ΑΟΑΟΕΩΞΕΟΘ ΕΜΔΡΥΘ

Φα πρϊτα ςτοιχεία του Ανκρϊπου για τα Φαξίδια ςτθν ανοικτι κάλαςςα πριν από 9000 π.Χ.
Σι πρϊτεσ αρχαιολογικζσ μαρτυρίεσ τθσ ανκρϊπινθσ μεταφοράσ πάνω από τθν τραχιά ανοιχτι κάλαςςα και
που είναι γνωςτι ςτον ςυγγραφζα είναι ςτο Ακρωτιρι ,ζνασ βράχοσ ,ο Αετόκρθμνοσ ζνα καταφφγιο , με
κατοίκθςθ ςτθ νότια ακτι τθσ Ξφπρου (Swiny 2001). Ψα υπολείμματα των ανκρϊπων που βρζκθκαν μαηί με
καμζνα οςτά πυγμαίου ιπποπόταμου. Υριν από αυτι τθν εποχι θ Ξφπροσ κατοικείται μόνο από τθν
αυτόχκονα Υλειςτόκαινο πανίδα. Ενϊ το επίπεδο τθσ κάλαςςασ κα ιταν εκείνθ τθν εποχι χαμθλότερο αλλά
θ ελάχιςτθ απόςταςθ από τθν ακτι τθσ Ξφπρου με τθν θπειρωτικι χϊρα τθσ Π Αςίασ και εγγφσ ανατολι
εξακολουκεί (και τότε )να είναι περίπου 100 χιλιόμετρα. Χυμπζραςμα λοιπόν είναι αναμφιςβιτθτο ότι
κάποια μορφι ςχεδίασ ι ςκάφουσ πρζπει να ζχει χρθςιμοποιθκεί για τθ μεταφορά των ανκρϊπων ςτθν
περιοχι ςτο Ακρωτιρι - Αετόκρθμνοσ( Aetokremnos ) και χρονολογείται ςτα τζλθ του Υλειςτόκαινου τθν 10θ
π.Χ. χιλιετία

Χάρτθσ 00 ςτάκμθ καλάςςθσ (-145) μζτρα. περίπου 18-12,000 πΧ. -Είναι ςυνεχισ θ άνοδοσ τθσ ςτάκμθσ.
Είναι απροςδιόριςτο το ακριβζσ φψοσ διότι ςτθν Οιμνο ςε ςθμερινό παράλιο χϊρο ςτον Συρίαρκο όπου ςτον χάρτθ
αυτό φαίνεται ξθρά ,βρζκθκαν εγκαταςτάςεισ ψαράδων με όςτρακα και κόκαλα ιχκφων 12,000 π.Χ. και ςτον χάρτθ
αυτό φαίνεται μακριά από τθν κάλαςςα .,είναι λοιπόν κατά προςζγγιςθ.

Εν τω μεταξφ μετά τα ςυμπεράςματα όμωσ που αναγράφονται παραπάνω ,ςτθν Ξριτθ ,Αρχαιολόγοι
ζφεραν ςτο φωσ τον Λανουάριο του 2011 ςτοιχεία που αποδεικνφουν ότι οι πρϊτοι άνκρωποι ζχουν
πλοθγθκεί ςε ανοικτι κάλαςςα χιλιάδεσ χρόνια νωρίτερα από ό, τι πιςτευόταν παλαιότερα. Χφμφωνα με το
Ελλθνικό Ωπουργείο Υολιτιςμοφ, αρχαιολόγοι εμπειρογνϊμονεσ από τθν Ελλάδα και τισ Θνωμζνεσ Υολιτείεσ

ανακάλυψαν τραχείσ πζλεκυσ άξονεσ και άλλα εργαλεία που πιςτεφεται ότι είναι μεταξφ 130.000 και 700.000
ετϊν κατά τθ διάρκεια μιασ ζρευνασ ςτισ ςπθλιζσ και ςτισ βραχοςκεπείσ τοποκεςίεσ που βρίςκονται ςτισ
περιοχζσ του Υλακιά και Υρζβελθσ. Θ ανακάλυψθ καλείται «το πιο αρχαίο ςφμβολο τθσ πρϊιμθσ
ναυςιπλοΐασ ςε παγκόςμιο επίπεδο.» Ψα εργαλεία που ζχουν ανακαλυφκεί περιγράφονται να είναι απλά
εργαλεία χειρόσ που ζγιναν από πζτρα. Σι αρχαιολόγοι βρικαν μια ομοιότθτα μεταξφ αυτϊν των εργαλείων
και εκείνων που ςυνδζονται με το Homo heidelbergensis (που αναφζρεται επίςθσ ωσ άνκρωποσ τθσ
Χαϊδελβζργθσ) και τον Homo erectus, οι πρόγονοι των ςφγχρονων ανκρϊπων που ζηθςαν πριν από 200.000
χρόνια. "Πζχρι τϊρα, δεν είχαμε καμία απόδειξθ για τθν Υρϊιμθ Εποχι του Οίκου ίχνθ τζτοιασ παρουςίασ
ςτθν Ξριτθ ".Θ Παρία Βλαηάκθ-Υροϊςτάμενοσ Αρχαιολόγοσ ςτο Ωπουργείο- -είπε ςτο Associated Press, ότι
μζχρι τϊρα είχαμε αποδεικτικά ςτοιχεία ,που βρζκθκαν ςτο νθςί , ότι άνκρωποι εγκαταςτάκθκαν και
κατοίκθςαν τθν Ξριτθ όχι νωρίτερα από τθ Ρεολικικι Υερίοδο.

Είδοσ ςχεδίασ με κορμοφσ που χρθςιμοποιείται ςτθν Βραηιλία ςιμερα.
Πια ςχεδία είναι μια καταςκευι που βαςίηεται ςτθν επίπλευςθ του υλικοφ (ςυνικωσ από ξφλο) που
χρθςιμοποιείται για τθν καταςκευι τθσ. Πε οποιοδιποτε δεδομζνο θ μεταφορικι ικανότθτα μίασ ςχεδίασ
επειδι είναι πολφ βαρφτερθ και πιο δφςχρθςτθ ςε ςφγκριςθ με ιςοδφναμο ςκάφοσ , τθν κακιςτά εξαιρετικά
δφςκολο αυτι να πλοθγθκεί και κατευκφνεται από τα ρζματα και τον άνεμο τθσ ανοιχτισ κάλαςςασ. Ζνα
τυπικό πλοίο ςτθρίηεται ςτο ςχιμα του το οποίο του παρζχει πλευςτότθτα και το φδωρ που εκτοπίηει βοθκά
να ελαχιςτοποιθκοφν οι πλευρικζσ δυνάμεισ του ρεφματοσ και του ανζμου ςτο κφτοσ του κακϊσ κινείται
μζςα ςτο νερό. Αυτό επιτρζπει ςτο πλιρωμά του να ελζγχει περιςςότερο αποτελεςματικά και να διατθριςει
μία προκακοριςμζνθ πορεία. Αν κζλουμε μία αξιόπιςτθ πλεφςθ και το ςκάφοσ να πάει ςε κάποιον
προοριςμό και να επιςτρζψει , κα πρζπει να ζχει ο άνκρωποσ τον ζλεγχο ςε μια κάποια μορφι όπωσ αυτό
που του παρζχει μια βάρκα. Σι πρόωροι καλάςςιοι εξερευνθτζσ τθσ Ξφπρου μπορεί να χρθςιμοποίθςαν
ςκάφθ που καταςκευάηονται με ςκελετό από ξφλο που αυτόσ καλφπτεται με ραμμζνα δζρματα ηϊων, αλλά
τα ςκάφθ αυτοφ του είδουσ είναι πολφ πιο ευάλωτα ςτο κυελλϊδεισ τοπίο και τισ ςυνκικεσ τθσ ανοιχτισ
κάλαςςασ ςε ςχζςθ με το καλοφτιαγμζνο ξφλινο ςκάφοσ Χκάφθ φτιαγμζνα με δζρμα λειτουργοφν αρκετά
καλά ςε ποτάμια και κατά μικοσ τθσ ακτισ, αλλά μια ραφι από το ραμμζνο δζρμα να κοπεί μπορεί να είναι
κανατθφόρα, όταν είναι ςτθ κάλαςςα μακριά από τθ ξθρά . Είναι πικανό ότι γερζσ ξφλινεσ βάρκεσ
καταςκευαςμζνεσ με λίκινα εργαλεία και γλυπτζσ με φωτιά και ραμμζνεσ μαηί με τισ ίνεσ από κάνναβθ ι
πουρνάρι ξφλου να πλζανε ςτθν ανατολικι Πεςόγειο και πριν από 11.000 χρόνια.

Θ ανάπτυξθ τθσ Ξικραςιατικισ Σροκεραμικισ Οεολικικισ εποχισ - 11000 π.Χ. ζωσ 7000 π.Χ.
Θ βαςικι τεχνολογικι πρόοδοσ που ζχει επιτευχκεί ςτθν Ρεολικικι περίοδο αναπτφχκθκε μεταξφ 11000 π.Χ.
και 7000 π.Χ. ςε μζρθ όπωσ το «Tell es-Sultan » ςτθν Εγγφσ Ανατολι μεταξφ των περιοχϊν του «πολιτιςμοφ
Natufians » αλλά και ςτθ νοτιοδυτικι Πικρά Αςία μζχρι τθν περιοχι των Συραρτοφ Αρμενίων αλλά και ςτον
ελλαδικό χϊρο . Αυτό ιταν ζνα εκπλθκτικά καινοτόμο γεγονόσ και καταγράφεται ςτθν δθμιουργικι περίοδο
τθσ ανκρϊπινθσ ιςτορίασ. Για πρϊτθ φορά, μεγάλεσ ομάδεσ ανκρϊπων ενϊκθκαν ςε ζναν αλλθλεξαρτϊμενο
τρόπο για να λφςουν τα προβλιματά τουσ για τθν επιβίωςθ και τθ βελτίωςθ τθσ ποιότθτασ τθσ ηωισ τουσ
όπου εγκακίςτανται μόνιμα ςε περιοχζσ τθσ φυςικισ αφκονίασ. Θ εξειδίκευςθ τθσ παραγωγικισ εργαςίασ
που εξαπλϊνονται τα οφζλθ τθσ ςε όλουσ ,είναι ίςωσ θ μεγαλφτερθ επανάςταςθ ςτθν ανκρϊπινθ
κοινωνικοποίθςθ.

Διευκρινιςτικά- ΢ταν λζμε πολιτιςμό ,ζχει μια άλλθ ζννοια από τθν ςθμερινι ,εδϊ ςτουσ «Οατοφφιουσ» κάβανε
τουσ νεκροφσ τουσ ςε λάκκουσ και εκεί πζταγαν και τα ςκουπίδια τουσ όπωσ δείχνουν τα ευριματα.

Ρζα δεδομζνα δείχνουν ΕΓΞΑΨΑΧΨΑΧΘ ΧΨΣ ΑΛΓΑΛΣ ΨΑΦΑΔΩΡ ΞΩΡΘΓΩΡ ςε ζρευνα που είναι ςε εξζλιξθ με
χρονολόγθςθ 12,000 π.Χ. είναι θ παλαιότερθ εγκατάςταςθ ςτο Αιγαίο ΔΕΥ ΕΔΩ Θ ςθμαςία τθσ εφρεςθσ
οικιςμοφ θλικίασ 14,000 ετϊν ςτθν Νιμνο

Ιταν κυνθγοί-τροφοςυλλζκτεσ και ανάμεςα ςτισ τροφζσ που ςυνζλεγαν ιταν το δίκοκκο ςιτάρι, το κρικάρι
και τα αμφγδαλα, ενϊ κυνθγοφςαν γαηζλεσ, ελάφια, βοοειδι άλογα, και αγριόχοιρουσ. Σι κατοικίεσ των
«Ρατοφφιων» είναι θμι-υπόγειεσ, ςυχνά με ζνα ξθρολικικό κεμζλιο. Θ υπερκαταςκευι αυτϊν των κατοικιϊν
καταςκευαηόταν πικανϊσ από χαμόκλαδα, ενϊ δεν ζχουν βρεκεί ζωσ τϊρα ίχνθ πλίνκων .
Ψα ευριματα λοιπόν αυτά βρζκθκαν ςε δαςικζσ ηϊνεσ, εκεί όπου επικρατοφςε θ βαλανιδιά και το φιςτίκι.
Χτθν χλωρίδα αυτισ τθσ ανοικτισ δαςϊδουσ περιοχισ απαντάτε ςυχνά το ςιτάρι. Φο βρικαν ζτοιμο
αυτοφυζσ δθλαδι. Ψο πικανότερο είναι πωσ θ μόνιμθ εγκατάςταςθ και θ εγκατάλειψθ τθσ νομαδικισ ηωισ
ςτάκθκε δυνατόν να πραγματοποιθκεί εξαιτίασ των άφκονων φυςικϊν πόρων τθσ περιοχισ, του ευνοϊκοφ
κλίματοσ ςε εκείνθ τθν περίοδο.
Βρικαν λοιπόν, αφοφ μαηεφτθκαν εκεί ομάδεσ ανκρϊπων , πλοφςιουσ πόρουσ και ζμειναν και αποφάςιςαν
για να μθν ξαναφφγουν να τουσ μοιράηονται ,το αίςκθμα τθσ αυτοςυντιρθςθσ και ο περιβάλλοντασ χϊροσ
δθμιοφργθςαν μια αρχικι κοινωνικι ομάδα, όχι κάποια άλλθ ιδιαίτερθ ευφυΐα όπωσ ζχουν «διογκϊςει» οι
επιςτιμονεσ για τουσ λαοφσ τθσ περιοχισ ςτισ αναλφςεισ τουσ, εν ςχζςθ με άλλουσ ανκρϊπουσ ςε άλλεσ
περιοχζσ απλά λόγο ςυνκθκϊν υπιρξε μία ανάπτυξθ κατάλλθλθ και φυςικά οι ςθμερινοί κάτοικοι δεν ζχουν
καμιά ςχζςθ με αυτοφσ όπωσ προςπακοφν να υπονοιςουν .Ψο εξ ανατολισ φϊσ είναι μία πολιτικι
προπαγάνδα άνευ προθγουμζνου και φυςικά ζχουμε ακόμα πολλά να μάκουμε όςο οι ανακαλφψεισ
αποκαλφπτονται διότι και αυτζσ παρουςιάηονται κατά το δοκοφν .
Χτουσ φυςικοφσ αυτοφσ πόρουσ λοιπόν περιλαμβάνονται, το κυνιγι, θ αλιεία και θ τροφοςυλλογι, κακϊσ και
θ χριςθ άγριων δθμθτριακϊν . Ενταφιαςμοί ζχουν εντοπιςτεί αρκετοί ςτισ περιοχζσ του «Ρατοφφιου
πολιτιςμοφ» , ςυνικωσ ςε λακοειδείσ τάφουσ ςε εγκαταλειμμζνα ςπίτια, ςε ςπιλαια του όρουσ Ξάρμθλο και
τουσ λόφουσ τθσ Λουδαίασ. Σι λάκκοι επιχωματϊνονταν με απορρίμματα, γεγονόσ που κακιςτά δφςκολο τον
εντοπιςμό των κτεριςμάτων. Χε οριςμζνεσ περιπτϊςεισ οι τάφοι καλφπτονταν με αςβεςτολικικζσ πλάκεσ,
γεγονόσ που υποδεικνφει κοινωνικι διαςτρωμάτωςθ ι μφριηαν πολφ άςχθμα οπότε ζβαηαν μια πζτρα και
από πάνω τα απορρίμματα . Ωπάρχουν ατομικοί και ομαδικοί ενταφιαςμοί, ειδικά ςτθν πρϊιμθ «Ρατοφφια
περίοδο » και διεςπαρμζνα ανκρϊπινα υπολείμματα ςτουσ οικιςμοφσ που ςτρζφουν προσ τθν κατεφκυνςθ
τθσ διατάραξθσ προγενζςτερων ταφικϊν χϊρων . Ψο ποςοςτό κνθςιμότθτασ παιδιϊν είναι μάλλον υψθλό. Ψο
30% περίπου του ςυνόλου των ενταφιαςμϊν ανικει ςε παιδιά θλικίασ 5-7 ετϊν.
Αφαίρεςθ του κρανίου παρατθρικθκε ςτο ςπιλαιο Χαγιονίμ, ςτο Ραχάλ Σρζν και το Αΐν Παλλαχά, ενϊ
μερικζσ φορζσ τα κρανία είναι διακοςμθμζνα με χάντρεσ οςτρζων (Ελ-Συάντ). Ψα κτερίςματα αφοροφν
κυρίωσ ςε προςωπικά κοςμιματα, όπωσ χάντρεσ καταςκευαςμζνεσ από όςτρεα, δόντια από κόκκινο ελάφι,
οςτά και λίκουσ. Ανακαλφφκθκαν βραχιόλια, περιδζραια, ςκουλαρίκια, πόρπεσ και κρεμαςτά κοςμιματα με
τζτοια υλικά . Υικανά λοιπόν ζκοβαν το κεφάλι του νεκροφ τουσ το ςτόλιηαν και το είχαν ςαν διακοςμθτικό
ςτοιχείο.
Εάν δε ιςχφουν ςτισ παραπάνω ανακαλφψεισ αυτζσ οι ερμθνείεσ τότε... Αυτι θ κοινωνικι ςυνάφεια ίςωσ
ζχει άλλουσ λόγουσ που υπιρξε. Ψουλάχιςτον πρζπει να είχαν κάποια κοινωνικι ταφτιςθ ίςωσ γλωςςικό και
κρθςκευτικό ςυναφζσ γίγνεςκαι ,αλλιϊσ κα είχε ςυμβεί και αλλοφ με παρεμφερι ςτοιχεία διαβίωςθσ
,ςυνκικεσ δθλαδι ςτον ευρφτερο χϊρο τθσ ανατολισ.
Πια ςκζψθ που μπορεί να ςυναχτεί είναι ότι όλοι οι οικιςτζσ του χϊρου πικανά προζρχονται και από το
Υελαςγικό αιγιακό υπόβακρο. Σι Υελαςγοί , λαόσ ςτθν ανατολικι Πεςόγειο με ςυναφι χαρακτθριςτικά,
τρόπο ηωισ, καταςκευαςτικι δραςτθριότθτα και άλλα ,που ζψαχναν ζφορουσ τόπουσ, περιςςότερο
πλοφςιουσ από τον νθςιωτικό αιγιακό χϊρο για να επιηιςουν.
Ιδθ το κεντρικό Αιγαίο είχε καλυφκεί με νερά τουσ τελευταίουσ αιϊνεσ , λιγότερθ γθ εν ςχζςθ με τισ
προθγοφμενεσ χιλιετίεσ είχε μείνει και το κλίμα ςτισ περιοχζσ αυτζσ τισ Πικράσ Αςίασ είχε ςχεδόν
ιςορροπιςει εν ςχζςθ με άλλεσ περιοχζσ. ΔΕΧ ΥΕΟΑΧΓΛΞΘ ΕΟΟΑΧ ΧΕΟ 21-24 Θ ΕΔΩ

Χάρτθσ 01- Πε Ερυκρό χρϊμα - Πζςθ κερμοκραςία 14ο Ξελςίου
Υερίπου το 10200 π.Χ. ςπίτια χτίηονταν ςτο ονομαηόμενο «Hallan Çemi Tepesi » ςτθν ανατολικι Πικρά Αςία,
όπου χρθςιμοποιείται πζτρα εγχάρακτθ, κφπελλα και ζκαναν ,πικανά και οι Υελαςγοί και Οζλεγεσ,
εκτεταμζνθ χριςθ των άγριων φυτϊν και ηϊων. Θ περιοχι ζχει μερικά από τα πρϊτα ςτοιχεία πικανισ
εξθμζρωςθσ των χοίρων.
Περικά ςτοιχεία μποροφμε να δοφμε εδϊ:
1. Χτθν Ελλάδα πριν 8000 χρόνια ζκαναν φυτοκαλλιζργειεσ με λίπαςμα , πότιηαν τα χωράφια τουσ και ζτρωγαν
γαλακτοκομικά προϊόντα
2. 5.000 χρόνια νωρίτερα θ άφιξθ ςτθν Ευρϊπθ
3. 50,000 ΧΦΣΡΛΑ ΞΑΨΣΛΞΛΑ Θ ΥΛΡΔΣΧ

Σ οικιςμόσ ςτο ονομαηόμενο ςιμερα «Cayonu » ιδρφκθκε το 8500 π.Χ. ςτθ νοτιοανατολικι Πικρά Αςία και
αναπτφχκθκε με περίτεχνα κτίρια με ορόφουσ και με ζνα είδοσ μωςαϊκοφ ςτο δάπεδο. Μςωσ και Υελαςγικά
φφλα πικανά , εγκαταςτθμζνα ςε εφφορθ γθ, χρθςιμοποίθςαν οπείσ και αγκίςτρια από ςφυριλατο κρφο
ικαγενι χαλκό και δείχνουν τθν παλαιότερθ ίςωσ απόδειξθ για τθν πικανι χριςθ του λινοφ και τθν φφανςθ
του . Υερίπου τθν ίδια εποχι ςτο « Nevali Cori » χτίςτθκαν μνθμειϊδθ πζτρινα κτίςματα που ιταν πικανϊσ
ιερά. Πετά το 8000 π.Χ. ςτο ονομαηόμενο ςιμερα «Asikli Höyük » ζγινε μια πραγματικι πόλθ και
περιβαλλόταν από τείχοσ με μια μεγάλθ « βιομθχανία» οψιδιανοφ. Ξατά τα επόμενα 2.000 χρόνια αυτζσ οι
τάςεισ προσ τθν αςτικοποίθςθ οδιγθςαν ςε οικιςμοφσ πικανά και Υελαςγικοφσ τθσ ονομαηόμενθσ κζςθσ «
Çatal Höyük » ςτο Λκόνιο τθσ Πικράσ Αςίασ και ςτθ κζςθ «Can Hasan » ςτθν Εγγφσ ανατολι .

Λκόνιον Πικράσ Αςίασ . Χχεδιαςτικι υποκετικι αναςυγκρότθςθ του οικιςμοφ που ονομάηουν «Çatal Höyük»
Διατθρϊντασ τισ πρακτικζσ τθσ Πεςολικικισ περιόδου ςτο κυνιγι, το ψάρεμα, τθν ςυλλογι τροφϊν και
επίςθσ άρχιςαν να καλλιεργοφν ςυςτθματικά καλλιζργειεσ ςιταριοφ, κρικαριοφ, ςίκαλθσ, λινάρι, όςπρια,
μπιηζλια, βίκο και κουκιά. Ωπάρχουν ςτοιχεία εξθμερωμζνων προβάτων, αιγϊν, χοίρων και ςκφλων και κα
ξεκινιςει θ διαδικαςία τθσ εξθμζρωςθσ των βοοειδϊν (Bos Taurus), θ οποία τουσ παρζχει μια ςτακερι και
αξιόπιςτθ πθγι τροφίμων, πρϊτων υλϊν και εργαςία για τα χωράφια . Θ εξθμζρωςθ των μεγάλων
αγριοβοφβαλων Aurochs τθσ Ανατολισ κα πρζπει να ζχει ολοκλθρωκεί κάποια ςτιγμι μεταξφ 6500 και 6000

π.Χ. Χτθν εργαλειοκικθ τουσ περιλαμβάνονται λεπίδεσ από πυριτόλικο και οψιδιανό και μικρολεπίδεσ,
ςφφρεσ πελζκια από γυαλιςμζνθ πζτρα , λειαςμζνεσ πζτρεσ και κονιάματα, και καμάκια και αγκίςτρια από
οςτό. Σι Πικραςιάτεσ Υελαςγοί ,ανζπτυξαν επίςθσ τθν πζτρα και τθν λάςπθ ςτο κτίςιμο αλλά και το πιλινο
τοφβλο . Θ καλακοπλεκτικι, και καταςκευζσ από δζρμα ιταν από τα πράγματα που επίςθσ ζκαναν και οι
πικανά Υελαςγοί του «πολιτιςμοφ Natufians» είχαν χρθςιμοποιιςει ςτοιχεία από λίκουσ λαξευμζνουσ ωσ
βλθτικζσ αιχμζσ κάτι που δείχνει τθ χριςθ του δόρατοσ ι του τόξου.

Θ προζλευςθ του Αιγαίων Ξινωιτϊν 7000 π.Χ.
Από το 7000 π.Χ. Χτοιχεία του νεολικικοφ πολιτιςμοφ ςτο λεγόμενο ςιμερα «Çatal Höyük » τθσ Πικράσ Αςίασ
δείχνουν ότι λάτρευαν τθ Πθτζρα Κεά και τον ιερό ταφρο από τθν λεγόμενθ αναςκαφι «Cayonu » τθσ
νότιασ Πικράσ Αςίασ προσ τα ανατολικά μζχρι το «Hacilar» αλλά το ίδιο λατρευτικό ςτοιχείο υπάρχει και
ςτον αιγιακό χϊρο με τισ ίδιεσ και παλιότερεσ πικανά χρονολογιςεισ και ςτα δυτικά πρζπει να ζχει φτάςει θ
λατρεία από τθ κάλαςςα (ζμπειροι ναυτικι ςτθν αιγιακι ναυςιπλοΐα) ςτθν Χοιροκοιτία ςτθν Ξφπρο και ςτο
λόφο του Ξεφάλα ( Ξνωςόσ) ςτο νθςί τθσ Ξριτθσ. Θ Ξνωςόσ ωσ οικιςμόσ κοντά ςτισ ακτζσ τθσ βόρειασ
κεντρικισ Ξριτθσ αντιπροςωπεφει για ομάδα επιςτθμόνων τθν προζλευςθ του Πινωικοφ πολιτιςμοφ.
Ξαταγράφουμε λοιπόν τθν άποψθ που επικρατεί ςε ερευνθτζσ για τθν κατοίκθςθ ςτθν Ξφπρο και ςτθν Ξριτθ.
(Σριν από αυτι τθ εποχι , θ Ξριτθ, όπωσ και θ Ξφπροσ πριν τθν κατοίκθςθ ςτο ακρωτιρι «Αετόκρθμνοσ»
ιταν ακατοίκθτθ από ανκρϊπουσ. Δεν μποροφν να υπάρξουν επιχειριματα για κάκε εγχϊρια ανάπτυξθ εδϊ,
λζνε οι επιςτιμονεσ αλλά, νζα αρχαιολογικά ςτοιχεία δείχνουν εργαλεία ναυςιπλοΐασ 130,000-700,000
χρόνια πριν ςτθν Υρεβζλθ τθσ Ρότιασ Ξριτθσ.όπωσ κα δοφμε παρακάτω. Χυνεχίηουμε όμωσ με τθν μζχρι πριν
άποψθ, Αυτόσ ο αποικιςμόσ λοιπόν είναι αναμφίβολα μια περίπτωςθ μετακίνθςθσ από τθν Πικραςιατικι
ακτι μζςω τθσ κάλαςςασ . Ψα ςκάφθ που χρθςιμοποιοφνται πρζπει να ζχουν καταςκευαςτεί από μαςίφ ξφλο
και αρκετά ανκεκτικά με χωρθτικότθτα φορτίου, τουλάχιςτον, λίγουσ τόνουσ προκειμζνου το πλιρωμα να
μεταφζρει οικόςιτα πρόβατα, αίγεσ και τουσ επιβάτεσ. Ξανζνα από τα οικόςιτα ηϊα των Πικραςιάτων που
ζφεραν μαηί τουσ ςτθν Ξριτθ δεν είχε υπάρξει ποτζ πριν ςτο νθςί. ) αναφζρει ο W. Sheppard Baird
-Χφμφωνα όμωσ με τα ευριματα , που υπάρχουν από πολφ παλαιά και είναι τουλάχιςτον παράξενο πωσ δεν
το λαμβάνει υπόψθ του, όπωσ το αναφζραμε κα παραπάνω .Ξαι μθν ξεχνάμε ,θ απόςταςθ Αντικφκθρα Ξριτθ
τθν εποχι αυτι είναι 22-25 χιλιόμετρα. τα Αντικφκθρα δε με τα Ξφκθρα και κατόπιν με τθν Υελοπόννθςο
είναι ελάχιςτθ .
Θ απόςταςθ Ξφπρου δυτικά με Ξριτθ ανατολικά είναι 535 χιλιόμετρα., ενϊ αρκρωτά μζςω Ξαρπάκου
ζχουμε αποςτάςεισ 50 + 50 +20 χιλιομζτρων Πικρά Αςία Φόδοσ Ξάρπακοσ. Ξριτθ
-Ψισ αςφαλζςτερεσ ενδείξεισ για ναυςιπλοΐα μεγαλφτερθσ κλίμακασ ςτο Αιγαίο, ιδθ από τθν 9θ χιλιετία π.Χ.,
παρζχουν τα εργαλεία από οψιανό τθσ Πιλου, που βρζκθκαν ςε ςτρϊματα κατοίκθςθσ τθσ Πεςολικικισ ςτο
ςπιλαιο Φράγχκι Ερμιονίδασ. Ασ ςθμειωκεί ότι θ απόςταςθ τθσ ανατολικισ ακτισ τθσ Υελοποννιςου από τθ
Πιλο είναι 80 ναυτικά μίλια (περίπου 150 χιλιόμετρα)! Θ ανεφρεςθ εργαλείων μθλιακοφ οψιανοφ ςε
αρχαιολογικζσ κζςεισ τθσ βόρειασ (Ρζα Ρικομιδεια), αλλά κυρίωσ τθσ κεντρικισ (Άργιςςα, Εφβοια, ςπιλαιο
Ξίτςου) και νότιασ θπειρωτικισ Ελλάδασ (Φράγχκι), τθσ Ξριτθσ (Ξνωςόσ) και τθσ Ξφπρου, ςυντελεί ςτθν
αποκατάςταςθ των καλάςςιων διαδρομϊν ςτο Αιγαίο από τθν Αρχαιότερθ μζχρι και τθν Ψελικι Ρεολικικι
(περίπου 6800-3200 π.Χ.).
Ξαι ζνα ερϊτθμα -Τλεσ οι περιοχζσ με τα ευριματα οικιςμϊν που αναφζρονται ςτθν Πικρά Αςία απζχουν
μεγάλεσ αποςτάςεισ από τθν ακτογραμμι .Είναι δυνατόν άνκρωποι που ζηθςαν τόςο βακιά μζςα ςτθν
μικραςιατικι και ανατολικι ενδοχϊρα να ζγιναν ναυτικοί τόςο εφκολα και γριγορα ςε ςχζςθ με τουσ
πλθκυςμοφσ του Αιγαίου ;
Θ παπυρζλλα
Ζχοντασ ωσ πρότυπο τθν αμφίπρωρθ κερκυραϊκι παπυρζλλα, με τθν οποία ςτα νεότερα χρόνια ταξίδευαν, χωρίσ πανιά,
από τθν Ξζρκυρα ςτθν Λταλία, το Ελλθνικό Λνςτιτοφτο Υροςταςίασ Ραυτικισ Υαράδοςθσ πραγματοποίθςε τον Σκτϊβρθ
του 1988 ζνα πειραματικό ταξίδι από το Οαφριο ωσ τθ Πιλο. Για το ςκοπό αυτό καταςκευάςτθκε ζνα αμφίπρωρο
καλαμζνιο ςκάφοσ (πλωτι ςχεδία ι πιρόγα), θ παπυρζλλα, ςτθν οποία επζβαιναν ζξι κωπθλάτεσ. Είχε μικοσ περίπου 5
μζτρα, πλάτοσ 1,5 μζτρο και φψοσ 60 εκατοςτά. Ψο πειραματικό αυτό ταξίδι ζδειξε ότι επτά μζρεσ αρκοφςαν ςτουσ
πρϊτουσ καλαςςοπόρουσ του Αιγαίου για να διανφςουν τθν απόςταςθ από το Οαφριο ςτθ Πιλο .

Αν και θ ναυςιπλοΐα και θ ναυπθγικι, ζχουν ιςτορία εκατοντάδων χιλιάδων ετϊν,εν τοφτοισ μοναδικι
επαρκισ επιςτθμονικι μαρτυρία, που υπάρχει παγκόςμια, είναι το ταξίδι ςτο Αρχιπζλαγοσ του Αιγαίου, που
τοποκετείται χρονολογικά 11000 χρόνια πριν. Ψο ταξίδι αυτό ζγινε για τθ μεταφορά οψιδιανοφ από τθ Πιλο,
που βρίςκεται νότια των Ξυκλάδων, ςτο Φράγχκι τθσ Ανατολικισ Υελοποννιςου. Αυτό που είναι γνωςτό, πωσ
τθν φςτερθ μεςολικικι εποχι, ο οψιδιανόσ, ζνα θφαιςτειακό ορυκτό, ζφερε επανάςταςθ ςτθν καταςκευι
εργαλείων και μεταφζρκθκε διά καλάςςθσ, ςε ςχετικά μεγάλθ απόςταςθ.
Τποια εκδοχι και αν πάρουμε, είτε τθ μεταφορά από τθ Πιλο απευκείασ ςτο Φράγχκι, καλφπτοντασ μια
απόςταςθ 150 ναυτικϊν μιλίων, είτε τθ μεταφορά από τθ Πιλο ςτθν Ερμιονίδα ι τθ Οαυρεωτικι,
καλφπτοντασ μια απόςταςθ 75 ναυτικϊν μιλίων και ςτθ ςυνζχεια δια ξθράσ ςτο Φράγχκι, ζνα είναι γεγονόσ,
ότι και ςτισ δφο περιπτϊςεισ, τμιμα τθσ μεταφοράσ ζγινε και διά καλάςςθσ.
-Ζχουμε νεολικικοφσ οικιςμοφσ που βρζκθκαν από τον Ζβανσ χρονολόγθςθσ περί το 10,000 πΧ ςτθν Ξνωςό
-Χτον Ξατςαμπά και ςτο Πιράμπελο ςτθν Ξνωςό αλλά και ςε μακρφτερουσ οικιςμοφσ ςε ολόκλθρο πικανά
το νθςί τθν 7θ χιλιετία ζφτιαχναν κεραμικά αγγεία και μάλιςτα υπιρχε ανταλλαγι ςτο είδοσ αυτό .Αυτι θ
εμπορικι δραςτθριότθτα προχποκζτει μια ςειρά άλλων καταςτάςεων που προθγικθκαν πολλά χρόνια πριν
αυτζσ οι ανταλλαγζσ φτάςουν ςτο ςθμείο αυτό .(P Tomkins-M.Day-Kilikoglou – «Knosos and the earlier
Neolithic landscape of the Heraklion basin »
-Τπωσ και πρόςφατα βρζκθκαν όπωσ αναφζραμε πιο πάνω εργαλεία που χρθςίμευαν για να φτιαχτοφν πλόεσ
πριν από 130,000 ζωσ 700,000 χρόνια ,αν και από καιρό υπιρχαν προβλζψεισ για ευριματα τθσ πρόδρομθσ
Οεολικικισ εποχισ ςτθν Μριτθ, οι αναςκαφζσ που εποπτεφονται από τθν Αμερικανικι Χχολι Ξλαςικϊν
Χπουδϊν ςτθν Ακινα (ΑΧΞΧΑ) είναι οι πρϊτεσ που ζφεραν ςτο φωσ μεςολικικά και παλαιολικικά ευριματα.
Σι αναςκαφζσ, που εποπτεφονται από τον απόφοιτο και μζλοσ τθσ Διοικθτικισ Επιτροπισ Thomas Strasser
και τθν Ελζνθ Υαναγοποφλου, από τθν Εφορεία Υαλαιοανκρωπολογίασ και Χπθλαιολογίασ τθσ Ρ. Ελλάδασ,
εντόπιςε 29 ςθμεία που ςυςχετίηονται με ςπθλιζσ και πζτρινα καταφφγια και ςυνζλεξε ζνα δείγμα από
τουλάχιςτον 2000 πζτρινα ευριματα των δφο περιόδων, τα οποία ζχουν μεγάλθ ςθμαςία για τθν κατανόθςθ
τθσ ιςτορίασ των καλάςςιων ςυγκοινωνιϊν ςτθ Πεςόγειο. Ψα ευριματα παρουςιάςτθκαν από τθν ομάδα τθσ
αναςκαφισ ςτθν ετιςια ςυνάντθςθ του Αρχαιολογικοφ Λνςτιτοφτου των Θ.Υ.Α. ςτο Anaheim.

Υρεβζλθ πριν 130,000 ζτθ ..
Χτθν Ξριτθ λοιπόν, τα ευριματα ιταν ςτθν πλειοψθφία τουσ υλικά και απλά εργαλεία, ενϊ θ απουςία
γυαλιςμζνων πζτρινων τςεκουριϊν ι πιλινων καταςκευϊν, ενδεικτικϊν νεότερων εποχϊν, ενιςχφει τθν
πρόβλεψθ ότι δεν αντιςτοιχοφν ςε κάποια μετα-Πεςολικικι περίοδο. Εκτόσ από αυτό, μεγαλφτερα
αντικείμενα, όπωσ τςεκοφρια τθσ Σαλαιολικικισ περιόδου εντοπίςτθκαν ςε εννιά τοποκεςίεσ και φαίνονται
να ςυνδζονται με μια αρχικι περίοδο καλάςςιων μεταφορϊν.

Χτάκμθ καλάςςθσ. ( - 145) μζτρα 18,000-12.000 πΧ περίπου.
Δθλαδι οι άνκρωποι ζχοντασ τα πάντα ςτθν απζραντθ και αραιοκατοικθμζνθ Ξικρά Αςία τθν
εγκατζλειψαν για να βρουν τθν τφχθ τουσ ςτθν απζραντθ κάλαςςα.!
Είναι λοιπόν λάκοσ θ κεϊρθςθ ότι θ Ξριτθ πρωτοκατοικικθκε τθν Ρεολικικι περίοδο, ίςωσ ότι ενιςχφκθκε ο
πλθκυςμόσ του νθςιοφ από επιπλζον κατοίκουσ αυτό κα ιταν ίςωσ φυςιολογικό, αλλά ζνα ερϊτθμα πάλι
που προκφπτει είναι ,γιατί ενιςχφκθκε πλθκυςμιακά από τθν μακρινι ςχετικά Πικραςιατικι ακτι; Εκεί
υπιρχε αφκονία ςε όλα τα χρειαηοφμενα από ξυλεία αλλά και κάκε είδουσ άλλων απαραίτθτων για τθν
εποχι. Θ κατοίκθςθ ςτθν περιοχι τθσ Πικράσ Αςίασ δεν ιταν όπωσ δείχνουν και τα ευριματα πυκνι. Γιατί
λοιπόν να ξενιτευτοφν; Από τθ άλλθ ςτον ελλαδικό χϊρο το ορεινό τοπίο θ ζλλειψθ ίςωσ πρϊτων υλϊν
απαραίτθτων για επιβίωςθ αλλά και κφρια θ μικρι απόςταςθ ςε ςχζςθ με τθν Πικρά Αςία είναι ζνασ
ευνόθτοσ λόγοσ από τον κορμό τθν Ελλθνικισ Χερςονιςου να ψάξουν για καλφτερεσ ςυνκικεσ διαβίωςθσ.
Τπωσ βλζπουμε και ςε παραπάνω χάρτθ(Χάρτθσ 01) κφρια ςτθν περιοχι του Αιγαίου το κλίμα ζχει
ιςορροπιςει ςτον νθςιωτικό χϊρο και ςτον κφριο κορμό τθσ απόλθξθσ τθσ Ελλθνικισ Χερςονιςου τα χιόνια
είναι πυκνά ,Ευνόθτο είναι τα μεγάλα νθςιά να πυκνοκατοικοφνται και τα καλάςςια ταξίδια να ζχουν γίνει
κάτι ςαν ςυνικεια ςτον προγονικό Υελαςγικό πλθκυςμό .Ζνα ταξίδι ςτθν κάλαςςα από ζναν τζτοιο
πλθκυςμό ιταν πολφ πιο εφκολο να γίνει από άλλουσ οικιςμοφσ Υελαςγϊν που ηουν ςτουσ πρόποδεσ του
όρουσ Ψαφροσ ςτθν Πικραςιατικι ενδοχϊρα.
Ζνα πρϊτο ςυμπζραςμα είναι ότι θ Ξριτθ ,όπωσ και οι αποδείξεισ που αρχίηουν ςτισ μζρεσ μασ να
πυκνϊνουν , κατοικείται από Υελαςγικά φφλλα πολφ πριν , πικανά Υελαςγοί , από τθν Πικρά Αςία ζρκουν
εδϊ. Τλα τα άλλα είναι κεωρίεσ που πρζπει με πραγματικά ςτοιχεία να αποδειχκοφν και όχι με κεωριματα
«πολίτικθσ » φφςεωσ. ,π. χ , Colin Renfrew Λνδοευρωπαίοι από τθν Πικρά Αςία...κ.λ.π.

Θ ανάπτυξθ των μεγάλων ανκεκτικϊν ξφλινων πλοίων 7000 π.Χ. ζωσ 6000 π.Χ.
Εκείνθ τθν εποχι οι νζοι από τθν αιγιακι περίμετρο άποικοι πάτθςαν το πόδι τουσ ςτθν Ξριτθ, το νθςί με τα
τεράςτια αρχαία δάςθ του και με παλαιά πολφ υψθλά κυπαρίςςια με μεγάλουσ κορμοφσ. Υολλοί από αυτοφσ
ιταν πάνω από 40 μζτρα ςε φψοσ με πολφ παχφ κορμό ςε διάμετρο. Κα πρζπει να ιταν ζνα πολφ επίπονο και
χρονοβόρο κακικον για τουσ ξυλοκόπουσ να υλοτομιςουν ζνα από αυτά τα δζντρα με λίκινα τςεκοφρια
γυαλιςμζνθσ πζτρασ . Ψο κυπαριςςόξυλο είναι ζνα εξαιρετικό ξφλο για ναυπιγθςθ ςκαφϊν και εξακολουκεί
να χρθςιμοποιείται για το ςκοπό αυτό ςιμερα. Είναι ςχετικά ιςχυρό ακόμθ είναι ελαφρφ και ευζλικτο ςτθν
κατεργαςία και είναι φυςικό απωκθτικό για τα ζντομα και τουσ μικροοργανιςμοφσ. Ψο καλφτερο
χαρακτθριςτικό του ,από τθν άποψθ ενόσ μζλοσ του πλθρϊματοσ ενόσ ςκάφουσ με κυπαριςςόξυλο είναι ότι,
ςε κίνδυνο ςτθ κάλαςςα το ξφλο επιπλζει ςτο νερό. Ωπό άςχθμεσ ςυνκικεσ, μια βάρκα ι ναφσ κυπαριςςιοφ
δεν κα βουλιάξει. Ζνα άτομο μόνο του ςτθ κάλαςςα εάν βρίςκεται μακριά από τθν ακτι ζχει ελάχιςτεσ
πικανότθτεσ επιβίωςθσ, αλλά αν κα μποροφςε να γαντηωκεί ςτο πλθμμυριςμζνο ςκάφοσ του κα εξακολουκεί
αυτόσ να επιπλζει, ζχει λοιπόν μια καλι ευκαιρία να κάνει τελικά ζνα ταξίδι με αςφάλεια.
Ψο Αιγαίο ζχει πάνω από 1.400 νθςιά και νθςίδεσ, πολλά από τα οποία βρίςκονται ςε οπτικι απόςταςθ το
ζνα από το άλλο. Αυτό κακιςτά το Αιγαίο ζνα φυςικό εκκολαπτιριο για ναυτικι και ναυτιλιακι τεχνολογικι
ανάπτυξθ, από εκεί λοιπόν πιγαν νζοι άποικοι ςτθν Ξριτθ και όχι βουνίςιοι από τθν Πικρά Αςία. Για τουσ
ιςχυροφσ του βόρειουσ ανζμουσ και τισ κφελλεσ θ κάλαςςα του Αιγαίου γνωςτι και κα πρζπει να ιταν
αρκετά μεγάλθ πρόκλθςθ για κάκε αρχαίο ναυτικό. Οαμβάνοντασ υπόψθ τα ρεφματα του Αιγαίου και τθν
πλθκϊρα των τεράςτιων κυπαριςςιϊν, θ ανκρϊπινθ καινοτομία, για τα επόμενα 1.000 χρόνια, πρζπει να
ζχουν μετατρζψει τα ςκάφθ τθσ μορφισ του αρχικοφ αποικιςμοφ ςε μεγάλα γεροδεμζνα ποντοπόρα ξφλινα
πλοία που ιταν ςε κζςθ να μεταφζρουν πια οικόςιτα ηϊα και άλλα εφόδια ςχετικά εφκολα .

