P. 1
YoneylemArastirmasi

YoneylemArastirmasi

|Views: 3,285|Likes:
Published by ankarali_

More info:

Published by: ankarali_ on Oct 28, 2009
Copyright:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as DOC, PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

06/04/2013

pdf

text

original

DERSE GİRİŞ

Proje Yönetimi adı altında verilecek bu derste, bilgisayar desteğinde Yöneylem Araştırması veya Yönetim Bilimi olarak (YA/YB) bilinen sayısal karar verme teknikleri, güncel işletme örnekleri yardımıyla ele alınacaktır. Ele alınacak örnek projeler işletmelerin, üretim, pazarlama, finans, insan kaynakları yönetimi ve planlama konularında günümüzde sıkça karşılaştıkları sorunlar içinden seçilecektir. Bu derste, günümüze kadar geliştirilmiş birçok YA/YB çözüm modellerinin tablolama programları yardımıyla çözüm süreci ele alınacaktır. Ancak YA/YB tekniklerinin tablolama programı yardımıyla çözüm süreci, finans, pazarlama, üretim, insan kaynaklarının planlanması ve planlama gibi çeşitli işletmecilik konularına yönelik basit örnek ve gerçek vakalar yardımı ile ele alınarak çözülecektir. Bu aşamada birçok kuruluşta yaygın bir şekilde kullanılmakta olan Microsoft Excel* Programı esas alınarak modellerin çözümü anlatılacaktır.

1

YA/YB modellerinin ele alınışı sırasında önce, ele alınan YA/YB modeli hakkında bilgi verilecek, daha sonra basit örnek problemler ele alınarak Excel modeli kurulacaktır. Bu modelin kuruluşu aşamasında her hücrede yer alan formül ve bu formülün yazılış nedeni, hücre adresleri eşliğinde açıklanacaktır. Model oluşturulduktan sonra çözüm sürecini tanımlamak amacıyla çözücüde (solver) yer alan parametreler ve bu parametrelerin yer aldığı kutulara yazılacak hücre adresleri, alan tanımları ve kısıtlayıcı koşullar gerekçeleri ile ayrıntılı bir biçimde anlatılacaktır. Her konunun sonunda öğrencilerin uygulama yapmasına olanak sağlayacak problemlere yer verilecektir. Bu açıklamadan da anlaşılacağı üzere, bu dersin izlenebilmesi için öğrencilerin bu dersi almadan önce Excel programını öğrenmiş olmaları ve Yöneylem Araştırması dersini (Sayısal Karar Verme Yöntemleri) başarmış olmaları gerekmektedir. Zira bu dersin ele alınışı sırasında, gerek Excel Programının temel kurallarına gerekse Yöneylem Araştırması modellerinin teorik anlamda çözüm aşamalarına ayrıntılı bir şekilde yer verilmeyecektir Ele alınan YA/YB tekniğine ilişkin olarak bilgisayar destekli çözüm yöntemi, bir örnek yardımıyla açıklandıktan sonra, bulunan çözüme ilişkin yorumlara da yer verilerek tekniğin daha açık bir şekilde anlaşılmasına olanak sağlanacaktır.
*Microsoft Corporation tarafından geliştirilen "Microsoft Office" paket programı içinde yer alan bir uygulama paket programıdır.

Bu derste ele alınacak güncel projeler, Yöneylem Araştırması çözüm yöntemleri dikkate alınarak, elektronik tablolama programında modellenecek ve çözülecektir. Bu dersin temel amacı; öğrenciye, karşılaşılan işletme problemlerini, Yöneylem Araştırması'nın herhangi bir çözüm yöntemi yardımıyla elektronik tablo ortamında model kurarak çözmesini öğretmektir.

BÖLÜM 1 - YA/YB'nin TARİHSEL GELİŞİMİ
Bu bölümde YA/YB'nin gelişmesine katkıda bulunan kişi, ülke ve olaylar kronolojik bir sıraya göre ele alınacaktır. YA/YB' nin tarihi evriminin ele alınışı sırasında, bu bilim dalının hangi düşüncelerden ilham alınarak geliştirildiği konularına da yer verilecektir.

2

Bölüm Amacı
Tarihsel gelişim, günümüzde karşılaştığımız karmaşık sorunları çözmek üzere geliştirilmiş olan YA/YB teknikleri konusunda ulaştığımız düzeyi daha iyi anlayabilmemiz açısından büyük önem taşır. Bu bölümde, insanoğlunun karşılaştığı problemleri çözme konusunda geliştirdiği problem çözme anlayışının tarihi evrimi ele alınarak, öğrencilere bir bilim dalı haline gelen sayısal karar verme tekniklerinin gelişimi hakkında bilgi verilecektir.

1.1.1 Venedikli Gemi Yapımcıları
Yöneylem Araştırması, matematik, ekonomi, fizik, kimya, bilgisayar ve mühendislik gibi çeşitli bilimlerden yararlanan disiplinlerarası bir bilim dalıdır. On beşinci yüzyılda, Venedikli gemi yapımcıları bir gemi inşası için yapılması gereken işlemlerin süresini ve önceliklerini biliyorlardı. Ancak bu konuda Endüstri Devrimi'ne kadar bir gelişme olduğu pek söylenemez. 1776 yılında Adam Smith, bir üretim sürecinin analizinde işgücünün ihtisaslaşmasının büyük bir öneme sahip olduğunu açıklamıştır. Ünlü İngiliz matematikçisi ve mekanikçisi Charles Babbage, 1832'de Üretim ve Makinelerin Ekonomisi üzerine (On Economy of Machines and Manufactures) adıyla bir çalışma yapmıştır. Bu çalışmada Babbage, farklı işe farklı ücret ve Endüstri Mühendisliği'ne ilişkin kavramlar üzerinde durmuştur. On dokuzuncu yüzyılın sonlarında, Amerikalı mühendis Frederick Taylor, üretim problemlerinin bilimsel yolla çözülmesi gereğinin en büyük savunucusuydu. Endüstri Mühendisliği'nin bir meslek olarak geliştirilmesi, bilimsel yönetimin babası olarak adlandırılan Taylor'un düşüncesiydi. Çalışanların performanslarının ölçülmesi, zaman ve etüd analiz yöntemleri, yine Frederick Taylor tarafından geliştirilmiştir.

1.1.2 İlk Matematiksel Model
Taylor'un çağdaşı olan Henry L. Gantt'ın YA'na en büyük katkısı, geliştirmiş olduğu işlerin makinalara atanmasını sağlayan ünlü Gantt diyagramlarıdır. 1914 yılında İngiliz Frederick W. Lanchester, silah ve asker donanımlarını dikkate alarak bilimsel bir biçimde savaşların sonucunu tahmin edecek bir model geliştirmiştir. Bu model, insan unsurunu da içeren örgütsel karar problemlerini çözmeye yönelik ilk

3

matematiksel model olarak nitelendirilebilir. 1915 yılında Ford W. Harris, envanter kontrol modellerinin geliştirilmesine katkıda bulunan ve halen günümüzde de kullanılan sipariş hacmi formülünü geliştirmiştir. Danimarkalı Matematikçi A.K. Erlang ise, günümüzde kullandığımız "Bekleme Hattı Modelleri"ne ilişkin "Kuyruk Teorisi"ni geliştirmiştir. 1930 yılında ise Horace C. Levinson, işletme problemlerinin çözümünde karmaşık matematik modeller kullanmıştır. Levinson, yaşadıkları bölgeye bağlı olarak, tüketicilerin gelir ve tüketimleri ile reklam ve satışlar arasındaki ilişkiyi temsil eden bir model geliştirmiştir.

1.1.3 Yöneylem Araştırması Modellerinin Gelişimine İkinci Dünya Savaşının Katkısı
YA/YB'ye ilişkin birçok bilimsel gelişme olmasına karşın, İkinci Dünya Savaşı'na kadar bu disiplin bir bilim alanı olarak yeterince tanınmamıştır. 1930'ların sonunda İngilizler, radarların etkin kullanımını araştırmak üzere uzmanlardan oluşan bir ekip oluşturmuştur. Daha sonra İngiliz Savunma Bakanlığı, Alman denizaltılarına karşı etkin bir savunma sisteminin geliştirilmesi, yeterli bir sivil savunma sisteminin oluşturulması, erzak ve yakıt konvoylarının korunmasında optimal filo büyüklüğünün bulunması gibi konularda yardımcı olmak üzere çeşitli bilim alanlarında çalışmalar yapan İngiliz bilim adamlarını çözüm üretmek üzere yardıma çağırmıştır. Bu gruplarda fizyolojist,matematikçi, fizikçi, astrofizikçi ve asker gibi çeşitli alanlarda uzmanlar yer almıştır. Birçok disiplinden katılan uzmanların katıldığı bu ekipler İngilizlerin Kuzey Atlantik savaşını kazanmasını sağlamıştır.

1.1.4 YA/YB nin A.B.D.’deki Gelişimi
Yöneylem Araştırması’nın Amerika Birleşik Devletleri’ndeki gelişim süreci İngilizler’in Kuzey Atlantik Savaşı’nda kazandıkları zaferle başlamıştır. Alman denizaltılarına karşı etkin bir savunma sisteminin oluşturulmasında ve sivil savunma gibi konularda yardımcı olmaları için kendi alanlarında uzmanlaşmış kişiler tarafından oluşturulan ekip büyük bir başarı sağlamıştır.

4

1.1.5 YA/YB Bilim Dalının Kurumsallaşması
Yöneylem Araştırması disiplininin endüstriyel işletmeler tarafından kabul edilmesinden sonra bu bilim alanı hızla gelişti. Bu gelişmenin en önemli göstergeleri, 1950 yılında İngiltere'de kurulan "Operational Research Society" , 1952 yılında A.B.D.'de kurulan "Operations Research Society of America", 1953 yılında kurulan "The Institute of Management Science" ve 1969 yılında kurulan "American Institute of Decision Sciences" isimli çeşitli meslek kuruluşlarıdır*

* Cook Thomas M., Russel Robert A. "Introduction to Management Science" Prentice Hall Inc., New Jersey, Third Edition 1985 pp.;2-5

YA/YB Amerika ve İngiltere'de 1950'lerde kurumsallaştı.

1.1.6 YA/YB ve Bilgisayarlar
Özellikle savaştan sonra problemleri çözmek üzere birçok disiplinden yardım alma yaklaşımı, giderek Yöneylem Araştırması'nın önemli bir özelliği olmaya başlamıştır. Ancak savaş sonrası yıllarda işletme yöneticileri bu yeni disiplini çok dikkate almamışlardır. Özellikle tekniklerin, askeri uygulamalara yönelik olarak geliştirilmiş olması, endüstriyel işletme yöneticilerinin bu tekniklere bakış açısını olumsuz yönde etkilemiştir. Ancak iki önemli olay, Yöneylem Araştırması Teknikleri'nin işletme yöneticileri tarafından

5

kullanılmasını arttırmıştır: 1. George Dantzig tarafından geliştirilen Doğrusal Programlama çözüm tekniklerinin kısıtlı dünya kaynaklarının optimal kullanımını sağlıyor olması, 2. YA/YB tekniklerinin çözümüne yardımcı olmak üzere yüksek hızlı işlem yapma yeteneğine sahip bilgisayarların geliştirilmesi ve ticari amaçla üretilip satılması.

Bazı gerçek dünya problemlerinin YA teknikleri yardımıyla çözülebilmesi için karmaşık yüzlerce işlem yapmak gerekmektedir. Bilgisayarlar insanoğluna oranla binlerce karmaşık işlemi saniyeler ölçüsünde kısa bir süre içinde yapabilmektedir. Bilgisayarların sahip olduğu bu özellik, Yöneylem Araştırmacılar açısından oldukça büyük önem taşımaktadır. 1970-80'li yıllarda YA/YB bilim dalı giderek Yönetim Bilişim Sistemleri alanı ile yakından ilgilenmeye başlamıştır. Günümüzde ise bilgisayar teknolojisindeki büyük gelişme, bu teknolojinin olanak sağladığı büyük veri tabanları ve bunları işlemeye yönelik yazılım olanakları, artık YA/YB bilim alanında büyük boyutlu gerçek dünya problemlerinin çözülmesine olanak sağlamıştır. Yukarıdaki satırlardan izleneceği üzere, günümüze kadar işletmelerin karşılaştığı problemleri çözmek üzere birçok çözüm yöntemi geliştirilmiştir. Ancak İkinci Dünya Savaşı'ndan günümüze kadar geliştirilen bu çözüm yöntemleri, her geçen gün işletmeler tarafından daha çok kullanılmakla beraber, giderek karmaşıklaşan dinamik çevre koşulları, YA/YB tekniklerinin kullanılmasını zorlaştırmaktadır. Ancak gelişen bilgisayar teknolojisi; işletmelere, sorunlarını çözebilmesi konusunda yeni olanaklar sunmaktadır. Karşılaşılan problemler genellikle karmaşık olduğundan, bu problemleri Yöneylem Araştırması'nın klasik çözüm yöntemleri ile, elle çözmek çoğu zaman zor, zaman alıcı, hatta bazı durumlarda neredeyse imkânsızdır. Bu karmaşık problemleri Yöneylem Araştırması tekniklerini kullanarak bilgisayar desteğinde çözmek için bilgisayar olanaklarının gelişmesine paralel olarak birçok bilgisayar çözüm paketi geliştirilmiştir. Ancak bu paketleri kullanmak için önce bu programlara sahip olmak, paketleri kullanmayı öğrenmek, karşılaşılan problemlerin modellerini kurmak ve verileri programın yapısına uygun bir şekilde bilgisayara aktarmak gerekmektedir. Bazı problemlerin çözüm modelleri, paket programların bu modelleri çözmesine olanak vermeyebilir. Hiç şüphesiz, problemin yapısına uygun yeni bir çözüm paketi geliştirilebilir. Ancak bu durum hem oldukça pahalı hem de zaman alıcıdır. Bu nedenle bu gereksinime cevap vermek amacıyla, problemlerin esnek yapılarını dikkate alabilecek bilgisayar destekli ve herkesin kolayca yararlanabileceği yeni bir çözüm sürecine gereksinim vardır. Son yıllarda çözücü (solver) veya benzeri gibi etkin bir çözüm paketini içeren tablolama (spreadsheet) paketleri desteğinde YA/YB modellerine ilişkin olarak geliştirilen çözüm süreçleri, bu arayışlara önemli bir cevap oluşturmuştur.

1.1.7 İşletme Problemlerinin Bilgisayar Ortamında YA/YB Teknikleri Yardımıyla Çözümünün Getirdiği Yararlar
YA/YB çözüm yöntemlerinin elektronik tablo yardımıyla çözümü büyük olanaklar sağlamıştır.

6

Wall Street Journal, Mart 87'de yayınladığı bir raporda, bireysel bilgisayarlarda yer alan Solver fonksiyonu sayesinde, işletmelerin doğrusal programlama problemlerini, dev bilgisayarlardan bireysel bilgisayarlara transfer ettiğini belirtmiştir. Bu şirketlere aşağıdaki örnekler verilebilir; Newfoundland Energy Limited, çeşitli karışımlar oluşturmak amacıyla satın alacağı hampetrol miktarları konusunda, yirmibeş yıl boyunca doğrusal programlama modellerini dev bilgisayarlarda çözmüştür. Bireysel bilgisayarların gelişiminden sonra Şirket, doğrusal programlama problemlerini bu bilgisayarlar aracılığı ile çözerek eski dev bilgisayarlardan yararlanmak amacıyla ödedikleri zaman kiralama bedelinden yüzbinlerce dolar tasarruf sağlamıştır. New York'ta kurulmuş olan Hawley Fuel kömür toptancısı, satın alacağı kömür karışımını belirlemek üzere müşterilerinin kükürt ve kül miktarı konusundaki taleplerini dikkate alarak yapmış olduğu doğrusal programlama modellerini yine bireysel bilgisayarlarda elektronik tablo aracılığı ile çözerek büyük kârlar elde etmiştir. İngiliz Columbiası'nda yaşayan Charles Howard, elektrik üretimini arttırmak üzere bir barajın çıkış valflerinin açılış ve kapanış zamanlarını, doğrusal programlama yardımıyla bularak enerji üretiminde büyük artışlar sağlamıştır.* Yukarıdaki açıklamalardan görüleceği üzere, geçmiş yıllarda işletmeler genellikle doğrusal programlama modellerini bireysel bilgisayarlarda çözebiliyorlardı. Oysa bu derste de görüleceği üzere günümüzde Yöneylem Araştırması'nın hemen tüm çözüm modellerini esnek bir yapı içinde ele almak ve çözmek mümkün hale gelmiştir.
* Ragsdale Cliff T. Spreadsheet Modeling and Decision Analysis ,Course Technology Inc., Cambridge, MA., 1995 pp., 103

Bölüm Özeti
Bu bölümde, Yöneylem Araştırması hakkında genel bilgiler, Yöneylem Araştırması'nın tarihsel gelişimi ve tarihsel süreçteki önemi, • Bu metodun hangi alanlarda kullanıldığı, Yöneylem Araştırması'nın bilgisayarlarla entegrasyon süreci, Bilgisayarda uygulandığında bu metodun insanlara getirdiği kolaylıklar ve kazançlar • •

• •

anlatıldı.

BÖLÜM 2 - PROBLEM ÇÖZÜM SÜRECİ
YA/YB, problem çözmede bilimsel bir yaklaşım uygulamasıdır. Bilimsel karar vermenin temel amacı, karar verilecek konuya ilişkin yeterli ve sistematik biçimde bilgi toplayıp karar seçeneklerini değerleyerek bu seçenekler içinden amaca en uygun olanı seçme şeklinde tanımlanabilir. Problemlerin yapısına bağlı olarak bu

7

adımların alt ayrımlarında bazı farklılıklar gözlemlense de bir problemin çözüm sürecine ilişkin bazı temel adımlar vardır.

Bölüm Amacı
Bu bölümde amaç, öğrenciye günlük yaşam sırasında karşılaşılacak problemlerin, bir elektronik tablo modelinin kuruluşuna ilişkin aşamaları hakkında bilgi vererek, problemlerin modellenmesi ve çözümü konusunda deneyim kazandırmaktır.

2.1 Problem Çözmenin Aşamaları
Problem çözmenin aşamalarını şu başlıklar altında sıralayabiliriz;
! Aşamalar ile ilgili bilgi almak için başlıklara tıklayınız.

Gözlem ve Bilgi Toplama Problemin Tanımlanması Model Kurma Model Doğrulama Problem Çözümü Uygulama

Problem çözmenin ilk aşaması, probleme ilişkin tüm sistemi gözleyerek problem hakkında yeterli bilgi toplamaktır.

Probleme bir çözüm bulmadan önce, problemin tam bir tanımının yapılması gereklidir. Bu tanımın tam yapılmaması halinde, probleme uygun bir cevap bulunması mümkün değildir. Probleme ilişkin tam bir tanımın yapılmasının yanı sıra, bu aşamada çözüm seçenekleri ve analiz edilen sistemin amaç ve hedefleri de belirlenmeye çalışılır. Sınırlı kaynaklara sahip olduğumuz dünyada, söz konusu olacak kısıt veya koşulların da açıkça tanımı yapılır. Önerilen çözümün performansını değerleyebilmek için kâr veya maliyet gibi ölçme ölçütlerine gereksinim vardır.

8

Bu aşama, model formülasyonu şeklinde de tanımlanabilir. Model, analiz edilen probleme ilişkin bileşenlerin ve aralarındaki ilişkilerin soyut bir şekilde temsilidir. Bir model kurma sürecinin en önemli bölümünü, bileşenler arasındaki ilişkilerin açık bir şekilde tanımlanması oluşturur. Modeller, farklı yapılarda olabilmektedir. Örneğin, modeller grafik, akış diyagramı, şebeke diyagramı veya matematik denklemler şeklinde olabilir. Bu derste, problemlerin çözümünde sembolik model olarak da tanımlanan matematik denklemler kullanılacaktır. Çünkü bu tip modellere matematiksel işlemler uygulamak ve çeşitli analizler yapmak mümkündür.

Bu aşamada YB/YA’nın önemli bir kısmını içeren sayısal çözüm teknik ve yöntemleri sürece katılır. Problem çözümü ifadesi, bir veya daha çok YB/YA çözüm tekniğinin modele uygulanması anlamına gelir.

Bu aşama, geliştirilen, test edilen ve çözüm denemesi yapılan modelin uygulamaya konması aşamasıdır. Ancak bu süreç, modelin çözüme konması ile sona ermeyecektir. Uygulayıcılar, modelin uygulamaya konması ile elde edilen sonuçları dikkate alarak, modeli amaçlar doğrultusunda düzeltmeli, model kuruculara geri besleme mesajı sağlayarak daha sonra kurulacak modellerin daha güvenilir ve amaca uygun sonuçlar üretmesine olanak sağlamalılardır.

Bölüm Özeti
Bu bölümde, • • anlatıldı. Problem çözme süreciyle ilgili genel bilgiler, Problem çözme sürecinde izlenen adımlar

BÖLÜM 3 - Doğrusal Programlama (Linear Programming) Matematiksel anlamda
"doğrusal programlama"; doğrusal eşitlik veya eşitsizliklerden oluşan doğrusal kısıtları dikkate alarak, doğrusal bir amaç denkleminin optimizasyonu şeklinde tanımlanır. Bu bölümde özellikle Solver Fonksiyonu'nun kullanımı, açık ve ayrıntılı bir biçimde anlatılacaktır.

Bölüm Amacı

Bu bölümde örnek doğrusal programlama problemleri ele alınarak; model kurma, bu modeli solver (çözücü) yardımıyla çözme ve bulunan çözümleri analiz etme ve yorumlama

9

konuları, örnek problemler yardımıyla ele alınarak öğrencinin deneyim kazanması sağlanacaktır.

3.1 Doğrusal Programlamanın Tarihi Evrimi
Matematikçiler, İkinci Dünya Savaşı'na kadar doğrusal eşitlik ve eşitsizlikler konusunda yeterince teorik bilgiye sahiptiler ve bu tip doğrusal sistemlerin ele alınıp çözülebilmeleri için çok sayıda işlem yapılması gerektiğini biliyorlardı. Bilgisayar desteği olmaksızın, doğrusal bir sisteme ilişkin işlemlerin anlamlı bir süre içinde insanoğlu tarafından ele alınıp çözülmesi pek mümkün değildi. Bu durumun bir sonucu olarak, o dönemde doğrusal sistemlerin çeşitli alanlardaki kullanım potansiyeli yeterince anlaşılamamıştır. * İkinci Dünya Savaşı sırasında iki önemli gelişme doğrusal modellere ilişkin ilgiyi arttırmıştır.

Bu iki gelişme, Doğrusal Programlama modellerinin kullanımını isteklendirmiştir.
*Winston Wayne L., Albright S. Christian a.g.e. s.,26

3.1.1 Simpleks Çözüm Algoritmasının Geliştirilmesi
Doğrusal Programlama modellerini çözmek için bilgisayar olanaklarından yararlanmayı sağlayacak çözüm algoritması arayışları sırasında; genç matematikçi George Dantzig, Simpleks Yöntem adı altında yeni bir çözüm yöntemi geliştirdi. Simpleks Yöntem, verilen amacı en iyilemek (optimization) üzere mümkün çözüm seçeneklerini aritmetik ve sistematik işlemler yardımıyla araştıran bir çözüm yöntemidir. Geliştirilen bu yöntem için bir bilgisayar programının geliştirilmesi mümkündü. Bu yöntem, bazı küçük düzeltmelerle günümüzde de doğrusal programlama modellerinin çözümünde en çok kullanılan çözüm yöntemidir. Doğrusal Programlama problemleri ile sıkça karşılaşan büyük kuruluşlar, bu tip modelleri Simpleks Yöntemle çözen bilgisayar paket programlarına sahiptir. Yakın tarihlerde büyük Doğrusal Programlama problemlerine çözüm üretmek üzere, Karmarkar tarafından, farklı bir çözüm yöntemi geliştirilmiştir. Ancak yine de Simpleks Çözüm yöntemi günümüzde en çok kullanılan çözüm yöntemidir.

10

3.2 Uygulamalar
Bu konuda, bir doğrusal programlama probleminin elektronik tablo paket programında (excelde) nasıl formüle edileceği, modelleneceği ve çözüleceği örnekler yardımıyla anlatılacaktır. Göreceğimiz uygulamalar; • • • EvMob Marangoz Atölyesi Pınar Jakuzi Şirketi Diyet Problemi

olacaktır.

3.2.1 EvMob Marangoz Atölyesi (Dp1)
Mutfak dolapları üretimi yapan bir fabrikadan yeni ayrılan Ziya Uygur, EvMob marangoz atölyesini yeni kurmuştur. Ziya Uygur, piyasada talebi olduğunu belirlediği masa ve sandalye üretimine karar vermiştir. Masa ve sandalye üretiminde yararlanılan torna, tesviye, montaj ve cila bölümlerinin haftalık kapasiteleri ve her birini üretmek üzere gerekli süreler (dakika olarak) Tablo-1'de verilmiştir.

Tablo–1 Masa ve sandalye üretim süreleri, birim kârlar, kapasiteler ve haftalık talepler tablosu Her bir masa ve sandalyeden elde edilecek birim kârlar sırayla, 20.000.000 ve 9.000.000 TL'dır. Masa ve sandalyeye olan haftalık talepler ise sırayla 50 ve 110 adet olarak belirlenmiştir.

11

3.2.1.1 Çözüm Süreci
Probleme ilişkin geleneksel çözüm yöntemini uygulamak istersek, önce bulmak istediğimiz karar değişkenlerini belirlememiz gerekir. Bu probleme ilişkin karar değişkenlerini x1, x2 ile temsil edebiliriz. x1, x2, üretilecek masa ve sandalye sayılarını gösterir. Probleme ilişkin amaç denklemi ve kısıtlayıcı koşullar, aşağıdaki şekilde yazılabilir;

3.2.1.1.1 Modelin Analizi
Verilen probleme ilişkin olarak oluşturulan doğrusal programlama modelini biraz daha yakından incelemek, modelin daha iyi anlaşılmasına olanak sağlayacaktır. Öncelikle, amaç denklemini ele alalım. Eğer atölyede birer adet masa ve sandalye üretilirse elde edilecek kâr (20.000.000*1+9.000.000*1=29.000.000 TL) yirmi dokuz milyon TL olacaktır. Hedef elde edilecek kârı ençoklamaktır (maksimize etmektir). Ancak burada x1 ve x2 değişkenlerine istediğimiz kadar büyük değerler veremeyiz. Zira, bu değişkenlere istenildiği kadar büyük değerler verilmesini kısıtlayan altı adet kısıtlayıcı koşul vardır.

12

Bu bilgiler ışığında problemin çözüm sürecini şöyle tanımlamak mümkündür. Problemin çözüm süreci, yukarıda tanımlanan altı kısıtı da sağlayacak ve aynı anda Z değerini maksimize edecek x1 ve x2 değerlerini bulmaktır. Bu tanım, bu ders programı boyunca her modelin çözümünde kullanılacak olan Çözücü (Solver) Fonksiyonu'nun işlevini açıklaması açısından büyük önem taşır.

3.2.1.1.2 Problemin Excel'de Modellenmesi
Bu probleme ilişkin Doğrusal Programlama problemi acaba excelde nasıl modellenir? Excel tablolama programı hakkında bilgi sahibi olanlar bu soruya tek bir cevap verilemeyeceğini bilirler. Aşağıda, probleme ilişkin bir model örneği verilecektir. Daha sonra verilecek çeşitli çözüm modelleri, konuya ilişkin farklı modeller hakkında yeterli bilgi verecektir. Probleme ilişkin excel tablosundaki çözüm modeli aşağıda verilmiştir.

