bunlardan sekiler sunmalar beklenmektedir. Genellikle, gnmzde bu eserler "solo akortlama" denilen sistemle alnmaktadr. Viyana akortlama sisteminin gzden dmesinde, Klasik-Romantik bestecilerin daha gr ton elde etme tutkusu da rol oynamaktadr. Viyana usul akortlanm tellerin biraz gevek gerilmi oluu ve bitiik adaki tellere istemeden dokunulmasndan dolay, kuvvetli-ton arzulanan pasajlarn
154

TRKBLM UBAT 2014

alnnda kalite salanamyor, vzldama sesleri parazit yapyordu. Bu sebeple, tellerin daha gergin olduu yeni akortlama sistemine geildi ve daha zinde bir ses elde edildi. 1806 ylnda Christian Schubart'n Ideen zu einer Aesthetic der Tonkust makalesinde yazdna gre; her ne denli sololar ller ve drtller iin drt, ya da be telli kontrbaslar kullanlyorsa da, genel olarak orkestralarda hala 3 telli baslar bulunuyordu. 8 O dnem, talya'da 3 telli baslar, tetrakort dzeninde, " sol-re-la" olarak kullanlrken, Fransa'da beli aralkl dzende, "la-re -sol" akordu kullanlmaktayd. Gnmzde, tetrakort dzeni yerlemitir. Verdi, Othello partitrnde yazd, ak tel mi ile balayan kontrbas solosu iin, ''sadece 4 telli kontrbaslar'' notunu dmtr. nk, gnmzde de, zellikle Romantik Dnem orkestra repertuvarnda gerekli olmasna ramen 5 telli kontrbas kullanmayanlar tarafndan uygulanan bir sistem olarak; yazl olan notann bulunduu rejisteri ieren tel mevcut deilse, o notann bir oktav yukardan elde edilmesi yaygndr. Kompozitrn partitrdeki bu notu, o mehur "mi"nin bir oktav stten duyulmasn katiyen istemedii iin yazd aikardr. Bu konuda, gnmzdeki bir yenilik; "c extension" En nihayetinde, kontrbas, "sol-re-la-mi" telleriyle kullanlmaya baland. zellikle Almanya ve Avusturya'daki orkestralarda, gnmze dek uzanm bir gelenek olan, en kaln teli "si" veya "do" olarak ayarlanm 5 telli kontrbaslar kullanlr. ok daha sonra, gnmz ltiyeleri "extension" ''uzatma'' adl bir mekanizma gelitirmi ve bu mekanizmay "mi" teline yerletirerek, beinci telde yer alan do notasna kadar ulaabilme avantajn salamlardr. Gnmzde, uzatma mekanizmasn Almanya ve Avusturyann nde gelen geleneki orkestralarnda grmek mmkn deildir. Mutlaka geni gvdeli, tok ve geni bir tona sahip 5 telli kontrbas tercih edilmektedir. te yandan, ngiltere ve skandinav lkelerinde uzatma mekanizmas kullanm benimsenmi, sk tercih edilir bir gere olmutur. Bu durumu, nde gelen byk orkestralarn konserlerinde veya grntl kaytlarnda gzlemleyebiliriz. Uzatma mekanizmal bir kontrbasn, farkl repertuarlar iin ayn kontrbas kullanmak isteyen algclar iin, harika bir keif olduu gerektir. Kontrbasn orkestradaki rol, Romantik dneme gei srecinde ortaya kan "grkemlilik" kavramna odakl estetik eilimden de etkilenmitir. Beethoven'n eserleri alnmaya balandnda, Alman ekolnn gereksinimi olan dolgun, grkemli tonu elde etmek iin, byk bir kontrbas grubu Alman aresini tercih etmitir ve halen de etmektedir. Bunu gstermek iin Dragonettinin rnei incelenebilir; Bottesini gibi, Dragonetti de kontrbas tarihine yn vermi ok nemli bir isimdir.

155

TRKBLM UBAT 2014

rnek 7. "Do" uzatmas (c-extension) Dragonetti, 1799 da Viyanaya gelir ve Bethoveen ile tanr. Beethoven Dragonettinin virtzite becerilerinden hayranlk derecesinde etkilenir. O dnem, Mehlgrubede halk pazar blgesinde, birlikte konserler vermee balarlar. (Bahsi geen yer gnmzde Neuer Markt blgesinde drt yldzl bir otel olan Ambasador Hoteldir). Dragonetti ilk olarak Beethovenn kontrbas iin transpoze edilmi ello sonatlarn kompozitrn piyano eliinde seslendirmitir. Dragonetti tipik bir talyana hi benzemeyen zelliklere, ok uzun ve ince bir fiziki yapya sahipti. Kontrbas zel hazrlanm; 1680 yapm, ekstra uzun ve 4 tel yerine 3 tel tercih edilmi bir kontrbast. Dragonetti, kontrbasn potansiyeli hususunda Beethovenn ufkunu geniletmitir ve kompozitrn 5. Senfoni'sinde sklkla rastlanlan virtzite ieren pasajlar Dragonettinin etkisiyle yazm olduu dnlmektedir. Dragonetti de, bu ilhamdan bir kompozitr olarak yararlanm, ardnda kontrbas iin yazd eserler brakmtr. Dragonettinin enstruman gnmzde Londrada Victoria and Albert Museumda bulunmaktadr.9 Orkestra dzenlemenin zorlukluklar ve Dragonettinin o dnemdeki etkisi; 1768 ylnda Pariste, ba kemanclar arasnda, olarak yere indirerek vurular belirlemek, tatsz yaygnlamt. Aslnda, daha sonra yaygnlaan fikir, mzik topluluklarnda imkansz olduu ve yle mzisyenlerin byk ksm batonun yere doru
156

uzun bir sopay sesli bir gelenek olarak bu kullanmn byk kalacadr; nk tek bir vuruu ile

TRKBLM UBAT 2014

ynetilebilirken, pek hassas olmayan bazlar iin sert ve arpc bir uyar gerekiyordu. Filozof Jean-Jacques Rousseau orkestrann bu ekilde dayanlmaz biimde ynetilmesiyle ilgili rahatszln yle aklamtr: ...Avrupann btn orkestralarnda, Paris Operasnda bile, az da olsa, bir etkiye sebep olur. Sebeplerini anlamak kolaydr: Metronom ubuunun dayanlmaz sesi senfoninin tm efektlerini rter ve bastrr. Baka yerde, beraberlii salam olmayan mzik topluluklarn aya yere vurarak veya bir tomar kad, bir sopay, veya yay, sehpaya hafife vurmak suretiyle tempoda kalmaa zorlamak son derece az rastlanan bir uygulamayd. 1830larda Napolide bakemancnn yay ile sehpasna vurmasndan kan dayanlmaz grltye, Berlioz sert bir tepki gsterdi. Akabinde ikna oldu ki, kendi hallerine braklnca, orkestrann tek-tek yeleri ritmi yakalamakta zorluk ekiyorlard Fransz ef Edouard Deldevez de, bu basknn felaketten kanmak iin ciddi bir reete olacan hissetmesine ramen, bu grltl alma hakkndaki kafa karkln yle dile getiriyordu: rnein, bir ata belirtmek iin barbarca ayak vurmak veya yay ile sehpaya vurmak, maalesef opera mzii bata olmak zere, gerekli dikkati ekmenin tek yoludur. Baka bir yolla orkestra yeleri dzensizlikten tamamen uzak tutulabilir mi, bozguna uram bir topluluk hizaya getirilebilir mi, yaklaan kakafoni, veya irkin bir kaza, nceden sezilebilir mi? Louis Spohrun ngiltereye baton'u tantt 1820li yllara kadar, Londra Filarmoni halk orkestrasnda tempoyu verecek grlr bir yntem yoktu. Birinci keman ara sra, orkestra bocalamaya baladnda, kemann yayyla tempoyu veriyordu. Bu yzden Louis Spohr unu hissetti; Filarmonide, ok saydaki elemanlar birbirlerinden o kadar uzakta duruyorlard ki, orkestra, muhtemelen, bu sebeple mkemmel bir birliktelik salayamyordu. Karkl engellemek iin orkestrann ynetilmesi gerekiyordu. Ba kemanc alabildii tm yardmlara ihtiya duyduundan, orkestraya ait gleri disipline sokmann ve uyumu salamann yk, kontrbasa dt. Enstrumann enerjik, perksif tonlarnda ustalaan ve artikle yay vurularn alan kontrbasc; tempoyu gl ve sabit bir zamanlama ile olutururdu. Orkestrann ekirdei ve omurgasyd. Grevi, tm zamanlarda temel vuruu salayarak ve can alc anlardaki notalar yksek sesle alarak, mzisyenlerin mkemmel bir uyum salamasna yardm etmekti. nisiyatif ve yaratclk yksek kaliteyi getirdi. Etrafnda olup bitene daima tepki veren kontrbasc, orkestradaki herkesten daha fazla zgrle sahipti fakat, orkestrada bir aksama, dalgalanma olduunda, anlk kararlar verme zorluunun basks altndayd. Korkaklk veya basit kararszlk sz konusu deildi. rktc, titizlik isteyen bir grevdi. Kontrbasclar arasndan--zellikle Londradan Dragonetti ile, Napoliden Marra--mthi g ve dayankllklaryla
157

TRKBLM UBAT 2014

biliniyorlard. Durularndaki metanet, gl stakato'larnn vurgulu istikrar; hatal bir orkestray dengelemelerini salard ve, mzisyenler arasnda bir gven ilikisi kurarak, performansa yeni bir yaam ruhu ve coku alard: Orada, orkestrann kesinde dikildiklerinde, tm gzler zerlerindeyken, bir elleri devasa enstrumann boynunda ve dieri yay tutarken, olduklarndan10 kat daha uzun grnyordular; flemeli ve vurmallar, hepsi Kral Olimposun asas gibi duran bu yaya itaat eder gibiydiler. Yorulmayan bir enerji ve inisiyatif sahibi olan Dragonetti motivasyon ve azmi bnyesinde bulunduruyordu. Sylentilere gre, grleyen kontrbasndan yle gl bir ton karyormu ki, orkestra mkemmel uyumu salayamadnda, onlar tek bir vurgusu ile hizaya sokuyormu. Buna ilikin olarak, Caffinin yazlarndaki bilgiler dorultusunda, tonu o kadar odaklanm, dolu ve saydam imi ki, ondan baka kimse o sesi karamazm; herhangi bir kii, orkestraya bakmadan bile, Dragonettinin orada olup olmadn syleyebilirmi. Kontrbascnn temel grevi mzik topluluuna enerji vermek ve ba kemancnn orkestray bir arada tutmasna yardmc olmakt. Bu bakmdan, gereksiz gerilimden saknmak iin, azami esneklik gerekiyordu. Otorite bu kadar kutuplasa bile, gene de, iki orkestra yesi arasnda bir anlamazlk kt m, atmalar kanlmaz oluyordu. Gerekten, taraflarn her biri bildiini okuyarak kontrol elde etme abasna girdiinde, yzlemeleri orkestrada daha fazla karklk yaratmaktayd. Mays 1837 tarihli Mzik Dnyas bize Dragonettinin tartmal artlarda orkestrann sorumluluunu stleniine deinen, kontrbasn g kullanmasn gerektiren durumlar dolayl olarak yanstan, ilgin bir anekdot vermektedir. Yazar Cipriani Potter farknda bile deildir, oysa birok kez, gn kurtaran Dragonettinin kararl ve zamannda mdahalesi olmutur: Orkestray ynetmekle, veya baz liderlerin dncesine gre yanl ynlendirmekle, sulansa da (bu durumdaki hi kimse dzeltilmeyi onaylamaz), kabul etmek gerekir ki, baz durumlarda yle bir etkisi olmutur; abukluu ve kararllyla, koyun srs gibi dalm orkestray yeniden bir btn olarak toparlamtr. Zor durumlarda, baslar genie yaylarak, orkestray bir arada balayan youn ses kaynaklarnn etrafn evirirdi. Her ynden ayn anda duyulurlarken, orkestraya batan sona armonileri ve tempoyu datrlard." 10 Sadece Beethoven deil, Wagner, Mahler, Brahms gibi kompozitrlerin eserleri de dnldnde, sz konusu "dolgun, grkemli ton" daha da geni erevede anlalabilir. Bu ton zellii geleneksel tnsn titizlikle koruyan nde gelen orkestralarn performanslarnda duyulabilmektedir. rnein; Wagnerin Die Walkre Uvertr'nde unutulmaz bir kontrbas solosu vardr. Bu eser, nce Alman aresi kullanan Viyana Filarmoni'den ve, ardndan, Fransz
158

TRKBLM UBAT 2014

aresi kullanan La Scala Orkestrasndan dinlenildiinde, ekol farkll apak grlr. Romantik a'a gelindiinde, zellikle Rus bestecilerinin eserleri alnrken, parlak bir ton elde etmek nem kazanmtr. Gnmzde de, Ruslarn bazlar Alman, bazlar da Fransz aresi kullanmaktadrlar. St.Petersburg'un nde gelen orkestralarnda Alman aresi yaygnken, Fransz aresine Moskova'nn nde gelen orkestralarnda daha sk rastlanr. Bu durum tamamen, kentlerin yerel konservatuarlarnda son 60 yldr eitim veren profesrlerin ekollerini elden ele devam ettirmesi, gibi bir "raslant"yla ilikilendirilebilir. Rus kompozitrlerin eserlerinin almnda gereksinim duyulan daha parlak, daha tutkulu, scak, gevrek tonu elde edebilmek iin, al teknii olarak kprye daha da yaklalarak, byk ve gerilimi yksek bir ton elde edilmeye balanmtr. Marinsky Opera Orkestrasnn aykovski 5. Senfoni performansnda, sz konusu durum yaklak olarak 2. ve 4. dakikalar arasnda gzlemlenebilir. 11 Farkl dnemlerin eserlerini stiline uygun biimde icra edebilmek iin, enstrumanclar gnmze dek al teknikleri gelitirmilerdir. al tekniklerinde Fransz, Alman ve Rus ekolleri Avrupa ktasna damgasn vurmu balca ekollerdir. Macar ekolne de deinmek gerekir. Gnmzde Macar ekol, ierisinde hem Alman hem de Rus ekollerinden zellikler barndryor olmakla beraber, Rus ekolne biraz daha yakn saylabilir. Polonya ve ek Cumhuriyetinde de durum benzerdir. Bahsi geen ekoller, beklendii gibi, yakn lkelere organik bir biimde yaylmtr. rnein; Fransz ekol yaygn olarak ngiltere, spanya, talya, Belika gibi lkelerde yaylrken, Alman ekol; Avusturya ve Almanyaya tamamen egemen olmutur. Hollanda ve skandinav lkeleri, Germen geleneinin etkisindeki blgeler olmalarna ramen, gnmzde iki ekol de barndrmaktadrlar ve her iki ekoln birlikte en sk grlebilecei bir kltr evresi olutururlar. Amerikada ise, Stalin dneminde Rusyadan g etmi nde gelen Yahudi mzisyenlerin de etkisiyle, Rus ekol yaygnlamtr, fakat gnmzde Amerikann tabii ki her ekol barndran bir blge olduu bilinmektedir. Tel seimleri Performansnn tel seimi konusunda, Viyana akortlama sisteminden sonraki dnemde, sanatlar arasndaki zm farkllklar gze batmaktadr. Gnmzde "orkestra-tipi akort" olarak adlandrlm "sol-re- la-mi" ve bunun byk ikili tizletirilmi hali olan, "solo akort" olarak adlandrlan "la mi-si-fa#" sistemi en yaygn iki seenektir. Gnmzde, ou profesyonel kontrbasnn, biri orkestra akorduyla, dieri solo akortla kullanlmak zere, en az iki takm teli mevcuttur. Baz mzisyenler ise, alnacak paraya gre, solo akordu bir ton aaya, veya orkestra akortunu bir ton yukarya ekerek,
159

TRKBLM UBAT 2014

istedikleri akortlama sistemini elde etmektedirler. Bu pratik, salad zmn yansra yeni sorunlar da yaratmaktadr-- orkestra akordundaki tel bir ton yukarya ekildiinde, telleri tutan kpry zorlar ve, bu da, enstrmann gvdesine zarar verebilir. Ayrca, ar gerilmi bir telden elde edilmeye allan parlak tonun, performansnn kapasitesine bal olarak yerini rezonans azalm, daha gergin fakat kuru bir tona brakma ihtimali yksektir. Bunu nlemek zere, ayarlanabilir kpr yaplmtr. Bu kprnn iki ayann ortasnda metal vidalar bulunmakta ve, tel gerginletirildiinde, bu vidalar sayesinde kprnn ykseklii deitirilebilmektedir. Baz enstrmanclarn metal vidaya kar olmasndan dolay, bu sistem ayn zamanda ahap vida yntemiyle de uygulanmaya balanm, fakat metal vidann hareket kabiliyeti daha kolay olduundan, ayarlanabilir kprler daha ok metal vidal yaplmaa devam etmitir. Orkestra akortlu bir tel takmn solo akorda ekmek dnda da, vidal kprler baz kimseler tarafndan tercih edilir. yle ki; tahta enstrmanlar scak ve souk havadan, rutubetten etkilenerek, ufak deiimler geirebilirler. Her ne kadar bu deiimler uzun vadeli, ar gerekleen deiimler de olsa, enstrman zerindeki etkisi de, organik oluundan tr zararl deilse de, ayarlanabilir kprler akordu etkilenmi telleri germek iin de kullanlmaktadr; tabii, bu kullanm tamamen kiisel tercih meselesidir.

Solo telin icadnn temel sebebi Kontrbas iin orkestra elikli solo eserlerin ard ardna yazl srecinde, grkemli bir orkestrann nnde solo kontrbasn sesinin olduundan daha da parlak olmasna gereksinim ortaya kmtr. "La-Mi-Si-Fa#,"yani solo-akortlu teller doal olarak "Sol -Re-La-Mi" akortlu tellere kyasla daha gl bir ses retimine sahip olmakla birlikte, daha ince bir yapda imal edilmtirler. Yukarda verdiimiz rnekte olduu gibi, "orkestra tellerinin bir ton yukarya ekilmesi" ilemi sayesinde elde edilen solo akortta, enstrmann telleri solo teller kvamnda ince olmadndan, deneyimli performanslar bunu bir
160

TRKBLM UBAT 2014

eksiklik olarak grmektedirler. Solo telli kontrbas iin yazlm bir eser Re Majr ise, bu eserin solo partisi Do Majr olarak yazlr. Kontrbas eseri Do Majr olarak okur ve ayn, orkestra telinde "do" nerdeyse, parman oraya basar. Fakat ald nota bir byk-ikili stten duyulmaktadr. Baz ada kompozitrlerimizin oda mzii eserlerinde kontrbas partisini solo tel iin, yani aktarml yazmay tercih ettii grlr. Ahmet Yrr' n Kadnlar ve Tutkular Siti / Suite des Femmes et de Passions (2010) ve Gle Dair (2012) adl eserlerini bu duruma rnek gsterebiliriz. 12 Notlar 1. Basso continuo yava devinen bir alt partinin hzl devinen bir melodiye elik etmesi; olarak tanmlanabilir. Bu tr bir dokuya concertato stili denir. 2. http://barbarastrozzi.blogspot.com/2011/01/works-without-opusnumber.html . F. Magni (Gardano), 1. bask 1656, 2. bask 1659, Quis dabit mihi, Heredi di Petro Phalesio, Venedik 3. J. Brooks (1997). The first French Bow. http://bottesini.com/alife/gbfrbow.html 4. N. Harnoncourt (1982). Musik als Klangrede. 2. blm, I"nstrumentarium und Klangrede, Das Barockorchester," Almanya, Baerenreiter. sf. 146 5. Haydn, Symphonie Nr. 1, Adam Fischer, Austro-Hungarian Haydn Orchestra,CD, 20.03.2002, Brilliant Classics. 6. Luis R. Muoz Villanueva (2009). Vanhals Bass concerto and the Viennese school of bass playing - historical and contextual notes, thesis, Conservatoire de Musique de Lausanne (HEM), sf. 10. http://viennesetuning.com 7. ibid., sf. 11 8. Haydn House (04 Mar 1887). http://www.youtube.com/watch?v=z_aZvN8sdJ0 9. John Suchet. (2013). Domenico Dragonetti (1763-1846): His Influence on Beethoven's Music; http://www.classicfm.com/composers/beethoven/guides/beethovens-music-andlife-domenico-dragonetti/ ; http://collections.vam.ac.uk/ 10. ibid 11. Paul Brun (1989). A New History of the Double Bass. 3. blm, "Historical Development, Difficulties of Regulating the Orchestra". http://home.nordnet.fr/~pbrun/
161

TRKBLM UBAT 2014

12. Bu makale kontrbas repertuar konusunda yazlmadndan, enstrman iin yazlm yaptlarn bir listesini iermemektedir. Fakat, son yllarda, yurdumuzun ada kompozitrlerinden Alper Maral, Onur Nurcan, Erman zdemir, Onur Trkmen, Aysim Dolgun Ildz, Ebru Gner Canbey,in solo kontrbas ieren oda mzii yaptlar retiklerine deinmek gerekir Makalede geen Sperger-Haydn-Mozart ve Dragonetti-Beethoven ilikisinden anlald gibi; kontrbaslarn alabilme kapasitelerinin genilii ve bunun doru biimde alglanmas, 18. ve 19. yy.lardan gnmze deerli bir repertuar oluturulmasna yol amtr. Bu sebeple, gnmz bestecilerinin yazdklar yeni mzik repertuar ile enstrmann ada kapasitesinin en verimli biimde etkileebilmesi uruna, enstrmanclarn kontrbas alma kapasitelerini en yksek dzeye ykseltmeleri yararldr. KAYNAKA 1. Brooks, J. (1997). The first French Bow. http://bottesini.com/alife/gbfrbow.html 2. Brun, P. (1982; Franszca basm, 1989; ngilizce basm). A New History of the Double Bass. Villeneuve d'Ascq: Paul Brun Productions 3. Harnoncourt, N. (1982) Musik als Klangrede. 2. blm, "Instrumentarium und Klangrede, Das Barockorchester." Almanya: Baerenreter, sf. 146 4. Haydn, J. Symphonie Nr. 1, (20 Mar 2002), Adam Fischer- AustroHungarian Haydn Orchestra, CD, Brilliant Classics 5. Haydn House. (04 Mar 1887). http://www.youtube.com/watch?v=z_aZvN8sdJ0 6. Joze Vasque Koleksiyonu. "Jan Uldaricus Eberle kontrbas Prag, 1750" ve "Orpheon Viola da Gamba", http://www.orpheon.org/oldsite/seiten/Instruments/vdg/vdgb_maggini.htm 7. Magni, F. (Gardano), (1. bask 1656, 2.bask 1659), Quis dabit mihi, Heredi di Petro Phalesio, Venedik 8. Suchet, John. (2013) Domenico Dragonetti (1763 1846): His Influence on Beethovens Music. http://www.classicfm.com/composers/beethoven/guides/beethovens-musicand-life-domenico-dragonetti/ ; http://collections.vam.ac.uk/ 9. Villanueva, L. R. "Historical and contextual notes". 04.20.2009 http://viennesetuning.com; http://barbarastrozzi.blogspot.com/2011/01/works-without-opusnumber.html

162

TRKBLM UBAT 2014

TAYLOR HACKFORDIN 1997 YILI YAPIMI EYTANIN AVUKATI (*) FLMNDE ANLATIMIN LEY, AUTHORAL SYLEM A. Cem GZEL(**) ZET Geride braktmz yzyln son eyreinden itibaren yeni muhafazakrlk aydnlanmann aklclk, eitlik, adalama lkleri dorultusundaki kazanmlarn yok etmenin dnda hak dini islmiyeti bir tr naki/ mevlevi katolisizmine indirgeyerek ona nerede ise asimlatif bir meruiyet imknn uygun grme siyasetini uygulamaya koydu. Bu makalede temel olarak, 20. Yzyl zellikle sosyal, kltrel anlamda kendisi iin bir yaam iklimi olarak benimseyen ar zgrlk liberter protestan evanjelizminin tm ynleriyle yzlemek zorunda brakld her zmszlk karsnda adeta hikyenin ierisindeki John Milton karakterinin tanrs gibi diyalektik olarak, bir taraf olma seenei ile sktrlan kimsesiz kitle insannn talebine bir hikye kisvesi ierisinde paketlenerek sunulan kltr rnlerinden sadece birisinin, bu meum serveninin incelenmesi amalanyor. Aslnda, 90l yllarda Trk ve dnya seyircisi eytann Avukat metaforu zerinden perde karsnda bu lknn bir kltr rn, sanat eseri araclyla kendisini deklare etme, toplum hayat ierisine adeta kendisini mecz etme giriimini seyretmitir. Filmin ynetmeni Hackford, 2006 senesinde 43. Antalya Altn Portakal Film Festivalinin onur konuu olarak davet edilen oyuncu ei Helen Mirren sayesinde Trkiyeye gelme frsatn da buldu! ve Adalet ve Kalknma Partisi genel bakan, babakan Recep Tayyip Erdoanla tant. Anahtar Kelimeler: Yeni- Muhafazakrlk, Naki / Mevlevi Katolizmi, Aydnlanma PROCESS OF NARRATIVE AND AUTHORIAL DISCOURSE IN TAYLOR HACKFORDS 1997 PRODUCT DEVILS ADVOCATE ABSTRACT Starting from the fourth quarter of the last century, in addition to the destructions on the acquisitions of new radical enlightenment towards the ideals of rationalism, equality and modernization, neo-conservatism puts into practice a policy of almost regarding Islam worthy of an assimilative
(*)

Devils Advocate (1997, D: Taylor Hackford, US) S: J. Lemkin& T. Gilroy, Kapelson Entertainment Keanu Reeves, Al Pacino, Charlize Theron, Jeffrey Jones, Judith Ivey, Craig T. Nelson (**) Yrd.Do. Dr., Ege niversitesi letiim Fakltesi, Radyo-Tv ve Sinema Blm.