Ψο Ferriby- Χκάφοσ από τθ Βρετανία που χρονολογείται με μετριςεισ ραδιενεργοφ άνκρακα χρονολογείται
μεταξφ 1880 και 1680 π.Χ..
Κα ιταν πικανϊσ παρόμοια με το - Χκάφοσ Ferriby από τθ Βρετανία που χρονολογείται περίπου το 18001680 π.Χ. Κα ιταν καταςκευαςμζνα από ςανίδεσ ςχετικοφ πάχουσ και το κυπαριςςόξυλο γλυπτό με τθ
φωτιά και με λίκινα και οςτζινα εργαλεία (τςεκοφρι, ςκεπάρνι, καλζμι, ςουβλί, κλπ.) και ραμμζνεσ μεταξφ
τουσ με ίνεσ από πουρνάρι. Κεωρθτικά, μερικά από αυτά τα ιςχυρά ανκεκτικά ςκάφθ κα μποροφςαν εφκολα
να ζχουν υπερβεί 30 μζτρα ςε μικοσ και μπορεί να ζχουν χρθςιμοποιιςει ζνα ιςτίο καταςκευαςμζνο από
δζρμα ηϊου. Πε ι χωρίσ τθ χριςθ του πανιοφ, όταν τροφοδοτείται κατά κφριο λόγο από τθν ανκρϊπινθ
μυϊκι εργαςία τα κουπιά και το τιμόνι ςτα 30 μζτρων πλοία αυτοφ του τφπου που κα μποροφςαν να είχαν
πλευρικά πάνω από τριάντα κουπιά και να μεταφζρουν φορτίο από 30 ζωσ 50 τόνουσ.

Οεολικικι εποχι ςτο Αιγαίο 7500 π.Χ. ζωσ 6000 π.Χ.
Ψο 6800 π.Χ. ο οικιςμόσ τθσ Άργιςςασ εμφανίςτθκε ςτθ Κεςςαλία ςτθν θπειρωτικι Ελλάδα. Αυτόσ
ακολουκικθκε ςφντομα από τθν ίδρυςθ του Χζςκλου περίπου το 6500 π.Χ. μαηί ,με τθν κζςθ που ςιμερα
ονομάηουν Araptepe-Bekirlertepe, ζναν οικιςμό βόρεια του κόλπου τθσ Χμφρνθσ ςτο ανατολικό Αιγαίο και
μζςα ςε λίγα χρόνια (6500 π.Χ.) από τον οικιςμό τθσ Ξνωςοφ. Σ αιγιακόσ Ρεολικικόσ τρόποσ ηωισ είχε
μετακινθκεί ςτθν Υεδιάδα τθσ Πεςαράσ τθσ κεντρικισ Ξριτθσ. Σ οικιςμόσ- λιμάνι του Ξομμοφ ιδρφκθκε ςτθν
ακτι ςτα δυτικά τθσ πεδιάδασ περίπου αυτι τθ περίοδο . Σι οικιςμοί τθσ Ρζασ Ρικομιδειασ ςτθ βόρεια
Ελλάδα και ςτθ Κράκθ ςτο ςθμερινό Karanovo εμφανίςτθκε περίπου το 6200 π.Χ. Χτο χρονικό διάςτθμα του
6000 π.Χ. ςτο Εμπορειό τθσ Χίου ςτο ανατολικό Αιγαίο , αλλά τισ Χοιροκοιτίασ ςτθν Ξφπρο και ςτο ςθμερινό
Pinarbasi ςτθν Πικρά Αςία φαίνεται να ζχουν εγκαταλειφτεί .Χτο ςθμερινό Hacilar ςτθ νοτιοδυτικι Πικρά
Αςία κα ςυνεχιςτεί για άλλα 1.000 χρόνια να επιβιϊνει πριν τελικά καταρρεφςει. Επίςθσ, ζφταςε ο
νεολικικόσ τρόποσ ηωισ ςτον οικιςμό ςτο Χπιλαιο Φράγχκι ςτθν Αργολίδα ςτθν Υελοπόννθςο περίπου το
6000 π.Χ. Ψο ςπιλαιο Φράγχκι είχε εγκαταλειφτεί για χρόνια πριν από τθν άφιξθ τθσ Ρεολικικισ.
Υφμφωνα όμωσ με νεϊτερεσ μετριςεισ Θ αναςκαφικι ζρευνα ςτο εςωτερικό του ςπθλαίου βεβαιϊνει τθ
χριςθ του κατά τθν Ανϊτερθ Σαλαιολικικι, τθ Ξεςολικικι και τθ Οεολικικι εποχι (περίπου 30.000-5000
πριν από ςιμερα). Μαι τισ διακοπζσ χριςθσ του ςπθλαίου, από 18.000-13.000 και 11.000-9500 πριν από
ςιμερα,( 16000 πΧ-12,000 π.Χ.) και (9000 π.Χ.-7500 π.Χ.).άρα ζχουμε κατοίκθςθ το 7500 πΧ και όχι το 6000
π.Χ ,αλλά πικανά με άλλο τρόπο ηωισ.

Αναπαράςταςθ ςκάφουσ νεολικικισ εποχισ με τάβλεσ και ραφι .Πια παραλλαγι ςκάφουσ από το Antelas Υορτογαλία. Φυςικά οι ςανίδεσ που υπάρχουν ςε αυτι τθν αναπαράςταςθ χρειάηονται κάτι περιςςότερο από λίκινα
εργαλεία για να φτιαχτοφν.

Θ ανάπτυξθ τθσ κεραμικισ 6600 π.Χ. ζωσ το 6000 π.Χ.
Ξεραμικι άρχιςε να εμφανίηεται ςτθ Κεςςαλία και ςτο «Catal Höyük » το 6600 - 6500 π.Χ. Θ εφεφρεςθ τθσ
κεραμικισ κα λφςει πολλά προβλιματα για τουσ ανκρϊπουσ τθσ Ρεολικικισ περιόδου . Ζδωςε τθ
δυνατότθτα να αποκθκεφουν ςε ζνα ςκάφοσ με αςφάλεια μεγάλεσ ποςότθτεσ νεροφ και άλλων υγρϊν ςε
κάτι άλλο εκτόσ από πζτρινεσ φιάλεσ ι ςε κφςτεσ αςκοφσ με ραμμζνα δζρματα ηϊων. Ψο νερό είναι αρκετά
βαρφ και θ ικανότθτα μιασ κφςτθσ αςκοφ να κρατιςει με αςφάλεια και αξιοπιςτία το νερό είναι
περιοριςμζνθ. Ψουσ επιτρζπεται επίςθσ να αποκθκεφουν ςιτθρά και άλλα προϊόντα διατροφισ με πολφ
λιγότερο κόςτοσ , διατθρϊντασ παράλλθλα μια ςχετικά ελευκερία και αποφυγι από μόλυνςθ και τα
ζντομα. Πόλισ θ κεραμικι βρικε το δρόμο τθσ ςτθν Ξριτθ οι καταςκευαςτζσ των πλοίων ,κα πρζπει να
ζχουν αμζςωσ ςυνειδθτοποιιςει ότι κα μποροφςαν τϊρα με αυτζσ τθσ παροχζσ και περιςςότερο οικονομικά
,τα ςκάφθ τουσ να είναι ικανά για ςθμαντικά μεγαλφτερο ταξίδια χωρίσ να εξαντλιςουν τισ προμικειζσ τουσ
ςε νερό και τρόφιμα.

Ρ πρϊιμοσ Ξινωικόσ αποικιςμόσ τθσ Ιβθρικισ

Ξία αρχαιολογικι μαρτυρία για ζνα Ξινωικό αποικιςμό του πολιτιςμοφ του Αιγαίου ςτθ κάλαςςα τθσ
νοτιοανατολικισ Ιβθρικισ χερςονιςου .
Σ πρωταρχικόσ αιτιϊδθσ παράγοντασ για αυτό ιταν θ ανάπτυξθ τθσ τεχνολογίασ τθσ κραματοποίθςθσ
αρςενικοφ και χαλκοφ. Θ ςκλθρότθτα και χυτευςιμότθτα του κράματοσ ζκανε τα εργαλεία επεξεργαςίασ
ξφλου από το πριόνι, το τόξο-τρφπανο και τα εργαλεία για τθν τόρνευςθ του ξφλου να δθμιουργοφν νζα
φιλοςοφία ςτθν καταςκευι. Αυτά τα εργαλεία δθμιουργοφν τισ προχποκζςεισ για τθν εφεφρεςθ των πρϊτων
αποτελεςματικϊν ςανίδων και παράγονται ξφλινα πλοία με καρίνεσ ςτο Αιγαίο που ορίηονται για τα ταξίδια
εξερεφνθςθσ ςτισ αρχζσ του 4θσ χιλιετίασ π.Χ. ςε αναηιτθςθ των μετάλλων , κυρίωσ του χρυςοφ και του
αργφρου αλλά και χαλκοφ , με αποτζλεςμα τθν δθμιουργία του πολιτιςμοφ των «Los Millares» ο πολιτιςμόσ
«Ψων χιλιάδων» ςτθ νοτιοανατολικι Λβθρικι χερςόνθςο . Ψο αφιζρωμα αυτό άρχιςε με τισ πρϊτεσ
αρχαιολογικζσ αποδείξεισ τθσ ανκρϊπινθσ δραςτθριότθτασ ςτα ταξίδια ςτθν ανοιχτι κάλαςςα τθν εποχι τθσ
ακτινοβολίασ τθσ πολιτιςμοφ του Ρεολικικοφ Αιγαίου ,ςυνεχίηει με τθν άνοδο και θ πτϊςθ του πολιτιςμοφ
Los Millares, το Ατλαντικό εμπόριο χαλκοφ με τθ Βρετανία κατά τθ διάρκεια τθσ Εποχισ του Χαλκοφ, και
τελειϊνει με τθν καταςτροφικι κατάρρευςθ του πολιτιςμοφ του «Αιγιακοφ El Argar» περίπου το 1350 -1300
π.Χ.

Θ Οεολικικι εποχι ςτο Αιγαίο - 6000 π.Χ.
Θ εφεφρεςθ τθσ κεραμικισ, θ εξθμζρωςθ των ηϊων, κακϊσ και θ ανάπτυξθ των μεγάλων ανκεκτικϊν ξφλινων
πλοίων ολοκλιρωςε ςτθν Ρεολικικι εποχι τθν ςυνζνωςθ των προγόνων του χϊρου του Αιγαίου που
ςφντομα κα απλωκεί ςτθν Ευρϊπθ μζςα από τθν εξερεφνθςθ, το αποικιςμό και τθν αφομοίωςθ των
τοπικϊν λαϊν τθσ Πεςολικικισ περιόδου από δφο κφριουσ άξονεσ.
Ψθν νότια διαδρομι που ιταν κυρίωσ με τθ ναυτιλία , από το Αιγαίο από όπου απλϊκθκαν δυτικά κατά
μικοσ των βόρειων ακτϊν τθσ νότιασ Ευρϊπθσ με τθ Πεςόγειο ωσ μια λεωφόρο, αλλά και ακολουκϊντασ τα
βόρεια παράλια τθσ Οιβυκισ.
Ξαι θ βόρεια διαδρομι που τείνει εξαπλωκεί γριγορα ςτθν κεντρικι Ευρϊπθ με τθ λεκάνθ του ποταμοφ
Δοφναβθ να είναι «αυτοκινθτόδρομοσ » τουσ.

Γράφθμα με τθν ηωι ςτισ όχκεσ του Δοφναβθ, ο Δάννουβισ των Βυηαντινϊν, ι Δανοφβιοσ και Μςτροσ των
αρχαίων Ελλινων (αποκαλοφμενοσ Μςτροσ το τελευταίο τμιμα του),
Ζνα από τα μζςα που βοικθςε είναι θ κεραμικι που εμφανίηεται ςτθν Κεςςαλία και ςτο Λκόνιο τθσ Πικράσ
Αςίασ ςφγχρονοσ το 6500 π.Χ. Θ εφεφρεςθ τθσ κεραμικισ κα λφςει πολλά προβλιματα για τουσ ανκρϊπουσ
τθσ Ρεολικικισ. Τπωσ προαναφζραμε ,ζδωςε τθ δυνατότθτα να αποκθκεφουν με αςφάλεια μεγάλεσ
ποςότθτεσ νεροφ και άλλων υγρϊν ςε κάτι άλλο εκτόσ από ζνα ςκεφοσ που με κόπο ζκανε από πζτρα ι ενόσ
φλαςκιοφ με ραμμζνα δζρματα ηϊων.

Βραχογραφία. Ξορυφι του Αλωνοφ (Απείρανκοσ Ράξου). Αιγοπρόβατα πάνω ςε πλοίο. 3θ χιλιετία π.Χ.
Ψθν νότια διαδρομι που ιταν κυρίωσ με τθ ναυτιλία , από το Αιγαίο από όπου απλϊκθκαν δυτικά κατά
μικοσ των βόρειων ακτϊν τθσ νότιασ Ευρϊπθσ με τθ Πεςόγειο ωσ μια εκνικι οδό, αλλά και ακολουκϊντασ
τα βόρεια παράλια τθσ Οιβυκισ. Θ βόρεια διαδρομι τείνει εξαπλωκεί γριγορα ςτθν κεντρικι Ευρϊπθ με τθ
λεκάνθ του ποταμοφ Δοφναβθ ωσ να είναι όπωσ αναφζραμε ο «αυτοκινθτόδρομοσ» τουσ. Χτον νότο θ
πολιτιςτικι ακτινοβολία που είναι γνωςτι ωσ θ εμπίεςτθ κεραμικι ι « Cardium » αρχίηει από τθν Ξζρκυρα
και τθν Ιπειρο το 6400 π.Χ. να εξαπλϊνεται με τθν εγχάρακτθ αυτι κεραμικι του πολιτιςμοφ του Αιγαίου,
να μεταφζρεται από τουσ πρόγονουσ του ελλθνικοφ χϊρου, με τα πλοία τουσ, προσ τθν Αδριατικι κάλαςςα
,τα δυτικά τθσ Χερςονιςου του Αίμου , τθν Λταλικι, τθν Ρότια Δυτικι Ευρϊπθ ζωσ τθν Λβθρικι χερςόνθςο. Χε
πολλά από τα κεραμικά τα οποία είχαν διάκοςμο όψθ κελφφουσ από καλάςςια όςτρεα όπωσ τα edulis
Cardium, εκ τοφτου και θ ονομαςία από οριςμζνουσ μελετθτζσ ςιμερα.

Χτθν βόρεια επζκταςθ μζςω του Δοφναβθ ,κυρίωσ εκπροςωποφμενθ από τον πολιτιςμό του Αιγαίου,
αρχικϊσ από τθν περιοχι τισ Κράκθσ «πολιτιςμόσ Ξαράνοβο» και ςτθ ςυνζχεια, με τθ ςχεδόν ταυτόχρονθ
εμφάνιςθ περίπου το 5600 π.Χ. των « πολιτιςμϊν Βίνκα και Ξουκουτζνι,» αλλά και τον πολιτιςμό τθσ
« κεραμικισ γραμμικισ διακόςμθςθσ » ςτθ νοτιοανατολικι Ευρϊπθ.

Φανταςτικι απόδοςθ νεολικικοφ πλοιαρίου με βάςθ μονόξυλο των νιςων Χαμόα τθσ ςθμερινισ εποχισ .
ΑΦΧΑΛΣΓΡΩΠΩΡ

Ξαι οι τζςςερεισ από αυτοφσ τουσ « πολιτιςμοφσ » αναπτφχκθκαν με κφρια βάςθ τον πολιτιςμό του Αιγαίου
τθσ Ρεολικικισ περιόδου και ςυνδζονται άμεςα με αυτόν. Ενϊ οι παραδουνάβιοι «πολιτιςμοί » Vinca, και
Ξουκουτζνι και τθσ περιοχισ του κρακικοφ χϊρου Karanovo, γενικά παρζμειναν ςτα νοτιοανατολικά, ο
«πολιτιςμόσ τθσ κεραμικισ γραμμικισ διακόςμθςθσ » ςτθν κεραμικι οδθγικθκε μζςω του Δοφναβθ ςτθν
κεντρικι Ευρϊπθ. Πυςτθριωδϊσ, μετά από μια ταχεία πρόοδο ςε ςχζςθ με τα επόμενα εκατό χρόνια θ
πορεία του πολιτιςμοφ του Αιγαίου τθσ Ρεολικικισ περιόδου ςτθν βόρεια ακτι τθσ Ευρϊπθσ ςταμάτθςε
ξαφνικά .

Υολιτιςμικι εξάπλωςθ ςυμφϊνα με τα ευριματα
Αλλά και το ίδιο ςυνζβθ ςτθν πορεία τθσ νότιασ διαδρομισ του πολιτιςμοφ του Αιγαίου επίςθσ ςταμάτθςε
μετά τθν εξάπλωςθ του ςτθν ακτι του Ατλαντικοφ τθσ Λβθρικισ Χερςονιςου . Πια εξιγθςθ για αυτό είναι
ότι πρζπει να ζχει υπάρξει μεγάλοσ πλθκυςμόσ ανκρϊπων που κατοικοφν τθν Πεςολικικι ςτισ παράκτιεσ
περιοχζσ τθσ βόρειασ και δυτικισ Ευρϊπθσ που αντιςτάκθκαν ενεργά ςε οποιοδιποτε περαιτζρω εποικιςμό,
αφομοίωςθ, ι εκπολιτιςμό, (Price 2000) Μςωσ και λόγο υπερβολικισ αγριότθτασ ι υποδεζςτερθσ πνευματικισ
κατάςταςθσ ςτθν εξελικτικι πορεία των ανκρϊπων αυτϊν, ι ότι θ ανκρϊπινθ παρουςία ςε μια περιοχι
δοκιμαηόμενθ από το άςχθμο κλίμα ( βόρειοευρωπαϊκεσ ακτζσ) να ιταν ελάχιςτθ και αρκετά ίχνθ αυτισ τθσ
κατοίκθςθσ και πολιτιςμοφ να μθν ζφταςαν ςτισ μζρεσ μασ.

Λβθρικι Χερςόνθςοσ ,εμπίεςτθ κεραμικι -Cova de l'Or (Beniarrés) Ξεραμικι - Υαλαιά Ρεολικικι
ΥΦΘΟ ΣΕΤΙΡΧΘ ΟΕΡ ΞΡΟΑΥΦΘΤΙ ΦΘΙΩΦΙΔΑΥ ΥΦΡ ΥΘΞΕΙΡ ΞΑΓΡΧΝΑ ΚΞΒΤΡΧ ΣΘΓΑΔΙ -ΒΤΕΘΘΜΕ Ρ ΣΑΝΑΙΡΦΕΤΡΥ
...ΜΑΙ ΞΑΝΙΥΦΑ, ΡΙ ΣΑΝΑΙΡΦΕΤΡΙ ΜΝΙΒΑΟΡΙ ,ΔΙΡΦΙ ΕΙΟΑΙ ΣΡΝΝΡΙ ,ΞΕΧΤΙ ΥΘΞΕΤΑ ΥΦΡΟ ΜΡΥΞΡ..... 5870 π.Χ. ΔΕΥ ΦΡ
ΕΔΩ ΒΙΡΞΘΧΑΟΙΜΘ ΡΣΦΘΥΘ ΑΓΓΕΙΩΟ ΥΦΘΟ ΕΝΝΑΔΑ ΕΦΦΙΑΧΟΑΟ ΥΕ ΒΙΡΦΕΧΟΙΜΘ ΞΡΤΦΘ ΜΕΤΑΞΙΜΑ ΑΓΓΕΙΑ ΜΑΙ
ΕΨΘΟΑΟ ΦΤΡΦΙΞΑ ΣΙΘΑΟΑ ΓΙΑ ΥΧΟΦΘΤΘΥΘ. ΑΧΦΡ ΥΘΞΑΙΟΕΙ ΦΡ ΝΙΓΡΦΕΤΡ ΣΤΙΟ ΦΡ 6000 π.Χ. ΡΦΙ ΕΙΧΑΟ ΦΙΥ ΒΑΥΕΙΥ
ΜΑΙ ΦΘΟ ΓΟΩΥΘ ΓΙΑ ΞΙΑ ΦΕΦΡΙΑ ΕΣΑΟΑΥΦΑΥΘ .

Ρ πολιτιςμόσ του Αιγαίου φτάνει ςτθν Ιβθρικι χερςόνθςο 5600 π.Χ.
Ψα πρϊτα αρχαιολογικά ευριματα του οικιςμοφ ,των προγόνων του χϊρου του Αιγαίου ςτθν Λβθρικι, είναι θ
εμφάνιςθ από κραφςματα μορφισ «κεραμικισ Cardium » ι τθσ εμπίεςτθσ και χαρακτισ κεραμικισ γφρω ςτο
5600 π.Χ. (κατά Price 2000) . Θ εμπίεςτθ κεραμικι ζχει βρεκεί τθν Ανατολικι Πεςόγειο ζωσ τον Ατλαντικό
ςτθν ακτι τθσ Λβθρικισ (Υορτογαλία).

Ψα πρϊτα αντικείμενα , χρονολογοφνται ςτθν 7θ χιλιετία ,το 6400-6200 π.Χ., και είναι ςτθν Ιπειρο και τθν
Ξζρκυρα . Χτθν ζκτθ χιλιετία π.Χ. (περί το 5400 π.Χ. ι κατά άλλουσ 4400 πΧ. ) Θ Ανδαλουςία βιϊνει και τθν
άφιξθ τθσ πρϊτθσ γεωπονίασ. Ψότε εκεί φτάνει κάποιο είδοσ αγριελιάσ .

Υαραςτατικόσ χάρτθσ με τισ διαδρομζσ ζλευςθσ ετεροχκόνων οικιςτϊν που μποροφςαν να παράγουν τροφι
ςτθν νότια Λβθρικι.
Τταν ο πολιτιςμόσ από το Ρεολικικό Αιγαίο ζφταςε ςτθν Λβθρικι κα μεταφζρει τα ίδια λίκινα και οςτζινα
εργαλεία, τα καλλιεργοφμενα φυτά, και φυλζσ των εξθμερωμζνων προβάτων, χοίρων και βοοειδϊν, κάτι που
υπιρξε πριν εκατοντάδεσ χρόνια νωρίτερα ςτον πολιτιςμό του Αιγαίου (Ηιλχάο- Zilhão -2001, Pereira 2006,
Kennett 2006). Χτθν Κεςςαλία και ςτθν κεντρικι Ελλάδα αλλά και ςτθν Ξζρκυρα και ςε νθςιά του Λονίου
ζχουν βρεκεί ςτοιχεία και κεραμικά που βρζκθκαν και ςτθν Λβθρικι.

Θ πρϊτθ κεραμικι εμφανίηεται ςφμφωνα με τα ευριματα ςτον ελλθνικό χϊρο ςτθν Κεςςαλία το 6500 π.Χ. το 6400 πΧ .Ιπειροσ και Ξζρκυρα χρθςιμοποιοφν διάκοςμο εμπίεςτθσ και χαρακτισ κεραμικισ αλλά και ςτθν
Ξριτθ ΔΕΧ ΕΔΩ -Θ ευρωπαϊκι εξάπλωςθ δυτικά.

Θ καταςκευι των κεραμικϊν εκείνθ τθν περίοδο.
Σι οικιςμοί των ακτϊν Λβθρικισ φαίνεται να ζχουν μια ςχετικά μθ-βίαιθ διαδικαςία του εποικιςμοφ αυτϊν
των ανκρϊπων που ζφταςαν εκεί τόςο ςτισ καλάςςιεσ περιοχζσ όςο και ςτθν ενδοχϊρα αλλά και ςτθν
διάχυςθ του ειςαγόμενου πολιτιςμοφ ςτουσ αυτόχκονεσ πλθκυςμοφσ μζχρι τθν ξαφνικι διακοπι του μετά
τθν εξάπλωςθ ςτισ ακτζσ του Ατλαντικοφ.

Ρεολικικι Ξεραμικι Cardium, La Cave Sarsa Βαλζνκια, Ανατολικι Λβθρικι - Λςπανία -ΔΕ΢ΛΑ Ξεραμικι Cardium
Χπιλαιο τθσ Nossa Senhora Δυτικι Λβθρικι -Υορτογαλία
Σι ζποικοι που ιρκαν ςτθν Λβθρικι ηουν ςε ςπθλιζσ ςε βραχοςκεπείσ τοποκεςίεσ και υπαίκριουσ οικιςμοφσ
όπωσ ςτθν La Darga ςτθν Ξαταλονία με ςε δόμουσ που εκτιμάται ότι είναι 3 με 4 μζτρα φψοσ με πολλζσ
εςτίεσ φωτιάσ.
Χτθν περιοχι Cabecicos Negros ζχτιςαν μικρζσ καταςκευζσ από πζτρα και λάςπθ με ςτζγεσ από βλάςτθςθ.
Χρθςιμοποίθςαν εργαλεία οςτϊν, πζλεκυσ γυαλιςμζνθσ πζτρασ, ξφλινουσ εκςκαφείσ, δρεπανοειδείσ
λεπίδεσ, και χειρόμυλουσ από πζτρα.
Υαριγαγαν λογχοειδείσ πζτρεσ , κεραμικά, καλάκια, ζκαναν επεξεργαςία δζρματοσ, και παράγουν είδοσ
αλευριοφ με τουσ μφλουσ. Θ παραγωγι υφαςμάτων περιορίηεται ςε μικροφσ αργαλειοφσ, όπωσ
αποδεικνφεται από τθν φφανςθ με διαχωριςτζσ νιματοσ .

Σικιςμόσ ςε βραχοςκεπζσ ςθμείο ςτθν Λςπανία. Βαλεαρίδεσ Ριςοι .
Ιδθ οι άνκρωποι, πικανά Υελαςγικά φφλα , γνωρίηουν πολλά για τθν ναυςιπλοΐα λόγο του νθςιωτικοφ
χαρακτιρα του Αιγαίου. Ζχουν αρχίςει και διαχζονται ςε πολλά μζρθ περιμετρικά από τον ελλθνικό κεντρικό
εδαφικό κορμό, είναι ζνα λογικό ςυμπζραςμα λοιπόν να εξαπλωκοφν και προσ τθν Δφςθ. Αντίκετα το
πολιτιςμικό επίπεδο των ικαγενϊν τθσ Λβθρικισ δεν ιταν τζτοιο ι δεν υπιρξε θ ανάγκθ, ϊςτε να μποροφν να
κάνουν μεγάλα και μάλιςτα καλάςςια ταξίδια.

Θ Εποχι του κακαροφ Χαλκοφ 8500 π.Χ. μζχρι το 4000 π.Χ.
Σ χαλκόσ είναι ζνα από τα λίγα εκ των μεταλλικϊν ςτοιχείων που υπάρχει ςε κακαρι μορφι ςτθ φφςθ ,ωσ
φυςικόσ χαλκόσ. Υολφ πιο ςυχνά όμωσ κα βρεκεί ςε ςυνδυαςμό με άλλα ςτοιχεία υπό τθ μορφι οξειδίου ι
μετάλλευμα ςουλφιδίου. Ψα μεταλλεφματα οξειδίου περιλαμβάνουν τον Αηουρίτθ, Cuprite, και τον μαλαχίτθ
ενϊ το πιο άφκονο μετάλλευμα ςουλφιδίου είναι ο Χαλκοπυρίτθσ. Εργαλεία του κακαροφ χαλκοφ μποροφν
να ςκλθρυνκοφν με επανακζρμανςθ (αναδιάταξθ) και ςφυρθλάτθςθ, αλλά υπάρχει ζνα όριο ςτο βακμό τθσ
ςκλιρυνςθσ που μπορεί να επιτευχκεί. Ζνα τςεκοφρι χαλκοφ κα ιταν ανϊτερο από ζνα με τθν γυαλιςμζνθ
πζτρα , ιςοδφναμο του , μόνο εάν διατθροφςε αιχμθρι τθν άκρθ του. Αν πρόςφατα ακονιςμζνα τςεκοφρια
χαλκοφ ιταν προσ αντικατάςταςθ εκείνων που τα άμβλυναν με τθν κροφςθ για τισ εργαςίεσ που απαιτοφνται
για τθν κοπι ενόσ δζντρου, οι εργαςίεσ κα ζχουν μειωκεί ςθμαντικά, ςε ςφγκριςθ με τςεκοφρια από
λειαςμζνο λίκο. Εφαρμογζσ από κακαρό χαλκό ζχουν αποτιμθκεί ωσ εξαιρετικά εργαλεία, αλλά το τακτικό
ακόνιςμα κατά τθ χριςθ κα ιταν αναγκαίο μειϊνοντασ όμωσ ζτςι τθ διάρκεια ηωισ του εργαλείου. Πια
μικρι αλλά πολφ ςθμαντικι ιδιότθτα των μζςων του χαλκοφ είναι ότι είναι ανακυκλϊςιμα. Τταν φκαρεί
μπορεί να επιςτρζφει ςτον κλίβανο και να ανακαταςκευαςτεί εκ νζου. Αλλά ζνα πιο ςκλθρό μεταλλικό
εργαλείο που κρατοφςε τθν άκρθ του αιχμθρι επ 'αόριςτον κα ιταν το όνειρο του ανκρϊπου - χριςτθ από
τότε .
Αρκετζσ περιπτϊςεισ με μεμονωμζνα ευριματα από χάλκινα αντικείμενα ζχουν ανακαλυφκεί πριν από τθν
6θ χιλιετία π.Χ. Ψο αρχαιότερο ίςωσ τεχνοφργθμα από κακαρό χαλκό είναι πικανά το κατά 2,3 εκατοςτά
μικουσ μενταγιόν που βρζκθκε ςτο Χπιλαιο Shanidar που βρίςκεται ςτο βορειοανατολικό Λράκ και

χρονολογείται το 9500 π.Χ. (Hummel 2004). Ψο μενταγιόν διαμορφϊκθκε από ψυχρι ςφυρθλάτθςθ
αυτοφυοφσ χαλκοφ και κα μποροφςε να είχε ςκαλιςτεί με λίκινα εργαλεία.
Υολλά αντικείμενα με ψυχρό ςφυριλατο χαλκό ζχουν βρεκεί ςτα ευριματα ςτθ κζςθ «Cayonu» ςτθ
νοτιοανατολικι Πικρά Αςία , ςυμπεριλαμβάνονται οπείσ και αγκίςτρια που χρονολογοφνται περίπου ςτο
8500 π.Χ. Ζνα χάλκινο ςφαιρίδιο ανακαλφφκθκε ςτθν αναςκαφι περιοχισ που ςιμερα ονομάηεται « Nevali
Cori » και που ζχει χρονολογθκεί 8500 - 8000 π.Χ. Χτθν κζςθ που ςιμερα ονομάηεται «Asikli Höyük »
παράγονται αρκετζσ χάντρεσ χαλκοφ (8000 - 7500 π.Χ.) που καταςκευάηονται από λεπτά φφλλα ζλαςθσ τοφ
ικαγενοφσ χαλκοφ (Yalçin 2000).

Χάντρα από τθν κζςθ που ςιμερα ονομάηεται «Asikli Höyük » Πικρά Αςία.
Αρκετζσ χάντρεσ χαλκοφ, όπωσ αυτζσ ςτο «Asikli Höyük » ζχουν βρεκεί ςτθν αναςκαφι που ςιμερα
ονομάηεται «Çatal Höyük » ςτο Λκόνιο , χρονολογείται περίπου ςτο 6750 π.Χ. (Mellaart 1967).
Ζνα 14,3 εκατοςτϊν ςουβλί χαλκοφ βρζκθκε ςτθν αναςκαφι που ςιμερα ονομάηεται «Balomir», ςτθ
χερςόνθςο του Αίμου ςτθν ςθμερινι Φουμανία ςε ζνα πλαίςιο που χρονολογείται πριν από το 6000 π.Χ.
(Mulhy 1996). Τλα αυτά οδιγθςαν και ςτθν ανακάλυψθ (6000 - 5900 π.Χ.) μίασ μεγάλθσ κεφαλισ από
ςκιπτρο του ικαγενοφσ χαλκοφ ςτον οικιςμό τθσ Πικράσ Αςίασ ςτθν αναςκαφι που ςιμερα ονομάηεται
«Can Hasan» (Yalçin 1998).

Θ κεφαλι από τθν κζςθ που ςιμερα ονομάηεται «Can Hasan»
Αποδεικτικά ςτοιχεία τθσ εκτεταμζνθσ επεξεργαςίασ τεχνιτϊν χαλκοφ που εργαηόντουςαν ςε μια πλιρωσ
αναπτυγμζνθ μορφι ζχει πρόςφατα βρεκεί ςτο νεολικικό οικιςμό κζςθ Prokuplje (πολιτιςμόσ Vinca ) ςτθ
νότια Χερβία. Σ χϊροσ αυτόσ ζχει χρονολογθκεί ςτο 5500 π.Χ. από τον/τθν αρχαιολόγο Julka ΞουημάνοβιτσΨςβζτκοβιτσ από το Πουςείο Prokuplje και τον Ρτοφςαν Sljivar του Εκνικοφ Πουςείου τθσ Χερβίασ. Εδϊ δεν
ιταν μόνο θ ψυχρι ςφυρθλάτθςθ του αυτοφυοφσ χαλκοφ, το ζργο περιλάμβανε τθν εξόρυξθ των
μεταλλευμάτων οξειδίου του χαλκοφ από το ορυχείο που βρίςκεται ςτο κοντινό ποτάμι που ςιμερα
ονομάηεται Mlava. Ψα μεταλλεφματα μεταφζρκθκαν ςε ζνα τοπικό εργαςτιριο τιξθσ χαλκοφ και ζλιωςε για
χφτευςθ. Χτα εργαλεία που βρζκθκαν περιλαμβάνονται μια ςμίλθ, ζνα δικζφαλο ςφυρί, και ζνα τςεκοφρι.
Από τθ ςφγκριςθ των αντικειμζνων χαλκοφ που βρζκθκαν ςτθν αναςκαφι που ςιμερα ονομάηεται «Hacilar»
ςτθ νοτιοδυτικι Πικρά Αςία ςτο 5300 π.Χ. που αυτά δεν ιταν τίποτα περιςςότερο από μερικζσ χάντρεσ και
κομμάτια των ακίδων, φαίνεται ότι θ προζλευςθ των οργανωμζνων μεταλλουργείων πρζπει να ζχει λάβει
χϊρα ςτα Βαλκάνια τθν Ρεολικικι εποχι ,δθλαδι κυρίωσ από τουσ ανκρϊπουσ που ιρκαν από τα νότια τθσ
Ελλθνικισ χερςονιςου και το Αιγαίο και εξαπλϊκθκαν προσ βορά, δθμιουργϊντασ τουσ παραδουνάβιουσ
πολιτιςμοφσ.

Ευριματα από τθν κεντρικι δυτικι και νότια Βαλκανικι Χερςόνθςο (B.Jovanovic)
Πεταξφ 4500 και 4000 π.Χ. Χτθν Ελλθνικι Χερςόνθςο (Βαλκανικι) οι εργαςίεσ ςτο υλικό ιταν ςε
μεταλλεφματα εξόρυξθσ χαλκοφ από τισ υπόγειεσ ςτοζσ και φρζατα που είχαν ανακαλφψει από τθν
μυρωδιά των μεταλλευμάτων κειοφχου χαλκοφ. Είχαν παραγάγει εκατοντάδεσ πζλεκυσ και αξίνεσ
(Betancourt 2006). Χτθν Ελλθνικι Χερςόνθςο αυτι θ ανάπτυξθ τθσ μεταλλουργίασ δεςπόηει κακ 'όλθ τθ
διάρκεια του Ρεολικικοφ πολιτιςμοφ του Αιγαίου .

«...Υπάρτεη ηόπος, ηολ οποίολ οη Έιιελες ηολ ολοκάδοσλ Εζπερία. Είλαη κηα αρταία εύθορε γε. Τελ αποίθεζαλ άλδρες ηολ βαζηιέα
Οηλώηροσ. Οη κεηαγελέζηεροη ολόκαζαλ ηελ τώρα ασηή, Ιηαιία, από ηο όλοκα ηοσ βαζηιέα ηες Ιηαιού. Εθείλοη οη πρίγθηπες ήζαλ οη
πρόγολοη ηοσ γέλοσς κας...» ( 31)
«Πρώηοη γαρ Ειιήλωλ ασηοί περαηωζέληες ηολ Ιόληολ θόιπολ, ώθεζαλ Ιηαιίαλ, άγοληος ασηούς Οηλώηροσ ηοσ Λσθάολος... Ηλ δε ούηος
πέκπηος από Αδεηού θαη Φορωλέως ηωλ πρώηωλ εης Πειοπόλλεζολ δσλαζηελζάληωλ... Εσρώλ δε τώραλ ποιιήλ εης λοκάς, θαη
αρόηροσς εύζεηολ, έρεκολ δε ηελ πιείζηελ, θαη οσδέ ηες οηθοσκέλες ποισάλζρωπολ, ώθεζε πόιεης κηθράς θαη ζσλετώς επί ηαης
όρεζη...» (32-33)
«Πρώηοη ασηοί ήζαλ από ηοσς Ειιελες οη οποίοη, έτοληας δηαζτίζεη ηοσς θόιποσς ηοσ Ιωλίοσ Πειάγοσς, θαηοίθεζαλ ηελ Ιηαιία, όποσ
ος
ηοσς οδήγεζαλ ο Οηλωηρός ηοσ Λσθάολος… Ασηός ήηαλ ο 5 κεηά από ηο Αδεηό θαη Φορωλέα , ποσ ήζαλ οη πρώηοη ποσ θσβέρλεζαλ
ηελ Πειοπόλλεζο. Ετοληας βρεη κεγάιε τώρα προζθορή γηα βοζθοηόπηα θαη θαιιηέργηες , ως επί ηο πιείζηολ έρεκε, θαη ούηε
ποισάλζρωπες οη θαηοηθεκέλες περηοτές ηες, θαηοίθεζε ζε κηθρές πόιεης θαη πάληοηε ζηα ορεηλά.» Βιργίλιος

Φα πρϊτα χρυςά αντικείμενα που ζχουν ανακαλυφκεί μζχρι ςιμερα
Χυμβαίνει όμωσ ,ταυτόχρονα ςχεδόν και ζνα άλλο γεγονόσ , από τον Αιγιακό πολιτιςμό που εξαπλϊκθκε ςτα
βόρεια τθσ χερςονιςου ζχουμε και εργαςίεσ μετάλλων και ςτον νότιο χϊρο
Σι χάντρεσ χρυςοφ που ζχουν αναςκαφεί ςτθ Ψοφμπα Διμθτρασ Χερρϊν ςτθν Πακεδονία και είναι του
5500 με 5250 π.Χ. Αυτά κα μποροφςαν να είναι μερικά από τα πρϊτα χρυςά αντικείμενα που ζχουν
ανακαλυφκεί μζχρι ςιμερα (Betancourt 2006).Ζχουμε λοιπόν αποδείξεισ ότι θ μεταλλουργία αρχίηει και
ςτον νότο -δείτε παρακάτω.
Φυςικά θ ζναρξθ ςτα βόρεια τθσ Χερςονιςου του Αίμου τθσ μεταλλουργίασ με αυτζσ τισ χρονολογιςεισ δεν
αποκλείει για παράδειγμα ςτθν Ξφκνο να ζχουμε ταυτόχρονθ δραςτθριότθτα. Θ χρθςτικότθτα του χαλκοφ

είναι πικανά μια ακόμθ αιτία περεταίρω εξάπλωςθσ του Αιγιακοφ πολιςμοφ προσ βορά ,λόγο τθσ
εξερεφνθςθσ και εφρεςθσ πθγϊν εκεί.
Ζνα ςτοιχείο που πρζπει να αναφερκεί είναι ότι δεν είναι δυνατόν ξαφνικά ςτα βόρεια τθσ χερςονιςου του
Αίμου να παρουςιαςτοφν ςτοιχεία μεταλλουργίασ χωρίσ ζνα ιςτορικό υπόβακρο. Αυτό που μπορεί να
αναφερκεί είναι ότι ςτον ελλαδικό χϊρο ζχουμε αποδείξεισ για χριςθ φοφρνου ι ψθςίματοσ του
διατροφικοφ ορίηοντα ςε πολφ παλαιοτζρα χρόνια, άρα και γνϊςθ των ανκρϊπων του Αιγαίου τθσ
διαδικαςίασ και τθσ λειτουργικότθτασ εργαςιϊν με κζρμανςθ.
ΡΙ ΣΑΝΑΙΡΦΕΤΡΙ ΜΝΙΒΑΟΡΙ ,ΔΙΡΦΙ ΕΙΟΑΙ ΣΡΝΝΡΙ ,ΞΕΧΤΙ ΥΘΞΕΤΑ ΥΦΡΟ ΜΡΥΞΡ..... 5870 π.Χ. ΔΕΥ ΦΡ ΕΔΩ
ΒΙΡΞΘΧΑΟΙΜΘ ΡΣΦΘΥΘ ΑΓΓΕΙΩΟ ΥΦΘΟ ΕΝΝΑΔΑ

Χτο ςπιλαιο του φαραγγιοφ τθσ Ξλειςοφρασ βρζκθκαν περιςςότερα από 70 κομμάτια από πυρεςτίεσ
αργίλου, ςε βάκοσ τζτοιο ϊςτε θ ανακάλυψθ να ςυςχετίηεται με τον πολιτιςμό τθσ Ωριγνάςιασ εποχισ
(προϊςτορικά χρόνια). Επίςθσ ςτο Ξορφκιο Αρκαδίασ μια τεράςτιασ ςθμαςίασ αρχαιολογικι ανακάλυψθ
ζγινε το 1980. Ιρκε ςτο φωσ ζνα ςυγκρότθμα από τζςςερεισ μεταλλουργικοφσ κλιβάνουσ κακϊσ και
εγκαταςτάςεισ πλυντθρίων μεταλλουργίασ. Φο εντυπωςιακό είναι πωσ χρονολογικθκαν ιδθ από τουσ
προϊςτορικοφσ χρόνουσ. Υρόκειται για άρτιεσ μονάδεσ που λειτουργοφςαν ωσ τουσ φςτερουσ ρωμαϊκοφσ
χρόνουσ.

Ξριτθ - Ψάλαντο ειςθγμζνθσ πρϊτθσ φλθσ χαλκοφ 30 κιλϊν με ςφμβολα γραμμικισ γραφισ από τθν Αγία Ψριάδα τζλοσ
Ρεοανακτορικισ. Ξάτω αμφορζασ με παράςταςθ πουλιοφ από τθν Πιλο .Από το «κθςαυροφυλάκιο του Λεροφ» Ξνωςόσ 1600 π.Χ.