Tablo-2 EvMob Problemi'ne İlişkin Excel Çözüm Modeli

13

3.2.1.1.3 Girdi Bilgileri
Girdi bilgileri, probleme ilişkin olarak verilen tüm sayısal bilgilerdir. Elimizdeki bilgilere ilişkin girdi bilgileri dört başlık altında ele alınabilir.

14

15

Tablo-3 EvMob Problemi'ne İlişkin Excel Çözüm Modeli

3.2.1.1.4 Üretim Değerleri
Üretim değerleri, verilen probleme ilişkin aranan kısıtları sağlayacak amacı en iyileyecek (optimize edecek) çözüm değerleridir. Tablo-3'de bu çözüm değerleri I3:I4 alanında verilmiştir. Bu değerlerin gerçek çözüm değerleriyle hiçbir ilişkisi yoktur ve model kurucu tarafından rastgele verilmiştir. Bu değerlerin verilen kısıtları sağlaması gerektiği düşünülmemelidir. Solver (Çözücü) fonksiyonunun temel hedefi bu değerleri bulmaktır.

Tablo-3 EvMob Problemi'ne İlişkin Excel Çözüm Modeli

3.2.1.1.5 Kullanılan Kaynaklar
16

B7 hücresine, I3:I4 alanında üretilmesi planlanan masa ve sandalye adetleri için, gereken toplam torna süresini, dakika olarak hesaplayıp yazmak gerekir. Torna tezgahında kullanılacak toplam süreyi B7 hücresinde bulmak üzere bu değer;

Daha sonra bu formül, C7, D7, E7 hücrelerine kopyalanarak, üretimine karar verilen masa ve sandalye miktarı için gereken tesviye, montaj ve cila bölümleri için tüketilecek kaynak miktarları bulunur. Böylece on adet masa ve on adet sandalye üretilmesi halinde her bir kaynaktan tüketilecek miktarlar bulunmuş olur (Tablo-3, B7:E7 alanı).

Tablo-3 EvMob Problemi'ne İlişkin Excel Çözüm Modeli

3.2.1.1.6 Elde Edilecek Kâr Değeri
Bu aşamada, üretilmesi planlanan masa ve sandalye değerleri için toplam kâr değerinin hesaplanması gerekmektedir. Toplam kâr değeri, F7 hücresine yazılan aşağıdaki formül yardımıyla hesaplanır.

17

Model kurulduktan sonra sıra, modelin test edilmesi aşamasına gelir. Bu aşamada I3:I4 alanında yer alan karar değişkenlerine farklı değerler verilerek, F5 hücresinde yer alan kâr ve B5:E5 alanında yer alan kaynak değerleri test edilir.

Tablo-3 EvMob Problemi'ne İlişkin Excel Çözüm Modeli

3.2.1.2 Solver Çözümü
Test aşamasından sonra sıra, kurulmuş olan modeli çözmeye gelmiştir. Bu modeli çözmek için önce Solver (Çözücü) fonksiyonunu canlandırmamız gerekmektedir (Tablo-4). Bu fonksiyon, Tools (Araçlar) menüsü içinden seçilerek canlandırılır.

18

Tablo-4 Solver (Çözücü) Fonksiyonunun Seçimi

3.2.1.2.1 Verilerin Girilmesi
Çözücü fonksiyonu canlandırıldıktan sonra karşımıza bu fonksiyona ilişkin olarak Solver Parameters (Çözücü Parametreleri) adı altında bir iletişim kutusu çıkar. Bu aşamada sıra, bu iletişim kutusuna gerekli bilgileri girmeye gelmiştir (Tablo-5). Örnek iletişim kutusunda da görüleceği üzere buraya girilecek bilgileri dört başlık altında sınıflandırabiliriz: • • • • Hedef Hücre (Set Target Cell) Eşittir (Equal To) Değişen Hücreler (By Changing Cells) Kısıtlamalar (Subject to the Constraints)

Tablo-5 Solver (Çözücü) Fonksiyonu İletişim Kutusu

3.2.1.2.2 Set Target Cell (Hedef Hücre) Alanı
Bu başlığın sağında yer alan hücrenin içine tıklanarak Tablo - 3'de yer alan toplam kâr değerinin hesaplandığı F7 hücresinin adresi yazılır. Bu hücrenin adresinin Hedef Hücre

19

alanına yazılmasının temel nedeni, problemde de belirtildiği üzere bu hücrenin eniyilenmesinin (optimize edilmesinin) istenmesidir.

Tablo-6 Solver (Çözücü) Fonksiyonu İletişim Kutusu

3.2.1.2.3 Equal To (Eşittir) Alanı
Bu bölümde, bu ifadenin sağında eniyilenmesi istenen hedef hücrenin hangi yönde eniyileneceği işaretlenir. Eğer hedef hücrede tanımlanan değerin en büyük (maksimum) değere ulaşması isteniyorsa en büyük (Max) ifadesinin solundaki alan, eğer hedef hücrenin en küçük (Minimum) değere ulaşması isteniyorsa en küçük (Min) ifadesinin solundaki alan işaretlenir. Hedef hücrenin belirli bir değere eşit olması isteniyorsa değer (Value of) hücresi işaretlenir ve sağdaki hücreye eşitlenmek istenen değer sayısal olarak yazılır. EvMob Marangoz atölyesi probleminde kâr maksimize edilmek istendiğinden Max (en büyük) alanı işaretlenir.

20

Tablo-7 Solver (Çözücü) Fonksiyonu İletişim Kutusu

3.2.1.2.4 By Changing Cells (Değişen Hücreler ) Alanı
Bu alana, problemde karar değişkenlerine rastgele olarak değer yazılmış olan hücrelerin adresleri yazılır. Probleme ilişkin excel modeli incelendiğinde I3:I4 alanında x1, x2 karar değişkenleri için rastgele değerler verilmiştir. Bu aşamada, rastgele verilen bu değerlere ilişkin adres bu alana yazılır.

Tablo-8 Solver (Çözücü) Fonksiyonu İletişim Kutusu

3.2.1.2.5 Subject To The Constraints (Kısıtlamalar) Alanı
Bu alana modelin yapısı dikkate alınarak söz konusu olan kısıtlar sırayla yazılır. İlk aşamada yazılmak istenen birinci kısıtı yazmak üzere, Add (Ekle) ifadesine tıklanarak Add Constraint (Kısıtlama Ekle) kutusunun (Tablo-9) gelmesi sağlanır.

21

Tablo-9 Add Constraint (Kısıtlama Ekle) Kutusu x1 ve x2'ye rastgele verilmiş olan 10 değerlerini dikkate alarak, torna, tesviye, cila ve montaj bölümlerine ilişkin dört kısıt aşağıdaki gibi olacaktır.

Kısıtlamalar alanındaki eşitsizlikleri daha kolay ifade edebilmek için bazı durumlardan yararlanılır. Bu problem için geçerli olan durumlar şunlardır;

22

3.2.1.3 Çözüm Tablosu
Solver Parameters iletişim kutusuna girilmesi gereken bilgiler eksiksiz ve doğru olarak girildikten ve bu tablonun sağ üst köşesinde yer alan Solve (Çöz) tuşu tıklandıktan sonra, optimum çözüm bulunduğuna ilişkin bir mesaj görüntülenir. Bu mesaj görüntülendiğinde, Ok(Tamam) tuşuna tıklanarak aşağıda verilen çözüm tablosuna (Tablo-3) ulaşılır.

23

Tablo-3 Solver Fonksiyonu'nun Çalışmasından Sonra Ulaşılan Çözüm Tablosu

3.2.1.4 Çözüm Tablosunun Yorumu
Çözüm tablosu (Tablo-3), başlangıçta kurulan ilk çözüm tablosu (Tablo-2) ile karşılaştırıldığında üç farklı alanda değişiklik olduğu görülecektir.

Tablo-3 ve Tablo-2

3.2.1.5 Çözücü Sonuçları
Model oluşturulup Solver Parameters değerleri girildikten ve Solve (Çöz) komutunun verilmesinden sonra, çözüm değerlerinin bulunduğunu belirten Solver Results (Çözücü Sonuçları) raporu görüntülenir. Bu raporda aynı zamanda, bulunan çözüme bağlı olarak üç tip rapor üretilebileceğine ilişkin seçenekler de görüntülenir.

24

Tablo-12 Solver Results (Çözücü Sonuçları) Raporu Verilen problemin çözümüne ilişkin yanıt, duyarlılık ve sınırlamalar, verilen seçenekler içinden seçilebilir. Solver Fonksiyonu tarafından üretilen bu raporları, çözüme ilişkin olarak yukarıda verilmiş olan açıklamalar ışığında (Tablo-12) analiz ederek yorumlamak mümkündür.

3.2.2 Pınar Jakuzi Şirketi (Dp2)
Erim Pınar; banyo küveti üreticilerinden aldığı fiberglass küvetlere pompa takıp, özel bir kaplama maddesi ile kaplayarak satmaktadır. Pınar Jakuzi'de iki tip jakuzi üretilmektedir. Mavi Cennet isimli modele dört adet, Su Perisi isimli modele ise altı adet su pompası takılmaktadır. Mavi Cennet modeline pompa montajı için 2,25, Su Perisi modeline pompa montajı için 3,50 işçilik saate gereksinim vardır. Yine birinci tip modelin kaplanması için 3,60 m2 ve ikinci tip modelin kaplanması için ise 2,85 m2 kaplama malzemesine gereksinim vardır. Gelecek üç aylık üretim dönemi için gerekli olan bilgiler aşağıdaki tabloda verilmiştir. Dönem başında 2000 adet pompa sipariş edilmiş olup, bu pompaların birim maliyeti 30.000.000 TL'dir. Birinci fiberglass küvetin maliyeti 80.000.000TL, ikinci küvetin maliyeti ise 105.000.000 TL'dir. Küvetlere pompa montajının (işçilik+genel giderler+amortisman giderlerinin) saat başına maliyeti 120.000.000 TL'dir. Kaplama malzemesinin metre kare fiyatı ise 35.000.000 TL'dir. Jakuzilerin birim satış fiyatları Mavi Cennet için, 690.000.000 TL, Su Perisi için ise, 900.000.000 TL'dir.

Tablo-1 Gelecek Üç Ayın Bilgileri

25

3.2.2.1 Çözüm Süreci
Önce; verilen probleme ilişkin karar değişkenlerinin belirlenmesi gerekmektedir. Bu problemdeki karar değişkenleri, üretilecek Mavi Cennet ve Su Perisi Jakuzileri'nin üretim miktarları olup, bu değişkenler x1, x2 ile temsil edilebilir (Tablo-2). Excel'de kurulan çözüm modeli yakından incelendiğinde bu tabloda yer alan bilgileri üç başlık altında ele alabiliriz: • • • Girdi Bilgileri Karar Değişkenleri (Üretim Değerleri) Kullanılan Kaynaklar

Tablo-2 Verilen Probleme İlişkin Excel Çözüm Modeli

3.2.2.1.1 Girdi Bilgileri
Girdi bilgileri, probleme ilişkin olarak verilen tüm sayısal bilgilerdir. Problemin verilerine ilişkin girdi bilgileri üç başlık altında ele alınabilir.

26

27

Tablo-2 Pınar Jakuzi Problemi'ne İlişkin Excel Çözüm Modeli

28

3.2.2.1.2 Karar Değişkenleri (Üretim Değerleri)
Karar değişkenleri, verilen probleme ilişkin aranan kısıtları sağlayacak ve amacı eniyileyecek (optimize edecek) çözüm değerleridir. Tablo-3'te bu çözüm değerleri J26:J27 alanında x1=10 ve x2=20 olarak verilmiştir. Bu değerlerin gerçek çözüm değerleriyle hiçbir ilişkisi yoktur ve model kurucu tarafından rastgele verilmiştir. Bu değerlerin verilen kısıtları sağlaması gerektiği düşünülmemelidir. Solver (Çözücü) Fonksiyonu'nun temel hedefi bu değerleri bulmaktır.

Tablo-3 Pınar Jakuzi Problemi'ne İlişkin Excel Çözüm Modeli

3.2.2.1.3 Kullanılan Kaynaklar
Tablo-3'ten de görüleceği üzere C31:E31 alanında 10 adet Mavi Cennet ve 20 adet Su Perisi tipinde jakuzi üretimi için gerekli olan kaplama malzemesi, işçilik süresi ve pompa sayısı hesaplanmaktadır.Kullanılacak olan toplam kaplama malzemesini C31 hücresinde hesaplamak için kullanılan formül aşağıda verilmiştir.

Daha sonra bu formül D31, E31 hücrelerine kopyalanarak üretimine karar verilen 10 adet Mavi Cennet ve 20 adet Su Perisi için gereken, kaplama malzemesi, işçilik süresi ve pompa sayısı hesaplanmış olur. Bulunan değerler üretimine karar verilen 10 adet Mavi Cennet ve 20 adet Su Perisi için kullanılan kapasiteleri gösterir.

29

Tablo-3 Pınar Jakuzi Problemi'ne İlişkin Excel Çözüm Modeli

3.2.2.1.4 Elde Edilecek Kâr Değeri
Bu aşamada, üretilmesi planlanan Mavi Cennet ve Su Perisine ilişkin üretim miktarlarlarının bulunması için toplam kâr değerinin hesaplanması gerekmektedir. Toplam kâr değerinin hesaplanması için birim maliyet değerlerinin hesaplanarak bulunan maliyet değerinin verilmiş olan birim satış fiyatından çıkartılması gerekmektedir (Tablo-3). Her bir üründen elde edilecek kârı hesaplamak için aşağıdaki formül kullanılır. Birim Kâr= Birim Satış Fiyatı - Birim Maliyet Tablo-3'ten de izleneceği üzere Mavi Cennet ve Su Perisi Modelleri için H26 ve H27 hücrelerinde yer alan birim kârları hesaplamak için önce G26 ve G27 hücrelerinde yer alan birim maliyetlerin hesaplanması gerekmektedir. G26 ve G27 hücrelerinde yer alan formüller aşağıda verilmiştir. G26>=E26*$H$23+D26*$H$21+C26*$H$22+B26 G27>=E27*$H$23+D27*$H$21+C27*$H$22+B27 G26 ve G27 hücrelerinde birim maliyetlerin hesaplanmasından sonra sıra birim kârların hesaplanmasına gelir. Bu aşamada H26 ve H27 hücrelerinde birim kârlar aşağıdaki formüller aracılığı ile hesaplanır. H26 >=F26-G26 H27 >=F27-G27

30

Birim kârların hesaplanmasından sonra sıra H31 hücresinde yer alan toplam kârı hesaplamaya gelir. H31 hücresinde yer alan toplam kâr aşağıdaki formül yardımıyla hesaplanır. H31 >=TOPLA.ÇARPIM(H26:H27;$J$26:$J$27) veya H31 >=SUMPRODUCT(H26:H27;$J$26:$J$27)

Tablo-3 Pınar Jakuzi Problemi'ne İlişkin Excel Çözüm Modeli

3.2.2.2 Solver Çözümü
Modelin doğru bir şekilde kurulmasından sonra sıra kurulmuş olan modeli çözmeye gelmiştir. Bu modeli çözmek için önce Solver (Çözücü) Fonksiyonu'na ulaşmak gerekmektedir (Tablo-4). Bu fonksiyona, Tools (Araçlar) menüsü içinden Solver (Çözücü) seçilerek ulaşılır.

31

Tablo-4 Solver (Çözücü) Fonksiyonu'nun Seçimi

3.2.2.2.1 Verilerin Girilmesi
Çözücü fonksiyonu canlandırıldıktan sonra karşımıza bu fonksiyona ilişkin olarak Solver Parameters (Çözücü Parametreleri) adı altında bir iletişim kutusu çıkar. Bu aşamada sıra, karşımıza çıkan iletişim kutusuna gerekli bilgileri girmeye gelmiştir. Örnek iletişim kutusundan da görüleceği üzere (Tablo-5), bu kutuya girilecek bilgileri dört başlık altında sınıflandırabiliriz: • • • • Hedef hücre (Target cell) Eşittir(Equal to) Değişen hücreler (By changing cells) Kısıtlamalar (Subject to the constraints)

32

Tablo-5 Solver (Çözücü) Fonksiyonu İletişim Kutusu

3.2.2.2.1.1 Set Target Cell (Hedef Hücre) Alanı
Bu başlığın sağında yer alan hücrenin içine tıklanarak Tablo-6'da yer alan toplam kâr değerinin hesaplandığı H31 hücresinin adresi yazılır. Bu hücrenin adresinin Hedef Hücre alanına yazılmasının temel nedeni, problemde de belirtildiği üzere bu hücrenin en iyilenmesinin (optimize edilmesinin) istenmesidir.

Tablo-6 Solver (Çözücü) Fonksiyonu İletişim Kutusu

3.2.2.2.1.2 Equal To (Eşittir) Alanı
Bu bölümde; bu ifadenin sağında eniyilenmesi istenen hedef hücrenin hangi yönde eniyileneceği işaretlenir. Eğer hedef hücrede tanımlanan değerin en büyük (maksimum) değere ulaşması isteniyorsa En Büyük (Max) ifadesinin solundaki alan, eğer hedef hücrenin En Küçük (Minimum) değere ulaşması isteniyorsa En Küçük (Min) ifadesinin

33

solundaki alan işaretlenir. Hedef hücrenin belirli bir değere eşit olması isteniyorsa değer (Value of) hücresi işaretlenir ve sağdaki hücreye eşitlenmek istenen değer sayısal olarak yazılır. Problemimizde kâr maksimize edilmek istendiğinden Max (en büyük) alanı işaretlenir.

Tablo-7 Solver (Çözücü) Fonksiyonu İletişim Kutusu

3.2.2.2.1.3 By Changing Cells (Değişen Hücreler ) Alanı
Bu alana, Pınar Jakuzi Problemi'nde karar değişkenlerine rastgele olarak değer yazılmış olan hücrelerin adresleri yazılır. Probleme ilişkin excel modeli incelendiğinde J26:J27 alanında x1, x2 karar değişkenleri için rastgele değerler verilmiştir. Bu aşamada rastgele verilen bu değerlere ilişkin adres bu alana yazılır. Bu açıklamayı dikkate alarak bu alana J26:J27 yazılır.

34

Tablo-8 Solver (Çözücü) Fonksiyonu İletişim Kutusu

3.2.2.2.1.4 Subject To The Constraints (Kısıtlamalar) Alanı
Bu alana modelin yapısı dikkate alınarak söz konusu olan kısıtlar sırayla yazılır. İlk aşamada yazılmak istenen birinci kısıtı yazmak üzere Add (Ekle) ifadesine tıklanarak Add Constraint (Kısıtlama Ekle) kutusunun gelmesi sağlanır (Tablo-9).

Tablo-9 Add Constraint (Kısıtlama Ekle) Kutusu x1 ve x2'ye rastgele verilmiş olan 10 ve 20 değerlerini dikkate alarak kaplama, işçilik ve pompa bölümlerine ilişkin üç kısıt aşağıdaki gibi olacaktır.

35

Kısıtlamalar alanındaki eşitsizlikleri daha kolay ifade edebilmek için bazı durumlardan yararlanılır. Bu problem için geçerli olan durum:

Kısıtların Birlikte Yazılması :
Eşitsizlik yönü aynı olduğundan bu üç kısıtı tek bir koşul şeklinde yazmak mümkündür. Yukarıda tanımlanan üç kısıtın, alan tanımları yardımıyla tek bir kısıt şeklide yazılışı Tablo-10'da verilmiştir. Eğer istenirse iletişim kutusu (Tablo-9) üç kez seçilerek üç kısıt da ayrı ayrı yazılabilir. Üretilecek ürün sayılarının (x1, x2) negatif olamayacağını ifade eden son kısıt da Add (Ekle) seçeneği seçilerek aşağıda şekilde yazılır.

Tablo-10 Üretilecek Ürün Sayılarının Negatif Olmama Koşulu

3.2.2.3 Çözüm Tablosu
Bu alana; modelin yapısı dikkate alınarak söz konusu olan kısıtlar sırayla yazılır. İlk aşamada yazılmak istenen birinci kısıtı yazmak üzere Add (Ekle) ifadesine tıklanarak Add Constraint (Kısıtlama Ekle) kutusunun gelmesi sağlanır.

36

Tablo-2 Solver Fonksiyonu'nun Çalışmasından Sonra Ulaşılan Çözüm Tablosu

3.2.2.4 Çözüm Tablosunun Yorumu
Çözüm tablosu (Tablo-11) başlangıçta kurulan ilk tablo (çözüm modeli) (Tablo-2) ile karşılaştırıldığında üç farklı alanda değişiklik olduğu görülecektir.

37

Tablo-2 ve Tablo-11

3.2.2.4.1 Yeni Solver Tablosu
Koşulların yazılmasından sonra Solver (Çözücü) Parametreleri aşağıdaki gibi görününür (Tablo-12).

Tablo-12 Tamsayı Koşulunun Eklenmesinden Sonra Solver Parametreleri

3.2.2.4.2 Yeni Çözüm Tablosu
Solver (çözücü) Parametreleri dikkate alınarak tekrar çöz komutu verildikten sonra probleme ilişkin tamsayılı çözüm Tablo-11'de bulunur. Bu tablo incelendiğinde, kısıtlar dikkate alınarak Mavi Cennet modelinden 59, Su Perisi modelinden 293 adet üretildiğinde maksimum kâr elde edilir. Maksimum Kâr Alanı (H31) :

38

H31 hücresinde bulunmuş olan 33.454 (*1000.000) TL değeri, 59 adet Mavi Cennet ve 293 adet Su Perisi üretilmesi halinde elde edilecek kâr değerini göstermektedir. Bu değer, problemde verilen kısıtlar ve birim kâr değerleri dikkate alındığında ulaşılabilecek en büyük değerdir. (Tablo-11)

Tablo-11 Tamsayılı Çözüm Tablosu

3.2.2.4.2.1 Kullanılan Kapasite Değerleri Alanı (C31:E31)
B31:D31 alanındaki değerler yakından incelendiğinde, bu alanda yer alan 1047, 1158, 1994 değerleri, 59 adet Mavi Cennet ve 293 adet Su Perisi üretmek için sırayla kaplama, İşçilik ve su pompası için gereken kapasite değerlerini göstermektedir. Bu değerler ve başlangıçta verilen kapasiteler incelendiğinde, tam sayılı çözüm arandığından tüm kaynakların kullanılmamış olduğu görülür. Ancak arta kalan kaynakların hiçbir zaman tam bir jakuzi üretimine elvermediği açıkça görülebilir (Tablo-11).

39

Tablo-11 Tamsayılı Çözüm Tablosu Ve Kullanılan Kapasiteler

3.2.2.4.2.2 Çözücü Sonuçları
Model oluşturulup Solver Parameters değerleri girildikten ve Solve (Çöz) komutu verildikten sonra çözüm değerlerinin bulunduğunu belirten Solver Results (Çözücü Sonuçları) raporu görüntülenir. Bu raporda aynı zamanda, bulunan çözüme ilişkin üç tip rapor üretilebileceğine ilişkin seçenekler de görüntülenir (Tablo-13).

Results (Çözücü Sonuçları) Raporu

Tablo-13 Solver

Verilen problemin çözümüne ilişkin yanıt, duyarlılık ve sınırlamalar, verilen seçenekler içinden seçilebilir. Solver Fonksiyonu tarafından üretilen bu raporları, çözüme ilişkin olarak yukarıda verilmiş olan açıklamalar ışığında analiz ederek yorumlamak mümkündür.

3.2.3 Diyet Problemi (Dp3)
Son günlerde Gökçe'nin yaptığı diyet, 4 ürün grubu içerisinden gıdasını seçmesini gerektiriyor. Bunlar, çikolatalı kek, dondurma, kola ve peynirli kektir. Bir dilim kek 50.000 TL, bir top çikolatalı dondurma 20.000 TL, bir bardak kola 30.000 TL ve bir dilim

40

peynirli kek ise 80.000 TL'dir. Bir gün içinde Gökçe, diyete göre, en az 500 kalori, 6 gr. çikolata, 10 gr. şeker ve 8 gr. yağ almak zorundadır. Aşağıda, Gökçe' nin önüne konan menünün içindeki kalori ve şeker miktarları verilmiştir.

ablo-1 Gökçe' nin Önüne Konan Menünün İçindeki Kalori Ve Şeker Miktarı.

T

3.2.3.1 Değişkenlerin Belirlenmesi
Pınar Jakuzi Problemi'nde olduğu gibi yine ilk olarak, bulunmak istenen karar değişkenlerinin belirlenmesi gerekmektedir. Bunlar, aşağıda da belirtildiği gibi Gökçe'nin her bir üründen, maliyetlerini minimize etmek ve kısıtları sağlamak koşuluyla ne kadar alması gerektiğini ifade eden değerlerdir.

3.2.3.2 Amaç Denklemi ve Kısıtlayıcı Koşullar
x1, x2, x3, x4 Gökçe'nin bir günde tüketeceği çikolatalı kek, çikolatalı dondurma, kola ve peynirli kek miktarlarını göstermek üzere Diet Problemi'ne ilişkin amaç denklemi ve kısıtlayıcı koşullar, aşağıdaki şekilde yazılabilir.

41

3.2.3.3 Çözüm Tablosu
Solver Parameters iletişim kutusuna girilmesi gereken bilgiler eksiksiz ve doğru olarak girildikten ve bu tablonun sağ üst köşesinde yer alan Solve (Çöz) tuşu tıklandıktan sonra, optimum çözüm bulunduğuna ilişkin bir mesaj görüntülenir. Bu mesaj görüntülendiğinde, Ok(Tamam) tuşuna tıklanarak aşağıda verilen çözüm tablosuna (Tablo-2) ulaşılır.

3.2.3.3.1 Girdi Bilgileri
Girdi bilgileri, probleme ilişkin olarak verilen tüm sayısal bilgilerdir. Elimizdeki bilgilere ilişkin girdi bilgileri üç başlık altında ele alınabilir.

42

43

Tablo-2 Excel Çözüm Tablosu

44

3.2.3.3.2 Karar Değişkenleri
Verilen Diet Problemi'ne ilişkin aranan kısıtları sağlayacak amacı eniyileyecek (optimize edecek) çözüm değerleridir. Tablo-2'de bu çözüm değerleri H4:H7 alanında verilmiştir. Bu değerler verilen kısıtları sağlamaktadır.

Tablo-2 Excel Çözüm Tablosu

3.2.3.3.3 Kullanılan Kaynaklar
B12 hücresinde, H4:H7 alanında alınması planlanan çikolatalı kek, çikolatalı dondurma, peynirli kek ve kolanın içerdiği toplam kalori miktarı hesaplanmaktadır. Bu değer ; =sumproduct($H$4:$H$7;B4:B7) formülü ile hesaplanır. Daha sonra bu formül C12, D12, E12 ve F12 hücrelerine kopyalanarak, alınması planlanan çikolatalı kek, çikolatalı dondurma, peynirli kek ve kolanın içerdiği çikolata, şeker ve yağ miktarları bulunur.