163

TRKBLM UBAT 2014

legitimization possibility by reducing it to a kind of Nakshi / Mevlevi Catholicism. The main objective of this article is to investigate the macabre adventure of only one of the cultural products offered under the guise of a tale to the demands of individuals of a destitute mass who are squeezed by the alternative of taking a side in a dialectic manner almost in the same way as the God of John Milton character faces in the story in the wake of every deadlock where they are left with coming to terms with extremely libertarian liberter Protestant Evangelism which adopts the 20th century as a life climate for themselves in a social, cultural sense. In fact Turkish and world viewers watched in front of the screen the Devils Advocatemetaphor in the 1990s as an attempt to declare and fuse themselves within the social life through a cultural product a work of art. The director of the movie, Taylor Hackford, had a chance to visit Turkey in 2006 thanks to his actress wife Helen Mirren, who was invited to Antalya Altn Portakal (Golden Orange) Film Festival as a guest of honor! And he was introduced to Prime Minister Recep Tayyip Erdoan, the leader of the ruling Justice and Development Party. Key Words: neo-conservatism, Nakshi / Mevlevi Catholicism, Rationalism GR Alg, zaman, mekn, evreyi ve ayn zamanda birbirinden ayrlmaz bir btn olarak organizmay ieren son derece karmak bir geliim srecine sahiptir. karmlarda bulunma, hkm verme, anlamlandrma, bilme ve hatta renme gibi nihai sreler ve alg arasndaki dinamik ilikiler zellikle 20. yy.n ortalarndan itibaren pek ok kuramcnn ilgi oda olmutur. rnein, Kilpatricke gre; kastedilen anlamn ortaya k srecine ilikin bir uyarc, hayat enerjisi, yaantnn tmnden soyutlanamaz bir alveri edimi transaction olarak algnn, ferdin hayatna ilikin safhalardan beklentilerden, karsamalardan ve varsaymlardan ayrld bir ele aln tarz beyhudedir, onun anlalmasn gletirir hatta ona zarar verir (Aktaran, Avant ve Helson, 1990; 30). Bir sinema salonunda izlediimiz her hangi bir ykl anlatnn, dramann ierdii onun grsel farkndaln, kavranmasn tamamlayan- tutarl bir dikey nedensellik dizilii arlkl olarak bu yukardan aaya doru ilerleyen bilgi ileme srecinden yani alglama itkisinden yararlanr. Ancak, hayatn ierisindeki gibi film perdesi zerindeki anlamlln oluumunu da salt bu algsal girdi veya duyum deneyimleri ierikleri seviyesinde ele alamayz (Denkel, 1984; 59). Branigana gre yukardan- aaya doru ileyen bilisel etki yaratma zellikleri karlkl konumadan dansa, mzie ve resme dein farkl biimlerdeki ieriklerin anlat kavram evresinde belirginlik kazanmasn salamaktadr. Sinemada, perdede seyredilen ve izleyiciye doru tek tarafl
164

TRKBLM UBAT 2014

basit bir veri aktarm olmann ok tesindeki diegetic malzemenin bir deitokuun ardndan dnme urayarak yk dnyasnn inaasna katkda bulunmas sreci ounluk yukardan aaya top-down bir operasyonu barndran bilisel etki sralamalar ierisinde gereklemektedir. Yukardanaaya alglama metodu, perde karsnda da yine uyumlu bir zamansal ve nedensel sistem grnm arzeden verilerin diegetic ve non-diegetic yk dnyalarna tahvil edilebilmesine yardmcdr. Branigan biim ve anlat kavramlarnn i ieliine, sinemada anlatm konu alan her hangi bir almann; anlat ierisinde sergilenen olaylar bilme, karsamalar gerekletirebilme dorultusunda uygulamaya konan maharetin bu dorultuda harekete geirdiimiz temel prosedrlerin incelenmesini zorunlu kldna dikkatimizi eker (1992; 39). Anlam, sinemada her zaman iin, filmsel biimin genel ileyiinden soyutlayabileceimiz basit bir neden-sonu ilikisi olmann tesindedir. Filmsel biim; ounluu edebi metin, kurmaca geleneinden devralnan prensiplerle paralar arasndaki balanty yaratarak inanlarn, toplumsal snflarn, cinsel ve rksal farkllklarn, srtmelerin barnd bir tr sosyo kltrel sistem ierisinde kendi ileyii dorultusunda onlar anlam asndan ilevsel klar. David Bordwellin seyirci spectator kavramna atfettii ileyi de, onun ncelikle temsili tm boyutlaryla alglayabilen, filmsel temsilin yknn tesindeki anlamlarla ilgili bir inaa operasyonunu yrtebilen ehil ve donanml bir izleyici olduu dorultusundaki koullu bir entitye iaret etmektedir (1985; 30). Bata ekim, sahne ve nihayet ayrm sequence gibi bir konulu filme ilikin tm anlaml birimlerin izleyici zerinden, onun ierisinde retildii kltr ve nihayet toplumsal sistemle karlatrmal olarak tartlmasn davet eden biim kavram son tahlilde klsik anlatmn, eilimin bir uzantsdr. Sanat yaptlarnn ou gibi birer kltrel rn olma zelliini tayan ykl filmler biimsel ileyi asndan tr genre olarak adlandrlan toplumsal geleneklerin, szlemelerin belirledii ilkelere uygun olarak retilmitir. Metnin, sanat yaptnn okuyucusu, dinleyicisi, seyircisine yani almlaycsna sunulan veriler otomatik-psikolojik stratejilerin neticesindeki etkimeler, Bordwellin ifadesiyle dntrc edimlerle (1991) akmalarnn ardndan anlam asndan belirleyici hale gelirler. Bordwelle gre izleyicinin alglamasnn merkezi bir rol iledii biime ilikin ilevselliin ortaya kmas; ilk olarak, anlat ierisindeki, anlatnn olay rgsnn, karakterlerin tutarlln salayan benzerlikler, yinelemeler ya da farkllklar, trevler yaratma esasna dayal bir veri dalm hiyerarisi dorultusunda ynetmenin kendisi iin belirlenen yer ile doru orantldr (Resim 1).

165

TRKBLM UBAT 2014

Resim 1 D. Bordwellin (1993), temel olarak, filmin zet yks plot-summary araclyla izleyiciye ulaan somut bilgiler olarak tanmlad referans anlamlar film yksnn getii tarihsel zaman, ana corafi uzamlar settings iaret eder, izleyici iin anlatya Hazrlk Noktalarn tekil eder. Referans anlamlar araclyla bilgilendirilmeyen -ya da bu anlamlar karan- izleyicinin biimsel srecin ileyii srasnda etkin bir alglayc konumuna eriebilmesi gleir. Bu anlam tr, filmsel balamn kurulmas, yan sra biimin ortaya kmas asndan daima aklayc, etkili bir rl, ilev stlenmektedir. Anlatcnn yani ynetmenin yk dnyas araclyla toparlayp izleyicinin nne koyduu bu veriler yine, Arda Denkelin gndelik iletiimin dilindeki, syleyenin eyleminin tad anlam asndan belirleyici olduklarn ileri srd anlamllk filizlerine benzetilebilir (133 -4). Bize, Lockeun anlamn iletiimden doduu nermesini (Aktaran, Denkel, 1984; 15) anmsatan ak anlamlar zaman zaman, Genetnin kavramsallatrmasyla odaklanmann inaasna katkda bulunarak (Stam ve dierler, 1998; 88) bak-asn anlatmn genel ileyiinden ziyade diegesise doru konumlandrr ve bylece daha rafine bir anlat haritasnn ortaya kmasna olanak salar, filmsel btn tm ile zetleme eilimine araclk ederler. Bu tr anlam eitleri de referans anlamlarda olduu gibi filmsel biimin btn ierisinde yine balam araclyla ilevsellie kavuur. eytann Avukatnda Genel Anlamlandrma Sreci ykde Gainesville, FL kasabas; Devils Advocatein kahramannn ocukluk ve genlik yllarnn getii, ailesi -annesi- ile ilikilerinin
166

TRKBLM UBAT 2014

biimlendii bir ana mekn olmann tesinde, seyircisinin 90l yllarn Amerikan gney tarasna egemen olan tutucu atmosferi ile tanmasna araclk etmektedir. Dolaysyla anlat sylemine, ykye klavuzluk eden aklayc bir ilev stlenir. Bu ilev ayn zamanda, filme bandan sonuna egemen olan yan sra, filmsel biime katkda bulunan kartlklar kurar. Onun karamsar genel iklimini climate tayin edicidir. Devils Advoocatein John Miltonn eserine egemen olan evrenden esinlenen Miltonian set tasarm araclyla ayn zamanda uslbu -Devils Advoocatein dier kahraman, yeni gelenlere hret ve mutluluk baheden, hukuk irketi sahibi sretindeki eytan Chadwick (Al Pacino) karakterinin, zellikle filmin final sahnesine ylan, kutsal kitaplardan alnma klieleri anmsatan, tm diyaloglar izleyicinin zihninde srekli filmin bu teolojik balamn artrr. eytann Avukatnda zellikle cinayet sahnelerinin tasarlan asndan- uygulamaya konulan plot inaa teknii bata yukarda deindiimiz trden temel motivasyonlar olmak zere film perdesinin simgeledii tm mizansen olanaklar ile ilk olarak ilevsellik ilkesini n plana tar. Sinemada ses kavramnn yalnzca konuulan ya da yazlan szcklerin bire bir edeb anlamlarnn tesinde kurmaca anlatnn zerinde ve ok gl bir kapsam mevcuttur (B. Nicholas, 1985). eytann Avukatnn ses kua; zellikle filmdeki karakterlerin kimilerinin ortadan kaldrld sahnelerde -Eddie Barzoon-(1) st ses olarak iittii Chadwickin konumalar araclyla izleyici zerinden- kahramanlarn, eytann istemleri dorultusunda, bir vicdni sorgulamadan, zeletiriden alkoymaya hizmet ettii yanlsamasn yaratr. Ancak, bu grkemli sahneleri, odaklanm nedensel ilikinin korunduu (Branigan; 100-101) farkl bir formal operasyonu barndrarak ayn zamanda yine biim asndan ilevsel klar. yk dnyasnn diegesis seyirciye sunduu anlatnn ilerlemesine katkda bulunur. Hackfordun yksn anlatrken tercih ettii bu zel kullanm araclyla ses kua, teknik olarak; hikyenin bandan beri Chadwick karakterinin bak as ile snrlandrlp dk seviyeli bir odaklayc (R. Stam ve dierleri, 1998: 84; Branigan: 100-107) biiminde tasarlanmtr. Ses kua, perdeye tanan plot yapsnn inasnn, ayn zamanda da yine znel, biimsel bir tercih olan- anlat hiyerarisinin desteklendii edeb bir gere hviyetine brnr. Hackford iin gerek kurmaca, bu kurgulanamaz gerekliin darsnda olgunlap ortaya kmaldr. Anlat, izleyicinin maruz brakld btn bir sre- giden olaylarn -yk boyunca tekrarlanan
(1)

Chadwick irketinin kirli ilerini yrten ortaklardan birinin, ardndan da Miltonn irketiyle ilgili soruturmay yrten ve Lomaxn filmin balangcnda beraat ettirdii mvekkilinin bu kez iki kk kzn ldrlmesinin faili olarak yakalandndan haberdar olan adalet bakanl mfettiinin akibetleri.

167

TRKBLM UBAT 2014

anlamlarn- dorulanmas stratejisi asndan bir geciktirme eyleminin retardation ardndan ve bu gml alt- plot araclyla nakledilmelidir. Benzerlikler yaratma, ayn zamanda, en yalnndan en karmana anlatlarn tekrar ilkesi araclyla kurduklar paralellikleri glendirmek amacna hizmet eder. Bir anlat metninde tekrarlanan biimsel unsurlarn tanmlanmasna yarayan en yaygn kavram iaret etmesi asndan, baar ve hret datan eytan motifi; Devils Advocatein finalinde, mvekkilinin mahkm olmasna yardmc olan avukat kahramana prime timeda yaynlanan bir televizyon ovuna kmay teklif eden gazeteci karakteri araclyla tekrarlanrken yine sahne ierisinde, eytan motifinin merkezde olduu gl bir CGI gei bu benzerlik etkisini izleyiciye hissettirmeyi amalar. Perdede kurulan ve bilgisayarla canlandrma tekniinin destekledii- paralellik ayn zamanda izleyiciye -o ana dein- birbirinden ok farkl zannettii iki kurumu medya ve adaleti- mukayese etme imknn sunup, onu ynlendirmektedir. Filmsel biimin genel ileyi ilkeleri eytann Avukatnn anlats; izleyicisini, genel olarak, balang sahnesinin ardndan plot araclyla bizzat yk anlatcsnn, ynetmenin yk sresince izleyicisine imalarda bulunan- onun karmlarn hedefleyerek yky ina etmesine araclk eden bak as zerinden harekete geirmeyi amalamaktadr. Anlat, balang kredisinin ardndan seyirciyi kahramanlarndan Barbarann jriye tekrarlad ifadesi ile babaa brakr. 13 yandaki gen kzn tankl iin setii bu ereve ayn zamanda, sahne iin bir matris, ynetmenin zerinden dier yk bilgilerini zenle datt bir ana ekimdir. Anlatc -ya da ynetmen- bu sahne sresince yk bilgisinin akn kontrol etmeyi tercih eder. Ynetmen Taylor Hackfordun, Andrew Neidermann zgn hikyesinden yeniden kurgulad, byk lde karakter odakl anlat ierisindeki genel eilimi kendisine dk seviyeli bir anlatc olarak yer amak dorultusundadr. Sahne ina teknii, bir baka deyile setii grsel unsurlar dzenleyii, izleyicinin bu ilk duruma sahnesinde neler olup bittiini anlamlandrmasna yarayacak aklkta olmaktan ok yine izleyici tarafnda bir ok farkl hipotetik nermeyi tetikliyecek niteliktedir. zleyicinin bu ilk yk mekn ile aina olmasna araclk edecek dorudan kurulu ekimleri yerine- karakterlerin bak izgileri elenerek yaplan kesmeler onu anlat sresince gznn nnde cereyan eden diegetic dnyann ierisindeki olaylara ait geree nesnel bir mesafeyi kazanabilmekten -henz balangtaalkoyar. Bu ileyi srasnda Hackfordun kameras; bata jri nndeki Barbara olmak zere yakn planlar close uplarla merkeze ald oyuncular araclyla kendi benimsedii syleme ait btn ak anlamlarn altn izer. Film izleyicisi anlatnn kavranmas aamasnda, kendisine sunulan verileri diegetic -ve nondiegetic- yk dnyasnn baz meknlar- ierisinde organize eder (Branigan; 35). lk sahnede eytann Avukatnn seyicisi, aralarnda yknn kahraman Lomaksnda bulunduu savunma makamn Barbara ve
168

TRKBLM UBAT 2014

yanndaki savcnn bak asndan grecektir. Ynetmen sahnenin ortasna doru nihayet mekn btncl bir biimde seyircinin alglamasna sunar. Branigan (1992), bak as ekimlerinin tmyle onu stlenen- karaktere ait olmaktan ziyade, karakter dnda, anlatnn izleyiciye dnk olarak gr var etme onu manple etme dorultusundaki ok gl bir e- zamanl operasyonunun, -bir kabuln- bilgisi saylabileceini ileri srer. Mahkeme salonunun bu genel grnnden nce ynetmen Hackford araya-kesmelerle intercuts yksnn kahraman Avukat Lomax (Keanu Reeves) hakknda izleyicisine ok nemli ipular verir. Lomaxn k, ehirli-profeyonel grnmyle tezat yaratan, ayandaki pahal, gneyli kovboy izmelerinin perdeye yansd plnlar biraz sonra aslnda, Hackfordun anlatsnn yasland temel elikiyi oluturacak olan hayati karar almasn seyredeceimiz Lomax karakteri iin izleyiciyi hazrlamaktadr. Hackforda gre Lomax; sahip olduu tahlil etme, yargya varma gibi ilenmemi, ham bir zek olmann ok tesindeki zihinsel melekeleri araclyla dnme edimini lykyla gerekletirebilen dolaysyla rekabet koullar asndan ehil hatta saldrgan- saylabilecek dizginlenemez bir daha ok bilme ve iktidar istei ile aslnda eytann klnnn potansiyel bir yesidir. Shakespeare ncesi edebiyattan itibaren kurmaca gelenek ierisinde kendisine yer edinen, bu uygun vasflara sahip bilenmi Faustian kimlik motifi bu haliyle izleyicinin sahip olduu arkaik bilgilere dayal nsezileri harekete geirir. ykdeki, zellikle yar- modern toplum ierisindeki ferdin geliimini ve bu cemiyet hayatn dini- bilgi art uhrevi hayat pratii ksaca teology zerinden gdmleyen kutsal baba-oul ilikisinin paternality merkeze alnp tahkim edilmesini kolaylatrrken Lomaks karakteri zerinden bir kez daha eytann ocuklar, tanrnn ocuklar arasndaki ayrm seyircinin bilincinde fasih hale getirilir. ehvetin kaynaklk ettii tm lmcl gnahlar kontrol altnda tutulurken kutsal aile ve yine onun himayesindeki nesebe dayal reme itkisi tevik edilmelidir. te yandan plot, anne karakteri araclyla tm bu tematik balam gizlemeyi mistify etmeyi denerken bir yandan yk dnyasna yeni perde d meknlar ekleyerek onun akn salama alr ve srdrr. Lomaxn resimsel tasvir dzeyindeki bir yeniden temsiline eklemlenen tm bu ayrntlar ayn zamanda Hackfordun anlatsnn barndrd ahlki temann epistemolojik arka plannn dorulanmas asndan zaruridir. Karakterin, hikyenin kendisine izafe ettiklerinin fazladan birer imtiyaz olmadn hatrlatan- erkeksi virile bir gle donatlm, -perde zerinde greceisaldrgan imgesinin -izleyici tarafndan- alglanp kavranabilmesini kolaylatrrlar. Yan sra, Lomaxn mvekkilinin duruma srasnda Barbaray dinlerken srann altnda kendisini tatmin ettii sahnede Hackford, yine Lomaxn gr noktasndan yola kar ve benzer bir iselletirilmi perde mekn kurma denemesini yineler. Hackfordn anlatm artk, bu noktadan itibaren, bize seyircisine- anlatt ykye kar, objektif kalma istencini tmyle bir yana brakr.
169

TRKBLM UBAT 2014

Anlatnn izleyicinin algsal edimleri zerinde odaklanarak onlar tutarl bir grnme kavuturmay amalad zorlama uygulamann gereksindii bu erevelere kaynaklk eden referans Hackfordn geriye kalan ve kurmacay geni bir parantez ierisinde tutan kurmaca d metnidir. eytann Avukatnn anlatsnn seyirciyle kurmay amalad ve onunla- iletiimi olanakl klan kurmaca d metin ya da sylem kavram- sinemada anlam asndan dil d stilistik metaforlar da devrede tutmak durumundadr. Brannigan, ekstra ya da gml kurmaca olarak ayrd sylemin yk ya da plot yerine onlarn kavranma srecinden daha soyut bir ileyi arzettiine inand balamla ortaya ktn belirtir ve kurmacann kurmaca d bu balamlarn dnda gelitiinin altn izer. Sylem, metnin ierisinde rtmenin husule gelmesinden itibaren, artk kendisi de kurmacann bir paras olarak- kurmacann ierisinde izleyiciye dk seviyede seslenir (88). Hackford, sahne devam ederken izleyicinin grmedii perde d alanda sregiden Barbarann tankln anmsamamza araclk eden dokunakl ses tonunu -neredeyse bir st-ses yorumu mahiyetinde- szn ettiimiz planlarla eletirir. Anlat; tekrardan karakterlerinin azndan ak anlamlarn arka, arkaya sralamay tercih eder. Seyircisinin karmlarn algsal bir hkme doru srkleme stratejisini srdrr. Hackfordun al sekansna ekledii tuvalet sahnesi, anlatnn sonunda izleyeceimiz final sahnesinin ardndan gelen ikinci mahkeme sahnesinin bir epilogue mahiyetine kavumasna araclk etmektedir. Aslnda bu ana kadarseyircinin, zerinden yk bilgilerini derlemesine arac olduu ksm bir odaklayc konumundaki Lomax karakterinin gerek bir film kahraman kimliine brndn izledii bu sahne, seyircinin beklentilerine olumsuz bir etkide bulunacak, dolaysyla yine izleyicinin zihnindeki- yknn ilerlemesini byk oranda bir kesintiye uratacaktr. Ynetmen Devils Advocate filminin son sahnesini bataki benzer anlat gelerini bu sahneden itibarentekrarlayarak gelitirir. Baka bir ifadeyle, ynetmenin metne finalin ardndan da eklemeyi uygun grd epilogue aslnda- onun biraz sonra anlataca yknn ncesini oluturan olaylar dizisinin balangcn, ilkini oluturacaktr. Perdedeki anlatnn ileyi stratejisi asndan tekrarlar, ayn zamanda, izleyicinin yk kahramannn belleini devraldklar ve bu yeni zihinsel topoloji zerinden subjektif yky bina etmeye baladklar zaman aralklardr. Geriye ve ileriye-dn tekniklerinin zamansal temporal inaa safhasnda, sinemasal anlatnn yk olaylarna kar elinde tuttuu iki aikar seenek olduuna dikkat eken D. Bordwell (1985) perdedeki grntlerin anlatlan yknn ilerisini gsterdii bir ileriye-dn denemesinin klsik anlatm geleneinin ok dndaki authorial bir zorlama olduunu ifade eder. Film karakterlerinin adeta peygamberimsi klnd bu znelliin ok ilerisindeki ben-merkezli (79) tekniin uygulanmasnn pratikte ortaya kard sorun ise anlatnn seyircisiyle kurduu iletiimi giderek belirsizlie terk etmesidir. Hackfordun kameras artk izleyicisi iin imknsz bir yk
170

TRKBLM UBAT 2014

meknna dntrd bu sahneyi finalde yeniden kurarken ilkin, seyircinin oryantasyonu iin zorunlu olan ve balangtaki uygulamada st ste iki kez dnd- merkezi ay adeta skalar. Sahne baladnda, ayna karsnda irkilerek srayan kahraman ereveledii balang ekimini uzatarak, haraketi ve ardndan bak izgisini atlayarak sahneyi ieri doru keser. Bu yeni planla kameraya bakan Lomax, izleyicinin az sonra dier karakteri grecei varsaymn boa karmann tesinde, kamerann doldurduu ve biraz sonra aslnda dier anlat kiisine ait olmas gereken boluu perde-d meknaa kartarak diegesisi yani kurmacaya ait illizyonu yok eder. Hackfordun seyirciyi, sifon sesini yerletirdii bir ekimin ierisinden bakmaya zorlayarak gz ard ettii planlar aslnda karakterin o anda neyi grd, ne zaman grd gibi sorularn cevaplar asndan sinemasal anlatm reten, srdren, ekimleri iermektedir. Anlat ierisindeki szlemenin taraf konumundaki bu kar alardan taviz, ayn zamanda seyirciyi anlatnn ilerlemesine ait bilginin kazanmndan, dolaysyla onu anlamaktan alkoymaktadr (Branigan: 53). Ynetmenin amac aslnda, seyirci tarafnda tekrardan meknsal bir problemi barndrr hale getirdii sahnesini, sadece; karakterlerinden birinin azndan vurgularken onu sylemine dahil ettii mtel anlamlarndan birini ihtiva eden- her hangi bir diyalog utteranc ile rttrmektir. zleyen ekimde, kamerann biraz nce verdii perspektif yerine henz duvara bakmay srdren oyuncu hareket ederek bu ekimin yaratt yeni bir perde meknnn ortasna kadar gelir ve tekrarlar: Kimse hepsini kazanamaz. lk duruma sekans sahnenin ilk diziliinin sonundaki bu, kahramann yznde beliren glmsemeden srtmaya doru deien yz ifadesinin vurguland planla birlikte metnin o ana kadarki- esnek anlatm asndan izleyiciye gnderilen salt- hipotetik bir iaret mahiyetini kazanarak seyirciyi kendi bana brakr grnr. Ancak, eserin sonunda hikye; bu ara mekna tekrar dnldndeanlatc bu kez ona seyircisine- elindeki gerecin -yk kronolojisinin- ok ynl kudreti sayesinde biraz nce snrlarn determine ettii ahlki parantezin iine yerletirilebilecei tekrar -ve farkl bir- yky inaa etmesini telkin edecektir. Balangtan o ana dein temin ettiimiz yk bilgisinin yk kronolojisi ierisindeki yeri -tatmin edici bir iaret olma asndan- sorunlu hale geldiinde -bundan sonras iin- yknn zaman izgisi ile metindeki sekans paralar arasndaki yakn ilikiye hi gerek yoktur. Anlat artk, yksnn arzu edilen hermetik etkiyi -ne dzen ierisinde olursa olsun- okuyuyucuya dikte edebilmesi noktasnda zgrdr. Bunun anlam yky geriye doru- ya da ters-yz ederek hatta mutlak yk kronolojisini tmyle yok ederek syleme de olsa plot her n de gerekletirme gcne sahiptir (N. J. Lowe, 2000; 41). zleyici, o ana kadar karsamadan hesaba katmaya, derken, yasalamaya doru anlatsnn kurallarn giderek sklatraca Hackfordun metninin finalini oluturan ikinci mahkeme sekansna da, bu ksa sahnenin
171

TRKBLM UBAT 2014

tekrar ile birlikte artk parantezin kapanaca- bir ara meknn ardndan girecektir. Epilogue sekansnn son bileenini oluturacak ikinci mahkeme sahnesinde ana karakterin anlat hiyerarisi dhilindeki ilevi de farkllar. Lomax artk daha ok, anlatcnn yksnn sonu iin tasarlad finali onun yerine izleyiciye aktarmak zere yeniden toparlayan bir rya grcdr (Branigan; 101). Film karakterinin, -seyirci asndan- bir odaklayc biiminde anlatcnn yerini ald bu zel tecrbe yknn harici ya da dahili bir biimde aktarlmasna imkn tanr. Nitekim, burdan itibaren, ynetmenin tekrardan bina edecei mekn kurgusu da yar-subjektiftir. Bak izgisi elemesi anlatmn karaktere doru odaklanmasna araclk eden yegne geretir (103). Seyirci, bak izgisine eleyerek kesilen ilk be planla, mahkeme salonunda -Mary Annin yanna doru- ilerleyen Lomaxn bakt eyleri grr. Filmin bandaki bar sahnesinde, Hackfordun kameras, ilkin izleyicinin o ana kadarki varsaymsal karmlarnn yk dnyas ile entegrasyonunu salayacak bir sanal ekseni abucak kurar. Modern anlatmn klasik sinema dilinden devrald ar aklk stratejisinin adeta kk bir rneini oluturan bu sahnede kamera almas bu kez hibir keyf dzenlemeye araclk etmemektedir. Seilen planlar izleyicinin duyduu mziin canl mzik yapan bir guruba ait olduunun altn izer. Anlatcnn izleyicinin hafzasna atfla yapt hatrlatmalarn izleyicinin kendisini bekleyen gelecek yk bilgileri ile ilgili beklentilerini gzden geirmesi, yk alglamasn snamas, varsaymlarda bulunabilmesi ve dolaysyla kurall bir yknn kavranabilmesi asndan nemini belirtmitik. Bir nceki kalabalk mahkeme salonu sahnesinde izleyicinin bak asndan uzak tutulan, diegetic meknn grsel eriilebilirlik alglama- asndan en ihtilafl blgesinde adeta- gizlenmesi tercih edilen Leamon (Ruben Santiago-Hudson) karakteri, bu kez dzenli bir sekansn ierisinde seyircinin zihnindeki nedensellik zincirini kurar. Burada, T. Hackford, Adem ve Havvay Satann asndan gstermeyi tercih etmektedir. Edeb retorik, tekrarlar ve anlam Retorik ayn zamanda, filolojik- felsefi geleneklerin ortaya kmasna dein, ima edilen, rtk edeb literary ve sanatsal anlamlarn almlanmas asndan yorumu barndran ve zmlemenin yerini alan- bir eletiri iin de zemin olma konumunu korumutur. Filmin finalinin ardndan gelen sahnede kahramann balang sekansyla birlikte duruma arasnda parmandan syrd evlilik yzne yapt ikinci kesme Hackfordun seyircisini ikna etme peindeki bu retorize edilmi yksnn izlerini tar. Ar yakn plan ierisinde tanmlanan ereve seyirciye biraz nce seyrettii trajik hikyenin etrafnda cereyan ettii aile hayatn mukayese imkn verirken ayn zamanda muhatabndan sylemin formllemesine, zenginletirilmesine katkda
172