Θ μεταλλουργία αναπτφχκθκε αργότερα ,κατά τα φαινόμενα μζχρι τϊρα, ςτθν Ξριτθ. Δεν υπάρχουν ςτοιχεία
που να είναι γνωςτά ςτον ςυγγραφζα για ορυχεία χαλκοφ ςτο νθςί κατά τθν αρχαιότθτα. Ψα ορυχεία χαλκοφ
που φζρουν μεταλλεφματα ζχουν ανακαλυφκεί ςτθ ςφγχρονθ εποχι, αλλά είναι αςιμαντθ και
αντιοικονομικι θ εξόρυξι τουσ ςιμερα.
Τλα τα μζταλλα ζπρεπε να ειςάγονται ςτθν Ξριτθ με πλοίο, είτε ωσ μετάλλευμα, για να επεξεργαςτεί είτε ωσ
τελικό προϊόν. Ψο Χρυςοκάμινο είναι μία τοποκεςία χφτευςθσ χαλκοφ ςτον κόλπο Πιραμπζλο ςτθ
βορειοανατολικι Ξριτθ .Ζχει αναςκαφεί το 1996-97 με θμερομθνίεσ αρχισ γενομζνθσ από το 4500 π.Χ.
(Johnson 1996). Θ πθγι του μεταλλεφματοσ –smelted- ςτο Χρυςοκάμινο δεν ζχει οριςτικά προςδιοριςτεί από
μελζτεσ προζλευςθσ ακόμα. (Betancourt 2006).

Ξριτθ-Αναςκαφι του μεταλλουργείου ςτο Χρυςοκάμινο από τον Philip P. Betancourt
Σι κοντινότερεσ πικανζσ πθγζσ είναι ςτο Οαφριο Αττικισ και ςτο νθςί τθσ Ξφκνου ςτισ Ξυκλάδεσ. Θ τοποκεςία
ςτο Χρυςοκάμινο είναι ζνα απομονωμζνο, ανεμοδαρμζνο, ιδανικό μζροσ για τισ εργαςίεσ τισ τιξθσ. Σ άνεμοσ
κα κερμάνει το φοφρνο ανάβοντασ με δφναμθ τα ξφλα και τα κάρβουνα ζχοντασ ζτςι υψθλι διαρκι
κερμοκραςία και το χτφπθμα των ανακυμιάςεων πθγαίνει μακριά από τουσ εργαηόμενουσ. Αυτό δείχνει μια
υψθλι αίςκθςθ εργονομίασ ςτουσ καταςκευαςτζσ μεταλλουργοφσ και οπωςδιποτε πείρα , άρα μακρόχρονθ
γνϊςθ αυτισ τθσ εργαςίασ . Ξατά τθ διάρκεια αυτισ τθσ περιόδου πολλοί νζοι οικιςμοί ιδρφκθκαν ςτο
ανατολικό τμιμα του νθςιοφ αλλά και ςτθ νότια-κεντρικι πεδιάδα τθσ Πεςαράσ.

Εργονομικι απόδοςθ ςε γράφθμα με καμίνι μετάλλων

Φα Ξζταλλα Μφρουσ - Χρυςόσ και Αςιμι

Υαραλλαγζσ δακτυλιόςχθμων περιάπτων-4500π.χ. Εκνικό αρχαιολογικό μουςείο-Ακινα.
Εκτόσ του Οαυρίου ςτθν Αττικι, θ Πακεδονία και θ Κράκθ είναι οι μόνεσ περιοχζσ όπου ςθμαντικά
κοιτάςματα χρυςοφ που ζχουν βρεκεί ςτθν Ελλάδα. Ψα Βαλκάνια -Ελλθνικι Χερςόνθςοσ - ζχουν μια ςχετικι
αφκονία των μεταλλείων χρυςοφ και αργφρου, ιδίωσ ςτθ βόρεια και δυτικι Κράκθ και ςε οριςμζνεσ
περιοχζσ τθσ ςθμερινισ Χερβίασ. Ψα κοιτάςματα αςθμιοφ είναι αρκετά ςπάνια ςτθν Ελλάδα, εκτόσ και πάλι
από το Οαφριο αλλά και τθν Ξφπρο. Σ χαλκόσ είναι πολφ πιο ςυχνά ευριςκόμενοσ ςε όλθ τθν περιοχι ςε
ςχζςθ με το χρυςό και το αςιμι και θ διακεςιμότθτα του ιταν ζνασ παράγοντασ για τθν ανάπτυξθ και τθν
παραγωγι του , εκτόσ από μζρθ όπωσ θ Ξριτθ που δεν είχε αρκετά χριςιμα ορυκτά μεταλλεφματα .

Αριςτερά -Κεάπετρα Κεςςαλίασ- Δεξιά - δακτυλιόςχθμο περίαπτο από ζλαςμα .Ψο μεγαλφτερο που ζχει
βρεκεί ςε ελλθνικό χϊρο .4500π.Χ.
Τπωσ προαναφζραμε ,οι χάντρεσ χρυςοφ που ζχουν αναςκαφεί ςτθ Ψοφμπα Διμθτρασ Χερρϊν ςτθν
Πακεδονία και είναι του 5500 με 5250 π.Χ. κα μποροφςαν να είναι μερικά από τα πρϊτα χρυςά αντικείμενα
που ζχουν ανακαλυφκεί μζχρι ςιμερα (Betancourt 2006). Ζνασ δίςκοσ χρυςοφ ζχει βρεκεί ςτθ Φτελιά ςτθ
βόρεια ακτι του νθςιοφ τθσ Πυκόνου με θμερομθνία 5000 - 4500 π.Χ. (Φακορζλλθσ και Maniatas 2002 Y.
Facorellis and Y. Maniatis, “The Potential and Accuracy of Radiocarbon Dating in the Palaeolithic Period,”).
Αντικείμενα χρυςοφ κάνουν τθν εμφάνιςι τουσ με πλθκωρικό τρόπο, ιδίωσ κατά τθν περίοδο 4250 - 4000 π.Χ.
ςτθν περιοχι των Βαλκανίων. Θ νεκρόπολθ τθσ Βάρνασ ςτθν ανατολικι ακτι τθσ Κράκθσ -ςθμερινι
Βουλγαρία- ζχει εκατοντάδεσ τάφουσ που περιζχουν χρυςά αντικείμενα.

ΚΦΑΞΘ -ΑΦΧΑΛΑ ΕΟΟΘΡΛΞΘ ΣΔΦΘΧΧΣΧ -ΧΘΠΕΦΛΡΘ ΒΑΦΡΑ ,ΒΣΩΟΓΑΦΛΑ ΑΡΨΛΞΕΛΠΕΡΑ ΧΦΩΧΣΩ ΑΥΣ ΞΨΕΦΛΧΠΑΨΑ

Υεριζχονται περίπου 2.200 χρυςά αντικείμενα (Renfrew 1986). Αυτό είναι μια ζνδειξθ τθσ άμεςθσ και
μεγάλθσ αξίασ που αποδίδεται ςτον χρυςό από τισ ελίτ τθσ περιόδου. Υολλά από αυτά τα αντικείμενα ιταν
δίςκοι και περίαπτα από το "δαχτυλιόςχθμο " ζνασ ςχεδιαςμόσ με διάτρθςθ ςτο κζντρο. Αυτό φαίνεται να
είναι ζνα κοινό κζμα ςτο Αιγαίο και τα Βαλκάνια αυτι τθ ςτιγμι.

ΕΩΦΘΠΑΨΑ ΨΘΧ ΧΥΘΟΛΑΧ ΨΣΩ ΕΩΦΛΥΛΔΘ -ΧΑΟΑΠΛΡΑ ΑΨΨΛΞΘ

Υολλά αντικείμενα από χρυςό και αςιμι ζχουν αποκαλυφκεί ςτο Αιγαίο 4500 - 3500 π.Χ. Αυτι ιταν θ
περίοδοσ όταν ο χρυςόσ και το αςιμι εμφανίςτθκαν δυναμικά ςτθν μεταλλουργία με ανάπτυξθ ςε ολόκλθρθ
τθν περιοχι. Ψα ςτοιχεία που περιλαμβάνουν χρυςό είναι κοςμιματα από το ςπιλαιο ςτθν Κεόπετρα,
Ανάβυςςο, Υλατομαγοφλα και αλλοφ ςτθν θπειρωτικι Ελλάδα.

Χρυςό ζλαςμα περίαπτο (;) από τισ Υλατομαγοφλεσ ι Υαλιομαγοφλεσ του Φιηόμυλου-Παγνθςίασ,
χρονολογείται ςτθν Ρεϊτερθ Ρεολικικι Υερίοδο (περ. 4.800 - 4.500 π.Χ.).

Χρυςό ταινιόςχθμο ζλαςμα με καμπφλα διάτρθτα άκρα από τθν Αραβθςςό Γιαννιτςϊν. Χρονολογείται ςτα
τζλθ τθσ Ρεϊτερθσ Ρεολικικισ (περ. 4.500 π.Χ.).
Αςθμζνιο μενταγιόν εμφανίηονται ςτο ςπιλαιο Αλεπότρυπα ςτθν χερςόνθςο τθσ Πάνθσ, ςτθν Αμνιςό ςε
ςπθλιά ςτθν Ξριτθ, και ςτο ςπιλαιο του Ευριπίδθ ςτθ Χαλαμίνα. Ζνασ κθςαυρόσ με αςθμζνια κοςμιματα
ανακαλφφκθκε ςτισ Γοφρνεσ ςτθν Ξεντρικι Ξριτθ ςε ζνα πρϊιμο Πινωικό νεκροταφείο Λ που
περιλαμβάνονται βραχιόλια και 168 χάντρεσ.

Υαλαιολικικι - Ευριματα από το Δίμθνθ και τθν Κεάπετρα Κεςςαλία .

Από τθν Αραβθςςό προζρχεται και το χρυςό δακτυλίδι τθσ φωτογραφίασ από επίμθκεσ παραλλθλόγραμμο
ζλαςμα. Ψζλθ Ρεϊτερθσ Ρεολικικισ (περ. 4.500 π.Χ.).

Ασ δοφμε μερικά ακόμα από τα δείγματα που μασ περιγράφει ο Β. Ρικολτςισ ςτον ιςτότοπο τθσ
Δθμοκοινίασ. Ψο πιο εκπλθκτικό δε όλων είναι ζνα χρυςό δαχτυλιόςχθμο περίαπτο με εγχάρακτα ςθμεία και
ςτισ δφο του πλευρζσ τα οποία μοιάηουν να αποτελοφν ςθμεία γραφισ, όπωσ θ Ξαίτθ Δθμακοποφλου
(Επίτιμθ Διευκφντρια του Εκνικοφ Αρχαιολογικοφ Πουςείου), ςτθν δθμοςίευςι τθσ περί του νεολικικοφ
κθςαυροφ ςτθν ζκδοςθ του Ψαμείου Αρχαιολογικϊν Υόρων και Απαλλοτριϊςεων αποδζχεται, τοποκετϊντασ
όμωσ και ζνα ερωτθματικό ( ; ) δίπλα ςτθν λζξθ "γραφι", προφανϊσ λόγω τθσ μθ ολοκλθρωμζνθσ μελζτθσ
του υλικοφ, το οποίο τοποκετείται ςτθν Ψελικι Ρεολικικι (μεταξφ 4.500 και 3.300 π.Χ.). Εκνικό Αρχαιολογικό
Πουςείο ΒΕ 28/97.13.
Από το εκδοκζν από το Ψαμείο Αρχαιολογικϊν Υόρων βιβλίο τθσ αρχαιολόγου Ελζνθσ Ψςιβιλίκα, με τίτλο
«Ξοςμιματα τθσ Ελλθνικισ Υροϊςτορίασ», πλθροφοροφμεκα ότι ιδθ από τθν Αρχαιότερθ Ρεολικικι Εποχι
(6.500 - 5.800 π.Χ.) υπιρχαν φοφρνοι για τθν ξιρανςθ των δθμθτριακϊν και το ψιςιμο του ψωμιοφ, όπωσ
ςτθν Ρζα Ρικομιδεια τθσ Θμακίασ Πε τθν ανάπτυξθ τθσ πυροτεχνολογίασ ςτουσ κεραμικοφσ κλιβάνουσ για
το ψιςιμο των αγγείων ςε αναγωγικι ατμόςφαιρα, με ελεγχόμενθ ροι αζρα και ποςότθτασ οξυγόνου, κακϊσ
και υψθλι κερμοκραςία, ςτισ νεϊτερεσ φάςεισ τθσ Ρεολικικισ εποχισ, δθμιουργικθκαν οι ςυνκικεσ για τθν
αναγωγι των μεταλλευμάτων, τθν μετατροπι δθλαδι του μεταλλεφματοσ ςε μζταλλο.

Θ επινόθςθ ςτθν ςυνζχεια τθσ τεχνθτισ ενίςχυςθσ τθσ φωτιάσ με φυςθτιρεσ, ϊςτε να δθμιουργθκοφν οι
υψθλζσ κερμοκραςίεσ τιξθσ των μετάλλων (1083°C του χαλκοφ, 1063°C του χρυςοφ και 960°C του αργφρου)
και θ χριςθ χωνευτθρίων ζκαναν δυνατό τον ζλεγχο τθσ διαδικαςίασ των χθμικϊν μεταβολϊν, που
μετατρζπουν το μετάλλευμα ςε μζταλλο και τελικά, με τθν χριςθ μθτρϊν, ςε αντικείμενο.

Αναπαράςταςθ καμινιοφ μεταλλουργίασ
Ευριματα διαφόρων φάςεων δείχνουν ότι θ διαδικαςία αυτι ιταν γνωςτι κατά τθν Ρεϊτερθ (5.300 - 4.500
π.Χ.) και Ψελικι Ρεολικικι (4.500 - 3.300 π.Χ.). Τλα τα ευριματα πιςτοποιοφν τθν επιτόπια κατεργαςία του
Χαλκοφ ςτον ελλαδικό χϊρο. Χάλκινα εγχειρίδια από τθν Αγία Παρίνα Φωκίδασ . Δφο ολόκλθρα τριγωνικά
εγχειρίδια από ςφυριλατο ζλαςμα (φωτογραφία κάτω ), χρονολογοφνται ςτθν Ρεϊτερθ Ρεολικικι Υερίοδο
(5.300 - 4.500 π.Χ.). Χτθν θμικυκλικι πτζρνα του πρϊτου υπάρχουν τρεισ οπζσ για τθν ςτερζωςθ τθσ λαβισ,
ενϊ ςτθν ευκφγραμμθ πτζρνα του δευτζρου υπάρχουν δφο οπζσ. Ψο ςχιμα των εγχειριδίων αντιγράφει
φυλλόςχθμεσ βλθτικζσ αιχμζσ από πυριτόλικο ι οψιδιανό... Θ χριςθ τουσ επομζνωσ ωσ αιχμϊν δοράτων δεν
μπορεί να αποκλειςτεί. -Πουςείο Χαιρϊνειασ.

Ψμιματα πιλινων χοανϊν με υπολείμματα ςκωριϊν, κακϊσ και ςκωρίεσ από τθν Ξεφάλα τθσ Ξζασ (3)
προζρχονται από αναγωγι μεταλλευμάτων χαλκοφ όπωσ ζδειξε θ χθμικι ανάλυςθ.Υιλινεσ χοάνεσ με
υπολείμματα ςκωριϊν από τιξθ χαλκοφ από τουσ Χιταγροφσ (4) (Φάςθ ΛΛΛ) ςτθν Δράμα.
Ζνα από τα δφο πιλινα χωνευτιρια με ςκωρίεσ τιξθσ χαλκοφ από το Γυαλί Ριςφρου ςτα Δωδεκάνθςα
(φωτογραφία ). Διακρίνεται θ οπι ςτειλζωςισ του (κάτω αριςτερά). Αν και πιςτεφεται ότι θ τεχνικι τθσ
χφτευςθσ χαλκοφ που εξαςκείτο ςτο Γυαλί προερχόταν "αςφαλϊσ" από τθν Ανατολι, οι ιςοτοπικζσ αναλφςεισ
του χαλκοφ που βρζκθκε ςτθν περιοχι ζδειξαν ότι θ πρϊτθ φλθ είχε προζλευςθ τθν περιοχι του Οαυρίου...
Ψελικι Ρεολικικι.

Ωπολείμματα τιξθσ μετάλλου και ςθμαντικά χάλκινα αντικείμενα (εγχειρίδια, ράβδοσ) κοντά ςε μεγάλθ εςτία
- πυρά ςτο ςπιλαιο Αλεπότρυπα Διροφ Οακωνίασ.

Ψα τριγωνικοφ ςχιματοσ εγχειρίδια με αμφίκοπθ λεπίδα τθσ φωτογραφίασ κάτω είναι δφο από τα τζςςερα
που ευρζκθςαν μζςα ςτο τελευταίο ςτρϊμα τθσ Ψελικισ Ρεολικικισ (4.500 - 3.300 π.Χ.) ςτθν Αίκουςα Β' του

ςπθλαίου Αλεπότρυπα Διροφ. Από το ίδιο μζροσ τθσ αίκουςασ προζρχονται άλλα τρία χάλκινα αντικείμενα :
μια μικρι ράβδοσ μικουσ 5,4 και μζγιςτου πάχουσ 1,3 εκατοςτϊν και δφο μικρζσ άμορφεσ μάηεσ χαλκοφ,
υπολείμματα από τθν τιξθ του μετάλλου. Αυτά τα ακζραια και αρίςτθσ διατιρθςθσ ευριματα αποδεικνφουν
τθν εντοπιότθτα τθσ επεξεργαςίασ του χαλκοφ ςτον Διρό...

Ψο αργυρό περίαπτο τθσ φωτογραφίασ κάτω ςε μορφι δαχτυλιόςχθμου ειδωλίου από το ςπιλαιο
Αλεπότρυπα Διροφ .Βρζκθκε από τουσ ςπθλαιολόγουσ κατά τθν διάρκεια των εργαςιϊν διαμόρφωςθσ του
εςωτερικοφ τθσ ςπθλιάσ πριν από τισ αναςκαφζσ. Επίπεδο ςτθν μία πλευρά και κυρτό ςτθν άλλθ, ζχει το
ςχιμα του ανκρωπίνου ςϊματοσ, ενϊ το κάτω μζροσ είναι διςκοειδζσ, διάτρθτο, με οπι διαμ. 0,4 εκ., ενϊ το
επάνω μζροσ, το κεφάλι, είναι επίςθσ διάτρθτο, με οπι για ανάρτθςθ διαμ. 0,2 εκ. Υερίαπτα αυτοφ του
είδουσ ζχουν καταςκευαςτεί από πζτρα, πθλό, οςτό, άργυρο και χρυςό.

Ψο αργυρό περιδζραιο τθσ φωτογραφίασ, το οποίο αποτελείται από 168 πολφ μικρά λεπτά διάτρθτα
διςκάρια, μια πολφ μικρι κρικοειδι ψιφο (ςτο κζντρο του περιδζραιου) και μια ατρακτοειδι (ςτο κάτω
μζροσ τθσ φωτογραφίασ) από το Διρό.

Ψα δυο ηεφγθ αργυρϊν ενωτίων επίςθσ από το Δυρό που ζχουν καταςκευαςτεί από ςφυριλατο και ςχεδόν
ιςοπαχζσ ςφρμα (φωτογραφία). Χτα άκρα είναι διαμορφωμζνα ςε λεπτζσ διςκοειδείσ απολιξεισ για τθν
διευκόλυνςθ τθσ ςτερζωςισ τουσ ςτα αυτιά, ευρζκθςαν δε ςε άριςτθ κατάςταςθ. Βρίςκονται ςτο Ρεολικικό
Πουςείο Δυροφ.

Ψο αςθμζνιο περίαπτο από το ταφικό ςπιλαιο τθσ Αμνιςοφ Θρακλείου, ςε μορφι ειδωλίου από ςφυριλατο
ζλαςμα Χτο κυκλικό και ςτο γλωςςοειδζσ τμιμα του φζρει ανά μία οπι και ανά δφο ζκτυπεσ ςτιγμζσ.
Υρόκειται για το μεγαλφτερο αςθμζνιο περίαπτο τθσ κατθγορίασ του που ζχει βρεκεί ςε ελλθνικό ζδαφοσ και
το τρίτο μαηί με αυτά τθσ Αλεπότρυπασ και του "ςπθλαίου του Ευριπίδθ" ςτθν Χαλαμίνα... Χρονολογείται
ςτθν Ψελικι Ρεολικικι / Υρϊϊμθ Υρωτοανακτορικι Υερίοδο (μεταξφ 4.000 και 3.000 π.Χ.).

Μφκνοσ - Εκεί που ο ουρανόσ αγαπά τθν κάλαςςα
Θ αγάπθ τουσ γζννθςε ζνα υλικό που ζμελλε να αλλάξει το μζλλον του νεολικικοφ ανκρϊπου .Φο νθςί που
υπάρχει ζτοιμοσ οι αρςενικοφχοσ χαλκόσ- Εδϊ οι Μυκλαδίτεσ Μφκνιοι πικανά προχϊρθςαν ζνα βιμα
μπροςτά τθν ανκρωπότθτα.

Υτο νθςί τθσ Μφκνου είναι πικανό να ανακαλφφκθκε θ ιδιότθτα του αρςενικοφχου χαλκοφ .Κςωσ εδϊ ζγινε μια
μεγάλθ εφεφρεςθ του ανκρϊπου . Ζνασ ςοβαρόσ λόγοσ είναι ότι ο χαλκόσ εδϊ υπάρχει ςε μορφι ζτοιμθ για να γίνει
θ μεγάλθ επανάςταςθ και το Αιγαίο είναι ο χϊροσ όπου γνωρίηουμε τουλάχιςτον ότι άρχιςε πικανά πρϊτθ φορά θ
χφτευςθ του χαλκοφ με αρςενικό.

Από τθ δεκαετία του 1980 ςτισ Χκουριζσ βρζκθκε χυτιριο, ςτο ςθμείο αυτό του Ξυκλαδίτικου νθςιοφ ,
ςυνδζκθκε με ευριματα από αγγειοπλαςτικι και με χρονολόγθςθ ραδιενεργοφ άνκρακα με θμερομθνία από
τον άνκρακα που βρζκθκε ςτθ ςκωρία ότι ιδθ χρθςιμοποιείται το πρϊτο εξάμθνο τθσ 3θσ Χιλιετίασ π.Χ.
Σ επικεφαλισ ανάλυςθσ ιςοτόπων που γίνεται από τα μεταλλεφματα και ςκωρίεσ τθν εποχι εκείνθ πρότεινε
ότι τα " δακτυλικά αποτυπϊματα "ταιριάηουν ςε πολλά αντικείμενα που βρζκθκαν ςτισ Ξυκλάδεσ και τα
χάλκινα αντικείμενα που βρζκθκαν ςτουσ Πινωικοφσ τάφουσ τθσ Πεςαράσ (Υλάτανοσ, Παρακοκζφαλο ,
Αγία Ψριάδα , Ξουμάςασ, Ξαλακιανά, Άγιοσ Σνοφφριοσ, Υορτι) (Gale 1990) και αυτά που βρίςκονται ςτθν
Αγία Φωτιά (ΒρΥ-Gale 1999).
Σ παράλιοσ οικιςμόσ ςτον Υόρο τθσ βόρειασ Ξρθτικισ ακτισ και ςε απόςταςθ πζντε μόλισ χιλιομζτρων από
τθν Ξνωςό ζχει ζναν άλλο χαρακτιρα από τον γεωκτθνοτροφικό τθσ περιοχισ ζχει χαρακτιρα εμπορικό και
βιοτεχνικό. Εδϊ ςε όλθ τθν διάρκεια τθσ Σροανακτορικισ περιόδου διαπιςτϊνεται θ εντατικι κατεργαςία
οψιδιανοφ ειςθγμζνου από τισ Μυκλάδεσ ςε κλίμακα ποφ δεν ζχει παράλλθλο ςτθν Μριτθ. Χθμαντικότερο
όμωσ είναι ότι ιδθ ςτισ δφο πρϊτεσ πρωτομινωικζσ φάςεισ εδϊ αςκείται θ μεταλλουργία ,όπωσ δείχνουν
πρόςφατα ευριματα κατεργαςίασ και χφτευςθσ χαλκοφ που είναι και τα παλαιότερα ςε όλο το νθςί τθσ
Μριτθσ. Ξυκλαδικι κεραμικι που βρζκθκε μαηί ςε αξιοςθμείωτθ ποςότθτα δθλϊνει επίςθσ τουσ δρόμουσ
ζλευςθσ των ειςαγομζνων υλϊν και τθσ πρωτόγνωρθσ τεχνολογίασ του μετάλλου ςτθν Ξριτθ. Σ οικιςμόσ
ςτον Υόρο ςθμαντικόσ λιμενικόσ ςτακμόσ και κζντρο βιοτεχνικισ παραγωγισ ιδθ ςτθν Υροανακτορικι
περίοδο, διατιρθςε το χαρακτιρα του ςτουσ επόμενουσ αιϊνεσ όταν εξελίχκθκε ςτο κυριότερο λιμάνι τθσ
Πινωικισ Ξριτθσ και επίνειο τθσ ανακτορικισ Ξνωςοφ.

Θ εποχι του αρςενιοφχου χαλκοφ 4000 π.Χ. μζχρι το 2500 π.Χ.
Σι περιςςότεροσ χρόνοσ από τθν Υρϊιμθ Εποχι του Χαλκοφ ιταν ςτθν πραγματικότθτα εποχι του
αρςενικοφχου χαλκοφ (Betancourt 2006). Αυτι θ διάκριςθ πρζπει να γίνει για λόγουσ ςαφινειασ. Θ ζλευςθ
τθσ ελεγχόμενθσ ανάμειξθσ του κράματοσ (αρςενικό) με το χαλκό, ςε μια προςπάκεια να κάνει πιο ςκλθρά
τα εργαλεία τουσ ιταν πράγματι μια μεγάλθ πρόοδοσ ςτθν καταςκευι εργαλείων.

Πινωικό πριόνι τθσ πρϊιμθσ Εποχισ του χαλκοφ.
Τχι μόνο κα κάνουν τα εργαλεία τουσ πολφ πιο ςκλθρά αλλά ,το κράμα τικεται ςε χαμθλότερθ κερμοκραςία
και ζχει μεγαλφτερθ ρευςτότθτα πράγμα που ζκανε τθ χφτευςθ ςε πολφπλοκα και λεπτά καλοφπια
πρακτικοφ ςχιματοσ. Αυτό οδιγθςε ςτθν πραγματοποίθςθ και το ότι τϊρα πια κα μποροφςαν για πρϊτθ
φορά να καταςκευαςτοφν εργαλεία μεγαλφτερθσ ακρίβειασ και λειτουργίασ, όπωσ θ κεφαλι του τρυπανιοφ
και πριόνια με αιχμθρά, ςκλθρά δόντια για τθν κοπι ξφλου και τθσ πζτρασ κάτι που κα ςτακεί πολφ
καλφτερα ςε ζνα περιβάλλον παραγωγισ.

ΕΥΣΧΘ ΨΣΩ ΧΑΟΞΣΩ ΧΑΟΞΛΡΣ ΥΦΛΣΡΛ ΕΠ ΑΟΑΦΡΝΩΟ ΕΧΤΘΞΑ -ΛΧΥΑΡΛΑ - ΒΑΟΕΡΚΛΑ (SIMON 1999) ΕΑΟ ΔΕΟ ΕΙΧΑΟ ΕΣΑΦΕΥ ΞΕ
ΦΘΟ ΑΟΑΦΡΝΙΜΘ ΞΕΥΡΓΕΙΡ ΦΡΦΕ ΕΜΕΙ ΑΟΑΜΑΝΧΨΑΟ ΦΡ ΣΤΙΡΟΙ ΦΘΟ ΕΣΡΧΘ ΦΡΧ ΧΑΝΜΡΧ ... ΕΦΥΙ ΠΑΦΟΙΜΑ...!!!

Αυτι ιταν θ αρχι μιασ επανάςταςθσ ςτθν πζτρα και ςτο ξφλο ςε εργαςίεσ και ειδικά ςτο κτίςιμο ενόσ
πραγματικοφ πλοίου. Ψο κράμα χαλκοφ αρςενικοφ (ονομαςτικά 1% ζωσ 6% αρςενικοφ) ςχετιηόταν με τθν
ανάπτυξθ τθσ τεχνολογίασ του κλιβάνου και με τθ χριςθ των μεταλλευμάτων χαλκοφ και όχι απλά του
αυτοφυοφσ χαλκοφ (Lambert 1997).

Αρχαιότατο χάλκινο πριόνι. Υικανά από τθν Υροανακτορικι Πινωικι εποχι ςτθν Ξριτθ
Σι ευριματα του αρςενικοφχου χαλκοφ ζχουν ταχτοποιθκεί ςε όλο το Αιγαίο και ειδικά ςτθν Ξριτθ - νθςί
χωρίσ πολλά μζταλλα. Επίςθσ τζςςερα ζργα τζχνθσ, ζνα ςτιλζτο και τρείσ βελόνεσ, εμφανίςτθκαν ςτθ
Καρροφνια ςε ςπθλιά ςτθν περιοχι τθσ Εφβοιασ με μζςθ περιεκτικότθτα ςε αρςενικό 3,12% (ΠάγγουΛωάννου 1999) χρονολογοφνται περίπου το 4000 π.Χ. (Χαμψϊν 1996). Σριςμζνα άλλα αντικείμενα -16
τεμάχια- με περιεκτικότθτα ςε αρςενικό από 1% ζωσ 6% ζχει βρεκεί ςε μια εποχι αρκετά πρϊιμθσ τθσ
Πινωικισ περιόδου, ςτθν Αγία Φωτιά ςτθν Ξριτθ (Gale 1990).

ΧΑΟΞΛΡΣΛ ΔΛΥΟΣΛ ΥΕΟΕΞΩΧ ΞΑΛ ΕΦΓΑΟΕΛΑ ΑΦΧΑΛΣΟΣΓΛΞΣ ΠΣΩΧΕΛΣ ΑΓ.ΡΛΞΣΟΑΣΩ ΞΦΘΨΘΧ

Αυτά μπορεί να είναι τα πρϊτα ςτο Αιγαίο, εκτόσ από εκείνα ςτθ ςπθλιά ςτθν Καρροφνια. Σ Υόροσ, όπωσ
αναφζραμε είναι το λιμάνι τθσ Ξνωςοφ ςτθν Ξριτθ και ιταν ζνα ςθμαντικό κζντρο για τθν παραγωγι του
αρςενικοφχου χαλκοφ κατά τθν Υρωτομινωικι περίοδο (Betancourt 2006). Παχαίρια ζχουν βρεκεί ςτισ
Ξυκλάδεσ, τθν Αγία Ψριάδα, και τον Υφργο, ςε ςπιλαιο που ςυνδζεται με Υρωτομινωικι κεραμικι. Σι πρϊτεσ
πυραμίδεσ χρονολογοφνται γφρω ςτο 2650 π.Χ. Ωπάρχει θ άποψθ ότι οι Ξυκλαδίτεσ και οι Πινωίτεσ πρζπει να
ζδωςαν το ςκλθρό πριόνι ςτουσ αιγυπτίουσ να κόβουν τα μάρμαρα και να καταςκευάηουν πυραμίδεσ
.Εξάλλου θ πυραμίδα του Ελλθνικοφ κεωρείται από ερευνθτζσ αρχαιολόγουσ περί τα 150 - 300 χρόνια
παλαιότερθ από τθν αρχαιότερθ τθσ Αιγφπτου.

ΧΑΟΞΛΡΑ ΕΦΓΑΟΕΛΑ ΑΥΣ ΨΘΡ ΡΘΧΣ ΞΩΚΡΣ

Πακριά μαχαίρια, πριόνια, μαχαίρια, ςμίλεσ, αγκίςτρια και ζχουν ανακτθκεί από τουσ πολλοφσ ταφικοφσ
κόλουσ ςτθν πεδιάδα τθσ Πεςαράσ αυτι τθ ςτιγμι. Εννζα αντικείμενα με μζςο όρο 2,9% αρςενικοφ
βρζκθκαν ςτθν Υετρομαγοφλα ςτθ Κεςςαλία με θμερομθνία 3700 - 3300 π.Χ. (Johnson 1999). Σκτϊ
αντικείμενα από τον κθςαυρό του παλατιοφ κζςθ «Arslantepe» επίπεδο V IA ςτθν ανατολικι Πικρά Αςία
ζδειξε κατά μζςο όρο αρςενικό 4,16% (Hauptmann et. Al 2002).

θσ

ΑΦΧΑΛΣΟΣΓΛΞΣ ΠΣΩΧΕΛΣ ΚΘΒΑΧ .ΧΑΟΞΛΡΑ ΑΡΨΛΞΕΛΠΕΡΑ ΨΘΧ 3 ΧΛΟΛΕΨΛΑΧ

Ωπάρχουν ςτοιχεία τθσ μινωικισ δραςτθριότθτασ ςτο ανατολικό Αιγαίο ςτθν ανακτορικι περίοδο: Χτοιχεία
τθσ MM I-II κεραμικισ ςτθ Φόδο και Χάμο, ςτθν Λαςϊ, τθ Πίλθτο και τθν Ξνίδο ενδεχομζνωσ, (Υλ. XIII) .Ψθν
MM III-ΩΠ Λ οι κζςεισ Ψριάντα τθσ Φόδου και τα Χεράγια ςτθν Ξω ιταν δφο από τουσ μεγαλφτερουσ οικιςμοφσ
του Αιγαίου . Ξάρπακοσ, Ξάςοσ, Ψιλοσ είχαν επίςθσ προςαρτθκεί από τθν Ξριτθ, τουλάχιςτον πολιτιςμικά.
Χτθν Πικρά Αςία θ Πινωικι αγγειοπλαςτικι αναφζρεται επίςθσ ςτα Δίδυμα. Θ Λαςϊ ζχει μινωικι
αρχιτεκτονικι , κακϊσ και ειςαγόμενθ και ντόπια κεραμικι.

Υροανακτορικι περίοδοσ Ξουμάςα Ξριτθ ,κυκλαδικά ειδϊλια .Σι Ξυκλάδεσ ανικουν ςτθν ςφαίρα τθσ
Ξρθτομυκθναϊκισ καλαςςοκρατορίασ.
Αλλά θ Πίλθτοσ είναι θ περιοχι όπου οι Ξρθτικοί κα ζχουν αιςκανκεί περιςςότερο ςαν ςτο ςπίτι τουσ ,
περιβάλλεται από μινωικι αρχιτεκτονικι, τοιχογραφίεσ, λίκινα αγγεία, κοςμιματα, και κεραμικι , πρζπει να
ιταν Πινωικόσ οικιςμόσ . Θ ζλξθ των τόπων, όπωσ θ Πίλθτοσ που ιταν καίρια κζςθ ςτουσ εμπορικοφσ
δρόμουσ. Ψα Πζταλλα τθσ περιοχισ είναι ςχεδόν βζβαιο ότι είναι κφριο κίνθτρο για το εμπόριο, όπωσ
αναφζρει ο Wiener .. " Πε τθ Πίλθτο που αναγνωρίηεται ωσ μινωικι αποικία, οι προετοιμαςίεσ γίνονται
τϊρα από μια αγγλο-ιταλικι αποςτολι για να επανεξετάςει τθν Λαςϊ, μια άλλθ τοποκεςία ςτθν Π.Αςία,
όπου ζχει βρεκεί ςθμαντικι ποςότθτα Πινωικοφ υλικοφ.. Πια γερμανικι αποςτολι από το Υανεπιςτιμιο του
Tübingen ζχει φζρει ςτο φωσ τα ερείπια Πινωικισ τοιχογραφίασ ςτο εςωτερικό ενόσ μινωικοφ ανάκτορου
του δζκατου ζβδομου αιϊνα π.Χ ςτθ Qatna, ςτθν Χυρία, είναι θ τζταρτθ τζτοια τοιχογραφία που
ανακαλφφκθκε ςτθν θπειρωτικι Αςία και τθν Αφρικι τα τελευταία χρόνια. Υίςω ςτισ αρχζσ τθσ δεκαετίασ του
1990, ζνα οχυρωμζνο ανάκτορο ςτο Ψελ ελ Dab'a ςτο Δζλτα του Ρείλου απζδωςε μια Πινωικι τοιχογραφία
με ζνα πλιρεσ κρθτικό κρθςκευτικό κζμα με ςκθνι από "ταυροκακάψια", ενϊ ςτο Ψελ Kabri, ςτο ςθμερινό
Λςραιλ, οι αρχαιολόγοι βρικαν τοιχογραφίεσ κρθτικοφ κρθςκευτικοφ χαρακτιρα ςε μια μεγάλθ αίκουςα
τελετϊν. Σι ανακαλφψεισ ςτθ Πίλθτο ζχουν επίςθσ εξαιρετικζσ επιπτϊςεισ για τθν ακαδθμαϊκι ςτάςθ
απζναντι αρχαία ελλθνικι μυκολογία, ι τουλάχιςτον οριςμζνεσ πτυχζσ τθσ. Σ Ελλθνικόσ μφκοσ υποςτιριξε
ότι οι Ξριτεσ, υπό τθν θγεςία του αδελφοφ του βαςιλιά Πίνωα, τον Πίλθτο είχε ιδρφςει μια μινωικι
αποικία, αυτι τθσ Πιλιτου. Ωπό το φωσ των πρόςφατων ευρθμάτων, λζει ο Niemeier, "Κα πρζπει τϊρα να
γίνει δεκτό ότι υπάρχει κάποια ιςτορικι αλικεια πίςω από αυτό το μφκο."

Αυτό που βλζπουμε λοιπόν είναι ότι οι καλαςςοκράτορεσ Πινωίτεσ είχαν μια κανονικι παρουςία ςτθν
ανατολικι Πεςόγειο. Επίςθσ θ πρόςβαςθ τουσ ςτθν Παφρθ Κάλαςςα είναι ςχεδόν βεβαία εάν κρίνουμε ότι
οι διάδοχοι τουσ Πυκθναίοι ιταν εκεί. Αυτό που επίςθσ πρζπει να αναγνωρίςουμε ότι οι Πινωίτεσ είχαν με
ζνα μεγάλο εφροσ του ελλαδικοφ θπειρωτικοφ κορμοφ άμεςεσ και αδελφικζσ κα τισ χαρακτθρίςουμε ςχζςεισ.
Ασ διαβάςουμε εδϊ για μια πρόςφατθ ανακάλυψθ. Πινωικό Λερό βρζκθκε ςτα Ξφκθρα, μια ακόμθ απόδειξθ
ότι οι αρχαίοι Ξριτεσ ζκαναν ταξίδια παντοφ!
Φο μοναδικό Πινωικό Λερό Ξορυφισ εκτόσ Ξριτθσ, ανακαλφφκθκε ςτα Ξφκθρα και ςυγκεκριμζνα ςτθ κζςθ
Αγίου Γεωργίου. Υρόκειται για μία ανακάλυψθ που επικφρωςε τθν φπαρξθ αποικίασ Πινωιτϊν, κακϊσ
Ξφκθρα και Αντικφκθρα ιταν οι πρϊτοι ςτακμοί ςτα ταξίδια των Ξρθτϊν προσ τον θπειρωτικό χϊρο. Θ κζςθ
του Λεροφ χρθςίμευε ωσ ςθμείο κατοπτεφςεωσ και ελζγχου των καλάςςιων δρόμων.
ΔΕΧ ΕΔΩ ΣΛ ΕΥΛΞΣΛΡΩΡΛΕΧ ΨΩΡ ΠΛΡΩΛΨΩΡ

ΞΩΚΘΦΑ- ΨΣ ΛΕΦΣ ΞΣΦΩΦΘΧ
Χτο ςθμείο βρζκθκαν επιπλζον, πολλά και ςπάνια κεραμικά και χάλκινα εδϊλια και λατρευτά, που
ενδεχομζνωσ να καταδεικνφουν τθν εκμετάλλευςθ και διακίνθςθ μετάλλων, από τουσ Πινωίτεσ.
Λδιαίτερθ ςθμαςία ζχει θ εφρεςθ ςτθν Υροκεραμικι Ξνωςό , οψιδιανοφ από τθν Πιλο των Ξυκλάδων
τεκμιριο για τισ επαφζσ τθν ναυςιπλοΐα και το εμπόριο ςε αυτιν τθν πρϊιμθ εποχι. Αλλά οι δυνατότθτεσ
των ανκρϊπων του Αιγαίου είναι μεγαλφτερεσ.

Ξριτθ -Παρμάρινο ανδρικό είδωλο. Ξνωςόσ Αρχαιότερθ Ρεολικικι 6500-5800 πΧ. ..ΔΕ΢ΛΑ ο κοφροσ από το
Υαλαίκαςτρο-Χτάςθ «προςευχισ» που υπάρχει και ςτα μετζπειτα ειδϊλια των Πινωιτϊν, μετά 2500 χρόνια
τουλάχιςτον .
Σι Ξυκλαδίτεσ εάν κρίνουμε και από τα ευριματα και αυτά που υπάρχουν ςτθν Ξριτθ ιταν μζροσ τθσ
καλαςςοκρατορίασ

Θ αρχι τθσ Ξινωικισ Θαλαςςοκρατορίασ ςτθ Ξεςόγειο

Ψριςδιάςτατθ μορφι μινωικοφ πλοίου με ιςτία

Θ εφεφρεςθ του πριςτοφ ( πριονιςτισ ξυλείασ) ςανιδωτοφ ξφλινου ςκάφουσ από τουσ Ξινωίτεσ
Μάποια ςτιγμι μετά το 4000 π.Χ. τα πρϊτα πριόνια ζκαναν αποτελεςματικι τθν υλοτομία ,χάρθ του
αρςενικοφχου χαλκοφ. Αυτι είναι θ επανάςταςθ του ξφλου γενικά και ειδικότερα τθσ ναυπθγικισ
βιομθχανίασ. Υρζπει να ζχουν υπάρξει προςπάκειεσ υλοτόμθςθσ για ναυπιγθςθ με πριόνια από κακαρό
χαλκό, αλλά θ δυςκολία τθσ χφτευςθσ, για να δθμιουργθκεί ζνα λεπτό κομμάτι με το ποςοςτό τθσ όξυνςθσ
που απαιτείται, κα ζχουν αρνθκεί τθ χριςθ τουσ ςε ζνα περιβάλλον παραγωγισ. Τταν τα νζα πριόνια
άρχιςαν να χρθςιμοποιοφνται ςτθν Ξριτθ ,αυτό επζτρεψε να μειϊςει το πάχοσ ςτισ ςανίδεσ από ξφλο με
εφροσ ςυνεπζσ ςε ςχεδόν οποιοδιποτε μικοσ και πλάτοσ που κα ικελαν .

Χάλκινα Ξρθτομινωικά πριόνια και άλλα εργαλεία από χαλκό- Γουρνιάσ Ξριτθ.
Ψα ναυπθγεία πρζπει να ζχουν ςφντομα ςυνειδθτοποιιςει ότι εάν κα μποροφςαν να ενταχκοφν, κάκε άκρθ
των ςανίδων μεταξφ τουσ ,αυτό κα μποροφςε να κάνει ςθμαντικά ελαφρφτερο ,όμωσ ακόμα πολφ ιςχυρό ,το
κφτοσ των πλοίων τουσ. Ζνα ελαφρφ πλοίο με καρίνα, νομείσ και ποδοςτιματα μπορεί να μεταφζρει
περιςςότερα άτομα, ςε διάταξθ και φορτίο από ζνα ιςοδφναμο πλοίο καταςκευαςμζνο από ςανίδεσ με
ξυλοτεχνία από το τςεκοφρι και το ςκεπάρνι.