45

Tablo-2 Excel Çözüm Tablosu

3.2.3.3.4 Minimum Maliyet Değeri
Bu aşamada; alınması planlanan çikolatalı kek, çikolatalı dondurma, peynirli kek ve kolanın maliyetlerinin toplam değeri (minimum) hesaplanmaktadır. Toplam minimum maliyet, F12 hücresine yazılan aşağıdaki formül yardımıyla hesaplanır. =sumproduct($H$4:$H$7;F4:F7)

Tablo-2 Excel Çözüm Tablosu

46

3.2.3.4 Solver Çözümü
Set target cell (hedef hücre), by changing cells (değişen hücreler) alanı ve subject to the constraints (kısıtlamalar) alanı aşağıdaki şekilde doldurularak bir önceki ekranda bulunan Tablo-2'deki çözüm değerleri bulunmuş olur (Tablo-3).

Tablo-3 Solver (Çözücü) Fonksiyonu İletişim Kutusu

3.2.3.5 Solver Results (Çözücü Sonuçları) Raporu
Model oluşturulup Solver Parameters değerleri girildikten ve Solve (Çöz) komutu verildikten sonra, çözüm değerlerinin bulunduğunu belirten Solver Results (Çözücü Sonuçları) raporu görüntülenir (Tablo-4).

Tablo-4 Solver (Çözücü) Raporu

3.3 Doğrusal Programlama Problemleri
Şimdi konuyu daha iyi kavramanız için bazı problemler vereceğiz. Bu problemlerin çözümü ile ilgili danışmanınızdan destek alabilirsiniz. Göreceğiniz problemler şunlardır;

47

• • • • • • • • •

Problem Problem Problem Problem Problem Problem Problem Problem Problem

1 2 3 4 5 6 7 8 9

: : : : : : : : :

Çelik Mengene A.Ş. Figür Oymacılık Hasyem Tavuk Çiftliği Etil Kimya Umut Vakfı Sarıkız Süt Şirketi Elsan Şirketi Bora Jakuzi Hedef Menkul Yatırım A.Ş.

3.3.1 Problem 1
Çelik Mengene A.Ş. iki farklı tipte mengene üretmektedir. Bu ürünlerin herbirinin makine saati, işgücü ve sermaye (hammadde satın alınması için) gereksinimleri farklıdır. İlk ürün ÇM701 birim başına 9.000.000 TL kâr getirmekte, bir birimin üretilmesi için 2 makine saati, 5 işgücü-saat ve birim başına 100 TL'lik hammadde gerekmektedir. İkinci ürün ÇM702 birim başına 12.000.000 TL kâr getirmekte, bir birimin üretilmesi için 3 makine saati, 6 işgücü-saat ve 120 TL'lik hammadde gerekmektedir. Çelik Mengene A.Ş.'nin günlük makine saati 200 saat, hammaddeye ayrılan günlük fon ise 8.000 TL'dir. 100 kişilik işgücü haftanın 5 günü, günde 8'er saat çalışmaktadır. Kişi başına saatte 6.000.000 ödenerek istendiği kadar fazla mesai yaptırılabilmektedir. Çelik Mengene A.Ş. ürettiği tüm ürünleri satabilmektedir.

3.3.2 Problem 2
Figür Oymacılık Firması, iki çeşit tahta oyuncak üretmektedir. Bunlar tahta asker ve tahta trendir. Bir tahta asker, 5.700.000 TL’ye, bir tahta tren ise 6.500.000 TL’ye satılmaktadır. Bir tahta asker üretimi için 1.000.000 TL’lik hammadde, 400.000 TL ek maliyete katlanmak gerekmektedir. Bir tren üretimi için ise 1.400.000 TL’lik hammadde, 350.000 TL ek maliyete katlanmak gerekmektedir. Tahta asker ve trenlerin üretiminde torna ve tesviye olmak üzere iki çeşit kalifiye işgücü gerekmektedir. Bir asker; 2 dakika torna ve

48

10 dakika tesviye işlemi gerektirmektedir. Bir tren ise, 5 dakika torna ve 10 dakika tesviye işlemi gerektirmektedir. Figür Oymacılık Şirketi'nin kullanılan tahta hammaddesi açısından, hiçbir kısıtı yoktur. Şirket bir haftada en çok 100 saatlik torna ve 120 saatlik tesviye yapacak işgücü olanağına sahiptir. Torna işçisinin saat ücreti 8.000.000 TL, tesviye işçisinin saat ücreti ise 9.000.000 TL olup; bu ücretler üretim miktarına bakılmaksızın işçilere ödenmektedir. Tahta trenlerin talebi konusunda piyasada hiçbir sınırlama yoktur. Ancak tahta askerlerin haftalık talebi sınırlı olup 65 adettir.

3.3.3 Problem 3
Hasyem Tavuk Çiftliği'nde; tavuk ve hindilerin beslenebilmesi için günde ortalama 800 kg. özel karışımlı bir yem kullanılmaktadır. Bu özel karışımlı yem, mısır ve soya ununun aşağıda belirtilen oranlarda karıştırılmasıyla elde edilmektedir. Bu özel yemin bileşiminde en az %35 protein, en çok %5 lif bulunması zorunluluğu vardır. Bir kg. mısır 400.000 TL, bir kg. soya ise 110.000 TL'dir. Mısır ve soyada mevcut protein ve lif miktarları aşağıdaki tabloda verilmiştir.

49

3.3.4 Problem 4
Kimya sektöründe faaliyet gösteren ve son yıllarda çizdiği başarılı grafiğiyle dikkat çeken ETİL Kimyasal Ltd.Şti.,büyük ölçüde bu başarısını profesyonel yönetici ve işletmecileri iş başına getirmeye borçludur. Sözkonusu şirket, bir müşterisinden 1000 kg ağırlığında bir kimyasal karışım üretmesi için sipariş almıştır. Karışım üç farklı maddeden oluşmaktadır. Bu maddelerin kg başına maliyetleri aşağıdadır.

3.3.5 Problem 5
Dört farklı bölgede özel ilk öğretim okulları olan Umut Vakfı mütevelli heyeti, iki yıldan beri zarar etmeye başlayan okullardan birindeki altıncı, yedinci ve sekizinci sınıfı kapatmaya karar vermiştir. Mütevelli heyeti, bu üç sınıfta okuyan ve altı farklı bölgede

50

oturan okul öğrencilerini gelecek yıl vakfın diğer üç okuluna göndermeye karar vermiştir. İl Milli Eğitim Müdürlüğü, ev ile okul arası mesafesi bir kilometreden fazla olan bölgelerden gelen öğrencilerin kesinlikle araçla taşınmasını zorunlu kılmaktadır. Taşıma ücretleri okul tarafından üstlenildiğinden Vakıf Mütevelli Heyeti kapatacağı okul öğrencilerini en düşük maliyetle göndermek istemektedir. Öğrenci servisleri birliğinin, altı bölgeden vakfın diğer üç okuluna bir öğretim yılı boyunca birim öğrenci taşıma maliyeti aşağıdaki tabloda verilmiştir. Tabloda yer alan "0" değeri taşıma hizmetinin gerekmediğini "-" işareti ise o bölgeye taşıma yapılamadığını göstermektedir.

3.3.6 Problem 6
Sarıkız Süt İşleme Şirketi, civar köylerden gelen taze sütü satın alarak tereyağ, peynir ve şişe süt üretimi yapmaktadır. Yönetim, yağ veya işlenmiş süt için kullanılan sütün dengelenmesi için peynir fabrikasında en az 10.000 litre günlük süt kullanmak istemektedir. Bir litre sütten elde edilen tereyağından 400.000 TL, şişe sütten 800.000 TL ve peynirden ise 600.000 TL kâr elde edilmektedir. Yağ bölümü günde en çok 60.000 litre, süt şişeleme donanımı günde en çok 40.000 litre ve peynir donanımı ise günde en çok 30.000 litre süt işleyebilmektedir.

51

3.3.7 Problem 7
ELSAN Şti. saat, radyo ve VCD player üretmektedir. Bu ürünleri üretmek için gereken hammadde maliyeti ve işgücü süresine ilişkin bilgiler aşağıdaki tabloda verilmiştir. Saat, radyo ve VCD playera olan günlük talepler sırasıyla 200, 300 ve 150 adettir. Üretici işletme, hammadde için günlük en çok 2.000.000.000 TL bütçeye ve 600 saatlik işgücüne sahiptir. Şirketin stok alanı kapasitesi toplam 500 birimdir. Üretilen her saat 25 milyon, radyo 40 milyon ve VCD player 125 milyon TL'ye satılmaktadır. Günlük sekiz saat mesai yapılan işletmede 75 işçi çalışmaktadır. İşçiler haftada beş gün çalışmakta ve her işçi haftalık olarak 150.000.000 TL haftalık ücret almaktadır. İşletmenin haftalık genel imalât gideri ise ortalama olarak 120.000.000 TL'dir.

52

3.3.8 Problem 8
Ender Seren, Mavi-Cennet ve Su-Perisi adıyla iki tip jakuzi üretip satmaktadır. Bir akrilik küvet üreticisine yaptırdığı banyo küvetlerine, pompa ve su çıkışlarına krom kaplamalı pirinç su jetleri takıp elektrik donanımını hazırlayarak satmaktadır. Mavi-Cennet'e 4 adet, Su-Perisi'ne ise 6 adet mini pompa takılmaktadır. Birim pompa maliyeti 30.000.000 TL'dir. Daha önceden dev marketlerle yapılan anlaşmalara göre, Bora Jakuzi'nin ürettiği ürünlere gelecek yılın ilk iki ayında (Ocak-Şubat) olan talepler Tablo-1'de verilmiştir. Şirkette her iki tip ürünü üretmek üzere iki üretim hattı vardır. 1 ve 2 numaralı üretim hattı için ocak ve şubat ayında gereken üretim süreleri Tablo-2'de verilmiştir. Yine her iki ürünün üretim hatlarındaki montaj süreleri ise Tablo-3'te verilmiştir. Herhangi bir üretim hattında saat başına işçilik maliyeti sabit olup 500.000.000 TL'dir. Her iki tip Akrilik küvetin ocak ve şubat ayı başındaki satın alma maliyetleri ise Tablo-4'te verilmiştir. Ocak ayı başında elde stok mevcut olmayacaktır. Ancak taleplerin karşılanmasından sonra şubat ayı sonu itibariyle mart ayına 500 adet stokla girilmesi istenmektedir. Akrilik küvet ve pompa tedarikinde herhangi bir sınırlama yoktur. Ancak yapılmış jakuzinin stoklandığı deponun maksimum kapasitesi 1000 adettir. Tablo-3 Her ürünün üretim hatlarında birim üretim süresi (Saat olarak verilmiştir.) Tablo-4 Ham fiberglas küvetlerin aybaşlarında satınalma maliyetleri (Milyon TL olarak verilmiştir.)

Tablo-1: Aylar itibariyle talepler (Adet olarak verilmiştir.)

Tablo-2 Her hatta aylar itibariyle elde edilecek üretim süreleri (Saat olarak verilmiştir.)

Tablo-3 Her ürünün üretim hatlarında birim üretim süresi (Saat olarak verilmiştir.)

Tablo-4 Ham fiberglas küvetlerin aybaşlarında satınalma maliyetleri (Milyon TL olarak verilmiştir.)

53

3.3.9 Problem 9
Hedef Menkul Yatırım A.Ş. elinde mevcut 100.000.000.000 TL'yi piyasada mevcut dört tip tahvile yatırmayı planlamaktadır. Şirket, her tip tahvilin beklenen yıllık getirisini, kötü koşullardaki en düşük getirisini, ve aşağıdaki tabloda verilen faiz ödeme sürelerini dikkate alarak her tip tahvile yapılacak yatırım miktarını bulmak istemektedir. Her tahvile ilişkin olarak, tahvil tipleri, beklenen yıllık getiri, en kötü ekonomik koşullarda getirdiği getiri ve tahvilin geri ödenmesi için kalan süre aşağıdaki tabloda verilmiştir.

Şirket Yöneticileri bu tahvillere yatırım yaparken aşağıdaki üç kısıtın da dikkate alınmasını arzulamaktadır.

54

3.4 Örnek Vaka Uygulaması
Rafko, süpermarketler için raf üretimi yapan bir şirkettir. Şirket, “Model S” standart, “Model LX” büyük boyutlu olmak üzere iki tip raf üretimi yapmaktadır. Raflar üç ana aşamada üretilmektedir. Bu aşmalar; kesim, şekillendirme ve birleştirmedir. Kesme aşamasında; büyük kesme presi, metal levhaları raf boyutuna uygun bir biçimde keser. Şekillendirme aşamasında, raf boyutunda kesilen levhalar önceden belirlenmiş yerlerden kıvrılır. Birleştirme aşamasında ise, rafla ilgili parçalar kaynak ve perçinleme yoluyla birleştirilir. Rafko’ya ait kesme ve şekillendirme makinaları her iki tip rafta da kullanılmaktadır. Ancak birleştirme makinaları her iki tip için farklıdır. Tablo-1 her tip rafın üretimi için gereken süreyi gösterir. Örneğin; bir adet “S” tipi rafın şekillendirme makinasında işlenmesi için 0,25 saat gerekmektedir. Kesme ve şekillendirme makinalarının her birinin aylık kapasitesi sekizyüz (800) saattir. “S” modelini birleştiren makinaların aylık kapasitesi 1.900 birim, “LX” modelini birleştiren makinaların aylık kapasitesi ise 1.400 birimdir. Mevcut durumda Rafko, “S” Model raftan ayda 400, “LX” Model raftan ayda 1.400 birim üretip satmaktadır. “S” modelin birim satış fiyatı 18.000.000 TL, “LX” Modeli'nin birim satış fiyatı 21.000.000 TL’dir. Rafko bu endüstri içinde önemli bir yere sahip olmadığından, rekabet nedeniyle, fiyatları yukarıda belirtilen sınırların ötesinde arttıramayacağını bilmektedir. Bununla birlikte pazarlama departmanı kuruluşun ürettiği miktar kadar rafın satılabileceğini belirlemiştir. Her bir ürünün üretim maliyetleri Tablo-2 ve Tablo-3’de verilmiştir. Rafko yönetimi gelecek aya ilişkin üretim planını görüşmek üzere toplanmıştır. Şirketin ürettiği tüm rafların satılıyor olması ve şirketin tüm karlılığının bu konuya bağlı olması, konuyu oldukça önemli kılmaktadır. Fabrikadaki mühendisler “S” Model rafların üretimine son verilmesini istemektedirler. Zira, onlara göre 18.000.000 TL’ye satılan her rafın birim üretim maliyeti 18.390.000 TL’ye olmaktadır. Ayda sadece 400 birim “S” Model rafın satılması, onlara birim başına 390.000 TL kayıba neden olmaktadır. Ancak kontrol şefi bu fikre katılmadığını ve “S” Model rafları birleştirme bölümünün büyük bir Genel İmalat Masrafı (GİM) olduğunu ve az sayıda üretim yapılarak bu masrafın birim başına düşen payının azaltılamayacağını, tersine üretimin arttırılması gerektiğini belirtmiştir. Kontrol şefi bu düşüncesine ilave olarak tüm sabit maliyetleri karşılamasa da “S” Model raf üretiminden elde edilen gelir sayesinde katlanılan maliyetlerin azaltıldığını ve daha düşük kapasitede yapılacak üretim sonucunda şirketin karlılığının daha da düşeceğini belirtmiştir.

Tablo-1: Modellerin ilk iki aşamadaki üretim süreleri

55

Tablo-2 Rafların standart maliyetleri

Tablo-3 Genel İmalât Masrafları (GİM) Bütçesi (*)Hesaplamalar 400 adet S, 1400 adet LX modeli üretim planı esas alınarak yapılmıştır.

3.4.1 Vaka Uygulamasının Sorusu

56

Tablo-2 Rafların standart maliyetleri

Tablo-3 Genel İmalât Masrafları (GİM) Bütçesi Tablolalara İlişkin Açıklamalar: Tablo-2 ve Tablo-3'de yapılan dağıtımlar Faaliyet Esaslı Maliyetleme ilkelerine göre yapılmıştır. Örneğin şekillendirme presinde mevcut aylık 800 saatlik kapasitenin 100 saatlik bölümünde "S" geriye kalan 700 saatlik bölümünde "LX" tipi raf üretimi yapılmıştır. Buna göre toplam kapasitenin %12,5 "S" tipi raf üretiminde % 87,5 bölümü ise "LX" tipi raf üretiminde kullanılmıştır. Buna göre Şekillendirme bölümüne ilişkin aylık 950.000.000 TL'lık sabit GİM'nın 118.750.000 TL (=950.000.000* % 12,5) "S" tipi rafa, 831.250.000 TL (=950.000.000* % 87,5) ise "LX" tipi rafa paylaştırılmıştır. Şekillendirme aşamasında birim başına düşen sabit GİM ise şöyle bulunmuştur. "S" tipi raf için 296.900 TL (=118.750.000/400) "LX" tipi raf için 593.800 (=831.250.000/1400) olarak bulunmuştur. Her Birim için standart GİM'nı hesaplamak için sabit ve değişken GİM'ı toplanmaktadır. Örneğin Tablo-2'de yer alan şekillendirme aşamasına ilişkin 1.496.900 TL değeri (296.900+1.200.000=1.496.900) şeklinde bulunmuştur. Benzer şekilde yine şekillendirme aşamasına ilişkin GİM olan 2.293.800 TL. değeri ise (593.800+1.700.000=2.293.800) şeklinde bulunmuştur.

Bölüm Özeti

57

Bu bölümde, • • • • • Doğrusal programlama ile ilgili genel bilgiler, İkinci Dünya Savaşı'nda doğrusal programlama problemlerinin gelişim süreci, Doğrusal programlama problemlerinin en kullanışlı ve güncel çözüm yöntemi olan simpleks yönteminin gelişimi ve bilgisayarda uygulanış süreci, Doğrusal programlama problemlerinin çözüm süreci (örnek problemler eşliğinde), Excel'de problemin modellenmesi ve çözümü

anlatıldı.

BÖLÜM 4 - Ulaştırma Modelleri (Transportation Models)
Ulaştırma Modeli, Doğrusal Programlama Modelleri'nin özel bir şeklidir. Bu modelde; malların, kaynaklardan (fabrika gibi) hedeflere (depo gibi) taşınması ile ilgilenilir. Bu modellerin temel amacı, kaynaktaki arz miktarını dikkate alarak hedefin taleplerini karşılarken toplam taşıma maliyetlerini minimize etmektir.

Bölüm Amacı
Bu bölümde; örnek transportasyon (ulaştırma) problemleri ele alınarak, model kurma, bu modeli solver (çözücü) yardımıyla çözme ve bulunan çözümleri analiz etme ve yorumlama konuları, örnek problemler yardımıyla ele alınarak öğrencinin deneyim kazanması sağlanacaktır.

4.1. Ulaştırma Problemlerinin Çözüm Modelinin Geliştirilmesi
Ulaştırma Modelleri'nin genel yapısı Şekil-1'de verilmiştir. Her biri birer düğüm olarak gösterilen m kaynak ve n adet hedef vardır. Bağlantılar, kaynaklarla hedefler arasındaki rotaları belirten ifadelerdir 1. (i,j) bağlantısı i. kaynağı j. hedefe bağlarken iki tür bilgi içermektedir:

i. kaynağın arz miktarı ai, j hedefinin talep ettiği miktar da bj olsun. Modelin amacı, tüm arz ve talep kısıtlarını sağlarken toplam taşıma maliyetlerini minimum kılan xij bilinmeyen miktarlarını bulmaktır. Konu, örnek uygulamalar yardımıyla ele alınacaktır.

58

Şekil–1 Ulaştırma Modelleri'nin Genel Yapısı

Taha, Hamdy, "Operatıons Research an Introduction " Prentice Hall, Inc., 1997 NJ., Çeviren, Baray Ş. Alp, Esnaf, Şakir, "Yöneylem Araştırması" Literatür Yayıncılık, 2000 İstanbul S.163
1

4.2 Uygulamalar
Bu bölümde; bir ulaştırma probleminin elektronik tablo paket programında (excelde) nasıl formüle edileceği, modelleneceği ve çözüleceği örnekler yardımıyla anlatılacaktır. Bu bölümdeki uygulamalar; • • Egesantral Dağıtım A.Ş Ortam Boya Limited Şirketi

olacaktır.

4.2.1 Egesantral Dağıtım A.Ş. (Ulaşım Modeli)
Ege Bölgesi'nde mevcut üç santralin (ES1, ES2, ES3) elektrik üretim kapasiteleri sırayla 35, 50, 40 MegaWatt/saat, Manisa, İzmir, Aydın ve Muğla illerine ilişkin elektrik talep miktarları ise 45, 20, 30, 30 MegaWatt/saat olarak belirlenmiştir. Santrallerin illere olan uzaklıkları ise km. cinsinden aşağıdaki tabloda verilmiştir. Elektriğin illerdeki MegaWatt/saat birim maliyetleri, santrallerin illere olan uzaklıklarıyla doğrudan ilişkilidir.

59

Tablo-1 Santrallerin İllere Olan Uzaklıkları (km olarak)

4.2.1.1 Çözüm Süreci
Egesantral Dağıtım A.Ş problemine ilişkin toplam arz ve toplam talep değerleri aşağıdaki hesaplamalardan görüleceği üzere birbirine eşittir. ES1, ES2, ve ES3'ün elektrik üretim kapasiteleri :

35+50+40=125 MW/Saat

Manisa, İzmir, Aydın, Muğla illerinin elektrik talepleri:

45+20+30+30=125 MW/Saat

Yukarıda verilen bilgileri dikkate alarak ulaştırma problemini çözmek üzere excel tablosunda kurulan çözüm modeli, aşağıda verilmiştir (Tablo-2).

60

Tablo-2 Egesantral Problemine İlişkin Excel Çözüm Modeli

4.2.1.1.1 Girdi Bilgileri
Egesantral Transport Modeli'ne ilişkin girdi bilgilerini üç başlık altında sınıflandırabiliriz.

61

62

Tablo-2 Egesantral Problemi'ne İlişkin Excel Çözüm Modeli

4.2.1.1.2 Santrallerden İllere Gönderilen Elektrik Miktarları Alanı (C10:F12)
Verilen probleme ilişkin olarak santrallerden illere gönderilen elektrik miktarı için C10:F12 alanına rastgele bir değer yazılmıştır. Verilen örnekte bu değer 10'dur. Daha önce de belirtildiği üzere, bu değerin kısıtlara uygun olması gerekmemektedir.

63

Tablo-2 Egesantral Problemine İlişkin Excel Çözüm Modeli

4.2.1.1.3 Elektrik Santrallerinin İllere Gönderdiği Toplam Elektrik Miktarları Alanı (H10:H12)
Her santralin illere gönderdiği elektrik miktarlarının toplamı H10:H12 alanında hesaplanır. H10 hücresinin fomülü aşağıdaki gibidir.

64

Tablo-2 Egesantral Problemine İlişkin Excel Çözüm Modeli

4.2.1.1.4 İllere Santrallerden Gelen Elektrik Miktarlarının Toplam Alanı (C13:F13)
Her ile farklı santrallerden gelen elektrik miktarlarının toplamları C13:F13 alanında hesaplanmıştır. Bu değerler, aşağıdaki formül yardımıyla hesaplanmıştır.

65

Tablo-2 Egesantral Problemine İlişkin Excel Çözüm Modeli

4.2.1.1.5 Santrallerden İllere Gönderilen Elektriğe İlişkin Toplam Mesafe (J15 alanı)
Santrallerden illere gönderilen toplam elektriğin katettiği toplam mesafe J15 alanında hesaplanmıştır.

66

Tablo-2 Egesantral Problemi'ne İlişkin Excel Çözüm Modeli

4.2.1.2 Solver Çözümü
Ulaştırma Modeli'nin kurulmasından sonra, sıra kurulmuş olan modeli çözmeye gelmiştir. Bu modeli çözmek için önce Solver (Çözücü) fonksiyonunu canlandırmamız gerekmektedir. Bu fonksiyon, Tools (Araçlar) menüsü içinden seçilerek canlandırılır. Çözücü fonksiyonu canlandırıldıktan sonra karşımıza bu fonksiyona ilişkin olarak Solver Parameters (Çözücü Parametreleri) adı altında bir iletişim kutusu çıkar (Tablo-3). Bu aşamada sıra, karşımıza çıkan bu iletişim kutusuna gerekli bilgileri girmeye gelmiştir. Verilen örnekten de görüleceği üzere bu iletişim kutusuna girilecek bilgileri dört başlık altında sınıflandırabiliriz: • • • • Hedef hücre (Target cell) Eşittir(Equal to) Değişen hücreler (By changing cells) Kısıtlamalar (Subject to the constraints)

67

Tablo-3 Egesantral Ulaştırma Problemi'ne İlişkin Solver (Çözücü) İletişim Kutusu

4.2.1.2.1 Set Target Cell (Hedef Hücre) Alanı (C15)
Bu hücre içine tıklanarak; bu problemde en küçük (minimum) değere ulaşmasını istediğimiz hücrenin adresi, ya excel tablosundan seçilerek veya klavyeden yazılarak kodlanır.

Tablo-4 Solver (Çözücü) İletişim Kutusu

4.2.1.2.2 Equal To (Eşittir) Alanı
Bu bölümde; bu ifadenin sağında eniyilenmesi istenen hedef hücrenin hangi yönde eniyileneceği işaretlenir. Egetrans probleminde toplam elektrik ulaştırma mesafesinin enküçüklenmesi (minimum olması) istendiğinden "enküçük" (Min) alanı işaretlenir.

68

Problemimizde maliyet minimize edilmek istendiğinden Min (en küçük) alanı işaretlenir.

Tablo-5 Solver (Çözücü) İletişim Kutusu

4.2.1.2.3 By Changing Cells (Değişen Hücreler ) Alanı (C10:F12)
Bu alana, Egetrans probleminde karar değişkenlerine rastgele olarak değer yazılmış olan hücrelerin adresleri yazılır. Probleme ilişkin excel modeli incelendiğinde, C10:F12 alanında santrallerden illere gönderilen elektrik miktarlarının, karar değişkenleri olarak tanımlandığı görülecektir. Model kurma aşamasında, rastgele değerler yazılmış olan C10:F12 alanı Değişen Hücreler (By Changing Cells) alanına tanımlanmalıdır. Zira bu hücrelerin değişerek toplam mesafeyi en küçük kılacak değerlerin bulunması problemin temel hedefidir.

Tablo-6 Solver (Çözücü) İletişim Kutusu

69

4.2.1.2.4 Subject To The Constraints (Kısıtlamalar) Alanı
Bu alana modelin yapısı dikkate alınarak söz konusu olan kısıtlar sırayla yazılır. İlk aşamada yazılmak istenen birinci kısıtı yazmak üzere Add (Ekle) ifadesine tıklanarak Add Constraint (Kısıtlama Ekle) kutusunun gelmesi sağlanır (Tablo-7). Bu problemde üç kısıt vardır.

Tablo-7 Add Costraints (Kısıtlama Ekle) İletişim Kutusu Kısıtlamalar alanındaki eşitsizlikleri daha kolay ifade edebilmek için bu problemde yararlanılan durumlar şunlardır;

70

4.2.1.3 Çözüm Tablosu
Kısıtların girilmesinden sonra sıra çözüm aşamasına gelir. Bu aşamada "çöz" (solve) komutu tıklanarak çözüm bulunur (Tablo-2).

71

Tablo-2 Excel Çözüm Tablosu

4.2.1.4 Çözüm Tablosunun Yorumu
Tablo-8 yakından incelendiğinde başlangıç tablosuna göre (Tablo-2) üç alanda farklılık olduğu görülecektir.