TRKBLM UBAT 2014

bulunacak tepkisellikte, etkin bir anlamay talep etmektedir (M. Bakhtin, 1985; 280-281). Sinemada yinelenen anlat unsurlaryla tekrar dramatize edilen bir yk olaynn perdedeki karl izleyici asndan skc olduu kadar ona yknn dikte edildii, dolaysyla srarc bir retoriktir. 1920li ylarda dzyaz trlerinin modern uslp asndan barndrd sorunlar tartan M. Bakhtin; romann ve genelde sanatsal dz yaznn dier yaayan retorik formlarla genetik ailevi ilikisine, yakn etkileimine deindikten sonra roman zerinden anlatnn niteliksel biricikliine ve dier epik, dramatik sanatsal trlerle ilikisine gndermede bulunurak bunlarn habercilie ait, felsefi, ahlki ve dierleri biiminde sralad retoriklerin barndrd sylemler seviyesine indirgenemez olduunu vurgular (269). Arkada S. Eisensteinn Hollywood seyahatinde ona elik edecek kadar politik sinemaya yakn partili bir entellektel olan ve yine iki sava aras dnemde ngilteredeki sinema ortamnn kurumsallamasna katkda bulunmu, bir ok Hitchcock filminde yapmclk yapm Ivor Montaguye gre anlat sinemasnn ideal seyircisi, ayn zamanda sahne ierisinde ideal bir ekilde konumlandrlabilen bir seyircidir (Aktaran, Bordwell; 10). Bu tr bir seyirci n kabul nceleri klsik anlatmn hem Hollywood hem Sovyet versiyonlar cihetinde devamllktan yana kurguyu cesaretlendirirken Bakhtinle ayn tarihsel dnem ierisinde gl mcadelelerin perdede temsili iin ura veren devrimci sanat, Sovyet sinemasnda ncelikle, yk atmasn yine retoriin boyunduruunda diyalektik bir sylem retme sanatna tahvil eder. Kurgu ise artk, anlatcnn elinde, seyirciyi snrlad son derece niter bir anlatm dilinin aracdr. kinci olarak retorize edilmi bir yk dnyasnn dayand sonulardan bir dieri genel olarak kahraman konseptinde ortaya kan deiiklikdir. Devrim filmleri rnekleri ierisinde anlatnn sergiledii nedensellii byk lde zaafa uratan, karakterler ilerinden ktklar btn bir snfn, toplumsal, mesleki evrenin ve tarihsel ann birer prototipine dnrek esizliklerini yitirirler ve klsik anlatda aramaya altmz bir st -birey kavramnn srkledii geleneksel dramatik atma erisi yerini bu kez ounluk -Bolevik doktrinin tarif ettii dorultuda- bir kahramansal baarszla sitayi yksne brakr (Bordwell, 1985; 235-36). eytann Avukatna balangtan itibaren, al jenerii ile birlikte, zamann ve yeryznn sonunu tekil eden nihai savan atei gibi ortaa katolisizminin, ykye egemen olan, yaratla ve kyamete dair temalarnn simgeselletirildii grntler elik eder. Seyirci, eytann Avukat baln ykselen alevlerin zerine bindirilen kzl bir gn batmnn, kabararak yerini perdeyi kaplamaya balayan kirli dalgalara brakmasnn ardndan okur. Bu semantiin ierisinde, yine ayn perspektif dorultusunda, Hz. sann ilahi oulluunu destekleyen hristiyan teolojisinin -zellikle mslman alimlerin oluturduu reddiye literatrne kar gelitirdii- gnein ayn zamanda k ve
173

TRKBLM UBAT 2014

ate oluu, ahslarda ve sfatlarda da cevherlerdeki mterekliin mevcut olduu ynndeki tezleri gmldr. Hristiyanln kutsal kitabnn bir bileeni olan Yuhanna inciline temel oluturan vahiy ya da aa kma revelation bahsi ve yine bu dinin akidelerinden tecessd incarnation inanc arasnda -ayn zamanda iki semavi din asndan da- elikili bir temel deerlendirmeye, akl yrtmelere kaynaklk edecek nemli bir ba vardr. Hackford, zerinde tantm yazlarn okuyacamz geleneksel bir jenerik sekans hazrlamak yerine sinemann canlandrma teknii gibi stilistik gerelerini seferber ederek anlatya balk olarak seilen ve yine katolik retisinin yer verdii resmi nvanlardan birinden uyarlanm(2) kutsiyet ihtiva eden bu yaygn deyimin ait olduu birebir literal kaynak zerinden -anlatnn ilerleyii sresince de tekrarlayaca- armsal anlamlar seyircinin bilincinde yaratmay dener. Bu noktada, ynetmenin anlatya girdii, Barbarann yksn dinlemeye baladmz yakn plan ile bu sekans arasndaki gei; tm sahnenin ieriini bir serap ya da mucize miracle etkisine tahvil ederek perdedeki boluu dolduran uzun bir plann zerinden zincirleme dissolve yaplarak gerekletirilir. Ortaya kan bu holistic epizod Hackfordun anlatsn, metinleraras seviyeye tama endiesinin adeta bir n ilan gibidir. Bu dizilile, sz yani hakikatn bilgisinin aa kt kelm Barbarann srekli tekrarlanan- tanklnda bizimle iletiime gemeye balarken yine Barbarann tankl -onun balang ve sz oluuna gndermede bulunarakancak tanrnn vakf olduu ilahi dorunun yerini almaktadr. Seyirci tarafnda ise, bu art-zamanl ileyi onun ba-aa- alglamasn, karmlarnn olumasn destekler. Ayn zamanda, perdede anlatlan yky ynetmenin tr szlemelerinin dna taan authorial syleminin yedeinde yeniden inaa ederek kavranmasna yarayan mekanizmay yrtr. ykde, Lomaxn arzu nesnesi olma kaderini paylaan iki kadn karakter araclyla yaratlan atma, sevime sahnesinde dorua climax tanr. Devils Advocatein gen avukatnn ilikide olduu iki kadndan biri kurban dieri ise ayn zamanda eytandr. Lomax, Milton ve Christabella arasnda yaanan ve fraternal cinsellik tezadnn merkeze yerletirildii atma izleyici asndan Miltonun hukuk irketi iin seilen apartmann tepesinde yer alan at kat dairesinin mekn olduu sahne ile birlikte final blmnn srprizini oluturur. Yine yk ierisinde yukarda deindiimiz- ak anlamlar

(2)

Sz, kelam ya da ruh-l kds- Yuhannann kitabnda saya atfettii iki nemli vasftan birisidir. Yine, teslise temel oluturan ve eski ahite -ve incillerede atfedilen- muteber aklamalardan biri ise bu akdin baba-tanr, oul-tanr ya da kelm ve tanrnn ruhu, kudreti ruh-l kuds eklinde tecelli ettii ynndedir. Tartmalar iin bkz. (Aktaran, Yldrm, 1988; 126-133).

174

TRKBLM UBAT 2014

araclyla sergilenen din, hukuk atmas izleyicinin anlatnn dramatik eksenini zihinde kurgulayabilmesine araclk eder(3). SONU Farkllk ve eitlilik Sahnenin sonunda Lomax yine, tuvalette yzn ykamaktadr. Ardndan aynann nnde duran yzn takarak mahkeme salonuna ayn duruma iin ancak farkl bir kimlikle geri dner. zleyici, ayn duruma salonundaki olan biteni bir kez daha, farkl biimde izler. Sahnenin ilevinin yan sra olay rgsnn ileyii de farkl yndedir. Bir anlatnn geliimi benzer ve farkl gelerin dzenlenmesi ile biim kazanr. Ynetmen ve yazar Devils Advocate filminin son sahnesini, bataki anlatsal geleri tekrarlayarak gelitirir. Kahramann balang sekansyla birlikte, duruma arasnda, parmandan syrd evlilik yznn tanmland yakn ekim anlatnn izleyicinin artk orada olduu, geriye kalan ak ierisinde bir kurum olarak ailenin tematik balam oluturan katmanlar arasnda yer alacann, bir baka deyile yine ilevselliinin, izleyici asndan anlaml bir hatrlatmas cue olarak gsterge ve anlam arasndaki boluu tamamlar ve adeta yknn ilerlemesini salayan bir dilin gizli varlnn (G. Genette, 1982; 48-49) yerine geer. Filmin sonunda Lomax yine, tuvalette yzn ykar ve ardndan aynann nnde duran alyansn takarak duruma salonuna girer. zleyicinin, grmesine izin verilen plot bilgisiyle birlikte bir odaklayc konumunu terk ederek gerek bir film kahraman kimliine brnen bir karakter zerinden olay dizileri hakknda bilgilendirildii bu epilog onun beklentilerine olumsuz bir etkide bulunur dolaysyla yk ilerlemesini kesintiye uratr. ronik bir biimde kahramanmz finaldeki kyamet tasfiri sahnesinin ardndan adliye binas tuvaletine ikinci sefer boyun emi submissive bir kurtarc olarak geri dner. Hristiyan doktrini ierisinde ise ktlk, dier bir deyile eytani liderlik egemen hatta gdmleyici bir unsurdur. Fert, neredeyse onun tbieti altndadr ve teslim olmutur. Lomax bu kez yk araclyla -balangtaki gibiyalnzca yeryzndeki, dnyevi olann deil ilahi adaletin -tanrnn adaletinin de- ierisinde olduu -ve kukusuz daha az sekler- bir hukuk kurgusunun gereklemesine arac olacaktr (Resim 2). Final sahnesinde izleyeceimiz iyi ve ktnn jesus vs. anti-christ Lomax ve Milton araclyla temsil edildii son
(3)

Devils Advoocatein ynetmeninin yksnn ba karakterine adn vermeyi uygun grd 17. yy. pritan ngiliz airi John Miltonn kiisel yaamnda da edebiyat tarihisi Tillyarda gre zaman zaman onun hayatn hazlarna kar duyduu zlemi bastran ve dinsel reformasyonu savunan yan yeryznde kutsiyet ve erdeme sahip olmann bir yolunun ehvete, cinsellie bulamamak, kadnlardan uzak durmak olduuna onu inandrmtr (Eski Ahitin Tekvin ksmnn bir allegorisi olan Lost Paradise adl eserinin karlatrmal bir zmlemesi iin, aktaran, Ungan, 2004; 307-10).

175

TRKBLM UBAT 2014

savadan nce Hackfordun kameras son yarg gnnn ve maherin takip edecei bir dnyann sonu beklentisini bo caddenin genel planlar ile tespit eder, alc vin zerinde ykselerek onu tekrar bina etme denemesini srdrr.

Resim 2 Son sahnede gazeteci figrnn arkasndan dnyaya yerlemeyi baaran eytan tekrar aa kar. Bu anlamlar anlaty artk -esin kaynaklarndan J. Miltonun eserinin dhil edildii apocalyptic edebiyatnda tesinde- adeta millenialist bir eskatolojinin tad eksen zerine yerletirir. Finalde insanln kefaretini deyip kendisini feda eden kutsal oulu, onun bedeninden ayrlmasn seyrettii ruhunu benliinde tayarak ge ykselen babay birlikte izleriz. Hackford bu dnmleri Eisensteinc arpc bir kurgunun klavuzluunda, dijital sre CGI araclyla elde ettii haraketli duvar resimleri etkisi zerinden -ve son olarak da yine babann bak izgisinden oulunkine kestii planlarla tamamlayarak- seyircisine yaatmay dener. Ynetmen, DVD versiyo nun zerindeki sesli yorumunda bu finalin ardndan -mahkeme salonununa dnmeden nce- tuvaletin aynasnda kendisini grerek irkilen Lomaxa sra geldiinde bu planlar aslnda, artk kendi trajedisini ayrmsam bir melek Lucifer fantazmagoryas olarak dnerek ektiinden sz etmektedir. Vahiy incili ve dier baz apokrif metinlerdeki bahislerden anlalan da Lucifer tanmlamasnn hristiyanlk teolojisinde erken dnemlerden itibaren zaman ierisinde, tadklar stnlkler ve faziletlerden tr sa mesihin bizzat kendisinin de dahil olduu bir ok ahsa izafe edilen bir metafor halini alddr (bkz. New Advent: Catholic Encyclopedia, Lucifer Maddesi). Ancak, bu den melek Lucifer vurgusuna karn anlat sekansn ortasnda, ha zerindeki sa mesih vurgusunu mizansen araclyla Kristabellein beden duruu posture zerinden tekrar perdeye tar. Sanatsal retorii oluturan metafor ve allegori gibi unsurlar Hristiyanln yaylma dnemleri ile birlikte nciller ve dier kutsal metinlerin asrlara yaylan anlama
176

TRKBLM UBAT 2014

ve yorumlanma abalarna hasredilen enstrmanlar olma zelliini tarlar. Hz. sann akibeti konusu mslmanlarn kutsal kitab Kurn- Kerimde de Hackfordun yksnn finali iin hazrlamay uygun grd temsille paralellik ierecek bir biimde ilenmektedir: Kesinlikle onu ldrmediler. Bilkis, Allah onu kendi katna ykseltti, Nis ve Allah demiti ki: Ey sa, ben seni ldreceim, kendi katma ykselteceim, seni inkr edenlerden temizleyeceim (...) l-i mran (aktaran, Prof. Dr. S. Yldrm; 18-19).

177

TRKBLM UBAT 2014

KAYNAKA 1. Avant, L. L. ve Helson, H. (1990). ev.Yurdal Topsever. Alg Kuramlar. zmir: Ege niversitesi Basmevi. 2. Bachtin, M. M., Holquist, M., & Emerson, C. (1985). The dialogic imagination: Four essays. Austin: Univ. of Texas Press. 3. Branigan, Edward (1992) Narrative Comprehension and Film. New York: Routledge 4. Bordwell, David (1985). Narration in the Fiction Film. Madison: University of Wisconsin Press. 5. Bordwell, David (1991). Making meaning: inference and rhetoric in the interpretation of cinema. Cambridge, Mass: Harvard University Press. 6. Bordwell, David, and Kristin Thompson (1993). Film art: an introduction. New York: McGraw-Hill. 7. Denkel, Arda (1984) Anlamn Kkenleri. stanbul: Metis yaynlar. 8. Genette, G. (1982). Figures of literary discourse. New York: Columbia University Press. 9. Stam, R., Burgoyne, R., & Flitterman-Lewis, S. (1992). New vocabularies in film semiotics: Structuralism, post-structuralism, and beyond. London: Routledge. 10. Nichols, B. (1985). Movies and methods: An anthology. Berkeley, Cal: University of California Press. 11. Lowe, N. J. (2000). The classical plot and the invention of Western narrative. Cambridge: Cambridge University Press. 12. Yldrm, Suat (2005). Mevcut Kaynaklara Gre Hristiyanlk. stanbul: Ik Yaynlar. 13. Urgan, Mina (2004). ngiliz Edebiyat Tarihi. stanbul: YKY 14. Maas, A. (1910). Lucifer. In The Catholic Encyclopedia. New York: Robert Appleton Company. Retrieved February 22, 2014 from New Advent: http://www.newadvent.org/cathen/09410a.htm.

178

TRKBLM UBAT 2014

RENC HEMRELERN MESLEK RSKLERE KARI SGORTALANMA KONUSUNDAK GRLER Nazmiye IRAY GNDZOLU, Selmin ENOL, Aynur ESEN Nazan TUNA ORAN ZET Ama: renci hemirelerin mesleki risklere kar sigortalanma konusunda grlerinin incelenmesi amalanmtr. Method: Aratrma Ege niversitesi zmir Atatrk Salk Yksekokulu ve demi Salk Yksekokulu hemirelik blm 2.,3., ve 4.snf rencileri (n=457) rnekleminde yaplan tanmlayc bir almadr. Anket formu ile toplanan veriler say yzde dalm ve ki kare analizi ile deerlendirilmitir. Bulgular: rencilerin %68,3 klinik uygulamalarda mesleki kaza risklerini biliyorum olarak ifade ederken, %13,8i mesleki kaza risklerine kar sigortalanma konusunda bilgim var olarak yant vermitir. Adaylarn %14,9u mevzuat konusunda bilgim var derken, %92,3 sigortalanmann gerekliliini belirtmitir. Bu bulgularn snflara gre karlatrlmasnda farkn 4.snftan kaynakland saptanmtr. Sonu: renci hemirelerin 1.snftan balayarak son snfa kadar yer alan dersler kapsamnda mesleki riskler ve buna kar sigortalanma konusuna yer verilmesi ile mezuniyet ncesinde en iyi ekilde donatlmas nerilmektedir. Bu donanmn mesleki kaza risklerini en aza indirmede katks olacaktr. Anahtar Kelimeler: renci hemire, Mesleki risk, Tbbi kaza, Sigortalanma

VIEWS OF STUDENT NURSES CONCERNING INSURANCE AGAINST OCCUPATIONAL RISKS ABSTRACT Objective: The aim of this study is to examine the views of student nurses concerning insurance against occupational risks. Method: This descriptive study was conducted with the sample of 2nd, 3 , and 4th grade students receiving education at the Nursing Departments of Ege University zmir Atatrk Health High School and demi Health High
rd

Ar. Gr.; Do.Dr. Ege niversitesi Hemirelik Fakltesi, Bornova, ZMR Prof. Dr. Ege niversitesi zmir Atatrk Salk Yksekokulu, Bornova, ZMR

179

TRKBLM UBAT 2014

School (n=457). The data that were collected with the questionnaire form were evaluated with number, percentage distribution and chi-square analysis. Findings: While 68.3% of student nurses stated I know concerning the occupational accident risks in clinical practices, 13.8% stated I know concerning insurance against occupational accident risks. While 14.9% of student nurses stated I know concerning the legislation, 92.3% indicated the necessity of insurance. Comparing these findings according to grades, the difference was determined to be caused by the 4th grade. Conclusion: It is suggested to ideally train student nurses about occupational risks and insurance against these risks within the scope of lessons starting from the 1st grade until the senior year before the graduation. This training will contribute to the minimization of occupational accident risks. Keywords: Insurance GR Gnmzde hzla gelien teknoloji sadece insan yaamn ve saln etkilemekle kalmayp, salk hizmetlerinin sunumunu da etkilemitir. Salk hizmetlerinin gelien tbbi teknoloji ile sunulmas kalite, memnuniyet, gvenlik kavramlarnn her geen gn daha da nemsenmesine frsat tanmtr. Salk hizmetlerine ilikin ilk temel yaklam 12.01.1961 tarih ve 261 sayl salk hizmetlerinin sosyalletirilmesi hakknda yasann 2. Maddesinde belirtilmitir (zarslan, 2009,s.8; Akbelen 2007; Saltk, 2012,s.43). Gnmzde ise 6331 sayl Sal ve Gvenlii Kanunun (30 haziran 2012 tarih ve 28339 sayl Resmi Gazetede yaymlanarak) yrrle girmesi ile daha geni bir ierik sunulmutur (Ylmaz, 2013,s.46; Resmi Gazete 2012). Bu balamda salk hizmetleri; kiilerin ve toplumlarn salklarn korumak, hastalandklarnda tedavilerini yapmak, iyilemenin tam olmad durumlarda bireyin bakalarna baml olmadan yaayabilmelerini salamak ve toplumlarn salk dzeyini ykseltmek iin yaplan planl almalarn tmn kapsar (ztek&Eren,2006,s.998; zarslan, 2009,s.10;). Bu durum salk hizmetlerinin yaygn olarak sunulduu hastanelerin, sala zemin oluturacak gvenlikli alanlar olmalarn zorunlu/gerekli klmaktadr. National Institute for Occupational Safety and Health (Ulusal i Sal ve Gvenlii Enstits NIOSH) salkl ve gvenli hastane ortamn, iin yrtlmesi ile ilgili olarak oluan ve sala zarar veren fiziksel, kimyasal, biyolojik, ergonomik tehlike ve risklerin, bunlara bal meslek hastalklar ve i kazalarnn olmamas durumu olarak tanmlamaktadr (Tacolu, 2007; Student nurse, Occupational risk, Medical accident,

180

TRKBLM UBAT 2014

zarslan, 2009,s.19; ztrk&Babacan&Anahar,2012,s.253; Khorshid&Demir, 2006). Gvenli ortam tanmnn z hali bireyin yaam aktivitelerini salkl biimde yerine getirdii ve gven duygusu hissettii ortam olarak belirtilebilir. Kapsaml tanmnda ise; fiziksel, kimyasal, radyasyon, psikolojik vb. tehlikelerden /yaralanmalardan, mikroorganizmalardan uzak olan ve rahatlatc, hoa gitmeyen koku, ses, grnt, temas vb. duygulardan arndrlm bir ortamdan sz edilmektedir. Tanmda yer alan zellikleriyle gvenli ortam bir ey, toplum ve gelecek nesiller iin yaamsal bir nem tamaktadr (Tzner& zaslan, 2011,s. 139; zarslan, 2009,s.18). Ayrca tm alanlar iin temel bir hak olduu Avrupa sosyal artnn 3. maddesinde belirtilmitir. Bu madde dorultusunda, tm alanlarn gvenli ve salkl alma koullarna sahip olma hakk, tm kurum ve kurulularda salanmaldr. Aktif taraflar, gvenli ve salkl alma koullar hakknn etkin biimde kullanlmasn salamak zere; -Gvenlik ve salk alannda yasal dzenlemeler yapmay, -Gzetim nlemleri ile bu dzenlemelerin uygulanmasn salamay, -Gerektiinde, i gvenlii ve saln gelitirmeyi amalayan nlemler konusunda iverenlerin ve alanlarn rgtlerine danmay, taahht ederler maddesi ile, Herkese Salk Hedefleri iinde bulunan alanlar arasnda tam bir iyilik halini gelitirmek, alma ortamnda sakatla, yaralanmaya, lme ve kazalara neden olan i evresi ile ilgili faktrler ortadan kaldrlmaldr maddesi lkemiz dahil tm lkeler iin balayc bir hedeftir (Devebakan 2007:67; zarslan 2009:18; Avrupa Sosyal art) Hastane alma ortamlarnn salkl ve gvenli olmas, alanlarn salnn gelitirilmesi, meslek hastalklar ve i kazalarnn nlenmesinde temel ilkelerden biridir. NIOSH ve i Gvenlii ve sal Birlii (Occupational Safety and Health Administration-OSHA), bu ilke dorultusunda, alma ortamnn, i kaynakl tehlikelerin, risklerin belirlenmesinin alma koullarnn ve alma ilikilerinin salk alanlarnn lehine dzenlenmesi zerine vurgu yapmaktadrlar (Tacolu, 2007; zarslan, 2009,s.19; www.osha.gov). Hemirelerin iinden kaynaklanan tehlike ve riskleri Salk hizmetleri sunumunda yer alan salk ekibi yelerinin tm yukarda belirtilmi olan, salkl ve gvenli ortamlarda alma hakkna sahiptir. Salk ekibinin tm yeleri youn ve riskli i ykne sahiptir. Benzer ekilde hemireler de alma ortam ve i kaynakl risklerle yzyzedir. Hemirelerin youn i yk, vardiya sistemi, srekli ayakta kalma, yorgunluk, teknolojiye ayak uydurma abalar, ara-gere eksiklii, enfeksiyon riski, yetersiz personel ve benzeri faktrler i kazas, yaralanma riskini artrmaktadr. Bu riskler arasnda biyolojik, kimyasal, fiziksel, evresel, biyomekanik ve
181

TRKBLM UBAT 2014

psiko-sosyal riskler saylabilir (nceSezgin, 2008, s. 62; Ergney & Tan & Sivrikaya & Erdem, 2001,s.63; Grgl, 2001; www.icn.ch). Risklere kar gvende olmaktan sz edildiinde ise sigorta kavram gndeme gelmektedir. Sigorta kavram, ekonomik anlamda; bilinmeyen, ancak toplu olarak tahmin edilebilen risklerin yol aaca zararlarn giderilmesi amacyla ortaya kacak para gereksinimine ilikin bir karlk ayrlmas eklinde tanmlanabilir. Hukuki adan ise; belirli bir olayn meydana gelmesi durumunda, bu olayn neden olaca olumsuz sonular gidermeye ynelik bir hizmet sz olarak ifade edilir (Asunakutlu,2001; Alada,1987). Sigorta; riskleri azaltmak ve riskin gereklemesi halinde ortaya kan zararlar belirginletirmek amacyla oluturulmu toplumsal bir kurumdur. Sigorta belirli bir riskin, belirli lde tehdidi altnda bulunan ok sayda ve benzer nitelikte birimlerin, ortaya kacak zararlar birlikte karlamak zere bir araya gelmesi ile oluan btn olarak ifade edilebilir (Asunakutlu,2001; Akmut,1980 ). "Sigorta, ayn riskle kar karya bulunan ok sayda kiinin, bireysel olarak belirsiz olan hasar olasln belirgin duruma getirmek ve bu olasln gereklemesiyle ortaya kan zararlar birlikte karlamak amacyla, risk ynetim ve sorumluluunu tayan bir kii veya kurum tarafndan bir araya getirilmesidir"(Asunakutlu,2001; Asunakutlu,1997). Hastanede ya da dier salk alanlarndaki koullarda hemireler pek ok tehlike ve risk altndadr. Hemirelerin iinde bulunduklar alma koullarndan kaynaklanan mesleki riskleri tanmalar ve bu konuda farkndalk gelitirmi olmalar risk maruziyetinin nlenmesinde son derece nemlidir (zarslan, 2009,s.25; Trk Tabibler Birlii,2008) Salk alanlar arasnda youn i yk ve hasta ile bire bir alma rol olan hemirelerin, hastanedeki tehlike ve risklere kar sigortalanma hakkna sahip olmalar, alan gvenliinin de bir paras olarak grlmelidir ki bu, salk hizmeti sunan hemirenin salnn btncl anlamda (fiziks el, psikolojik, sosyal boyutunda) gven altnda olmas anlamna gelecektir. Ayrca gven altnda hizmet sunan hemirenin bakm kalitesi artacaktr. Sigortal olmak, risk altnda alan hemirede kendisini koruyucu bir duygu hissetmesini salayacak, bakm giriimlerinde isteksiz ya da gz ard edici davranlar azaltacaktr (bulac hastalklarda bakm verici davranlardan kanmak, hastalarla iletiimden uzaklamak, humanist-hasta merkezli yaklam gzard etmek gb.). Sigortal olmann verdii gven duygusu sunulan hemirelik hizmetinin kalitesini olumlu ynde etkileyecektir.