Υαράδειγμα -Φαφι ξυλείασ ςκάφουσ τθσ εποχισ.
Χτθν αρχι ιταν ραμμζνεσ ,πικανά ,θ ςανίδεσ μαηί με πουρνάρι ι κάνναβθ, αλλά ςτο χρόνο που εφευρζκθκε
θ χφτευςθ χάλκινων εργαλείων με λεπτζσ και οδοντωτζσ ακμζσ αυτό ,μαηί με τθν χριςθ του τρυπανιοφ που
μπορεί να διανοίγει ςτρογγυλζσ οπζσ και με ςφινεσ και καρφϊματα ϊςτε να μποροφν να ηευγαρϊςουν με
μεγαλφτερθ αςφάλεια τισ άκρεσ των ςανίδων ςτα φφαλα τουσ με αςφαλιςμζνο ςκελετό και με τεντϊματα και
κλίςεισ ςτισ ςανίδεσ αυτζσ και με κοπζσ ομαλά ςτρογγυλεμζνεσ ςτισ πλευρζσ των γόμφων με ξζςθ να
δθμιουργιςουν ζνα αξιόλογο ςκάφοσ. Αυτι θ πολφ ιςχυρι τεχνικι με κουφϊματα από ξφλο εξακολουκεί να
χρθςιμοποιείται ευρζωσ ςιμερα. Αυτά τα μεγάλα, πολφ ελαφρφτερα πλοία ικανά για ταξίδια μεγάλων
αποςτάςεων κα ζχουν υιοκετιςει και τθ χριςθ του πανιοφ ωσ ςυμπλθρωματικι πθγι ενζργειασ για να
αυξιςουν τθν αποτελεςματικότθτά τουσ.

Βραχογραφία - Cueva de las Palomas -Alonso Romero 1993β Λςπανία.

Αναχϊρθςθ του Χτόλου -Ϊςτερθ Εποχι του Χαλκοφ (LBA), Ρεοανακτορικι Υερίοδοσ -Ακρωτιρι, Κιρα
Πεγάλεσ αποςτάςεισ μπορεί να ταξιδζψει κάποιοσ με το κωπιλατο πλοίο αυτό που κυρίωσ τροφοδοτείται
από τθν ανκρϊπινθ μυϊκι δφναμθ και με μια μζςθ ταχφτθτα, λαμβάνοντασ υπ όψθ τθν κόπωςθ που ζχει
υποςτεί ο κωπθλάτθσ με τθν πάροδο του χρόνου. Ασ υποκζςουμε ότι ζνα τζτοιο πλοίο κα μποροφςε να
διατθριςει μια μζςθ ταχφτθτα οκτϊ χιλιομζτρων ανά ϊρα, θ οποία είναι ζνασ γριγοροσ ρυκμόσ με τα πόδια
για τουσ περιςςότερουσ ανκρϊπουσ, και να το διατθρεί ςυνεχϊσ με τθν εναλλαγι του ζργου ςτα κουπιά ςε
βάρδιεσ μεταξφ των διακζςιμων ανδρϊν επί του ςκάφουσ , το πλοίο λοιπόν κα ταξιδζψει 192 χιλιόμετρα
μζςα ςε 24 ϊρεσ. Θ απόςταςθ κωπθλαςίασ μεταξφ Ξομμοφ, ςτθν Ξριτθ και τθ νοτιοανατολικι ακτι τθσ
Λςπανίασ είναι περίπου 2.400 χιλιόμετρα( νότια διαδρομι 2240χλμ. ). Αυτι θ απόςταςθ είναι που μπορεί να
ταξιδζψει ζνα ςκάφοσ ςε 12,5 θμζρεσ με αυτζσ τισ παραμζτρουσ. Επίςθσ ςτθν ενδιάμεςθ διαδρομι
ενδεχομζνωσ μπορεί να γίνει και αλλαγι με ξεκοφραςτο πλιρωμα, ερζτεσ και άλλουσ , από κάποιο ςτακμό αποικία των Ξρθτομινωιτϊν.

Σι ανάγκεσ ςε εργατικό δυναμικό για ζνα τζτοιο πλοίο κα είναι, τουλάχιςτον, διπλάςιοσ από τον αρικμό των
κουπιϊν. Ζνα πλοίο με 40 κουπιά, κα πρζπει πικανϊσ να είναι επανδρωμζνοσ με περίπου 100 μζλθ
πλθρϊματοσ για να διατθριςει ζνα καλό ςτακερό ρυκμό κωπθλαςίασ. φυςικά με ενδιάμεςουσ ςτακμοφσ και
περιςςότερεσ θμζρεσ ο αρικμόσ αυτόσ μυοφνται κατά πολφ ,αν κεωριςουμε ότι φζρει και ιςτία τότε τα
δεδομζνα αλλάηουν κατά πολφ ,γνωρίηοντασ ςε κάποιο χρονικό διάςτθμα τα ρεφματα των περιοχϊν που
διαπλζουν. Βλζπουμε λοιπόν ότι κάτι τζτοιο ιταν βεβαίωσ δυνατόν να πραγματοποιθκεί.

Υορτογαλία
Ξριτθ
Ξόλισ το πρϊτο μεγάλο πλοίο τουσ με ςανίδεσ από κυπαριςςόξυλο μπικε ςτισ κάλαςςεσ δεν υπιρχε
τίποτα οπουδιποτε αλλοφ ςτον κόςμο που κα μποροφςε να τουσ ανταγωνιςτεί, είτε οικονομικά είτε
ςτρατιωτικά.

ΧΧΕΔΛΑΧΨΛΞΘ ΑΡΑΥΑΦΑΧΨΑΧΘ ΠΛΡΩΛΞΣΩ ΥΟΣΛΣΩ
Χτο Αιγαίο οι Πινωίτεσ ιταν οι πρϊτοι πραγματικά κφριοι τθσ καταςκευισ πλοίων και με τθ χριςθ των
κινιςεων του Ιλιου και του Υολικοφ αςτζρα να κακορίηει το γεωγραφικό πλάτοσ , ιταν απόλυτα κατανοθτι
θ πλοιγθςθ και τουσ επιτρζπει να περιθγθκοφν με ςιγουριά ςτθν ανοιχτι κάλαςςα. Σι δεξιότθτζσ τουσ ςτθν
πλοιγθςθ δεν ξεπεράςτθκαν μζχρι τθν εφεφρεςθ του John Harrison του καλάςςιου χρονομζτρου του 18 ου
μ.Χ. αιϊνα, που επζτρεψαν τα πλοία ςτθ κάλαςςα για να κακορίςουν με ακρίβεια τθ κζςθ και γεωγραφικό
μικοσ τουσ.
ΔΕΥ ΕΔΩ Ρ ΞΙΟΩΙΜΡΥ ΧΣΡΝΡΓΙΥΦΘΥ

Πινωικά αντικείμενα ςε ςφραγιδόλικουσ Σι Ξριτεσ γνϊριηαν πολφ καλά να ταξιδεφουν ζχοντασ τον
προςανατολιςμό τουσ.
Βζβαια αυτό (περί του 18ου αιϊνα μ.Χ.) που αναφζρει ο ςυγγραφζασ είναι ςχετικό γιατί ο μθχανιςμόσ των
Αντικυκιρων για παράδειγμα ζδειξε τελικά ότι κάνει πράγματα που δεν μποροφςαμε να φανταςτοφμε. Θ
Πινωικι τεχνολογία ςτθν κάλαςςα και τα ναυτικά πλεονεκτιματα ιταν τόςο μεγάλα που τελικά κα ζρκουν

για να κυριαρχιςουν και να επιβάλλουν τθ κζλθςι τουσ ςε όλθ τθ ναυτιλία ςε ολόκλθρθ τθ Πεςόγειο
Κάλαςςα, ςυμπεριλαμβανομζνθσ τθσ Παφρθσ Κάλαςςασ. Θ Εμπορικι ναυτιλία τουσ ιταν θ καλφτερθ κατά
γενικι ομολογία , εκτόσ από τουσ πειρατζσ κατά καιροφσ , ταξίδευαν οπουδιποτε ςτθ Πεςόγειο . (για
μερικοφσ μζχρι τθ μεγάλθ ζκρθξθ του θφαιςτείου τθσ Κιρασ περίπου το 1630 π.Χ.). Χφμφωνα με τισ
νεϊτερεσ ενδείξεισ όμωσ και οι Πινωίτεσ και οι Πυκθναίοι ςυνζχιςαν ανεβάηοντασ το πολιτιςμό ςε πολφ
υψθλά επίπεδα. Ασ δοφμε τι είπε ςε ομιλία του ςτθν Εν Ακιναισ Αρχαιολογικι Εταιρεία ο Χρίςτοσ Ρτοφμασ,
ομότιμοσ κακθγθτισ ςτο Υανεπιςτιμιο Ακθνϊν και διευκυντισ τθσ αναςκαφισ ςτο Ακρωτιρι τθσ Κιρασ από
το 1974, οι αναςκαφικζσ ζρευνεσ ςτο χϊρο δίνουν πλζον ξεκάκαρεσ απαντιςεισ για τθ ςχζςθ τθσ Κιρασ με
τθ μινωικι Ξριτθ.

Σ πρϊτοσ, και ςθμαντικότεροσ μφκοσ που καταρρίπτεται, είναι αυτόσ που ικελε τον μινωικό πολιτιςμό ςτθν
Ξριτθ να καταςτράφθκε από τθν ζκρθξθ του θφαιςτείου τθσ Κιρασ. Ψθ κεωρία αυτι υποςτιριηε ο
Χπ.Παρινάτοσ και για να τθν επιβεβαιϊςει ξεκίνθςε τισ αναςκαφζσ ςτο Ακρωτιρι.
Χφμφωνα με τον κ. Ρτοφμα, «οι τεράςτιεσ ποςότθτεσ τζφρασ που εκτινάχτθκαν από το θφαίςτειο κινικθκαν
προσ τα ανατολικά, αφινοντασ τθν Ξριτθ ςχεδόν ζξω από τθν ακτίνα διαςποράσ τουσ». Αυτό επιβεβαιϊνεται
από αρχαιολογικζσ μαρτυρίεσ ςτθ Φόδο, ςτθν Ξω και ςτθ Πικρά Αςία. Επίςθσ, οι καταςτροφζσ ςτθν Ξριτθ
χρονολογοφνται με βάςθ τον ραδιενεργό άνκρακα, ςε περίοδο πολφ μεταγενζςτερθ τθσ θφαιςτειακισ
ζκρθξθσ.
Πφκοσ δεφτεροσ: Σ Χπ.Παρινάτοσ ζψαχνε ςτο Ακρωτιρι ζνα ανάκτορο αντίςτοιχο με αυτά τθσ Ξριτθσ. Ξάτι
τζτοιο όμωσ δεν υπάρχει, αφοφ όπωσ εξιγθςε ο κ. Ρτοφμασ «τα λεγόμενα ανάκτορα ςτθν Ξριτθ
λειτουργοφςαν ωσ κζντρα ςυγκζντρωςθσ και διαχείριςθσ του αγροτικοφ πλεονάςματοσ. Ψα μικρά νθςιά, μθ
ζχοντασ τζτοιεσ δυνατότθτεσ πλοφτου, δεν βρζκθκαν ποτζ ςτθν ανάγκθ να αναπτφξουν τζτοιουσ μθχανιςμοφσ
και να δθμιουργιςουν ανάκτορα».
Πφκοσ τρίτοσ: Σι Ξυκλάδεσ ιταν μινωικζσ αποικίεσ υπό τθν θγεμονία τθσ Ξριτθσ. «Αυτόσ ο μφκοσ
ανατράπθκε ςτο Ακρωτιρι. Σι Ξυκλάδεσ διατιρθςαν τθν πολιτιςμικι αυτονομία τουσ, γιατί ο πλοφτοσ τουσ
ιταν προϊόν ναυτικϊν δραςτθριοτιτων, τισ οποίεσ είχαν ανάγκθ ακόμθ και οι αυτάρκεισ ςτεριανοί»
ξεκακάριςε ο κ. Ρτοφμασ.
Πφκοσ τζταρτοσ: Σι Ξυκλάδεσ κατά τθ Πζςθ Εποχι του Χαλκοφ είχαν περιπζςει ςε παρακμι. Χφμφωνα με
τον κακθγθτι, ςυνζβθ ακριβϊσ το αντίκετο. Τπωσ εξιγθςε, οι πόλεισ αυτισ τθσ εποχισ διζκεταν διϊροφα
κτίρια με επιμελθμζνθ καταςκευι, ενϊ οι Κθραίοι αγγειογράφοι ειςάγοντασ τθν πολυχρωμία ςτθν τζχνθ
τουσ ζγιναν οι πρωτοπόροι τθσ εικονιςτικισ ηωγραφικισ ςε ολόκλθρο το Αιγαίο -περιλαμβανομζνθσ και τθσ
Ξριτθσ- προετοιμάηοντασ το ζδαφοσ για τθν μεγάλθ τζχνθ τθσ τοιχογραφίασ.

Ψο ςκάφοσ ανακαλφφκθκε ςτο Hanson, ζνα χωριό νότια του Derby το 1998 Π. Βρετανία . Ψο πλοίο ιταν
ςχεδόν πλιρθσ, αλλά είχε καταςτραφεί ελαφρϊσ από το μθχάνθμα του λατομείου που ςε εργαςίεσ του

ανευρζκθκε. Ψο πλοίο ζχει χρονολόγθςθ ζωσ το 1500 π.Χ. Αςυνικιςτα το ςκάφοσ μετζφερε ακόμθ ζνα
φορτίο ψαμμίτθ που εξορφςςεται ςτο Kings Mills ςε κοντινι απόςταςθ. Εδϊ βλζποντασ το και γνωρίηοντασ
τισ αποςτάςεισ που μποροφςε να διανφςει μποροφμε να κατανοιςουμε τθν διαφορά τθσ ναυτικισ δφναμθσ
του Αιγαίου με τθσ βόρειασ Ευρϊπθσ.

ΜΧΜΝΑΔΙΜΡ ΣΝΡΙΡ – Ρ ΘΑΝΑΥΥΙΡΥ ΙΣΣΡΥ του ΑΤΧΑΙΡΝΡΓΡΧ Ο.ΜΡΤΤΕ
Εδϊ κα πρζπει να ςτακοφμε ςτθν περιγραφι του Ξυκλαδικοφ πλοίου, γιατί πρόκειται για ζνα πολφ
εξελιγμζνο και ςοφά εμπνευςμζνο ναυπιγθμα. Ψθν εικόνα τθσ μακζτασ τθν ζχουμε αναρτιςει αν και
διαφωνοφμε για τθν καταςκευι τθσ. Είναι θ μόνθ που απ’ ότι γνωρίηουμε υπάρχει. Ευελπιςτοφμε πωσ κα
ζχουμε τθν καταςκευι τθσ δικισ μασ μακζτασ ςφντομα.

Αυτό που μασ κάνει εντφπωςθ είναι το ςχιμα του. Ξφριο ςτοιχείο τθσ δομισ του, ιταν ζνα βαρφ
πεπλατυςμζνο και αςφμμετρο πρυμναίο τμιμα. το υπερυψωμζνο ποδόςταμα τθσ πλϊρθσ. Σ ρόλοσ του δεν
ιταν διακοςμθτικόσ, αλλά απόλυτα λειτουργικόσ.
Ψο βάροσ του προκαλοφςε ςθμαντικι τάςθ για βφκιςθ μζςα ςτθ κάλαςςα, ζκανε δθλαδι το ςκάφοσ να
«πλανάρει», με αποτζλεςμα να μειϊνονται οι τριβζσ και να αυξάνεται θ ταχφτθτά του. Είχε αρκετά μεγάλο
όγκο και βάροσ ςε ςχζςθ με τθν ολικι χωρθτικότθτα του ςκάφουσ.

ΧΧΕΔΛΣ ΠΑΦΛΑ ΥΑΡΨΕΟΛΔΣΩ -ΓΞΣΦΑ

Χφμφωνα με τισ παραςτάςεισ των ςκαφϊν ςε τθγανόςχθμα ςκεφθ, το φψοσ ςτο υπερυψωμζνο ποδόςταμα
τθσ πλϊρθσ ιταν μεγαλφτερο απ’ το 1/3 του ςυνολικοφ μικουσ. Αυτό ςθμαίνει ότι για ζνα πλοίο μικουσ 30
μζτρων, θ καταςκευι αυτι είχε φψοσ γφρω ςτα 10 -12 μζτρα και λειτουργοφςε και ωσ αεροτομι και ωσ
...ιςτίο! Αναφζρω τθν λζξθ ιςτίο, γιατί πλαγιοδρομϊντασ με κόντρα άνεμο, θ πλατειά πρυμναία απόλθξθ
λειτουργοφςε ςαν ενόσ τφπου ιςτίο – λατίνι. Σ άνεμοσ χτυπϊντασ τθν πλαγίωσ ζςπρωχνε το ςκάφοσ εμπρόσ.
Ψο πθδάλιο, που είχε τθν μορφι δφο δίδυμων πεπλατυςμζνων κουπιϊν εφαρμοςμζνων δεξιά αριςτερά ςτθν
καταςκευι αυτι, ζδινε τθν ικανότθτα ελιγμϊν ακριβείασ, ςαν ζνα είδοσ πρωτόγονου stern thruster. Δεν ζδινε
ϊκθςθ μεν, αλλά μεγιςτοποιοφςε ζντονα τθν απόκριςθ του πθδαλίου, λόγω αυξθμζνθσ βφκιςθσ τθσ
πρφμνθσ.

ΧΧΕΔΛΣ ΠΑΦΛΑ ΥΑΡΨΕΟΛΔΣΩ -ΓΞΣΦΑ ΕΞΔ.ΒΛΒΟΛΣ «ΡΕΣΟΛΚΛΞΘ ΑΨΨΛΞΘ »

Για να εξιςορροπθκεί θ τάςθ βφκιςθσ τθσ πρφμνθσ, το άλλο άκρο, θ πλϊρθ δθλαδι, κατζλθγε λίγο πιο κάτω
από τθν ίςαλο γραμμι, ςε μία οριηόντια πεπλατυςμζνθ απόλθξθ. Κα πρζπει να ιταν μία πλατειά ςανίδα με
ςθμαντικό μικοσ (οριςμζνοι τθν είχαν εκλάβει ωσ ζμβολο). Θ απόλθξθ αυτι μείωνε τον διατειχιςμό, τθν
πλευρικι ταλάντωςθ, το μπότηι. Οειτουργοφςε δθλαδι ωσ ηυγοςτάτθσ (stabilizer), απλά αντί να είναι πλάγια
όπωσ ςτα Υολυνθςιακά κανό, είναι ςτθν πλϊρθ, γιατί αυτό εξυπθρετοφςε τισ ςυνκικεσ του Αιγαίου και τθσ
Πεςογείου. Θ πρωραία απόφυςθ επίςθσ, μείωνε τισ πλευρικζσ τριβζσ, αφξανε τθν ταχφτθτα και γενικά
βελτίωνε τθν υδροδυναμικι του ςκάφουσ.

Χκαρίφθμα-Ξυκλαδικό πλοίο (με ιςτίο) με υπερυψωμζνο ποδόςταμα τθσ πλϊρθσ τθσ Υρωτοκυκλαδικισ
εποχισ - ΑΦΧΑΛΣΓΡΩΠΩΡ

Θ καρζνα(καρίνα) από τθν πρφμνθ ζωσ τθν πλϊρθ είχε ςχιμα V που μοιάηει πολφ με τα ςφγχρονα
ιςτιοπλοϊκά ςκάφθ. Ζδινε πολφ μεγάλθ ευςτάκεια γιατί μετατόπιηε το μετάκεντρο πολφ χαμθλά. Χτθν πλιρθ
φόρτωςθ, θ ίςαλοσ γραμμι μετατοπιηόταν προσ τα πάνω, αφξανε τθν επιφάνεια τθσ καρζνασ και ζδινε ακόμα
μεγαλφτερθ ευςτάκεια. Υικανόν να ζφεραν και ιςτίο. Χε όςτρακα κεραμικισ ςτθ Πιλο, απεικονίηεται ςκάφοσ
ιςτιοφόρο με πολλά κουπιά και τεράςτιο πθδάλιο, που ςφμφωνα με παρατιρθςθ του Α. Ξοηαδίνου, ζδινε
πρόςκετθ ϊκθςθ ςτο ςκάφοσ ςαν το τιμόνι – κουπί τθσ βενετςιάνικθσ γόνδολασ.
Πε τθν βοικεια επίςθσ 15 ζωσ 25 κουπιϊν ςε κάκε μπάντα, το Ξυκλαδικό πλοίο μποροφςε να φτάςει
ταχφτθτεσ των 10 και 12 μιλίων τθν ϊρα με ιδανικζσ ςυνκικεσ πλεφςθσ. Κεωροφμε επίςθσ ότι ζςτω και αν
δεν γίνεται ορατό ςτισ απεικονίςεισ, τα μεγάλα πλοία διζκεταν ςκαρμοφσ. Ψο ψαράκι ςτθν πρφμνθ, πζρα από
ςφμβολο του πλοιοκτιτθ, όπωσ ζχει χαρακτθριςτεί, εκτελοφςε και χρζθ ανεμοδείκτθ.,

ΞΩΞΟΑΔΛΞΣΩ ΨΩΥΣΩ ΡΑΩΧ ΑΥΣ ΒΦΑΧΣΓΦΑΦΛΑ ΧΨΘΡ ΡΑ΢Σ (ΔΣΩΠΑΧ 1967)

Αυτό το πολφ εξελιγμζνο και ςοφά εμπνευςμζνο ναυπιγθμα είχε ιδιαίτερα ανεπτυγμζνεσ υδροδυναμικζσ
δυνατότθτεσ, ϊςτε να ζχει τθν ικανότθτα όχι μόνο ν’ αντιμετωπίηει τισ αντίξοεσ ςυνκικεσ του Αιγαίου και
τουσ ιδιαίτερα ιςχυροφσ ανζμουσ του, αλλά και να τισ εκμεταλλεφεται ευνοϊκά για τθν βελτίωςθ τθσ πλεφςθσ
του. Ιταν πραγματικά ζνα πλοίο «κοφρςασ», επιδρομϊν και μεταφοράσ πολφτιμων φορτίων, όπωσ
λαφυραγωγθμζνα πλοφτθ (εργαλεία, όπλα, πολφτιμα ςκεφθ και μζταλλα). Γι αυτά τα φορτία ιταν
διατεκειμζνοι να φτάςουν ςτα πζρατα του κόςμου και ίςωσ ακόμα πιο μακριά.

ΔΕΣ ΕΔΩ

Oι Ξρθτομινωίτεσ είχαν διιρεισ

ΕΟΦΧΣΩΥΙΑΜΡΥ ΥΧΘΞΑΦΙΥΞΡΥ ΣΡΝΕΞΙΥΦΩΟ ΥΕ ΣΝΘΤΘ ΦΑΠΘ ΜΑΙ ΕΟ ΥΕΙΤΑ ΑΟΑ ΦΤΕΙΥ ΞΕ ΕΣ ΩΞΡΧ ΠΙΦΡΥ ΜΤΘΦΡΞΙΟΩΙΦΩΟ
ΥΦΤΑΦΙΩΦΩΟ ΜΑΙ ΑΠΙΩΞΑΦΙΜΩΟ ΥΕ ΦΕΝΕΦΘ-ΑΣΡ ΦΘΟ ΜΤΘΦΘ ΥΕ ΜΧΣΕΝΝΡ ΦΡΧ 1700 π.Χ.

Θ ηϊνθ Υιδθροπυρίτθ τθσ Ιβθρικισ και οι Σρϊτοι Ξινωικοί Ρικιςμοί
ςτθ Οοτιοανατολικι Ιβθρικι από το 3800 π.Χ. ζωσ το 3200 π.Χ.
Σ ομότιμοσ κακθγθτισ Γεωλογίασ του Υανεπιςτθμίου Ακθνϊν και μζλοσ του Ξεντρικοφ Αρχαιολογικοφ
Χυμβουλίου Θλίασ Παριολάκοσ είχε υποςτθρίξει τθν ιδζα ότι οι αρχαίοι πρόγονοί μασ είχαν εξερευνιςει τισ
παράκτιεσ περιοχζσ τθσ Λςπανίασ, Γαλλίασ, Βρετανίασ και Λρλανδίασ ψάχνοντασ για μζταλλα και ίςωσ είχαν
φκάςει ςτθν Λςλανδία, τθ Γροιλανδία και τθν Αμερικι. Αναλυτικά, ςτο ςκεπτικό του ο κ. Παριολάκοσ το
παρζκεςε ςε μία εργαςία όπου εκεί, ενθμερϊνει αρχικά για το πϊσ και αςχολείται με τζτοιο κζμα ζνασ
γεωλόγοσ: «Θ γεωμυκολογία είναι ζνασ κλάδοσ των γεωεπιςτθμϊν που αςχολείται με τισ φυςικογεωλογικζσ
ςυνκικεσ που επικρατοφςαν κατά τθ διάρκεια τθσ μυκολογικισ εποχισ και, μζςω αυτισ τθσ ανάλυςθσ,
βρίςκει τθν αμοιβαία ςχζςθ μεταξφ γεωλογίασ και μυκολογίασ. Θ δικι μου εμπειρία, ωσ γεωλόγου ο οποίοσ
ζχει περάςει τθ ηωι του μελετϊντασ τθ γεωλογία τθσ Ελλάδασ, ζδειξε ότι (...) ςτθν ελλθνικι μυκολογία
περιλαμβάνονται και φυςικογεωλογικζσ διεργαςίεσ που εξελίςςονται ςε πολφ μακρινζσ περιοχζσ, όπωσ ςτθν
περιοχι του Βόρειου Ατλαντικοφ και αλλοφ». Ξαι αναλφει ζπειτα διεξοδικά τισ αρχαίεσ πθγζσ που εξζταςε,
όπωσ το ζργο του Υλουτάρχου «Υερί του εμφαινομζνου προςϊπου τω κφκλω τθσ Χελινθσ».

Ρότιοσ Λβθρικι - Αριςτερά θ Υορτογαλία και Δεξιά θ Λςπανία με το ςτενό του Γιβραλτάρ.
Ζτςι λοιπόν με τθν εξάπλωςθ τθσ χριςθσ του χαλκοφ και τθν καταςκευι εργαλείων, που τα λίκινα τοξωτά
τρυπάνια, οι λίκινεσ πλάνεσ, τα ςκεπάρνια κλπ, αντικαταςτάκθκαν πλζον με μεταλλικά, παρατθρείται ζκρθξθ
ςτον τομζα τθσ ναυπθγικισ. Ψα χαρακτθριςτικά των πλοίων βελτιϊνονται, θ χωρθτικότθτα και θ ταχφτθτά
τουσ αυξάνεται με τθν προςκικθ επιπλζον κουπιϊν και θ πλευςτότθτά τουσ γίνεται αςφαλζςτερθ. Ξατά τθν
πρϊιμθ εποχι του Χαλκοφ 2800-2300 π.Χ. τα χαράγματα με γεωμετρικι αιςκθτικι ςε ιδιότυπα πιλινα

αγγεία, τα γνωςτά τθγανόςχθμα, αποκρυπτογραφοφν τθ ηωι των κυκλαδιτϊν και τουσ ιςχυροφσ δεςμοφσ
τουσ με τον περιβάλλοντα χϊρο, τθ κάλαςςα.
Ζχουν βρεκεί πιλινα ομοιϊματα πλοίων ςτο Πόλχο κακϊσ και λάρνακεσ (μονόξυλα) ςτθν Αγία Ψριάδα ςτο
Θράκλειο Ξριτθσ. Τπωσ φαίνεται από τισ παραςτάςεισ, τα κυκλαδικά πλοία, ζχουν μεγάλο αρικμό κουπιϊν
ςε κάκε πλευρά, ενϊ το ποδόςταμα τθσ πλϊρθσ (ι τθσ πρφμνθσ) είναι αρκετά υπερυψωμζνο.

Οάρνακεσ, πλοία όπωσ θ λάρνακα του Δευκαλίωνα Αγία Ψριάδα. Αρχαιολογικό Πουςείο Θρακλείου Ξριτθσ ΔΕ΢ΛΑ
Υιλινα ομοιϊματα πλοίων από το Mόχλο και το Υαλαίκαςτρο. Υρωτομινωικι περίοδοσ. 2800-2400 πΧ.

Θ δυτικι περιοχι τθσ Πεςογείου είναι πολφ πιο πλοφςια ςε ορυκτά από ό, τι ςτα ανατολικά, εκτόσ από τα
Βαλκάνια και τθ βόρεια Ελλάδα.

ΞΦΘΨΘ- ΠΣΧΟΣΧ- ΥΦΩΛΠΘ ΠΛΡΩΛΞΘ Ι ΧΑΟΞΣΟΛΚΛΞΘ ΕΩΦΘΠΑΨΑ ΑΥΣ ΨΛΧ ΑΡΑΧΞΑΦΕΧ ΨΣΩ Α. ΕΒΑΡΧ

Πε τθν πάροδο του χρόνου τα πλοία των Πινωιτϊν , ζχουν ζρκει ςε μια τοποκεςία ςτισ δυτικζσ κάλαςςεσ
που τουσ παρζχονται όλα τα πολφτιμα ορυκτά μεταλλεφματα από αυτά που είχαν τόςο λίγα και τϊρα κα

ζχουν περιςςότερα από όςο κα μποροφςαν ποτζ να επικυμοφν. Αυτό το μζροσ ιταν ςτθ νότια Υορτογαλία
και τθν Λςπανία.
Αυτι είναι θ κζςθ του γνωςτοφ γεωλογικοφ ςχθματιςμοφ γνωςτι ωσ "ηϊνθ Χιδθροπυρίτθ τθσ Λβθρικισ".
Είναι ζνα από τα πιο βαριά μζρθ εξόρυξθσ πάνω ςτθ γθ με μια άφκονθ προςφορά μετάλλων κφρουσ, όπωσ
του χρυςοφ και του αργφρου, κακϊσ και χαλκοφ και καςςίτερου, που εξακολουκεί να εξορφςςεται μζχρι
ςιμερα.

Υικανζσ διαδρομζσ και Φοθ των καλαςςίων ρευμάτων ςτθν Δυτικι Πεςόγειο. Αςφαλϊσ οι Πινωίτεσ τα
γνϊριηαν καλά. ΑΦΧΑΛΣΓΡΩΠΩΡ
Ψα νζα πλοία από κυπαριςςόξυλο πρζπει να ιταν μια πθγι ζκπλθξθσ, όπου και αν ζχουν περάςει για να
εξερευνιςουν οι Πινωίτεσ από τουσ διαμζνοντασ παράκτια πλθκυςμοφσ τθσ Ρεολικικισ Υεριόδου. Ξατά το
χρονικό διάςτθμα από τθν ολοκλιρωςθ τθσ εξάπλωςθσ του πολιτιςμοφ του Αιγαίου τθσ Ρεολικικισ, οι
τοπικζσ και περιφερειακζσ καλάςςιεσ παράκτιεσ περιοχζσ ςυναλλαγϊν ιταν ενεργόσ χϊροσ κακϊσ γινόταν
ειςροι νζων εποίκων κάκε χρόνο από τθν ανατολικι Πεςόγειο.

Φα Μυκλαδίτικα πλοία τθσ Ξάλτασ.
Υτον δρόμο του γυριςμοφ από τθν νότια Ιβθρικι υπάρχει ζνα καλάςςιο ρεφμα που περνάει από το νθςί
τθσ Ξάλτασ και ςε βγάηει κατευκείαν ςτθν Μριτθ
Χτθν διαδρομι για τα δυτικά οι άνκρωποι τθσ νεολικικισ εποχισ πράγματι ζβλεπαν με ζκπλθξθ τα τεράςτια
πλοία να ςταματάνε και να ςυνάπτουν ςχζςεισ με ανκρϊπουσ με διαφορετικά ςτοιχεία από αυτοφσ .Ζνα
ςτοιχείο που αξίηει να λάβουμε υπόψθ είναι , ότι ςτθν Πάλτα είναι χαραγμζνα ςε πζτρινεσ ςτιλεσ ενόσ
μεγαλικικοφ μνθμείου τθσ πόλεωσ ςτθν Ψαρξιζν.- Ħal Tarxien-ςχζδια τα οποία οι αρχαιολόγοι αποτφπωςαν
και τα μελετοφν ,δείτε παρακάτω...

Δικι ςασ ερμθνεία εάν είναι πικανά πλοία Ξυκλαδικά και των Πινωιτϊν του Αιγαίου,. Ψα χαράγματα κα ο
χϊροσ χρονολογοφνται το 2800 πΧ.

Δικι ςασ ερμθνεία εάν είναι εξαιρετικι θ ομοίωςθσ τουσ με τα Ξυκλαδικά πλοία τθσ ίδιασ χρονολογίασ ,θ
εξαιρετικά υψθλι χαρακτθριςτικι πλϊρθ των Ξυκλαδικϊν πλοίων του Αιγαίου,
αλλά και μερικά εξ αυτϊν και το πρωραίο τμιμα φζρει οικίςκο, ακριβϊσ πανομοιότυπο με τα μινωικά
πλοία. ΑΦΧΑΛΣΓΡΩΠΩΡ

Υλοία ςε λαβι αςκοφ. Σρχομενόσ Βοιωτίασ-Δεξιά το Ξυκλαδίτικο πλοίο από το τθγανόςχθμο τθσ Χφρου

ΑΦ-Χφραγιδόλικοσ από ςτεατίτθ. Πεςο- μινωικι περίοδοσ. ΚΕΝΤΡΟ. Τςτρακο -πρϊιμθ εποχι του χαλκοφ ΔΕ΢ΛΑ
Χφραγίδα με παράςταςθ Πινωικοφ πλοίου Πόλχοσ Ξριτθ

Υλοιάριο από τθν αναχϊρθςθ του Χτόλου -Κιρα.

Χχζδια μινωικϊν πλοίων από ςφραγιδόλικουσ

Ψο Ξυκλαδικό πλοίο .

Πζςα ςτον χϊρο του νεολικικοφ πικανοφ Λεροφ ςτο Ψαρξιζν ςτθν Πάλτα υπάρχει ζνασ πικαμφορζασ. Χασ
κυμίηει κάτι; Πιπωσ ζνα ςχζδιο Πινωικοφ ςκεφουσ ;

Αρχιτεκτονικά ςτοιχεία από το Ψαρξιζν, Δικι ςασ ερμθνεία εάν θ ομοιότθτα τουσ με τον Ξρθτικό Αίγαγρο
είναι χαρακτθριςτικι

Ψαρξιζν , ςπείρεσ ςε ςθμείο ςτο μεγαλικικό τθσ Πάλτασ. Ψο ςθμείο αυτό ενδζχεται να προκφπτει ωσ
κυςιαςτιριο

ΧΧΕΔΛΣ ΥΟΣΧΠΣΩ ΠΛΡΩΛΞΣ -ΗΩΓΦΑΦΛΞΘΧ ΧΕ ΡΩΥΣΓΦΑΦΛΑ ΞΑΨΑ ΨΛΧ ΑΡΑΧΞΑΦΕΧ ΨΣΩ Α. ΕΒΑΡΧ ΧΨΘΡ ΞΡΩΧΣ

Ψαρξιζν ,αναπαράςταςθ του 1930 από τον αρχιτζκτονα Carlo Ceshci παρατθριςτε τον φζροντα του δόμου .
Σ τετραγωνιςμόσ του χϊρου ανάγει ςτθν αρχιτεκτονικι των Πινωιτϊν, χρονολογείται το 2800 π.Χ.

Αίκουςα του κρόνου Ξνωςόσ

Πινωικό χάλκινο ρυτό από το Λερό -Ξριτθ.

Πινωικό χάλκινο ρυτό από το Λερό -Ξριτθ. Αίγαγροι και ςπείρεσ ςε διάταξθ

ΞΦΘΨΘ ΧΥΕΛΦΕΧ ΧΕ ΠΛΡΩΛΞΣ ΧΞΕΩΣΧ.

Ένα παπάδειγμα ηηρ ηέχνηρ ζε ηοιχογπαθία ζε βπάχο ηηρ Αναηολικήρ όμωρ Ιβηπικήρ πεπί ηο 3500-3000 πΧ Παπαηηπήζηε ηον αίγαγπο.

Ξριτθ-Πινωικόσ πυκαμφορζασ.

Αρχαιολογικό μουςείο Πάλτασ εγχάρακτο Από το νεολικικό « Λερό » Ψαρξιζν

Υικαμφορζασ από το αρχαιολογικό μουςείο τθσ Πάλτασ. Δικι ςασ ερμθνεία εάν θ κεματολογία ,ο
ςχεδιαςμόσ και ο χρωματιςμόσ του είναι Πινωικά.

Γραφιςτικι αποτφπωςθ από τθν αναςκαφι του Χλιμαν ςτθν Ξνωςό

Αμφορείσ και κφπελλα από το αρχαιολογικό μουςείο τθσ Πάλτασ Δικι ςασ ερμθνεία εάν οι Ξυκλαδίτεσ και
Πινωίτεσ , αλλά και Πυκθναίοι πζραςαν από εδϊ .Ψο μουςείο εδϊ ςε επιγραφι αναφζρει ότι ανικουν ... ςε
άλλουσ λαοφσ…!
Σι Πινωίτεσ πικανϊσ άρχιςαν να εξερευνοφν από τισ ακτζσ τθσ Πεςογείου για μεταλλεφματα μεταξφ 3900
και 3700 π.Χ.- Ζχουμε πικανζσ ενδείξεισ ότι τότε άρχιςε να ςτερεφει ο αρςενικοφχοσ χαλκόσ ςτθν κφρια πθγι
τθσ Ξφκνου - και ζφταςε ςτθν ανατολικι ακτι τθσ Λβθρικισ κατά τθ διάρκεια αυτισ τθσ περιόδου.

Ψουλάχιςτον ζνα άτομο ςε αυτά τα πλοία τθσ εξερεφνθςθσ κα ζχει παρατθριςει ζντονα τισ παραλίεσ και τα
ποτάμια κατά μικοσ τθσ ακτισ για τα αςτραφτερά ςθμάδια από προςχωςιγενι χρυςό ςτθν άμμο και τα
ιηιματα. Αν ο χρυςόσ βρζκθκε ςτισ εκβολζσ του ποταμοφ κα ιξεραν ότι κάπου ςτο ποτάμι κα είναι ο
χαλαηίασ που φζρουν τα μεταλλεφματα που παριγαγε. Ψο ίδιο κα ιςχφει και για το αςιμι με ορυκτά
μεταλλεφματα από Argentite και ακανκίτθ και τα ζντονα χρϊματα μεταλλευμάτων του χαλκοφ (Αηουρίτθσ,
Cuprite, και Παλαχίτθσ).

Λςπανία-Βαλεαρίδεσ νιςοι -Αρχαία Ξαλοφπια χφτευςθσ χαλκοφ με ακριβι χαρακτθριςτικά απόδοςθσ ςτο
αντικείμενο που δθμιουργοφν
Τταν τελικά βρζκθκαν οι λεκάνεσ απορροισ ποταμϊν τθσ Αλμερίασ ςτθ νοτιοανατολικι Λςπανία βρικαν οι
Πινωίτεσ του Αιγαίου ό, τι ζψαχναν.
Για αρκετοφσ αιϊνεσ πικανότατα κα ζχουν κοςκινίςει τα προςχωςιγενι ιηιματα για τα μζταλλα και για αυτό
ίδρυςαν οικιςμοφσ ςτισ περιοχζσ λεκάνθσ απορροισ ποταμϊν. Ψελικά, κα ζχουν μετακινθκεί προσ τα επάνω
για τισ εςωτερικζσ αλλουβιακζσ πθγζσ των μζταλλων για να ςχθματίςουν μόνιμεσ εγκαταςτάςεισ εξόρυξθσ
και αυτό είναι ακριβϊσ που ζκαναν.
Από το 3200 π.Χ. πολλζσ από τισ οχυρωμζνεσ πόλεισ τθσ αποικίασ του Πινωικοφ πολιτιςμοφ «Los Millares »
είχαν ιδρυκεί και όλα αυτά ςυνδζονται άμεςα με τισ εργαςίεσ εξόρυξθσ όπωσ ασ ποφμε ι άμυνα τουσ μζχρι
τότε δεν ζχουν βρεκεί αμυντικά κατάλοιπα ςτισ περιοχζσ αυτζσ γιατί πικανά δεν είχαν λόγουσ ι άγνοια αυτισ
τθσ τακτικισ.(Almizaraque - Silver, El Barranquete - Gold, El Tarajal - Gold and Silver, Los Millares - Copper, Los
Pilas - Gold, κ.λ.π..).

Ρ πολιτιςμόσ Φων Χιλιάδων - Los Millares 3200 πΧ ζωσ 2600 πΧ
Σ Υολιτιςμόσ «Los Millares», επίςθσ γνωςτόσ ωσ ο «Υολιτιςμόσ των Χιλιάδων", αναπτφχκθκε ςε μια ζκταςθ
περίπου 20.000 τετραγωνικϊν χιλιόμετρων κατά μικοσ τθσ νοτιοανατολικισ ακτισ και, ενδεχομζνωσ, ςτα
εδάφθ δυτικά γφρω από το Rio Tinto και βόρεια ςτα ορυχεία ςυμπεριλαμβανομζνθσ τθσ ςφγχρονθσ πόλθσ τθσ
Συζλβα ςτθ νότια ακτι του Ατλαντικοφ. Θ πόλθ του Los Millares ιταν ζνασ μεγάλοσ οικιςμόσ εξόρυξθσ
χαλκοφ όπου διζμεναν πάνω από 1.000 άτομα, περίπου 17 χλμ βόρεια τθσ Αλμερίασ ςτθ νοτιοανατολικι ακτι

κοντά ςτθν ςθμερινι Santa Fe de Mondújar , ανακαλφφκθκε το 1891 από τον Luis Siret. Υροςτατεφεται από
διάφορα οχυρά φυλάκια και χρθςιμοποιοφνται ομόκεντροι δακτφλιοι των αμυντικϊν εγκαταςτάςεων με
πζτρινουσ τοίχουσ. Εδϊ είναι ςαφζσ ότι το αμυντικό ςφςτθμα, ζχει ζνα πανομοιότυπο τρόπο με αυτό τθσ
Ξυκλαδίτικθσ Σχφρωςθσ. Πε τζτοια αμυντικι οχφρωςθ λοιπόν πρζπει να ζχει υπάρξει ςθμαντικι αντίςταςθ
ςε αυτόν το ξζνο ειςβολζα που ιταν εγκατεςτθμζνοσ εκεί από τουσ αυτόχκονεσ λαοφσ.

Αναςυγκρότθςθ τθσ πόλεωσ Los Millares - Santa Fe de Mondújar, Αλμερία, Ανδαλουςία, Ιςπανία.
Θ πόλθ Νοσ Millares ιταν ζνασ μεγάλοσ οικιςμόσ εξόρυξθσ χαλκοφ όπου διζμεναν πάνω από 1.000 άτομα.
Φουσ ικαγενείσ πλθκυςμοφσ τουσ οργάνωςαν και τουσ δίδαξαν οι Ξινωίτεσ του Αιγαίου πολιτιςμό με
κεντρικι Ξινωικι διοίκθςθ και φυςικά και οικιςτζσ τεχνίτεσ από τθν Ξινωικι καλαςςοκρατορία. Φθν
ςυνζχεια τθν παρζλαβαν οι Ξυκθναΐοι για αρκετοφσ αιϊνεσ. Υαν τον Ξζγα Αλζξανδρο, ςεβάςτθκαν τθν
ιδιοςυγκραςία τουσ και τα τοπικά χαρακτθριςτικά τουσ αλλά ςε εποχζσ που ιταν αδιανόθτο εκπολίτιςαν
και δθμιοφργθςαν τον μοναδικό πολιτιςμό που είχε ποτζ θ ιβθρικι για πολλοφσ αιϊνεσ αφοφ οι επόμενοι,
οι κζλτεσ που ειςζβαλαν ςε ορδζσ οπιςκοδρόμθςαν μεγάλεσ περιοχζσ τθσ χερςονιςου εκτόσ από τα
παράλια τθσ ανατολικισ ακτισ. Χπιρξε 2000 χρόνια πολιτιςμόσ του Αιγαίου ςτθν Ιβθρικι .
Υριν επιβεβαιωκεί από τισ πρϊτεσ ραδιοχρονολογιςεισ για τουσ Millarens τουσ ... «Χιλιαδίτεσ», κάτι που
πολλοί μελετθτζσ λανκαςμζνα πίςτευαν είναι ότι ο πολιτιςμόσ «Los Millares » «των Χιλιάδων» ιταν το
αποτζλεςμα του αποικιςμοφ των Πυκθναίων και τθν ςυνάφεια κολωτϊν τάφων τουσ με τουσ διάςθμουσ
κυκλικοφσ κολωτοφσ μυκθναϊκοφσ τάφουσ ςτισ Πυκινεσ και ςε άλλα μζρθ ςτθν Ελλάδα από τθν Ϊςτερθ
Εποχι του Χαλκοφ. Σι Πυκθναίοι δεν κα ζρκουν όμωσ εδϊ μζχρι πολφ αργότερα. Ζτςι είναι κατανοθτό ότι
πολλοί από τουσ μελετθτζσ ςιμερα πιςτεφουν ότι θ Λβθρικι μεταλλουργία ιταν μια ανεξάρτθτθ εφεφρεςθ
των ικαγενϊν νεολικικϊν ανκρϊπων.