J15 alanında bulunan 11.750 değeri (Tablo-2), çözüm aşamasına girdikten sonra 10.150 değerini almıştır (Tablo-8). J15 alanında bulunan 10.150 değeri ES1, ES2, ve ES3 santrallerinden dört ile gönderilen toplam elektrik için katedilecek en kısa yol değeridir. Bir başka ifade ile ES1'den İzmir ve Aydın'a gönderilen 10, 25, ES2'den Manisa ve Aydın'a gönderilen 45, 5 ve ES3'den İzmir ve Muğla'ya gönderilen 10 ve 30 MegaWatt elektriğin toplam olarak kattetiği yol 10.150 Km olup en kısa yoldur. Problemin temel amacı bu yolu minimize etmektir.

72

J15 alanında bulunan 11.750 değeri (Tablo-2), çözüm aşamasına girdikten sonra 10.150 değerini almıştır (Tablo-8). J15 alanında bulunan 10.150 değeri ES1, ES2, ve ES3 santrallerinden dört ile gönderilen toplam elektrik için katedilecek en kısa yol değeridir. Bir başka ifade ile ES1'den İzmir ve Aydın'a gönderilen 10, 25, ES2'den Manisa ve Aydın'a gönderilen 45, 5 ve ES3'den İzmir ve Muğla'ya gönderilen 10 ve 30 MegaWatt elektriğin toplam olarak kattetiği yol 10.150 Km olup en kısa yoldur. Problemin temel amacı bu yolu minimize etmektir.

4.2.2. Uygulama-2 Ortam Boya Ltd. Şirketi
Ferah boyalarının İstanbul Anadolu Yakası Başbayii Ortam Boya Toptancısı boyalarını üç toptancıya satmaktadır. Ortam Şirketi'nin iki deposu vardır. Bu depolardan her hafta her toptancı otuz koli boya talep etmektedir. Depolardan toptancılara bir koli boya göndermenin birim maliyeti (milyon TL olarak) Tablo-1'de verilmiştir. Birinci deponun kapasitesi 45 koli, ikinci deponun kapasitesi 35 kolidir.

Tablo-1 Depolardan Toptancılara Birim Taşıma Maliyetleri

73

4.2.2.1 Çözüm Süreci - A
Ortam Boya Ltd. Şirketi'ne ilişkin problem incelendiğinde; depo kapasitesinin (46+35=80) 80 koli, toptancı taleplerinin ise (30+30+30=90) 90 koli olduğu görülecektir. Bu bilgileri dikkate alarak geliştirilen excel çözüm modeline bir yapay depo eklenmesi gereği vardır. Problemin excelde çözüm modeli Tablo-2'de verilmiştir.

Tablo-2 Ortam Boya Ltd. Şti'ye Ait 1. Excel Çözüm Modeli Yukarıdaki modelde, bir önceki modelden farklı olarak arz ve talebin eşit olmaması nedeniyle eksik kalan arz miktarını talebe eşitlemek amacıyla bir Yapay Depo eklenmiştir. Bu depoya ilişkin olarak tanımlanan taşıma maliyetleri diğer maliyetlerle kıyaslanamayacak kadar büyük değerlerdir. Böyle büyük değerler verilmesinin amacı, çözücünün mümkün olduğunca bu depodan mal göndermekten kaçınmasını sağlamaktır. Çözücü, minimum maliyeti sağlamak için elden geldiğince gerçek depolardan mal göndermeyi seçmeli ve nihayet eşitliği sağlamak için en

74

son noktada yapay depodan mal göndermeyi seçmelidir.

4.2.2.1.1 Girdi Bilgileri
Ortam Boya Ltd. Şirketi'ne ait çözüm modeline ilişkin girdi bilgilerini üç başlık altında sınıflandırabiliriz.

75

Tablo-2 Ortam Boya Ltd. Şti'ye Ait 1. Excel Çözüm Modeli

76

4.2.2.1.2 Depolardan Toptancılara Gönderilen Toplam Koli Alanı (F40:F42)
Bu alanda her depodan toptancılara gönderilen toplam koli miktarı sumproduct formülü yardımıyla hesaplanarak yazılır. Örneğin F40 hücresinin formülü aşağıdaki gibidir.

Tablo-2 Ortam Boya Ltd. Şti'ye Ait 1. Excel Çözüm Modeli

4.2.2.1.3 Toptancılara Depolardan Gelen Toplam Koli Miktarı Alanı (B44:D44)
Bu alanda, her toptancıya çeşitli depolardan gelen koli miktarlarının toplamı aşağıdaki formül yardımıyla hesaplanarak yazılır.

77

Tablo-2 Ortam Boya Ltd. Şti'ye Ait 1. Excel Çözüm Modeli

4.2.2.1.4 Toplam Ulaştırma Maliyeti (H46)
Bu alanda, her depodan toptancılara gönderilen kolilerin toplam maliyeti bulunur. Bu maliyeti bulmak için B36:D38 alanında yer alan tüm maliyet değerlerin depolardan toptancılara gönderilen koli miktarlarını gösteren B40:D42 alanındaki değerlerle çarpılarak toplanması gerekmektedir. Bu işlemi aşağıda verilen formül yardımıyla başarmak mümkündür.

78

Tablo-2 Ortam Boya Ltd. Şti'ye Ait 1. Excel Çözüm Modeli

4.2.2.2 Solver Çözümü
Ulaştırma Modeli'nin kurulmasından sonra sıra bir önceki ekranda kurulmuş olan modeli çözmeye gelmiştir. Bu modeli çözmek için önce Solver (Çözücü) fonksiyonunu canlandırmamız gerekmektedir. Bu fonksiyon, Tools (Araçlar) menüsü içinden seçilerek canlandırılır. Çözücü fonksiyonu canlandırıldıktan sonra karşımıza bu fonksiyona ilişkin olarak Solver Parameters (Çözücü Parametreleri) adı altında bir iletişim kutusu çıkar (Tablo-3). Bu aşamada sıra, karşımıza çıkan bu iletişim kutusuna gerekli bilgileri girmeye gelmiştir. Örnek şekilden de görüleceği üzere buraya girilecek bilgileri dört başlık altında sınıflandırabiliriz: • • • • Hedef Hücre (Set Target Cell) Eşittir (Equal To) Değişen Hücreler (By Changing Cells) Kısıtlamalar (Subject to the Constraints)

79

Tablo-3 Ortam Boya Ulaştırma Problemi'ne İlişkin Solver Parameters (Çözücü Parametreleri) İletişim Kutusu

4.2.2.2.1 Set Target Cell (Hedef Hücre) Alanı (H46):
Bu hücre içine tıklanarak bu problemde (Ortam Boya Ltd. Şti.) en küçük (minimum) değere ulaşmasını istediğimiz hücrenin adresi, ya excel tablosundan seçilerek ya da klavyeden yazılarak kodlanır.

Solver Parameters (Çözücü Parametreleri) İletişim Kutusu

Tablo-4

4.2.2.2.2 Equal To (Eşittir) Alanı
Bu bölümde; bu ifadenin sağında eniyilenmesi istenen hedef hücrenin hangi yönde eniyileneceği işaretlenir. Ortam Boya Ltd. Şirketi probleminde toplam elektrik ulaştırma mesafesinin en küçüklenmesi (minimum olması) istendiğinden "enküçük" (Min) alanı işaretlenir.

80

Problemimizde maliyet minimize edilmek istendiğinden Min (en küçük) alanı işaretlenir.

Tablo-5 Solver Parameters (Çözücü Parametreleri) İletişim Kutusu

4.2.2.2.3 By Changing Cells (Değişen Hücreler ) Alanı (B40:D42)
Bu alana, verilen problemde karar değişkenlerine rastgele olarak değer yazılmış olan hücrelerin adresleri yazılır. Probleme ilişkin Excel modeli incelendiğinde, (B40:D42) alanında depolardan toptancılara gönderilen koli miktarlarının, karar değişkenleri olarak tanımlandığı görülecektir. Model kurma aşamasında, rastgele değerler yazılmış olan (B40:D42) alanı Değişen Hücreler (By Changing Cells) alanına tanımlanmalıdır. Zira bu hücrelerin değişerek toplam maliyeti enküçük kılacak değerlerin bulunması, problemin temel hedefidir.

81

Tablo-6 Solver Parameters (Çözücü Parametreleri) İletişim Kutusu

4.2.2.2.4 Subject To The Constraints (Kısıtlamalar) Alanı
Bu alana modelin yapısı dikkate alınarak söz konusu olan kısıtlar sırayla yazılır. İlk aşamada yazılmak istenen birinci kısıtı yazmak üzere Add (Ekle) ifadesine tıklanarak Add Constraint (Kısıtlama Ekle) kutusunun gelmesi sağlanır. Bu problemde dört kısıt vardır.

82

Tablo-7 Add Constraints (Kısıtlama Ekle) İletişim Kutusu Kısıtlamalar alanındaki eşitsizlikleri daha kolay ifade edebilmek için bu problemde yararlanılan durumlar şunlardır;

83

4.2.2.3 Çözüm Tablosu
Kısıtların girilmesinden sonra sıra çözüm aşamasına gelir. Bu aşamada "çöz" (solve) komutu tıklanarak çözüm bulunur (Tablo-8).

Tablo-8 Ortam Boya Problemi'ne İlişkin Yeni Çözüm Tablosu

4.2.2.4 Çözüm Tablosunun Yorumu

84

Tablo-8 yakından incelendiğinde başlangıç tablosuna göre (Tablo-2), üç alanda farklılık olduğu görülecektir.

Tablo-2 H46 alanında bulunan 101.725 değeri iki gerçek ve bir yapay depodan üç toptancıya gönderilen toplam koli miktarı için katlanılacak en düşük maliyet değeridir. Ancak Yapay depodan gönderilen 10 kolinin herbirinin gönderme maliyeti 10.000 (*1000.000) TL olarak belirlenmişti. Oysa bu maliyet sanal bir değer olup, bu değerin bulunan maliyet değeri içinden indirilerek gerçek taşıma maliyetinin bulunması gerekmektedir. H48 hücresindeki gerçek maliyet değeri aşağıdaki formülle bulunmuştur. =H46-(F42*D38) Bu hücrede hesaplanan değeri esas alarak gerçek maliyet 1.725*1.000.000) 1.725.000.000 olarak bulunur. Problemin temel amacı bu toplam taşıma maliyetini minimize etmektir.

85

Tablo-8 H46 alanında bulunan 101.725 değeri iki gerçek ve bir yapay depodan üç toptancıya gönderilen toplam koli miktarı için katlanılacak en düşük maliyet değeridir. Ancak Yapay depodan gönderilen 10 kolinin herbirinin gönderme maliyeti 10.000 (*1000.000) TL olarak belirlenmişti. Oysa bu maliyet sanal bir değer olup, bu değerin bulunan maliyet değeri içinden indirilerek gerçek taşıma maliyetinin bulunması gerekmektedir. H48 hücresindeki gerçek maliyet değeri aşağıdaki formülle bulunmuştur. =H46-(F42*D38) Bu hücrede hesaplanan değeri esas alarak gerçek maliyet 1.725*1.000.000) 1.725.000.000 olarak bulunur. Problemin temel amacı bu toplam taşıma maliyetini minimize etmektir.

4.2.2.5 Çözüm Süreci - B
Hatırlanacağı üzere Ortam Boya Ltd. Şirketi probleminin ikinci bölümünde toptancılarla yapılan anlaşmaya göre, toptancılara eksik gönderilen her koli için bir tazminat ödenmesi söz konusudur (Tablo-9).

Tablo-9 Depolardan Toptancılara Birim Taşıma Maliyetleri

86

4.2.2.5.1 Yeni Çözüm Tablosu
Toptancılara ödenecek tazminat ve taşıma maliyetleri toplamını minimize edecek ulaştırma planının yapılması istenmektedir. Birinci sorunun son çözüm tablosu (Tablo-8) incelendiğinde yapay depodan toptancılara eksik gönderilecek koli miktarının B42:D42 alanında yer aldığı görülmektedir. Bu bilgileri dikkate alarak yeni çözüm modeli aşağıdaki şekilde oluşturulabilir (Tablo-10).

Tablo-10 Tazminat Değerleri Dikkate Alınarak Hazırlanan Çözüm Modeli

4.2.2.5.2 Yeni Toplam Ulaştırma Maliyeti (H46)
Önceki çözüm modelinden farklı olarak B38:D38 alanına tazminat değerleri girilmiştir. Bu alana girilen tazminat değerleri, toptancılara eksik gönderilen miktarlarla (yapay depodan gönderilen miktarlarla) çarpılarak bulunan değer, gerçek ulaştırma maliyetleri ile toplanarak H46 alanındaki toplam maliyet değeri bulunur. Hatırlanacağı üzere H46 alanında yer alan formül aşağıda verilmiştir.

87

Tablo-10 Tazminat Değerleri Dikkate Alınarak Hazırlanan Çözüm Modeli

4.2.2.5.3 Solver Çözümü
B38:D38 alanına tazminat değerleri yazıldıktan sonra izlenecek çözüm sürecinde herşey önceki çözüm sürecinin aynıdır. Bir başka ifade ile Çözücü Parametreleri alanında yer alan "Set Target Cell", "Equal to", "By Changing Cells" ve "Subject to the Constraints" alanına yazılacak ifadeler önceki (Çözüm A) çözüm sürecinde yazılan ifadelerin aynısıdır (Tablo11).

Tablo-11 Ortam Boya Ltd. Şirketi Problemi'nin Çözümüne İlişkin Solver İletişim Kutusu

4.2.2.5.4 Çözüm Tablosu
Çözücü Parametreleri İletişim Kutusu'na ilişkin ifadelerin girilmesinden ve çöz komutu verilmesinden sonra aşağıdaki çözüm tablosuna ulaşılır (Tablo-12). Aynı maliyet değerini veren birden fazla çözüm söz konusu olabilir. Ancak hiçbirisinde maliyet değeri çözüm tablosunda bulunmuş olan değerden daha küçük olamaz.

88

Tablo-12 Tazminat Değerleri Dikkate Alınarak Bulunan Çözüm Tablosu

4.2.2.5.5 Çözüm Tablosunun Yorumu
Tablo-12 yakından incelendiğinde başlangıç tablosuna göre (Tablo-10), üç alanda farklılık olduğu görülecektir.

Tablo-10 Başlangıç tablosunda (Tablo-10) 4.350 olarak görünen toplam ulaştırma maliyeti solver yardımıyla çözüldükten sonra gerçek değerini almıştır (Tablo12). Solver Fonksiyonu toplam tazminat ve ulaştırma maliyetini H46 alanında 2.625, (*1.000.000) TL olarak bulmuştur. Bulunan bu değer, tazminat ve ulaştırma maliyetleri toplamını en küçük kılan ulaştırma planıdır. Ancak bu problemde farklı başlangıç değerleri kullanılarak farklı çözümlere ulaşılmakla beraber hepsinde ulaşılan toplam maliyet değerleri aynıdır.

89

Tablo-12
Başlangıç tablosunda (Tablo-10) 4.350 olarak görünen toplam ulaştırma maliyeti solver yardımıyla çözüldükten sonra gerçek değerini almıştır (Tablo-12). Solver Fonksiyonu toplam tazminat ve ulaştırma maliyetini H46 alanında 2.625, (*1.000.000) TL olarak bulmuştur. Bulunan bu değer, tazminat ve ulaştırma maliyetleri toplamını en küçük kılan ulaştırma planıdır. Ancak bu problemde farklı başlangıç değerleri kullanılarak farklı çözümlere ulaşılmakla beraber hepsinde ulaşılan toplam maliyet değerleri aynıdır.

4.3 Transportasyon Problemleri
Şimdi konuyu daha iyi kavramanız için bazı problemler vereceğiz. Bu problemlerin çözümü ile ilgili danışmanınızdan destek alabilirsiniz. Göreceğiniz problemler şunlardır; • • • • • • • • • • • • Problem 1 : Pota Plastik A.Ş. Problem 2 : Truva Oto Kiralama Ltd.Şti. Problem 3 : Burçak Ltd.Şti. Problem 4 : İETT Problem 5 : Üretim Planlama Problem 6 : Betsa Hazır Beton A.Ş. Problem 7 : Güncel Ltd.Şti. (Üretim ve Envanter Planlama) Problem 8 : Kazakistan Demir-Çelik Endüstrisi Problem 9 : Konteks A.Ş. Problem 10 : İlaş Basımevi Problem 11 : Otomobil Üreticisi Problem 12 : Ağ Ltd.Şti

4.3.1 Problem 1
Pota Plastik A.Ş. plastik sektöründe faaliyet gösteren bir şirkettir. Bu şirketin stoklarında, birinci fabrikada 1.200 kutu ve ikinci fabrikada 1.000 kutu ambalaj kağıdı bulunmaktadır. Şirket, bu ürünler için üç farklı perakendeciden sırasıyla 1.000, 700 ve 500 kutu sipariş almıştır. Fabrikalardan söz konusu perakendicilere birim ulaştırma maliyeti 1.000 TL cinsinden aşağıdaki tabloda verilmiştir.

90

4.3.2 Problem 2
Truva Oto Kiralama Ltd.Şti. yöneticileri son günlerde müşterileriyle yaptığı kira sözleşmesi nedeniyle bir problem yaşamaktadır. Söz konusu kira sözleşmesine göre, "kiralanan otolar kiralanan merkezden farklı merkeze teslim edilebilmektedir". Şu anda, sırasıyla iki farklı merkezde 15 ve 13 fazla araba bulunmaktadır. Aynı zamanda sırasıyla 9, 6, 7 ve 9 araba talep eden dört farklı yön bulunmaktadır. Merkezlerden ilgili yönlere birim taşıma maliyetleri, milyon TL cinsinden, aşağıdaki tabloda verildiği gibidir.

4.3.3 Problem 3
Burçak Ltd.Şti. unlu mamüller üreten bir firmadır. Firma, iki farklı fabrikasında özel bileşimli bir ekmek üretebilmektedir. Söz konusu ekmek üretimine ait bilgiler aşağıda verilmiştir.

91

Üretilen ekmekler için dört restoran zinciri teklifte bulunmuştur. Talep edilen miktarlar ve teklif edilen fiyatlar aşağıdadır.

Fabrikalardan restoran zincirlerine birim ulaştırma maliyeti (1.000 TL) aşağıda verilmiştir.

Yol Gösterme: Karı maksimize etmek demek negatif karı minimize etmek demektir.

4.3.4 Problem 4
İETT'nin A, B ve C garajlarında, sırası ile 5, 5 ve 8 boş otobüsü bulunmaktadır. Bu otobüslerin dağıtımı ile görevli yönetici, trafiğin yoğun olduğu akşam saatlerinde, Okmeydanı'na 4 otobüs, Etiler'e 5 otobüs, Aksaray'a 5 otobüs ve Beşiktaş'a da 4 otobüs çıkarmayı tasarlamaktadır. Aşağıdaki tabloda bir otobüsün garajlardan her bir ulaşım noktasına gidebilmek için ihtiyaç duyduğu süreler (dakika) ayrı ayrı gösterilmiştir.

92

4.3.5 Problem 5
Bir firma A, B, C ve D ürünlerinden hepsini veya birini üretebildiği üç farklı fabrikaya sahiptir. Bu fabrikaların haftalık üretim kapasiteleri sırasıyla 450, 300 ve 250 adettir. A, B, C ve D ürünlerine ait haftalık talepler ise sırasıyla 200, 350, 150 ve 300 adet olarak belirlenmiştir. Söz konusu fabrikalara ve ürünlere ait kârlar milyon TL cinsinden aşağıdaki tabloda verilmiştir.

4.3.6 Problem 6
Betsa Hazır Beton A.Ş. inşaatlara hazır beton temin etmektedir. Şirket, üç farklı fabrikadan üç farklı inşaat sitesine hazır beton ulaştırmaktadır. Fabrikaların arz kapasiteleri, sitelerin talepleri ve birim ulaştırma maliyetleri (Milyon TL/ton) aşağıdaki tabloda gösterilmiştir.

93

4.3.7 Problem 7
(Üretim ve Envanter Planlama) Güncel Ltd. Şti. kırtasiye sektöründe faaliyet gösteren bir işletmedir. Firma, önümüzdeki yıl için üç aylık dönemler halinde okul defteri üretimi için planlama yapmak istemektedir. Okul defteri için üretim kapasitesi, talep, milyon TL cinsinden her dönem için üretim maliyeti ve talebi aşan her birim için elde bulundurma maliyetleri (milyon TL) aşağıdaki tabloda yer aldığı gibi belirlenmiştir. Elde bulundurma maliyeti için üretim maliyetinin %20'si standart olarak kabul edilmiştir. Tablodan da görülebileceği gibi, son dönemdeki talep, kapasitenin üzerinde kalmaktadır. Üretim maliyetindeki artışlar da enflasyon etkisi ve personel giderlerinin artmasından kaynaklanmaktadır.

İşletme, mevcut üretim kapasitesiyle talepleri karşılamak amacıyla minimum üretim ve elde bulundurma maliyetlerinde üretim takvimi geliştirmek istemektedir.

94

Yol Gösterme: Yapay bir sütunla birlikte 4x5 boyutunda bir matris oluşturunuz. Mevcut dönemden daha geri bir döneme yükleme yapılamaması için X21, X31, X32, X41, X42 ve X43 hücrelerine çok yüksek maliyet (M) verilerek yasak yollar oluşturulmalıdır.

4.3.8 Problem 8
Kazakistan'da demir-çelik endüstrisinde faaliyet gösteren bir işletme üç farklı merkezde çelik üretmekte ve depolamaktadır. Bu merkezler aşağıdadır.

Söz konusu merkezlerdeki fabrikalar aşağıdaki şehirlerdeki pazarlara çelik arz etmektedir.

Aşağıdaki tabloda ise ton başına ulaştırma maliyetleri (Milyon TL) verilmiştir.

Son günlerde, kamyon çarpışmaları nedeniyle Almaata'dan Pavlodar'a ulaşım yasaklanmıştır.

Yol Gösterme: Ulaşımın yasaklandığı hücreye çok yüksek maliyet (M) verilerek yasak yol oluşturulmalı ve yükleme engellenmelidir.

95

4.3.9 Problem 9
Konteks A.Ş. tekstil sektöründe çalışan büyük bir işletmedir. Konteks A.Ş. üç adet fabrikasını kapatmak ve buralardaki yetişmiş elemanlarını açık kalacak üç fabrikasına transfer etmek istemektedir. Transfer edilebilecek çalışan sayısı aşağıda tablolaştırılmıştır.

Açık kalan üç fabrikanın talep ettiği eleman sayıları da aşağıdadır.

Açık bulunan fabrikalara transfer edilen her işçinin yapacağı günlük çıktı artış miktarlar (adet) aşağıda verilmiştir.

4.3.10 Problem 10
İlaş Basım Evi tek sayfa reklam baskıları için altı sipariş almıştır. Siparişlerin miktarları sırasıyla 28.000, 15.000, 15.000, 20.000, 38.000 ve 44.000'dir. Basım evinin elinde bulunan üç baskı makinasının basabileceği günlük sayfa miktarları ise 50.000, 70.000 ve

96

60.000'dir. Baskı makinalarının bin sayfa siparişe göre değişken maliyeti aşağıdaki gibidir.

4.3.11 Problem 11
Bir otomobil üreticisi beş bölgedeki anabayinin ihtiyacını üç depodan karşılamaktadır. Depolar ile ana bayiler arasındaki uzaklıklar (km) ve bayilerin talebi ile depoların kapasiteleri aşağıdaki tabloda verilmiştir. Ayrıca, km başına birim ulaştırma maliyeti 2000 TL'dir.

4.3.12 Problem 12
Ağ Ltd.Şti. bilgisayar sektöründe çalışan bir işletmedir. Firma, bilgisayarlarını üç farklı dağıtım noktasından (A, B ve C) müşterilerine ulaştırmaktadır. A, B ve C noktalarının arz kapasiteleri sırasıyla 10, 80 ve 15 adet olarak bilinmektedir. İşletme, İstanbul, Marmara

97

ve Boğaziçi Üniversiteleri'nin bilgisayar alım ihalelerini kazanmıştır. Söz konusu üniversitelerin talep ettikleri miktarlar ise sırasıyla 75, 20 ve 50 adet olarak bildirilmiştir. İhale sözleşmelerine göre; karşılanamayan talebin birimi başına İstanbul Üniversitesi'ne 5 milyon TL, Marmara Üniversitesi'ne 3 milyon TL ve Boğaziçi Üniversitesi'ne de 2 milyon TL tazminat ödenecektir. Aşağıdaki tabloda dağıtım merkezlerinden müşterilere ulaştırma maliyetleri (milyon TL) verilmiştir.

4.4 Örnek Vaka Uygulaması
Ayat, yelkenli teknelerin sadece fiberglas tekne bölümünü üreten bir kuruluştur. Kuruluşun ürettiği tekneler diğer üretici kuruluşlar tarafından satın alınmaktadır. AYAT, aşağıdaki listede belirtilen yelkenli tekne taleplerini, gelecek dört aylık süre içinde zamanında karşılamayı hedeflemektedir. Zira zamanında karşılanamayan her tekne ve gecikilen her ay için 75.000.000 TL gecikme tazminatı ödenmesi taahhüt edilmiştir. Ayat A.Ş.'nin başlangıçta stoklarında on adet tekne vardır. Bir ay süre boyunca Ayat, normal mesai süresi içinde kırk adet, fazla mesai süresi içinde yüz elli adet tekne üretme kapasitesine sahiptir. Normal mesai süresi içinde üretilen bir teknenin maliyeti, 400.000.000 TL, fazla mesai süresinde içinde üretilen bir teknenin maliyeti 450.000.000 TL'dir. Teknenin bir ay stokta beklemesinin maliyeti ise yirmi milyon TL'dir.

98

4.4.1 Örnek Vaka Uygulaması Sorusu

Yol Gösterme: Yapay bir sütunla birlikte 4x5 boyutunda bir matris oluşturunuz. Mevcut dönemden daha geri bir döneme yükleme yapılamaması için X21, X31, X32, X41, X42 ve X43 hücrelerine çok yüksek maliyet (M) verilerek yasak yollar oluşturulmalıdır.

Bölüm Özeti
Bu bölümde, • • • • • ile ilgili konular anlatıldı. Ulaştırma problemleri hakkında genel bilgiler, Ulaştırma problemlerinin çözüm modelleri, Çözücü’de (solver) bu tip problemlerin modellenmesi, Çözüm süreçleri, İstenilen hedefe nasıl ulaşılacağı

99

BÖLÜM 5 - Atama Modeli (Assignment Model)
Atama Modeli; kaynakları işçiler, hedefleri de işler olan özel bir Ulaştırma Modeli şeklinde yorumlanabilir. Her bir kaynaktaki arz miktarı ve her bir hedefteki talep miktarı sürekli olarak 1'e eşittir. i işçisini j işine "ulaştırmanın" maliyeti ise cij'dir. "İşe en uygun kişi" muhtemelen atama modeliyle halledilecek bir sorundur. Bu durum mevcut işçilerin belirli bir ölçüt ışığında işlere atanması problemi olarak da tanımlanabilir. Doğrusal programlama problemlerinin özel bir hali olan Atama Modeli, Ulaştırma Modeli gibi de çözülebilir. Bununla birlikte Atama Modeli için geliştirilmiş farklı bir çözüm modeli vardır. Bu konunun içinde, bu çözüm modeli ele alınacaktır.