182

TRKBLM UBAT 2014

AMA Bu almada, salk hizmetlerinin en yaygn ekilde sunulduu hastane ortamnda alacak olan renci hemirelerin, hastane ortamndaki sal tehdit edici risklere kar sigortalanma konusundaki grleri deerlendirilmitir. Hemirelik eitimi sresince hastane ortamnda hasta bakm, izlem, tedavi ve invaziv giriim uygulamalar yapan rencilerin, uygulama ortamlarnda ve almaya baladklarnda kendilerini bekleyen risklere kar sigortalanma konusunda grlerinin deerlendirilmesi eitim srecinde bu konuda yaplabileceklere k tutacaktr. Ayrca, lkemizde 2010 ylnda uygulanmaya balanan zorunlu mesleki mali sorumluluk sigortas sadece hekim, uzman hekim ve di hekimlerini kapsamakta ve hemireleri kapsam dnda tutmaktadr. Oysaki yksek risk grubu meslekler arasnda bulunan hemireliin de sz konusu sigorta kapsamnda yer almas gerektii kanlmazdr. almann bu konuya ve gelecein profesyonel hemir e adaylarnn bilinlenme srecine katkda bulunaca dnlmektedir. MATERYAL VE METOD Aratrmann Tipi: Bu alma, gelecein aktif salk hizmetleri sunumunda rol alacak renci hemirelerin, salk hizmetlerinin en youn olduu ikinci ve nc basamak salk merkezlerinde kendilerini bekleyen salk risklerine kar sigortalanma konusunda grlerinin deerlendirilmesi amacyla yaplan tanmlayc bir aratrmadr. Aratrma Evren ve rneklemi: Ege niversitesinde hemirelik eitimi farkl kurumda verilmektedir; Ege niversitesi Hemirelik Fakltesi, demi Salk Yksekokulu ve zmir Atatrk Salk Yksekokulu. Aratrma evrenini Ege niversitesinde yukarda belirtilmi olan okullarda hemirelik eitimi alan, renci hemireler oluturmaktadr. Aratrma rneklemini ise, ayn eitim yntemini kullanan (klasik eitim) demi ve zmir Atatrk Salk Yksekokulu hemirelik rencileri oluturmutur. Aratrmann yapld 2012-2013 bahar yarylnda her iki okulda toplam 602 renciden, aratrmaya katlmay kabul eden 475 renci (ikinci, nc ve drdnc snf) rneklemde yer almtr. Ancak anket formlarnn eksik ve hatal doldurulmas nedeniyle 18 form iptal edilmitir. Aratrmada 457 anket deerlendirmeye alnmtr. Farkl fizik koullarda temel tp bilimleri dersleri alan birinci snf rencileri aratrmaya dhil edilmemitir. Ege niversitesi Hemirelik Fakltesi rencileri ise, eitim ynteminin farkl olmas (btnlemi sistem) nedeniyle aratrma kapsamnda yer almamtr. Aratrma ncesinde her iki yksekokuldan bilimsel alma izni alnmtr.
183

TRKBLM UBAT 2014

Veri Toplama Aralar: Veriler, ilgili literatr dorultusunda aratrmaclar tarafndan hazrlanan anket formu araclyla toplanmtr. Verilerin Deerlendirilmesi: Veriler, istatistiksel veri analiz program kullanlarak, say, yzde ve ki-kare deerlendirmesi yaplmtr. Aratrmann Snrll: Aratrmann sadece iki yksekokul hemirelik rencilerinde yaplm olmasdr. Ayrca lkemizde, gelimi lke rneklerinde olduu gibi salk alanlarnn sigortalanmas konusunda yasal bir dzenlemenin henz olmamas da aratrmann tartlmasndaki bir dier snrllktr. BULGULAR Aratrmaya 457 renci hemire katlmtr. Katlmclarn %77si (n=352) kz ve %23 (n=105) erkektir. rencilerin sadece %5,7si (n=26) lise dzeyinde salk meslek eitimi alarak hemirelik blmn semitir. Byk ounluu (%64,6) niversite dzeyinde hemirelik eitimini isteyerek semitir. rencilerin tanmlayc zelliklerine bakldnda; snf dalmlarnn 2.snfta % 30,6 (140), 3.snfta %40,5 (185), 4.snfta %28,9 (132) olduu saptanmtr. Hemirelik lisans eitimine gelmeden nceki mezun olduu okullarn dalm ise; lise %89,7 (410), salk meslek lisesi %5,7(26) ve yksekokul /faklte %4,6 (21)dir. Tablo 1.Ada rencilerin klinik uygulamalar srasnda olabilecek tbbi kaza risklerini bilme durumlarna gre dalm yer almaktadr. rencilerin %68,3 olabilecek kaza riskleri konusunda bilgisinin olduunu, %31,7si de bilgisinin olmadn belirtmitir. Tablo 1 (A/B) renci Hemirelerin Derslerin Klinik Uygulamalar Srasnda Olas Tbbi Kaza Riskleri ve Bu Risklere Kar Sigortalanma Hakknda Grleri A.Derslerin Klinik Uygulamalarnda Tbbi Kaza Say (%) Risklerini Biliyorum Bilmiyorum Toplam 312 (68,3) 145 (31,7) 457 (100) B. Derslerin Klinik Uygulamalarnda Olas Tbbi Kaza Riskine Kar Sigortalanma Say (%) Konusunda Bilgim var Bilgim yok Toplam 63 (13,8) 394 (86,2) 457 (100)

184

TRKBLM UBAT 2014

Tablo 1.Bde rencilerin klinik uygulamalar srasnda olabilecek tbbi kaza durumuna kar sigortalanma konusundaki bilgi dzeylerine gre dalm yer almaktadr. Aratrmaya katlan rencilerin %13.8i sigortalanma konusunda bilgisinin olduunu, %86.2si de olmadn ifade etmitir. Ayrca bilgim var diyen adaylar, bu bilginin ne olduuna ilikin sorulan ak ulu soruyu bo braktklar, yantlamadklar saptanmtr. Tablo 2(A/B). renci Hemirelerin Sigortalanma Konusundaki Grleri Say (%) B.Meslekte Olas Tm Risklere Kar Say (%) Sigortalanma Gereklilii Var Yok Toplam 422 (92,3) 35 (7,7) 457 (100)

A.Mevzuat Bilgisi

Bilgim var Bilgim yok Toplam

68 (14,9) 389 (8,1) 457 (100)

Tablo 2.Ada rencilerin sigortalanma konusunda yasal yaptrmlar hakknda bilgi dzeylerine gre dalm yer almaktadr. rencilerin sigortalanma konusunda yasal yaptrmlar konusunu %14,9unun bilgim var ve %85,1inin ise bilgim yok olarak belirttikleri saptanmtr. Tablo 2.Bde rencilerin klinik uygulamalarda olas risklere kar sigortalanmann gereklilii hakkndaki grleri yer almaktadr. rencilerin %92,3 olas risklere kar sigortalanmann gerektiini, %7,7si ise gerekli olmadn ifade etmitir. Sigortalanmay gerekli gren adaylarn (n=422) ise bu gerekliliin nedenini soran ak ulu soruya %6,1i alrken hastalanma/i grememe halinde tedavi giderleri, %13,1i yksek risk altnda olduklarn ve 18,4 alma ortamnda kendini gvende hissedebilmek iin yantn vermitir. rencilerin %59,2sinin ise ak ulu bu soruyu bo brakt saptanmtr (Tablo 3).

185

TRKBLM UBAT 2014

Tablo 3: renci Hemirelerin Meslekte Olas Tm Risklere Kar Sigortalanma Nedenleri Nedenler Tedavi giderleri Yksek risk tad Gvende hissedebilmek Bo braklan / Yantsz Toplam Say 28 60 84 250 422 * Yzde 6,1 13,1 18,4 59,2 100

(*) Sigortalanmay gerekli grenlerin nedenleri. Tablo 4de rencilerin mesleki kaza riskleri ve mevzuat konusundaki grlerinin snflara gre karlatrmas yer almaktadr. renci hemirelerin mesleki kaza riskleri, sigortalanma ve mevzuat konusundaki grlerinin snflara gre karlatrmas incelendiinde zellikle 3. 4. Snflarda istatistiksel olarak anlaml bir fark olduu saptanmtr (Tablo 4, p<0.05). TARTIMA Bu almada, renci hemirelerin mesleki kazalar, i risklerini biliyorum oran %68,3 olarak saptanmtr. Sonucun snflar arasnda fark olup olmadna bakldnda, 4.snf rencilerin biliyorum oran (%75,8) istatistiksel olarak anlaml bulunmutur (Tablo 4A, p<0.05). rencilerin yaklak te bir (%31,7, Tablo IA) orannda mesleki kazalar, i riskleri konusunda bilmiyorum sonucu dndrc olmakla birlikte 4. Snfta farkn anlaml kmas rencilerin drt yllk bilgileri kapsamnda; mesleki kazalar, i riskleri konusundaki bilgi birikimlerinin bu sonuca yansdn gstermektedir. Yan sra belki de asl vurgulanmas gereken nokta bilmiyorum orannn yksek olduu ve bunun iin hemirelik mfredatnda hemirelerin alma koullarndaki tehlikeleri/kazalar (fiziksel, kimyasal, biyolojik, ergonomik, psikolojik boyutuyla) kapsayan derslerin / ieriin glendirilme gereksinimi olduudur. Mesleki kazalar, i riskleri konusunda bilmiyorum diyen grubu alma ortamnda ciddi riskler beklemektedir. National Institute for Occupational Safety and Health (NIOSH/Ulusal i Sal ve Gvenlii Enstits) hastanelerdeki tehlike ve risklerin herhangi bir alma alan belirtmeksizin yalnzca fiziksel, kimyasal, biyolojik, ergonomik ve psikososyal olarak snflandrlmasn tavsiye ederek, hastanelerde 29 tip fiziksel, 25 tip kimyasal, 24 tip biyolojik, 6 tip ergonomik ve 10 tip psikosoyal tehlike ve risk olduunu belirlemitir. Benzer ekilde OSHA, hastanede alan hemirelerin ilere gre tehlikelerini fiziksel, kimyasal, biyolojik kaza, ergonomik, psikolojik
186

TRKBLM UBAT 2014

rgtsel boyutuyla tanmlamtr (zarslan,2009,s.27; Devebakan,2007; Trk Tabibler Birlii,2008; OSHA; Trk Hemireler Dernei). Sz konusu bu risklere karn renci hemirelerin sigortal olma konusunda bilgileri olup olmad incelendiinde; %13.8 orannda bilgim var ifadesine karn byk ounluu (%86.2) bilgim yok ifadesi oluturmutur (Tablo I B). Ayrca bilgim var diyen adaylarn, bu bilginin ne olduuna ilikin ak ulu soruyu bo braktklar, yantlamadklar saptanmtr. Sigortalanma konusunda bilgim var diyen grubun bu bilgilere ilikin yantlarnn olmamas, bildikleri sigortalanma bilgilerinin ok yeterli olmadn (kulaktan dolma bilgiler olasln) akla getirmektedir. Bir baka olaslk ise yazmaktan endii iin soruyu yantsz braktklar olabilir. Bu konu gelecekte yaplacak yeni almalar ile aydnlatlabilir. Bugn iin bu sonucu, hemire adaylarn mesleki risklere kar sigortalanmas konusunda nemli bir bilgi boluu ve gereksinimi olduunu belirterek vurgulayabiliriz. Sonucun snflar aras farknda ise son snf rencilerin bilgim var oran istatistiksel olarak anlaml bulunmutur (Tablo 4B, p<0.05). Hemire adaylar, mesleki kazalar, i risklere kar sigortalanma konusunda mevzuat bilgisini sadece %14.9 orannda bilgim var olarak belirtmitir (Tablo 2A). Bu sonucun snflar arasndaki fark da 4.snfta istatistiksel olarak anlaml bulunmutur (Tablo 4C, p<0.05). Hemirelik eitimi 4. Snfnda hemirelikte ynetim dersinin yer almasnn ve bu ders kapsamnda konuya ilikin bilgilerin bu fark son snfa yanstt dnlmtr. Hemirelerin mesleki kazalar, i riskleri konusunda sigorta hallerinin yasal mevzuattaki yeri aratrldnda 657 sayl yasada; Devlet memurunun i kazas ve meslek hastal ve hastalk izni olarak Madde 105 (Deiik: 29/11/1984 - KHK 243/18 md.) de yer almaktadr. Bu madde kapsamnda; Grevlerinden dolay saldrya urayan memurlar ile grevleri srasnda ve grevlerinden dolay bir kazaya urayan veya bir meslek hastalna tutulan memurlar, iyileinceye dek izinli saylrlar ifadesi bulunmaktadr. Ayrca; Madde 188 A) Devlet memurlarnn grevden doan kaza ile mesleki hastalklar durumlarnda, gerekli sosyal sigorta yardmlar salanr. Bu sigorta yardmlar zel kanunlarla dzenlenir. Bu sigortalardan tannan hak ve salanan yardmlar, genel sosyal sigorta rejimleri ile kabul edilen hak ve yardmlardan az olamaz ifadesi yer almaktadr(Saltk, 2012). Yakn tarihte yrrle giren 6331 sayl yasa ieriinde ise, hemireler iin daha kapsaml ve himaye edici bir yaklamn gzlenemedii belirtilmektedir (Ylmaz,2013; 45) almamzda sigortalanmay gerekli gren rencilerin bu gerekliliin nedenini soran ak ulu soruya verilen yantlar risk ve gvende olma zerinde younlamtr (%6.1i alrken hastalanma/i grememe halinde tedavi giderleri, %13.1i yksek risk altnda olduklarn ve 18.4 alma ortamnda kendini gvende hissedebilmek olarak belirtmitir) (Tablo 3). Ancak
187

TRKBLM UBAT 2014

rencilerin sigortalanmay gerekli bulmakla birlikte dikkat eken bir dier nokta ise neden sigortalanma gereklilii olduuna ilikin bilgilerinin yeterli olmaddr. Bu nedenle rencilere eitim sreci boyunca mesleki risklerin sonular hakknda neden-sonu ilikisi balantl eitimlerin verilmesinin ne denli gerekli olduu grlmektedir. rencilerin mesleki kazalar ve i riskleri konularnda mesleki eitimin ilk yllarndan balayarak adm adm bilgilendirilmesi ve bilgilerin neden-sonu ilikisi ierisinde anlamlandrlmas son derece nem kazanmaktadr. Mesleki kazalar, i riskleri konularnda bilgi dzeyi artan renci hemirelerin almaya baladnda farkndal yksek olup, kaza maduru olma olasl da azalacaktr. Mesleki kazalar, i riskleri konusunda nlemlerin ilk adm da budur ve bunu uygulamaya geirmek eitim srecinde balamaldr. alma hayatna atldklarnda, kazalar deneyimledikten sonraki renimlerin bedeli ar olmaktadr/ olacaktr. almalar salk alanlar asndan tehdit oluturan enfeksiyon etkenlerini iki ana balk altnda belirtmektedir; Birinci grup kan ve kanl vcut svlar ile temas sonucu (ak yaradan, mukozalardan veya ine batmas ile ciltten)bulaan etkenlerdir. Otuz civarnda mikroorganizma bu yolla bulaabilirse de en nemli hepatit B, hepatit C ve HIV virsleridir. kinci grupta yer alan etkenler damlack ve damlack ekirdei olarak hastalar tarafndan salnan solunum salglaryla bularlar: nezle, grip, tberkloz, kzamk, kzamkk, suiei bu gruptadr. Dnyada ve zellikle lkemizde bu konuda yeterli ve salkl veri yoktur. Ancak baz kaynaklar snrl da olsa rnek olabilmektedir. ABD de salk alanlarnda her yl 600 000 ine batmas veya kesici alet yaralanmas yaand belirtilmitir. Bu tr yaralanmalar zellikle hepatit B, C ve HIV bulana sebep olurlar. Dnya genelinde 2002 yl sonunda 106s kantlanm, 238i pheli olmak zere toplam 344 salk alan mesleksel yolla HIV enfeksiyonuna yakalanm durumdadr (zarslan,2009;Trk Tabibler Birlii,2008; nce Sezgin,2008; Devebakan,2007; OSHA). Solunumla bulaan hastalklar iinde ise tberkloz zel bir yer tutmaktadr. lkemizde yaplan iki almada toplumda tberkloz insidans 100 000 de 34 bulunmuken, salk alanlarnda 100 000 de 96 bulunmutur. Enfeksiyon etkenlerinin oluturduu tehdidin derecesi o salk kuruluunda alnan nlemlerle ilgilidir. Etkenlerin salk alanlarna bulama yollar gz nnde tutularak uygun nlemler alnmaldr (zarslan,2009; Devebakan,2007; OSHA) . Bu rakamlar geni bir alma alan iinde salk hizmeti sunan dier salk alanlar kadar hemirelerin de bilgi eksiklii ve gereksinimi olduunu gstermektedir. Benzer ekilde salk ekibi iindeki tm alanlarn da bilgi gereksinimine dikkat ekmektedir. renci hemirelerin alma hayatna atlmadan nce bu noktada donatlmalar farkndalklarn artracak, mesleki kaza risklerini, deneyimlerini ise azaltacaktr.
188

TRKBLM UBAT 2014

SONU VE NERLER Hemirelik eitiminde var olan derslerin i kazalar, riskleri konusunda rencilere katk salad ancak istendik dzeyde olmad grlmektedir. Bu nedenle bu konuda daha etkin ve farkndalk salayacak derslerin programa alnmasnn gerektiini syleyebiliriz. Hemirelik programlarnda bu konuda ierie arlk veren dersler konulmas ve bu derslerin konunun uzmanlar tarafndan sunulmas nerilmektedir. Ayrca bu konunun alan hemireler zerinde de yaplmasnn, mevzuata ilikin yeniliklerde k tutaca dnlmektedir. Sigortalanma konusunun yasal dzenlemelerinde tm salk alanlarn kapsamas ve konuya ilikin ayrntlarn multidisipliner bir anlayla ele alnmas nerilmektedir. renci hemirelerin olas mesleki risk ve kazalara kar bilgilendirilmesi ve bu konuda farkndalk yaratlmasnn mesleki kazalarn azaltlmasnda nemli bir katk salayacaktr. KAYNAKA

1. zarslan A.(2009) Ankarada Bir Eitim Hastanesinde alan Hemirelerde Kazas Skl,(Yksek Lisans Tezi) Gazi niversitesi. Salk Bilimleri. Enstits, Ankara. 2. Akbelen M. (2007) Salk Hizmetlerinde zelletirme ve Isparta li zerinde Bir Aratrma, (Yksek Lisans Tezi) Sleyman Demirel niversitesi Sosyal Bilimler Enstits, Isparta. 3. Ylmaz F.(2013) THS Hukuku ve ktisat dergisi, cilt 24 say:6/ cilt 25,say:1-2, Mays-Austos-Kasm s. 44-69 (Eriim tarihi: 10.02.2014) 4. ztek Z., Eren N. (2006) Salk Ynetimi (Ed. Gler & Akn L. Halk Sal Temel Bilgiler. Blm 18-Salk Ynetimi, s.998). Hacettepe niversitesi Yaynlar, Ankara. 5. Tacolu . (2007) Lleburgaz Devlet Hastanesi ve Lleburgaz 82. Yl Devlet Hastanelerinde ve alma Ortamndan Kaynaklanan Riskler ve Bu Riskleri Hemirelerin Alglama Dzeylerinin Saptanmas. Trakya nv. Salk Bilimleri Enst. Yksek Lisans Tezi, Edirne. 6. ztrk H., Babacan E., Anahar .E.(2012) Hastanede alan Salk Personelinin Gvenlii. Gmhane niversitesi Salk Bilimleri Dergisi 1(4):252-268
189

TRKBLM UBAT 2014

7. Khorshid L, Demir Y.(2006) Ergonomi ve Hemirelik, Hastane Ynetimi, 10:67-75 8. Tzner L.V, zaslan .B. (2011) Hastanelerde Sal Ve Gvenlii Uygulamalarnn Deerlendirilmesine Ynelik Bir Aratrma. stanbul niversitesi letme Fakltesi Dergisi 40(2):138-154 9. Devebakan N. (2007) zel salk letmelerinde Sal ve Gvenlii. DE Sosyal Bilimler Enst. alma Ekonomisi ve Endstri likileri AD, Doktora Tezi, zmir 10. Avrupa Sosyal art http://www.yargtay.gov.tr Avrupa Sosyal art pdf (Eriim tarihi: 04.02.2014) OSHA Categories of Potential Hazards Found in Hospitals http://www.osha.gov/SLTC/healthcarefacilities/hazards 11. nce Sezgin B. (2008) Hemire Gvenlii: alma Ortam ve Riskler, Ege niversitesi Hemirelik Yksekokulu Dergisi.24(3):61-71 12. Ergney S., Tan M., Sivrikaya S.Erdem N. (2001) Hemirelerin karlatklar mesleki riskler. Atatrk niversitesi Hemirelik Yksekokulu Dergisi 4(1):63-73 13. Grgl S. (2001). Sal Gvenlii ile lgili Mevzuata genel Bir Bak ve Hemirelik. Hacettepe Hemirelik Yksekokulu Dergisi 88(1): 140-151 14. www.icn.ch/ indkit 2007.pdf (Eriim tarihi: 20.02.2014) 15. Asunakutlu T.(2001) Sigorta Asndan Gvenlik ve Risk, Mevzuat Dergisi 4:43. http://www.mevzuatdergisi.com (Eriim Tarihi:04.02.2014) 16. Alada A.S.(1987). ktisadi Dncenin Geliimi inde Belirsizlik Faktrnn Yeri, stanbul niversitesi Sosyal Bilimler Enstits, Yaynlanmam Doktora Tezi, stanbul. 17. Akmut .(1980). Hayat Sigortas, Teori ve Trkiye` deki Uygulamalar, Ankara niversitesi Siyasal Bilgiler Fakltesi Yaynlar No: 447, Ankara. 18. Asunakutlu T. (1997). "Sigorta letmelerinde Yatrm Yaklamlar: Alternatif Modeller ve Trkiye Uygulamas", Yaymlanmam Doktora Tezi, DE Sosyal Bilimler Enstits, zmir. (Eriim Tarihi:04.02.2014) 19. Salk alanlarnn Meslek Riskleri (2008) Trk Tabibler Birlii Yaynlar, Birinci Bask, Ankara www.ttb.org (Eriim tarihi: 03.02.2014) 20. Trk Hemireler Dernei tarihi: 03.02.2014) www.turkhemsirelerdernegi.org.tr (Eriim

190

TRKBLM UBAT 2014

EDTRE MEKTUPLAR BALKAN LKELERNDE TRK KLTR MRASININ GNMZDEK MEVCUT DURUMU Mehmet Z.BRAHMGL ZET Trkiye, sadece jeopolitik adan deil, ayn zamanda tarihsel ve sosyo-kltrel anlamda da bir Balkan lkesidir. Trkiye, Balkanlar corafyasnda yaklak 500 yl hkm srm olan Osmanl mparatorluunun mirass olarak, bu corafyada yaayan milletlerle derin tarihsel ve sosyo-psikolojik ve sosyo-kltrel balara sahiptir. Anahtar Kelimeler: Balkan lkeleri, Anadolu Corafyas, Trk Kltr Miras,

CONTEMPORARY STATUS OF THE TURKISH CULTURAL HERITAGE IN BALKAN COUNTRIES ABSTRACT Turkey is a Balkan country, not only in terms of its geopolitics, but also due to certain historical and socio-cultural reasons. Turkey, as for being a successor of the Ottoman Empire that ruled over the Balkan region for approximately 500 years, has deep historical, socio-psychological and socio-cultural connections to the people living in this region. KEYWORDS: Balkan countries, Anatolian geography, Turkish cultural heritage

Prof. Dr. G.. Fen-Edebiyat Fakltesi, Sanat Tarihi retim yesi - TKA

191

TRKBLM UBAT 2014

Topraklarnn yaklak %5i Balkanlar blgesinde yer alan Trkiye, sadece corafik adan deil, ayn zamanda tarihsel ve sosyo-kltrel anlamda da bir Balkan lkesidir. Trkiye, Balkanlar corafyasnda yaklak 500 yl hkm srm olan Osmanl mparatorluunun mirass olarak, bu corafyada yaayan milletlerle derin tarihsel ve sosyo-kltrel balara sahiptir. Osmanl mparatorluunun zayflayp Balkanlardan geri ekilmeye balamasyla birlikte bu corafyada Anadoluya doru g dalgalar balamtr. Balkan Trklerini, Mslman Arnavutlar, Bonaklar, Torbeleri ve Pomaklar Balkanlardan Trkiyeye tam olan bu g dalgalar gnmz Trkiyesinde yaklak 7 milyon olarak tahmin edilen Balkan kkenli bir nfus yaratmtr. Trkiyedeki Balkan kkenli insanlar, geride braktklar akrabalar ile ilikileri ve balar gnmzde de devam ettirmektedirler. Dolaysyla, Trkiye ile Balkan lkeleri ve milletleri arasnda sk ve canl ilikiler mevcuttur. Gnmz Balkan lkelerinde yaklak 1,5 milyon Trk ve Trklerin de dahil olduu yaklak 9,5 milyon Mslman nfus yaamaktadr. Balkanlarda yaayan Trk ve Mslman topluluklar Trkiyeye kar olumlu dnceler besliyorlar. Trk devleti ve kamuoyu da, var olan kkl tarihsel ve sosyo-kltrel balar nedeniyle Balkanlardaki bu akraba topluluklar dost olarak grmektedir. Bu nedenle, zellikle kriz, atma ve bask dnemlerinde hem devlet hem de kamuoyu dzeyinde Trkiyenin bu insanlara olan ilgisi son derece yksek olmaktadr. Bunun en canl rnei, yakn zamanda yaanlm olan Bosna ve Kosova savalarnda grlmtr. Balkanlar, derin tarihsel ve sosyo-kltrel balar ile ekonomik ve siyasal ilikiler bakmndan Trkiye iin son derece nemli bir blgedir. Balkanlar blgesi, Trkiyenin Avrupaya alm yoludur. Trkiye ile Avrupa lkeleri arasndaki balant yollar bu blgeden geer. Balkanlarda bar ve istikrar ortamnn var olmas, hem Trkiyenin gvenlii hem de Avrupa ile olan ekonomik ve siyasal ilikilerin aksamamas asndan