Αλλά αυτό μπορεί να μθν είναι ςωςτό.
Κα λζγαμε ότι δεν είναι κακόλου ςωςτό, ςθμαντικό ρόλο ζπαιξε ςε αυτό θ μετά Φράνκο του «εξ ανατολϊν
το φϊσ» ,κφρια αρχαιολογικι «ατμόςφαιρα » μεταξφ των αρχαιολόγων ότι τϊρα ανακαλφπτουν ότι είναι
Μβθρεσ αυτόχκονεσ, με φανερά εκνικιςτικι ςτάςθ προςδιοριςμοφ για πολιτικοφσ -πολιτιςμικοφσ λόγουσ .Ζτςι
παρατθρείται το εξισ παράξενο, ςτισ μελζτεσ διαφόρων ,Ξαςτιγιάνων, Ξαταλανϊν ,Βαλενκιάνων, Γαλιζγων,«
Ξανταβριασ ,Αςτοφριανων Βάςκων, Υορτογάλων και όλων των «λαϊν» που ηουν ςτθν Λβθρικι, αρχαιολόγων ,
να καταλιγουν ςε ζνα ςυμπζραςμα μετά από μία αρχαιολογικι εργαςία και ανάλυςθ τουσ ότι.... «αυτό
ίςωσ προζρχεται από ζναν άγνωςτο λαό από τα ανατολικά..!!! .». Φόλο ζπαιξε και θ αγγλοςαξονικι
αρχαιολογικι (πολιτικι) κα μασ επιτρζψετε να ποφμε «νζασ τάξθσ πραγμάτων » ςκζψθ και το παράξενο
,αντίκετα από τθν ςφγχρονθ γερμανικι «αρχαίο - λογικι» που δεν ςυμφωνεί τόςο πολφ,, και που με

διάφορεσ «ζρευνεσ» «διάςθμων» αρχαιολόγων του κατεςτθμζνου, ςυμβάλλουν ςτο γεγονόσ. Εάν δεν είναι
...από παλιά ... Μβθρεσ με μεταναςτεφςεισ «Λνδοευρωπαίων» που αναμίχκθκαν με ντόπιουσ πλθκυςμοφσ
οτιδιποτε άλλο είναι λάκοσ. Φαίνεται ότι με τον Αιγιακό πολιτιςμό των Ξρθτϊν και των Ξυκλαδιτϊν του
ελλθνικοφ χϊρου δεν ςυνδυάηεται ... με τουσ «Λνδοευρωπαίουσ » και δεν τουσ βγαίνει, διότι οι Ξρθτικοί δεν
είναι «Λνδοευρωπαίοι» Θ πολιτικι ςτθν αρχαιολογία είναι και εδϊ κραταιά.
Εκτόσ από τθν προφανι επιλογι των τοποκεςιϊν των οικιςμϊν λοιπόν, κάτι που ςυνδζεται άμεςα με τα
«Πζταλλα Ξφρουσ » τθσ ανατολικισ Πεςογείου δθλαδι κφρια του χρυςοφ και του αργφρου, φαίνεται να
υπάρχει διακριτι περίοδοσ για τθν αποκλειςτικι χριςθ του κακαροφ χαλκοφ από τουσ Millarens όπωσ
φαίνεται ςτα ανατολικά, από όπου πραγματικά προζρχονται , προσ τθν ενδοχϊρα .Ζνα γενικό ςυμπζραςμα
που μπορεί να βγάλει κανείσ βλζποντασ τα ςθμεία του οικιςτικοφ εφρουσ ςτθν Ρότια κφρια και Ανατολικι
Λβθρικι ,αλλά και ςτισ ακτζσ του Ατλαντικοφ , θ κάκε είδουσ ανάπτυξθ από μια οριςμζνθ περίοδο και μετά
ζγινε εκεί που υπάρχουν πθγζσ μετάλλων .

Απόδειξθ εξ ανατολϊν.
Ψθν Υρϊτθ Πεγαλικικι Εποχι οι άνκρωποι τθσ νοτιοδυτικισ Λβθρικισ υιοκζτθςαν Ρεολικικζσ τεχνικζσ περί
το 5000 π.Χ., μερικζσ γενιζσ αργότερα (περ. 4800 π.Χ., ςφμφωνα με τουσ Υορτογάλουσ αρχαιολόγουσ ,αλλά
μάλλον αργότερα κα ξεκινιςει θ ταφικι αρχιτεκτονικι των καλαμωτϊν τάφων. Σι πρϊτοι είχαν ιδθ
διαδρόμουσ ςτθν είςοδο, ι ιταν απλοί (χωρίσ διάδρομο) που είναι μεταγενζςτερθ ανάπτυξθ. Κεωρείται ότι
ο πρϊτοσ από τουσ τάφουσ αυτοφσ ιταν από το Alentejo ςτθν νότια Υορτογαλία και ςφντομα επεκτάκθκε ςε
κοντινζσ περιοχζσ. Ωςτόςο, μεγάλθ επζκταςθ τθσ ςε άλλεσ περιοχζσ του Ατλαντικοφ, και ςτθν Ευρϊπθ κα
ςυμβεί μόνο μετά από χίλια χρόνια . Σι οριακζσ περιοχζσ ςτθν Ξεντρικι και Βόρεια Λβθρικι θ Ρεολικικι
τεχνολογία διαχζεται πολφ αργά ςε αυτζσ τισ περιοχζσ, όπου μόνο πολφ ςταδιακά υιοκετικθκε από τουσ
ντόπιουσ. Χτθν ακραία περίπτωςθ τθσ Γαλικίασ (ΒΔ), φαίνεται να ζχουν φτάςει μόνο μαηί με Πεγαλικικζσ
τεχνικζσ το 3500 π.Χ.. Διαπιςτϊνουμε λοιπόν ότι ο πολιτιςμόσ ςτθν Λβθρικι ιρκε από τα Οότια -Ανατολικά.

Σ «Otzi ο Iceman.»

Θ ζρευνα για τθν Σροζλευςθ τθσ Ξεταλλουργίασ ςτθν Ιβθρικι
Υερίπου το 3200 π.Χ. Σ Otzi ο Iceman εξακολουκεί να χρθςιμοποιεί τθν παλιά τεχνολογία κακαροφ χαλκοφ
(θ κεφαλι ςτο τςεκοφρι του ιταν από 99,7% κακαρό χαλκό…!!! ), ενϊ οι Millarens εργάηονταν με τθν
προθγμζνθ τεχνολογία κράματοσ του Αιγαίου του αρςενικοφχου χαλκοφ. Αυτό λζει πολλά για τθν
εγχϊρια προζλευςθ τθσ μεταλλουργίασ Λβθρικισ.
Ξαι κάτι ακόμθ, τα τεχνιματα ςχετικά με τον κακαρό χαλκό που βρζκθκαν μεταξφ των Millarens
εμφανίηονται να είναι ταυτόχρονα με εκείνα των αρςενικοφ χαλκοφ. Σι Millarens φαίνεται να ζχουν
παρακάμψει τθν εποχι του Μακαροφ Χαλκοφ «Age of Pure Copper" και ξεκίνθςαν με, τουλάχιςτον, μια
βαςικι κατανόθςθ τθσ τεχνολογίασ κράματοσ χαλκοφ αρςενικοφ από τθν αρχι .....πράγμα εντυπωςιακό.

Είκοςι-επτά τεχνιματα χαλκοφ από τθν τοποκεςία Los Millares ζχουν βρεκεί να περιζχουν ζνα μζςο όρο
2,3% αρςενικοφ και δεκαζξι αντικείμενα από το El Malagon είχαν μια ςυγκζντρωςθ αρςενικοφ 1,7%
(Lambert 1997).

Αναπαράςταςθ και εργαλεία μεταλλουργικϊν εργαςιϊν ςτθν ανατολικι Λβθρικι.
Ψο πιο πικανό ςυμπζραςμα από αυτά τα ςτοιχεία είναι ότι δεν υπάρχει εγχϊρια προζλευςθ τθσ
μεταλλουργίασ ςτθν Ιβθρικι . Ιταν το άμεςο αποτζλεςμα τθσ καλάςςιασ εξερεφνθςθσ και του αποικιςμοφ
των πρωτοπόρων κατοίκων του Αιγαίου ,των Ξινωιτϊν .
Ρζα ευριματα από τον χαλκολικικό οικιςμό Les Moreres (Crevillente, Alicante) , με κυκλικζσ καλφβεσ,
περιλαμβάνουν κωδωνόςχθμα πιλινα , οπείσ χαλκοφ και ςε ζνα ςθμείο τθσ περιοχισ τθν Palmela, ζνα
μαχαίρι και που αφοροφν τθν περιοχι εξόρυξθσ χαλκοφ / Υρϊιμθσ Εποχισ του Χαλκοφ ςε ζνα οικιςτικό
ςυγκρότθμα με χρονολόγθςθ του 2600-2100 π.Χ. θ οποία εκτείνεται από το Αλγκάρβε, ςε όλθ τθν
Ανδαλουςία, ςτθν νοτιοανατολικι Λςπανία.

Υλικοσ μαχαιριϊν τθσ εποχισ του Χαλκοφ από τθν Λβθρικι- Αλμερία Ρότιοσ Λςπανία . (Rovirqa Monero y
Cosuerga 1997))Είναι θ περίπτωςθ που αναφζραμε και προθγοφμενα. Υροφανι Πινωικά και Πυκθναϊκά.

Ρι αρχαιότεροι κολωτοί τάφοι τθσ Μριτθσ
Υολλζσ από τισ πόλεισ και τουσ οικιςμοφσ των Millarens είχαν νεκροταφεία που αποτελοφνται από κολωτοφσ
τάφουσ .Θ Los Millares είχε μια νεκρόπολθ με κάπου 90 κολωτοφσ τάφουσ και χτίςτθκε με το διακριτικό
φφοσ των Πινωιτϊν , όπωσ τθσ Πεςαράσ ςτθν κεντρικι-νότια Ξριτθ που χρθςιμοποιικθκαν από τισ ελίτ τθσ
κοινωνίασ. Ψα πρϊτα ςτοιχεία του κόλου που γνωρίηουμε ωσ προσ τισ τεχνικζσ δόμθςθσ είναι με τοφβλο από
λάςπθ οι "Κόλοι του Arpachiyah" του πολιτιςμοφ Halafian ςτθ βορειοανατολικι Χυρία, θ οποία διιρκεςε
περίπου επτακόςα χρόνια ςτθν 6θ χιλιετία π.Χ., όμωσ, φαίνεται να ζχουν χρθςιμοποιθκεί για οίκθςθ ι
τελετουργικοφσ ςκοποφσ και όχι ωσ τάφοι. Θ επόμενθ εμφάνιςθ τθσ καταςκευισ κόλου είναι ςτθν Οεβινα ι
Οζντα , Οζοντα.... παρακείμενοσ λόφοσ με μορφι λζοντα) ςτθ νότια Ξριτθ ςτθν 4θ χιλιετία π.Χ. μετά από
2000 χρόνια οπότε δεν υπάρχει καμιά ςυνάφεια.

Οεβινα ι Οζντα- αρχαιολογικόσ χϊροσ. Υρωτομινωικόσ τάφοσ .Σ αρχαιότεροσ όλων και υπάρχει πριν από
τουσ Λβθρικοφσ.
Αυτό ιταν ςε μια εποχι που τα ςπιλαια και οι βραχοςκεπζσ υπθρζτθςαν ωσ το κφριο μζςο τθσ ταφισ των
νεκρϊν ςτο νθςί. Σι κόλοι ζγιναν θ μόνθ μζκοδοσ που χρθςιμοποιείται ςυνικωσ για ταφι ςτθ νότια Ξριτθ
και για πάνω από 1.000 χρόνια και κάποιοι τάφοι εξακολουκοφν να χρθςιμοποιοφνται ςτθν Ϊςτερθ Εποχι
του Χαλκοφ.

Los Millares κόλοσ- Γράφθμα Ψομι Los Millares- ΔΕ΢ΛΑ Κολωτοί τάφοι- Santa Fe de Mondújar, Αλμερία,
Ανδαλουςία, Λςπανία
Ζνα τυπικόσ Ξρθτικόσ κολωτόσ τάφοσ ιταν κυκλικόσ, καταςκευαςμζνοσ από ακατζργαςτεσ πζτρεσ και
χτίςτθκε πάνω από το ζδαφοσ. Σι εςωτερικοί τοίχοι με εκφορθτικι κλίςθ προσ τα μζςα ςε τοξωτό ςχιμα να
περικλείουν τον χϊρο ζωσ τθν κορυφι .Εάν θ ςτζγθ και όλο το καταςκεφαςμα καλφφκθκε με χϊμα
εξακολουκεί να είναι ζνα κζμα ςυηιτθςθσ, πιςτεφουμε όμωσ ότι ςκεπαηόταν . Πία δίοδοσ οδιγθςε ςε μια
μικρι κφρα που αποτελοφνταν από ζνα τρίλικο - Trilithon- δφο κατακόρυφων λίκων , που καλφφκθκε με ζνα

οριηόντιο υπζρκυρο. Ψο άνοιγμα τθσ πόρτασ ζκλεινε με μια πζτρινθ πλάκα εξωτερικά. Σρκογϊνια δωμάτια ι
παραρτιματα ςυχνά χτιςμζνα δίπλα ςτο εξωτερικό τοίχο των τάφων.

Πινωικόσ τάφοσ Φουρνί Ξριτθ- Δεξιά Ξριτθ-Ψάφοσ ΛΛ - Γερόκαμποσ. Θ τρίλικοσ είςοδοσ μπορεί να τθν δοφμε
ςτθν ακζατθ πλευρά του τάφου, και προσ τα αριςτερά υπάρχει ζνα μικρό διαμζριςμα.

Είςοδο κολωτοφ τάφου ςτο Los Millares
Θ εμφάνιςθ του Πινωικοφ κόλου ςτο Los Millares ,μεταξφ των Millarens κάτι που δείχνει και το
κρθςκευτικό τελετουργικό των Ξινωιτϊν, είναι ςίγουρα κάτι περιςςότερο από περίεργο.
Θ ιδζα τθσ αυκόρμθτθσ προζλευςθσ αυτοφ του πολφ μοναδικοφ τρόπου δομισ των τάφων ςτθν Ιςπανία,
τθν ίδια ςτιγμι που χτίηονταν και χρθςιμοποιοφνται ςυνικωσ ςτο Αιγαίο από τουσ Πινωίτεσ τθσ Ξριτθσ είναι
εξαιρετικά απίκανο. Αυτό είναι επιπλζον από τα ιςχυρά αποδεικτικά ςτοιχεία για τον αποικιςμό τθσ
νοτιοανατολικισ Λβθρικισ από τοφσ Πινωίτεσ πρωτοπόρουσ ςτθ κάλαςςα ςε αναηιτθςθ του πλοφτου.
Θ περίοδοσ από το 3000 π.Χ. μζχρι το 2600 π.Χ. ιταν το απόγειο του Υολιτιςμοφ των «Χιλιάδων» , των
Millarens. Ωπιρξε μια επζκταςθ των τειχϊν και των οχυρϊςεων τθσ πόλθσ. Ωπάρχουν ςτοιχεία από το
καλάςςιο εμπόριο με τθν ανατολικι Πεςόγειο από τα κραφςματα τθσ κεραμικισ, δόντια ιπποπόταμου, και
κελφφθ αυγϊν ςτρουκοκαμιλου.

Ευριματα από τθν «αποικία» των Ξρθτϊν ςτο Los Millares - δόντια ιπποπόταμου, και κελφφθ αυγϊν
ςτρουκοκαμιλου.

Θ Ε΢ΕΟΛ΢Θ ΧΨΘΡ ΣΧΩΦΩΧΘ ΨΣΩ LOS MILLARES

Θ διανομι του ςυςςωρευμζνου πλοφτου κα πρζπει να ιταν άνιςθ από τθν αρχι και οδιγθςε ςτθν ανάπτυξθ
τθσ κοινωνικισ διαςτρωμάτωςθσ και οικονομικζσ ελίτ κάτι που δικαιολογείται από το κακεςτϊσ τουσ αλλά
και με τα τελετουργικά και τουσ ςυμβολιςμοφσ. Θ ιεραρχικι φφςθ τθσ κοινωνίασ αποδεικνφεται από τθν
ιδιωτικοποίθςθ τθσ περιουςίασ και τθν παρουςία των αντικειμζνων κφρουσ που βρζκθκαν ςτουσ τάφουσ τθσ
ελίτ. Ωπάρχουν ενδείξεισ για τθν φπαρξθ μιασ πρϊιμθσ μορφισ του ζκνουσ-κράτουσ με κεντρικά ελεγχόμενα
εμπορικά δίκτυα.

Θ άνοδοσ τθσ Εποχισ του Χαλκοφ και θ Στϊςθ των Millarens 2600 π.Χ. ζωσ το 2200 π.Χ.
Σ αλθκινόσ μπροφντηοσ ι κρατζρωμα , χαλκόσ με καςςίτερο 6% ζωσ 15%, άρχιςε να αυξάνεται και να ζχει
δεςπόηουςα κζςθ ,ςε ςχζςθ με τον αρςενικοφχο χαλκό , ωσ μζταλλο τθσ επιλογισ μεταξφ των Πινωιτϊν ςτο
Αιγαίο από το 2600 π.Χ. και ζγινε ζνα από τα βαςικά ςυςτατικά τθσ οικονομίασ τουσ.
Υολλοί μελετθτζσ πιςτεφουν ότι θ αλλαγι ςτον μπροφντηο από τον αρςενικοφχο χαλκό ιταν λόγω των
δθλθτθριωδϊν επιπτϊςεων του αρςενικοφ για τον άνκρωπο και αυτό μπορεί να ιςχφει ςε κάποιο βακμό,
αλλά το κυριότερο είναι ότι ο μπροφντηοσ είναι ανϊτερο μζταλλο και είναι πολφ πιο ςκλθρό από ό, τι ο
αρςενικοφχοσ χαλκόσ.
Σ καςςίτεροσ είναι ςπάνια και αραιά κατανεμθμζνοσ γεωγραφικά ςε ςχζςθ με τισ πθγζσ από χρυςό, αςιμι
και χαλκό. Ξαςςιτερίτθσ και Stannite είναι τα κφρια ορυκτά μεταλλεφματα του καςςίτερου. Σ Ξαςςιτερίτθσ
είναι το πρωταρχικό (οξείδιο) μετάλλευμα καςςιτζρου, όπωσ ο χρυςόσ και μπορεί να βρεκεί ςε
προςχωςιγενείσ τοποκεςίεσ . Ψο Stannite είναι ζνα δευτερεφων μετάλλευμα ςουλφιδίου του καςςίτερου.
Ψα μεταλλεφματα του καςςίτερου είναι πολφ ςπάνια ςτθν ανατολικι Πεςόγειο. Θ μόνθ γνωςτι πθγι του
καςςιτερίτθ ςτθν περιοχι ιταν θ πόλθ των ορυχείων τθσ Kestel-Göltepe ςτον Ψαφρο τα βουνά τθσ νοτιοκεντρικισ Πικράσ Αςίασ .Οειτοφργθςε για τθν παροχι ςε καςςίτερο ςτα ανατολικά από το 3290 π.Χ. ζωσ το
1840 π.Χ., όταν τα μεταλλεφματα ζγιναν αντιοικονομικά ι πικανά ςτζρεψε. Σ Ξαςςιτερίτθσ ιταν άφκονοσ
ςτα δυτικά ςε μζρθ όπωσ θ κεντρικι και δυτικι Λβθρικι ,ςτθ περιοχι τθσ Βρετάνθσ ςτθ βορειοδυτικι Γαλλία,
και ειδικά θ Ξορνουάλλθ ςτθ νοτιοδυτικι Βρετανία.

οι Αιγιακοφ τφπου οχυρϊςεισ ςτθν πόλθ Los Millares
Ξατά τθν περίοδο του 2600 π.Χ. ζωσ 2400 π.Χ. υπιρχαν ςθμάδια του άγχουσ που αρχίηουν να εμφανίηονται
ςτον πολιτιςμό των «Χιλιάδων» των Millarens.Σι Σχυρϊςεισ τουσ ενιςχφκθκαν και βλζπουμε να ζχουν
διευρυνκεί ςτο μζγιςτο βακμό τουσ , αυτό δείχνει βίαιεσ ςυγκροφςεισ ι πόλεμο με τουσ γειτονικοφσ λαοφσ
από τα δυτικά και βόρεια από αυτοφσ. Ιταν ςε αυτιν τθν περίοδο που ο πρϊτοσ Ξωδωνόςχθμοσ κεραμικόσ
λζβθτασ εμφανίςτθκε μεταξφ των Millarens. Θ κεραμικι εξαπλϊκθκε γριγορα ςε όλθ τθν περιοχι με τα
υφιςτάμενα καλάςςια εμπορικά δίκτυα.
Από το 2400 π.Χ. θ κοινωνικι πίεςθ που αντιμετωπίηουν οι Millarens άρχιςε να επιδεινϊνεται
μεταβαλλόμενθ ςε κρίςθ και οι μεγάλοι οικιςμοί άρχιςαν να μειϊνουν τον πλθκυςμό τουσ . Σι τάφοι των
ελίτ όλο και ςυνοδεφονται με όπλα και δείχνουν τθ βίαιθ φφςθ και τθν ζλλειψθ του χρόνου, βιαςτικζσ
τελετζσ ταφισ δθλαδι. Πε το που ειςζρχεται το 2200 π.Χ. θ πόλθ του Los Millares εγκαταλείφκθκε μετά από
μια ςειρά από καταςτροφζσ (πικανά μεγάλθσ κλίμακασ πόλεμου). Ωπάρχουν αποδείξεισ για εκτεταμζνεσ
πυρκαγιζσ και ηθμιζσ ςτισ οχυρϊςεισ.
Αλλά εν μζςω τθσ καταςτροφισ, οι πρϊτοι οικιςμοί του El Argar προζκυψαν να πάρουν τθ κζςθ τουσ. Θ
περίοδοσ που άρχιςε με τθ χριςθ του μπροφτηου ςτο Αιγαίο το 2600 π.Χ. και ολοκλθρϊκθκε το 2200 π.Χ.
όπου χρθςιμοποιοφνται από τουσ νεολικικοφσ ανκρϊπουσ των «κωδωνόςχθμων» (οι ομάδεσ που
χρθςιμοποιοφςαν τα κωδωνόςχθμα κεραμικά ) ςτθ Βρετανία.

Ξατανομι κζντρων ςτθν Αν .Λβθρικι χερςόνθςο του πολιτιςμοφ El Argar.

Σρζπει να λαμβάνουμε υπόψθ ότι αναφερόμαςτε ςε 1000 χρόνια «πολιτιςμό» που ςυμβατικά
ονομάηουν Los Millares και 900 χρόνια « πολιτιςμό» που ςυμβατικά ονομάηουν El Argar
Υαρατθρϊντασ τον τρόπο εξάπλωςθσ του πολιτιςμοφ του El Argar όμωσ αντίκετα από το ςυγκεντρωτικό
προθγοφμενο κακεςτϊσ ,παρόμοιο με το Πινωικό ςυγκεντρωτικό ςφςτθμα με κεντρικι «αποκικθ -Υαλάτι »
παρατθροφμε ,ζναν άλλο τρόπο οχυρωματικισ ανάπτυξθσ. Δεν υπάρχει μια μεγάλθ πόλθ κζντρο αλλά πυκνζσ
οχυρωματικζσ εγκαταςτάςεισ ,με μία μεγαλφτερθ ςαν κεντρικι «αποκικθ- παλάτι» όπωσ θ πόλθ ελ Αργάρ
όπου και αναπτφχκθκε θ ελίτ τθσ περιοχισ ,όπου είναι αυτό εφικτό και από τα ευριματα μζχρι τϊρα βζβαια
,απλωμζνεσ ςε διάφορα ςθμεία τθσ επικράτειασ τουσ. Ζτςι εάν μια μεγάλθ μάηα νεολικικϊν ικαγενϊν ι
άλλων κατζςτρεφε ζνα οχυρό υπιρχαν πολλά που το αντικακιςτοφςαν ςτθν περιοχι. Επίςθσ οι αποςτάςεισ

μεταξφ των οχυρϊν ςυνικωσ ιταν τζτοιεσ που οι άλλεσ οχυρζσ περιοχζσ μποροφςαν να προςτρζξουν ςε
βοικεια ,ζτςι ιταν ςχετικά δυςκολότερο για τουσ εχκρικοφσ πλθκυςμοφσ να καταλφςουν μια διοίκθςθ
.Επίςθσ δφο παρόμοιεσ πόλεισ ζχουν βρεκεί μζχρι τϊρα ςτο μζγεκοσ του El Argar . Ζνασ βορειότερα και ζνασ
δυτικά ,ακριβϊσ δθλαδι ζτςι ϊςτε να καλφπτεται όλθ θ επικράτεια τουσ με ζνα κζντρο ςυγκζντρωςθσ ςε
κάκε περιοχι. Αλλά και κάτι άλλο εκεί κοντά ςε κάκε ςυγκρότθμα οικιςμϊν υπάρχουν ςτοιχεία αρχαίων
μεταλλείων...

Θ επικράτεια του πολιτιςμοφ El Argar.ΡΑ Λβθρικι ςτο μζγιςτο τθσ εξάπλωςθσ του.

Αυτό το ιδιότυπο αντάρτικο διάςπαρτθσ οχφρωςθσ ,είναι αποτζλεςμα ςτρατθγικϊν γνϊςεων και τακτικϊν
που μόνο ςτθν ανεπτυγμζνθ ανατολικι Πεςόγειο και ςτο Αιγαίο υπιρχαν εκείνθ τθν εποχι και όχι ςτθν
δυτικι νεολικικι Λβθρικι , από τθν άλλθ , δεν δθμιουργοφςε τθν αίςκθςθ του μεγάλου κινδφνου όπωσ το
αυξανόμενο μζγεκοσ τθσ Los Millares ςτουσ νζουσ εχκρικοφσ πλθκυςμοφσ και οι Πινωίτεσ μποροφςαν να
κάνουν εξόρυξθ από τα ορυχεία ευκολότερα επανερχόμενοι ςτο πρότερο κακεςτϊσ του Los Millares. Ξαι κάτι
εντυπωςιακό , ζχουν βρεκεί ςιμερα ςτα μζρθ αυτά, φυτά που προζρχονται από τθν Ξριτθ και δεν είναι
αυτοφυζσ ςτθν εκεί περιοχι…!! ΔΕΧ ΕΔΩ

Θ κωδωνόςχθμθ κεραμικι και οι νεολικικοί πλθκυςμοί ςτθν Δυτικι Ευρϊπθ
Ψο ςφνολο των εδαφϊν τθσ Λβθρικισ ιταν γεμάτα πλζον με διαφορετικζσ ομάδεσ νεολικικϊν ανκρϊπων το
2600 π.Χ. που αντιμετωπίηουν ςτα ςφνορα τουσ οι «Χιλιάδεσ» Millarens ςτα νοτιοανατολικά. Αν υπιρχε ζνασ
πόλεμοσ με τθ ςυμμετοχι των Millarens μπορεί να ιταν ζνασ εμφφλιοσ πόλεμοσ και οφειλόταν ςτθν

ριηωμζνθ ιεραρχικι φφςθ τθσ κοινωνίασ, αλλά ιταν πιο πικανά ζνασ πόλεμοσ με μία ι περιςςότερεσ από τισ
ομάδεσ Ρεολικικϊν πλθκυςμϊν ςτθν Λβθρικι για τθν πρόςβαςθ ςτουσ πόρουσ. Ψο ςφνολο όλων των
νεολικικϊν αυτϊν τεχνολογιϊν πικανότατα ζρχεται από τθν Λβθρικι λίγο μετά το 3000 π.Χ. και με τθν
πάροδο του χρόνου απλϊνεται ςτον βορρά κατά μικοσ του Ατλαντικοφ και τθσ Πεςογείου και με εμπορικζσ
οδοφσ ςτθ κάλαςςα ςε παράκτιεσ περιοχζσ τθσ Γαλλίασ, τθσ Βρετανίασ, τθσ Λρλανδίασ, των Ξάτω Χωρϊν, τθσ
Δανίασ, ανατολικά και ςτο εςωτερικό του Ξεντρικι Ευρϊπθ. Αυτοί ιταν οι άνκρωποι που ζςτθςαν τισ πρϊτεσ
πζτρεσ ςτο Χτόουνχεντη γφρω ςτο 2600 π.Χ. Θ αρχαιότερθ γνωςτι εξόρυξθ χαλκοφ ςτα βρετανικά νθςιά ιταν
ςτθν Λρλανδία ςτο νθςί Ross ςτθν Killarney , περίπου το 2400 π.Χ. Πια ςφγκριςθ των χθμικϊν ιχνϊν μολφβδου
και ανάλυςθ ιςοτόπων από αυτά τα ορυχεία με αντικείμενα από χαλκό αποτελεί ιςχυρι ζνδειξθ ότι το Ross
Island ιταν θ μόνθ πθγι του χαλκοφ ςτθν Λρλανδία μεταξφ των θμερομθνιϊν 2500 - 2200BC. Επιπλζον, τα δφο
τρίτα των χειροποίθτων αντικειμζνων χαλκοφ από τθ Βρετανία παρουςιάηουν επίςθσ τθν ίδια χθμικι και
ιςοτοπικι υπογραφι, γεγονόσ που δείχνει ότι θ ιρλανδικι πθγι χαλκοφ ιταν μια ςθμαντικι εξαγωγικι
μονάδα ορυχείων ςτθ Βρετανία .

Χάρτθσ τθσ Λβθρικισ που δείχνει τθν ζνταςθ τθσ παραγωγισ μετάλλων κατά τθ διάρκεια τθσ Πζςθσ Εποχισ,
με περιςςότερο κόκκινο οι αποικίεσ των Πινωιτϊν και με λιγότερο θ επιρεια ςτθν Πζςθ εποχι του Χαλκοφ.
Είναι ενδιαφζρον να ςθμειωκεί ότι οι τρεισ μικρζσ λεπίδεσ μαχαιριϊν που βρζκθκαν ςτον τάφο του
Amesbury Archer κοντά ςτο Χτόουνχεντη ςτθ νότια Βρετανία χρονολογείται περίπου ςτο 2300 π.Χ.
φτιάχτθκαν με κακαρό χαλκό που προζρχονταν από τθ Γαλλία και τθν Λςπανία. Αυτι είναι θ ίδια τεχνολογία
που χρθςιμοποιείται ςτο τςεκοφρι του «Otzi του Iceman »του «ανκρϊπου των πάγων», που είναι ςχεδόν
1.000 χρόνια νωρίτερα. Θ Βρετανία δθλαδι ιταν ακόμθ ςτθν «Εποχι του Μακαροφ Χαλκοφ " το 2300 π.Χ.,
αλλά με μπροφτηο το 2200 π.Χ. και ιταν διακζςιμοσ ςε χριςθ. Δεν υπιρξε, κατ 'ουςία, μία «εποχι του
αρςενικοφχου χαλκοφ»» ςτθ Βρετανία και από το 2000 π.Χ. ο μπροφτηοσ χρθςιμοποιείται ςτθ Βρετάνθ και
τθν Λρλανδία. Οίγο καιρό αργότερα τα τεράςτια κοιτάςματα χαλκοφ ςτο Great Orme Οαντοφντνο κοντά ςτθ
βόρεια Συαλία άρχιςε να εξορφςςεται ςοβαρά γφρω ςτο 1860 π.Χ. δθλαδι τον καιρό που ςτερεφει θ
ςταματάει θ εξόρυξθ ςτα βουνά του Φαφρου ςτθν Ξ. Αςία.

ΧΑΦΨΘΧ ΕΩΦΘΠΑΨΩΡ ΥΣΩ ΑΦΣΦΣΩΡ ΨΘΡ ΠΕΨΑΟΟΣΩΦΓΛΑ ΧΨΘΡ «ΑΥΣΛΞΛΑ» ΨΣΩ ΑΛΓΑΛΣΩ ΧΨΣ ΕΟ ΑΦΞΓΑΦ

Ρ Σολιτιςμόσ El Argar. Ρ μπροφτηοσ του Ατλαντικοφ και το Εμπόριο με τθ Βρετανία

Χχζδιο - ανατφπωςθ του ευριματοσ του αναςκαφζα I.Siret 1893 πολιτιςμόσ El Argar - κζςθ El Oficio Λβθρικι .
Ξαταςκευι με Πινωικά κζρατα κακοςιϊςεωσ .
Ακριβϊσ όπωσ ςτθ ςφγχρονθ εποχι όπου το πετρζλαιο είναι ζνα πρωταρχικό αγακό απαραίτθτο για τθ
λειτουργία των οικονομιϊν παγκοςμίωσ, Σ καςςίτεροσ ιταν μια πρωταρχικι ανάγκθ και εμπόρευμα ςτθν
Εποχι του Χαλκοφ. Ωπιρχαν τρεισ πθγζσ του καςςίτερου ςτθ διάκεςθ επιλογισ για τουσ καλαςςοκράτορεσ
Πινωίτεσ του Αιγαίου πριν το 1840 π.Χ. - ο καςςίτεροσ από μακρινζσ περιοχζσ ςτο βορειοανατολικό
Αφγανιςτάν, τα μεταλλεφματα από τα ορυχεία που ςιμερα τα ονομάηουμε « Kestel-Göltepe» ςτθ νότιακεντρικι Πικρά Αςία , και οι τεράςτιεσ ποςότθτεσ του καςςίτερου ςτθ Δφςθ (Λβθρικι , Βρετάνθ, και
Ξορνουάλθ). Υερίπου το 1840 π.Χ. τα ορυχεία Kestel-Goltepe ζκλειςαν και ο καςςίτεροσ από τα δυτικά
ζγινε πιο ςθμαντικόσ. Χτθν Δφςθ οι Ξρθτομινωίτεσ είχαν όμωσ ευκολότερθ πρόςβαςθ μζςω καλάςςθσ

ΕΓΧΕΛΦΛΔΛΑ ΑΥΣ ΨΘΡ ΥΕΦΛΣΧΘ ΨΘΧ ΠΛΡΩΛΞΘΧ ΞΑΛ ΠΩΞΘΡΑΝΞΘΧ ΑΥΣΛΞΛΑΧ ΨΣΩ ΕΟ ΑΦΓ(Ξ)ΑΦ -El Argar -ΔΕΣ

ηα ελληνικά ξίθη

ΕΔΩ

Σι Πινωίτεσ κα ζχουν μονοπωλιςει ολοκλθρωτικά τθν προμικεια καςςίτερου ςτθν δυτικι ςτθν ανατολικι
Πεςόγειο με το ναυτικό και τθ ναυτιλία τουσ. Ψο πλθςιζςτερο ορυχείο μεταλλευμάτων καςςίτερου ςτθ
διάκεςθ των Millarens το 2600 π.Χ. ςτθν Λβθρικι ιταν ςτουσ τομείσ τθσ Cardenas και ςτο κζντρο τθσ Λβθρικισ
ςτθν Παδρίτθ, (mindat.org).
Ψο άγχοσ, που παρατθροφμε από τα ευριματα και τθν ερμθνεία τουσ , άρχιςε να υπάρχει ςτθν κοινωνία των
«Χιλιάδων» των Millaren εκείνθ τθ ςτιγμι όπωσ αναφζραμε και πιο πάνω , μπορεί να οφείλεται ςτθν
προςπάκειά τουσ να αποκτιςουν πρόςβαςθ ςε αυτοφσ τουσ πόρουσ από καςςίτερο. Σι ομάδεσ των
νεολικικϊν ανκρϊπων που επθρεάηονται από αυτι τθν πολιτικι μπορεί να είχαν μεγάλθ αντοχι ςε
οποιαδιποτε επιδρομι ςε ό, τι κεωροφςαν γθ τουσ.
Ψότε ζχουμε τθν πτϊςθ ςτθν «αποικία» των Πινωιτϊν τθν Los Milliares και ςτθν πλιρθ καταςτροφι τθσ το
2200 π.Χ. και τϊρα είναι αντιμζτωποι με τθν αναπόφευκτθ απϊλεια του τεράςτιου ορυκτοφ πλοφτου τθσ
Λβθρικισ οι Πινωίτεσ του Αιγαίου .Ζτςι μπορεί να ζχουν ζρκει για τθν ενίςχυςι τουσ με ςτρατιωτικά μζςα για
να διατθρθκεί θ ροι των μετάλλων.

Θ ανακάλυψθ που αναδεικνφει τθν ερμθνεία για τα ςτοιχεία ςτθν «αποικία» των
Ξινωιτϊν και Ξυκθναίων-El Argar

Θ πόλθ φροφριο τθσ αποικίασ των ΞρθτοΠυκθναίων.
Αναφζρει θ ανακοίνωςθ και του πανεπιςτιμιου τθσ Βαρκελϊνθσ που ςυμμετείχε ςτισ αναςκαφζσ «-27θ
Χεπτεμβρίου του 2012. Ανακαλφφκθκε ςτθ La Bastida (Totana, Ποφρκια) πολιτιςμόσ El Argar- μία
επιβλθτικι οχφρωςθ 4.200 χρόνια πριν από ςιμερα -2200 π.Χ.-, μοναδικό ςτθν θπειρωτικι Ευρϊπθ .

- Ψα χαρακτθριςτικά του είναι άνευ προθγουμζνου για τθν Εποχι του Χαλκοφ, με τουσ τοίχουσ τρειςιμιςι
μζτρα πλάτοσ, δομικοφσ τετράγωνουσ πφργουσ μζχρι επτά μζτρα αρχικό φψοσ, μια μνθμειακι είςοδο και μια
αψίδα ανάςτροφθ , ζνα αρχιτεκτονικό ςτοιχείο πλιρωσ διατθρθμζνο και το μοναδικό ςτθν Ευρϊπθ για αυτι
τθν ιςτορικι περίοδο.
- Ψο τείχοσ των 4 ςτρεμμάτων που προςτατεφει τθν πόλθ βρίςκεται πάνω ςε ζνα λόφο. Πε αρχιτεκτονικά
ςτοιχεία που δείχνουν τθν εμπλοκι των ατόμων με ςτρατιωτικζσ γνϊςεισ από τθν Ανατολι, το μοντζλο τουσ
αναφζρεται ςτουσ αρχαίουσ πολιτιςμοφσ τθσ Ξεςογείου, όπωσ ασ ποφμε για παράδειγμα θ Ψροία (νεϊτερα
ςτρϊματα)
- Διάταξθ και τα χαρακτθριςτικά αποκαλφπτουν μια ζξυπνθ ςτρατθγικι ςτθν άμυνα Ιταν ζνασ νζοσ τρόποσ
αντίςταςθσ και αυτό δείχνει τθν δθμιουργία μιασ δφναμθσ που με ιςχφ αλλά και τάξθ διαμόρφωςαν τθν
ανάπτυξθ των κοινοτιτων τθσ υπόλοιπθσ Λβθρικισ χερςονιςου για επτά αιϊνεσ. Σι διαπιςτϊςεισ που ζγιναν
τα τελευταία χρόνια ςτθν La Bastida υπογραμμίηουν το ςθμαςία αυτισ τθσ κατάκεςθσ ςτθν ευρωπαϊκι
προϊςτορία, είναι δε μόνο ςυγκρίςιμεσ του Ξινωικοφ πολιτιςμοφ τθσ Μριτθσ ».

Θ Πινωικι οχφρωςθ, το πάχοσ των οχυρϊςεων ξεπερνά τα 3 μζτρα.
Πετά τθν ανακάλυψθ και τθν ανακοίνωςθ του Υανεπιςτθμίου τθσ Βαρκελϊνθσ ςυνεχίηουμε- Πια ειςροι
εποίκων τθσ Ανατολισ του Αιγαίου ,μετά τθν ζκρθξθ των ικαγενϊν ι άλλων πλθκυςμϊν, μπορεί να ζχουν
ενιςχφςει ότι μπορεί να ςωκεί από τουσ Millarens και να ζχουν βρεκεί ςτισ νζεσ εγκαταςτάςεισ του El Argar
με ςτρατιωτικι δφναμθ, για τθν εξαςφάλιςθ των πθγϊν καςςίτερου ςτο εςωτερικό τθσ Λβθρικισ. Αυτό
ενιςχφεται και από το ότι οι Argarians, αυτοί που δθμιοφργθςαν τθν περίοδο αυτι τον δεφτερο «πολιτιςμό»
και ςυμβατικά φυςικά, ονομάηονται ζτςι , είχαν τεχνολογία εργαςίασ χαλκοφ . Πια άλλθ ςθμαντικι διαφορά
είναι ςτα ταφικά ζκιμα.

Ζλ Αργκάρ -τάφοσ
Θ Χυλλογικι ταφι ςε ογκόλικουσ εγκαταλείφκθκε και αντικαταςτάκθκε από τθν ατομικι ταφι. Ξαι τα δφο
χαρακτθριςτικά ζχουν προφανϊσ μεςογειακι καταγωγι, ςε μεμονωμζνεσ ταφζσ που βρζκθκαν ςτθν
επικράτεια αυτι . Ψο El Argar υιοκζτθςε ςτθν ταφι το φφοσ Αιγαίου με γιγάντια πικάρια.

Ππροφτηοσ και χαλκόσ- Ροτιοανατολικι Λβθρικι- τοποκεςίεσ όπου ζγινε ςυςτθματικι ανάλυςθ από
διακζςιμα αντικείμενα και τεχνιματα .
Κα μποροφςε να είναι απλά μια ςφμπτωςθ, αλλά θ πτϊςθ των Millarens, θ άνοδοσ του Ελ Argar, και θ πρϊτθ
χριςθ του χαλκοφ ςτθ Βρετανία εμφανίηονται περίπου τθν ίδια χρονικι ςτιγμι - 2200 π.Χ. Αυτό μπορεί να
οφείλεται ςτθν αρχι του μινωικοφ εμπορίου του καςςίτερου Ατλαντικοφ τθσ Ξορνουάλθσ ςτθ Βρετανία (οι
Ξαςςιτερίδεσ νιςοι ; Cassiterides?) με βάςθ τθν Λβθρικι αποικία τουσ ςτο El Argar για να παρζχουν ςτισ
αγορζσ τθσ ανατολικισ Πεςογείου προϊόντα . Φαίνεται αρκετά ςαφζσ ότι θ δφναμθ τθσ Ξεςογείου ζφταςε ςτθν
Βρετανία γφρω ςτο 2200 χρόνια π.Χ. και μεταδίδει ζνα πακζτο γνϊςεων περιλαμβανομζνων και τθσ ναυπθγικισ και
τθσ χριςθσ των μετάλλων. Φο γεγονόσ ότι οι άνκρωποι των «κωδωνόςχθμων» ςτθν δφςθ και ςτθν ανατολι ιταν
αρκετά διαφορετικοί πολιτιςμικά , ςε ςυνδυαςμό με τουσ ωσ επί το πλείςτον παρακαλάςςιουσ οικιςμοφσ, μασ
οδθγεί ςτο ςυμπζραςμα ότι οι Ξινωίτεσ κα μποροφςαν κάλλιςτα να ανζβουν ςτον Ατλαντικό ακολουκϊντασ τθν
ακτι τθσ Ευρϊπθσ για να προμθκευτοφν καςςίτερο από τθν Μορνουάλθ. Αργότερα, όταν ςτθν Δφςθ ζχουν πια
διερευνθκεί τα ςτοιχεία καλφτερα, διαπιςτϊκθκε ότι ο καςςίτεροσ πραγματικά ιρκε από δφο περιοχζσ , τθν
Βορειοδυτικι Ιβθρικι και τθν Μορνουάλθ.