Bölüm Amacı
Bu bölümde; örnek atama problemleri ele alınarak, model kurma ve bu modeli solver (çözücü) yardımıyla çözme ve bulunan çözümleri analiz ve yorumlama konuları örnek problemler yardımıyla ele alınarak öğrencinin deneyim kazanması sağlanacaktır.

5.1 Atama Problemlerinin Çözüm Modelinin Geliştirilmesi
Herhangi bir Atama Problemi'nde amaç; bir ölçüt ışığında herhangi bir grubun elemanlarının, başka bir grubun elemanlarına atanmasıdır. Bu problemi ulaştırma modelinden farklı bir yöntemle çözeceğiz. Yöntemi açıklamak için örnek bir problem ele alınacaktır.

100

5.2 Uygulamalar
Bu bölümde; bir atama probleminin elektronik tablo paket programında (excelde) nasıl formüle edileceği, modelleneceği ve çözüleceği örnekler yardımıyla anlatılacaktır. Bu bölümdeki uygulamalar; • • Güzelyalı Kulübü Avrasya Havayolları

olacaktır.

5.2.1 Güzelyalı Kulübü (Atama Modeli)
Güzelyalı Kulübü yüzme takımı antrenörü Hasan Ardıç, kulüpler arası Karadeniz Yüzme Tunuvası için elinde çeşitli stillerde yüzebilen altı bayan yüzücüden 4*100 bayan bayrak yarışı için bir takım oluşturmayı planlamaktadır. Çeşitli stillerde yüzen Merve, İrem, Candan, Defne, Yasemin ve Duygu'ya ait dereceler saniye cinsinden Tablo - 1'de verilmiştir.

Tablo - 1 Altı yüzücünün çeşitli stillerdeki dereceleri (*)Bazı yüzücüler bazı stillerde yüzmedikleri için bu stillerde dereceleri yoktur.

5.2.1.1 Çözüm Süreci
Güzelyalı Kulübü atama problemi incelendiğinde, dört stil için altı yüzücü olduğu görülecektir. Bu problemde arz miktarının talep miktarından fazla olduğu görülmektedir.

101

Böyle bir atama problemi için aşağıdaki gibi bir atama modeli geliştirilebilir (Tablo 2).

Tablo-2 Güzelyalı Atama Problemi'ne İlişkin Excel Çözüm Modeli

5.2.1.1.1 Girdi Bilgileri
Atama problemine ilişkin girdi bilgilerini üç başlık altında sınıflandırabiliriz.

102

103

104

Tablo-2 Güzelyalı Atama Problemi'ne İlişkin Excel Çözüm Modeli

5.2.1.1.2 Karar Değişkenleri Alanı (B39:E44)
Probleme ilişkin karar değişkenleri B39:E44 alanında yer almaktadır. Daha önce anlatılan Ulaştırma (Transportation) Modeli'nden farklı olarak bu değerler sadece "0" veya "1" değerini alabilir.

105

Tablo-2 Atama Problemi'ne İlişkin Excel Çözüm Modeli Bu değerler herhangi bir yüzücünün herhangi bir stile atanıp atanmamasını ifade eder. Toplam süreyi en küçük yapacak (minimize edecek) atamayı gerçekleştirmek üzere bu alandaki değerler, Solver (Çözücü) fonksiyonu yardımıyla bulunacaktır. Tablo - 2'de görüldüğü üzere başlangıç anında bu alandaki tüm hücrelere "1" değeri girilmiştir.

5.2.1.1.3 Stillere Atanan Yüzücü Sayılarının Bulunduğu Alan (B46:E46)
Bu alandaki değerler, bulunacak olan karar değişkenlerine bağlı olarak hesaplanmaktadır. Örneğin B46 alanındaki değer aşağıdaki formül yardımıyla hesaplanmaktadır.

Bu formül; C46, D46 ve E46 hücrelerine kopya edilerek her stilde yüzecek yüzücü sayısı hesaplanır.

106

Tablo-2 Atama Problemi'ne İlişkin Excel Çözüm Modeli

5.2.1.1.4 Yüzücülerin Atandığı Stil Sayısının Bulunduğu Alan (G39:G44)
Bu alandaki değerler, Solver Fonksiyonu'nun işletilmesi sonunda hesaplanacak olan karar değişkenlerine bağlı olarak hesaplanmaktadır. Örneğin G39 alanındaki değer aşağıdaki formül yardımıyla hesaplanmaktadır.

Bu formül; G40, G41, G42, G43 ve G44 hücrelerine kopya edilerek her yüzücünün yüzeceği stil sayısı hesaplanır. Örneğin G39 hücresindeki değer, birinci yüzücü için B39:E39 alanındaki "1" 'lerin toplamına eşittir. Bu ise yüzücünün yüzdüğü stil sayılarının toplamı anlamına gelir.

107

Tablo-2 Atama Problemi'ne İlişkin Excel Çözüm Modeli

5.2.1.1.5 Toplam Yüzme Süresi Alanı (I37)
I37 alanında, dört farklı stilde yüzen yüzücülerin toplam yüzme süresi hesaplanmaktadır. Bu değer aşağıdaki formül yardımıyla hesaplanır.

108

Tablo-2 Güzelyalı Problemi'ne İlişkin Excel Çözüm Modeli

5.2.1.2 Solver Çözümü
Bu problemin temel amacı, toplam süreyi minimize etmektir. Model kurulduktan sonra, sıra solver (çözücü) fonksiyonunu işletmeye gelir. Bu fonksiyon, Araçlar (Tools) menüsü içinden seçilerek çalıştırılır. Çözücü fonksiyonu canlandırıldıktan sonra karşımıza bu fonksiyona ilişkin olarak Solver Parameters (Çözücü Parametreleri) adı altında bir iletişim kutusu gelir (Tablo-3). Bu aşamada sıra, karşımıza çıkan bu iletişim kutusuna gerekli bilgileri girmeye gelmiştir. Örnekten de görüleceği üzere bu iletişim kutusuna girilecek bilgileri dört başlık altında sınıflandırabiliriz: • • • • Hedef hücre (Target cell) Eşittir(Equal to) Değişen hücreler (By changing cells) Kısıtlamalar (Subject to the constraints)

109

Tablo-3 Güzelyalı Problemi'ne İlişkin Çözücü Parametreleri İletişim Kutusu

5.2.1.2.1 Set Target Cell (Hedef Hücre) Alanı (I37):
Bu hücre içine tıklanarak, bu problemde en küçük (minimum) değere ulaşmasını istediğimiz hücrenin adresi, ya excel tablosundan seçilerek ya da klavyeden yazılarak kodlanır.

Tablo-4 Solver (Çözücü) İletişim Kutusu

5.2.1.2.2 Equal To (Eşittir) Alanı:
Bu bölümde; bu ifadenin sağında eniyilenmesi (optimum olması) istenen hedef hücrenin hangi yönde eniyileneceği işaretlenir.

110

Bu problemde toplam yüzme süresinin en küçüklenmesi (minimum olması) istendiğinden "en küçük" (Min) alanı işaretlenir.

Tablo-5 Solver Parameters (Çözücü Parametreleri) İletişim Kutusu

5.2.1.2.3 By Changing Cells (Değişen Hücreler ) Alanı (B39:E44)
Karar değişkenlerine (bütün hücrelere) başlangıçta rastgele "1" değeri verilmiştir. Excel modeli incelendiğinde, B39:E44 alanında, yüzücülerin uygun olan stillere atanması ifade edilmektedir. Model kurma aşamasında, rastgele değerler yazılmış olan B39:E44 alanı, "Değişen Hücreler" (By Changing Cells) alanına tanımlanmalıdır. Bu hücrelerin değişerek toplam yüzme süresini en küçük (minimum) kılacak değerlerin bulunması, problemin temel hedefidir. B39:E44 alanında bulunacak değerler kesinlikle "0" veya "1" değerini alacaktır.

Tablo-6 Solver Parameters (Çözücü Parametreleri) İletişim Kutusu

111

5.2.1.2.4 Subject To The Constraints (Kısıtlamalar) Alanı
Bu alana modelin yapısı dikkate alınarak söz konusu olan kısıtlar sırayla yazılır. İlk aşamada yazılmak istenen kısıt için Add (Ekle) ifadesine tıklanarak Add Constraints (Kısıtlama Ekle) kutusunun gelmesi sağlanır. Bu problemde üç kısıt vardır.

Tablo-7 Add Constraints (Kısıtlama Ekle) İletişim Kutusu Kısıtlamalar alanındaki eşitsizlikleri daha kolay ifade edebilmek için bu problemde yararlanılan durumlar şunlardır;

112

5.2.1.3 Çözüm Tablosu
Kısıtların girilmesinden sonra sıra çözüm aşamasına gelir. Bu aşamada "çöz" (solve) komutu tıklanarak çözüm bulunur (Tablo-8).

113

Tablo-8 Solver Fonksiyonu'nun Çalışmasından Sonra Ulaşılan Çözüm Tablosu

5.2.1.4 Çözüm Tablosunun Yorumu
Tablo-8 çözüm tablosunu göz önünde bulundurarak, başlangıç tablosuna (Tablo-2) göre değişim gösteren dört alanı yakından inceleyerek çözüm tablosunu yorumlayalım.

Tablo-2
Bu alan, yüzücülerin atandıkları stillerde yüzdükleri sürelerin toplamını ifade etmektedir. Çözüm tablosunda bu değer “204” olarak bulunmuştur. 204 saniye dört yüzücünün toplam yüzme süresidir.

114

Tablo-8
Bu alan, yüzücülerin atandıkları stillerde yüzdükleri sürelerin toplamını ifade etmektedir. Çözüm tablosunda bu değer “204” olarak bulunmuştur. 204 saniye dört yüzücünün toplam yüzme süresidir.

5.2.2 Avrasya Havayolları (Atama Modeli)
Farklı bölgelere (Adana, Samsun, Konya, Van) sefer yapan Avrasya Havayolları Şirketi'nin elinde 4 farklı tip uçak vardır (TU-100, TU-230, TU-340, TU-400). Uçakların bu bölgelere sefer yapması halinde katlanılacak maliyetler ve gelirler Tablo-1 ve Tablo-2'de verilmiştir. Çeşitli havalimanlarına gerçekleştirilen seferlerden (bu havalimanlarına giden ortalama müşteri sayısının ve uçakların taşıma kapasitelerinin farklı oluşu nedeniyle) farklı gelirler sağlanmaktadır.

Tablo-1 Uçakların Seferlere Göre Maliyetleri (1.000 TL)

115

Tablo-2 Uçakların Seferlere Göre Gelirleri (1.000 TL)

5.2.2.1 Kâr Matrisinin Oluşturulması:
Verilen bilgiler çerçevesinde; ilk olarak kâr matrisini elde etmemiz gerekmektedir. Bunu gerçekleştirmek için gelirler matrisinden, maliyetler matrisini çıkartmamız, ve böylelikle her bir bölgeye yapılan sefer için elde edeceğimiz kârı bulmamız gerekmektedir. Kâr matrisini bulmak için; excel ortamında gelirler ve maliyetler matrisini Tablo-3'teki gibi oluşturduktan sonra C3 hücresinden I3 hücresini çıkararak TU-100 uçağının Adana seferinden elde edilen kârı buluruz. Bu hücredeki formülü kâr matrisinin tamamına kopyalayarak tüm uçakların her bir seferden elde ettiği kârı ya da zararı buluruz.

Tablo-3 Uçakların Seferlere Göre Kârları (1.000 TL)

5.2.2.1 Çözüm Süreci

116

Kâr matrisinin belirlendiği, arz ve talebin eşit olduğu böyle bir atama problemi için aşağıdaki gibi bir atama modeli geliştirilebilir (Tablo-4).

Tablo-4 Avrasya Havayolları Atama Problemi'ne İlişkin Excel Çözüm Modeli

5.2.2.1.1 Girdi Bilgileri
Verilen probleme ilişkin girdi bilgilerini üç başlık altında sınıflandırabiliriz.

117

118

Tablo-4 Avrasya Havayolları Atama Problemi'ne İlişkin Excel Çözüm Modeli

5.2.2.1.2 Karar Değişkenleri Alanı (B39:E44)
Avrasya Havayolları Problemi'ne ilişkin karar değişkenleri C8:F11 alanında yer almaktadır.

119

Tablo-4 Atama Problemi'ne İlişkin Excel Çözüm Modeli Bu değerler herhangi bir uçağın herhangi bir şehir uçuşuna atanıp atanmamasını ifade ederler. Toplam kârı maksimum yapacak atamayı gerçekleştirmek üzere bu alandaki değerler, Solver (Çözücü) fonksiyonu yardımıyla bulunur. Bu alana Tablo-4'te rastgele değerler girilmiştir.

5.2.2.1.3 Uçuşlara Atanan Uçak Sayılarının Bulunduğu Alan (C13:F13)
Bu alandaki değerler önceki uygulamada olduğu gibi bulunacak olan karar değişkenlerine bağlı olarak hesaplanmaktadır. Örneğin C13 alanındaki değer aşağıdaki formül yardımıyla hesaplanmaktadır. Bu formül; D13, E13 ve F13 hücrelerine kopya edilerek her şehir uçuşuna atanacak uçak sayısı hesaplanır.

120

Tablo-4 Atama Problemi'ne İlişkin Excel Çözüm Modeli

5.2.2.1.4 Uçakların Atandığı Uçuş Sayısının Bulunduğu Alan (H8:H11)
Bu alandaki değerler, Solver fonksiyonunun işletilmesi sonunda hesaplanacak olan karar değişkenlerine bağlı olarak hesaplanmaktadır. Örneğin H8 alanındaki değer aşağıdaki formül yardımıyla hesaplanmaktadır. Bu formül; H9, H10, H11 hücrelerine kopya edilerek her bir uçağın uçuş sayısı hesaplanır.

121

Tablo-4 Atama Problemi'ne İlişkin Excel Çözüm Modeli

5.2.2.1.5 Toplam Kâr Alanı (J6)
J6 alanında, dört farklı şehre, dört farklı uçakla gerçekleştirilen uçuşlardan elde edilen toplam kâr hesaplanmaktadır. Bu değer aşağıdaki formül yardımıyla hesaplanır.

122

Tablo-4 Avrasya Havayolları Problemi'ne İlişkin Excel Çözüm Modeli

5.2.1.2 Solver Çözümü
Bu problemin temel amacı, toplam kârı maksimize etmektir. Model kurulduktan sonra, sıra Çözücü (Solver) Fonksiyonu'nu işletmeye gelir. Bu fonksiyon Araçlar (Tools) menüsü içinden seçilerek çalıştırılır. Çözücü Fonksiyonu canlandırıldıktan sonra karşımıza bu fonksiyona ilişkin olarak Solver Parameters (Çözücü Parametreleri) adı altında bir iletişim kutusu çıkar (Tablo-5). Bu aşamada sıra, karşımıza çıkan bu iletişim kutusuna gerekli bilgileri girmeye gelmiştir. Örnekten de görüleceği üzere bu iletişim kutusuna girilecek bilgileri dört başlık altında sınıflandırabiliriz: • • • • Hedef hücre (Target cell) Eşittir(Equal to) Değişen hücreler (By changing cells) Kısıtlamalar (Subject to the constraints)

123

Tablo-5 Avrasya Havayolları Problemi'ne İlişkin Çözücü Parametreleri İletişim Kutusu

5.2.2.2.1 Set Target Cell (Hedef Hücre) Alanı (J6)
Bu hücre içine tıklanarak, bu problemde en küçük (minimum) değere ulaşmasını istediğimiz hücrenin adresi, ya excel tablosundan seçilerek ya da klavyeden yazılarak kodlanır.

Tablo-6 Solver (Çözücü) İletişim Kutusu

5.2.1.2.2 Equal To (Eşittir) Alanı:
Bu bölümde; bu ifadenin sağında eniyilenmesi istenen hedef hücrenin hangi yönde eniyileneceği işaretlenir.

124

Verilen problemde toplam kârın maksimum olması istendiğinden "en büyük" (Max) alanı işaretlenir.

Tablo-7 Solver Parameters (Çözücü Parametreleri) İletişim Kutusu

5.2.2.2.3 By Changing Cells (Değişen Hücreler ) Alanı (C8:F11)
Bu alana, verilen problemde karar değişkenlerine rastgele olarak değer yazılmış olan hücrelerin adresleri yazılır. Probleme ilişkin excel modeli incelendiğinde, C8:F11 alanında uçakların uygun olan uçuşlara atanması ifade edilmektedir. Model kurma aşamasında, rastgele değerler yazılmış olan C8:F11 alanı, "Değişen Hücreler" (By Changing Cells) alanına tanımlanmalıdır. Bu hücrelerin değişerek toplam kârı maksimum kılacak değerlerin bulunması, problemin temel hedefidir.

Tablo-8 Solver (Çözücü) İletişim Kutusu

125

5.2.2.2.4 Subject To The Constraints (Kısıtlamalar) Alanı
Bu alana modelin yapısı dikkate alınarak söz konusu olan kısıtlar sırayla yazılır. İlk aşamada yazılmak istenen birinci kısıtı yazmak üzere Add (Ekle) ifadesine tıklanarak Add Constraint (Kısıtlama Ekle) kutusunun gelmesi sağlanır. Bu problemde üç kısıt vardır.

Tablo-9 Add Costraints (Kısıtlama Ekle) İletişim Kutusu Kısıtlamalar alanındaki eşitsizlikleri daha kolay ifade edebilmek için bu problemde yararlanılan durumlar şunlardır;

126

5.2.1.3 Çözüm Tablosu
Kısıtların girilmesinden sonra sıra çözüm aşamasına gelir. Bu aşamada "çöz" (solve) komutu tıklanarak çözüm bulunur (Tablo-10).

127

Tablo-10 Solver Fonksiyonu'nun Çalışmasından Sonra Ulaşılan Çözüm Tablosu

5.2.2.4 Çözüm Tablosunun Yorumu
Tablo-10 çözüm tablosu incelendiğinde başlangıç tablosuna (Tablo-4) göre değişim gösteren alanları yakından inceleyerek çözüm tablosunu yorumlayalım.

Tablo-4
Bu alan; uçakların atandıkları uçuşları gerçekleştirmeleri durumunda gerçekleşen kâr toplamını ifade etmektedir. Çözüm tablosunda bu değer “1700” olarak bulunmuştur.

128

Tablo-10
Bu alan; uçakların atandıkları uçuşları gerçekleştirmeleri durumunda gerçekleşen kâr toplamını ifade etmektedir. Çözüm tablosunda bu değer “1700” olarak bulunmuştur.

5.3 Atama Problemleri
Şimdi konuyu daha iyi kavramanız için bazı problemler vereceğiz. Bu problemlerin çözümü ile ilgili danışmanınızdan destek alabilirsiniz. Göreceğiniz problemler şunlardır; • • • • • • • • • • Problem Problem Problem Problem Problem Problem A.Ş. Problem Problem Problem Problem 1 2 3 4 5 6 : : : : : : Boğaziçi Restoran Çelsan Ltd. Şti. Ahmet Yesevi Üniversitesi Y & Y Mağazaları Özel Ömür Hastanesi Mediko İlaç ve Tıbbi Malzeme Pazarlama

7 : Onur Elektronik Ltd. Şti. 8 : Küçük Palmiye Taksi Durağı 9 : Hidro Ltd. Şti. 10 : Türkiye Futbol Federasyonu

5.3.1 Problem 1
Boğaziçi Restoranlar Zinciri yaptırdığı pazar araştırmaları sonucuna göre, Kazakistan'ın Karaganda Kenti'ne dört tane restoran açmayı planlamaktadır. Açılacak restoranlar farklı mimarilere göre yapılacaktır. Bunun için de söz konusu inşaat projeleri için firmanın daha önce birlikte çalıştığı altı inşaat şirketi teklifte bulunmuşlardır. Son teklif değerleri milyar TL olarak aşağıdaki tabloda verilmiştir.

129

5.3.2 Problem 2
Çelsan Ltd. Şti. üç farklı torna tezgahıyla üretim yapmaktadır. Her makinede sadece bir operatör çalışabilmektedir. Operatörlerin eğitim ve tecrübe düzeylerinden kaynaklanan farklı maliyet miktarları bulunmaktadır. Her operatör bir makinede sadece bir adet ürün üretebilmektedir. Operatörlerin her makine için maliyet değerleri (milyon TL) aşağıdaki gibidir.

5.3.3 Problem 3
Ahmet Yesevi Üniversitesi İşletme Bölüm Başkanı önümüzdeki kış yarıyılı için ders dağılımı yapmak istemektedir. Dört ana derse dağıtım yapılmalıdır. Bu ana dersler lisans, MBA, Yöneylem Araştırması yüksek lisans (MS) ve doktora seviyesindedir. Bölümdeki dört profesör ayrı ayrı derslerden sadece birisine atanabilecektir. Geçen yıla ait performans değerleme sonuçlarına göre atama yapılmak istenmektedir. Aşağıdaki tabloda; geçen yılki

130

farklı seviyedeki öğrencilerin 4 üzerinden ortalama değerleme sonuçları verilmiştir. Profesör D'nin doktora öğrencisi olmadığı için önümüzdeki dönem doktora dersine girmeyecektir.

5.3.4 Problem 4
Y & Y Mağazaları'nda dört iş dört işçiye yaptırılacaktır. Değişik beceri ve tecrübe seviyelerine sahip olan işçilere farklı ücretler ödenecektir. Aşağıdaki tabloda bu atamalarla ilgili maliyetler yer almaktadır. Tablodan da görüleceği gibi A işçisi 3.işi, C işçi de 4.işi yapamamaktadır.

5.3.5 Problem 5
Özel Ömür Hastanesi Yöneticileri, hastenelerinde olmayan üroloji, kardiyoloji, ortopedi ve jinekoloji departmanlarını açmak istemektedirler. Bu yeni bölümler için dört baş hemşire adayı başvuruda bulunmuştur. Hastane müdürü, problem çözümünde sayısal yöntemlerin gücüne inanmaktadır. Bu amaçla dört baş hemşire adayıyla mülakat yapmış ve 100

131

üzerinden bir ölçekle adayları değerlendirmiştir. Bu değerlendirmeye göre, 0'a yakın değer ilgili bölüm için çok uygun, 100'e yakın değer ise söz konusu bölüme hiç uygun olmadığı anlamına gelmektedir. Değerlendirme tablosu aşağıdadır.

Yol Gösterme: Tabloyu, maliyet tabosu olarak değerlendirebilirsiniz.

5.3.6 Problem 6
Mediko İlaç ve Tıbbi Malzeme Pazarlama A.Ş. beş farklı bölgedeki eczanelere toptan ilaç ve tıbbi malzeme pazarlamaktadır. Her bölgeye bir satış elemanını göndermeyi düşünmektedir. Yoğun rekabetin yaşandığı sektörde, bir an önce bölgedeki müşterilerin dolaşılması büyük önem taşımaktadır. Her elemanın bölgeleri (A, B, C, D ve E) dolaşma süreleri (gün) aşağıdaki gibi tablolaştırılmıştır.

132

5.3.7 Problem 7
Onur Elektronik Ltd. Şti. elekronik parçalar üretmekte ve diğer firmalara satmaktadır. Geçmiş kayıtlara göre, her işçi tarafından üretilen bozuk parça sayısı farklılık göstermektedir. Aşağıdaki tabloda, altı parça (A, B, C, D, E ve F) için her işçinin ürettiği aylık ortalama hatalı ürün sayısı verilmiştir.

5.3.8 Problem 8
Küçük Palmiye Taksi Durağı'na bağlı altı taksi çalışmaktadır. Öğle saatlerinde, taksi durağını beş müşteri taksi istemek amacıyla aramıştır. Taksilerin şu anda bulundukları yerlerden, arayan müşterilerin bulundukları yerlere olan uzaklıkları (km) aşağıda verilmiştir.

133

5.3.9 Problem 9
Hidro Ltd. Şti., kimya sektöründe faaliyet gösteren büyük bir şirkettir. Firmanın bir departmanında beş makinesi ve beş çalışanı bulunmaktadır. Tabloda, her çalışanın makinelerdeki ürettiği günlük çıktı miktarları verilmiştir.

5.3.10 Problem 10
Türkiye Futbol Federasyonu Başkanlığı, yapılacak üç futbol maçı için ikişer gözlemci göndermeyi düşünmektedir. Altı gözlemcinin söz konusu olan maçlara (A, B ve C) gitmek için katetmeleri gereken yol (km. cinsinden) aşağıda verilmiştir. Bununla birlikte, Federasyon 4. gözlemciyi A maçına daha önce yaşanan gerginlikten dolayı göndermeme kararı almıştır.

5.4 Örnek Vaka Uygulaması
134

Kredi kartı şirketleri ve bankalar için, posta ile gelen ödemeleri kabul edecek ödeme kabul merkezlerinin sayısının belirlenmesi oldukça önemli bir sorundur. Ödeme kabul merkezlerinin (ÖKM) sayısının azlığı, herhangi bir zaman diliminde postada olan ödeme makbuzlarının sayının artmasına neden olmaktadır. Bu durum ise, zamanında bankaya girmeyen nakit nedeniyle şirketin faiz kazancından yoksun kalmasına neden olmaktadır. Tersine; ödeme merkezlerinin sayının fazla oluşu ise, sabit maliyetlerin artmasına neden olmaktadır. Ödeme merkezlerinin sayısının sabit maliyetleri azaltmak ve kayıp faiz gelirini minimize edecek şekilde belirlenmesi, Lockbox Problemi olarak tanımlanmaktadır. Aşağıdaki problem, Lockbox Problemi'ne bir örnektir. Sancep Kredi Kartı Şirketi, ülkenin dört farklı bölgesinde ödeme merkezi kurmuştur (Marmara, Ege, İç Anadolu ve Doğu Anadolu). Her bölgeden postalanan günlük ödeme makbuzlarının tutarları sırayla Marmara Bölgesi 7 Milyar, Ege Bölgesi 5 Milyar, İç Anadolu Bölgesi 6 Milyar ve Doğu Anadolu Bölgesi ise 4 milyardır. Sancep, müşterilerinin ödemelerini nereye gönderecekleri konusunda bir karar vermek zorundadır. Ödemelerden elde edilecek gelire ilişkin yıllık faiz oranı %20'dir. sancep, müşterilerin ödemelerini tahsil için bu dört bölgede yer alan dört şehirde ödeme merkezi açmayı planlamaktadır. Bu şehirler sırasıyla; İstanbul, İzmir, Ankara ve Erzurum'dur. Aşağıdaki tabloda; her bölgeden, her şehire, çekin postaya verilişi ile şirketin hesabına geçişi arasında geçen ortalama süreler verilmiştir. Bir ödeme merkezinin yıllık maliyeti 5 milyar olarak hesaplanmıştır. Her şehir, posta makbuzlarını tek bir şehire göndermek zorundadır. Herhangi bir şehirdeki ödeme merkezinde işlenecek çeklerin sayısına ilişkin başka bir kısıt yoktur.

5.4 Örnek Vaka Uygulaması Sorusu

Çeklerin bölgelerden şehirlere ortalama gönderilme süreleri (Gün Olarak)

135

Bölüm Özeti
Bu bölümde, • • • • Atama problemleriyle ilgili genel bilgiler, Atama problemlerinin ulaşım problemlerinden mantık ve çözüm modeli yönünden farklılıkları, Çözüm modelleri (örnek problemler eşliğinde), Atama problemlerinin Solver'daki çözüm süreci

anlatıldı.