192

TRKBLM UBAT 2014

nem tamaktadr. Bu nedenle, 1923ten bu yana Trk d politikas, Balkan corafyasnda istikrar ve bar ortamnn var olmasn istemi ve bunun iin srekli olarak blge lkeleri ile ibirlii kurma yollarn aramtr. 1990l yllar, Souk Sava dneminin sona erdii ve sosyalist rejimlerin ykld bir dnem oldu. Bu dnemde Balkan lkeleri ve toplumlar kkl bir deiim-dnm srecine girdiler. Yugoslavyann paralanmasyla birlikte blgede yeni devletler ortaya kt. Bu tr radikal gelimeler blgedeki devletler aras ilikileri derinden etkiledi ve yeni sorunlarn ortaya kmasna neden oldu. Ayrca bir baka nemli gelime, eski sosyalist lkelerin rejim deiiklii sonrasnda Avrupa Birlii ile entegrasyon srecine girmeleri oldu. Slovenya 2004te, Bulgaristan ve Romanya ise 2007de Avrupa Birliine katldlar. Hrvatistan ile Trkiye, halen Avrupa Birlii ile tam yelik mzakerelerini srdren iki Balkan lkesidir. Arnavutluk, Srbistan, Makedonya, Karada ve Bosna-Hersek devletleri ile Avrupa Birlii arasndaki ilikiler stikrara ve Ortaklk Anlamalar erevesinde yrtlmektedir. 1981 ylndan beri Avrupa Birlii yesi olan Yunanistan ise, bu konuda, dier Balkan lkeleri ile paylaabilecei byk tecrbelere sahiptir. Tm bu yaanan kkl deiim-dnm sreci beraberinde yeni ekonomik, siyasal, sosyal ve kltrel problemleri gndeme getirdi. Bu problemlerin en ykcs ve ac vereni kukusuz yaanlan savalar oldu. Bu savalarn kt anlar halen yaamaya devam ediyor ve problemlerin zmn zorlatryor. Dolaysyla bar, demokrasi ve istikrarn inas, Balkanlar iin nemli bir konu olmay srdryor. Tm bunlardan dolay Balkanlar hakknda doru ve objektif bilgi sahibi olmak, Balkan milletleri arasnda yanl nyarglar ortadan kaldrmak, Balkanlardaki Osmanl mirasn ortaya karmak, blgeye ynelik stratejik vizyon gelitirmek, blgede bar, demokrasi ve istikrarn inas srecine katk salamak ve zellikle Balkan milletler ile sk etkileim ve iletiim iinde bulunmak gerekir. Bu almamzda, Osmanlnn be asrdan fazla hkim olduu Balkanlarda, gerek ariv gerekse arazide yaptm almalara dayanak, yklan ve ayakta kalm eserler hakknda tek tek lkeler baznda tablolar halinde istatistik bilgiler vermek ve ardndan gnmzde mevcut yaplarn korunmas ile ilgili karlatmz problemler zerine duracaz. Balkanlarda be asrdan fazla sren Osmanl hkimiyeti dneminde, fethin ilk yllarndan itibaren sistemli bir iskn politikas yrtlmtr. Anadolunun deiik blgelerinde (zellikle Konya, Karaman, Aydn ve Mara) airetlerinin zorunlu iskna tabi tutulmasyla blge ksa zamanda Trklemi ve slamlamtr1. Blgenin sahip
1

Tayyib Gkbilgin, 15. Ve 16. Asrlarda Edirne ve Paaeli Livas, ..Edebiyat Fakltesi Dergisi, S.3, stanbul 1952, s.158.

193

TRKBLM UBAT 2014

olduu askeri, ticari, ekonomik, kltrel ve sosyal nemden dolay Osmanllar Balkanlarda youn bir imar faaliyeti yrtmlerdir. Mevcut ehirler yeni bir anlayla imar ve ihya edilirken, yeni ehirler ve yerleim yerleri de kurulmutur. ehirlerde, bir cami etrafnda gelien klliye yaplar, ehrin fiziki yapsna yn vermitir2. ehir merkezlerinde, cami-mescit, tekke-zaviye ve trbe gibi dini; han, bedesten, arasta, ve ar gibi ticari; imaret, hamam, kpr, su kemeri, eme ve kulesi gibi sosyal; mektep, medrese ve ktphane gibi eitim; kale, kule-ocak, bur ve tabyalar gibi askeri yaplar ina etmek suretiyle, Osmanl-Trk ehir dokusu anlay blgeye hkim klnmtr. Bu suretle blgeye yeni bir yaama tarz, ticari hayat ve medeniyet getirilmitir. I.Gnmzde Balkan lkelerine Osmanl-Trk Eserleri zerine Genel Bir Deerlendirme Trkiyede, Babakanlk Osmanl Arivi, Vakflar Genel Mdrl ve Tapu Kadastro Genel Mdrl Arivlerinde yaplan aratrmalar sonucunda,3 Balkanlarda Osmanl hkimiyeti dneminde 15.787 vakf ve kamu eserinin ina edildii tespit edilmitir. Birde buna Trkiye dnda kalan veya kaybolan ariv kaytlarn ilave edecek olursak bu saynn daha da artmas mmkndr. On bir Balkan lkesinde, gnmze kadar ayakta kalabilen eserlerin istatistik olarak genel durumu u ekildedir:
Balkan lkeleri Arnavutluk Bosna-Hersek Bulgaristan Hrvatistan Karada Kosova Macaristan Makedonya na Edilen Eser Says 1015 3560 3339 241 222 361 724 1413 Ayakta Kalan Eser Says 200 657 518 52 95 221 41 484 Oran % 20 % 18 % 16 % 22 % 43 % 61 % 06 % 34

2 3

Hamdija Kreevljakovi, Stari Bosanski Gradovi, Nae Starine, S.2, Sarajevo 1954, s. 12. Ekrem Hakk Ayverdi, Avrupada Osmanl Mimari Eserleri, C.1 - C.4, Kitap 1-6, stanbul, 1981- 1982

194

TRKBLM UBAT 2014

Romanya Srbistan Yunanistan GENEL TOPLAM

291 909 3771 15.846

110 162 750 6.670

% 38 % 18 % 20 %42

1.

ARNAVUTLUK

Arnavutluk, 1463 de Fatih Sultan Mehmet tarafndan Osmanl topraklarna katlmtr.4 Osmanl Dneminde Arnavutluk un 9 kazas bulunmaktayd. Arnavutluk 1940 1990 yllar arasnda kat bir komnizm dneminden geirmitir. Bu dnemde her eit dini dnce ve dini hayat yasakland gibi, btn dini yaplara kar uygulanan bir tahribat da vardr. Haliyle, bu tahribattan Trk yaplar da nasibini almtr. Birok cami, tekke, medrese, imaret, han ve hamam yaps ya yklm yda farkl amalar iin kullanlmtr. rnein Tiran'daki Ethem Bey Camii ve Berattaki II. Beyazt camii basket sahas, Giyokastradaki kale hapishane, Tiran Bektai Tekkesi kimsesiz yallarn yurdu olarak kullanlmtr. Ayakta braktklar sivil mimari rneklerimizden saray, konak ve ev gibi yaplar da kendi ulusal mimarileri olarak takdim etmektedirler. Trkiyede Safranbolu ev rneklerinin bulunduu Berat ehrindeki Trk evlerini Arnavut ulusal mimarisi olarak empoze edilmesi gibi. Babakanlk Osmanl Arivi ile Vakflar Genel Mdrl ve Tapu Kadastro Genel Mdrl Arivlerindeki belgelere dayanarak Arnavutluk ta toplam 1.015 yap ina edildii anlalmaktadr.5 Kullanm amacna gre yaplarn dalm u ekildedir:

Aleksander Meksi, Arhitektura Dhe Restaurimi Xhamise Se Haxhi Ethem Beut Ne Tran, Monument, S.14, Tiran 1977, s.125 ; B.Strazmiri, H.Nalbani, N. Ceka, Monumente Te Arkitektures Ne Shqiperi, Tiran.1973, s.7 5 Ayverdi, a. g. e., C.4, s. 420.

195

TRKBLM UBAT 2014

Arnavutluka Osmanl Ariv kaytlarna gre ina edilmi yaplar:

Arnavutluk ta 1990dan sonra ok partili sisteme geilerek d dnyaya almas ve dini hayatn serbest braklmasyla, buradaki Trk eserleri hakknda aratrma imkn bulunabildi. 1992 ve 1999 yllarnda Arnavutlukta yaptmz yzey aratrmalar sonucunda 200n zerinde yapnn ayakta olduu tahmin edilmektedir. Arnavutlukta envanter almas yaplmadndan gnmzde ayakta kalan eserlerin kullanm amacna gre dalmn veremiyoruz. 1990 ylndan sonra ayakta kalabilmi bu Trk vakf eserleri Arnavutluk Diyanet leri Bakanlna iade edilme ilemleri devam etmektedir. Asli fonksiyonlarna dntrlen bu yaplarda youn bir ekilde onarm almalar devam etmektedir. Arnavutluktaki Trk mimari eserleri, Klasik ve ge dnem Osmanl mimari zelliklerini tamaktadrlar 6. Cami ve dier yaplarda kullanlan duvar sslemeleri Bat tarzndaki duvar ssleme anlayn yanstmaktadr. Tiranda Ethem Bey ve Beratta Bekrlar camilerindeki duvar sslemeleri buna rnek tekil etmektedirler.
6

Strazmiri Nalbani - Ceka, a. g. e. , s.8.

196

TRKBLM UBAT 2014

2. BOSNA-HERSEK
BOSNA-HERSEKN GENEL ZELLKLER
Yz

lm: 51.129 km2

Para Birimi: Bosna-Hersek Mark

Resmi Dili: Bonaka, Srpa, Hrvata

Bosna- Hersek, Fatih Sultan Mehmet tarafndan 1463 de Trk idaresine katlmasna ramen 7, blgede Trk kltr ve hkimiyetinin yerlemesi, ancak 16. yzyln ilk yarsnda veya baka bir deyile Trk - Macar savalarndan sonra gerekleebilmitir 8. Bosna- Hersekde Osmanlnn ilk hkim olduu yllarda birer kk yerleim yeri olan Saraybosna, Mostar, Travnik, Poitel, Stola, Banyaluka, Biha ve Zvornik iktisadi ve ticari hayatn artmasyla ksa bir dnemde byk ehir grnmne gelmilerdir. Osmanl Devleti askeri idari ynde arln gsterirken, buna karlk Vakf Messeseleri mstakil olarak halkn dini, sosyal, kltrel ve ticari alanlarnda ihtiyalarn karlayacak vakf eserleri ina etmekle uramtr. Babakanlk Osmanl Arivi ile Vakflar Genel Mdrl ve Tapu Kadastro Genel Mdrl Arivlerindeki belgelere dayanarak Bosna Hersekte toplam 3560

A. Hanci, 16.yzylda Bosnada Osmanl ehirlerinin Oluumuna Bir Bak , Trk Dnyas Aratrmalar Vakf, stanbul 1992, s.16. 8 H. abanovi, Postanak i Razvoj Sarajevo, Sarajevo 1959, s. 28.

197

TRKBLM UBAT 2014

yap ina edildii belirtilmitir9. Bu yaplarn kullanm amalarna gre dalm u ekildedir:

Bosna-Hersek Grafik

Bosna-Hersekte Trk eserlerine kar tahribat Avusturya igaliyle balamtr. Nitekim 1717-1738 yllar arasnda Saraybosnay igal eden Avusturyallar sadece bir

Ayverdi, a.g.e., C.2, s. 247; A. Pai, slamic Architekture n Bosna and Hercegovina, stanbul, 1994, s.206; M.Mujezinovi, slamska Epgrafika Bosne i Hercegovine, Kn. 1, Sarajevo 1998, s. 9.

198

TRKBLM UBAT 2014

gecede ehirde mevcut 177 camiden 120sini atee vermilerdir 10. Saraybosna btn bu tahribata ramen gnmze kadar Trk ehir dokusunu koruyan ender ehirlerden biridir. Gazi Hsrev Bey Camii, medresesi, han, bedesteni, hamam, hanikh ile bu klliyenin hemen yaknndaki Ba ar ehir merkezinin ekirdeini oluturmaktadr. Bosna Hersekte Trk eserlerime kar tahribat Krallk ve komnist dnemi Yugoslavyasnda da devam etmitir. En son 1992-1995 yllar arasndaki savata, Srp ve Hrvat gleri tarafndan mevcut 1701 cami ve mescitten 614 tamamen 307si ksmen toplam 921 cami ve mescidi tahrip ettikleri tespit edilmitir 11. Savatan nce mevcut 90 trbeden 37i tamamen 7i ksmen, 15 trbeden 4 tamamen 5i ksmen tahrip olmutur. Bu savata, Mostarda ehirle simgeleen Mostar Kprs ve Hac Hasan Camii, Odzakta ar Camii, Stolata Fahraddin Rizvan Bey Klliyesi, Balkanlarda Trk Mimarisinin en gzel rneklerindendi. UNESCO tarafndan koruma altna alnan tek rnek Foa Alaca Camii, Banyalukada Arnavudiye- Defterdar Camii ve Ferhat Paa Camii, Poitel Hac Ali Camii, Nevesinje Hnkar Camii, ayniede Sinan Paa Camii, Viegradta Gazanfer Bey ve II. Mehmet Fatih camileri tamamen yklan nemli eserlerimizden sadece birkadr 12. Btn bu tahribatlara ramen, blgede yaptmz yzey aratrmalar sonucunda, Bosna-Hersekte takriben 800-900 civarnda eserin ksmen veya tamamen ayakta olduu tahmin edilmektedir. Bosna-Hersekte gnmze kadar detayl bir envanter almas yaplmamtr. Bu sebeple ayrntl bir tablo verme imknmz yoktur. Savatan nasibini almayan eserlerimizin says yok denecek kadar azdr. Yklan bu yaplarn ou 16. ve 17. Yzyl Klasik Osmanl mimarisi zelliklerini tayan merkezi kubbeli yaplardr 13. Avrupa Birlii ve UNESCOnun 25.04.1996 tarihinde Viyanadaki toplantlarnda restorasyonu mmkn olan yaplarn onarlmas iin maddi imknn temin edileceini karara balamlardr 14. Ancak, yaplarn onarm devam ettii bu dnemde, bu yardmlardan pek faydalanld sylenemez.

10 11 12 13 14

abanovi, a. g. e., s. 28. M. Omerdi, Prilozi zuavnju Genocida nad Bonacima (1992- 1995), Sarajevo,1999, s.461-467. Omerdi, a. g. e. s.461. S. Husedzinovi, Kulturna Batina, Sarajevo 1998, s. 4. Husedzinovi, a. g. e. , s.5.

199

TRKBLM UBAT 2014

Bosna-Hersekte Osmanl Yaplarndan rnekler

1.Sraybosna Ba ar

2. Saraybosna Gazi Hsref 3. Saraybosna Gazi Hsref Bey Camii Bey Camii i ksm

4. Saraybosna Gazi Hsref 5- Saraybosna Gazi Hsref 6- Saraybosna Gazi Hsref Bey Bedesteni Bey Medresesi Bey Hanikh

7-Hnkr Grn

Camii

D 8-Hnkr Grn

Camii

Poitel, Camii

brahim

Paa

200

TRKBLM UBAT 2014

10- Mostar Mehmet Paa 11-Mostar Kprs Camii BULGARSTAN

12Viegrad Kprs

Drina

3.

Bulgaristan, 1371 Meri Sava ile birlikte Balkanlarda en erken Osmanl hkimiyetine giren lkelerden biridir. Bulgaristann Osmanl idaresine katlmasyla, Anadoludan Trkmen ve Yrk airetleri lkenin eitli blgelerine yerletirilmi, ksa bir sre ierisinde blgede Mslman Trk nfus ounluk durumuna gemitir. Bulgaristan, en fazla Trk eseri ina edilmi bir Balkan lkesidir. Bulgaristanda 542 yl sren Trk hkimiyeti dneminde 3.339 Trk eseri ina edilmitir15. 1371-1912 yllar arasnda Bulgaristanda ina edilmi Trk eserlerinin kullanm amalarna gre dalm u ekildedir:

15

Ayverdi, C.4, s.143; Maria.Stainova, Osmanski skustva na Balkanite 15 18. Vek, Sofya, 1995, s.35; M.Kiel, Some Early Ottoman Monuments in Bulgarian Thrace, Belleten, S.33, 1974, s. 636.

201

TRKBLM UBAT 2014

A). Bulgaristanda Ariv kaytlarna gre ina edilen Yaplar:

202

TRKBLM UBAT 2014

Bulgaristanda 2001, 2003 ve 2004 yllar arasnda arazide yaptmz envanter almas srasnda toplam 518 yapnn ayakta olduu tespit edilmitir.

Bulgaristanda Osmanl Yaplarndan rnekler

1-Filibe Hdavendigar 2-Filibe Hdavendigar 3- Filibe ehabettin Camii D Grn Camii D Grn Camii Grn

4-Filibe ehabettin 5-umnu erif Halil 6- Razgrad, brahim Camii D Grn Paa Camii Paa Camii

7- Sofya, Camii

Banyaba 8- Sofya Mahmut Paa 9- Yanbolu Eski Cami Camii D Grn

11Otman 10- Sofya Sofu Mehmet Trbesi Paa Camii

Baba 12-Krcali Mederese

203

TRKBLM UBAT 2014

4.

HIRVATSTAN
GENERAL PROPERTIES OF CROATIA
Area:

56.594 km2 Kuna

Currency:

Official

Languages: Croatian

Bugnk siyasi snrlar ile Hrvatistan topraklarnn byk bir ksm 15. Yzyln sonlarndan 16. Yzyln ilk yarsna kadar Osmanl hkimiyetine katlmtr. Osmanl idaresinin dnda kalan Dubrovnik, Trogir, Pula ve Rijeka gibi Adriyatik sahilindeki liman ehirleri, yllk vergi sistemine tabi tutulmulardr. Hrvatistan, Osmanl Devletinin Orta Avrupaya idari olarak uzand en u lkelerden biridir. Osmanl dneminde Hrvatistan Sancak Beyi tarafndan idare edilmektedir. Bu Sancak Beyliinden biri Pozega, dieri Klis ve Osijektir (Alii, 1965, 220). Balangta her Sancak Beyi de Bosna Vilayetine bal idi. Daha sonra Osmanl topraklar Macaristana doru geniledike, Pozega ve Osiyek Sanca Budin Vilayetine, Klis-Split ise Hersek Vilayetine balanmtr (abanovi, 1982, 176). Hrvatistanda Osmanl dneminde ina edilen Trk eserleri genellikle Salavonija-Baranje blgesi ile Krajina-Dalmacija blgesidir. Salavonya-Baranje olarak adlandrlan ve Pozega Sancana bal blgede, Osijek, Cakovo, Gardika, Vukovar, lok, Slavonski Brod, Pozega, Valpovo, Slunj, Virovitica, Orahovica, Petrinje, Sisak, Slatina, Obrovac ve Naica ehir ve kasabalar kapasamaktadr. Hrvatistann Dalmaya-Krajina blgesindeki Osmanl hkimiyeti, 1471de Drni, Knin, Senj ve Split-Klis blgesini, 1519 Klis Sanca kurularak ZadarVranadan balayarak Dubrovnike kadar Adriyatik Denizi sahil eridine hakim olmulardr (Firi, 1996, 31). 1878 Berlin Anlamas ile Hrvatistann Slavonija blgesi

204

TRKBLM UBAT 2014

Osmanlnn idaresinden kp, Avusturya-Macaristan devletlerinin idaresine, Dalmacija blgesi ise Venedik Devletinin ve ardndan talyann etkisi altnda kalmtr. Babakanlk Arivi ile Vakflar Genel Mdrl ve Tapu Kadastro Genel Mdrl Arivlerindeki belgelere dayanarak Hvatistanda Osmanl idaresi dneminde toplam 187 vakf eserinin ina edildii anlalmaktadr.16 Bu eserlerin kullanm amalarna gre dalm u ekildedir: A). Hrvatistanda Osmanl Ariv kaytlarna gre ina edilmi yaplar:

16

Ayverdi, a. g. e., C. 2, s. 420.

205

TRKBLM UBAT 2014

Hrvatistan 1878de Trk hkimiyetinden ktktan sonra Avustuya idaresine gemesiyle buradaki Trk eserlerine kar amansz bir tahribat siyaseti uygulanmtr. 2005 ylnda arazide yaptmz envanter almasnda ayakta olan 53 yap tespit edilmitir. Hrvatistanda ayakta kalm nemli yaplar arasnda, Vukovar -lok trbe ve hamam, Osijek i kale, Kasm Paa Camii ve trbe izi, Cakovo Memi Paa Camii (Zupna Svih Svetih Kilisesi), Cakovo-Gorjani Yahya Bey Kulesi, Drni Kale Camii ve Terzi Balc Camii (Aziz Anton Kilisesi) ile Omi-Klek Kulesini sayabiliriz. Burada Avusturyann Trk eserlerine kar balatt temizlik hareketi belki de en iddetli bir ekilde uyguland yer Hrvatistann olduunu syleyebiliriz.

Hrvatistanda Osmanl Yaplarndan rnekler

1-Drni, Terzi Balc 2-Dubrovnik, Gmrk 3-Dubrovnik Binas ariv Belgeleri Camii

Osmanl

206

TRKBLM UBAT 2014

6-Zadar, Vrana 5-Vukovar/lok Kale Yusuf Paa Han

Split/Klis Bali Bey Camii

Vukovar/lok Trbe

Osiyek kale

Osijek Kale i Baruthane

Dubrovnik Zadar, Vrana Yusuf Binas Paa Han

Dubrovnik Gmrk Ali Karantina Bey Kona

207

TRKBLM UBAT 2014

5.

KARADA
GENERAL PROPERTIES OF MONTENEGRO
Area:

13.816 km2 Euro

Currency:

Official

Languages: Montenegrin

Babakanlk Osmanl Arivi ile Vakflar Genel Mdrl ve Tapu Kadastro Genel Mdrl Arivlerindeki belgelere dayanarak Karadada Trk hkimiyeti dneminde toplam 222 eserin ina edildii anlalmaktadr 17. Bunlarn kullanm amacna gre dalm u ekildedir:

17

Ayverdi, a. g. e. C. 2, s. 250

208

TRKBLM UBAT 2014

Karada ve Sancak blgesi dahil olmak zere gnmzde ayakta kalabilen eserlerin says takriben 80-90 civarndadr. Ayakta olan yaplarn ou Sancak blgesinde Rojaj, Tutin, Bar, Niki, Ulin, Budva ve Podgoria ehirlerindedir. En nemli yaplardan biri Bar Kalesi ve Su Kemeridir. Karadada Osmanl Yaplarndan rnekler

1.Bar mer Beolu 2- Bar, Eski Cami Camii

3- Podgorica Camii

4- Podgorica, Saat 11- Niki Kpr Kulesi

Niki Kpr

209

TRKBLM UBAT 2014

6. KOSOVA

Kosova, 1389daki Kosova Muharebesi ile Trk idaresine katlmtr. Arnavut ve Trk nfusun ounlukta yaad Kosovada hemen her ehir ve kasabada Trk eserlerini grmek mmkndr. Gnmzde ksmen de olsa Trk-Osmanl ehir dokusunu hala koruyan Prizren, pek, Pritine ve Cakova ehir merkezleri vardr. Kosovada en nemli yaplar arasnda Pritine yaknnda Mehedi Hdavendigr Trbesi, Pritinede Fatih Camii, Sultan Murat Camii, Yaar Paa Camii, Prizrende Sinan Paa ve Gazi Mehmet Paa Klliye yaplar ile Cakova (Yakova)da Hadm Camii ve Mahmut Paa camilerini sayabiliriz. Babakanlk Osmanl Arivi ile Vakflar Genel Mdrl ve Tapu Kadastro Genel Mdrl Arivlerindeki belgelere dayanarak Kosovada Osmanl dnemine ait 576 eserin kayd olduu anlalmaktadr. Son 1999daki Kosovadaki i savata ksmen veya tamamen tahrip olan yaplarn says takriben 80 civarndadr. Bu savata en fazla hasar gren pek, Cakova, Gilan ve Mitrovicadeki yaplardr. Savatan hasar gren bu yaplardan sadece 10-15 yap onarlabilmitir. Kosovada 2001-2006 yllar arasnda arazide yaptmz envanter almalar sonucunda, ayakta olduu tespit edilen eserlerin kullanm amacna gre durumu u ekildedir:

210

TRKBLM UBAT 2014

Kosovada Osmanl-Trk Yaplarnn Ariv kaytlarnda Gnmzdeki Mevcut statistik Durumu:

211

TRKBLM UBAT 2014

KOSOVO graphic

Kosovada Osmanl Yaplarndan rnekler

Pritine Sultan I. Murat Pritine Sultan I. Murat Pritine Sultan Trbesi Murat Trbesi Trbesi

I.