Ψα ςτοιχεία του εμπορίου του καςςίτερου ςτθ Πεςόγειο μπορεί να δει κανείσ ςε μια ςειρά ναυάγια τθσ
Εποχισ του Χαλκοφ που περιζχουν ράβδουσ καςςίτερου, όπωσ αυτό του Ξαςτελόριηου που ονομάηουν κζςθ
«Ulu-burun» ανοικτά των ακτϊν τθσ Πικράσ Αςίασ Πινωικοφ πλοίου με θμερομθνία 1400 π.Χ. που
μεταφζρονται πάνω από 300 ράβδουσ χαλκοφ βάρουσ 10 τόνων, και περίπου 40 τεμάχια καςςίτερου που
ηυγίηει 1 τόνο (Pulak 2001). Δζκα τμιματα χαλκοφ, ζνα μζροσ καςςίτερο.
Ακοφγεται ςαν μια απλι εξίςωςθ, αλλά θ ανακάλυψθ αυτοφ του τφπου - θ βαςικι αναλογία δθμιουργίασ
του Ξπροφτηου - ζκεςε ςε κίνθςθ τον κόςμο κάτι που αλλάηει τα γεγονότα, αλλάηοντασ για πάντα τθ ηωι

ςτον πλανιτθ μασ από εγκαινιάηοντασ τθν ςφγχρονθ εποχι τθσ μεταλλουργίασ, και τθσ μθχανολογίασ ςτθ
ςυνζχεια ωσ εφεφρεςθ και ακόμθ περιςςότερο .
Θ Πινωικι θγεςία ςτο Αιγαίο, κα πρζπει λοιπόν να είναι ζντονα ςυγκεντρωτικι, ενιαία και αποτελεςματικι,
ϊςτε να εφαρμόςει αυτζσ τισ επικετικζσ και ςυνεχείσ πολιτικζσ. Πποροφν να ζχουν εξαςφαλίςει τθν
προμικεια των μετάλλων που επικυμοφν αλλά θ τριβι και θ εχκρότθτα που είχε εδϊ και πολφ καιρό ηυμωκεί
μεταξφ των νεολικικϊν λαϊν ςτθν Λβθρικι κα ζχει επιδεινωκεί ςε μεγάλο βακμό και μεταβάλλεται ςε μια
εξελιςςόμενθ «πυρκαγιά».

Ρότιο Ανατολικι Λβθρικι, θ Υεριοχι τθσ Πινωικισ και κατόπιν Πυκθναϊκισ «αποικίασ» του El Argar
Ψο κλείςιμο των ορυχείων του -Kestel-Göltepe- ςτθν Πικρά Αςία το 1840 π.Χ. μπορεί να οφείλεται ςτουσ
Πινωίτεσ οι οποίοι πλθμμυρίηουν τθν αγορά με φκθνό καςςίτερο από τα δυτικά ι τα Πικραςιατικά ορυχεία
μπορεί να ζχουν απλά ξεμείνει από καςςίτερο.
Τποια και αν είναι θ πραγματικότθτα οι Πινωίτεσ ελζγχουν τθν τιμι του καςςίτερου ςτθν ανατολικι
Πεςόγειο μζχρι που κάτι εντελϊσ εξαιρετικό ςυνζβθ. Υερίπου το 1610-1630 π.Χ. Ψο τεράςτιο θφαίςτειο τθσ
Κιρασ ςτο νότιο-κεντρικό Αιγαίο εξερράγθ με τζτοια κολοςςιαία βία που κατζςτρεψε μερικϊσ και τουσ
Πινωίτεσ ςτο Αιγαίο, αλλά και τθν αγορά τθσ ανατολικισ Πεςογείου κφρια .
Θ κοινωνικι δυναμικι που καταςκευάςτθκε από τουσ καλαςςοκράτορεσ ςτισ οικονομικζσ επιταγζσ τθσ
εποχισ και είχαν ςυνεχίςει να χτίηουν μζχρι που ο μθχανιςμόσ ςταμάτθςε εν μζρθ από τθν ζκρθξθ του
θφαιςτείου που άλλαξε τον κόςμο. ΧΘΠ. (Χφμφωνα με τον κακ. Ρτοφμα, «οι τεράςτιεσ ποςότθτεσ τζφρασ
που εκτινάχτθκαν από το θφαίςτειο κινικθκαν προσ τα ανατολικά, αφινοντασ τθν Ξριτθ ςχεδόν ζξω από τθν
ακτίνα διαςποράσ τουσ».
Αυτό επιβεβαιϊνεται από αρχαιολογικζσ μαρτυρίεσ ςτθ Φόδο, ςτθν Ξω και ςτθ Πικρά Αςία. Επίςθσ, οι
καταςτροφζσ ςτθν Ξριτθ χρονολογοφνται με βάςθ τον ραδιενεργό άνκρακα, ςε περίοδο πολφ μεταγενζςτερθ
τθσ θφαιςτειακισ ζκρθξθσ.-)

(Πινωικι και Πυκθναϊκι «αποικία») το El-Argar περιοχι LaBastida- θ οχφρωςθ που ανακαλφφκθκε πρόςφατα

Αρκετζσ δεκαετίεσ μετά τθν ζκρθξθ οι Πυκθναίοι από τθν θπειρωτικι Ελλάδα αποίκθςαν και ςυνζχιςαν ότι
είχε ςωκεί από τουσ Πινωίτεσ ςτθν Ξριτθ και ανζλαβαν τον ζλεγχο των δυτικϊν δικτφων και καλάςςιου
εμπορίου των μετάλλων από τα δυτικά και τθν βόρεια Ευρϊπθ.
Θ Λβθρικι αποικία του El Argar ενςωματϊκθκε και ςυνζχιςε να λειτουργεί ωσ αποικία του Αιγαίου ςφμφωνα
με τουσ Πυκθναίουσ.
Θ περιοχι τθσ Motillas (οχυρά) από τθν Εποχι του Χαλκοφ ,ο πολιτιςμόσ του Οεβάντε, όπωσ και το Motilla
del Azuer ςτθν Οα Πάντςα ιταν μάλλον αμυντικοί , μθχανιςμοί τθν μυκθναϊκι εποχι ςτον δρόμο του
καςςίτερου που ςυνδζει τα ορυχεία καςςίτερου ςτθσ εςωτερικζσ περιοχζσ τθσ Cardenas και τθν Παδρίτθ με
τα λιμάνια τουσ ςτα νοτιοανατολικά.
Θ μυκθναϊκι εποχι El Argar διιρκεςε για περίπου διακόςια πενιντα χρόνια μζχρι τθν καταςτροφικι
κατάρρευςθ του, περίπου το 1350-1200 π.Χ. Ψο εντυπωςιακό είναι ότι τότε αρχίηει και το τζλοσ τθν
μυκθναϊκισ εποχισ και ςτον ελλαδικό χϊρο.

ΣΧ

ΣΧ

ΑΦΛΧΨΕΦΑ ΛΒΘΦΛΞΘ 21 ΑΛΩΡΑΧ ΞΕΦΑ ΧΤΙΥΦΡ - ΔΕ΢ΛΑ ΠΛΡΩΛΞΘ ΞΦΘΨΘ 21 ΑΛΩΡΑΧ ΣΤΡ ΧΤΙΥΦΡΧ

Σροςπάκεια αναγνϊριςθσ και ερμθνείασ ςτοιχείων τθσ Ιβθρικισ και του Αιγαίου -Α

Θ ζκταςθ τθσ Δυτικισ Εξερεφνθςθσ των Πινωιτϊν δεν τελειϊνει εδϊ , δεν υπάρχει κανζνασ λόγοσ για τουσ
Πινωίτεσ εξερευνθτζσ να ςταματιςουν τισ προςπάκειζσ τουσ ςτθ νοτιοανατολικι Λβθρικι. Ψα νζα πλοία
τουσ ιταν ςίγουρα πιο ικανά να ταξιδεφουν ςτον ωκεανό από ότι οι ραμμζνεσ βάρκεσ που ζφταςαν ςτθν
ακτι του Ατλαντικοφ τθσ Λβθρικισ κατά τθ διάρκεια Ρεολικικισ περιόδου του Αιγαίου (Cardial). Κα ζχουν
απλά ςυνεχίςει να ανιχνεφουν μεκοδικά τισ ακτζσ του Ατλαντικοφ και τισ κοιλάδεσ ποταμϊν για τθν ανεφρεςθ
των μετάλλων ςτα βόρεια και νότια από τθ ςτιγμι που είχαν περάςει μζςα από τισ "Χτιλεσ του Θρακλζουσ".

ΨΣ ΔΕΟΨΑ ΨΣΩ ΥΣΨΑΠΣΩ ΦΛΣ ΨΛΡΨΣ ΧΨΣΡ ΑΨΟΑΡΨΛΞΣ Ρ.ΛΧΥΑΡΛΑ

Χυγκεκριμζνα, υπάρχουν ςτοιχεία από τθν ανάλυςθ των αλλουβιακϊν ιηθμάτων ότι θ ςυντριπτικι περιοχι
ςτο Rio Tinto, με χαλκό και αςιμι, και τα ορυχεία χρυςοφ ςτθ νοτιοδυτικι Λςπανία, βόρεια τθσ Huelva ςτισ
ακτζσ του Ατλαντικοφ, άρχιςαν να τα επεξεργάηονται κατά τθ διάρκεια τθσ 3θσ χιλιετίασ π.Χ. (Nocete 2005).
Χε κοντινι απόςταςθ, θ μικρότερθ περιοχι ορυχείων του Sao Domingos και τα ορυχεία Tharsis -Καρςίσ - που
είναι αρκετά κοντά ςτον Rio Tinto μπορεί να ζχουν επίςθσ ανακαλυφκεί εκείνθ τθν εποχι. Είναι πολφ πικανό
ότι θ περιοχι μεταλλευμάτων του Rio Tinto είχαν αρχικά εξορυχτεί από τουσ Millarens, αλλά δεν γνωρίηει ο
ςυγγραφζασ κάποια αρχαιολογικά ευριματα ςτθν περιοχι μζχρι τϊρα. Πετά από 5.000 χρόνια εξόρυξθσ, θ
περιοχι Rio Tinto ζχει ζναν από τουσ πιο μεγάλουσ κρατιρεσ, είναι κατεςτραμμζνθ και από τισ πιο
μολυςμζνεσ περιοχζσ του πλανιτθ.

Υροσ τα νότια προφανϊσ δεν βρικαν οι Πινωίτεσ ενδιαφζροντα μεταλλεφματα μετά από τισ Χτιλεσ του
Θρακλι κατά μικοσ τθσ βορειοδυτικισ ακτισ τθσ Αφρικισ.
Τμωσ, τα ιηιματα των βόρειων ακτϊν τθσ Δυτικισ Ευρϊπθσ κα ζχουν αποδϊςει τα προςχωςιγενι εδάφθ
ςτοιχεία των άφκονων μεταλλευμάτων. Υρζπει να ζχουν ανακαλφψει χρυςό, αςιμι, αλλά και καςςίτερο και

ςτθν περιοχι τθσ Βρετάνθσ ςτθ βορειοδυτικι Γαλλία πριν από τθν πραγματοποίθςθ εξερεφνθςθσ και τθν
ανακάλυψθ του χρυςοφ, καςςίτερου, και άλλων μζταλλων ςτθ νοτιοδυτικι Βρετανία και τθν Συαλία.
Υαρά το γεγονόσ ότι οι ανϊτερεσ ιδιότθτεσ του κράματοσ χαλκοφ με καςςίτερο ιταν ίςωσ άγνωςτθ αυτι τθ
ςτιγμι ( Τμωσ ιταν γνωςτι, κατά τον κακ. Χάρτμουτ Πατχάουη ζκαναν ορείχαλκο...!), θ διακεςιμότθτα του
κα πρζπει να ζχει ςθμειωκεί από τουσ εξερευνθτζσ Πινωίτεσ. Επίςθσ, υπιρχαν κοιτάςματα χρυςοφ,
αργφρου, χαλκοφ και ςτθν Λρλανδία.
Θ εξερευνθτζσ μπορεί να ζχουν ανακαλφψει τοφσ Ξανάριουσ Ριςουσ, τθ Παδζρα και τα νθςιά των Αηόρων
και ταξίδεψαν πολφ πιο πζρα, αλλά δεν γνωρίηει ο ςυγγραφζασ κάποια αρχαιολογικά ςτοιχεία που να
ςτθρίηουν ακόμα αυτό. Υόςο μακριά ο μινωικόσ εξερευνθτισ τθσ Ξριτθσ πιγε βόρεια από τισ Χτιλεσ του
Θρακλι κατά μικοσ των ακτϊν τθσ Ευρϊπθσ μποροφμε να περιμζνουμε μόνο τισ μελλοντικζσ αρχαιολογικζσ
μαρτυρίεσ. Ξαι πράγματι ςτθν ςθμερινι Γερμανία ςτθν περιοχι ςυνόρων με τθν Δανία βρζκθκαν ςτοιχεία με
γραμμικι γραφι κάτι που κακιςτά τθν ζλευςθ των προγόνων αποδεδειγμζνθ.

ΣΑΤΑΘΕΥΘ ΥΦΡΙΧΕΙΩΟ ΙΒΘΤΙΜΘΥ και ΑΙΓΑΙΡΧ . Θ « ΥΧΞΣΦΩΥΘ »
ΦΑ « ΙΧΟΘ » ΕΙΟΑΙ ΑΣΡ ΦΘΟ ΟΕΡΝΙΘΙΜΘ ΕΣΡΧΘ ΕΩΥ ΜΑΙ ΦΘΟ ΕΣΡΧΘ ΦΡΧ ΧΑΝΜΡΧ

Ρ τρόποσ οχφρωςθσ

ΑΤΙΥΦΕΤΑ Χτισ ΒΔ παρυφζσ του ςθμερινοφ χωριοφ Διμινι, 5 χιλ. από τθν πόλθ του Βόλου, πάνω ςε χαμθλό
λόφο με εξαιρετικι κζα προσ τον Υαγαςθτικό κόλπο, βρίςκεται ο μεγάλοσ και καλά οργανωμζνοσ
προϊςτορικόσ οικιςμόσ του Διμθνίου. Υρόκειται για ζναν από τουσ πιο γνωςτοφσ οικιςμοφσ τθσ Ελλάδασ και
για τον πιο ςθμαντικό οικιςμό τθσ Ρεότερθσ Ρεολικικισ περιόδου. Παηί με το Χζςκλο, είναι οι πιο
ςυςτθματικά αναςκαμμζνεσ νεολικικζσ κζςεισ τθσ Κεςςαλίασ, που μασ προςφζρουν πολφτιμεσ πλθροφορίεσ
για τθν αρχιτεκτονικι και οικονομικι οργάνωςθ των προϊςτορικϊν οικιςμϊν. Χιμερα ο χϊροσ απζχει 3 χιλ.
από τθν παραλία, αλλά τθν 5θ χιλιετία π.Χ. θ κάλαςςα βριςκόταν ςε απόςταςθ μόλισ 1 χλμ.. Υολφ ςθμαντικό
χαρακτθριςτικό του Διμθνίου αποτελεί θ ςυνζχεια τθσ κατοίκθςθσ από τθ Ρεότερθ Ρεολικικι ζωσ το τζλοσ
τθσ Ϊςτερθσ Εποχισ του Χαλκοφ, γεγονόσ που αποδεικνφει ότι θ πρόςβαςθ ςε πεδινζσ εκτάςεισ κατάλλθλεσ
για γεωργικι καλλιζργεια και κτθνοτροφία, κακϊσ και ςτισ καλάςςιεσ οδοφσ του κεντρικοφ Αιγαίου
αποτελοφςαν τισ κφριεσ προχποκζςεισ για τθν αδιάκοπθ κατοίκθςθ των προϊςτορικϊν κζςεων.
ΔΕΠΙΆ -Αναςυγκρότθςθ τθσ πόλεωσ Los Millares - Santa Fe de Mondújar, Αλμερία,Ανδαλουςία, Λςπανία.

Ξυκλαδικοφ τφπου οχφρωςθ. Υαλαμάρι- Σρεινόσ οικιςμόσ

Πυκινεσ -Αργολίδα. Σι Πυκινεσ ιταν ζνα από τα πιο ςθμαντικά πολιτιςτικά και πολιτικά κζντρα τθσ
Ελλάδασ από το 2.500 π.Χ. και μετά. Ξυριαρχοφςαν ςτθν πεδιάδα και είχαν τον ζλεγχο όλων των διαδρομϊν
προσ βορρά, ανατολι και δφςθ ακόμα και τθσ καλάςςιασ διαδρομισ από τον κόλπο του Ραυπλίου μζςω τθσ
επίβλεψθσ από το φροφριο τθσ Ψφρινκασ
Θ πιο λαμπρι περίοδοσ των Πυκθνϊν άρχιςε το 1.600 π.Χ. και εξελίχκθκε μζχρι το 1200 π.Χ. Σ λόφοσ (280
μζτρα υψόμετρο) πρωτοκατοικικθκε το 2.500 π.Χ. (Υρϊιμθ Εποχι Χαλκοφ) και πικανόν τθν εποχι του Οίκου .

Άγιοσ Ανδρζασ Χίφνου. Γενικι άποψθ τθσ ακρόπολθσ με το μυκθναϊκό τείχοσ και τθν πόλθ των ιςτορικϊν
χρόνων.

Χζςκλο 7000-3200 πχ -Ξάτοψθ του οικιςμοφ και δεξιά αναπαράςταςθ του χϊρου-

Λβθρικι- πολιτιςμόσ El Argar Αναπαράςταςθ του οικιςμοφ Penalosa

Λβθρικι-οχφρωςθ οικιςμοφ

Θ ΣΡΝΘ ΥΦΘΟ ΟΡΦΙΑ ΙΒΘΤΙΜΘ -los Millares- «ΡΙ ΧΙΝΙΑΔΕΥ»

Σι οχυρϊςεισ - Los Millares Mondújar, Αλμερία, Ανδαλουςία, Λςπανία.- Santa Fe de

Υρϊιμθ εποχι του Χαλκοφ- Ξυκλαδικόσ πολιτιςμόσ -Σχφρωςθ- Ξαςτρί ,Χφροσ. Δεξιά- Αργολίδα -Οζρνα
οχυρωματικό τείχοσ.

Zambujal -τρόποσ οχφρωςθσ τθν εποχι αυτι ςε άλλα ςθμεία τθσ Λβθρικισ.

ΡΙ ΣΤΩΦΡΙ ΘΡΝΩΦΡΙ ΦΑΦΡΙ ΥΦΘΟ ΑΟΑΦΡΝΙΜΘ ΞΕΥΡΓΕΙΡ ΣΑΤΡΧΥΙΑΥΦΘΜΑΟ ΥΦΘΟ
ΞΙΟΩΙΜΘ ΜΤΘΦΘ
Υεριςςότεροι από 70 κολωτοί Πινωικοί τάφοι ζχουν μζχρι τϊρα βρεκεί ςτθν Ξριτθ ςε 45 αρχαιολογικοφσ
χϊρουσ κφρια ςτθν νότια κεντρικι Ξριτθ ο τάφοσ ςτθν Οζντα και δυτικά τθσ ο Γιερόκαμποσ ΛΛ είναι ο
αρχαιότεροσ που ζχει χρονολογθκεί να είναι τθσ 4 θσ χιλιετίασ. Πετά από αρκετά χρόνια οι κολωτοί τάφοι
παρουςιάςτθκαν για τθν ίδια χριςθ και ςτθν νότιο Λβθρικι. Πετά τθν πτϊςθ του πολιτιςμοφ του Los Millares
περί το 2300-2200 π.χ. και τθν άνοδο του πολιτιςμοφ του El Argar ο κόλοσ εκτόσ από τθν ςυνικθ χριςθ του
χρθςιμοποιικθκε και ωσ τρόποσ δόμθςθσ οχφρωςθσ -Motilla del Azuer κοντά ςτο Daimiel ςτθν κεντρικι
Λβθρικι.

ΘΡΝΩΦΡΙ ΦΑΦΡΙ
Ρι κολωτοί τάφοι των «Χιλιάδων» ςτθν Ιβθρικι.

Δεν είναι ςτθν Ξριτθ οφτε ςτισ Πυκινεσ είναι ςτθν Λβθρικι….

Los Millares- αναπαράςταςθ ςε τομι Κολωτοφ τάφου

Los Millares- Κολωτοί τάφοι- Santa Fe de Mondújar, Αλμερία, Ανδαλουςία, Λςπανία
Θ ςχζςθ τουσ με τουσ μινωικοφσ. -

ΥΑΤΔΘΟΙΑ
Χτον δρόμο για τθν Λβθρικι οι Πινωίτεσ πζραςαν και από εδϊ

Κολωτόσ Ψάφοσ περιοχι Santa Cristina Χαρδθνία

Paulilatino, Χαρδθνία - Κολωτόσ Ψάφοσ Θ είςοδοσ

ΙΒΘΤΙΜΘ

Σι περιγραφι που ακολουκεί είναι θ «επίςθμθ» . Ψο Dolmen de Menga χρονολογείται ςτο 2500 π.Χ., ςτθν
αρχικι Εποχι του Χαλκοφ. Ζνα από τα μεγάλα « μυςτιρια » των Υροϊςτορικϊν μεγαλικικϊν καταςκευϊν.
(Ξανζνα μυςτιριο δεν υπάρχει ο τρόποσ καταςκευισ είναι του Αιγαίου) , είναι Βορειοανατολικά τθσ
Antequera είναι ζνασ από τουσ πιο γνωςτοφσ εκφραςτζσ του« Λβθρικοφ» (του μινωικοφ ςτθν Λβθρικι )
μεγαλικικοφ μνθμείου, ο κολωτοί τάφοι τθσ Menga, Viera και του Romeral.
Βρίςκονται ςε λιγότερο από τρία μίλια απόςταςθ μεταξφ τουσ και αντιπροςωπεφουν τρεισ τφπουσ ταφικϊν
δομιςεων . Θ ςυγκζντρωςθ αυτι είναι ζνα ςίγουρο ςθμάδι τθσ ςθμαςίασ και τθσ ιερότθτασ ότι αυτι θ γθ κα
πρζπει να ιταν για μεγάλθ χρονικι διάρκεια τόποσ ταφϊν και κα πρζπει να μεςολαβεί χρόνοσ μεταξφ του
παλαιότερου, το οποίο είναι τραχφ τα κυκλϊπεια Menga, και το πιο ςφγχρονο και εκλεπτυςμζνο με
ανατολικι επιρροι του Αιγαίου , θ οποία είναι του τάφου του Romeral.
Θ επίςθμθ παραδοχι δθλαδι ότι υπιρξε δόμθςθ με επιρεια από το Αιγαίο. Μαι το ερϊτθμα .... Είναι
δυνατόν να ζχουν επθρεαςτεί μόνο ςε καταςκευζσ τάφων ; Δεν μασ εξθγεί όμωσ πϊσ βρζκθκε εκεί αυτι θ
κουλτοφρα...!!!.Αυτι είναι θ μορφι τθσ κοροϊδίασ που διακατζχει τθν ιβθρικι αρχαιολογικι κοινότθτα.

Σ τάφοσ του de Menga εςωτερικά.

Σ τάφοσ του de Menga εξωτερικά
Ρ ΑΙΓΙΑΜΡΥ ΘΡΝΩΦΡΥ ΦΑΦΡΥ ΦΡΧ EL ROMERAL

Σι περιγραφι που ακολουκεί είναι θ «επίςθμθ» Σ κολωτόσ του El Romeral χτίςτθκε γφρω ςτο 1800. π.Χ. . κατά τθν

περίοδο που είναι γνωςτι ωσ Χαλκολικικι Ανακαλφφκθκε το 1905 από τουσ αδελφοφσ Viera και
αποκαταςτάκθκε το 1940. Ζνασ κολωτόσ τάφοσ με διάδρομο, 23, 50 μζτρα μικοσ, τραπεηοειδισ, ο οποίοσ
μασ οδθγεί ςε ζνα μεγάλο πρϊτο ταφικό κάλαμο, που ακολουκείται από ζνα άλλο μικρό διάδρομο που μασ
οδθγεί ςε μια δεφτερθ αίκουςα που χρθςιμοποιείται για τισ προςφορζσ ςτθ λατρεία των νεκρϊν. Οάβετε

υπόψθ ςασ ότι όλεσ οι πζτρεσ που χρθςιμοποιοφνται ςτουσ καλαμωτοφσ και κολωτοφσ τάφουσ προζρχονται
από ζνα λατομείο ςτο Cerro de la Cruz, ζνα χιλιόμετρο μακριά από τθν Menga και τθν Viera και περίπου δφο
χιλιόμετρα από El Romeral. Χτθν Menga Viera για τθ χριςθ των μεγάλων ογκόλικων θ μεταφορά των λίκων
απαιτεί μια τεράςτια προςπάκεια (180 τόνοι ) πολλοί από τουσ οποίουσ είχαν ςπάςει πριν φτάςουν ςτθ
κζςθ τουσ Οοιπόν, εδϊ ζρχεται θ τεχνικι του Αιγαίου θ πρϊτθ μεγάλθ τεχνολογικι καινοτομία ςτον τάφο
του Romeral εκεί χρθςιμοποίθςαν μικρότερεσ πζτρεσ ςτερεωμζνεσ από πθλό και αςβζςτθ, ζτςι ιταν οι
τοίχοι του διαδρόμου ζνα εξαιρετικό κομψοτζχνθμα όπωσ οι τάφοι ςτθν Ξριτθ.

Πινόρκα -Λςπανία -Ρεκρόπολθ Binai Nou. Χριςθ 2ο μιςό τθσ 4θσ Χιλιετίασ.(Plantalamor y Marques 2001)
Πινόρκα -Λςπανία -Ρεκρόπολθ Binai Nou. Χριςθ 2ο μιςό τθσ 4θσ Χιλιετίασ.(Plantalamor y Marques 2001) . Χτα
νθςιά θ καινοφργια χρονολόγθςθ δίνει επίςθσ χριςθ των ταφικϊν τζλοσ τθσ 4θσ Χιλιετίασ (Costa y Benito
2000) Οιςοσ Ξινόρκα Πία από τισ αρχαίεσ Βαλεαρίδεσ νιςουσ τθσ Δ. Πεςογείου, ανατολικά τθσ Λβθρικισ.
Αποικίεσ των Ελλινων (Βοιωτϊν και Φοδίων) πριν από τουσ Ξαρχθδόνιουσ και τουσ Φωμαίουσ. Ιταν γνωςτζσ
ςτουσ προϊςτορικοφσ Ζλλθνεσ "Αργοναφτεσ" ωσ Υιτυοφςςαι Ριςοι (δθλ. Υευκονιςια). Άλλθ αρχαία ελλθνικι
ονομαςία : "Γθμνιςιαι Ριςοι". Τπωσ διαςϊηει ο Διόδωροσ Χικελιϊτθσ («ΒΛΒΟΛΣΚΘΞΘ ΛΧΨΣΦΛΞΘ» : βιβλ. Ε'
κεφ. 17, ς. 17.2 - 17.7) : «... ὑπὸ μὲν τῶν Ἑλλινων ὀνομαηόμεναι Γυμνιςιαι διὰ τὸ τοὺσ ἐνοικοῦντασ γυμνοὺσ
τῆσ ἐςκῆτοσ βιοῦν κατὰ τὴν τοῦ κζρουσ ὥραν͵ ὑπὸ δὲ τῶν ἐγχωρίων καὶ τῶν Ρωμαίων
προςαγορεφονται Βαλιαρίδεσ ἀπὸ τοῦ βάλλειν ταῖσ ςφενδόναισ λίκουσ μεγάλουσ κάλλιςτα τῶν ἁπάντων
ἀνκρώπων.». Τλεσ, δθλαδι, οι αρχαίεσ ονομαςίεσ των ςθμερινϊν Βαλεαρίδων νιςων ιταν ελλθνικζσ ! ! !Σι
Πινωίτεσ ιταν εδϊ , θ ταφικι καταςκευι είναι πανομοιότυπθ με αυτζσ τθσ Ξριτθσ .
Ζνα ςθμαντικό ςτοιχείο είναι ότι ι αλλαγι ςτον τρόποσ ταφισ ζγινε κατά τθν διάρκεια που κεωροφμε ότι
ιταν εκεί οι Ξρθτομυκθναίοι αλλά το ςπουδαιότερο είναι ,ότι εάν παρατθριςει κανείσ τουσ τάφουσ , ότι
ζγιναν με αρκετά τεχνικό τρόπο κάτι που ίςωσ αρμόηει ςε μεταλλωρφχουσ αλλά και για να γίνει μια τζτοια
δφςκολθ καταςκευι πρζπει να υπιρξε ιεροτελεςτία μια ανάλογθ κουλτοφρα και ςε άλλα πράγματα που να
εμπεριζχουν υψθλά πολιτιςτικά ςτοιχεία πράγμα που ςαν ικαγενισ λαόσ αυτό δεν το δείχνουν, όπωσ
ανζπτυξαν οι Ξρθτομυκθναίοι .Υάντωσ ςε όλεσ αυτζσ τισ περιοχζσ να αλλάξει ο τρόποσ ταφισ και να είναι
ίδιοσ με αυτοφσ του Ξρθτομυκθναϊκοφ πολιτιςμοφ δεν μπορεί να κεωρθκεί ςφμπτωςθ επϋ ουδενί.

Ξατόψεισ τάφων Βαλεαρίδεσ Λςπανία. Ακριβϊσ όπωσ του Ξρθτομυκθναϊκοφ πολιτιςμοφ.

Chambered Tomb ςτθν Βόρεια Υορτογαλία

Ξριτθ περιοχι ΞΑΠΘΟΑΦΘΧ ςτθν ΠΕΧΑΦΑ

ΦΣΩΦΡΛ ΞΦΘΨΘ

Αριςτερά - Λβθρικι- Είςοδοσ κολωτοφ τάφου ςτο Los Millares -Δεξιά Υροανακτορικι -Πινωικόσ κολωτόσ
τάφοσ..Οζντα -Ξριτθ με παλαιότερθ χρονολόγθςθ από τουσ κολωτοφσ τθσ Ιβθρικισ.

Ψο «Οαμίοςπιτο» Δίμινι κάτοψθ τομι κολωτι αίκουςα. ΔΕ΢ΛΑ- Δίμινι -Ψοφμπα.

Από τισ ςθμειϊςεισ του Ερρίκου Χλιμαν ςτισ αναςκαφζσ τθσ Ξνωςοφ τομι με το φψοσ του Λεροφ τάφου τθσ
Ξνωςοφ .Κζτει μεγαλφτερο φψοσ από τον κόλο του «κθςαυροφ του Ατρζα»

Λβθρικι- κολωτοί τάφοι ςτο Los Millares,

Ξριτθ - Χτφλοσ- Πινωικόσ κολωτόσ τάφοσ - δεξιά αναπαράςταςθ Α Χακελαράκθσ -κολωτόσ Αρχάνεσ

Αριςτ. Σδθγιτρια- δεξιά Υλάτανοσ-κατόψεισ κολωτϊν τάφων -Ξριτθ.

Ξαμθλάρθσ - Γερόκαμποσ-κατόψεισ κολωτϊν τάφων -Ξριτθ.

Γερόκαμποσ Ξριτθ δεξιά θ είςοδοσ του κολωτοφ τάφου ΔΕ΢ΛΑ Λβθρικι- ςυγκρότθμα τάφων ςτο Los Millares

Λβθρικι- Cueva del Vaquero Λςπανία κολωτόσ ι καλαμωτόσ τάφοσ

Λβθρικι - Ψάφοσ εξωτερικά ςτο DE EL POZUELO

Λβθρικι - Κολωτόσ ι καλαμωτόσ τάφοσ ςτθν περιοχι de Alcalar.

Λβθρικι - Huerta Montero ΚΣΟΣΧ Ψοποκεςία: ςτο βιομθχανικό πάρκο του Tierra de Barros Almendralejo

Λβθρικι - NECRÓPOLIS DE TÚTUGI - GALERA

Λβθρικι - αντικείμενα του πολιτιςμοφ el Argar Πουςείο - MUSEO DE GALERA

Καρροφνια. Εφβοια καλαμωτόσ τάφοσ νεολικικισ περιόδου Δεξιά - Ψάφοσ από το πρωτομινωικό νεκροταφείο
ςτθν Αγία Φωτιά Χθτείασ

Πινωικοί τάφοι Φουρνί Ξριτθ

Αρχάνεσ. Ψαφι ςε πίκο. Δεξιά Ανατολικι Λβθρικι Ψαφι ςε πίκο.

El Argar ταφι ςε πίκο.

Λβθρικι - Δ. Πεςόγειοσ Βαλεαρίδεσ Ριςοι. Ψαφικά ςυγκροτιματα

Motilla del Azuer - Tholos - Daimiel, Castilla-La Mancha, Spain ΠΕΨΑΨΦΣΥΘ ΨΘΧ ΠΣΦΦΘΧ ΨΣΩ ΚΣΟΩΨΣΩ
ΔΣΠΣΪ ΧΕ ΣΧΩΦΩΠΑΨΛΞΣ ΕΦΓΣ Σ ΨΦΣΥΣΧ ΔΣΠΘΧΘΧ ΑΦΧΛΧΕ ΑΥΣ ΨΣΩΧ ΠΛΡΩΜΨΕΧ
ΑΨΙΔΩΦΑ ΜΦΘΤΙΑ

Ψα αψιδωτά κτιρια προκφπτουν από τθ ςφνκεςθ ευκφγραμμων και καμπυλόγραμμων αρχιτεκτονικϊν
ςτοιχείων, από τθν οποία δθμιουργείται ζνασ ςτενόμακροσ ορκογϊνιοσ χϊροσ με καμπυλόγραμμθ τθ μια
από τισ ςτενζσ του πλευρζσ. Tα αψιδωτά κτίςματα χρθςιμοποιοφνται είτε ωσ ενιαίοσ χϊροσ είτε διαιροφνται
ςε δφο ι τρεισ μικρότερουσ, όπωσ και τα ςτενόμακρα ορκογϊνια κτίςματα. Χτθν περίπτωςθ αυτι
περιλαμβάνουν το ςτενό χϊρο τθσ αψίδασ ωσ βοθκθτικό, το μεγαλφτερο κεντρικό χϊρο ωσ κφριοπολυλειτουργικό, και ζναν ςτενό, ανοιχτό ι κλειςτό προκάλαμο. H επιφάνειά τουσ υπολογίηεται κατά μζςον
όρο ςε 20 ζωσ 50 τετραγωνικά μζτρα. Υαραλλαγι των αψιδωτϊν, αποτελοφν κτιρια με μια μόνο
καμπυλόγραμμθ γωνία και είναι γνωςτά ωσ κτιρια ςχιματοσ D.

Λβθρικι - Los Millares.

Λβθρικι - Los Millares.

Πινωϊκά κτιρια ςτθν Πίλθτο.Ξάτοψθ ΔΕ΢ΛΑ Λβθρικι -Βαλεαρίδεσ κάτοψθ κτθρίων

Αναπαράςταςθ -μια από τισ χριςεισ των κτιςμάτων

Λβθρικι - Ξτιρια ςτισ Βαλεαρίδεσ Ριςουσ.

Λβθρικι - Λςπανία -Βαλεαρίδεσ κάτοψθ οικιςμοφ

Οζρνα Αργολίδα. 2250-2000 π.Χ.

Ανατολικι Λβθρικι -Βαλζνκια Εποχι του χαλκοφ.

Λβθρικι - Σι τάφοι του πολιτιςμοφ -argáricas -(El Argar ) αυτισ τθσ πόλθσ ιταν ςτον περίβολο των ςπιτιϊν ι
μζςα ςε αυτά . Ψο ςϊμα εμφανίηεται ςυνεςταλμζνο μζςα ςτον τάφο, που ςυνοδεφεται από τα αντικείμενα
μετάλλου (χρθςτικά και όπλα), αντικείμενα του προςωπικοφ ςτολιςμοφ (, βραχιόλια…), κεραμικι και τρόφιμα
.

Λβθρικι - la Bastida de Totana , πολιτιςμόσ el Argar , ταφζσ ςε πίκο και αψιδωτά κτιρια

Αναπαράςταςθ οικίςκων Χοιροκιτία Ξφπροσ, οικίεσ με κυκλικι δόμθςθ θ αρχαιότερθ και από τθν
ςυροπαλαιςτινιακι περιοχι του « πολιτιςμοφ Halafian ».

Λβθρικι - Los Millares Αναπαράςταςθ οικίςκων Santa Fe de Mondújar, Αλμερία, Ανδαλουςία, Λςπανία.Αντιπαραβολι με τα αρχαιότερα τθσ Ξφπρου

ΕΙΥΘΓΞΕΟΘ ΜΕΤΑΞΙΜΘ ΦΘΟ ΕΣΡΧΘ ΦΡΧ ΧΑΝΜΡΧ ΦΘΟ ΙΒΘΤΙΜΘ .ΑΤΑ ΧΣΘΤΧΕ Θ ΔΧΟΑΦΡΦΘΦΑ ΣΤΡΥΒΑΥΘΥ
ΥΦΘΟ ΧΕΤΥΡΟΘΥΡ ΑΣΡ ΦΘΟ ΑΟΑΦΡΝΙΜΘ ΞΕΥΡΓΕΙΡ
Ξόκκινθ μονόχρωμθ κεραμικι τθσ Πικράσ Αςίασ θ του Αιγαίου ςτο χωριό Les Moreres Χαλκολικικισ Crevillente, Αλικάντε, Λςπανία .Υρϊιμθ Εποχι του Χαλκοφ (2700-2100 π.Χ.)

Ψα μζρθ όπου ςυναντάται αυτοφ του είδουσ θ κεραμικι τεχνοτροπία
Θ εφρεςθ ςτο χωριό Les Moreres Χαλκολικικισ εποχισ ζνα μονόχρωμο κόκκινο κεραμικό ςκεφοσ με
τεχνολογικά χαρακτθριςτικά του προδίδουν αλλόχκονθ προζλευςθ, τα οποία οι ςυγγραφείσ τοποκετοφν ςτθ
χερςόνθςο τθσ Πικράσ Αςίασ ςτθν Εποχι του Χαλκοφ (2700-2100 π.Χ.),από Ξιλικία, ι τθν πεδιάδα του
Λκονίου ι τθν Ψροία ι τθν νιςο Χάμο ι από μζρθ τθσ περιοχισ όπωσ θ Ξριτθ Ξυκλάδεσ .

Ψα ςπαράγματα του ερυκρόυ κεραμικοφ ςκζυουσ που βρζκθκαν ατθν ανατολικι Λβθρικι του Les Moreres
Ψο κόκκινο κεραμικό από τθν Les Moreres επιβεβαιϊνει μια παρουςία των ειςαγωγϊν ςτθν ανατολικι
Λβθρικι χερςόνθςο και ωσ εκ τοφτου εμπορικζσ ςχζςεισ κατά τθν τρίτθ χιλιετία π.Χ. μεταξφ των δφο άκρων
τθσ Πεςογείου. Ξαι να φανατιςτείτε ότι αυτοί που το αναφζρουν είναι από τουσ πολζμιουσ αρχαιολόγουσ
κάκε ςχζςθσ τθν Λβθρικισ με το Αιγαίο τθν Εποχι του Χαλκοφ βζβαια γιατί παλαιοτζρα αυτό ζχει αποδειχτεί .
Υτθν περιοχι Les Moreres είναι ζνα από τα ςθμεία όπου εμφανίςτθκε ςτθν Ιβθρικι χερςόνθςο πρϊτθ
φορά θ ελιά …!

3
Ξεραμικοί τροχοί με ηωγραφικι υπόδειξθ από τθ Πφρτο Λεράπετρασ ΥΠ ΛΛ- δεξιά- Λβθρικι - ςχζδιο ςε
ςκεφοσ-Χαλκολικικι -Ciempozuelos (Madrid).

Αντικείμενα από τθν περιοχι του πολιτιςμοφ Los Millares

Αριςτερά ιβθρικό 3θ χιλ π.Χ. ΔΕ΢ΛΑ νεολικικό Ξυκλάδων

Ξυκλαδικό 3000-2800 πχ. - ΔΕ΢ΛΑ Διςπθλιό Ξαςτοριά 5250 πχ.

Λβθρικι - Υρϊιμθ Ρεολικικι πίκοσ από τθν Υορτογαλία - Δεξιά πίκοσ νεολικικισ Ελλάδασ

Ανατολικι Ξριτθ - Υιλινοι πίκοι τθσ Εποχισ του Χαλκοφ.

Σ

ΑΥΣ ΨΘΡ ΧΛΞΕΟΛΑ (ΨΣ Ρ 1) ΞΑΛ ΕΩΦΘΠΑΨΑ ΛΒΘΦΛΞΘΧ ΕΥΣΧΘ ΨΣΩ ΧΑΟΞΣΩ

Πινωικό πικάρι ΔΕ΢ΛΑ πικάρι Λβθρικισ τθσ Εποχισ του Χαλκοφ

Υίκοι και ςκεφθ από τθν Λβθρικθ τθσ Εποχισ του Χαλκοφ με ίδια τεχνοτροπία των Πινωικϊν.

Ψθσ Εποχισ του Χαλκοφ -Αριςτερά Λβθρικι -πίκοσ Δεξιά- Πάλια .Αποκθκευτικόσ πίκοσ.

Λβθρικι- Κραφςματα από πίκο δεξιά Ανατολικθ Ξριτθ ,Εποχι του Χαλκοφ.Βάςθ πίκου.

Πινωικόσ Υικαμφορζασ. Ξριτθ

Πινωικοί αποκθκευτικοί πίκοι- Ξνωςόσ.

ΥΘΟΛΡΘ ΟΕΞΑΡΛΔΑ ΑΥΣ ΨΘΡ ΑΡΑΨΣΟΛΞΘ ΛΒΘΦΛΞΘ.

ΕΩΦΘΠΑΨΑ ΕΒΑΡΧ ΞΡΩΧΣΧ

ΠΣΦΦΕΧ ΑΓΓΕΛΩΡ ΛΒΘΦΛΞΘΧ ΨΣΩ ΥΣΟΛΨΛΧΠΣΩ ΨΣΩ ΕΟ ΑΦΓΞΑΦ ΨΘΡ ΕΥΣΧΘ ΨΣΩ ΧΑΟΞΣΩ

ΕΩΦΘΠΑΨΑ ΑΡΑΧΞΑΦΩΡ ΨΣΩ ΕΒΑΡΧ ΞΡΩΧΣΧ

Σ τάφοσ 9 El Argar με ευριματα που ανικουν ςτθν τρίτθ κατθγορία τθσ κοινωνικισ κλίμακασ γυναίκασ κ
(Siret και Siret 1890:. Pl 36)

Ψάφοι 51 και 398 του El Argar εμβλιματα των γυναικϊν από τθν άρχουςα τάξθ (Siret και Siret 1890: πλάκα
43).