* Diğer bölümler ileriki tarihlerde kullanıma açılacaktır.

136

BÖLÜM 6 - Şebeke (Ağ) Modelleri
Bir şebeke, bağlantılar (veya dallar) ile birbirine bağlanmış bir dizi düğümden oluşur. Yöneylem araştırmasında; şebeke (ağ), dallarla birbirine bağlanan düğümler olarak uygun bir biçimde modellenip çözülebilen çeşitli modeller vardır. Bu bölümde dört farklı model ele alınacaktır. Ele alınacak modelleri aşağıdaki gibi sıralayabiliriz: • • • • En Kısa Yol Modelleri, Maksimum Akış Modelleri, Minimum Maliyetli Akış Modelleri, PERT/CPM Modelleri

Bölüm Amacı
Bu bölümde; • • • • En kısa yol Maksimum Akış Minimum Maliyetli Akış PERT/CPM

problemleri ele alınarak, model kurma ve bu modeli solver (çözücü) yardımıyla çözme ve bulunan çözümleri analiz ve yorumlama konuları örnek problemler yardımıyla ele alınarak öğrencinin deneyim kazanması sağlanacaktır.

6.1 En Kısa Yol Modelleri
En Kısa Yol Modeli; kaynakları işçiler, hedefleri de işler olan özel bir Şebeke (Ağ) Modeli şeklinde yorumlanabilir. Her bir çıkış ve giriş noktasından; toplam girişler ve toplam çıkışların farkı alınarak, başlangıç noktası "1" ve en son varış noktası "-1" olan koşula eşitlenir. En Kısa Yol Problemleri'nde bir şebekedeki başlangıç ve varış noktaları arasındaki en kısa yol belirlenir. Konunun içinde En Kısa Yol Problemleri'nin çeşitli çözüm modelleri ele alınacaktır.

137

6.1.1 En Kısa Yol Problemlerinin Çözüm Modelinin Geliştirilmesi
En Kısa Yol Problemleri'nde bir şebekedeki başlangıç ve varış noktaları arasındaki en kısa yol belirlenir. Bu tip modeller iki nokta arasındaki en kısa yolun belirlenmesinin yanı sıra; teçhizat, yenileme gibi karmaşık problemlerin çözülmesinde de kullanılır. Konu bir örnek problem yardımıyla ele alınacaktır.

6.1.2 Uygulama
Bu bölümde; bir en kısa yol probleminin elektronik tablo paket programında (excel) nasıl formüle edileceği, modelleneceği ve çözüleceği bir örnek yardımıyla anlatılacaktır. Bu bölümdeki uygulama; • Yeşil Taşımacılık A.Ş.

olacaktır.

6.1.2.1 Yeşil Taşımacılık A.Ş.
Yeşil Taşımacılık, İstanbul-Balıkesir arasında soğuk hava tertibatlı kamyonlarla sebze ve meyve taşımacılığı yapmaktadır. Şirket bu iki nokta arasında farklı güzergâhlar izleyebilme olanağına sahiptir. İstanbul-Balıkesir arasında yer alan uğrak noktaları ve bu uğrak noktaları arasındaki mesafeleri katetmek için kamyon başına katlanılması gereken maliyetler (feribot bileti+yakıt masrafı milyon TL olarak), Şekil-1'de verilmiştir.

138

Şekil-1 İstanbul Balıkesir arasındaki ulaşım şebekesi Bu ulaşım şebekesine (ağına) ilişkin tablo aşağıdaki şekilde oluşturulabilir (Tablo-1).

Tablo-1 İstanbul-Balıkesir ulaşım ağına ilişkin uzaklıklar tablosu

6.1.2.1.1 Çözüm Süreci
Yeşil Taşımacılık A.Ş. (En Kısa Yol) Problemi'ne ilişkin excel çözüm tablosu Tablo-2'de verilmiştir. Bu probleme dikkat edilirse bağlantıların yönleri belirtilmemiştir.

139

Burada temel amaç, mevcut bağlantıları dikkate alarak İstanbul'dan Balıkesir'e giden en düşük maliyetli yolu bulmaktır.

Tablo-2 Yeşil Taşımacılık A.Ş. Problemi'ne İlişkin Başlangıç Çözüm Modeli

6.1.2.1.1.1 Girdi Bilgileri
Tarafımızdan başlangıç çözüm tablosunda verilen bilgileri üç başlık altında sınıflandırabiliriz.

140

141

142

143

Tablo-2 Yeşil Taşımacılık A.Ş. Problemi'ne İlişkin Başlangıç Çözüm Modeli

6.1.2.1.1.2 İllerden Çıkışlar (M31:M40) Alanı
Bu alandaki değerler illerden çıkış sayılarını verir. Bu değerler formül yardımıyla hesaplanır. Örneğin M31 alanındaki değer;

Diğer hücrelere (M32:M40), bu formül kopyalanarak her hücredeki değer hesaplanır.

144

Tablo-2 En Kısa Yol Problemi'ne İlişkin Excel Çözüm Modeli

6.1.2.1.1.3 İllere Girişler Alanı (B42:K42)
Bu alandaki değerler illere geliş sayılarını verir. Bu değerler formül yardımıyla hesaplanır. B42 hücresinde yer alan değer,

C42:K42 alanındaki değerler, yukarıdaki formülün ilgili hücrelere kopyalanması sonucunda hesaplanabilir.

145

Tablo-2 En Kısa Yol Problemi'ne İlişkin Excel Çözüm Modeli

6.1.2.1.1.4 İllerden Çıkışların Transpozesi (B43:K43) Alanı:
B43:K43 alanı M31:M40 alanının transpozesidir. Bir başka ifade ile B43:K43 alanı, kolon halinde hesaplanan M31:M40 alanının satır halinde yazılmış şeklidir. Bu alanda yer alan hücrelere ilişkin değerler aşağıdaki formüller yardımıyla hesaplanabilir. Burada B43:K43 alanında yer alan her hücreye sırayla, B43 > =M31 G43 > =M36 C43 > =M32 H43 > =M37 D43 > =M33 I43 > =M38 E43 > =M34 J43 > =M39 F43 > =M35 K43 > =M40

formülleri yazılarak istenen sonuca ulaşılabilir. Ancak bu değerleri daha kısa yoldan hesaplamak mümkündür. Bunu yapmak için önce, B43:K43 alanı seçilerek B43 hücresine formül yazılır. B43 hücresi,

146

B43 hücresine yukarıdaki formül yazıldıktan sonra "Ctrl", "Shift" ve "Enter" tuşlarına aynı anda basıldığında M31:M40 kolonunda yer alan değerler B43:K43 satırına yazılır. Bu değerler, illerden çıkışları temsil eder. Böylece illere olan girişlerle çıkışlar, alt alta yazılmış olur.

Tablo-2 En Kısa Yol Problemi'ne İlişkin Excel Çözüm Modeli

6.1.2.1.1.5 B44:K44 Alanı
Bu alanda yer alan değerler formül yardımıyla hesaplanır. Örneğin B44 hücresinde yer alan değer aşağıdaki formül yardımıyla hesaplanır. B44 > = B43 - B42 Bu formül C44:K44 hücrelerine kopyalanarak diğer hücrelere ilişkin değerler hesaplanır. Bu alan "çıkış adedi - giriş adedi"ni temsil etmektedir. Bu alandaki hücrenin değeri "1" ise, girişlere göre bir fazla çıkış olduğunu; "0" ise, giriş sayısı ile çıkış sayısının eşit olduğunu ve "-1" ise giriş adedinin çıkış adedinden bir fazla olduğunu ifade eder.

147

Tablo-2 En Kısa Yol Problemi'ne İlişkin Excel Çözüm Modeli

6.1.2.1.1.6 Karar Değişkenleri (B31:K40) Alanı
Bu alana başlangıçta rastgele değerler girilir. Ancak çözüm aşamasında tanımlanan kısıtlar nedeniyle son çözüm tablosunda bu alanda, "0" ve "1" değerleri bulunur. Bu alanda bulunan "0", "1" değerleri, en düşük maliyetli ulaşımı sağlamak üzere, illerin ulaşım yolu üzerinde olup olmamasını temsil eder. Çözüm tablosunda iki ilin kesiştiği köşede yer alan "1" değeri, o illerin en düşük maliyetli yol şebekesi üzerinde yer aldığını, "0" değeri ise iki il arasındaki bağlantının çözüm güzergâhında yer almadığını ifade eder.

148

Tablo-2 En Kısa Yol Problemi'ne İlişkin Excel Çözüm Modeli

6.1.2.1.1.7 Toplam Maliyet (M29) Alanı
M29 hücresinde İstanbul'dan Balıkesir'e giden güzergâh üzerinde yer alan illere ilişkin toplam ulaşım maliyeti hesaplanır. Bu maliyet,

149

Tablo-2 En Kısa Yol Problemi'ne İlişkin Excel Çözüm Modeli

6.1.2.1.2 Solver Çözümü
Bu problemin temel amacı, bu toplam ulaşım maliyetini minimize etmektir. Model kurulduktan sonra sıra çözücü (solver) fonksiyonunu işletmeye gelir. Bu fonksiyon Araçlar (Tools) menüsü içinden seçilerek çalıştırılır. Çözücü fonksiyonu canlandırıldıktan sonra karşımıza bu fonksiyona ilişkin olarak Solver Parameters (Çözücü Parametreleri) adı altında bir iletişim kutusu görüntülenir (Tablo-3). Bu aşamada sıra, karşımıza çıkan bu iletişim kutusuna gerekli bilgileri girmeye gelmiştir. Örnek tablodan da görüleceği üzere bu tabloya girilecek bilgileri dört başlık altında sınıflandırabiliriz: • • • • Hedef hücre (Target cell) Eşittir(Equal to) Değişen hücreler (By changing cells) Kısıtlamalar (Subject to the constraints)

150

Tablo-3 Yeşil Taşımacılık A.Ş. Problemi'ne İlişkin Çözücü Parametreleri İletişim Kutusu

6.1.2.1.2.1 Set Target Cell (Hedef Hücre) Alanı (M29)
Bu hücre içine tıklanarak bu problemde en küçük (minimum) değere ulaşmasını istediğimiz hücrenin adresi, ya excel tablosundan seçilerek ya da klavyeden yazılarak kodlanır.

Tablo-4 Yeşil Taşımacılık A.Ş. Problemi'ne İlişkin Çözücü Parametreleri Tablosu

6.1.2.1.2.2 Equal To (Eşittir) Alanı
Bu bölümde bu ifadenin sağında en iyilenmesi istenen hedef hücrenin hangi yönde eniyileneceği işaretlenir.

151

Yeşiltaş probleminde, toplam ulaşım maliyetinin en küçüklenmesi (minimum olması) istendiğinden "en küçük" (Min) alanı işaretlenir.

Tablo-5 Solver Parameters (Çözücü Parametreleri) İletişim Kutusu

6.1.2.1.2.3 By Changing Cells (Değişen Hücreler ) Alanı (B31:K40)
Bu alana, Yeşiltaş Problemi'nde karar değişkenleri olarak içine rastgele değerler yazılmış olan hücrelerin adresleri yazılır. Bütün hücrelere başlangıçta "1" değeri verilmiştir. Probleme ilişkin excel modeli incelendiğinde; B31:K40 alanında yer alan "0", "1" değerlerinin, bağlantıların seçilen güzergâh üzerinde olup olmamasını ifade ettiği görülecektir. Model kurma aşamasında, rastgele değerler yazılmış olan B31:K40 alanı, "Değişen Hücreler" (By Changing Cells) alanına tanımlanmalıdır. Zira bu hücrelerin değişerek toplam ulaşım maliyetini en küçük kılacak değerlerin bulunması, problemin temel hedefidir. B31:K40 alanında bulunacak değerler kesinlikle "0" veya "1" değerini alacaktır.

152

Tablo-6 Solver Parameters (Çözücü Parametreleri) İletişim Kutusu

6.1.2.1.2.4 Subject To The Constraints (Kısıtlamalar) Alanı
Bu alana modelin yapısı dikkate alınarak söz konusu olan kısıtlar sırayla yazılır. İlk aşamada yazılmak istenen birinci kısıtı yazmak üzere Add (Ekle) ifadesine tıklanarak Add Constraint (Kısıtlama Ekle) kutusunun gelmesi sağlanır. Bu problemde üç kısıt vardır.

153

Tablo-7 Add Constraints (Kısıtlama Ekle) İletişim Kutusu Kısıtlamalar alanındaki eşitsizlikleri daha kolay ifade edebilmek için bu problemde yararlanılan durumlar şunlardır;

154

6.1.2.1.3 Çözüm Tablosu
Kısıtların girilmesinden sonra sıra çözüm aşamasına gelir. Bu aşamada "çöz" (solve) komutu tıklanarak çözüm bulunur (Tablo-8).

Tablo-8 Solver Fonksiyonu'nun Çalışmasından Sonra Ulaşılan Çözüm Tablosu

6.1.2.1.4 Çözüm Tablosunun Yorumu
155

Tablo-8 çözüm tablosu incelendiğinde, başlangıç tablosuna (Tablo-2) göre değişim gösteren dört alanı yakından inceleyerek çözüm tablosunu yorumlayalım.

Tablo-2
M29 alanında, başlangıç çözüm tablosunda (Tablo-2), toplam maliyet 861.273 (*1.000.000) TL bulunmuştur. Solver (çözücü) yardımıyla bulunan çözüm sonucunda (Tablo-8) ise toplam maliyet, 243 (*1.000.000) TL bulunmuştur. Bu değerin, İstanbul-Bandırma ve Bandırma-Balıkesir bağlantılarına ilişkin maliyetlerin toplamı olduğu görülür. diğer güzergâhlara ilişkin maliyetlerin bu maliyetten düşük olması söz konusu değildir.

156

Tablo-8
M29 alanında, başlangıç çözüm tablosunda (Tablo-2), toplam maliyet 861.273 (*1.000.000) TL bulunmuştur. Solver (çözücü) yardımıyla bulunan çözüm sonucunda (Tablo-8) ise toplam maliyet, 243 (*1.000.000) TL bulunmuştur. Bu değerin, İstanbul-Bandırma ve Bandırma-Balıkesir bağlantılarına ilişkin maliyetlerin toplamı olduğu görülür. diğer güzergâhlara ilişkin maliyetlerin bu maliyetten düşük olması söz konusu değildir.

6.1.3 En Kısa Yol Problemleri
Şimdi konuyu daha iyi kavramanız için bazı problemler vereceğiz. Bu problemlerin çözümü ile ilgili danışmanınızdan destek alabilirsiniz. Göreceğiniz problemler şunlardır; • • • • • Problem Problem Problem Problem Problem 1 2 3 4 5 : : : : : Otoyol Trans Ltd. Şti. Yuvam İnşaat Hizmetleri A.Ş. T & J Tekstil Firması RHO Elektrik Elektronik Ltd. Şti.

157

6.1.3.1 Problem 1
Bir şirket müdürü; yaşadığı kentte, A semtinde oturmakta ve F semtindeki ofisine arabasıyla gitmektedir. A'dan F'ye doğrudan otoyol bulunmamaktadır. Şirket müdürü, evinden işine giderken geçen zamanı minimize edecek bir yol araştırmaktadır. Bu amaçla, yol üzerinde olabilecek semtlerden (A, B, C, D, E, F) birbirlerine olan sürüş zamanlarını (dakika) kaydetmiştir. Aşağıdaki tabloda bu veriler sunulmaktadır. Boş bırakılan yerlerde doğrudan otoyol bağlantısı bulunmamaktadır.

*Theory and Problems of Operations Research, Schaum's Outline Series, Richard BRONSON, McGraw-Hill, USA, 1982, ss.174-175-Uyarlama-

6.1.3.2 Problem 2
Trans Ltd.Şti. kargo sektöründe faaliyet gösteren bir kuruluştur. Şirket, 50 adet bulaşık makinesini Ankara'dan Sivas'a taşımak üzere bir anlaşma yapmıştır.Taşımada kullanılabilecek iller arasındaki birim başına taşıma maliyetleri (milyon TL) aşağıdaki gibi belirlenmiştir. Boş bırakılan yerlerde doğrudan aktarma yapılamamaktadır.

158

*Theory and Problems of Operations Research,Schaum's Outline Series, Richard BRONSON, McGraw-Hill, USA, 1982, s.182 -Uyarlama-

6.1.3.3 Problem 3
Yuvam İnşaat Hizmetleri A.Ş. aynı anda altı farklı bölgedeki site inşaatlarını sürdürmektedir. İnşaat ofisinden sitelere veya sitelerden ofise personel ve ekipman transferi günde birkaç kez olduğundan maliyetler ciddi bir şekilde artabilmektedir. Siteler ve ofis arasındaki ulaşım alternatifleri aşağıdaki şebeke modelinde verilmiştir. Düğümler siteleri ve bağlantılar da yolları göstermektedir. Siteler arasındaki uzaklıklar (km) ilgili yollar üzerinde belirtilmiştir.

*An Introduction To Management Science,9th Ed., David R. Anderson and others, South-Western College Publishing, USA, 2000, s.410,s.428 -Uyarlama-

159

6.1.3.4 Problem 4
T & J tekstil firması, ürettiği kot pantalonları konteynerlere yükleyerek kamyonlarla limana taşımaktadır. Üretimin yapıldığı fabrikadan limana, kamyonların kullanabileceği birkaç farklı yol bulunmaktadır. Bu yollar aşağıdaki şebeke modelinde görülmektedir. Burada, 1. düğüm fabrikayı, 8. düğüm limanı ve diğerleri de aradaki şehirleri göstermektedir. Her bağlantı, şehirler arasındaki otoyolları ve üzerlerindeki değerler de ilgili yoldaki seyahat süresini (saat) göstermektedir.

*Management Science, 3rd Edition, Sang M.Lee and others, Allyn and Bacon, Needham Heights, 1990, s.320 -Uyarlama-

6.1.3.5 Problem 5
RHO Elektrik Elektronik Ltd.Şti., elektrik ve elektronik parçaları üretmekte ve pazarlamaktadır. Genellikle ürünlerini yarı mamul olarak sektördeki diğer firmalara satmayı tercih etmektedir. Firma, gelecek dört ay için talebi sırasıyla 100, 140, 210 ve 180 adet olan transformatör bobinlerinin satışını gerçekleştirecektir. İşletme, ancak her ayın talebini karşılayacak kadar stok yapabildiği gibi, birbirini izleyen iki veya daha çok periyodun talebini karşılayacak şekilde fazla stok da bulundurabilmektedir. İkinci durumda, fazladan elde bulundurulan adet başına 1.2 milyon TL'lik bir elde bulundurma maliyeti söz konusudur. RHO Ltd., gelecek 4 ay için satın alma fiyatlarının sırasıyla 15, 12, 10 ve 14 milyon TL olacağını tahmin etmektedir. Sipariş verildiğinde 200 milyon TL'lik bir hazırlık maliyetiyle karşılaşılmaktadır.

160

Yol Gösterme: Ayları düğüm olarak alabilirsiniz.
*Yöneylem Araştırması,6.basımdan çeviri,Hamdy A. TAHA, Çev:Ş.Alp Baray ve Şakir Esnaf, Literatür Yayınları, İstanbul, 2000, s.222 -Uyarlama-

6.1.4 Örnek Vaka Uygulaması
İnşaat ve Müteahhitlik Ltd. Şirketi sahibi Metin Özbek, 2000 yılı başında beş yıl süre içinde yapmayı üstlendiği on beş katlı üç binanın hafriyat işlerini yapmak üzere mevcut iki seçeneği değerlemek istemektedir. 1. 2000 yılı başında 120.000.000.000 TL bir hafriyat makinası satın almak. Alınan makinanın beş yıl boyunca etkin bir hizmet verebilmesi için yıllık bakımlarının her yıl sonunda eksiksiz yapılması gerekmektedir. Hafriyat makinasının herhangi bir yıldaki yıllık bakım maliyeti, makinanın o yıl başındaki yaşına bağlıdır. Makinanın yaşına bağlı olan yıllık bakım masrafları (Yıl sonu itibariyle) Tablo-1'de verilmiştir. Bu tabloyu inceleyen Metin Özbek, iş makinasının yaşlanması halinde katlanacağı bakım maliyetlerinin oldukça yükseldiğini görmüştür. Bu bilgiyi dikkate alarak bu süre içinde hafriyat makinasını satıp, yenisini alabileceğini düşünmektedir. Yapılan araştırmada hafriyat makinasının satış fiyatının da hafriyat makinasının yaşına bağlı olduğu görülmüştür (Tablo-2).

161

2. Yıllık maliyeti 30.000.000.000 TL'den beş yıl süre ile bir hafriyat makinası kiralamak. Metin Özbek beş yıllık bir dönem içinde katlanacağı toplam maliyeti en düşük düzeyde tutmak (minimize etmek) istemektedir. Metin Özbek'in bu amacını gerçekleştirmesi için nasıl bir yol izlemesi gerekmektedir? Problemi basitleştirmek için herhangi bir yılda yeni bir hafriyat makinası satın alma maliyetinin sabit olup 120.000.000.000 TL olduğu varsayılacaktır. Yine beş yıllık süre içinde enflasyon katsayısının "0" olduğu varsayılacaktır.

Tablo-1 Hafriyat makinasının yıllık bakım maliyetleri tablosu

Tablo-2 Hafriyat makinasının yıl başlarındaki satış fiyatı tablosu

Yol Gösterme: Öğrenci önce bir maliyet tablosu bulmalı daha sonra maliyeti minimize edecek en kısa yolu bulmalıdır. Daha sonra bulunan bu maliyet ikinci seçenekle karşılaştırılarak karar verilmelidir.

6.1.4 Örnek Vaka Uygulaması Sorusu

*M/D Bu ifade "Mümkün Değil" anlamı taşır.

162

Yıllık Maliyetler Tablosu (Satın Alma Maliyeti+Yıllık Bakım Maliyet(leri)-Satış Maliyeti)

6.2 Maksimum Akış Modelleri
Maksimum Akış Modelleri'nde amaç, sınırlı iletim kapasitesi olan bağlantılardan oluşan bir şebekede başlangıç düğümü ile son düğüm arasında aktarılacak ürün miktarının maksimize edilmesidir. Başlangıç ve son düğüm arasında aktarılacak ürün miktarının nasıl maksimize edileceğini bir örnek yardımıyla inceleyelim.

6.2.1 Maksimum Akış Problemlerinin Çözüm Modelinin Geliştirilmesi
Maksimum Akış Problemleri'nde bir şebekedeki aktarılacak maksimum ürün miktarı belirlenir. Konu bir örnek problem yardımıyla ele alınacaktır.

163

6.2.2 Uygulama
Bu bölümde; bir maksimum akış probleminin elektronik tablo paket programında (excelde) nasıl formüle edileceği, modelleneceği ve çözüleceği bir örnek yardımıyla anlatılacaktır. Bu bölümdeki uygulama; • Transanadol Petrol Taşıma A.Ş.

olacaktır.

6.2.2.1 Transanadol Petrol Taşıma A.Ş.
Transanadol Petrol Ulaşım Şirketi'nin Bakü ile Antalya arasında çeşitli şehirlerden geçen bir boru ağı vardır. Bu boru ağında dokuz depo vardır. Depoları birbirleri ile ilişkilendiren boru hatları, yıllık maksimum taşıma kapasiteleri (bin ton/yıl olarak) ve akış yönleri aşağıdaki diyagramda verilmiştir (Şekil-1).

164

Şekil-1 Transanadol Bakü - Antalya Boru Ağı ve Maksimum Taşıma Kapasiteleri Şekil-1'de verilen Transanadol boru ağına ilişkin tablo, aşağıdaki şekilde oluşturulabilir (Tablo-1). Bu tabloda şehirler arasındaki bağlantılara ilişkin maksimum kapasite değerleri, sol sütunda verilen şehirlerin başlangıç düğümü, üst satırda verilen şehirlerin ise petrolün aktarıldığı varış düğümü olduğu varsayımıyla yerleştirilmiştir. Böylece Şekil1'de verilen şebeke diyagramında yer alan şehirler arasındaki petrol akış yönlerinin nasıl ifade edildiğine dikkat edilmelidir. Excel çözüm modeli bu tablo esas alınarak geliştirilmiştir.

Tablo-1 Transanadol Bakü - Antalya Boru Ağı ve Maksimum İletim Kapasiteleri Tablosu

165

6.2.2.1.1 Çözüm Süreci
Transanadol maksimum akış problemine ilişkin excel çözüm modeli, Tablo-2'de verilmiştir. Bu model incelendiğinde bu modelde yer alan A1:J10 tablosu ile Tablo-1'de verilen tablonun birbirine çok benzediği görülecektir. Bu iki tablo arasındaki tek fark excel modelinde yer alan A1:J10 tablosunun B10 hücresinde yer alan "40" değeridir. Çözüm modelinin B10 hücresinde yer alan bu değer, başlangıçta Bakü'den Tiflis'e gönderilen tüm petrolün Antalya'ya ulaşabileceği ve çözüm tekniği nedeniyle bu petrolün tekrar Bakü'ye gönderildiği varsayımına dayanmaktadır.

Bu durum, çözüm aşamalarının anlatıldığı satırlarda tekrar ele alınacaktır.

Tablo-1 Transanadol Bakü - Antalya Boru Ağı ve Maksimum İletim Kapasiteleri Tablosu

166

Tablo-2 Transanadol Bakü - Antalya Boru Ağı Çözüm Modeli Başlangıç Tablosu

6.2.2.1.1.1 Girdi Bilgileri
Başlangıç çözüm tablosunda verilen bilgileri 2 başlık halinde sınıflandırabiliriz.

167

168

Tablo-2 Transanadol Bakü - Antalya Boru Ağı Çözüm Modeli Başlangıç Tablosu

6.2.2.1.1.2 İllerden Çıkan Yıllık Toplam Petrol Miktarı Alanı (L13:L21)
Bu alanın ilk hücresi olan L13 adresi,

L13 hücresine yukarıdaki formül girilerek Bakü'den çıkan yıllık toplam petrol miktarı bulunur. Daha sonra bu formül L14:L21 hücrelerine kopyalanarak diğer illerden çıkan toplam petrol miktarı bulunur. Böylece her ilden çıkan yıllık toplam petrol miktarı bu kolonda hesaplanır.

169

Tablo-2 Transanadol Bakü - Antalya Boru Ağı Çözüm Modeli Başlangıç Tablosu

6.2.2.1.1.3 İllere Gelen Yıllık Toplam Petrol Miktarı Alanı (B23:J23)
Bu alanın ilk hücresi olan B23 adresi,

B23 hücresine yukarıdaki formül yazılarak Bakü'ye diğer illerden gelen yıllık toplam petrol miktarı bulunur. Bu formül C23:J23 hücrelerine kopyalanarak diğer bütün illere gelen yıllık toplam petrol miktarı bulunmuş olur.

170

Tablo-2 Transanadol Bakü - Antalya Boru Ağı Çözüm Modeli Başlangıç Tablosu

6.2.2.1.1.4 İllerden Çıkan Yıllık Toplam Petrol Miktarının Transpozesi (B24:J24) Alanı:
B24:J24 alanı, L13:L21 alanının transpozesidir. Bir başka deyişle L13:L21 alanının satır halinde yazılmış şeklidir. Kısa yoldan bu değerleri hesaplamak için, B24:J24 alanı seçilerek B24 hücresine formül yazılır.

Yukarıdaki formül yazıldıktan sonra, "control", "shift" ve "enter" tuşlarına aynı anda basılarak; B24:J24 alanına, illerden çıkan yıllık toplam petrol miktarı kolonunun transpozesi yazdırılır.