Prizren Fatih Sultan Prizren Fatih Sultan Prizren Fatih Sultan Mehmet Namazgh Mehmet Namazgh Mehmet Namazgh

212

TRKBLM UBAT 2014

Pritine Fatih Camii

Mehmet Paa Hamam

Prizren Sinan Paa Camii

Pritine Sultan Trbesi Selamlk

Murat

Prizren, Camii

Sinana

Paa Pritine Gazi Mestan Trbesi

Cakova Terziler Kprs

Vuetrn Kprs

Mahmut

Paa Pritine Yaar Paa Camii

7. MACARSTAN Macaristanda 16. ve 17. Yzylda sren Trk hkimiyeti 150 yla yakn bir sre devam etmitir. Burada Trk eserlerinin youn olduu ehirlerarasnda, Budapete, Pe, Szigetvar, Egri, Siklos, Estergon, Hatvan ve Moha ehirlerini sayabiliriz. Osmanl dneminde sadece Budinde 24 cami, 46 mescit ve trbe, 5 medrese,16 okul,10 tekke,8 kaplca, 5 hamam, 1 baruthane ve 75 eme yaps olduu belirtilmektedir.18 E.H.Ayverdinin ve Geza Feherin yaptklar aratrmalara gre Osmanl hkimiyeti dneminde 724 Trk eseri ina edildii belirtilmektedir 19. Bu eserlerin kullanm amalarna gre dalm u ekildedir:
18 19

G. Feher, Macaristanda Osmanl Mimarisi , Kltr ve Sannat, Aralk says, Ankara 1991, s.19 Ayverdi, a.g.e., C.1, s.271

213

TRKBLM UBAT 2014

Macaristann Trk hkimiyetinden sonra Avusturyann Habsburg mparatorluu idaresine girmesiyle Trk eserlerinin ou yklmtr. Ayakta olan cami rneklerinden bir ksm mze, birka kiliseye dntrlm, geriye kalanlar da farkl amalar iin kullanlmaktadr. Macaristanda ayakta kalabilen nemli yaplar arasnda Budapetede kiliseye dntrlen Toygun Paa Camii duvar izleri, Gl Baba Trbesi ve 3 hamam, Pe Gazi Kasm Paa ve Yakoval (Cakoval) Hasan Paa Camileri ile dris Baba Trbesi, Szigetvar Kale ii Kanuni Sultan Sleyman Camii ve ehir merkezinde kliseye dntrlen Ali Paa Camii ve Egerde Kethuda Cami minaresini sayabiliriz. Gnmzde ksmen veya tamamen ayakta olan yap says 42dir.

214

TRKBLM UBAT 2014

Macaristanda Osmanl Yaplarndan rnekler

Budapete Trbesi

Gl

Baba

Budapete Sokullu Mustafa Paa Hamam

Budapete Galiya ehitlii

Estergon kalesi

Budapete Genel

Budapete Paa Mezar

Abdrahman

Moha Sava Ak Hava Estergon Kalesi Mzesi

Eger Abdi Paa Hamam

215

TRKBLM UBAT 2014

Gl Baba Trbesi

Eger Kethda Camii Pe Kasm Paa Camii

Eger Kale 8. MAKEDONYA


GENERAL PROPERTIES OF MACEDONIA
Area:

25.713 km2

Currency: Macedonian Denar

Official Languages: Macedonian, Albanian


Regional Languages: Turkish, Bosnian, Serbian

216

TRKBLM UBAT 2014

Bugnk Makedonya blgesi, 1392 ylnda Paa Yiit Bey tarafndan Osmanl mparatorluu topraklarna katlm, 10 Austos 1913 tarihli Bkre Antlamas ile Srbistana veriliine kadar 521 yl Osmanl ynetiminde kalmtr. Makedonyada gnmzde ksmen de olsa Trk ehir dokusunu yanstan nemli ehirlerarasnda skp (Skopje), Manastr (Bitola), Ohri, Prilep, Kratovo ve Kalkandelen (Tetovo)i sayabiliriz. Bu dnem iinde, Babakanlk Osmanl Arivi ile Vakflar Genel Mdrl ve Tapu Kadastro Genel Mdrl Arivleri, Makedonya Milli Tarih Arivi ve mahalli vakf kurulularnda incelenebilen vakfiye ve defter kaytlarndan, Makedonyada Osmanl hkimiyeti dneminde 1413 yapnn ina edildii anlalmaktadr20. Makedonya Cumhuriyeti Kltr Varlklarn Koruma Kurulu tarafndan 225 Osmanl -Trk vakf eseri tescil edilmitir. Bunlardan 107 tanesi Tarihi Eser ve 118 tanesi kltr varl olarak kaytldr. Tarihi Eser statsnde olan yaplar Makedonya Koruma Kurulu denetimi ve korumasndadr. Bu statde olan eserlerin 43 dini, 64 sosyal amal yaplardr. Sz konusu kurumda, Kltr Varl olarak tescil edilmi 118 Trk eseri ise, koruma altnda deildir. Bu eserlerin 93 dini, 25i ise sosyal amaldr. A). Makedonyada Osmanl Ariv kaytlarna gre ina edilmi yaplar:

20

Ayverdi, a. g. e., C. 3, s. 349

217

TRKBLM UBAT 2014

Makedonya Cumhuriyeti Tabiat ve Kltr Varlklarn Koruma Enstits tarafndan ksmen veya tamamen restore edilen yaplarn says 20 civarndadr. Restorasyon ve konservasiyona tabi tutulan yaplarn ounluu skptedir. Bu ehirde 1963 depreminde hasar gren yaplarn nemli bir ksm, UNESCOnun maddi desteiyle Makedonya Cumhuriyeti Tabiat ve Kltr Varlklarn Koruma Enstits tarafndan restore edilmitir. Makrdonyada 2001 ylndaki i atmalarda, Manastr, Pirlepe, tip ve Kavadarci blgesinde birok Osmanl eseri kundaklanarak hasar grd. Bunlarn banda Pirlepe ar Camii, Manastr Yeni Camii gelmektedir. Pirlepe ar Camii tarihi eser statsnde olmasna ramen hala onarlmasna izin verilmemitir. Makedonyada Osmanl idaresinin ekilmesinden sonra zellikle ehir varolar ile kylerde eski vakf eserlerin yerine yeni vakf eserleri ina edilmitir. Gnmzde bunlardan ayakta kalabilen vakf eserlerin says 494 civarndadr. Makedonyada Osmanl Yaplarndan rnekler

Manastr Haydar Kad Manastr Camii Kad Camii

Haydar Manastr Askeri dadi

skp Fatih Kprs

skp Kprs

Fatih skp Camii Sultan Murat

218

TRKBLM UBAT 2014

skp Kurunlu Han

skp Kurunlu Han

Kalkandelen Alaca Camii

Mustafa Paa Camii

Mustafa Paa Camii Manastr Kad Mahmut (Yeni) Cami

Paa Bey Trbesi Paa Bey Trbesi

Pirlepe ar Camii

skp sa Bey Camii

skp camii

shak

Bey

skp Yahya Paa Camii

Pirlepe Saat Kulesi

Manastr Bedesten Manastr Camii shakiye

219

TRKBLM UBAT 2014

skp Hsamettin Paa Camii Kalkandelen Camii 9. ROMANYA Alaca

Harabati Baba Tekkesi

Babakanlk Osmanl Arivi ile Vakflar Genel Mdrl ve Tapu Kadastro Genel Mdrl Arivlerindeki belgelere dayanarak Romanyada Trk hkimiyeti dneminde toplam 291 yap ina edilmitir. 21 Kullanm amalarna gre yaplarn dalm u ekildedir:

21

Ayverdi, a. g. e. C.1, s.68.

220

TRKBLM UBAT 2014

Blgede yaptmz yzey aratrmalarnda gnmzde takriben sadece 80-100 eserin gnmzde ayakta kalabildiini syleyebiliriz. Ayakta kalabilmi Trk eserlerinin ou Kstence, shaka, Tula, Mangalya, Mecitli ve Babada blgelerindedir. Romanyada ayakta kalabilmi nemli yaplar arasnda: Bukrete han, Kstencede Gazi Bali Bey ve Hnkr Camileri ile Bayram Dede Trbesi, Babadada Sar Saltuk Trbesi ve Gazi Ali Paa Camii ve Trbesi, Mangalyada Esma Han Sultan Camii ve Mecidlide Sultan Camiidir.

Romanyada Osmanl Yaplarndan rnekler

Babadag Mecitli, Sultan Camii Abdlmecit Camii

Ali

Paa Hrova Sultan Mahmut Camii

Timevar Kale Bkre Trk ehitlii

Bkre Han

Babada Ali Paa Camii ve Trbesi

221

TRKBLM UBAT 2014

10.

SIRBSTAN
GENERAL PROPERTIES OF SERBIA
Area:

88.361 km2 Serbian Dinar

Currency:

Official

Languages: Serbian

Srbistan, Osmanl idaresine 1521de katlm, 1867 Orta Srbistan ve 1913 ylnda Sancak blgesi dahil tamamen Osmanl hkimiyetinden kmtr. Srbistanda be asra yakn Osmanl hkimiyeti dneminde, Trkiyede Osmanl Arivi, Tapu Kadastro ve Vakflar Genel Mdrl Arivlerindeki kayt defterlerine dayanarak 910 yapnn ina edildii bilinmektedir. Arivlerde kaytlar tespit edilen bu yaplarn kullanm amacna gre dalm: dini (cami, tekke trbe vd), eitim (medrese, mektep vd;), ticari (han, bedesten, kervansaray vd), sosyal (hamam, kpr, eme vd), sivil (konak, saray, ev vd); kamu (saray, gmrk binas, postane vd); askeri (kale, kule, kla vd) yap trlerini sayabiliriz. Bu bilgi tablo 1de daha detayl bir ekilde gsterilmitir. 2005-2006 yllar arasnda Srbistann genelinde yaptmz envanter almasnda, ksman veya tamamen ayakta olan 162 yap tespit edilmitir. Gnmzde ayakta olan bu eserlerden byk bir ksm Srbistan Kltr Bakanl tarafndan tarihi eser statsnde tescil edilmi ve koruma altndadr. Ancak hala tescil edilmeyen yaplar da vardr. Ayverdinin eserine baktmzda yapy yle anlatr; ehirde 250 camiden ayakta tek kalan budur; Evkaf kaytlarnda Vakf- cam-i erif Hseyi Kethda el- maruf cami-i erif-i Bayrakl der varo- mahrusa-i Belgrad izahatiyle kaydedilmi, ayrca 1212

222

TRKBLM UBAT 2014

( 1797- 1798) tarihli Babakanlk Arivi Belgrad Tapu Defterinde kaytldr22. Divne Curi-Zamalo tarafndan 1521- 1867 Yllar Arasndaki Trk Hkimiyeti Dneminde Mimari ve mar asndan Belgrad konulu doktora tezinde 23, Belgradta yeri tespit edilen ve ariv fotoraflar bulunan 59 cami ve mescit, 2 Bedesten, 5 Kervansaray, 19 han, 3 medrese, 5 imaret, 2 ifahane, 11 eme ve 18 saray- konak yapsndan bahsetmektedir. Gnmzde ise Belgradta Bayrakl Camii ve kale iinde iki hamam kalnts ile Terazi emesi olarak adlandrlan bir eme yaps ayaktadr. Srbistanda ayakta kalan Osmanl dnemi yaplarn ou Belgrad, Smederevo, Ni, Pirot, Sokobanja, Novi Pazar, Leskovac, Preevo, ve Vranja gibi ehirlerde bulunmaktadr. Buna ilaveten, Tuna Nehri boyunca stratejik neme sahip Kladovo Fethul-slam Kalesi, Golubac Kalesi, Petrovaradin Kalesi, abac ve Ram Kalesini de saymak gerekir. Mevcut yaplarn byk bir ksm Klasik Osmanl dnemi mimari zelliklerini tayan yaplar olduunu syleyebiliriz. ehir merkezlerindeki dini mimari rneklerinden camiler ve trbeler malzeme olarak kesme ta ve ksmen tula kullanlmtr. Srbistandaki Osmanl dnemi yaplar pln, hacim biimlenii, malzeme ve teknik, cephe dzeni ve ssleme bakmndan OsmanlTrk mimarisinin bir blmn tekil etmektedir. Balkan lkelerindeki Osmanl eserleri Anadoludaki ada olan yaplarla pek ok bakmdan benzerlikler gstermektedirler. Srbistan, Osmanl idaresine 1521de katlm, 1867 Orta Srbistan ve 1913 ylnda Sancak blgesi dahil tamamen Osmanl hkimiyetinden kmtr. Srbistanda Osmanl hkimiyeti dneminde, Ariv kayt defterlerine dayanarak dini, eitim, sosyal, ticari, sivil, kamusal ve askeri amal olmak zere toplam 910 yapnn ina edildii bilinmektedir. 2004-2005 yllar arasnda Srbistann genelinde yaptmz envanter almasnda, 186 yapnn ksman veya tamamen ayakta olduu anlalmaktadr. Gnmzde ayakta olan bu eserlerden byk bir ksm Srbistan Kltr Bakanl tarafndan tarihi eser statsnde tescil edilmi ve koruma altndadr. Divne Curi-Zamalo tarafndan 1521- 1867 Yllar Arasndaki Trk Hakimiyeti Dneminde Mimari ve mar asndan Belgrad konulu doktora tezinde 24, Belgradta yeri tespit edilen ve ariv fotoraflar bulunan 59 cami ve mescit, 2 Bedesten, 5 Kervansaray, 19 han, 3 medrese, 5 imaret, 2 ifahane, 11 eme ve 18 saray- konak yapsndan bahsetmektedir. Gnmzde ise Belgradta Bayrakl Camii ve kale iinde iki hamam kalnts ile Terazi emesi olarak adlandrlan bir eme yaps ayaktadr. Srbistanda gnmzde sadece 152 yap ayakta kalabilmitir. Ayakta olan yaplarn ou Sancak blgesinde Novi Pazar, Rojaj ve Tutin ile Karda Cumhuriyetindeki Podgoria
22 23

Ayverdi, Avrupada Osmanl Mimarisi, stanbul, 1982, s.131. D. Curi - Zamalo, Beograd Kao Orientalna Varo Pod Turcima 1521-1867, Arhitektonsko Urbanistika Studija, Beograd 1977, s. 287 24 D. Curi - Zamalo, Beograd Kao Orientalna Varo Pod Turcima 1521-1867, Arhitektonsko Urbanistika Studija, Beograd 1977, s. 287

223

TRKBLM UBAT 2014

ehirlerindedir. Srbistanda Trk eserlerinin mevcut durumu ise yok denecek kadar azdr. Sadece Belgrad ve Nite gstermelik olarak 2-3 eser ayakta kalabilmitir. Ancak hala tescil edilmeyen yaplar davardr. Srbistanda ayakta kalan Osmanl dnemi yaplarn ou Belgrad, Smederevo, Ni, Pirot, Sokobanja, Novi Pazar, Leskovac ve Vranja gibi ehirlerde bulunmaktadr. Buna ilaveten, Tuna Nehri boyunca stratejik neme sahip Kladovo Fethul-slam Kalesi, Golubac Kalesi, Petrovaradin Kalesi ve Ram Kalesini de saymak gerekir. Mevcut yaplarn byk bir ksm Klasik Osmanl dnemi mimari zelliklerini tayan yaplar olduunu syleyebiliriz. Srbistanda Osmanl Mimarisi ile ilgili gnmze kadar Andrej Andejeviin, van Zdavkoviin, D.Curi-Zamalonun ve Duanka Bojani vd. gibi aratrmaclar tarafndan yaynlanan kitap ve makaleleri sayabiliriz. Ancak bu aratrmalar, Srbistandaki Osmanl Mimarisi rneklerinin ok az bir ksmn kapsamaktadr. Srbistanda bu konuda derli toplu bir alma hala yaplmamtr. Gen aratrmaclarn bu alanda yapacaklar yeni almalar ile Srbistanda bu ortak kltr mirasnn ortaya kmasna ve korunmasna katk salayacaktr. Bu alanda yaplacak almalar, her iki lkenin yararna olaca ve dnya kamuoyu tarafndan destek ve takdir bulaca kanaatindeyim. 1878 ylnda, Berlin Kongresi ile beraber ehir, dnya tarafndan da duyulmaya balanmtr. Bu dnemde Osmanl Devleti ile bat devletleri arasndaki sorunlardan birisi de buras olmutur. 1878 yl, ehrin Osmanldan koparlnn balangcdr. ehir, 18781908 yllar arasnda Avusturya-Macaristan mparatorluu egemenliine girmitir. 1908de Yeni Pazar yeniden Osmanl hkmranlna alnsa da, bu durum, patlak veren Balkan Savalar ile tamamen deimi ve ehir 1912 ylnda Srbistan Krall tarafndan igal edilmitir. 1912 sonrasndaki srete ehir, hzla nemini ve gcn kaybedip sradan bir ehir hlini almtr. Sancak blgesi Srbistan ve Karada'n ayrlmasndan sonra corafi bakmdan ikiye ayrlmtr. Bakent, Yeni Pazar bu sebeple blgenin Srbistan kesiminde kalmtr. Blgenin en byk ehri olmakla beraber Bonaklarn youn olarak yaad bir ehirdir. Halk byk ounlukla Bonaklardan olumaktadr.

224

TRKBLM UBAT 2014

Srbistanda Osmanl Ariv Kaytlarnda ve Gnmzde Mevcut Yaplarn statistik Durumu:

SIRBSTANDAK OSMANLI ESERLER SAYISI


FONKSYON YAPI TR CAM TEKKE TRBE MEDRESE MEKTEP DARULKURRA VE HADS HAN KERVANSARAY BEDESTEN ARASTA UHA FABRKASI KALE HSAR KULE-OCAK BUR DARPHANE BARUTHANE KILA CEPHANE DEBBOY MARET HAMAM EME KPR SU KEMER SEBL HKMET KONAI SAAT KULES KONAK ARV KAYITLARINDA TESPT EDLEN ESER SAYISI
377 66 13 60 98 2 75 1 1 1 1 11 3 2 1 1 1 4 2 1 1 9 46 86 42 1 1 2 2 10 2 2 10 100% 100% 100% 1 26 14 5 11% 57% 16% 12% 0% 18 1 4 2 33% 5

MEVCUT ESER AYAKTA KALAN SAYISI ESERLERN YZDES


35 8 10 5 2 9% 12% 77% 8% 2% 0% 7%

DN YAPILAR ETM YAPILARI

TCAR YAPILAR

ASKER YAPILARI

SOSYAL YAPILAR

KAMU YAPILARI SVL MMAR

TOPLAM

909

162

18%

SIRBSTANDAK OSMANLI ESERLER SAYISI


500 450 %12

456

400
350 300

250
200 150 %4 160 %11 19 33

184

%26

100
50 0

53
7 DN YAPILAR ETM YAPILARI

76

47
4 SOSYAL YAPILAR 4

8 TCAR YAPILAR

10 10
SVL MMAR

ASKER YAPILAR

KAMU YAPILARI

Ariv kaytlarndan tespit edilen eserler says

Mevcut eser says

225

TRKBLM UBAT 2014

Srbistanda Osmanl Yaplarndan rnekler

Ni Kale i Camii

Ni Kale i Camii izimi

Belgrad Bayrakl Camii

Belgrad Trbesi

Ali

Paa Golubac (Gvercinlik) Kalesi

Novi Pazar sa Bey Hamam

Semendre Kalesi

Belgrad Kalesi Kladovo Kalesi Fethul-slam

Ba Hamam

Ba Camii Grn

Sokobanja Hamam

226

TRKBLM UBAT 2014

12. YUNANSTAN Yunanistan 1385 Selanik zaferiyle Trk idaresine katlmtr. Trkiye ile Yunanistan arasnda yaplan nfus mbadelesinden nce Trk nfusunun Balkanlarda yaad en youn lkelerden biriydi. Balkanlarda Yunanistann Trk idaresine en erken katlan lkelerden biri olmas sebebiyle say itibariyle en fazla Trk eserinin bu lkede ina edildii grlmektedir. Yunanistann kara blgesinde, Trk eserlerinin youn olarak bulunduu ehirler arasnda Selanik, Vardar Yenicesi, Kavala, Gmlcine, Dimetoka, Karaferye (Veronia), skee ve Yanya ehirlerini sayabiliriz. Babakanlk Osmanl Arivi, Vakflar Genel Mdrl ve Tapu Kadastro Genel Mdrl arivlerindeki belge ve bilgilere dayanarak daha nce yaplan n aratrmalarda, Yunanistann genelinde (Adalar dhil) Osmanl dnemine ait 3.771 vakf eserinin ina edildiini mevcut tarihi vesikalardan renmekteyiz. Ancak, gnmzde bu eserlerden ne kadar ykld, ne kadar ayakta veya ayakta olanlarn mevcut durumlar hakknda ok yzeysel ve kstl bilgilere sahip olduumuz malumunuzdur. Bu konuda gnmze kadar ciddi ve bilimsel kriterlere uygun arazide yaplan bir alma yoktur. Yunanistanda Osmanl eserlerinin kullanm amalarna gre dalm u ekildedir25: Yunanistanda Osmanl Ariv Kaytlarna Gre na Edilen Yaplar:

25

Ayverdi, a.g.e., C.4, s. 384

227

TRKBLM UBAT 2014

Rodos Adasnda Ayakta Olduu Tespit Edilen Eserler:

RODOS ADASI (RHODES ISLAND)

228

TRKBLM UBAT 2014

GRT ADASI (CRETE ISLAND)

2007-2009 yllar arasnda Girit, Rodos, Kos, Samos, Chios ve Lasvos Adalarnda Osmanl Dnemi Mimari Eserleri ad altnda tespit projesi yapld. Sz konusu tarihler arasnda, Adalarndaki Trk eserleri yerinde tespit edildi. Rodos Adasnda, Rodos, Lindos, Uzgur ve Salakos gibi yerleim yerlerinde 117 yap tespit edildi. Rodos Adasnn tamamnda, arazide ksmen veya tamamen ayakta olduunu tespit ettiimiz yaplarn kullanm amacna gre dalm u ekildedir: Rodos Adasndaki ehir, kasaba ve kylerinin tamamnda toplam 117 Osmanl Dnemi Eseri yerinde incelenerek tescili ve tespiti yapld. Ayrca, Rodos ehrinde Murat Reis Klliyesinde Osmanl dnemine ait takriben 260, d kaleden Mslman Mezarlna tanm takriben 250 olmak zere toplam 500n zerinde mezar tann fotoraflar ekildi. Girit Adasnda yaptmz arazi almasnda Hanya (Hania), Resmo (Rethimno), Kandiye (rakleo) ve Kalami Kyndeki Osmanl dnemi eserlerinin envanteri karld. Her iki adada yaptmz arazi almasnda toplam 245 yap yerinde incelenerek envanter almas yapld. Envanterini kardmz yaplarn byk bir ksm asl fonksiyonlarnn dnda kilise, apel, mze, galeri, hediyelik eya satan dkkn,

229

TRKBLM UBAT 2014

kafeterya ve mesken gibi farkl amalar iin kullanldn tespit ettik. Yunanistann genelinde gnmzde ayakta olan eserleri says takriben 600-700 civarndadr. Yunanistanda Osmanl Yaplarndan rnekler

Selanik shak Bey Camii

Selanik Camii

Ayasofya Selanik Beyaz Kule

Selanik Bey hamam

Selanik Hamza Bey Selanik Bedesten Camii

Selanik Yedikule Zindanlar

Selanik Atatrk Evi

Yanya Kalesi

Rodos Meydan emesi

Rodos Sultan Mustaf Rodos Kanuni Sultan Sleyman Camii Klliyesi

Girit Hanya Hnkar Camii

Girit Hanya Haseki Girit Resmo Sultan brahim Camii Ahmet Aa Camii

230

TRKBLM UBAT 2014

Sonu ve Deerlendirme Sonu olarak, Balkanlarda Trk eserlerinin durumuna genel olarak baktmzda, Makedonya, Bosna-Hersek ve Kosovadaki yaplar, dier Balkan lkelerine nispetle daha iyi korunmu ve bakmldr diyebiliriz. Balkanlarda 1913te Trk hkimiyetinin ekilmesinden sonra, Trk yaplarnn byk bir ksm zamanla yklp ortadan kaldrlm; bir ksm birka duvar paras veya harabe halinde, ok az bir ksm da eski orijinal haliyle veya tamiratlarda deitirilerek gnmze ulaabilmitir. Yaplarn byk bir ksmnn yok olmasnda deiik tarihlerde vuku bulan savalarn, yangn ve deprem gibi tabii afetlerin yan sra tarihi mirasa sahip kmas gereken kurum, kurulu ve kiilerin bilinsizliinin de rol vardr. En nemli sebep ise, Balkan lkelerindeki ynetimlerin ehir grntsn Osmanl varl ve kltrne ait yaplardan temizlemek maksadyla ehir imar planlarn bahane ederek giritikleri kastl tutumlardr. Trklerin veya Mslman nfusun aznlkta kald Bulgaristan, Makedonya, Bosna- Hersek, Yunanistan, Arnavutluk, Karada ve Kosovaya nazaran, tamamen terk ettikleri Srbistan, Macaristan, Romanya ve Hrvatistan gibi lkelerde bulunan Trk eserlerindeki tahribat byk boyutlardadr. Bu lkelerdeki Trk eserleri ya bakmsz yada kendi haline terk edilmi durumdadrlar. Burada ayakta kalmay baaran bir ksm eserde sahipsiz kald iin farkl amalarla kullanlmaktadr. Buna rnek olarak, Bulgaristan Sofyada Mahmut Paa ve Sofu Mehmet Paa Camileri; Macaristan Pete Kasm Paa ve Zigetvarda Kanuni Sultan Sleyman ve Ali Paa Camileri; Yunanistan Kavalada brahim Paa, Atinada Fatih Camii, Girit Adas rakleoda (Kandilli)da Fazl Ahmet Paa Camii, Resmo (Rhetimno)da Hnkr Camii, Lesvos Adasnda Mitilinide Fatih Camiini; Hrvatistanda Drni ve Cakovo Camilerinin kilise olarak kullanlmasn gsterebiliriz. Balkanlardaki Trk yaplar pln, hacim biimlenii, malzeme ve teknik, cephe dzeni ve ssleme bakmndan OsmanlTrk mimarisinin bir blmn tekil etmektedir. Balkan lkelerindeki Trk eserleri Anadoludaki ada olan yaplarla her ynden benzerlikler gstermektedirler. Balkanlarda ksmen veya tamamen ayakta olan camilerin Erken ve Klasik Osmanl Mimarisinin plan ve hacim, malzeme, teknik ve ssleme anlayn devam ettirdikleri dikkat ekmektedir. Balkanlarda Osmanl-Trk eserleri, Trklerin hakl olarak iftihar kayna olmann yan sra, ayn zamanda blgede yaayan insanlarn ve insanln ortak miras ve zenginliidir. Bu itibarla sz konusu eserlerin korunmas, aslna uygun bir ekilde restore edilmesi ve kullanlmas iin ncelikle Trkiye ve Balkan lkelerinin ilgili kurumlarnn ibirlii ierisinde bulunmalar gerekmektedir. Balangta Balkanlarda envanteri karlmam Arnavutluk, Karada, Yunanistan, Romanya ve Macaristandaki Trk eserlerinin bir envanterinin karlmasna acilen ihtiya vardr. Gnmzde, Kltr ve Turizm Bakanl, Vakflar Genel Mdrl, Trkiye Diyanet Vakf, TKA, RCCA,

231

TRKBLM UBAT 2014

stanbul Byk ehir Belediyesi ile baz vakf ve belediyelerimizin zel gayretlari ile Balkan lkelerinde yrttkleri restorasyonlar vardr. Trkiyenin son 10 yl iinde Balkan lkelerinde biok yapnn restorasyonunu gerekletiritir. Burada isimlerini sayma imkan bulamadmz yaplarn restorasyonlarnda idari anlamda karlalan skntlar vardr. Grlmeyen bir g bunlarn restorasyonunu engellemeye almaktadr. Bunu brokrasinin ileyiinde, siyasi tavrlarda grmek mmkndr. Bu skntlar amak iin, Balkan uluslarnn gemiin esiri olmadan, ancak tarihten gerekli dersleri de kararak, yaralarn sarmas ve yeni bir bar ortam tesis etmesinin, tm blge lkelerinin ibirliini ne karan bir dayanma gerektirdiine inanmaktayz. Balkanlarda salanacak genel istikrar ve refah kukusuz tm insanln ve yakn blgesi Avrupann yararna olacaktr. Balkanlar farkl etnik kkenlerin farkl din ve mezheplerin birarada i ier yaad bir corafyadr. Bu farkllklar ne zaman biz bir zenginlik olarak grmeye balarsak, ne zaman ok kltrll temel bir g kayna olarak grmeye balarsak o zaman Balkanlarda kalc bir bar ve kalc bir huzuru salayabileceimize inanyoruz.
PANEL : BALKAN SAVALARININ 100. YILI ansna BALKAN SAVALARI ve RUMEL'de BIRAKTIKLARIMIZ (Salk, sosyolojik ve kltrel deerlendirme. Baka Bir Cephe Olarak Salk ve Sosyal Hizmetler) 26 ARALIK 2013 Oturum Yneticisi:Prof. Dr. . Hamit HANCI Prof. Dr. Mustafa KAHRAMANYOL : Balkanlarda Trkler Op. Dr. Mehmet Erkan BALKAN: Balkan Savalarnda Salk Hizmetleri Prof. Dr. Mehmet Zeki BRAHMGL:Balkanlarda TKAnn almalar

232

TRKBLM UBAT 2014

BALKANLARDA TRK KML Prof.Dr.Mustafa KAHRAMANYOL ZET Balkanlardaki Trk kimliini anlatmann eitli yollar olsa gerek. Bu almann amac, Balkanlardaki belli kltr unsurlarn gz nnde bulundurarak blgedeki mevcut Trk kimlii algsn incelemektir. Bu nedenle, Osmanl kltrel mirasnn yansmas olmas balamnda Balkanlardaki algsna bakmadan nce Trk kimliinin Anadoludaki kkenini ortaya koymak anlaml olacaktr.