Ελλαδικά Δεξιά Ωςτερθ ΥΕ ΛΛΛ Ψαφικοσ πίκοσ για βρεφικζσ ταφζσ.

Πινωικό Ανατολικι Ξριτθ .Εποχι του Χαλκοφ

ΕΟΟΑΔΛΞΣ- ΥΣΟΛΨΛΧΠΣΧ ΨΣΩ ΑΛΓΑΛΣΩ

Υίκοσ Εκνικό αρχαιολογικό μουςείο.

Ξεραμικά Λβθρικισ.

ΑΞΦΙΜΧΣΕΝΝΑ -ΔΙΔΧΞΡΙ ΜΕΤΟΡΙ

Βαλζνκια και Ανατολικι Λβθρικι

Υεριοχι Mocata δεξιά Tarxien Πάλτα

Οευκάδα ΔΕ΢ΛΑ Ανατολικι Ξριτθ Πινωικό- Εποχι του Χαλκοφ.

Ξυκλαδικόσ 3000-2500 πχ. Δεξιά Ξνωςόσ Ρεοανακτορικι

Ψανάγρα 1300 πχ - Δεξιά Υελοπόννθςοσ

Δίδυμοι κζρνοι αριςτερά 1400 πχ Βοφντενθ. Δεξιά μινωικό από τθν Κιρα.

ΟΑΨΦΕΩΨΛΞΣ 2000- 1850 ΥΧ ΞΑΧΨΦΣΩΟΛΑ ΠΕΧΧΘΡΛΑ Ψο δίδυμο δζπασ(κφπελλο) ανικει ςτθν περίοδο 2000 1850 π.Χ. Υροζρχεται από τουσ Δίδυμουσ Ψφμβουσ ςτα Ξαςτροφλια.

.

Υολιτιςμόσ ελ Αργκάρ Λβθρικι Fuente Alamo (Πουςείο τθσ Αλμερία

Λβθρικισ

ΠΕΧΘ ΡΕΣΟΛΚΛΞΘ ΑΥΣ ΨΘΡ ΞΡΩΧΣ

Οίκινο αγγείο ανατολικι Ξριτθ- Υροανακτορικι περίοδοσ 2500-1800πΧ. Δεξιά-Αμφικωνικό ςκεφοσ Παρωνιά
Ξριτθ- Υροανακτορικι περίοδοσ 2500-1800πΧ.

2500-2000 π.Χ. Πόχλοσ .

Λβθρικι κεραμικά

Ελλαδικό κεραμικό Ρεολικικισ.

ΑΦΛΧΨΕΦΑ ΠΛΡΩΛΞΕΧ ΠΘΨΦΕΧ ΥΕΟΕΞΕΩΡ ΔΕ΢ΛΑ ΠΘΨΦΕΧ ΥΕΟΕΞΕΩΡ ΛΧΥΑΡΛΑ ΒΑΟΕΡΚΛΑ

Θ ΥΦΣΘΓΣΩΠΕΡΘ ΧΕ ΕΥΑΡΑΟΘΨΘ ΞΑΛ ΠΘΨΦΕΧ ΥΕΟΕΞΕΩΡ ΛΧΥΑΡΛΑ ΒΑΟΕΡΚΛΑ ΠΕΧΘ ΕΥΣΧΘ ΨΣΩ ΧΑΟΞΣΩ

ΕΩΦΘΠΑ ΧΨΘΡ ΛΒΘΦΛΑ - ΠΘΨΦΕΧ ΓΛΑ ΥΕΟΕΞΕΧ ΑΡΑΨΣΟΛΞΘΧ ΠΕΧΣΓΕΛΣΩ

Σι Χάλκινοι πζλεκεσ με λεπίδεσ ςχιματοσ θμικυκλικοφ τόξου χρονολογοφνται γφρω ΧΛΛΛ-XI αιϊνα π.Χ. και βεβαιϊνονται ςε
μερικοφσ οικιςμοφσ τθσ Ξριτθσ.

ΠΩΞΘΡΑΛΞΑ- ΑΟΛΑΞΠΣΡΑΧ- ΠΘΨΦΕΧ ΧΑΟΞΣΩ ΥΕΟΕΞΛΩΡ

ΛΒΘΦΛΞΘ ΥΣΟΛΨΛΧΠΣΧ LOS MILLARES ΔΕ΢ΛΑ ΠΛΡΩΛΞΘ ΦΣΠΦΣΧΨΣΠΘ ΥΦΣΧΣΩΧ

Σροςπάκεια αναγνϊριςθσ και ερμθνείασ ςτοιχείων τθσ Ιβθρικισ και του Αιγαίου -Β

ΕΤΩΦΘΞΑ - ΡΙ ΣΡΥΡΦΘΦΕΥ ΦΩΟ ΞΕΦΑΝΝΩΟ .
Υου είναι ο ποςότθτεσ χαλκοφ που βρζκθκαν ςτθν ιβθρικι τθν εποχι του χαλκοφ εφ όςων είναι θ
μεγαλφτερθ παραγωγόσ ςτθν Πεςόγειο και δεν είχε ςχζςεισ με τουσ Πινωίτεσ ,οι οποίοι κα ζπαιρναν και κα
μετζφεραν τον χαλκό ςτισ περιοχζσ τθσ Ανατολικισ Πεςογείου, είναι ζνα ερϊτθμα. Υρζπει λοιπόν να βρίκει
από ευριματα χαλκοφ περιςςότερα από κάκε άλλο μζροσ ςτθν Πεςόγειο .
Ψισ ποςότθτεσ που πάρκθκαν από τουσ Φοίνικεσ και τουσ Ζλλθνεσ Φωμαίουσ τα ιςτορικά χρόνια τισ
βρίςκουμε ςε αρκετά ευριματα ςε διάφορα μζρθ τθσ επικράτειασ αυτϊν , αλλά χαλκό που είχε φτιαχτεί ςτθν

3θ και 2θ χιλιετία και ζπρεπε να τον βρίςκουμε παντοφ ςτα ςτρϊματα των αναςκαφϊν του εδάφουσ τθσ
εποχισ , δεν υπάρχουν παρά λίγα ευριματα μθδαμινά για τθν χαλκοπαραγωγό Λβθρικι.
Χιλιάδεσ οικιςμοί τθσ εποχισ του χαλκοφ και μεταλλεία βρζκθκαν αλλά πουκενά χαλκόσ. Εάν ανακάλυψαν
και δεν τουσ το ζδειξαν οι του Αιγαίου ζπρεπε να ζχουν φτιάξει πολλζσ και μάλιςτα εξελιγμζνεσ καταςκευζσ ,
εφόςον θ νοοτροπία των ικαγενϊν ςτθν Λβθρικι ιταν ςε ςθμείο να ανακαλφψει τθν χριςθ του χαλκοφ και
μάλιςτα ςχεδόν ςφγχρονα αρςενικοφχο χαλκό, δθλαδι με μίξθ αρςενικοφ που είναι ειδικευμζνθ .

Αυτό που βλζπουμε λζνε ότι είναι δεφτεροσ ςε ποςότθτα τθσ Ευρϊπθσ μετά τθν Βάρνα ,ςτθν ςθμερινι
Βουλγαρία , , Tesoro_de_Villena τα χρυςά αυτά βρζκθκαν ςε κτερίςματα .Φυςικά δεν μζτρθςαν τον
μυκθναϊκό χρυςό ,αλλά για τουσ Μβθρεσ αυτόσ είναι ο δεφτεροσ .... Αλλά και μοναδικόσ...!!! Ελάχιςτα χρυςά
βρζκθκαν τθσ εποχισ αυτισ.
Αντ' αυτοφ οφτε εξελιγμζνθ μεταλλουργία βρίςκουμε ςτα κατοπινά ,οφτε ςε χρυςό οφτε ςε αςιμι , ςε
ποςότθτεσ τουλάχιςτον ςαν αυτι ζςτω των Βαλκανίων, βζβαια οφτε εξζλιξθ ςε άλλο τομζα πολιτιςμικό οφτε
καν όταν πιγαν οι Φοίνικεσ εκεί και οι Ζλλθνεσ , ςε ςχζςθ με τον Αιγιακό πολιτιςμό .Θ ανακάλυψθ του
χαλκοφ ζπρεπε να φζρει επανάςταςθ ςτον πολιτιςμό των Λβιρων αλλά ... Εάν δοφμε τα πολιτιςμικά ςτοιχεία
εκτόσ από τα Ελλθνικά που υπάρχουν ςε όλεσ ςχεδόν τισ αναςκαφζσ ,ι ςε άλλεσ των Φοινίκων, τίποτα
εξελιγμζνο , τίποτε που να δείχνει τθν ςυνζχεια των Λβιρων, αυτϊν δθλαδι, που από μόνοι τουσ
ανακάλυψαν τθν χριςθ του χαλκοφ και μάλιςτα ςχεδόν ταυτόχρονα τον αρςενικοφχο χαλκό.
Εάν δοφμε ότι ςτον μεγαλφτερο οικιςμό που ζχει βρεκεί ςτθν Λβθρικι τον ονομαηόμενο «των Χιλιάδων»
,διότι κατοικοφςαν πολλοί ,ίςωσ χιλιάδεσ , αλλά και ςτουσ οικιςμοφσ τθσ επικράτειάσ του ,όπωσ επίςθσ και
τθν εποχι του El Argar με τουσ πάρα πολλοφσ οικιςμοφσ , οι ποςότθτεσ των χάλκινων που βρζκθκαν είναι
ελάχιςτεσ κα λζγαμε μθδαμινζσ.
Από τθν άλλθ θ Ξφπροσ που είναι μια μικρι περιοχι εν ςχζςθ με τθν Λβθρικι και με πολιτιςμικι κατοίκιςθ
πολφ παλιότερθ από τθν Λβθρικι και με αποδεδειγμζνο εμπόριο χαλκοφ βρζκθκαν τεράςτιεσ ποςότθτεσ
αντικειμζνων από χαλκό και ςτισ περιοχζσ που ο κυπριακόσ χαλκόσ διανεμικθκε
Φανταςτείτε λοιπόν μια περιοχι χιλιαπλάςια ςε μζγεκοσ και ποςότθτα του κυπριακοφ χαλκοφ, να ζχει
ευριματα χαλκοφ ελάχιςτα για το μζγεκοσ τθσ .
Εάν δεν είναι αυτι ,όχι απλά μια ζνδειξθ, ότι τθν εποχι του χαλκοφ θ Λβθρικι υπιρξε ζνασ χϊροσ
οργανωμζνοσ από «κάποιουσ» με ςκοπό οι οικιςμοί που οργανϊκθκαν εκεί με τρόπο «όχι Λβθρικό» αλλά
πολιτιςμοφ εξελιγμζνου από τθν Ανατολικι Πεςόγειο, όπωσ αναφζρουν μετά τισ τελευταίεσ ανακαλφψεισ,
για να εξορφξουν χαλκό και να φφγει από εκεί για «κάπου» που γνϊριηαν πωσ να τον εκμεταλλευτοφν ,
πάντωσ όχι ςτθν Β.Δ.Αφρικι που διατείνονται ότι είχαν επαφζσ . Εκεί όχι απλά δεν γνϊριηαν τον χαλκό αλλά
οφτε και ποςότθτεσ ι αξιόλογα ευριματα δεν βρζκθκαν . Θ καινοφργια κεωρεία τθσ αυτόχκον ανάπτυξθσ
τθν Εποχι του Χαλκοφ και όχι τθσ εκ του Αιγαίου πρζπει να μασ εξθγιςει πολλά πράγματα για το
αρχαιολογικό κατεςτθμζνο τθσ Λβθρικισ.

ΞΦΘΨΘ - ΠΛΡΩΛΞΣ ΨΑΟΑΡΨΣ ΧΑΟΞΣΩ

ΑΟΑΝΧΦΙΜΑ ΔΕΙΦΕ ΕΔΩ ΜΑΙ ΕΔΩ

ΠΙΦΘ

Εποχι του Χαλκοφ -Λβθρικι -Βαλζνκια ξιφίδια ΔΕ΢ΛΑ «πολιτιςμόσ» el Argar εγχειρίδια.

Πινωικό χάλκινο εγχειρίδιο Φφπου Ι παραλλαγι Α, από τθν Αγία Ψριάδα

Άλλο παράδειγμα χάλκινου Πινωικοφ εγχειριδίου από τθν Ξριτθ

Πινωικό χάλκινο εγχειρίδιο από τθν Αγία Τριάδα χρονολογείται γφρω ςτο 18ο αιϊνα π.Χ.

Χάλκινα μυκθναϊκά εγχειρίδια τφπου Ι παραλλαγι Α,

Ξυκλαδίτικο χάλκινο ξίφοσ εγχειρίδιο, από τθ Νάξο χρονολογείται γφρω ςτο 2500 π.Χ.. Ψο μικοσ αυτοφ του
ςπακιοφ είναι 35 cm.

Λβθρικι -Βαλεαρίδεσ νιςοι Δ. Πεςόγειοσ εγχειρίδια. «πολιτιςμόσ» el Argar 2200-1300 π.Χ.

Εγχειρίδια από τθν Φωκίδα Χάλκινα εγχειρίδια από τθν Αγία Παρίνα Φωκίδασ Δφο ολόκλθρα τριγωνικά
εγχειρίδια από ςφυριλατο ζλαςμα (φωτογραφία), χρονολογοφνται ςτθν Ρεϊτερθ Ρεολικικι Υερίοδο (5.300
- 4.500 π.Χ.). Χτθν θμικυκλικι πτζρνα του πρϊτου υπάρχουν τρεισ οπζσ για τθν ςτερζωςθ τθσ λαβισ, ενϊ ςτθν
ευκφγραμμθ πτζρνα του δευτζρου υπάρχουν δφο οπζσ. Ψο ςχιμα των εγχειριδίων αντιγράφει φυλλόςχθμεσ
βλθτικζσ αιχμζσ από πυριτόλικο ι οψιδιανό... Θ χριςθ τουσ επομζνωσ ωσ αιχμϊν δοράτων δεν μπορεί να
αποκλειςτεί. Πουςείο Χαιρϊνειασ. Α) Πικοσ 4,6 εκ. Υάχοσ 0,25 εκ.
Β) Πικοσ 8,5 εκ. Υάχοσ 0,1 εκ.

Λβθρικι -Βαλεαρίδεσ νιςοι Δ. Πεςόγειοσ ,εγχειρίδια ι βλθτικζσ αιχμζσ

Άλλα τυπικά παραδείγματα μικρϊν Πινωικϊν χάλκινων εγχειριδίων από τθν Αγία Ψριάδα

Ψυλιγμζνο με φφαςμα εγχειρίδιο, «πολιτιςμόσ» el Argar

Χάλκινο εγχειρίδιο τφπου Ι παραλλαγι Β από τον Ψαφικό Ξφκλο Β Πυκινεσ χρονολογείται γφρω MH III. Ψο
μαχαίρι ζχει τρία ογκϊδθ επάργυρα καρφιά και ςτθν λάμα υπολείμματα από λινό φφαςμα, ςτο οποίο πολφ
πικανόν να ιταν τυλιγμζνο. Αυτό το ςτιλζτο βρζκθκε μεταξφ των χρυςϊν λωρίδων και παραγκωνίηονται από
τον ςκελετό μζςα ςτον τάφο.

Μδιο είδοσ μικροφ Πινωικοφ χάλκινου εγχειρίδιου από Ξριτθ με τθ ςχετικι χρυςι διακόςμθςθ ακόμα καλά
διατθρθμζνθ.

Οινό φφαςμα τυλιγμζνο γφρω από το μαχαίρι βρίςκεται ςτο 248 τάφο του Argar, πριν και μετά τον
κακαριςμό (Hundt 1991: figs. 32 και 33)

Λβθρικι ,ευριματα κόςμθςθσ με εγχειρίδιο - «πολιτιςμόσ» el Argar.

εγχειρίδιο - «πολιτιςμόσ» el Argar.

Ζνα από τα πρϊτα ξίφθ που βεβαιϊνεται ςτθν περιοχι του Αιγαίου είναι αυτό ςε δείγμα χαλκοφ τθσ Νάξου
χρονολογείται γφρω ςτο 2800-2300 π.Χ.. Ψο ςχζδιό του είναι παρόμοια με τα πρϊτα εγχειρίδια του τφπου του
Αιγαίου . Ψο μικοσ αυτοφ του ςπακιοφ είναι 35,6 εκατοςτά

Εγχειρίδια - «πολιτιςμόσ» el Argar.

Ελλθνικά ευριματα -Χάλκινα μυκθναϊκά εγχειρίδια Φφπου Ι παραλλαγι Α

Εγχειρίδια - «πολιτιςμόσ» el Argar.

2800-2300 πΧ Ξυκλαδικό εγχειρίδιο -Ελλθνικά ευριματα

Αςθμζνιο εγχειρίδιο από το κολωτό τάφο τθσ Ξουμάςασ Πεςςαράσ Υρωτομινωικι Υερίοδοσ (2800 - 2100
π.Χ.

Λβθρικά ευριματα -Εγχειρίδια - «πολιτιςμόσ» el Argar.

Σμάδα από Πινωικά μικρά μπροφτηινα ςπακιά , εγχειρίδιο,, από το Θράκλειο και Ziba. Σ γενικόσ ςχεδιαςμόσ
των όπλων αυτϊν ςαφϊσ εξελίχκθκε από τα πρϊτα φυλλόςχθμα εγχειρίδια του Αιγαίου

Λβθρικά ευριματα Εγχειρίδια - «πολιτιςμόσ» el Argar.

Ψρία παραδείγματα χάλκινων εγχειριδίων των Πυκθναίων του Φφπου ΙΙ παραλλαγι Α

Λβθρικι ,ευριματα κόςμθςθσ με εγχειρίδιο - «πολιτιςμόσ» el Argar.

Ψφποσ ξίφουσ Ε Λ Ε ΛΛ που βρζκθκαν ςτον ελλθνικό χϊρο.

Λβθρικά ευριματα -Υολιτιςμόσ EL Argar Λβθρικι

Λβθρικι -Ελεφαντοςτζϊνο διακοςμθτικό ςτοιχείο που ιταν πικανϊσ μζροσ του λαιμό του ζνα ςτιλζτο, και οι
δφο που βρζκθκαν ςτον τάφο του Banyets Ill eta. (Lopez 2006)

Αντικείμενα από τθν Βρετανία -Bush Barrow -ςε ταφι ανδρόσ. μια χρυςι πόρπθ και χάλκινα ξίφθ .Σι
Πινωίτεσ ςτον δρόμο του χαλκοφ και του καςςίτερου ζχουν φτάςει εδϊ. Αναςκαφι του 19 ου αιϊνα από
τουσ Sir Richard Colt Hoare και William Cunnington Είναι τθσ πρϊιμθσ εποχισ Χαλκοφ τθσ Βρετανίασ όμωσ.
Βρζκθκαν πλθςίον ςε άλλο τάφο παρόμοια αντικείμενα και πικανά πρόκειται για μια οικογζνεια.

Υαρόμοια ξίφθ από ταφι ςτθν Βρετανία Είναι θ εποχι που οι Πινωίτεσ και Πυκθναίοι εξάγουν χαλκό από
τθν Βρετανία.

Υολιτιςμόσ EL Argar Λβθρικι

βρζκθκε ςτο Plougrescant, Γαλλία, 1500-1300 π.Χ.

Υολιτιςμόσ EL Argar Λβθρικι

Υολιτιςμόσ EL Argar Λβθρικι

Βαλζνκια- Υολιτιςμόσ El Argar- Λβθρικι

Λβθρικι -Βαλεαρίδεσ νιςοι Δ. Πεςόγειοσ ξίφθ μορφισ Αόρ τθσ φςτερθσ εποχισ του Χαλκοφ και μετά

Ελλοπία 10 αι. πΧ. χάλκινο άορ (Naue ΙΙ) –Αρχ. Πουςείο .Κθβϊν.,

΢ίφοσ Αϊρ και αντικείμενα από Ππροφτηο - Βαλζνκια .Αν Λβθρικι

Υολιτιςμόσ El Argar- Λβθρικι

Υολφτιμο διάδθμα- ζκκρουςτθ ταινία νεκρικι _Ψάφοσ 6_ςτο _El_Oficio. Υολιτιςμόσ El Argar

.
Εποχι του Χαλκοφ διάδθμα ,κτερίςματα από τθν Ανδαλουςία περιοχι de Montilla (Andalucía)Πουςείο
ΒαρκελϊνθσΑπό τα λίγα πλοφςια ευριματα τθσ Εποχισ του Χαλκοφ , ςυγκρινόμενα με το μζγεκοσ των
ορυχείων τθσ Λβθρικισ.

Ξρανίο με αςθμζνιο διάδθμα του πολιτιςμοφ τθσ Argar

ΜΕΤΑΞΙΜΑ -ΕΣΡΧΘ ΦΡΧ ΧΑΝΜΡΧ

Δ. Πεςόγειοσ -Λςπανία -Βαλεαρίδεσ 3θσ Χιλιετίασ.

Δ. Πεςόγειοσ -Λςπανία -Βαλεαρίδεσ 3θσ Χιλιετίασ.

Ελλαδικοφ - Χζςκλο - 4800-4500 πΧ.

Θ προθγοφμενθ Ρο 2 -Χζςκλο. Φιάλθ του κλαςικοφ "ρυκμοφ Διμθνίου".
Ρεότερθ Ρεολικικι II (4800-4500 π.Χ.).

Ελλθνικά ευριματα - Πινωικι κεραμικι

Λβθρικι- κεραμικά, πολιτιςμόσ El Argar

Δ. Πεςόγειοσ -Λςπανία -Βαλεαρίδεσ

Ξεραμικά Ελλαδικοφ χϊρου Ρεολικικισ .

Υικαμφορζασ Cuesta del Negro Λβθρικι.

Υικαμφορζασ Απλίκθ Ξαράμαλλοσ -Ξφπροσ - 13οσ αιϊνασ

Υαλαίκαςτρο Ξριτθ Υικαμφορζασ

Llamete de los Moros Αμφικωνικι Βάςθ ςτιριξθσ αγγείου.

Αςτυπάλαια Αμφικωνικι Βάςθ ςτιριξθσ αγγείου.

Αμφικωνικι Βάςθ ςτιριξθσ αγγείου. « πολιτιςμόσ» Corgotas Σι περιοχζσ που ζλεγχαν οι Πυκθναΐοι για να
περνοφν μεταλλεφματα από τθν ακτι του Ατλαντικοφ ςτθν ανατολικι Λβθρικι

Αμφικωνικι Βάςθ ςτιριξθσ αγγείου. Λαλυςόσ Φόδοσ οι Πινωίτεσ είχαν ζναν από τουσ μεγαλφτερουσ
οικιςμοφσ ςτο νθςί.

Πινωικι Αμφικωνικι Βάςθ ςτιριξθσ αγγείου .Απαλλάκια Φόδοσ

Ξεραμικά ςκεφθ του πολιτιςμοφ El Argar Ρ Α . Λβθρικι

Ξριτθ - Υρόχουσ με πολφ ψθλό ρομφόςτομο λαιμό ζχουν πρωτότυπθ κυλιδωτι διακόςμθςθ καςτανοκόκκινθ -ρυκμόσ
Βαςιλικισ .- και μαφρθ που δθμιουργείται με το ελεγχόμενο άνιςο ψιςιμο του αγγείου βάςθ ειδικισ τεχνικισ .Θ
πρόχουσ αυτι τθν περίοδο είναι χαρακτθριςτικό αγγείο των Πινωιτϊν.

Υρόχουσ τθσ Ξυπριακισ Οευκισ Γραπτισ ΛΛ κεραμικισ. Χφαιρικό ςϊμα, κυλινδρικόσ λαιμόσ που κλίνει προσ τα
πίςω, οπιςκότμθτθ προχοι, λαβι από το χείλοσ ζωσ τον ϊμο, αποςτρογγυλεμζνθ βάςθ. Διάτρθτοι λοβοί
ανάρτθςθσ ςτθ βάςθ του λαιμοφ, αντιδιαμετρικά τθσ λαβισ και ςτο άνω τμιμα του ςτομίου. Διακόςμθςθ με
ςκοτεινι ερυκρι ςτιλπνι βαφι. Αφθρθμζνα μοτίβα ςε ςυμμετρικι διάταξθ. Σλόβαφο το εςωτερικό του
ςτομίου και το κάτω τμιμα του ςϊματοσ. Ηεφγοσ ηικ-ηακ γραμμϊν ςτθ ράχθ τθσ λαβισ. Ϊψοσ 0,377 μ. Δωρεά
τθσ Αρχαιολογικισ Εταιρείασ (1897) από τθ Χυλλογι του Γ. Φιλιμωνοσ

Ξρικαροςτόλιςτθ Πινωικι πρόχουσ

Φομφόςτομθ πρόχουσ Βαλεαρίδεσ νιςοι- Πινόρκα. Δ. Πεςόγειοσ.

ΦΣΠΦΣΧΨΣΠΕΧ ΥΦΣΧΣΩΧ ΑΥΣ ΨΑ ΕΩΦΘΠΑΨΑ ΨΩΡ ΠΩΞΘΡΩΡ

ΜΕΤΑΞΙΜΑ ΥΜΕΧΘ ΦΡΧ ΣΡΝΙΦΙΥΞΡΧ EL ARGAR Ο Α . ΙΒΘΤΙΜΘ

Εφρθμα -πιλινο κφπελλο El Argar --Δεξιά Πινωικά πιλινα κάπελα από τθ Ηϊμινκο - Ξριτθ

Υιλινα κφπελλα - Λβθρικι πολιτιςμόσ El Argar

ΞΡΩΧΣΧ - ΕΩΦΘΠΑΨΑ ΑΡΑΧΞΑΦΘΧ ΕΒΑΡΧ - ΩΥΣ ΡΕΣΟΛΚΛΞΘ (ΧΦΣΡΣΟΣΓΛΞΘ ΥΕΦΛΣΔΣΧ ΥΣΩ ΕΛΧΕ ΕΥΑΦΘ ΠΕ ΨΘΡ ΡΕΣΟΛΚΛΞΘ
ΥΕΦΛΣΔΣ) -ΥΕΦΛΓΦΑΦΘ ... ΕΧΣΩΡ ΒΕΦΡΛΞΩΚΕΛ ΠΕ ΠΑΩΦΣ ΧΦΩΠΑ . ΥΑΦΣΛΠΛΑ ΒΦΕΚΘΞΑΡ ΧΨΘΡ ΠΕΧΘ ΠΛΡΩΛΞΘ ΕΥΣΧΘ
ΞΑΨΑΧΞΕΩΑΧΠΕΡΑ ΑΥΣ ΧΑΟΞΣ.

ΕΩΦΘΠΑΨΑ ΑΡΑΧΞΑΦΩΡ ΨΣΩ Ε ΧΟΘΠΑΡ ΑΥΣ ΨΛΧ ΠΩΞΘΡΕΧ

Ευριματα από το ναυάγιο τθσ Δοκοφ- Αργολίδα 2200 π.χ.

Ευριματα από τθν Ξνωςό -;αναςκαφζσ Α. Ζβανσ -ΠΠ 1 περίοδοσ

ΦΑ ΣΝΡΙΑ

ΠΩΞΘΡΑΝΞΣ ΧΧΕΔΛΣ ΥΟΣΛΣΩ ΧΕ ΨΣΛΧΣΓΦΑΦΛΑ ΑΥΣ ΨΘΡ ΥΩΟΣ

Πινωικοί ςφραγιδόλικοι . Ashmolean Museum, Oxford αρ. 1938-757 (Ξ 50). L. Basch, αρ. Β3 αποτφπωμα
ςφραγιδόλικου. ΔΕ΢ΛΑ ΨΣ ΧΧΕΔΛΣ ΥΟΣΛΣΩ ΑΥΣ ΨΘΡ ΛΒΘΦΛΞΘ.

Πουςείο του Βερολίνου, αρ. 7Α. L. Basch, αρ. C9 ςφραγίδα. ΔΕ΢ΛΑ ΨΣ ΧΧΕΔΛΣ ΥΟΣΛΣΩ ΑΥΣ ΨΘΡ ΛΒΘΦΛΞΘ.

Ashmolean Museum, Oxford αρ. 1938-761 (Ξ 49). L. Basch, Ρο. D2 αποτφπωμα. ΔΕ΢ΛΑ ΨΣ ΧΧΕΔΛΣ ΥΟΣΛΣΩ
ΑΥΣ ΨΘΡ ΛΒΘΦΛΞΘ.

Πουςείο Θρακλείου. L. Basch, αρ. D8 αποτφπωμα ςφραγιδολικου . από τθν ΟΕΒ , 81, 1957, 656, εικ.. 11 και
Δ. Gray, Seewesen (Archeaologica Homerica , G), Göttingen, 1974, εικ..6ι. ΔΕ΢ΛΑ ΨΣ ΧΧΕΔΛΣ ΥΟΣΛΣΩ ΑΥΣ ΨΘΡ
ΛΒΘΦΛΞΘ.

Πινωικό πλοίο 1600 πΧ.

ΠΛΡΩΛΞΑ ΥΟΣΛΑ . ΚΘΦΑ ΑΛΓΑΛΣ. ΑΦΛΧΨΕΦΑ ΠΣΡΨΕΟΣ ΒΑΧΛΧΠΕΡΣ ΑΥΣ ΨΑ ΥΟΣΛΑ ΨΣΩ ΧΨΣΟΣΩ ΨΘΧ ΡΘΧΣΩ ΚΘΦΑΧ ΔΕ΢ΛΑ.

Χρυςό δαχτυλίδι από τθν Ψίρυνκα Εκνικό Πουςείο, Ακινα. L. Basch, αρ. F14
ςχζδιο τθσ ςφραγίδασ. - Α. Evans: Ψο παλάτι του Πίνωα, ΛΛ, ς. 245, φωτ. 142 Ποναδικι ςφραγίδα που δείχνει
μια καμπίνα, το καράβι που περιλαμβάνει ςυμπλζγματα Αυτό είναι ζνα μυκικό ι κρθςκευτικό ςκθνικό ι
επιςτροφι ενόσ ςθμαντικοφ πρόςωπου. Κυμίηει τθ ςκθνι που απεικονίηεται θ τοιχογραφία του Ακρωτθρίου .

Πινωικοί ςφραγιδόλικοι Ashmolean Museum, Oxford αρ. 1910-227 (Ξ 55). L. Basch, αρ. G2 αποτφπωμα.

Υετρόγλυφα τθσ Laxe Ayga dos Cebros ( C. Goberna- N.Alvarez 1993)

Ξριτθ μινωικι- μυκθναϊκι ναφσ 12οσ αιϊνασ π.Χ.

Ψα πλοία που βρζκθκαν ςτθν Λβθρικι ςε βραχοςκεπι οικιςμό ςτθν περιοχι Laja Alta -(Alonso Romero 1993 )
-Θ χρονολόγθςθ τουσ βζβαια είναι ζνα ηθτοφμενο. Υικανά ζγιναν τθν δεφτερθ χιλιετία π.Χ.
Θ Cueva de la Laja Alta- απζχει 26 χιλιόμετρα από τθν κάλαςςα ςε ορεινι περιοχι. Υικανά αυτόσ που τα
ςχεδίαςε πρζπει να τα ζχει δει πολλζσ φορζσ για να μπορζςει να τα αποτυπϊςει και να ανζβει κοπιαςτικά ςε
ορεινό μζροσ κα να τα ςκαλίςει και πικανό δεν ιταν ζνα άτομο , αλλά ζγιναν κατά τθν διάρκεια ικανοφ
χρονικοφ διαςτιματοσ πράγμα που ςθμαίνει ότι θ πλεφςθ των πλοίων αυτϊν ιταν τακτικό γεγονόσ. Φυςικά
τθν εποχι του χαλκοφ που αναφερόμαςτε οι ικαγενείσ Μβθρεσ ενϊ είχαν «ανακαλφψει » μίγμα ειδικοφ
χαλκοφ με αρςενικό ...από ναυςιπλοΐα ιταν ςε κατάςταςθ των Υελαςγϊν όταν ζκαναν τθν πρϊτθ αποίκιςθ
εκεί τουσ νεολικικοφσ χρόνουσ για αυτό εντυπωςίαςε και τον/τουσ ικαγενείσ όπου τα ςχεδίαςαν ςτον
βράχο, ίςωσ για να τα περιγράψουν ςτουσ δικοφσ τουσ.

ΧΘΠΕΦΑ ΕΡΑ ΑΡΑΨΩΥΣ ΓΟΩΥΨΣ ΧΨΘΡ ΥΕΦΛΣΧΘ.

ΥΜΕΨΕΙΥ
ΥΣΛΣΧ ΟΑΣΧ ΨΘΡ ΥΦΩΛΠΘ ΕΥΣΧΘ ΨΣΩ ΧΑΟΞΣΩ ΔΛΕΚΕΨΕ ΥΟΣΛΑ ΥΣΡΨΣΥΣΦΑ ΥΣΩ ΡΑ ΠΥΣΦΣΩΡ ΡΑ
ΔΛΑΧΧΛΧΣΩΡ ΨΘΡ ΠΕΧΣΓΕΛΣ ΞΑΛ ΦΩΧΛΞΑ ΣΧΛ ΨΑ ΘΦΕΠΑ ΡΕΦΑ ΨΣΩ ΡΕΛΟΣΩ;
ΣΛ ΑΛΓΩΥΨΛΣΛ ΠΕΧΦΛ ΨΘΡ ΞΑΨΑΦΦΕΩΧΘ ΨΣΩΧ , ΣΡΣΠΑΗΑΡ ΨΘΡ ΚΑΟΑΧΧΑ ΨΘΧ ΠΕΧΣΓΕΛΣΩ «ΨΑ ΥΦΑΧΛΡΑ
ΡΕΦΑ», ΥΦΣΧΣΠΣΛΑΗΑΡ ΔΘΟΑΔΘ , ΓΛΑΨΛ ΑΩΨΣ Θ΢ΕΦΑΡ , ΨΑ ΧΕ ΒΑΚΩ ΓΑΟΑΗΛΣ ΑΓΦΛΑ ΧΦΩΠΑΨΑ ΨΘΧ
ΚΑΟΑΧΧΑΧ ΨΘΡ ΠΕΧΣΓΕΛΣΩ ΠΕ ΨΣ ΥΦΑΧΛΡΣ ΨΣΩ ΘΦΕΠΣΩ ΡΕΛΟΣΩ. Θ ΧΩΡΕΛΔΘΨΣΥΣΛΘΧΘ ΨΣΩ ΧΦΩΠΑΨΣΧ
ΨΘΧ ΚΑΟΑΧΧΑΧ ΔΕΡ ΩΥΘΦ΢Ε ΧΨΘΡ ΞΑΚΣΠΛΟΣΩΠΕΡΘ ,ΓΛΑ ΡΑ ΨΣ ΑΡΑΦΕΦΣΩΡ ΧΨΑ ΞΕΛΠΕΡΑ ΨΣΩΧ ΞΑΛ ΡΑ
ΓΛΡΕΛ ΞΑΨΑΡΣΘΨΣ ΑΥΣ ΨΣΩΧ ΑΟΟΣΩΧ ΓΛΑΨΛ ΟΛΓΣΛ ΑΥΣ ΑΩΨΣΩΧ ΨΣ ΓΡΩΦΛΗΑΡ .
Ε΢ΑΟΟΣΩ ΣΧΣ ΞΑΛ ΡΑ ΥΦΣΧΑΥΨΣΩΡ ΧΨΣΩΧ ΑΛΓΩΥΨΛΣΩΧ ΨΑ ΥΕΦΛ ΥΣΡΨΣΥΣΦΩΡ ΑΛΓΩΥΨΛΑΞΩΡ ΥΟΣΛΩΡ,
ΣΛ ΛΔΛΣΛ ΣΛ ΦΑΦΑΩ ΕΡΩ ΥΕΦΛΕΓΦΑΦΑΡ ΨΑ ΥΑΡΨΑ, ΔΕΡ ΚΑ ΨΣ ΕΛΧΑΡ, ΠΕ ΥΕΦΘΦΑΡΛΑ ,ΞΑΨΑΓΦΑΨΕΛ ; ΕΡΩ
ΑΡΑΦΕΦΣΡΨΑΛ ΧΨΘΡ ΠΡΘΠΕΛΑΞΘ ΛΕΦΣΓΟΩΦΛΞΘ ΞΑΛ ΕΛΞΣΡΛΧΨΛΞΘ ΑΡΑΦΣΦΑ ΨΣΩΧ ΧΕ ΕΞΧΨΦΑΨΕΛΕΧ ΨΣΩ ΞΑΚΕ
ΦΑΦΑΩ ,ΔΕΡ ΚΑ ΕΛΧΑΡ ΕΞΨΕΡΕΛΧ ΑΡΑΦΣΦΕΧ ΓΛΑ ΕΡΑ ΨΣΧΣ ΠΕΓΑΟΣ ΞΑΛ ΠΑΞΦΛΡΣ ΕΥΛΨΕΩΓΠΑ ΔΩΡΑΠΘΧ ΞΑΛ
ΥΟΣΩΨΣΩ; . Θ ΦΑΦΑΩΡΛΞΘ ΕΥΛΞΦΑΨΣΩΧΑ ΑΡΨΛΟΘΨΘ ΔΕΡ ΚΑ ΓΕΠΛΗΕ ΠΕ ΧΨΣΛΧΕΛΑ ΔΛΞΑ ΨΣΩΧ ΨΛΧ ΥΕΦΛΣΧΕΧ
ΥΣΩ ΥΘΓΑΡ; ΥΣΟΟΑ ΑΡΑΥΑΡΨΘΨΑ ΕΦΩΨΘΠΑΨΑ ΥΦΣΞΩΥΨΣΩΡ ΕΔΩ.
ΥΦΛΡ ΠΕΦΛΞΑ ΧΦΣΡΛΑ ΥΘΦΑΡ ΧΩΓΧΦΣΡΣΛ ΑΦΧΑΛΣΟΣΓΣΛ Ξ.Ο.Υ.... ΞΑΟΑΠΛΑ ΑΥΣ ΨΘΡ ΑΛΓΩΥΨΣ
ΔΛΕΧΧΛΧΑΡ ΨΘΡ ΕΦΘΠΣ ΧΑΧΑΦΑ, ΠΕ ΨΑ ΠΕΧΑ ΩΥΣΨΛΚΕΨΑΛ ΨΘΧ ΕΥΣΧΘΧ ΞΑΛ ΕΦΨΑΧΑΡ ΧΨΘΡ ΑΞΨΘ ΨΣΩ
ΑΨΟΑΡΨΛΞΣΩ ΓΛΑΟΣ- ΓΛΑΟΣ ΥΕΦΛΧΧΣΨΕΦΑ ΑΥΣ 4000 ΧΛΟΛΣΠΕΨΦΑ...!!! ΞΑΛ ΕΞΕΛ ΞΑΨΑΧΞΕΩΑΧΑΡ ΠΛΑ
ΥΑΥΩΦΕΟΟΑ ΥΣΩ ΞΣΩΒΑΟΣΩΧΑΡ ΑΥΣ ΨΘΡ ΑΛΓΩΥΨΣ ...!!! (ΧΞΕΦΨΕΛΨΕ ΧΨΘΡ ΑΦΧΑΛΣΨΘΨΑ ΠΕΧΑ ΑΥΣ ΨΛΧ
ΑΓΦΛΕΧ ΡΣΠΑΔΕΧ ΨΩΡ ΥΕΦΛΣΧΩΡ ΥΣΩ ΥΕΦΑΧΑΡ ,ΨΣΨΕ ΩΥΣΨΛΚΕΨΑΛ ΣΛ ΑΛΓΩΥΨΛΣΛ ,ΦΑΡΨΑΗΣΠΑΧΨΕ ΨΛ
ΧΨΦΑΨΛΩΨΛΞΘ ΔΩΡΑΠΘ ΧΦΕΛΑΗΣΨΑΡ ΞΑΛ ΨΛ ΕΦΣΔΛΑ ...!!!) ....ΞΑΛ ΔΛΕΧΧΛΧΑΡ ΞΑΞΘΡ ΞΑΞΩΧ ΨΣΡ ΑΨΟΑΡΨΛΞΣ
ΑΦΣΩ ΔΛΑΟΩΚΘΞΕ ΕΡ ΥΟΩ Θ ΥΑΥΩΦΕΟΟΑ ΠΕΦΛΞΕΧ ΦΣΦΕΧ ΞΑΛ ΕΡ ΥΟΩ ΨΘΡ ΕΥΛΧΞΕΩΑΧΑΡ ..... ΞΑΛ ΣΟΑ ΑΩΨΑ
ΓΛΑ ΡΑ ΑΥΣΔΕΛ΢ΣΩΡ ΣΨΛ ΣΛ ΑΛΓΩΥΨΛΣΛ ΠΥΣΦΣΩΧΑΡ ΡΑ ΞΑΡΣΩΡ ΨΕΨΣΛΣ ΨΑ΢ΛΔΛ...!!! Ε΢ΑΛΦΕΨΛΞΣ ΕΥΛΨΕΩΓΠΑ
ΕΑΡ ΣΠΩΧ ΕΛΧΕ ΥΦΣΞΩΨΕΛ, ΕΛΡΑΛ ΧΨΘΡ ΞΩΦΛΣΟΕ΢ΛΑ .... ΥΣΦΕΛΑ ΧΨΣ ΑΓΡΩΧΨΣ ...ΠΕ ΒΑΦΞΑ ΨΘΡ ΕΟΥΛΔΑ.
ΞΑΛ ΕΑΡ ΥΘΓΑΡ ΧΨΘΡ ΡΕΑ ΘΥΕΛΦΣ ΡΑ ΞΑΡΣΩΡ ΨΛ; ΠΘΥΩΧ ΕΛΧΑΡ ΩΥΕΦΥΟΘΚΩΧΠΣ ; ΕΔΩ ΕΞΑΡΑΡ
ΥΣΟΕΠΣΩΧ ΠΕ ΑΟΟΣΩΧ ΟΑΣΩΧ ΞΑΛ ΞΑΨΑΞΨΘΧΕΛΧ ΓΛΑ ΔΣΩΟΣΩΧ ΓΛΑ ΡΑ ΨΣΩΧ ΧΦΘΧΛΠΣΥΣΛΣΩΡ ΓΛΑ ΨΑ
ΦΑΦΑΩΡΛΞΑ ΕΦΓΑ ΧΨΘΡ ΑΛΓΩΥΨΣ...ΨΛ ΑΟΟΣ ΡΑ ΞΑΡΣΩΡ ; ΡΑ ΧΞΑΨΣΩΡ ΓΛΑ ΣΦΩΧΕΛΑ; Ι ΓΛΑ ΡΑ ΒΦΛΧΞΣΩΡ
ΨΦΣΦΘ; ΕΑΡ ΟΣΛΥΣΡ ΧΕ ΕΡΑ ΕΓΞΟΘΠΑ ΔΕΡ ΒΦΣΩΠΕ ΨΘΡ ΑΛΨΛΑ ΔΕΡ ΒΦΛΧΞΣΩΠΕ ΨΣΡ ΔΣΟΣΦΣΡΣ , ΞΑΨΛ
ΥΣΩ ΣΛ ΑΦΧΑΛΣΟΣΓΣΛ ΔΕΡ ΠΑΧ ΕΛΥΑΡ ΥΣΨΕ.