171

Tablo-2 Transanadol Bakü - Antalya Boru Ağı Çözüm Modeli Başlangıç Tablosu

6.2.2.1.1.5 Fark Alanı (B25:J25)
Bu alanın ilk hücresi olan B25 adresine; B25 >= B23 - B24 formülü yazılarak illere gelen petrolden, illeri terk eden petrol miktarı çıkarılır. Daha sonra bu formül C25:J25 hücrelerine kopyalanır. Bu formülün icrası sonunda B25:J25 hücrelerinde yer alan değerler, o illerde kalan petrol miktarlarını temsil eder.

172

Tablo-2 Transanadol Bakü - Antalya Boru Ağı Çözüm Modeli Başlangıç Tablosu

6.2.2.1.1.6 Karar Değişkenleri Alanı (B13:J21)
Bu alana başlangıçta rastgele değerler girilir. Ancak aşağıda tanımlanan kısıtlar nedeniyle son çözüm tablosunun B13:J21 alanında, iller arası yıllık boru kapasitelerini aşmayacak biçimde değerler bulunur. İllerin kesişim hücrelerinde yer alan bu değerler çözüm tablosunda maksimum akışı sağlamak amacıyla o iller arasında akması gereken petrol miktarını verir.

173

Tablo-2 Transanadol Bakü - Antalya Boru Ağı Çözüm Modeli Başlangıç Tablosu

6.2.2.1.1.7 Antalya'ya Toplam Gelişler (J23) Alanı
J23 hücresi çeşitli illerden Antalya'ya gelen toplam petrol miktarının hesaplandığı hücredir. Diğer illerden Antalya'ya gelen toplam petrol miktarı;

Bu problemin temel amacı, Antalya'ya gelen toplam petrol miktarını temsil eden J23 hücresini maksimize etmektir.

174

Tablo-2 Transanadol Bakü - Antalya Boru Ağı Çözüm Modeli Başlangıç Tablosu

6.2.2.1.2 Solver Çözümü
Model kurulduktan sonra sıra Çözücü (Solver) fonksiyonunu işletmeye gelir. Bu fonksiyon Araçlar (Tools) menüsü içinden seçilerek çalıştırılır. Çözücü fonksiyonu canlandırıldıktan sonra karşımıza bu fonksiyona ilişkin olarak Solver Parameters (Çözücü Parametreleri) adı altında bir iletişim kutusu görüntülenir (Tablo-3). Bu aşamada sıra, karşımıza çıkan bu iletişim kutusuna gerekli bilgileri girmeye gelmiştir. Örnek tablodan da görüleceği üzere bu tabloya girilecek bilgileri dört başlık altında sınıflandırabiliriz: • • • • Hedef hücre (Target cell) Eşittir(Equal to) Değişen hücreler (By changing cells) Kısıtlamalar (Subject to the constraints)

175

Tablo-3 Transanadol Problemi'ne İlişkin Çözücü Parametreleri İletişim Kutusu

6.2.2.1.2.1 Set Target Cell (Hedef Hücre) Alanı (J23)
Bu hücre içine tıklanarak bu problemde en büyük (maksimum) değere ulaşmasını istediğimiz hücrenin adresi, ya excel tablosundan seçilerek veya klavyeden yazılarak kodlanır.

Tablo-4 Transanadol Problemi'ne İlişkin Çözücü Parametreleri İletişim Kutusu

6.2.2.1.2.2 Equal To (Eşittir) Alanı
Bu bölümde bu ifadenin sağında en iyilenmesi istenen hedef hücrenin hangi yönde en iyileneceği işaretlenir.

176

Transanadol Problemi'nde Antalya'ya gelen toplam petrol miktarının en büyüklenmesi (maksimum olması) istendiğinden "en büyük" (Max) alanı işaretlenir.

Tablo-5 Solver Parameters (Çözücü Parametreleri) İletişim Kutusu

6.2.2.1.2.3 By Changing Cells (Değişen Hücreler ) Alanı (B13:J21)
Bu alana, verilen problemde karar değişkenleri olarak içine rastgele değerler yazılmış olan hücrelerin adresleri yazılır. Bütün hücrelere başlangıçta "5" değeri verilmiştir. Probleme ilişkin excel modeli incelendiğinde, B13:J21 alanında yer alan değerler ile iller arasındaki petrol borularının kapasitelerini temsil ettiği görülecektir. Model kurma aşamasında, rastgele değerler yazılmış olan B13:J21 alanı, "Değişen Hücreler" (By Changing Cells) alanına tanımlanmalıdır. Zira bu hücreler çözücü fonksiyonunun işletilmesinden sonra aralarında petrol akışı olan iller arasında akacak petrol miktarını temsil edecektir.

177

Tablo-6 Solver Parameters (Çözücü Parametreleri) İletişim Kutusu

6.2.2.1.2.4 Subject To The Constraints (Kısıtlamalar) Alanı
Bu alana modelin yapısı dikkate alınarak söz konusu olan kısıtlar sırayla yazılır. İlk aşamada yazılmak istenen birinci kısıtı yazmak üzere Add (Ekle) ifadesine tıklanarak Add Constraint (Kısıtlama Ekle) kutusunun gelmesi sağlanır. Bu problemde üç kısıt vardır.

178

Tablo-7 Add Constraints (Kısıtlama Ekle) İletişim Kutusu Kısıtlamalar alanındaki eşitsizlikleri daha kolay ifade edebilmek için bu problemde yararlanılan durumlar şunlardır;

179

6.2.2.1.3 Çözüm Tablosu
Kısıtların girilmesinden sonra sıra çözüm aşamasına gelir. Bu aşamada “çöz” (solve) komutu tıklanarak çözüm bulunur (Tablo-8).

Tablo-8 Transanadol Problemi'ne İlişkin Çözüm Tablosu

6.2.2.1.4 Çözüm Tablosunun Yorumu
Dört alanı yakından inceleyerek çözüm tablosunu yorumlayalım.

180

Şekil-2 Solver (çözücü) Fonksiyonu'nun Çalıştırılmasından Sonra Karar Değişkenleri Alanında Bulunan Değerlere İlişkin Çözüm Ağı Çözüm süreci sonunda Antalya'ya gelen toplam petrol miktarını maksimize etmek kaydıyla karar değişkenleri alanında, iller arasında akacak petrol miktarı bulunur. İller arasındaki akışı gösteren bu değerler Şekil-2'de verilen şebeke diyagramında gösterilmiştir. Şekil-2'ye dikkat edilirse başlangıç ve son düğüm hariç (bu illerde tüketim olmaması nedeniyle) bütün illere gelen ve illerden çıkan yıllık toplam petrol miktarlarının birbirine eşit olduğu görülecektir. Şekilde verilen ağ üzerinde yer alan değerler, Antalya'ya maksimum petrol akışını sağlamak amacıyla iller arasında akan yıllık toplam petrol miktarıdır.

181

Tablo-8 Başlangıçta (rastgele olarak belirlenen) "5" olarak girilen bu alandaki hücrelerde, "çöz" (solve) işleminin icrasından sonra "0" değerlerini de içeren çeşitli değerler yer alır. Birinci satırda Bakü ile Tiflis'in kesiştiği C13 hücresinde yer alan "38" değeri Bakü'den Tiflis'e gönderilen petrol miktarını göstermektedir. Yine Tiflis ile Kars ve Trabzon'un kesiştiği E14 ve F14 hücrelerinde yer alan 20 ve 18 değerleri Bakü'den Tiflis'e gelen "38" bin ton petrolün "20" bin tonu Kars'a "18" bin tonu ise Trabzon'a aktarılmaktadır. Çözüm tablosu incelendiğinde yukarıdaki çözüm ağı elde edilir (Şekil - 2).

182

6.2.3 Maksimum Akış Problemleri
Şimdi konuyu daha iyi kavramanız için bazı problemler vereceğiz. Bu problemlerin çözümü ile ilgili danışmanınızdan destek alabilirsiniz. Göreceğiniz problemler şunlardır; • • • • • Problem 1 : Turkuaz Koll. Şti. Problem 2 : İstanbul Emniyet Müdürlüğü (Trafik Akışı) Problem 3 : Global Telekomünikasyon Hizmetleri A.Ş. (Telekomünikasyon Akışı) Problem 4 : Alkin Petrokimya Tic.Ltd.Şti. Problem 5 : Uydutel

6.2.3.1 Problem 1
Turkuaz Koll. Şti. kömür madenciliği sektöründe çalışan saygın bir kuruluştur. Kurumsallaşma yolunda önemli adımlar atan işletme, yeni oluşturduğu Yöneylem Araştırması Departmanı'nı etkin bir şekilde kullanmaktadır. Şirket, ocaklarından çıkardığı kömürleri raylı sistemle limana ulaştırmakta ve oradan da sipariş verilen yerlere

183

göndermektedir. Firmanın kullandığı raylı sistem aşağıda verilmiştir. 1.düğüm, kömür ocaklarının bulunduğu yerdeki raylı sistemin başlangıcını ve 8.düğüm ise limanı temsil etmektedir. Ara düğümler de rayların bağlantı noktalarıdır. Kömürler, bağlantı noktalarında (düğümler) gerektiğinde trenlere bağlanabilecek raylı arabalarla taşınmaktadır. Dallardaki rakamlar ise ilgili yöndeki maksimum kömür arabası sayısını (100 adet) göstermektedir.

*Management Science, 3rd Edition, Sang M.Lee and others, Allyn and Bacon, Needham Heights, 1990, s.278 -Uyarlama-

6.2.3.2 Problem 2
İstanbul Emniyet Müdürlüğü, yapım aşamasında olan yeni ofisinden uluslararası yol bağlantısına (TEM) kadar olan bölümde akşam saatlerindeki potansiyel trafik akışını analiz etmek istemektedir. Ofisten çıkan arabalar üç farklı yol izleyerek yola devam edip şehiriçi caddelerden uluslararası bağlantı noktasına ulaşabilmektedir. Anlatılanlar, aşağıdaki şebeke modeliyle gösterilmektedir. 1.düğüm ofisi, 9.düğüm de TEM bağlantı noktasını temsil etmektedir. Aradaki düğümler de şehiriçi caddelerin kesişim noktalarını belirtmektedir. Dallardaki rakamlar da ilgili yönlerdeki bir saatteki araba kapasitesini (1000 adet) belirtmektedir.

184

*Management Science,3rd Edition, Sang M.Lee and others, Allyn and Bacon, Needham Heights, 1990, s.328 -Uyarlama-

6.2.3.3 Problem 3
Telekomünikayon altyapısı alanında faaliyet gösteren işletmelerden birisi de Global Telekomünikasyon Hizmetleri A.Ş.'dir. Şirket, İstanbul ve İzmit arasındaki telefon görüşmelerinin kalitesinin artırılması için yeraltına kablo şebekesi döşeme işini almıştır. Aşağıda görüldüğü gibi, aramalar seri kablo ve düğüm bağlantıları vasıtasıyla taşınmaktadır. Şekilde, birim zamanda iki nokta arasında yapılan arama sayıları da (1000 adet) verilmiştir. İki şehir arasındaki maksimum telefon aramalarının sayısını bulunuz.

*An Introduction To Management Science,9th Ed., David R. Anderson and others, South-Western College Publishing, USA, 2000, s.434-Uyarlama-

185

6.2.3.4 Problem 4
Kazakistan'da faaliyet gösteren Alkin Petrokimya Tic. Ltd.Şti.'nin dört farklı şehirde rafinerileri bulunmaktadır. Bu rafineriler arasında, günlük taşıma kapasiteleri ton olarak aşağıda verilmiştir.

*Yöneylem Araştırması, 7.baskı, Ahmet Öztürk, Ekin Kitabevi, Bursa, 2001,ss.321-322 –Uyarlama-

6.2.3.5 Problem 5
Uydutel telefon şirketi, aşağıdaki tabloda verilen şehirler arasındaki bağlantıları dikkate alarak maksimum haberleşme kapasitesini belirlemek istemektedir. Tablodaki değerler aynı anda gerçekleşen telefon görüşmelerini (1000 adet) yansıtmaktadır.Tabloda, dal sayıları, başlangıç ve bitiş düğümleri, akış ve ters akış kapasiteleri verilmiştir.

186

*Yöneylem Araştırması ve İşletmecilik Uygulamaları, Mehpare Timor, İ.Ü.İşletme Fak. Yayınları, İstanbul, 2001, s.355 – Uyarlama-

6.2.4 Örnek Vaka Uygulaması
Aygazdaş, İstanbul Anadolu yakası doğalgaz dağıtım şirketi, Darıca'daki gaz tanklarında stokladığı doğalgazı, Şekil-1'de verilen ağ üzerinde yer alan tüketim merkezlerine iletmektedir. Tüm doğalgaz akışı, kullanım miktarına (gaz talebine) bağlı olarak ağ üzerinde yer alan merkezlerdeki vana ve pompalar yardımıyla denetlenmekte, böylece borularda fazla basınç oluşması önlenmektedir. Yoğun kış aylarında sabah 6.00 gece 01.00 saatleri arasında mevcut ağ üzerinde yer alan çeşitli merkezler arasındaki boru hatlarının günlük maksimum kapasiteleri (bin m3 olarak) Şekil-1'de ve bu merkezlerin günlük ortalama doğalgaz talepleri (bin m3 olarak) Tablo-1'de verilmiştir.

Şekil-1 Aygazdaş Darıca - Kadıköy Doğalgaz Dağıtım Ağı

187

Tablo-1 Aygazdaş dağutum ağı üzerindeki merkezlerin günlük ortalama tüketim miktarları Genel Müdür Taner Yöndeş, Yeni Aboneler Servisi Müdürü Ali Kurtarır'ı çağırarak gelecek kışa ilişkin yeni talepler konusunda bilgi ister. Genel Müdür daha sonra Aygazdaş Şebeke Kontrol Müdürü İbrahim Gürer'i çağırarak gelecek kış için fazla basınç olmasını önlemek amacıyla çeşitli merkezlerdeki vana ve pompalara ilişkin plan yapmasını ister. Genel Müdür ile yapılan toplantıdan sonra Ali ve İbrahim Bey toplanarak önce gelecek yıla ilişkin doğalgaz talebini ve yeni abone başvurularını incelerler. Yapılan çalışmalar sonucunda Kadıköy dışındaki merkezlerde kayda değer yeni abone başvurusu olmadığı görülür. Kadıköy bölgesinde mevcut tüketim kadar yeni bir talep olduğu görülmüştür. Mevcut tüketim miktarını, yeni talebi ve mevcut şebeke yapısını inceleyen Ali ve İbrahim Bey aşağıdaki gibi bir plan hazırlayarak Genel Müdür'e sunarlar. Bu planda gelecek kış, bütün merkezlerdeki vanalar açık tutularak borulardan maksimum miktarda doğalgaz akışı sağlandığı ve sadece Kartal Kadıköy arasındaki borunun günlük kapasitesi pompalar yardımıyla 50.000 m3'ten 55.000 m3'e çıkarıldığı taktirde (55+45+30+30=160) Kadıköy yöresine ilişkin yeni talebin karşılanabileceği belirtilmiştir. Genel Müdür kendisine sunulan planı incelediğinde, bu planın yanlış olduğunu ileri sürer. Bu duruma bir çare bulmak için tüm bölüm başkanlarını bir araya toplayarak doğalgaz ağını incelemelerini, yeni talebi karşılamak üzere en düşük maliyetle Kadıköy'e gerçekleşecek maksimum akışı sağlamak için diğer merkezlerdeki vanalardan akacak doğalgaz miktarlarını ve bu akışa ilişkin dar boğazları belirlemelerini ister.

6.2.4.1 ÖRNEK VAKA UYGULAMASI SORUSU

Yol Gösterme: Birinci aşamada doğalgaz tüketimi olan merkezlere gelen gaz miktarı ile bu merkezden çıkan doğalgaz miktarları arasında en az tüketim miktarı kadar bir fark olması gerektiğine dikkat edilmelidir. Bu ilke dikkate alındığında sanal olarak Kadıköy'den

188

Darıca'ya geri gönderildiği varsayılan değerler arasındaki fark, kısıtlayıcı koşuldan istisna edilmelidir. İkinci aşamada, tam kapasite ile kullanılan hangi boru veya borularda yapılacak bir kapasite arttırımının Kadıköy'deki toplam talebi karşılayacağı araştırılacaktır.

Tablo-1 Aygazdaş dağıtım ağı üzerindeki merkezlerin günlük ortalama tüketim miktarları

6.3 Minimum Maliyetli Şebeke Akış Modelleri
Minimum Maliyetli Şebeke Akış Modelleri'nde amaç, iletim hatlarının (bağlantıların) kapasitelerini dikkate alarak ürünleri; şebekeyi oluşturan bağlantılar yardımıyla kaynak düğümlerinden (arz noktalarından), uç düğümlere (talep noktalarına) en düşük toplam maliyetle iletmektir. Başlangıç ve son düğüm arasında aktarılacak ürün miktarına ilişkin toplam aktarma maliyetinin nasıl minimize edileceğini bir örnek yardımıyla inceleyelim.

6.3.1 Minimum Maliyetli Şebeke Akış Problemlerinin Çözüm Modelinin Geliştirilmesi
Minimum Maliyetli Şebeke Akış Problemleri'nde bir şebekedeki aktarılacak ürünün toplam maliyeti minimize edilir. Konu bir örnek problem yardımıyla ele alınacaktır.

189

6.3.2. Uygulama
Bu bölümde; bir minimum akış probleminin elektronik tablo paket programında (excelde) nasıl formüle edileceği, modelleneceği ve çözüleceği bir örnek yardımıyla anlatılacaktır. Bu bölümdeki uygulama; • Petrolsan Petrol Taşıma A.Ş.

olacaktır.

6.3.2.1 Petrolsan Petrol Taşıma A.Ş.
Petrolsan Petrol Taşıma A.Ş.; C11 kuyusunda, yılda 750.000 varil ve C18 kuyusunda, yılda 925.000 varil petrol üretmektedir. Petrolsan, üretilen petrolü tankerlerle D101 ve D108 depolarına veya yine tüketim merkezleri olan İstanbul, Ankara ve İzmir'e karadan tankerlerle nakledebilme olanağına sahiptir. Depolara gönderilen petrol ise, yine yukarıda adı geçen illere, demiryolu ile dev tanker vagonlarla nakledilmektedir. İstanbul, Ankara ve İzmir'in yıllık petrol talepleri sırayla; 700.000, 500.000 ve 450.000 varildir. Her bin varil petrolü kuyulardan depolara, kuyulardan tüketim merkezlerine ve depolardan tüketim merkezine gönderme maliyetleri (bin varil başına milyon TL olarak) Tablo-1'de, kara ve demiryolu tankerlerinin yıllık toplam taşıma kapasiteleri ise Tablo-2'de verilmiştir.

Tablo-1 Birim Taşıma Maliyetleri Tablosu (bin varil başına milyon TL)

190

Tablo-2 Yıllık Maksimum Taşıma Kapasiteleri

Yol Gösterme: Tablo-2'de yıllık arz miktarının yıllık talepten 25.000 varil fazla olması nedeniyle, yaratılan yapay müşteriye gönderilecek maksimum petrol miktarı, 25.000 varil olarak tanımlanmıştır. Yukarıda verilen probleme ilişkin Tablo-1 ve Tablo-2'de verilen bilgiler dikkate alınarak, excel çözüm modeli oluşturulur.

6.3.2.1.1 Çözüm Süreci
Petrolsan A.Ş. Problemi'ne ilişkin excel çözüm modeli, Tablo-3'teki gibi oluşturulur. Bu model incelendiğinde, Tablo-1 ve Tablo-2'de verilen tabloların B21:I28 ve B47:I54 alanlarında yer aldığı görülecektir. Başlangıçta rastgele sayıların yerleştirildiği B31:I38 alanı son aşamada çözümün bulunacağı karar değişkenleri alanıdır.

191

Tablo-3 Petrolsan Problemi'ne İlişkin Excel Çözüm Modeli Tablosu Çözüm aşamasında, bu alanda C11 ve C18 kuyularından çıkarılan petrollerin talep noktaları olan İstanbul, Ankara ve İzmir'e en düşük maliyetle ulaştırılması gereken güzergahı ve bu güzergahta taşınması gereken yıllık maksimum petrol miktarı bulunacaktır.

6.3.2.1.1.1 Girdi Bilgileri
Başlangıç çözüm tablosunda verilen bilgileri 2 başlık halinde sınıflandırabiliriz.

192

Tablo-3 Petrolsan Problemi'ne İlişkin Excel Çözüm Modeli Tablosu

193

6.3.2.1.1.2 Karar Değişkenleri (B31:I38) Alanı
B31:I38 alanı çözüm alanı olup bu alanda; çözüm süreci sonunda kuyulardan depolara, kuyulardan illere ve depolardan illere gönderilecek petrol miktarları bulunur. Başlangıçta bu alana rastgele sayılar yazılmıştır.

Tablo-3 Petrolsan Problemi'ne İlişkin Excel Çözüm Modeli Tablosu

6.3.2.1.1.3 Kuyu ve Depolardan Gönderilen Toplam Petrol Miktarı (K31:K38) Alanı
Bu alanın ilk hücresi olan K31 adresine,

194

formülü girilerek C11 kuyusundan diğer depolara ve illere gönderilen toplam petrol miktarı bulunur. Daha sonra bu formül K32:K38 hücrelerine kopyalanarak diğer kuyu ve depolardan illere gönderilen toplam petrol miktarı bulunur. Böylece her kuyu ve depodan gönderilen yıllık toplam petrol miktarı bu kolonda hesaplanır. Daha sonra B41:I41 alanı seçilerek B41 hücresine,

formülü yazılarak B41:I41 alanına, kuyu ve depolardan çıkan yıllık toplam petrol miktarı kolonunun transpozesi yazdırılır.

195

Tablo-3 Petrolsan Problemi'ne İlişkin Excel Çözüm Modeli Tablosu

6.3.2.1.1.4 Depo ve İllere Gelen Yıllık Toplam Petrol Miktarı (B40:I40) Alanı
Bu alanın ilk hücresi olan B40 adresine,

formülü yazılarak C11 kuyusuna gelen toplam petrol miktarı bulunur. Bu formül C40:I40 hücrelerine kopyalanarak diğer bütün kuyu, depo ve illere gelen yıllık toplam petrol miktarı bulunmuş olur.

196

Tablo-3 Petrolsan Problemi'ne İlişkin Excel Çözüm Modeli Tablosu

6.3.2.1.1.5 Fark (B42:I42) Alanı
Bu alanın ilk hücresi olan B42 adresine, B42 > =B40 - B41 formülü yazılarak depo ve illere gelen petrolden, kuyu ve depolardan çıkan petrol miktarı çıkarılır. Daha sonra bu formül C42:I42 hücrelerine kopyalanır. Bu formülün icrası sonunda B42:I42 hücrelerinde yer alan değerler, o illerde kalan petrol miktarlarını temsil eder.

197

Tablo-3 Petrolsan Problemi'ne İlişkin Excel Çözüm Modeli Tablosu

6.3.2.1.1.6 Kuyulardan Çıkan ve İllere Gelen Yıllık Toplam Petrol Miktarı (B44:I44) Alanı
Bu alana kuyulardan çıkan yıllık toplam petrol miktarı ile illere gelen yıllık petrol miktarı ters işaretle yazılır. Bu satır kuyulardan çıkarılan ve illere gelen petrol miktarına ilişkin kısıtın yazılmasına esas olur.

198

Tablo-3 Petrolsan Problemi'ne İlişkin Excel Çözüm Modeli Tablosu

6.3.2.1.1.7 Toplam Taşıma Maliyeti (K28) Alanı
Bu alanda toplam taşıma maliyeti olan K28 alanı,

Bu modelin temel amacı bu maliyet tutarını minimize etmek olacaktır.

199

Tablo-3 Petrolsan Problemi'ne İlişkin Excel Çözüm Modeli Tablosu

6.3.2.1.2 Solver Çözümü
Çözücü fonksiyonu canlandırıldıktan sonra karşımıza bu fonksiyona ilişkin olarak Solver Parameters (Çözücü Parametreleri) adı altında bir tablo görüntülenir (Tablo-4). Bu aşamada sıra, karşımıza çıkan bu tabloya gerekli bilgileri girmeye gelmiştir. Örnek tablodan da görüleceği üzere bu tabloya girilecek bilgileri dört başlık altında sınıflandırabiliriz: • • • • Hedef hücre (Target cell) Eşittir(Equal to) Değişen hücreler (By changing cells) Kısıtlamalar (Subject to the constraints)

200

Tablo-4 Petrolsan Problemi'ne İlişkin Çözücü Parametreleri İletişim Kutusu

6.3.2.1.2.1 Set Target Cell (Hedef Hücre) Alanı (K28)
Bu hücre içine tıklanarak bu problemde en küçük (minimum) değere ulaşmasını istediğimiz hücrenin adresi, ya excel tablosundan seçilerek veya klavyeden yazılarak kodlanır.

Tablo-5 Petrolsan Problemi'ne İlişkin Çözücü Parametreleri İletişim Kutusu

6.3.2.1.2.2 Equal To (Eşittir) Alanı
Bu bölümde bu ifadenin sağında en iyilenmesi istenen hedef hücrenin hangi yönde en iyileneceği işaretlenir. Petrolsan A.Ş. probleminde illere gelen toplam petrol miktarına ilişkin toplam taşıma

201

maliyetinin en küçük (minimum) olmasını sağlamak üzere "en küçük" alanı işaretlenir.

Tablo-6 Petrolsan Problemi'ne İlişkin Çözücü Parametreleri İletişim Kutusu

6.3.2.1.2.3 By Changing Cells (Değişen Hücreler) Alanı (B31:I38)
Bu alana, Petrolsan A.Ş. probleminde karar değişkenleri olarak içine rastgele değerler yazılmış olan hücrelerin adresleri yazılır. Bütün hücrelere başlangıçta "50" değeri verilmiştir. Probleme ilişkin excel modeli incelendiğinde, B31:I38 alanında yer alan değerler kuyulardan depolara, kuyulardan illere ve depolardan illere gönderilen petrol miktarlarını temsil etmektedir. Model kurma aşamasında, rastgele değerler yazılmış olan B31:I38 alanı, "Değişen Hücreler" (By Changing Cells) alanına tanımlanmalıdır. Zira çözücü fonksiyonunun işletilmesinden sonra bu hücrelerde çözüm değerleri bulunacaktır.

Tablo-7 Petrolsan Problemi'ne İlişkin Çözücü Parametreleri İletişim Kutusu

202

6.3.2.1.2.4 Subject To The Constraints (Kısıtlamalar) Alanı
Bu alana modelin yapısı dikkate alınarak söz konusu olan kısıtlar sırayla yazılır. İlk aşamada yazılmak istenen birinci kısıtı yazmak üzere Add (Ekle) ifadesine tıklanarak Add Constraint (Kısıtlama Ekle) kutusunun gelmesi sağlanır. Bu problemde üç kısıt vardır.

Tablo-8 Petrolsan Problemi'ne İlişkin Çözücü Parametreleri İletişim Kutusu Kısıtlamalar alanındaki eşitsizlikleri daha kolay ifade edebilmek için bu problemde yararlanılan durumlar şunlardır;

203

6.3.2.1.3 Çözüm Tablosu
Kısıtların girilmesinden sonra sıra çözüm aşamasına gelir. Bu aşamada "çöz" (solve) komutu tıklanarak çözüm bulunur (Tablo-9).