Anahtar Kelimeler: Trk Kimlii, Balkanlar, Kltrel Miras, Anadolu Kltr

TURKISH IDENTITY IN BALKANS ABSTRACT There must be several ways for describing the Turkish identity in Balkans. The aim of this study is to portray this identity with reference to the cultural elements which has historical lineage to the Turkish heritage in the region. Thus before examining the projection of Turkish identity in Balkans, it is appropriate to foreground its roots in Anatolia, the homeland. KEYWORS: Turkish identity, Balkans, Cultural heritage, Anatolian culture

GR Balkanlarda Trk kimlii ne yazk ki korkak, rkek ve gayri milli olmayan bir yaklamla her nedense unutturulmaya allan bir konudur. Oysa ok byk ve meden vasfmz anlatmak ve gerekleri ortaya koymak byk bir zevk ve vg olduu kadar mensubiyet bilincimiz asndan da nemli bir milli grevdir. Dier yandan Balkanlar kendi hayatmda da ok nemli ve duygu ykl bir yeri hala btn canll ile korumakta ve zel bir yer de tutmaktadr. Bu lkemizi yakndan ilgilendiren konuyu efradn cmi, ayarn mni olacak ekilde tm akl ile ortaya koymaya alacam.

Prof.Dr., Ankara Atatrk Eitim ve Aratrma Hastanesindeki panelde 26 Aralk 2013 tarihinde sunulmutur.

233

TRKBLM UBAT 2014

Balkanlardaki Trk kimliini anlatmann eitli yollar olsa gerektir. Bu vdide benim tercih edeceim yol, oradaki Trk kltr unsurlarn inceleyerek, kimliin resmini izmeye almak olacaktr. Bu resme bakmaya balamadan nce mutlaka aslmz olan, byk vatan Anadoludaki hlin resmine bakmakta fayda vardr. Osmanl Devletinin gelitirmi olduu medeniyet, ehre ve ehirlemeye ok byk nem vermitir. Bu yzden olsa gerektir, Osmanllar, zellikle Balkanlarda, Vardar Yenicesi, irmen, Yeni Pazar, Saraybosna ve Bihke gibi birok yeni ehirler kurmu ve onlar hzla gelitirmilerdir. Ayn zihniyetin hkm ile de, daha nce var olup da asrlar boyunca kale duvarlarnn emberinden darya kamam olan Edirne, Sofya, Filibe, Selnik, skp, Tirana, Ni ve Belgrad gibi ehirler de, fetihlerinden sonraki ksa bir sre ierisinde kale surlarnn dna karlp gelitirilmi ve nemli birer medeniyet ora hline getirilmilerdir. Bundan baka, Prizren gibi ehirler de birtakm eski yerleim harabelerinin yaknnda yeniden kurulmulardr. Rahmetli Ekrem Hakk Ayverdi Beyefendinin tespitlerine gre, Osmanl Trkleri,1360 yllarndan itibaren 1912 ylma kadarki 552 yllk hkmranlk sresi ierisinde, Balkanlarda, cami, med rese, imaret, mektep, ktphane, han, hamam, sarn, kpr, bent, suyolu, tekke, kale, karakol ve kule cinsinden kayda deer 15787 adet mimar eser brakmlardr. Bugn, hal zihniyetinin snr tanmaz ykcl yznden, ne yazk ki, bunlarn ok az a yakta kalabilmitir. Mesel, 1820li yllarda Belgratta 220 kadar kayda deer Trk eseri vard. Belgradn btn evleri de Trk mimarsi ile ina edilmiti. Gnmzde bu evlerden hi birisi ayakta kalmam, kayda deer eserlerden sadece bir cami, bir eme ve bir trbe ayakta kalabilmitir. Ayn durum, Budapete, Semendire, zie, Fethlislm, Ni, Sofya ve daha birok Balkan ehri iin sz konusudur. Trk eserleri canavarca bir yklenme ile yok edilmi, en ufak bir iz braklmamaa allmtr. Bu zihni yetin bir eseri olarak, Belgratta mevcut olan 400 odal Sokullu Mehmet Paa Han, sapasalam bir durumda olmasna ramen, yklp izi ortadan kaldrlmtr. Burada sorulmas gereken sorular vardr: Trkler den kalm olan eserler yeni sahiplerinin mill mlk deil mi idi? Bunlar ykmakla ne elde edilmitir? Yunan-Roma grnml ehirler yaratmak iin halktan toplanan vergilerin ne kadar bu ie harcanm ve kimlere verilmitir? Bu zihniyetin alayclar kimler idi? Trk ile dostluk hibir ekilde dnlememi mi idi?... Hlbuki, bizim atalarmz devlet idaresinde halka hizmeti daima temel ilke edinmilerdir. Bunu da, gvenlik, huzur, istikrar ve gelime ortam salayarak gerekletirebilmilerdir. Mesel, Bursann gelimesi, atalarmzn zihniyetini ve medeniyetini yanstmas bakmndan, ok arpc bir rnek tekil eder. 1326 ylnda, Bursa alnd zaman, ehir kale duvarlar ierisindeki bir yerleimden ibaret idi. Salanan gven ortamnda, Hdavendigar Murad Han, 1366 ylnda, ehrin yedi kilometre batsndaki ekirge de bir cmi, bir medrese ve bir imaret ina etmekte bir mahzur grmedi. Olu Yldrm Byezit Han da, 1390 ylnda Yldrm Cmisi ile klliyesini ve 1399 ylnda da Ulu Camiyi yine kale duvarlarnn dnda ina eyledi.

234

TRKBLM UBAT 2014

Zamann manev dnya sultanlarndan Emir Buhari ise, 1416 yllarnda, ehrin be kilometre dousundaki bir yerde cmi, medrese ve imaretten ibaret bir klliye oluturdu. elebi Sultan Mehmet de, Dnya mimarlk aheserlerinden olan Yeil Klliyesini 1422 ylnda buna yakn bir yerde ina ettirdi. Demek oluyor ki, ulam ve iletiim imknlarnn ok kt olduu bir dnemde yaanyor olunmasna ramen, yz yldan daha ksa bir sre ierisinde, Bursann yerleim kua on kilometre gibi ok byk alana yaylabilmi idi. Bunun olabilmesi iin devletin, bata gvenlik olmak zere, her trl meden ihtiyac, asgar llerde gtrebilme kudretine sahip bulunmas icab ederdi. Bu kudretin yuvasnn ise, devleti ynetenlerin akllarnda ve yreklerinde olsa gerektir. Balkanlardaki ehirlerin tamam, Trk idaresinde kaldklar srece ve hatta elden ktktan sonra da, uzun bir sre boyunca Trk ehrinin yapsn ve grnmn korumulardr. Bu grnmn yok edilmesi iin, birok yerde akllara durgunluk veren ykclk uygulanmtr. in vahet ve barbarlk yan konumuz olmadndan bunun teferruatna burada girilmeyecektir. Biz, iimize szn etmekte olduumuz Trk ehrinin kubak grntsn anlatmakla balayalm ve daha sonra da yere inerek sokaklarn, evlerini dolaalm, atalarmzla konualm, beraber yiyelim ielim, elenelim, ibadet edelim. Kumru, Balkan ehirlerinin ok sevilen ve kendisine kutsal vasflar izafe edilen vazgeilmez bir varldr. Bu yzden, biz bir Kumru olup ehirlerimizin stnden ualm. Kubak ile bakldnda, Trk ehirlerinde birka nirengi noktas daima ortak birer vasf olarak ortaya kar: minareler, serviler, Hcet Tepesi, Hdrlk ve kale bedenlerinin kendini dayatan grnts. ehir, daima bir klliyenin etrafnda vcut bulur: bu klliyede cmi, mektep, imaret, hnkah ve hamam vardr. Cmi, bzan tek erefeli, bzan iki erefeli olur; keyfiyet yaptrann devlet indindeki rtbesine baldr. Dier yaplarn hameti ise yaptrann mal varlna baldr. Bu merkezin yaknlarnda ise, ticaretin ve sanayinin ihtiyacna gre olmak zere, bezistanlar ve hanlar kurulur. Mahalleler, bir limin veya bir ileri gelenin adn, bir vakfn adn, sakinlerinin geldikleri yerin adn veya bir kuruluun adn alrlar: Prizren'deki Mara Mahallesi, Yeni Pazardaki Arap ve Leylek Mahalleleri ve skpteki Mustafa Paa Mahallesi gibi. Mahallede ounlukla hsm-akraba oturur ve bunlarn says arttka mahalleler ayn ismi korumak zere aa ve yukar, eski ve yeni olmak zere ikiye katlanr. Serviler ya mezarlklar veya cmi hzirelerini iaret eder. Servilerin ehrin her tarafna serpitirilmi olmas, Osmanl ehrinin, mezarlklarla i ie yaamakta olduunun resmidir. ehrin nemli nirengi noktalarndan birisi olan Hcet Tepesinde genellikle bir velinin kabri veya trbesi bulunur, evresi aklk ve yeil olup buras halk tarafndan derin bir hrmet ierisinde ziyaret edilir. teki nirengi noktas olan Hdrlk ise, yine bir ykseltide yer alan genie bir arazidir. Burada ulu aalar vardr; bunlarn altnda mesire kurularak

235

TRKBLM UBAT 2014

elenilir. Salncaklar bu mesirelerin en cazip unsurlardr. Hdrellez gn de en mehur mesire zamandr. Her eye hkmeden bir grnm tamakta olan Kalemiz, blgenin savunmasnda nemli bir yer tutar; askerin yerleim yeridir ve daima hkim bir yerde kurulu olur. Kumru olmaktan vazgeip insan hlimizle ehrin d mahallelerinden birisinde, tam girite yere inecek olursak, kaldrm deli bir yola inmi olmamz lzmdr. Bu kaldrm lf Balkanlardaki birok milletin diline de girmitir. Girmitir, zira Trkler gelmeden nce kaldrm nedir bilmezler idi. inde yrmekte olduumuz yolun bir kysndan ince bir oluk iinden berrak bir su akp gider: Kazmanda, Konyada, Bursada, skpte, Prizrende ve Yeni Pazarda ayn grntye rastlarsnz. Sokan bir kesinde bir eme biteviye akar. Buras bir hayrattr ve hi bo kalmaz; ibriini, kovas veya haranisini doldurup duran bir mterisi daima vardr. Biraz tede ise, dulda bir yerde, bir avlu duvarnn iine oyulmu eikli sadaka ta grlr. htiya sahibi olmayanlarn yaklamas ve tan iine bakmas pek makbul saylmaz. Evlerin sokaa bakan pencereleri varsa, bunlar mutlaka st katlara aittir ve demir parmaklkldr. Pencereler daha ziyade avluya bakar; srgl ve yksektirler. Binalarn badanas beyazdr. Evlerin etrafnda d ve i avlu ile byke bir bahe bulunur. D avluya iki kanatl byk bir kapdan girilir. Bu kanatlar arabalar girip karken alr -kapamr. nsanlar kuzu veya enik veya kapck denen kk kapdan ilerler. D avluda, ambarlar, sundurmalar ve ahrlar bulunur. Evin kilerinin bir kaps da buraya alr. Hne ile ii olan yabanclar bu avluya girip kabilirler. avluya ise, sdece e-dost ve hsmakrabadan olan kimseler girebilir. Bahe ksm, sokaa nazaran, evin arka tarafnda bulunur ve sebze ekimi ile meyve aalar iin ayrlmtr. Tahl doldurmak iin bir sala ve yazn zevkini karmak iin bir ardak da burada bulunabilir. avluda bir adet kuyu olup buna kimi yerde bunar denir. Evin giriinde hayat denilen bir mekn ve etrafnda odalar bulunur. st katn mnasip bir kesinde ise kk, kuhane veya eyvan denen havadar ve aklk bir yer vardr. Odalarda yklkler ve bu yklklerin bir blmnde hamam vardr. Dekler geceleri serilir, sabahlar bu yklklere kaldrlr. Odalarn iini duvar boyunca tahtadan bir sedir evirir ve bir kol boyu ykseklikteki raf da ayn istikamette gider. Sedirler bir kilim veya bir hal ile rtl olup drt ke yastklarla tamamlanr. Bz yklklerin bir kesinde, n ak raflar da bulunabilir. Yerler kilim veya hah ile rtldr. Fakir kimseler hasr kullanrlar. Misafir odasna selmlk denir ve ortasnda ya bir havuz, veya bir mangal durur. Evin mutfa giri katindadr ve kilerle beraber d avluya alan bir kapya da sahiptir. Bir ok evin mutfanda dim akar ime suyu vardr. Hel veya abdesthane veya edebhane, hem i avlunun, hem de evin bir kesinde bulunur. Evin ats kiremit ile rtldr. Duvarlar alt katta yma tatan, st katlarda badadiden yaplmtr. Yer demesi ve kap-pencere doramalar, ounlukla kestane aacndan olup boyaszdr; sklkla sabunla ve fra ile temizlenirler. Her mahallenin bir mektebi vardr ve buras, genellikle maksada ynelik olan bir vakfn maldr. ocuklarn mektebe gidii hep alayla olur ve btn mahalle bu olaya

236

TRKBLM UBAT 2014

katlr. Okumay skenlere herkes bir eyler hediye etmek iin yarr. Bu ite kz -erkek ayrm yoktur. Bz mahallelerde tekkeler de bulunur. Bizim mahalledekinin ad Baba Zakir Tekkesi idi; haziresi bile vard ve mahallenin ocuklar buradaki mezarlarn arasnda oynard. arda, her trl dkkn hem zemin olup kepenkleri alnca sergi yeri vazifesini grrler: skp ve Saraybosna arlarnda olduu gibi. Bezistanlarn iindeki dkk nlar biraz farkldr. Kahvehneler, nezih meknlar olup genlerin uluorta girdii yerlerden deildirler. Burada, i-g sahibi esnaf, tcir, hac, hoca ve asker makulesinden kimseler gnlk ileri konuur, edeb ve din sohbetler ederler. Erkeklerin ayanda ar denen alvar, srtnda dar ve genellikle beyaz kumatan bir gmlek ve camadan denen kaytan ve kadife ilemeli bir yelek bulunur. Zengin kimseler ve askerler, bu yeleklerin gse gelen kanatlarna sra, sra altn lira diktirirler. Bahanesi de, gelen kurundan ve oktan korunma olarak ileri srlr ki eri erife aykr dlm olunmasn. Erkeklerin balarnda trl, trl sarklar veya daha ge dnemlerde fes olur. Her bir sark tr kiinin mesleini, tarikatn veya bir baka mensubiyetini gsterir. Kn, elbisenin stne dolama veya krk giyilir. Ayaklara izme veya yemeni denen ayakkab giyilir. Mslmanlarn ve zellikle Trklerin ayakkablarnn rengi sardr; Gayrimslimler ve yabanclar bu renkte bir ayakkab giyebilemezler. Kadnlar ayaklarna ipekten tuman, srtlarna brmck gmlek ve ipek yelek giyerler, balarna hotoslu balk takar ve yazma sararlar. Gecelik entari herkesin giydiindendir. Kadnlarn gzellemek iin boyanmasna Balkanlarda Dzlenme denir ve bununla ilgili malzemenin kutusuna da Dzlenme Kutusu denir. Bylesi kutular, iinde malzemesi ile beraber nian srasnda gelin evine gnderilir. Dzlenmek iin kullanlan anam malzeme aklk, allk, rastk ve knadr. Rastk kalara ve kirpiklere, kna da ellere vurulur. Aklk beyaz bir merhem olup yzn her tarafna dzgnce srlr ve ovularak yaylr. Bundan sonra ise yanaklara krmz bir toz srlr. Bylesine sslenmede kadnn yz bir araf gibi bembeyaz grnr ve bunun stnde oluturulan yanak krmzl ok belirgini olur. Bu tr boyanmann inde ve Japonyada da var olduu hatrlanacak olursa, bizdeki bu gelenein oradakilerle olan benzerlii, akla milletlerimiz arasndaki kltr alverii konusunda sorular getirir. Dzlenme malzemesinin retim merkezi Prizren ehri idi ve oral hanmlarn gzellii dillerde gezerdi. in bir baka cephesi ise, aklk denen malzemenin, iindeki kurun dolays ile dilerde rmeye sebep olmasdr. Bu yzden, bu malzemenin bol kullanld zamanlarda, Trk hanmlar erken yata di rmesi hastalndan muzdarip olurdu. Erkekler, namazlarn ounlukla ya ar cmisinde veya mahallenin cmisinde cemaatle klarlar. Genlerin yats namazlarn evde klmalarna kimse karmaz. Yats namaznn klnmas ile hayat uykuya geer ve sabah namaznda yeniden canlanr. Mahalle bekileri ve kpekler gecelerin sahipleridir.

237

TRKBLM UBAT 2014

Balkanlarda daha ok ocuklara ilenecek oldukta, kandileri Yezid veya Timur diye arlr. Bu kelimeleri kullanan bykannelere bunlarn mns soruldukta, genel hatlar ile aklama yle olur: Yezid Peygamber Efendimize, Timur da Padiah Efendimize ktlk etmi bednam demlerdir. Cengiz veya Hulgu gibi isimlerin kullanlmas ise sz konusu bile olamaz. Ad bilinmeyen birisine hitap edilecei zaman, Mmin Efendi veya Mmine Hanm diye nlenilir. Ortalkta dilenci grlmez ama, sokak aralarnda dolap evlerin kapsn alan ve ev sahibinin kimdir o? sorusuna, Gan Efendi sizi dne okudu diye cevap veren birisini grecek olursak, bilelim ki bu kimse, darda kalm ve rndan aktan dilendiini syleyemeyen birisidir. Hcet sahibi, bu deyii ile, bir yandan ev sahibine sadaka vererek yaratcnn rahmet dnne gidebileceini hatrlatrken, br yandan da dilenme zilletine dmekten kendisini saknm olduunu var saymaktadr. Halkn dilinde, ta Ulu Trkistandan gelip deimemi bz kelimelere de rastlamak mmkndr: yaruga, dbr, ktek, buka, saka, fk, gergelez, tuman, ik-ikin, cigit, harani, bunar, yurtba, suba, yataan v.s...Trke, Balkan milletlerinin hepsine bir ok kelimenin yan sra, bir ok kavram da vermitir. Bunu anlatan en gzel deyimlerden birisi, grmemilerin kuruntu satmalar karsnda Hem Prizrenliyim diyor, hem de Trke bilmiyor deyimidir. Baklan Trkleri zeytinyal yemekleri pek bilmezler; zeytin tanesi ile oru amak bir nevi din itir ve derin bir hu iinde icra edilir. O kapkara zeytin tanesinin kekremsi ve bol tuzlu tad, oru ibadetini yapm ve baar ile sonlandrm olmann derin huzurunu keskin bir ekilde bildiriyor olsa gerektir. Yemeklerin h, Boyun denilen ve krpe kuzunun boyun eti ile kuru erikten yaplan yemek olsa gerektir ki ounlukla ar misafire ikram edilir. Ttsl pastrma ve sucuk, tpk Ulu Trkistanda yapld gibi yaplr ve sadece Mslmanlar tarafndan kullanlr. Birok Tk yemeinin biimleri ve isimleri olduu gibi, sini, tepsi, sahan, bardak, srahi, tabak, kak, ibrik, pekir gibi yemekle ilgili aralarnn adlar birok Balkan dillerine de gemitir. Davul, zuma, kaval, sipsi, iki telli-ifte telli, def, kann, ut, tambura gibi musiki letleri sadece Trkler tarafndan deil, btn Balkan milletleri tarafndan kullanlrlar; isimleri dhil olmak zere. Bu anlatlan durum aslnda, 1900 yllarna kadar Balkanlardaki Gayrimslimlerin de kltr zellikleri idi. Giyim, kuam, beslenme, gnlk hayat, beer yaplanma ve sivil mimar ortak zellikler tard. Trke dili de, ortak anlama arac olmaktan teye, beer seviyenin bir gstergesi idi. Ne var ki, bu yllardan sonra, uurlu bir gayret ile Trk etkisinin silinmesine, yok edilmesine allmtr. Bu fikriyatn kayna ise Bat Avrupa olmutur. Buna ramen, Trk izleri Balkanlarda yine de ok belirgindir. te byle, biz Trkler, Dnyann birok yerine ve bu arada da Balkanlara bir ince medeniyet gtrmzdr. Yni, hem madd, hem manev medeniyetin yan sra,

238

TRKBLM UBAT 2014

zarafetin medeniyetini de gtrm bir milletizdir. Ne are ki, Hal zihniyeti bizi hedef alm ve snr tanmaz bir ykma girimitir. Bu balamda, her ne kadar Azizi vakt idik, du zelil etti bizi beyti bir gerei ifade ediyor olsa da, inanyorum ki Trkln byk meden vasf zamana ve ykcla galip gelecek ve tekerlek tepeyi aacaktr: ok yaknda, Trkler Balkanlarda barn, drstln ve medeniyetin timsali olacaklardr.
PANEL : BALKAN SAVALARININ 100. YILI ansna BALKAN SAVALARI ve RUMEL'de BIRAKTIKLARIMIZ (Salk, sosyolojik ve kltrel deerlendirme. Baka Bir Cephe Olarak Salk ve Sosyal Hizmetler) 26 ARALIK 2013 Ankara Atatrk Eitim ve AratrmaHastanesi Oturum Yneticisi:Prof. Dr. . Hamit HANCI Prof. Dr. Mustafa KAHRAMANYOL : Balkanlarda Trkler Op. Dr. Mehmet Erkan BALKAN: Balkan Savalarnda Salk Hizmetleri Prof. Dr. Mehmet Zeki BRAHMGL:Balkanlarda TKAnn almalar

Prof. Dr. Mustafa KAHRAMANYOL


Doum Tarihi : 21 Ekim 1944 Yeni/Novi Pazar Medeni Durumu : Drt ocuklu renim Durumu : 1963-Bursa Erkek Lisesi , 1970- Hacettepe Tp Fakltesi Yabanc Dil : ngilizce, Franszca, Srpa, Hrvata, Bonaka Meslekte Hizmet : 1970-1971 Glhane Askeri Tp Akademisi, Stajer Tabib Temen 1971-1974 T.S.K,Deiik birliklerde pratisyen tabib stemen 1974-1977- Glhane Askeri Tp Akademisi K.B.B. Asistan, Yzba 1977-1980 GATA K.B.B. Baasistan, Binba 1980-1981 -The Johns Hopkins Hospital, ABD Aratrma Grevlisi -Armed Forces Inst. of Pathology, ABD, Gzlemci -Walter Reed Medical Centre, ABD, Gzlemci 1981-1983- Glhane Askeri Tp Akademisi, K.B.B. Uzman, Binba 1983-1986-NATO Karargh (Shape Medical Centre, Belgiu m) Tabib Yarbay 1984-1986-Universitat Instellung,Antwerpen Belgium, Aratrmac 1986-1987-Asker Hastahanesi Batabibi, Sarkam, Tabib Yarbay 1987-1988-Glhane Askeri Tp Akademisi,K.B.B. A.D.,Yrd. Doent, Albay 1988-1993-Glhane Askeri Tp Akademisi, K.B.B. AD, Doent, Albay 1993-1996-Babakan Maviri, Balkan leri Koordinasyonundan sorumlu birimin bakan ve Bosna-Hersek Savann sonlandrlmasndan sorumlu mavir 1996-1997-GATA, Profesr, Albay

239

TRKBLM UBAT 2014

TARHSEL SRE NDE BALKAN SAVALARINDA BR BAKA CEPHE OLARAK SALIK VE SOSYAL HZMETLER Op.Dr.Mehmet Erkan BALKAN ZET Tarihsel srelere devrini tamamlam dnemler olarak bakamayz. Gemile gnmz arasndaki birbirini etkileyen balantlar grebilmek gelecek gnlere de k tutacaktr. Gemi tarihimize ve zellikle de ulusal tarihimize yalnz entelektel bir yaklamla bir ilgi duymaktan teye; bugn ve gelecei daha gereki ynleriyle anlamak ve kavramak asndan nemlidir. Bu balamda Balkan savalarnda bir baka cephe olarak salk ve sosyal hizmetlerin ele alnmas o yllar anlamamz bakmndan da gerekli grlmektedir. Anahtar Kelimeler: Balkan Savalar, Tarihsel Sre, Ulusal Tarih, Salk ve Sosyal Hizmetler

HEALTH AND SOCIAL SERVICES AS ANOTHER BATTLEFRONT DURING THE BALKAN WARS ABSTRACT We cannot look at the historical periods as merely the parts of a linear process. In this respect, reviewing the links between the past and the present will shed a light on the future. This kind of historical perspective transcends the dimensions of a traditional intellectual approach in search for a truthful projection of our national history. Furthermore, it enables us to grasp the past and the future more realistically. Thus, regarding this historical perspective, the aim of this study is to focus on the health and social services during the Balkan Wars, which had been representative of a unique experience as another form of a battlefront. KEYWORDS: Balkan Wars, Historical perspective, National history, Health and Social services

Op. Dr., Bu alma Ankara Atatrk Eitim ve Aratrma Hastanesindeki panelde 26 Aralk 2013 tarihinde sunulmutur.