ΕΛΡΑΛ ΣΠΩΧ ΔΩΡΑΨΣΡ ΣΛ ΦΑΦΑΩ ΥΣΩ ΕΧΣΩΡ ΞΑΨΑΓΦΑΨΕΛ ΑΡΑ ΨΣΩΧ ΑΛΩΡΕΧ ΨΑ ΥΑΡΨΑ , ΣΥΩΧ
ΑΡΑΦΕΦΑΠΕ , ΡΑ ΠΘΡ ΕΛΧΑΡ ΓΦΑΨΕΛ ΕΧΨΩ ΞΑΛ ΠΕΦΛΞΕΧ ΑΡΑΦΣΦΕΧ ΓΛΑ ΑΩΨΣ ΨΣ ΑΞΑΨΣΦΚΩΨΣ ; ΕΛΡΑΛ
ΟΣΛΥΣΡ ΒΕΒΑΛΣ ΣΨΛ ΥΣΡΨΣΥΣΦΣ ΡΑΩΨΛΞΣ ΣΛ ΑΛΓΩΥΨΛΣΛ ΔΕΡ ΕΛΧΑΡ ΥΣΨΕ .
ΥΦΕΥΕΛ ΕΥΛΧΘΧ ΡΑ ΑΡΑΟΣΓΛΧΨΣΩΠΕ ΨΑ ΑΛΨΛΑ, ΕΑΡ ΘΚΕΟΑΡ ΥΟΣΩΧΛΑ ΓΘ ΞΑΛ ΔΕΡ ΨΣΩΧ ΕΦΨΑΡΑΡ ΣΛ
ΞΣΛΟΑΔΕΧ ΨΣΩ ΑΥΕΦΑΡΨΣΩ ΨΣΩ ΡΕΛΟΣΩ, ΕΛΧΑΡ ΑΡΑΨΣΟΛΞΑ ΡΑ ΞΑΨΑΞΨΘΧΣΩΡ ΕΔΑΦΘ ΠΕ ΕΦΣΔΛΑ ΑΦΞΕΨΑ
ΩΧΨΕ ΡΑ ΕΛΡΑΛ ΑΩΨΑΦΞΕΛΧ....ΑΟΟΑ ΑΧ ΧΞΕΦΨΣΩΠΕ ΨΣ ΞΩΦΛΣΨΕΦΣ...ΕΑΡ ΣΛ ΑΛΓΩΥΨΛΣΛ ΠΛΑ ΨΣΧΣ ΠΕΓΑΟΘ
ΔΩΡΑΠΘ ΨΘΧ ΕΥΣΧΘΧ ΕΛΧΕ ΡΑΩΨΛΞΘ ΥΣΡΨΣΥΣΦΑ ΥΑΦΣΩΧΛΑ ΚΑ ΕΛΧΑΠΕ ΩΥΕΦΥΟΘΚΩΦΑ ΑΡΑΦΣΦΩΡ ΞΑΨ
ΑΦΧΑΧ ΧΨΣ ΑΛΓΑΛΣ ΞΑΛ ΧΨΘΡ ΛΨΑΟΛΞΘ.
ΧΞΕΦΨΕΛΨΕ ΠΛΑ ΔΩΡΑΠΘ ΧΑΡ ΨΘΡ ΑΛΓΩΥΨΣ ΕΑΡ ΕΛΧΕ ΔΩΡΑΨΣ ΡΑΩΨΛΞΣ ΕΑΡ ΚΑ ΕΛΧΕ ΞΑΨΑΟΑΒΕΛ ΣΟΣ ΨΣ
ΑΛΓΑΛΣ ΞΑΛ ΨΛΧ ΥΕΦΛΣΧΕΧ ΨΣΩ Ι ΣΧΛ.
ΕΥΛΧΘΧ ΔΕΡ ΕΧΕΛ ΒΦΕΚΕΛ ΥΣΩΚΕΡΑ ΛΧΡΣΧ ΑΥΣ ΨΘΡ «ΑΡΕΥΨΩΓΠΕΡΘ » ΠΕΧΘ ΞΑΛ ΕΓΓΩΧ ΑΡΑΨΣΟΘ
ΛΧΧΩΦΣΩ ΡΑΩΨΛΞΣΩ ΕΞΨΣΧ ΑΥΣ ΒΑΦΞΣΩΟΕΧ ΨΩΡ ΥΣΨΑΠΩΡ ΞΑΛ ΓΛΑ ΥΑΦΑΞΨΛΑ ΑΟΛΕΛΑ, ΧΧΕΔΛΑ ΞΑΛ ΕΛΔΩΟΛΑ
.ΣΩΨΕ ΠΩΚΣΩΧ ΣΩΨΕ ΑΡΑΦΣΦΕΧ ΣΩΨΕ ΦΣΛΡΛΞΕΧ ΧΩΡΑΡΨΣΩΠΕ ΨΛΧ ΕΥΣΧΕΧ ΑΩΨΕΧ .ΥΩΧ ΓΛΡΕΨΑΛ ΟΣΛΥΣΡ ΡΑ
ΑΡΑΦΕΦΣΡΨΑΛ ΠΕΦΛΞΣΛ ΧΘΠΕΦΑ ΓΛΑ ΥΑΡΛΧΧΩΦΣΩΧ ΦΣΛΡΛΞΕΧ ΞΑΛ ΣΟΑ ΑΩΨΑ ΨΑ ΧΩΡΑΦΘ ; ΑΧΕ ΥΣΩ Θ
ΧΦΣΡΣΟΣΓΘΧΘ ΞΑΚΕ ΦΣΦΑ ΑΥΣ ΨΣΩΧ ΑΦΧΑΛΣ-ΟΣΓΣΩΧ ΞΑΛ ΨΘΡ ΞΑΛΡΣΩΦΓΛΑ ΦΩΨΦΑ ΑΩΨΣΩΧ ΥΣΩ ΑΡΘΞΣΩΡ
ΧΨΘΡ «ΛΡΔΣΕΩΦΩΥΑΝΞΘ » ΦΩΟΘ , ΨΣΩ ΕΚΡΣΟΣΓΣΩΧ ΓΟΩΧΧΣΟΣΓΣΩΧ «ΨΕΡΨΩΡΕΨΑΛ» ΞΑΨΑ ΨΣ ΔΣΞΣΩΡ.
ΧΨΣ ΨΕΟΣΧ ΨΘΧ ΕΥΣΧΘΧ ΨΣΩ ΧΑΟΞΣΩ ΑΞΣΠΑ ΞΑΛ Θ ΥΛΚΑΡΣΨΘΨΑ ΣΛ ΟΑΣΛ ΨΘΧ ΚΑΟΑΧΧΑΧ ΡΑ
ΥΦΣΕΦΧΣΡΨΑΛ ΑΥΣ ΞΑΥΣΛΣ ΑΥΣ ΑΩΨΑ ΨΑ ΠΕΦΘ ΨΘΧ ΠΕΧΘΧ ΞΑΛ ΕΓΓΩΧ ΑΡΑΨΣΟΘΧ ΔΕΡ ΩΥΑΦΧΕΛ ΥΑΦΑ
ΠΣΡΑΧΑ ΧΕ ΧΥΣΦΑΔΛΞΕΧ « ΧΞΕΨΕΛΧ » ΔΛΑΦΣΦΩΡ «ΑΦΧΑΛΣΟΣΓΩΡ» ΠΣΡΣ Σ ΧΦΣΡΣΧ ΕΑΡ ΦΕΦΕΛ
ΑΥΣΔΕΛ΢ΕΛΧ ΠΥΣΦΕΛ ΡΑ ΥΛΧΨΣΥΣΛΘΚΕΛ ΞΑΨΛ ΨΕΨΣΛΣ.
ΞΙΑ ΣΙΘΑΟΘ ΣΕΤΙΣΦΩΥΘ ΕΙΟΑΙ ΡΦΙ ΡΙ ΙΘΑΓΕΟΕΙΥ ΙΒΘΤΕΥ , ΣΕΝΑΥΓΙΜΡΙ ΝΑΡΙ ΡΙ ΥΑΤΔΙΟΡΙ ,ΡΙ ΙΦΑΝΙΩΦΕΥ ΣΕΝΑΥΓΙΜΡΙ
ΝΑΡΙ ,ΜΡΤΥΙΜΑΟΡΙ, ΥΙΜΕΝΙΜΡΙ ΝΑΡΙ ΞΑΘΑΙΟΡΟΦΑΥ ΦΘΟ ΦΕΧΟΡΝΡΓΙΑ ΦΩΟ ΜΤΘΦΡΞΧΜΘΟΑΙΩΟ ΦΡΥΡΧΥ ΑΙΩΟΕΥ ΜΑΙ
ΞΑΗΙ ΞΕ ΞΕΤΙΜΡΧΥ ΑΣΡ ΦΡΧΥ ΙΔΙΡΧΥ ΟΑ ΕΠΕΔΤΑΞΑΟ ΥΦΘΟ ΑΟΑΦΡΝΘ …ΕΙΟΑΙ Θ ΕΣΡΧΘ ΣΡΧ ΡΙ ΞΧΜΘΟΑΙΡΙ
ΥΦΑΞΑΦΡΧΟ ΟΑ ΕΙΟΑΙ ΔΧΟΑΦΡΙ ΜΑΙ ΝΡΓΙΜΑ ΣΤΕΣΕΙ ΟΑ ΥΦΑΞΑΦΘΥΑΟ ΦΑ ΦΑΠΙΔΙΑ ΦΡΧΥ ΥΦΘΟ ΙΒΘΤΙΜΘ …..ΞΑΝΝΡΟ
ΦΡΦΕ ΡΙ ΝΑΡΙ ΑΧΦΡΙ ΘΤΘΑΟ ΟΑ ΦΡΧΥ ΒΤΡΧΟ ΥΕ ΞΙΑ ΣΕΤΙΡΧΘ ΣΡΧ ΓΟΩΤΙΗΑΟ ΡΦΙ ΔΙΡΧΕΦΕΧΡΦΑΟ ΦΑ
ΞΕΦΑΝΝΕΧΞΑΦΑ ΦΡΧΥ …ΟΑ ΕΙΟΑΙ ΔΘΝΑΔΘ ΑΧΦΡΙ ΡΙ ΝΑΡΙ ΦΘΥ ΘΑΝΑΥΥΑΥ .ΓΟΩΤΙΗΡΧΟ ΘΔΘ ΣΡΝΝΑ ΕΣΙ ΧΙΝΙΕΦΕΙΥ
ΑΣΡ ΦΡΧΥ ΜΤΘΦΡΞΧΜΘΟΑΙΡΧΥ ΕΙΟΑΙ ΑΣΡΙΜΙΕΥ ΦΡΧΥ . ΕΙΟΑΙ ΦΑ ΣΕΝΑΥΓΙΜΑ ΦΧΝΝΑ ΣΡΧ ΕΙΧΑΟ ΑΣΡΙΜΙΥΕΙ ΦΘΟ
ΥΑΤΔΘΟΙΑ ΜΡΤΥΙΜΘ ΥΙΜΕΝΙΑ ΜΑΙ ΔΧΦΙΜΘ ΙΦΑΝΙΜΘ ΑΝΝΑ ΑΧΦΡ ΕΓΙΟΕ ΑΤΜΕΦΑ ΞΕΦΑ ΦΘΟ ΞΙΟΩΙΜΘ ΧΣΕΤΡΧΘ ΜΑΙ ΕΙΟΑΙ
ΣΡΝΧ ΣΙΘΑΟΡΟ ΡΙ ΥΑΤΔΑΟΑΥ ΜΑΙ ΡΝΡΙ ΑΧΦΡΙ ΡΙ ΣΕΝΑΥΓΡΙ ΟΑ ΔΙΔΑΧΘΘΜΑΟ ΦΘΟ ΕΠΕΝΙΓΞΕΟΘ ΟΑΧΥΙΣΝΡΛΑ ΑΣΡ
ΦΡΧΥ ΘΑΝΑΥΥΡΜΤΑΦΡΤΕΥ ΞΙΟΩΙΦΕΥ ΞΧΜΘΟΑΙΡΧΥ .

ΥΣΛΣΧ ΟΣΛΥΣΡ ΔΛΕΚΕΨΕ ΥΣΡΨΣΥΣΦΣ ΞΑΛ ΥΑΡΛΧΧΩΦΣ ΡΑΩΨΛΞΣ ; ... ΞΑΛ ΠΑΟΛΧΨΑ ΑΩΨΣ ΡΑ ΕΧΕΛ
ΑΥΣΨΩΥΩΚΕΛ ΧΕ ΠΕΓΑΟΣ ΥΟΘΚΣΧ, ΞΩΦΛΑ ΧΦΦΑΓΛΔΣΟΛΚΩΡ, ΑΟΟΑ ΞΑΛ ΑΓΓΕΛΩΡ ΕΛΔΩΟΛΩΡ, ΑΟΟΑ ΞΑΛ
ΕΠΥΣΦΛΞΩΡ ΧΩΡΑΟΟΑΓΩΡ ΠΕ ΑΥΣΔΕΛ΢ΕΛΧ ΧΕ ΠΕΓΑΟΕΧ ΑΥΣΧΨΑΧΕΛΧ; ... ΑΦΧΑΛΩΡ ΥΘΓΩΡ ΞΑΛ ΣΥΣΩ ΑΟΟΣΩ;
Θ ΑΥΑΡΨΘΧΘ ΕΛΡΑΛ ΠΣΡΣΡ ΠΛΑ , ΠΕΨΑ ΨΣΩΧ ΞΩΞΟΑΔΛΨΕΧ ΣΛ ΠΛΡΩΛΨΕΧ ΞΑΛ ΞΑΨΣΥΛΡ ΣΛ ΠΩΞΘΡΑΛΣΛ
ΦΑΛΡΕΨΑΛ Ε΢ΑΟΟΣΩ ΞΑΛ ΑΥΣ ΨΣ ΛΧΨΣΦΛΞΣ ΥΑΦΕΟΚΣΡ ΑΟΟΑ ΞΑΛ ΨΘΡ ΛΧΨΣΦΛΞΘ ΧΩΡΕΧΕΛΑ ,ΣΛ ΞΦΘΨΕΧ
ΠΕΨΣΛΞΘΧΑΡ ΧΨΘΡ ΕΓΓΩΧ ΑΡΑΨΣΟΘ, Σ ΟΣΓΣΧ ΥΕΦΛ ΦΛΟΛΧΨΑΛΩΡ ΑΟΟΑ ΞΑΛ ΕΡΔΕΧΣΠΕΡΘ Θ ΧΩΡΔΕΧΘ ΨΣΩΧ
ΠΕ ΨΣΡ ΥΣΟΛΨΛΧΠΣ ΨΣΩ ΛΡΔΣΩ ΥΣΨΑΠΣΩ ,ΞΑΨΛ ΥΦΕΥΕΛ ΡΑ ΠΑΧ ΟΕΕΛ ΑΩΨΣ , ΔΕΡ ΧΦΕΛΑΗΕΨΑΛ ΞΑΡΕΡΣΧ
ΕΛΔΣΩΧ «ΑΦΧΑΛΣΟΣΓΣΧ» ΕΟΟΘΡΣΦΩΡΣΧ Ι ΑΟΟΣΦΩΡΣΧ ΓΛΑ ΡΑ ΨΣ ΑΥΣΔΕΛ΢ΕΛ ΑΩΨΣ .
ΥΑΦΣΟΑ ΑΩΨΑ, ΥΣΟΟΣΛ ΑΦΧΑΛΣΟΣΓΣΛ ΧΩΡΕΧΛΗΣΩΡ ΨΛΧ ΑΡΕΞΔΣΨΣΟΣΓΛΞΣΩ ΨΩΥΣΩ ΚΕΩΦΛΕΧ ΨΣΩΧ , ΣΛ
ΣΥΣΛΕΧ ΕΧΣΩΡ ΞΑΚΑΦΑ ΥΣΟΛΨΛΞΘ ΔΛΑΧΨΑΧΘ ΞΑΛ ΠΑΟΛΧΨΑ ΧΨΣ ΒΑΚΣΧ ΦΑΛΡΣΡΨΑΛ ΣΛ .... «ΛΡΔΣΕΩΦΩΥΑΛΣΛ»
ΞΑΛ ΦΩΧΛΞΑ Θ ΛΧΨΣΦΛΑ ΔΕΡ ΦΑΛΡΕΨΑΛ ΥΣΩΚΕΡΑ .
ΓΛΑ ΥΑΦΑΔΕΛΓΠΑ ,ΧΕ ΠΛΑ ΔΛΔΑΞΨΣΦΛΞΘ ΔΛΑΨΦΛΒΘ ΨΣΩ Α.Υ.Κ. , ΕΡΑΧ ,ΠΕΟΟΣΡΨΛΞΣΧ «ΡΨΣΞΨΣΦ» ΨΘΧ
ΑΦΧΑΛΣΟΣΓΛΑΧ , ΥΑΦΣΠΣΛΑΗΕΛ ,ΚΕΨΕΛ ΥΦΣΧ ΧΩΓΞΦΛΧΘ ,ΥΟΣΛΑ ΥΣΩ ΒΦΕΚΘΞΑΡ ΧΕ ΒΦΑΧΣΓΦΑΦΛΕΧ ΧΨΘΡ
ΛΒΘΦΛΞΘ ΠΕ ΧΧΕΔΛΑ ΥΟΣΛΑΦΛΩΡ ΑΥΣ ΨΘΡ ...ΡΣΩΒΛΑ .!!! ΑΓΡΣΩΡΨΑΧ ΨΣ ΥΟΘΚΣΧ ΨΩΡ ΠΛΡΩΛΞΩΡ
ΧΦΦΑΓΛΔΣΟΛΚΩΡ ΠΕ ΥΟΘΚΣΧ ΥΑΦΑΧΨΑΧΕΩΡ ΠΛΡΩΛΞΩΡ ΥΑΡΣΠΣΛΣΨΩΥΩΡ ΥΟΣΛΩΡ , ΥΣΩ ΠΥΣΦΣΩΧΑΡ ΡΑ
ΧΩΓΞΦΛΚΣΩΡ. ΠΕ ΟΛΓΑ ΟΣΓΛΑ ΑΦΘΡΕΛ ΡΑ ΕΡΡΣΘΚΕΛ (ΣΛ ΑΦΧΑΛΣΟΣΓΣΛ ΧΘΠΕΦΑ «ΑΦΘΡΣΩΡ ΡΑ
ΕΡΡΣΘΚΕΛ»...) ΣΨΛ ... ΘΦΚΑΡ ΡΣΩΒΛΣΛ...!!! ΧΨΘΡ ΛΒΘΦΛΞΘ ΨΘΡ ΕΥΣΧΘ ΨΣΩ ΧΑΟΞΣΩ ΔΛΑΧΧΛΗΣΡΨΑΧ 4500
ΧΛΟΛΣΠΕΨΦΑ ΠΕΧΑ ΑΥΣ ΨΘΡ ΧΑΧΑΦΑ...!!... Ι ΔΛΑΥΟΕΣΡΨΑΧ ΣΟΣ ΨΣΡ ΡΕΛΟΣ , ΒΓΘΞΑΡ ΧΨΘΡ ΑΓΦΛΑ
ΠΕΧΣΓΕΛΣ ΠΕ ΨΑ ΦΕΩΠΑΨΑ ΞΑΛ ΨΣΩΧ ΑΡΕΠΣΩΧ ΕΦΧΣΠΕΡΣΛ ΠΕ ΨΘΡ «ΥΕΛΦΑ» ΨΣΩΧ ΑΥΣ ΨΑ ΒΑΚΘ ΨΘΧ
ΑΦΦΛΞΘΧ ... ΓΛΑ ΡΑ ΞΑΡΣΩΡ ΕΠΥΣΦΛΣ ΠΕ ΨΣΩΧ ΛΚΑΓΕΡΕΛΧ ΛΒΘΦΕΧ ΞΑΛ ΨΣ ΥΕΦΛΕΦΓΣ ΕΛΡΑΛ ΨΛ ΘΚΕΟΑΡ ΡΑ
ΑΡΨΑΟΟΑ΢ΣΩΡ (;) ΡΑ ΞΑΡΕΛΧ ΨΕΨΣΛΑ ΨΑ΢ΛΔΛΑ ΓΛΑ ΡΑ ΑΡΨΑΟΟΑΗΕΛΧ ΔΣΡΨΛΑ ΛΥΥΣΥΣΨΑΠΣΩ ΔΘΟΑΔΘ...!!

ΞΑΛ ΔΕΡ ΚΕΩΦΕΛ Σ «ΡΨΣΞΨΣΦ» ΥΛΣ ΦΩΧΛΞΣ ΡΑ ΘΦΚΑΡ ΑΥΣ ΨΘΡ ΚΑΟΑΧΧΣΞΦΑΨΕΛΦΑ ΞΦΘΨΘ...ΥΣΩ ΕΛΧΑΡ
ΓΡΩΧΘ ΨΣΩ ΧΑΟΞΣΩ ... ΕΡΨΩΥΩΧΛΑΞΣ..!!!.
ΑΩΨΣΛ ΣΛ ΠΕΟΟΣΡΨΕΧ «ΑΦΧΑΛΣΟΣΓΣΛ » , ΠΕ ΔΛΔΑΞΨΣΦΛΞΣ ΠΑΟΛΧΨΑ, ΕΛΡΑΛ ΥΣΩ ΚΑ « ΞΑΨΑΓΦΑΨΣΩΡ » ΨΘΡ
ΛΧΨΣΦΛΑ ΠΑΧ.
ΨΣ ΠΕΓΑΟΣ ΔΦΑΠΑ ΩΥΑΦΧΕΛ ΧΨΘΡ ΧΩΓΧΦΣΡΘ ΑΦΧΑΛΣ- «ΟΣΓΛΞΘ» ΨΘΧ ΛΒΘΦΛΞΘΧ ΧΨΘΡ ΠΕΨΑ -ΦΦΑΡΞΣ
ΕΥΣΧΘ. ΕΞΕΛ ΟΣΛΥΣΡ ΕΥΕΛΔΘ ΧΦΣΡΣΟΣΓΛΞΑ ΔΕΡ ΨΣΩΧ ΒΓΑΛΡΕΛ Θ « ΛΡΔΣΕΩΦΩΥΑΝΞΘ » ΔΛΕΛΧΔΩΧΘ ΑΥΣ
ΒΣΦΦΑ ΔΛΑΨΕΛΡΣΡΨΑΛ ,ΕΞΨΣΧ ΨΣΩ ΣΨΛ, ΨΑ ΥΑΡΨΑ ΕΛΡΑΛ ΑΩΨΣΧΚΣΡΑ , ΠΕΧΦΛ ΥΣΩ ΘΦΚΑΡ ΣΛ
« ΛΡΔΣΕΩΦΩΥΑΛΣΛ» ΑΥΣ ΨΘΡ ΔΛΣΔΣ ΨΣΩ ΥΣΨΑΠΣΩ ΕΒΦΣΩ (ΨΘΧ ΛΒΘΦΛΑΧ) ....ΞΑΛ ΨΣΩΧ « ΑΡΕΥΨΩ΢ΑΡ » ... !!!
ΞΑΛ ΓΛΑ ΨΛΧ ΥΦΣΘΓΣΩΠΕΡΕΧ «ΕΥΛΧΞΕΨΕΛΧ» ΨΣΩΧ ΥΦΣΘΓΣΩΠΕΡΣΩΧ ΑΛΩΡΕΧ ΧΞΕΦΨΣΡΨΑΛ ΣΨΛ ΠΥΣΦΕΛ ΡΑ
ΦΑΡΨΑΧΨΕΛ ΞΑΡΕΛΧ ,ΣΟΑ ΕΞΨΣΧ ΑΥΣ ΨΣΩΧ ΠΛΡΩΛΨΕΧ ΞΑΛ ΠΩΞΘΡΑΛΣΩΧ ,ΨΣΡ ΠΣΡΣ ΥΣΩ ΕΥΛΧΘΠΑ
ΚΕΩΦΣΩΡ ΓΛΑ ΨΣΡ ΑΛΓΛΑΞΣ ΥΣΟΛΨΛΧΠΣ ΣΨΛ ΥΕΦΑΧΕ ..... ΢ΩΦΑΟΨΧΑ (ΕΞΕΛΡΘ ΨΘΡ ΥΕΦΛΣΔΣ)ΞΑΛ ΑΩΨΣ ΥΣΩ
ΚΕΨΣΩΡ, ΕΛΡΑΛ ΕΡΔΕΛ΢ΕΛΧ ΑΥΣ ΨΘΡ ΞΩΥΦΣ ΠΕ ΧΘΠΛΨΛΞΑ ΣΠΩΧ ΩΥΣΡΣΣΩΠΕΡΑ ..ΞΑΛ ΑΩΨΣΛ ΒΕΒΑΛΑ
ΑΦΘΡΣΩΡ ΡΑ «ΕΡΡΣΘΚΕΛ »...!!! ΨΛ ΞΦΛΠΑ .
ΣΛ ΑΡΑΦΣΦΕΧ ΨΩΡ ΑΦΧΑΛΣΟΣΓΩΡ ΥΣΩ ΑΡΑΦΕΦΣΩΠΕ ΕΔΩ ΑΦΣΦΑ ΨΣ ΞΑΨΑΧΨΘΠΕΡΣ ΑΦΧΑΛΣΟΣΓΛΞΣ
ΓΛΓΡΕΧΚΑΛ ΦΩΧΛΞΑ ΞΑΛ ΣΧΛ ΑΩΨΣΩΧ ΥΣΩ ΩΥΘΦΕΨΣΩΡ ΨΘΡ ΕΥΛΧΨΘΠΘ .

Ρ ΣΡΝΙΦΙΥΞΡΥ ΦΡΧ EL ARGAR
Δυναμικι απεικόνιςθ των διαφόρων ςταδίων τθσ επζκταςθσ του εδάφουσ του πολιτιςμοφ argárico (Lull et αϊ
2009:. Εδϊ βλζπουμε ςαφϊσ ζνα ςθμαντικό ςτοιχείο. Θ απαρχι του πολιτιςμοφ αυτοφ τθσ Λβθρικισ άρχιςε
από παρακαλάςςια περιοχι ανατολικά τθσ χερςονιςου ςε περίοδο που οι Πινωίτεσ ανζπτυςςαν τθν
καλαςςοκρατορία τουσ. 2200 -1800 ζωσ το 1550 -1250 .π.Χ.

Ψο τζλοσ του Argaric βρίςκεται γφρω ςτα 1550 π.Χ., δίνοντασ τθ κζςθ του ςτθν Ϊςτερθσ Εποχισ του Χαλκοφ
ανάπτυξθ χερςόνθςο τθσ Ροτιοανατολικισ Λβθρικισ . Ψα αίτια τθσ κατάρρευςθσ τθσ κοινωνίασ argárica
φαίνεται να ζχουν ζνα ςφνολο από κοινωνικο-οικονομικοφσ και περιβαλλοντικοφσ παράγοντεσ. Ενδεχομζνωσ,
θ υπερεκμετάλλευςθ του περιβάλλοντοσ, ςτο πλαίςιο μιασ κοινωνίασ που οδιγθςε αςφμμετρθ οικολογικι
υποβάκμιςθ που ζκανε μθ βιϊςιμθ τθν οικονομικι και κοινωνικι αναπαραγωγι. Ψο τζλοσ του Argar
χαρακτθρίηεται από τθν εξάντλθςθ των φυςικϊν πόρων, των μζςων τθσ εργαςίασ και το εργατικό δυναμικό, θ
τελευταία, με τθ μορφι τθσ υψθλισ παιδικισ κνθςιμότθτασ και τθν ανάπτυξθ των αςκενειϊν. τι δείχνει αυτό;
Δείχνει μια κατάςταςθ όπου ζνασ μακρφσ πολιτιςμόσ δθμιουργικθκε ςτθριηόμενοσ όχι ςε πολφπλευρουσ

παράγοντεσ αλλά ορμϊμενοσ από ζνα παράγοντα που ςαφϊσ γνωρίηουμε ότι ιταν θ εξόρυξθ από τα
μεταλλεία ,κφρια χαλκοφ ,μόλισ αυτόσ εξαντλοφταν , ςε κάκε περίοδο βλζπουμε πωσ απλϊνεται ςτουσ
ενδεικτικοφσ χάρτεσ ,όταν θ πρόςβαςθ ςταμάτθςε ι υπιρξε ζλλειψθ μζταλλων ςτα ορυχεία ,ο πολιτιςμόσ
των ανκρϊπων αυτϊν κατζρρευςε. Χε ποιόν χρθςίμευε λοιπόν όλοσ αυτόσ ο χαλκόσ και τα μζταλλα ; Υοιόσ
τθν 3θ χιλιετία π.Χ. είχε τθν δυνατότθτα να εμπορευτεί και να μεταφζρει το υλικό; Υοιόσ είχε τόςο δυνατά
πλοία να μεταφζρει το υλικό ;Υοιόσ καλαςςοκράτθςε τισ περιόδουσ αυτζσ ςτθν Πεςόγειο; Υοιόσ άλλοσ από
τουσ Πυκθναίουσ και του Πινωίτεσ; Σι Πινωίτεσ το ξεκίνθςαν δείχνοντασ ςτουσ ικαγενείσ τον δρόμο
αρχίηοντασ πλάι ςτο ανατολικότερο άκρο προσ τθν κάλαςςα τθσ Λβθρικισ.
ΔΕΧ Χφμφωνα με το πανεπιςτιμιο τθσ Ξαρλςροφθσ ο Πινωικόσ πολιτιςμόσ είναι ο αρχαιότεροσ

ναυτικόσ πολιτιςμόσ ςτον κόςμο και αναπτφχτθκε από το 2800 π. Χ.

Πινωικι κζρνοσ Οατρευτικό ςκεφοσ Εκν Αρχαιολογικό μουςείο.

Ζλτςε Λβθρικι - κζρνοσ Οατρευτικό ςκεφοσ

Ψο πόνθμα είναι εμπνευςμζνο από τθν εργαςία του Ξαλιφορνζηου αρχιτζκτονα και ερευνθτι W. Sheppard Baird και
το παρουςίαςε ςε τελικι μορφι ςτισ 9 Δεκζμβριου του 2007. Επίςθσ κζςαμε ςτοιχεία από τθν μοναδικι ,για το είδοσ,
τθν εποχι και τον τρόπο ,εργαςία του Ζλλθνα αρχαιολόγου κ. Ρικολάου Ξορρζ που αναδεικνφει ςτοιχεία καμμζνα
ςτα ςυρτάρια τθσ ιςτορίασ .

ΨΕΟΣΧ

ΑΦΧΑΛΣΓΡΩΠΩΡ

ΑΦΧΛΞΘ ΒΛΒΟΛΣΓΦΑΦΛΑ.













F. Molina, J. A. Camara, J. Capel, T. Najera, L. Saez. “Los Millares y la periodización de la Prehistoria Reciente del Sureste”. III Simposio de
Prehistoria Cueva de Nerja, 2004, Vols. II y III. Nerja: 142-158.
P. Diaz-Del-Rio, "Factionalism and Collective Labor in Copper Age Iberia", Trabajos de Prehistoria 61, n.o 2, 2004, pp. 85-98.
The Foundation of the Hellenic World. Neolithic Period in Greece. 2006.
T. Douglas Price. "Europe's First Farmers". 2000.
"Prehistoria - Calcolitico y Cultura de Los Millares". Los Origenes de Iberia.
TASK - The History, Archaeology, Art and Cultural Heritage Foundation - TAY Project. Kuruçesme Cad. 67/B, 34345 Kuruçesme, Istanbul,
Turkey.
Philip P. Betancourt. "The Chrysokamino Metallurgy Workshop and Its Territory". The American School of Classical Studies at Athens.
2006.
Joseph B. Lambert. "Traces of the Past: Unraveling the Secrets of Archaeology Through Chemistry". 1997.
Joao Zilhao. "Radiocarbon Evidence for Maritime Pioneer Colonization at the Origins of Farming in West Mediterranean Europe". PNAS,
November 20, 2001, Vol. 98, No. 24, 14180-14185.
R. J. King, S. S. Ozcan, T. Carter. "Differential Y-chromosome Anatolian Influences on the Greek and Cretan Neolithic". Annals of Human
Genetics, 2008, 72,205–214.
K. Aslihan Yener. "An Early Bronze Age Tin Production Site at Göltepe, Turkey". The Oriental Institute and the Department of Near Eastern
Languages and Civilizations. University of Chicago.
F. Nocete, E. Álexa, J.M. Nietob, R. Sáezb, M.R. Bayonaa. "An archaeological approach to regional environmental pollution in the southwestern Iberian Peninsula related to Third millennium BC mining and metallurgy". Journal of Archaeological Science Volume 32, Issue 10,
October 2005, Pages 1566-1576.
Jeremy B. Rutter. "Tholos Tombs of the Mesara". Lesson 6: The Early Minoan Period: The Tombs. Aegean Prehistoric Archaeology.
Dartmouth College.
Stuart Swiny. "The Earliest Prehistory of Cyprus, from Colonization to Exploitation". American Schools of Oriental Research. 2001.

ΡΛΞΣΟΑΣΧ ΞΣΦΦΕΧ ΑΦΧΑΛΣΟΣΓΣΧ
ΕΚΡΛΞΣ ΑΦΧΑΛΣΟΣΓΛΞΣ ΠΣΩΧΕΛΣ -ΑΚΘΡΑ
ΑΦΧΑΛΣΟΣΓΛΞΣ ΠΣΩΧΕΛΣ ΘΦΑΞΟΕΛΣΩ
ΑΦΧΑΛΣΟΣΓΛΞΣ ΠΣΩΧΕΛΣ ΑΓ.ΡΛΞΣΟΑΣΩ- ΞΦΘΨΘ
ΛΔΦΩΠΑ ΠΕΛΗΣΡΣΧ ΕΟΟΘΡΛΧΠΣΩ
ΞΦΑΨΛΞΣ ΑΦΧΑΛΣΟΣΓΛΞΣ ΠΣΩΧΕΛΣ ΠΑΟΨΑΧ
ΒΛΒΟΛΣΚΘΞΘ ΠΣΩΧΕΛΣΩ ΑΧΠΣΟΕΑΡ
ΒΛΒΟΛΣΚΘΞΘ ΥΑΡΕΥΛΧΨΘΠΛΣΩ Σ΢ΦΣΦΔΘΧ
ΑΦΧΑΛΣΓΡΩΠΩΡ
ΧΦ ΓΛΑΡΡΣΥΣΩΟΣΧ ΕΦΕΩΡΘΨΘΧ ΕΛΞΣΡΣΓΦΑΦΣΧ
ΑΦΧΑΛΣΟΣΓΛΞΑ ΠΣΩΧΕΛΑ ΞΑΛ ΚΕΠΑΨΛΞΣΛ ΛΧΨΣΨΣΥΣΛ
 ΑΡΔΑΟΣΩΧΛΑΧ
 ΒΑΟΕΡΚΛΑΧ
 ΒΑΟΕΑΦΛΔΩΡ ΡΘΧΩΡ
 ΠΑΔΦΛΨΘΧ
 ΒΑΦΞΕΟΩΡΘΧ
ΥΑΡΕΥΛΧΨΘΠΛΣ ΒΑΦΞΕΟΩΡΘΧ
ΕΥΛ ΠΕΦΣΩΧ ΨΣΥΛΞΑ ΠΣΩΧΕΛΑ
ΛΧΥΑΡΛΞΘ ΞΑΛ ΑΓΓΟΛΞΘ ΒΛΞΛΥΑΛΔΕΛΑ

ΧΧΕΨΛΞΘ ΒΛΒΟΛΣΓΦΑΦΛΑ
Oxford Dictionary of Archaeology: Los Millares Culture - El Argar
Radiocarbon dates for the Cardial culture in Iberia-- Natl Acad Sci U S A
ΧΣΧΕ ΟΣΩΝΧ ΧΛΠΣΡ ΓΞΑΦΧΛΑ MINERIA Y METALURGIA EN EL LEVANTE PENINSULAR DYRANTE LA EDAD DEL BRONZE- 2007
FRANCISCO BROTONS YAGUE - EL ROBLAFO CALCOLITICO DE CASA NOGUERA DE ARCHIVEL 1977

NORBERTO MESADO OLIVIER LOS MOVIMIENTOS CULTURALES DE LA EDAD DEL BRONZE Y EL MEDITERRANEO COMO VIA DE LLEGADA
JAUME COLL CONESA LA CERAMICA VALENCIANA
SONIA DUARTE FERREIRA OS COPOS NO POVOADO CALCOLITIKO DE VILA NOVA DE SAO REDRO
FRANCESC GUSI Ii JENER Dialnet-LaProblematicaDeLaMetalurgiaDelCoureEnElsGrupsSocials del III mil-leni al Pais Valencia.

CERAMICA ROJA MONOCROMA ANATOLICA EN EL POBLADO
CALCOLITICO DE LES MORERES (CREVILLENTE, ALICANTE, ESPANA
ALFREDO GONZALEZ PRATS*
ELISA RUIZ SEGURA*
JESUS GIL FUENSANTA**
ROMUALDO SEVA ROMAN

ΡΛΞΣΟΨΧΘΧ ΒΑΧΛΟΕΛΣΧ ΕΦΕΩΡΑ -fourakis-kea.com
ΠΥΣΨΧΘ ΒΕΡΕΨΛΑ ΠΑΦΛΑ ΑΦΧΑΛΣΟΣΓΣΧ ΕΦΓΑΧΛΑ - ΠΛΞΦΣΓΦΑΦΛΞΑ ΑΓΓΕΛΑ :- ΠΛΑ ΥΑΦΑΠΕΟΘΠΕΡΘ ΑΦΧΑΛΣΟΣΓΛΞΘ ΕΡΣΨΘΨΑ .
ΥΑΦΑΔΕΛΓΠΑΨΑ ΑΥΣ ΨΘΡ ΑΡΑΨΣΟΛΞΘ ΞΦΘΨΘ ΨΘΧ ΕΥΣΧΘΧ ΨΣΩ ΧΑΟΞΣΩ- ΦΕΚΩΠΡΣ 2004
ΧΧΕΨΛΞΘ ΒΛΒΟΛΣΓΦΑΦΛΑ 2
-ΕΟΟΑΔΑ - ΛΧΨΣΦΛΑ ΞΑΛ ΥΣΟΛΨΛΧΠΣΧ» εκδόςεισ ΠΑΟΟΛΑΦΘΧ ΥΑΛΔΕΛΑ (ΕΥΑΡΕΞΔΣΧΘ 1995) Ψόμοσ 1 ςελ. 37,
-«GREECE - OLYMPIA» : THE NATIONAL TOURIST ORGANISATION OF GREECE, ATHENS - No. 45 (DEC. 1973/78),
-άρκρα των Ξωνςταντίνου Ηάχου, Γιϊργου Υαπακαναςόπουλου και Ευαγγελίασ Χκαφιδά ςτο : «ΡΕΣΟΛΚΛΞΣΧ ΥΣΟΛΨΛΧΠΣΧ ΧΨΘΡ ΕΟΟΑΔΑ»
επιςτθμονικι επιμζλεια Γιϊργοσ Α. Υαπακαναςόπουλοσ (Δρ Φιλ., Επίτιμοσ Ζφοροσ των Αρχαιοτιτων) ζκδοςισ : ΠΣΩΧΕΛΣ ΞΩΞΟΑΔΛΞΘΧ ΨΕΧΡΘΧ ΛΔΦΩΠΑ Ρ. Υ. ΓΣΩΟΑΡΔΦΘ - ΑΚΘΡΑ 1996,
«ΕΟΟΑΧ - Θ ΛΧΨΣΦΛΑ ΞΑΛ Σ ΥΣΟΛΨΛΧΠΣΧ ΨΣΩ ΕΟΟΘΡΛΞΣΩ ΕΚΡΣΩΧ ΑΥΣ ΨΛΧ ΑΥΑΦΧΕΧ ΠΕΧΦΛ ΧΘΠΕΦΑ» του Εκδοτικοφ ---Σίκου ΥΑΥΩΦΣΧ - 1997 Ελλάσ - Ψόμοσ ΥΦΩΨΣΧ ςελ. 121,
-«ΞΣΧΠΘΠΑΨΑ ΨΘΧ ΕΟΟΘΡΛΞΘΧ ΥΦΣΝΧΨΣΦΛΑΧ - Σ ΡΕΣΟΛΚΛΞΣΧ ΚΘΧΑΩΦΣΧ - ΕΚΡΛΞΣ ΑΦΧΑΛΣΟΣΓΛΞΣ ΠΣΩΧΕΛΣ : 15 Δεκεμβρίου 1998 - 28
Φεβρουαρίου 1999» επιςτθμονικι επιμζλεια Ξαίτθσ Δθμοποφλου - ζκδοςισ ΨΑΥΑ 1998,
-περιοδικό «ΑΦΧΑΛΣΟΣΓΛΑ & ΨΕΧΡΕΧ» τ. 62 (Λαν. - Παρτ. 1997) ςελ. 105,
-άρκρο του Ευάγγελου Ππεξι ςτο περιοδικό «ΔΑΩΟΣΧ» τ. 206 (Φεβρ. 1999) ςελ. 12919,
-άρκρο τθσ Αλεξάνδρασ Πποφνια ςτο περιοδικό «CORPUS» τ. 2 (Φεβρ. 1999) ςελ. 9,
-άρκρο του Χταφρου Υρωτόπαπα (Δρ Χθμικόσ) ςτο περιοδικό «CORPUS» τ. 14 (Πάρτιοσ 2000) ςελ. 86,
-άρκρο των κ.κ. Χταφρου Υρωτόπαπα (Δρ Χθμικόσ, Εκνικό Αρχαιολογικό Πουςείο, Επιςτθμονικόσ Χυνεργάτθσ ΨΕΛ Ακινασ), Αριςτείδθσ
Ξοντογεϊργθσ (Επιςτθμονικόσ Χυνεργάτθσ Ψμιματοσ Χυντιρθςθσ Αρχαιοτιτων και Ζργων Ψζχνθσ, ΨΕΛ Ακινασ) και Dr Michael Edge (Department of
Chemistry, Manchester Metropolitan University) ςτο περιοδικό «ΑΦΧΑΛΣΟΣΓΛΑ & ΨΕΧΡΕΧ» τ. 77 (Σκτ. - Δεκ. 2000) ςελ. 71,
-άρκρο του Αδαμάντιου Χάμψων (Ξακθγθτισ Αρχαιολογίασ - Υανεπιςτιμιο Αιγαίου) ςτθν ζκδοςθ του περιοδικοφ «CORPUS» : «Θ Αρχαιολογία
ςτθν Ελλάδα - ΣΛ ΠΕΓΑΟΩΨΕΦΕΧ ΑΦΧΑΛΣΟΣΓΛΞΕΧ ΑΡΑΞΑΟΩΨΕΛΧ ΨΣΩ 20οφ ΑΛΩΡΑ ΞΑΛ ΣΛ ΚΘΧΑΩΦΣΛ ΨΩΡ ΕΟΟΘΡΛΞΩΡ ΠΣΩΧΕΛΩΡ» ςελ. 234 - ΨΛΨΟΣΧ
Ρο 2 - Υρϊτθ Ζκδοςθ 2002,
-άρκρο του Γεϊργιου Δελιόπουλου (Αρχαιολόγοσ) ςτο περιοδικό «CORPUS» τ. 61 (Λοφν. 2004) ςελ. 32 και
ΥΑΡΣΦΑΠΛΣ PHOTOS BY KWO TSOUMENIS
PERIALOS.BLOGSPOT.COM
ΛΧΨΣΨΣΥΣΧ ΦΟΛΞΦ ΦΩΨΣΓΦΑΦΛΞΑ
ΑΦΧΑΛΣΓΡΩΠΩΡ ΕΛΞΣΡΛΞΕΧ ΑΥΣΔΩΧΕΛΧ
ΔΛΑΔΛΞΨΩΑΞΘ ΥΟΘΦΣΦΣΦΘΧΘ