240

TRKBLM UBAT 2014

Biz Trkler in son iki yzylda btn Dou Dnyasnda ve Balkanlarda kat ettii tarihi yolculuk dikkatle gzden geirilmesi gereken byk bir olgudur. Sonuta bu yolculuk Dnya Tarihinin nemli bir parasdr ve zenle zerinde durulup irdelenmelidir. nk tarihsel srelere devrini tamamlam olarak bakamayz. Gemile gnmz arasndaki birbirini etkileyen balantlar grebilmek ileri gnlere de k tutacaktr. Bu kavram, tarihe ve zellikle de ulusal tarihimize yalnz entelektel bir yaklamla ilgi duymaktan te, bugn ve gelecei daha gereki ynleriyle anlamak ve kavramak asndan nemlidir. Tarih sreklilik gsterir, kopukluk yoktur. Kesintiye uram gibi grnse de akna devam eder. Tarihimiz bir btndr ve onu anlamak iin kopu-sreklilik balantsn srdrmek durumundayz. Dnyann tarihsel koullaryla bizim tarihimizin paralel okunmasnn ezamanl olarak yaplmas gerekmektedir. Bunlar, bizim iin gereken gelecei kurma bilgi ve ynteminin anahtarlardr Balkan Sava ve Dersler 1912-1913 balkl yazsna Mehmet Kafkas yle balyor: Tarihimiz birok zaferle doludur. Yeteri kadar nem verilmemesine karn, bunlarn birou hepimizin belle-inde silinmeyecek izler brakmtr. Ancak bu zaferlerin nedenleri, sonular, kahramanlar, bu kahramanlarn hayatlar, ksaca dersler bizim iin pek bilinmezdir. Zaferlerimizi bilmeyen bizler, elbette okumas da, dinlemesi de, anlamas da zor ve zc olan malubiyetlerimiz zerinde belki de hi durmayz. Buna karn, salayaca deneyim, verecei ders asndan malubiyetler, zafer-lerden pek de aa deildir. te Balkan Sava bunlardan birisidir. Balkan Sava, sava tarihimizin en ac sayfasdr ve belleklerden silinmek istenen bir olaydr. Bu olayn salk hizmetleri ynn ieren almalarn azl da dikkat ekicidir. Sonuta Trkiyenin bugnk baz sorunlarnn en ok 1911-1922 savalarnn sonularyla ilgili olduu dnlmelidir. Nfus, sosyal yapmz ve siyasi geleneklerimizde, bu kaotik dnemin ok derin ve silinmesi olanaksz gibi grnen izleri vardr. Bu nedenle de felaketlerin hazrlk dnemi, aamalar ve gelimesini bilmek zorundayz. Osmanl Ordusunda, bir sredir salk hizmetleri yaplanmasnda belirli iyiletirme almalar yrtlmesine karn, yine de Balkan Sava baladnda savaa ynelik herhangi bir salk hizmet plan bulunmamaktadr. Ordu salk hizmetlerinin yrtlmesi iin gerekli olan personel ve temel salk malzemelerinde de byk oranda eksiklik vard. Eitimleri srasnda hekimler, hasta ve yarallara bakmak zere kta tabibi olarak yetitirilmi, sava koullarnda uygulanacak yeni tbbi yn-temler konusunda yeterli eitim verilmemitir. Avrupal asker hekimler 1830 ylndan itibaren sava cerrahisinde anestezi ve analjezik ilalar ile antiseptik malzemeleri kullanrken, Osmanl Ordusunun asker hekimleri bu uygulamalarn oundan haberdar deildir.
241

TRKBLM UBAT 2014

Cephede ve cephe geri-sinde yaplan ameliyatlarn ou ilkel yntemlerle yaplmaktadr. Yardmc salk personeli konu-sunda da hem say hem de eitim dzeyi asndan byk eksiklikler dikkat ekicidir. Az saydaki hemirelerin tamam, tm almalara karn, yerli ve yabanc gayrimslim hanmlardan olumak-tadr. Seferberlik srasnda dier alanlarda olduu gibi ordunun shhiye tekilatnda da acil ikmal plnlar gerektii ekilde yrtlemedi. En nemlisi, Osmanl Harbiye Nezareti, salk hizmetlerinin kurul-mas ve lojistik destein salanabilmesi iin gerekli denekleri de ayrmamt. Savan resmen balad 18.Ekim.1912 tarihine kadar kolordularn shhiye blkleriyle, cephe hattnda kurulmas dnlen hastanelerin tesis ve tekiline yararl olacak hibir tbbi malzeme ile buna benzer ara-gere ve personel gnderilememitir. Osmanl Ordusu, ksa srede sava kaybetmi geri ekilirken len ve ldrlen binlerce insann Rumeli'de brakrken, yarallar zamannda cephe gerisine alnamad, sarg yerlerine ulatrlama -d ve zamannda gerekli giriim yaplamad iin kan kayb, bulac hastalk, alk ve souk hava nedeni ile can kayplar beklenenden fazla olmutur. Yaral askerler cepheye erzak ve cephane getirip dnen arabalarla kaba bir biimde ancak tren istasyonlarna tanm veya yryebilenler byk zorlukla istasyonlara ulamaya alm, ama zamannda gelmeyen veya hareket edemeyen trenler nedeni ile hastanelere yetitirilememitir. Binlerce asker ve sivil, hasta (kolera, dizanteri, tifo, tifs, iek ve stma), sakat ve perian durumda ger olarak stanbul ve Anadoluya hatta Orta-Dou'ya srklenmitir. Balkan Savalar srasnda sava alannda yarallara ve cephe gerisinde salgn hastalklara yakalanan askerler iin yaplacak salk hizmetleri, gerek personel, gerek hastane ve gerek malzeme ynnden belirgin ekilde ortaya kan eksiklikler ve uygulama boluu nedeni ile aksam ve Osmanl Hilal-i Ahmer Cemiyetinin (Kzlay) aktif almalar ve dzenleyici uygulamalarna braklmtr. Gmenlerin dier ehirlere nakilleri srasnda salk kontrollerinin yaplmas toplum sal a-sndan byk nem tamaktadr. zellikle bulac hastalklarn Anadoluya da yaylmamas iin kiisel dezenfeksiyon ve karantina ilemlerinin yaplmas ilk kez ciddi ekilde uygulamaya kon -mutur. Bunun iin yurt dndan uzman doktorlar ve tbbi malzeme getirtilerek bakteriyoloji labo-ratuar geniletilmi ve etv merkezleri kurulmutur. Kolere tans konusunda ortaya kan tartmalar laboratuvar incelemeleri ile zmlenmitir. Salgn %50yi aan lm oran ile 1913 Ocak ayna kadar srmtr. Kolera 1913 Austosunda Trk askerleri arasnda yeniden belirmitir. Savunma konumundaki birliklerin Edirneye doru hareketi ile askerlerin enfekte alanlara girmesi salgn yeniden balatmtr. Bula kayna olarak dorudan kiisel temas ve enfekte olmu nesneler ile karasineklerin
242

TRKBLM UBAT 2014

balca etmenler olduu vurgulanmak-tadr. Bakteriyolojihane-i Osmanide kolerayla ilgili laboratuvar almalar 1911den 1913e kadar yl aralksz srdrlmtr. lk kez Dr. Tevfik Salim (Salam) ve Dr. ekip Habip (Uslu) tarafndan laboratuvar destekli olarak tifs tans konarak tifodan klinik ve etyolojik olarak ayrm yaplmtr. Tifo as ilk olarak 1912de Glhane Asker Hastanesinde Dr. Reit Rza (Kor) ve Dr. Mustafa (Saun) tarafndan hazrlanm ve uygulanmtr. Osmanl Hilal-i Ahmer Cemiyeti stanbulda yaplan bu dzenlemeler yannda Dou ve Bat Ordusunun gereksinimlerini gz nnde bulundurarak, stanbulda 400, Selanik ve Edirnede 250, skp ve Lleburgazda 150, kodra, Yanya, Manastr ve Alasonyada 100, Geliboluda 50 ve anakkaled e 20 yatakl hastaneler kurulmasn planlamtr. Bu hastanelerin tm personel kadrolar tamamlanm ve gerekli tbbi ara-gere alm yaplmtr. Edirne, Selanik ve skp hastaneleri yerinden salanan olanaklarla alm, ancak Lleburgaz ve anakkale hastanelerinin personel ve tbbi malzemeleri ksmen salanabilmi, ulamn kesintiye uramas sonucu eyalar vagonlarda kalm, personel gidememi; Yanya, Manastr ve kodra hastaneleri personeli ve eyalar nakliye srasnda yerlerine ulaamadan buralar igal edilmitir. Malzemelerin byk blm Yunan, Srp ve Karada ordular tarafndan ele geirilmi; cephede yaral ve hasta durumunda olan Trk askerleri ve sivillere 1906 tarihli Cenevre Szlemesinde imzalar olmasna karn igalci gler tarafndan her hangi bir tbbi ve insani yardm yaplmamtr. Balkan Sava balaynca Dr. Besim mer Paa'nn nclnde stanbul Kadrga Hastanesinde ve Bursada 6 ay sreli hastabakclk kurslar dzenlenir. Kurslara genellikle stanbulun zengin ve kltrl ailelerine mensup kadnlar gnll olarak katlrlar. Bylece 1912 yl Balkan Sava ile birlikte Trk Hemireciliinin de balangc saylr. Yurt dndan gnll hemirelik yapmak zere Trk asll (Rukiye Yunusova, mm Glsm Kemalova, Meryem Yakupova, Meryem Pataova) ve gayrimslim birok hanm gelmitir. Safiye Hseyin Elbiyi baarl almalarndan tr anmamz gerekir. Mslman lkeler (Msr, Hindistan, Pakistan) kendi Hilal-i Ahmer dernekleri ve Cenevre Szle-mesi dorultusunda birok lke Salib-i Ahmer dernekleri (Romanya, Almanya, Avusturya, Macaristan, Amerika Birleik Devletleri, Belika, Fransa ve Rusya) kanalyla salk ve sosyal yardm almalar ile Osmanl Hilal-i Ahmer Derneine destek olmulardr. Bu balamda Balkan Sava ilk kez Hilal-i Ahmer ve Salib-i Ahmer derneklerinin Cenevre Szlemesinin bir anlamda zorlayc maddelerine uyularak, gerek asker gerek sivil sava madurlarna salk ve sosyal hizmetler asndan ortak hareket edilen bir sava olarak kaytlara gemitir.
243

TRKBLM UBAT 2014

Balkan Savalar srasnda ve hemen arkasnda zellikle stanbula g eden byk gmen kitlele-rinin yerletirilmesi, i alanlar yaratlmas, beslenmeleri ve ocuklarnn eitimi dnemin hkmeti iin byk bir sorun olarak ortaya kmtr. Tek bana sivil inisiyatiflerin ba edemeyecei apta bir sava yetimleri, kimsesizler ve korunmaya muhta ocuklar kitlesi ortaya kmtr. Bu nedenle dnemin iktidar olan ttihat ve Terakki Ynetimi, btesini dorudan devletin karlad ve ynetimini devlet adna partiye bal bir genel mdrlk eklinde dzenledii yaygn yetim-haneler (darleytamlar) rgtlenmesine girimek durumunda ve zorunda kalmtr. Hilal-i Ahmer Cemiyetinin sava srasnda ilgilenmek durumunda kald nemli bir konu da, kendilerinden haber alnamayan, kayp veya esir askerlerin durumu idi. Ordunun bu konuda da i dzenlemesini yapamam olmas, asker yaknlarnn tm beklentilerini Hilal-i Ahmere ynlendirmeleri sonucunu getirmitir.
PANEL : BALKAN SAVALARININ 100. YILI ansna BALKAN SAVALARI ve RUMEL'de BIRAKTIKLARIMIZ (Salk, sosyolojik ve kltrel deerlendirme. Baka Bir Cephe Olarak Salk ve Sosyal Hizmetler) 26 ARALIK 2013 Ankara Atatrk Eitim ve AratrmaHastanesi Oturum Yneticisi:Prof. Dr. . Hamit HANCI Prof. Dr. Mustafa KAHRAMANYOL : Balkanlarda Trkler Op. Dr. Mehmet Erkan BALKAN: Balkan Savalarnda Salk Hizmetleri Prof. Dr. Mehmet Zeki BRAHMGL:Balkanlarda TKAnn almalar

244

TRKBLM UBAT 2014

TRKBLMDEN HABERLER EGE NVERSTES LE ZMR TALYA KONSOLOSLUU BRL LE GEREKLETRLEN KONFERANS BYK LG GRD C. Blent SAKARYA

Trkbilim i dzen tasarm koordinatr.

245

TRKBLM UBAT 2014

Prof. GIAN ENRCO RUSCONINN verdii konferansa retim yeleri ve Ege niversitesi rencileri katld. RUSCONI zelikle Byk Sava Kanlmaz myd? Aridk Franz Ferdinandin Saraybosnada ldrl sonrasnda bir dnya sava kmas zorunlu muydu? ve Yoksa yanl anlalmalar ve deerlendirme hatalar m sebep oldu gibi sorularn cevaplarn arayan Profesr GIAN ENRCO RUSCONINN yumuak, akc ve iirsel anlatm doalln yannda samimi bir ifade tamas dinleyicileri tatmin etti. Konferans annda-simltane olarak
246

TRKBLM UBAT 2014

tercme edildiinden dinleyiciler konumacy byk bir dikkatle izledi. Ruscon, baz dinleyicilerin sorular olup olmadn sordu baz dinleyicilerin de sorularn ksaca yantlad. Prof. GIAN ENRCO RUSCON 1914 Temmuzunda cereyan eden ateli siyasi ve diplomatik trafii ile Marne Muharebesine kadar sregelen olaylar analiz eden kitabnn bu anlamda nemli bir kaynak olabileceini, bu ynde yaplabilecek almalara da ayrca k tutabileceini belirterek tm katlmclara gsterdikleri ilgiden dolay teekkr ederek konferansn tamamlad.

Foto: mer PC Ege Ajans


247

TRKBLM UBAT 2014

ULUSLAR ARASI TRKBLM DERGS YAYIM LKELER VE YAZIM KURALLARI 1. Uluslar aras Trkbilim dergisi hakemli bir dergi olup, hakemler Trkiye'deki ve dier lkelerin niversite retim yeleri arasndan yaznn ieriine uygun olarak belirlenir. 2. 3. Dergide sosyal bilimler alannda hazrlanm Trke, ngilizce, Almanca ve Franszca bilimsel almalar yaymlanr. Makaleler MS Word programnda A4 boyutunda basma balanabilecek ekilde iki nsha ve kopyalanm disketiyle dergi adresine temsilcilerimizin kontrolnde gnderilmelidir. Dergiye gnderilen yazlar baka bir yerde yaymlanm ya da yaymlanmak zere gnderilmi olmamaldr. Yazlarn uzunluu dergi formatnda 15-20 sayfay gememelidir. Yazlar aada belirtilen biimde yazlmaldr: st: 5,2 cm 5. 6. 7. Sol: 5 cm Alt: 5cm Sa: 3,5 cm Karakter: Times New Roman 11 PuntoSatr Aral: 1 Paragraf Aral: 6 Yazlar yaymlanmak zere kabul edildii takdirde Uluslar aras Trkbilim Dergisi btn yayn haklarna sahip olacaktr. Yazarlar e-mail adresiyle birlikte, gsm numaralarn da bildirmelidir. Dergiye gnderilen yazlar yayn kurulunca ilk deerlendirilmesi yapldktan sonra hakeme/hakemlere gnderilecek, hakemden/hakemlerden gelecek rapor dorultusunda yaznn baslmasna, yazardan rapor erevesinde dzeltme istenmesine ya da yaznn geri evrilmesine karar verilecektir. Yaymlanmayan yazlar yazara geri gnderilmeyecektir. Yaymlanan makaleler iin yazara telif creti denmeyecek, ancak yazara ait almann bulunduu dergiden gnderilecektir. Makale bal koyu renkli 11 punto ve byk harfle satra ortalanarak yazlmaldr. Yazar ad/adlar, nvanlar ve mensup olduklar kurum ile birlikte dipnot olarak ilk sayfada verilecektir.

4.

8. 9.

10. Metin iinde yaplacak yollamalar ayra iinde gsterilmelidir. (Yazarn/Yazarlarn soyad, kaynan yaynland yl: sayfa numaras srasyla).rnek: (Tatldil, 2009, s.41). Aklama notlar ise sayfa altnda dipnot eklinde belirtilmelidir. Kullanlan dipnot yntemi bilimsel standartlara uygun olmaldr. Yararlanlan kaynaklar almann sonunda ayrca belirtilmelidir. Dipnotlar 9 punto olarak yazlmaldr.

248

TRKBLM UBAT 2014

11. Dergiye gnderilen yazlarn ieriinden yazarlar sorumludur. 12. Her makalenin bana yazar tarafndan mutlaka makale bal dhil hem Trke ve hem ngilizce veya/Almanca/Franszca zet verilmeli, zetler 150 kelimeyi gememeli, 11 punto ile yazlmaldr. 13. almann hem ingilizce hem trke bal mutlaka belirtilerek zet verilmeli; ierik iinde nemli anahtar kelimeler de trke veya dier belirtilen dillerde yazlmaldr. 14. Trkbilim dergisine makale gnderen yazarlar kimlik bilgilerinde email adreslerini, GSM ve Kurum Telefonlarn dier yazma adreslerini de yazmaldr. 15. Uluslar aras Trkbilim dergisi drt aylk periyotlarla ylda say olarak yaymlanr. Editr: Yard. Do. Dr. Suavi TUNCAY Dzeltme:13. Saymzda yaymlanan Dr. H. Muzaffer NVER in PARTSZ DEMOKRASLER VE TM DNYA HALKLARINA SESLEN isimli makalesine sehven eklemeler yaplmtr. Dorusu aadaki gibidir. zr diler dzeltiriz

Partisiz Demokrasilere Giri: Tm Dnya Halklarna sesleni


Dr.H. Muzaffer nver
23 Haziran 2002 gnl Cumhuriyet gazetesinde izerlerden Behi Ak, iki adam konuturuyordu. Konuan adam Ekonomi konusu ok ciddi bir konudur. Bu konuya PARTLER ST bakmak lzm diyor, dinleyen de onu Evet diye yantlyordu. Konuan kii D politika, lke Gvenlii v.s.gibi konulara da PARTLER ST bakmamz lzm diyor, karsndaki bu sz de Elbette diyerek onaylyordu. Konuan devam ediyor, Bu Avrupa konusu da hassas bir konudur ve PARTLER ST ele alnmas gerekiyor diyor; dinleyen de Tabii diye onu destekliyordu. Adam konumasn srdryor: politika da istikrar ister; politik istismar konusu yaplmamal; bu konuya da PARTLER ST bakmak gerekir. Dinleyen kii buna da Evet deyince, ikisi sohbete yle devam ediyorlard: Peki o zaman PARTLER ne i yapmal? br de PARTLER derken neleri kastettiini tam anlamadm. diyordu.
249

TRKBLM UBAT 2014

izerimiz ekonomide, d politikada, gvenlikte, AB konusunda ve de i politika konularnda partilerin yararl bir rol olmadn ok tatl bir incelikle, fakat ac ac gzler nne sermekteydi. Ayrca, bu irkinlikler sadece Trkiyeye mi zgdr ki? Avrupadan Asyaya, Amerikadan Afrikaya dek yaygn deil midir? Ltfen hatrlaynz: Ekranlarda sululuunu, aladn izlediimiz Uzakdou Babakanlar ile Amerikan Bakanlarnn skandallarn Bunlar belleklerimizden silinebilir mi? Partiler tkenmilerdir. Bir baka deyile rmlerdir. Partilerden artk tm dnyada pis kokular gelmektedir. mrleri dolmu, sonlar gelmitir. Bu i bitmitir diyor, onlar hurdaya dnm halleriyle bir daha geri gelmemek zere gmyoruz. u da bir gerektir ki, sorunun kaynanda meclisler yoktur. Meclisler lkeler iin arttr; fakat partisiz olarak arttr. Ve meclisler, tavannda i kftenin yapp yapmayacan deneyen partililer iin yaplm binalar deillerdir. Ne var ki anayasamz, partileri, demokrasilerin vazgeilmez unsurlar olarak kabul eder. Hani vazgesek iyi olacak ama bir trl vazgeemiyoruz der gibidir adeta. Bu vazgeememe konusunu Psikolojik ve Psikopatolojik adan Pavlovsal koullanmaya bal bir alkanlk olarak gryoruz. Partilerin, sanki demokrasinin temeli imi gibi, olmazsa olmaz (eskilerin deyii ile lzm-i gayr-i mfark eklinde birbirlerine yapk saylmalarn anlyor, fakat kabul etmiyor, kar kyoruz, itiraz ediyoruz. Yine Cumhuriyet gazetesinde, 14.01.2002 tarihinde Teoman Karahun imzal bir yaznn bal yle idi: Bu Partileri Asalm m, yoksa Lin mi edelim? Buraya kadar yazlanlara da dayanarak, zm yolunun ne olduunun sorulmas da doaldr. zm ise sivil toplum kurulularnn (STK) ellerindedir. STKler lkelerin ynetimine katkda bulunmak iin rpnan kurululardr. Kurulu amalarnn altnda, siyasal partilerin yaramazlklar ve irkinlikleri de yatmaktadr. STKlerin, birletiklerinde bir lkeyi siyasal partilere oranla daha adil, daha drst ve daha da katlmc olarak temsil edecekleri inkr edilemeyecek kadar aikrdr. Bal bakl Sayn Bill Clintonn 1999 da, TBMM de 21.asr Sivil Toplum Kurulularnn asr olacaktr. sznn, birka ay evvel Cumhuriyette tekrarlanmas makalemizin adeta zeti oluverdi. Yine birka ay kadar nce gazetemizde fotoraf da yaymlanan inTrk STKlerinin mterek toplants olay, dncemizin uluslararas alanda da geerli olduunu gstermektedir. Sivil toplum rgtleri her eyden nce (3-5 kiiyle bile olsa) bir altay, komite, kurul gibi bir teekklde ba baa vererek bu ie balayacaklardr. Bu
250

TRKBLM UBAT 2014

giriimin zor, hatta ok zor olduu aikrdr. Artk, particilerin bayram ettikleri seimler yaplmayacak; srtmza vergi kamburu olarak yklenen seim masraflar kalkacak; partilere hazineden yani halklarn, yani bizlerin cebimizden para kmayacak; seim ncesi gnlerde aslan parti flamalar, sokaklar ve ruhlarmz kirletmeyecektir. Aslnda partilerin setiklerini elimize tututurup sanda atarken snnet ocuunun azna lokum sokuturur gibi, sanki biz seiyormuasna yutturmacalar da sona erecektir. Tm dnyada insanlar seim var diye rahatsz edilmeyeceklerdir. Dokunulmazlk, sadece meclis krssndeki konumalarla snrlanacak, TV ekranlarnda, trafik kazalarnda izlediimiz dokunulmazla bal sarho irkinlikleri ortadan kalkacak; bu gibi kimseler, STKlerince bir bakasyla hemen deitirileceklerdir. Parti bakanlarna verilen Partimden ayrlrsam namussuzum ya da ( ) Bakanlndan istifa etmi olduumu sayglarmla arz ederim yollu nceden dzenlenen ve sumen altnda bekletilen, bayann adisi dilekeler de ortadan kalkacaktr. Krsdeki konuann sz bitmeden sra kapaklarn vurmak, szl veya szsz sesler karmak gibi engelleme giriimleri ortadan kaldrlacak ve konumac szlerini bir sessizlik iinde bitirecektir. Aksini uygulayanlarn milletvekilliinden drlmesine kadar varabilecek yaptrmlar uygulanacaktr. Her STK milletvekili de seilmi olduu STK meclis guruplarnca izlenecek, TBMMden geri alnmas gerekenler, derhal geri alnacaktr. Seim sandklarna gelince Seimlerden aylarca sonra almam seim sandklarnn allklarda, ormanlklarda bulunmas gibi rezillikler yetmiyormu gibi, %30lara dek varan geersiz oy rezillikleri de son bulacaktr. General de Gaulle, Fransay omuzlayan koca bakan: Politika politikaclara braklmayacak kadar hassas bir konudur..derken partileri de kast etmi oluyordu. Avangard grntl bu tezimize, Kart olma-Kar Gelme Bozukluu(Oppositional Defiant Syndrome) gibi, kiiliinde,karakterinde Ykc Davran Bozukluu olanlarn kar geleceklerini doal karlyor, geriye kalanlarn da doru yolda (srat- mstakimde) olmann huzuruyla hep beraber yaayacamz mutluluu imdiden mjdeliyoruz. Konuyu, sosyal psikiyatrik alanmzn snrlarnda kesiyor, devamn ve gereini Sivil Toplum Kurulularna sayglarmzla sunuyoruz.

251