204

Tablo-9 Petrolsan Problemi'ne İlişkin Çözüm Tablosu

6.3.2.1.4 Çözüm Tablosunun Yorumlanması
Tablo-9 çözüm tablosunda, 2 alanı yakından inceleyerek çözüm tablosunu yorumlayalım.

205

206

6.3.3 Minimum Maliyetli Akış Problemleri
Şimdi konuyu daha iyi kavramanız için bazı problemler vereceğiz. Bu problemlerin çözümü ile ilgili danışmanınızdan destek alabilirsiniz. Göreceğiniz problemler şunlardır; • • • • • Problem Problem Problem Koll.Şti. Problem Problem 1 : Özel Yaka ve Ardıç Kolejleri 2 : Simya Kimyasal Ürünler Tic. Ltd.Şti. 3 : Dinamik Makine Üretim ve Pazarlama 4 : Ulaştırma 5 : R & D Yönetim Danışmanlık Firması

6.3.3.1 Problem 1
Özel Yaka Koleji ve Özel Ardıç Koleji, dereceye girmiş ancak öğrenimini finanse edemeyecek durumdaki öğrencileri kabul ederek kayıtlı burslu öğrenci oranlarını belirli bir düzeye getirmek istemektedir. Burslu öğrenci oranı her iki okulda da %30 ile %40 arasında olmak zorundadır. Burslu olmayan öğrenciler iki bölgede yaşamakta, burslu öğrenciler ise diğer üç bölgede yaşamaktadır. Beş bölgeden iki okula seyahat uzaklıkları km cinsinden aşağıdaki tabloda özetlenmiştir.

207

Yöneylem Araştırması,6.basımdan çeviri,Hamdy A. TAHA,Çev:Ş.Alp Baray ve Şakir Esnaf, Literatür Yayınları, İstanbul, 2000, s.246 -Uyarlama-

6.3.3.2 Problem 2
Simya Kimyasal Ürünler Tic. Ltd.Şti., ayda 660 ve 800 ton olmak üzere iki müşteri için temel bir kimyasal maddeyi üreten iki tesise sahiptir. 1. tesisinin aylık üretim kapasitesi 400 ile 800 ton arasındadır. 2. tesisinin aylık üretim kapasitesi ise 450 ile 900 ton arasındadır. 1 ve 2 tesisleri için ton başına üretim maliyeti sırasıyla 25 milyon ve 28 milyon TL'dir. Hammaddeler, 1 ve 2 tesisleri için sırasıyla 200 ve 210 milyon TL maliyetle, aylık en az 500 ve 750 ton göndermek üzere kontrat yapmış iki tedarikçiden temin edilmektedir. Simya Kimyasal, gerek hammaddenin, gerekse son ürünün ulaştırma maliyetini de tahmin etmektedir. 1. tedarikçiden, 1 ve 2 tesislerine hammaddeyi ulaştırmanın maliyeti ton başına 10 ve 12 milyon TL'dir. 2.tedarikçiden, 1 ve 2 tesislerine hammaddeyi ulaştırmanın maliyetleri 3 ve 4 milyon TL iken, 2 tesisinden ton başına ulaştırma maliyetleri 5 ve 2 milyon TL'dir. 1 ton hammaddeden 1 ton nihai ürün elde edildiğini varsayarak;

Yöneylem Araştırması, 6.basımdan çeviri, Hamdy A. TAHA, Çev:Ş.Alp Baray ve Şakir Esnaf, Literatür Yayınları, İstanbul, 2000, ss.245-246 -Uyarlama-

6.3.3.3 Problem 3
Dinamik Makine Üretim ve Pazarlama Koll.Şti. makine parçaları üretmekte ve özellikle yarı mamul olarak sektördeki diğer firmalara pazarlamaktadır. Firma, önümüzdeki yıl için

208

üçer aylık dönemler halinde özel bir tip rulman üretmeyi planlamaktadır. Tahmin edilen talep ve maliyetler aşağıdaki tablodaki gibidir.

Yöneylem Araştırması, 6.basımdan çeviri, Hamdy A. TAHA, Çev:Ş.Alp Baray ve Şakir Esnaf, Literatür Yayınları, İstanbul, 2000, s.245 -Uyarlama-

6.3.3.4 Problem 4

Yöneylem Araştırması, 7.baskı, Ahmet Öztürk, Ekin Kitabevi, Bursa, 2001,s.314

6.3.3.5 Problem 5

209

R & D Yönetim Danışmanlık Firması, danışmanlığını yaptığı bir firma projesi için gelecek dört ay boyunca (Ocak-Nisan arası) aşağıdaki çizelgeye göre çalışacak işgörenlerle kontrat yapmıştır. Talebin düzensiz olması nedeniyle, verilen ay için daha fazla sayıda işgören tutmak daha ekonomik olabilmektedir. İşgörenleri işe alma maliyeti iş dönemlerinin bir fonksiyonu olup, bu durum aşağıdaki tabloda gösterilmiştir.

Yöneylem Araştırması, 6.basımdan çeviri, Hamdy A. TAHA, Çev:Ş.Alp Baray ve Şakir Esnaf, Literatür Yayınları, İstanbul, 2000, s.249 -Uyarlama-

6.3.4 Örnek Vaka Uygulaması
GSMCELL A.Ş. Müdürü Metin Ataklı, yaz aylarında İstanbul -Antalya, İzmir-Antalya ve Bursa - Antalya arasında artan telefon trafiğine bir çözüm geliştirmek istemektedir. Özellikle Haziran başından Ağustos sonuna kadar geçen üç aylık dönem içinde her gün ortalama olarak İstanbul'dan Antalya'ya 5000, İzmir'den Antalya'ya 4000, Bursa'dan Antalya'ya 2500 konuşma talebi olmaktadır. Metin Bey, İstanbul, İzmir ve Bursa'dan Antalya'ya kadar çeşitli illerde mevcut GSM aktarıcılarına gelen telefon sayılarını çeşitli şekillerde yönlendirerek bu talebe olabildiğince cevap vermek istemektedir. Şekil-1'de iller arasında mevcut günlük maksimum telefon kapasiteleri verilmiştir.

210

Şekil-1 Çeşitli illerde mevcut aktarma istasyonlarının günlük ortalama çağrı aktarma kapasiteleri Metin Ataklı aktarma istasyonlarına ödenen kira ve diğer işletim maliyetlerini hesaplayarak iller arasındaki birim çağrı maliyetlerini Tablo-2'de bulmuştur.

Tablo-2 İller arasında birim çağrı aktarma maliyetleri tablosu (1000 TL olarak dikkate alınacaktır.)

211

6.3.4.1. ÖRNEK VAKA UYGULAMASI SORUSU

Tablo-2 İller arasında birim çağrı aktarma maliyetleri tablosu (1000 TL olarak dikkate alınacaktır.)

6.4 PERT/CPM Modelleri
Bina, otoyol, köprü, yüzme havuzu, hastane, köykent inşası, büyük uzay projeleri, yeni bir bilgisayar sisteminin yerleştirilmesi, yeni bir ürünün tasarım ve pazarlanması veya gemi inşası gibi birçok faaliyetten oluşan büyük projelere ilişkin analiz ve kontroller PERT/CPM şebeke modelleri yardımıyla yapılır. Günümüzde; proje planlama ve kontrol aracı olarak kullanılan en etkin yöntem PERT ve CPM'dir. Yapılan araştırmalar, bu tekniklerin büyük boyutlu projelerde en çok kullanılan Yöneylem Araştırması yöntemleri olduğunu göstermiştir. Her iki yöntemin bir projeyi analiz süreci, hemen hemen aynıdır. İki yöntem arasındaki en önemli fark, faaliyet sürelerinin belirlenmesindedir. • • CPM yönteminde süreler, deterministik bir şekilde belirlenirken, PERT'te faaliyetlere ilişkin süreler probabilistiktir.

212

PERT'te analiz yapılabilmesi için her bir faaliyete ilişkin sürelerin bir Beta Dağılımı gösterdiği varsayımıyla bu dağılıma uygun olarak ortalaması bulunmaktadır. Bu nedenle daha sonraki satırlarda her iki yöntem için aynı analiz süreci anlatılacaktır. Literatürde herhangi bir projeyi oluşturan faaliyetlere ilişkin analiz ve çözüm yöntemi konusunda herhangi bir sorun yoktur. Eğer proje küçük ise projeyi çizip Kritik Yol'u elle ve teorik hesaplamalar yardımıyla bulmak olasıdır. Eğer proje büyür ve yüzlerce faaliyetten oluşursa, bu durumda, bu konuda yazılmış bazı özel bilgisayar programlarından yararlanmak, zorunluluk haline gelir. Ancak günümüzde orta büyüklükteki projeleri artık elektronik tablolama programları ile çözmek ve analiz etmek olasıdır. Bir projeyi analiz etmek ve çeşitli kontrolleri yapmak için önce faaliyetlerin birbirleri ile olan ilişkilerini dikkate alarak projenin şebeke diyagramı çizilir. Bu diyagramı çizmenin temel amacı, her faaliyetin En Erken Başlama (EEB) ve En Geç Tamamlanma (EGT) sürelerini belirleyerek projeye ilişkin Kritik Yol'u belirlemek ve bu yola ilişkin analiz ve değerlendirmeleri yapmaktır. Günümüzde bilim adamlarının çabaları sonucunda elektronik tablolama programları yardımıyla PERT/CPM modellerinde projeye ilişkin çeşitli sürelerin hesaplanması ve Kritik Yol'un bulunması mümkün hale gelmiştir. PERT/CPM modellerinin elektronik tablo (excel) yardımıyla bulunuşuna ilişkin olarak geliştirilen çözüm yöntemi, bir örnek problem yardımıyla gösterilecektir.

6.4.1 PERT/CPM Problemlerinin Çözüm Modelinin Geliştirilmesi
Herhangi bir PERT/CPM Problemi'nde amaç, bir ölçüt ışığında herhangi bir grubun elemanlarının başka bir grubun elemanlarına atanmasıdır. Bu problemi ulaştırma modelinden farklı bir yöntemle çözeceğiz. Yöntemi açıklamak için örnek bir problem ele alınacaktır.

6.4.2 Uygulama
Bu bölümde; bir PERT/CPM probleminin elektronik tablo paket programında (excelde) nasıl formüle edileceği, modelleneceği ve çözüleceği bir örnek yardımıyla anlatılacaktır. Bu bölümdeki uygulama; • Hoşseda Konser Organizasyonu

olacaktır.

6.4.2.1 Hoşseda Konser Organizasyonu
Hoşseda Konser Organizasyon Şirketi; Ufuk Çizgisi Rock Grubu'na bir stadyumunda bir konser verdirmeyi planlamaktadır. Rock konserinin okullar açılmadan önceki son cuma gecesine yetiştirilmesi planlanmaktadır. Okullar açılmadan önceki son cumaya kadar henüz 19 gün vardır. Bu organizasyonun gerçekleştirilmesine ilişkin faaliyetler, öncelik

213

sıraları, bu faaliyetlere ilişkin Normal ve Hızlı Süreler, Normal ve Hızlı Maliyetler, Maksimum Kısaltma Süreleri ve Günlük (Birim) Maliyetler Tablo-1'de verilmiştir.

Tablo-1 Hoşseda Konser Organizasyon Şirketi'nin Konser Organizasyon Faaliyetleri ve Öncelik Sıraları (*) Maliyetler Milyon TL olarak verilmiştir.

Hoşseda problemine ilişkin yukarıdaki tabloda verilen bilgileri esas alarak Şekil-1'de verilen PERT diyagramı çizilir. Bu diyagramda oklar faaliyetleri temsil eder. Yine bu diyagramda kutular ise faaliyetlerin başlangıç veya bitiş anlarını temsil eden düğüm noktalarıdır. Diyagrama dikkat edilirse bazı durumlarda kutular birden fazla faaliyetin başladığı veya birden fazla faaliyetin bittiği durumu temsil eder. Bu durum aşağıda yapılan EEB ve EGT hesaplamalarında büyük önem taşır.

Şekil-1 Hoşseda Problemi'ne İlişkin PERT/CPM Şebeke Diyagramı

214

Bu problemin temel amacı verilen şebeke diyagramında "A" faaliyetinin başladığı "1" no'lu düğümden "K" ve "H" faaliyetlerinin sona erdiği "9" no'lu düğüme kadar gerçekleşen faaliyetlerden oluşan projenin tamamlanma süresini bulmaktır. Bu sürenin bulunabilmesi için her düğüm noktasında önceki faaliyete (veya faaliyetlere) ilişkin En Geç Tamamlanma ve sonraki faaliyete (veya faaliyetlere) ilişkin En Erken Başlama anlarının belirlenmesi gerekir. Tüm bu işlemler elektronik tablo yardımıyla yapılabilir. Eğer bulunan "Kritik Yol Süresi" projenin tamamlanması için verilen süreden daha uzun ise en düşük maliyetle projenin hızlandırılması gündeme gelir.

6.4.2.1.1 PERT/CPM Problemlerinde Kritik Yol Süresi ve Yörüngesinin Bulunuşuna İlişkin Çözüm Modelinin Excel Yardımıyla Geliştirilmesi
Verilen probleme ilişkin excel modeli, Tablo-2'de verilmiştir. Bu tabloda B1:J1 hücrelerinde, düğüm numaraları, A6:A16 hücrelerinde ise faaliyet isimleri verilmiştir. Bu model dikkate alındığında B6:J16 matrisinin değerleri şöyle yerleştirilmiştir. Herhangi bir faaliyet hangi düğümden çıkıyorsa, o hücreye "-1"; hangi düğüme geliyorsa, o hücreye "+1" değeri konur.

Tablo-2 Hoşseda Problemi'ne İlişkin Excel Başlangıç Modeli Tabloda yer alan N6:N16 vektörüne ilişkin değerler şöyle hasaplanmaktadır. Örnek olarak N6 hücresindeki değer, B6:J6 alanındaki her sayı, B2:J2 alanında yer alan sayılarla karşılıklı olarak çarpılıp toplanması sonucunda bulunur. N6 = (-1*0+1*3+0*15+0*17+0*9+0*6+0*18+ 0*20 +0*22) = 3 Bu değeri elde etmek için excelde N6 hücresi;

215

N7:N16 hücrelerinde yer alan değerler de aynı şekilde hesaplandığından N6 hücresinde verilen formülün bu hücrelere kopyalanması yeterlidir. M2 hücresinde yer alan "16" sayısı bu hücre adresinin J2'ye eşitlenmesi sonucunda bulunmuştur. P6:P16 hücrelerinde yer alan değerler ise A6:A16 hücrelerinde yer alan faaliyetlere ilişkin süreler olup başlangıçta verilmiştir. Model oluşturulduktan sonra Kritik Yol'un bulunuşuna ilişkin süreç dört aşamadan oluşur.

6.4.2.1.1.1 I.Aşama (Kritik Yol Süresinin Bulunuşu)
Tanımlanan modelin oluşturulmasından sonra veya Kritik Yol'a ilişkin süreyi (projenin tamamlanma süresini) bulmak için excelde mevcut çözücü fonksiyonunun kullanılması gerekmektedir. Bu probleme ilişkin çözücü (solver) tablosu Tablo-3'te verilmiştir.

Tablo-2 Hoşseda Problemi'ne İlişkin Excel Başlangıç Modeli

216

Tablo-3 1.Aşama Kritik Yol Süresinin Bulunuşuna ilişkin Çözücü Tablosu Tablo-3'de verilen çözücü tablosunda yer alan alanların tanımı aşağıdaki şekilde olacaktır. Problemin çözümü için Tablo-2'de başlangıçta B2:J2 alanına rastgele sayılar yazılmıştır. Daha sonra çözücü fonksiyonu canlandırılarak Hedef Hücre'nin adresi, amacın yönü (Max veya Min olması), Değişen Hücrelerin adresi ve Kısıtlayıcı Koşullar Tablo-3'te verilen şekliyle tanımlandıktan sonra fonksiyona "çöz" komutu verilir. Bulunan çözüm değerleri Tablo-4'te verilmiştir. Bu tablo incelendiğinde M2 hücresinde bulunan "22" değeri "Kritik Yol" süresidir.

6.4.2.1.1.2 II.Aşama (Düğümlerde En Geç Tamamlanma EGT Sürelerinin Bulunuşu)
Bu aşamada amaç, her düğüm için hesaplanması gereken EGT sürelerinin bulunmasıdır. Bu değerleri hesaplamak için Tablo-2'de verilen excel başlangıç tablosunda kritik yol süresi bulunduktan sonra ulaşılan tabloda iki ufak değişiklik yapmak gerekmektedir (Tablo-5).

Tablo-5 EGT Süresinin Hesaplanması İçin Yapılması Gereken Değişiklikler Tablo-2'de verilen modele ilişkin B2:J2 alanında yer alan rastgele değerler, Tablo-3'te verilen solver (çözücü) fonksiyonunun icrası sonunda yeni değerlere kavuşur. Ancak bulunan değerlerin EGT değerleri olup olmadığı kuşkuludur. Bu değere ulaşmak için önce, önceki aşamada M2 hücresinde bulunan "22" günlük süre, bu hücreye formülün yerine

217

doğrudan yazılır. EGT değerlerini bulmak için B2:J2 düğümlerinde yer alan EGT sürelerini temsil eden sayıların toplam değeri, P2 hücresi;

Bu iki değişiklik yapıldıktan sonra projenin tamamlanma süresinin daha önce bulunan süreye eşit olmasını sağlamak koşulu ile amaç, P2 değerini maksimize etmektir.

6.4.2.1.1.2.1 EGT Anlarının Solver Çözümü
Bu aşamanın sonunda çözücü yardımı ile maksimize edilmeye çalışılan P2 değerini oluşturan B2:J2 hücrelerindeki değerler de maksimize edilmeye çalışılmış olur (Tablo-6). Tablo-6 yakından incelenirse, Tablo-3'te verilen "Çözücü Parametreleri" (Solver Parameters) İletişim Kutusu'na oranla üç farklı nokta olduğu görülecektir.

218

Tablo-6 EGT Sürelerinin Bulunuşuna İlişkin Solver İletişim Kutusu Yukarıda belirtilen değişiklikler ışığında çözücü fonksiyonuna çöz komutu verilmesinden sonra bu fonksiyon yardımıyla, Kritik Yol üzerindeki bolluklar "0" olmak koşulu ile her bir faaliyetin en geç tamamlanabileceği (EGT) süreler (B2:J2 alanında) bulunmuş olur (Tablo-7). B2:J2 alanında bulunan değerlerin önceki tabloda bulunan değerlerden farklı olduğuna dikkat edilmelidir. Yine B2:J2 satırındaki değişikliklere bağlı olarak N6:N16 sütununda yer alan değerlerin de değişeceği unutulmamalıdır.

6.4.2.1.1.3 III.Aşama (En Erken Başlama Sürelerinin Bulunuşu)
Bu aşamada her düğüm için En Erken Başlama (EEB) anlarının belirlenmesi için Tablo-7'yi yeniden düzenlemek gerekmektedir. Yapılan düzenlemeler sonucunda Tablo-8 elde edilir. Tablo-8'de yapılan düzenlemeleri dört başlık altında toplayabiliriz.

219

Tablo-8 EEB Sürelerinin Hesaplanması Konusunda Yapılan Değişikliklere İlişkin Formüller

220

6.4.2.1.1.3.1 EEB Anlarının Solver Çözümü

Tablo-9 Düğümlerdeki EEB Anlarının Hesaplanması İçin Çözücü (solver) İletişim Kutusu Yukarıda verilen çözücü tablosunu daha yakından incelemek yararlı olacaktır.

221

Yukarıdaki çözücü fonksiyonuna çöz komutu verildikten sonra çözüm tablosuna (Tablo-10) ulaşılır.

222

Tablo-10 EEB Anlarının Bulunduğu Çözüm Tablosu

6.4.2.1.1.4 IV. Aşama (Kritik Yolun (Kritik Yörüngenin) Belirlenmesi)
İşlemler sonucunda; B1:J1 alanında belirtilen her düğüm için B2:J2 alanında yer alan EGT ve B3:J3 alanında yer alan EEB anları Tablo-10'da belirlenmiştir. Yine aynı tabloda A6:A16 alanında belirtilen her faaliyet için L6:L16 ve N6:N16 alanlarında iki tür faaliyet süresi belirlenmiştir. Bunlardan ilki, N6:N16 alanında belirlenen sürelerdir. Bu süreler, her ardışık iki düğüm için B2:J2 alanında hesaplanan EGT anları arasındaki farklardan oluşmaktadır. L6:L16 alanında yer alan süreler ise her ardışık iki düğüm için B3:J3 alanında hesaplanan EEB anları arasındaki farklardan oluşmaktadır. Tüm bu bilgileri dikkate alarak Kritik Yol'a (Kritik Yörünge'ye) ilişkin şöyle bir tanım yapılabilir. "Kritik Yol, EEB ve EGT anları birbirine eşit olan (veya farkları "0" olan) düğümlerden geçen yoldur." Tablo-10 dikkate alındığında verilen probleme ilişkin, Kritik Yol (Kritik Yörünge) 1-2-4-7-89 düğümlerinden geçen yoldur. Bu düğümlere dikkat edilirse; bu düğümler için hesaplanan EEB ve EGT anları birbirine eşit olup farkların hesaplandığı B4:J4 satırında bu düğümlere ilişkin farkların da sıfır olduğu görülecektir. L6:L16 ve N6:N16 sütunlarında yer alan ve tanımı yukarıda verilen faaliyet sürelerine yakından bakıldığında Kritik Yörünge üzerinde yer alan bu faaliyet sürelerinin birbirine eşit olduğu görülecektir. Bu problemde 1-2-4-7-8-9 düğümleri arasında yer alan A-C-I-J-K faaliyetlerinin herbiri için L6:L16, N6:N16 ve P6:P16 kolonlarındaki değerlerin birbirine eşit olduğu ve bu faaliyetlerde hiçbir bolluğa yer olmadığı görülmektedir. Kritik Yol, verilen projenin tamamlanması konusunda en uzun yoldur. Yukarıda verilen problemle ilgili tüm çözüm bilgileri dikkate alınarak PERT/CPM şebeke diyagramı aşağıdaki şekilde çizilebilir (Şekil-2). Şekil-2'de verilen PERT/CPM diyagramı dikkate alındığında Kritik Yolun 22 gün süre alan 12-4-7-8-9 düğümlerinden ve A-C-I-J-K faaliyetlerinden oluştuğu görülmektedir. Yine Şekil2'de verilen şebeke diyagramında Kritik Yol'un geçtiği düğümlerde EEB ve EGT anlarının birbirine eşit olduğu açıkça görülmektedir.

223

Verilen problem hatırlanırsa; bu projenin 19 günde bitirilmesi gerektiği belirtilmişti. Ancak çözüm sürecinden de görüleceği üzere bu projenin en erken bitirileceği süre 22 gün olarak bulunmuştur. Bu durumu ve problemde verilen bilgileri dikkate alarak projenin en düşük maliyetle Kritik Yol süresi kısaltılabilir. Projenin hızlandırılması adıyla tanımlanan bu süreç aşağıda ele alınacaktır.

Şekil-2 Hoşseda PERT/CPM Problemi'ne İlişkin Şebeke Diyagramı

6.4.2.1.2 Excel Yardımıyla PERT/CPM Projelerinde Hızlandırma Modelinin Geliştirilmesi
Hatırlanacağı üzere Hoşseda Konser Organizasyonu Problemi'nde, proje süresi "19" gün olarak verilmişti. Modelin çözülmesinden sonra Kritik Yol Süresi ise "22" gün olarak bulunmuştur. Projenin en düşük toplam maliyetle problemde belirtilen "19" günlük sürede tamamlanabilmesini hesaplamaya yönelik excel modeli Tablo-11'de verilmiştir. Bu modelde faaliyetleri hızlandırma konusunda verilen "Maksimum Kısaltma Süreleri"'nin elverdiği ölçüde kısaltma yapılabileceği hatırdan uzak tutulmamalıdır. Bu nedenle projeyi kısaltmak üzere çok farklı değerler söz konusu ise kısaltma işlemlerinin birkaç adımda yapılması önerilir. Aksi taktirde geçersiz çözümlerle karşılaşmak mümkündür. Projedeki hızlandırma başlangıçta mutlaka daha önce bulunmuş olan kritik yol üzerinde olacaktır. Aşağıda ele alınan excel modeli hızlandırmayı kritik yol üzerinde gerçekleştirir. Zira Kritik yol üzerinde yapılmayan kısaltma, projeyi kısaltmayacaktır. Tablo-11'de verilen tabloda daha önce tanımlanan alanlara ilave olarak bu tabloda yer alan yeni alanları daha yakından tanımlamak yararlı olacaktır.

224

Tablo-11 Hoşseda Problemi'nde Kritik Yolun 19 Güne İndirilmesine İlişkin Hızlandırma Modeli

225

226

227

6.4.2.1.2.1 Kritik Yol Süresinin Verilen Süreye Eşitlenmesi
Bu model oluşturulduktan sonra sıra çözüm aşamasına gelir. Kritik Yol ve Yörüngesinin bulunuşu sürecinde olduğu üzere bu çözüm dört aşamada bulunur. Kritik Yol Süresinin verilen süreye eşitliğini sağlayan faaliyet sürelerini bulmak amacıyla Çözücü

228

Parametreleri (Solver Parameters) iletişim kutusu, Tablo-12'de verilmiştir. Bu tabloda yer alan alanları yakından inceleyelim.

Tablo-12 Kritik Yol süresinin 19 Güne İndirilmesine ilişkin Çözücü Parametreleri İletişim Kutusu

229

230

Çözücü Parametreleri tablosunda çöz komutu verilmesinden sonra Tablo-13 elde edilir.

231

Tablo-13 Kısaltma Sürelerinin Bulunuşuna İlişkin Çözüm Tablosu Tablo-13'te K10:U10 alanı yakından incelendiğinde "22" günlük sürenin minimum maliyetle "19" güne indirilmesi için "A" faaliyetinin "1", "C" faaliyetinin "2" "D" faaliyetinin ise "1" gün kısaltılması gerektiği görülecektir. Başlangıçta verilen tablodan görüleceği üzere projenin "22" günde tamamlanması halinde katlanılacak toplam maliyet "75.350.000.000" TL'dır. "75.350.000.000" TL'lik maliyete ek olarak, yukarıda belirtilen A, C ve D faaliyetlerinin Kritik Yol'u toplam olarak "3" gün kısaltması halinde, "W13" hücresinden de görüleceği üzere "6.200.000.000" TL'lik bir ek maliyete daha katlanılması gerektiği görülecektir. Tablo-13'e dikkat edilirse kritik yolun "22" günden "19" güne indirilmesi için projede toplam olarak "4" günlük bir kısaltma yapılması gerektiği görülmektedir. Bu kısaltmanın üç günlük bölümü, daha önce belirlenen 1-2-4-7-8-9 kritik yörüngesi üzerinde en düşük maliyetli olan "A" ve "C" faliyetlerinde yapılmıştır. Ancak Kritik Yol süresinin kısaltılması, toplam projenin "19" güne indirilmesini sağlayamamış ve 1-2-5-8-9 yolu kritik hale gelerek süre "20" gün olmuştur. Bu nedenle yukarıda kurulan hızlandırma modeli, bu ikinci Kritik Yol üzerinde en düşük maliyetle kısalabilecek "D" faaliyetini "1" gün kısaltarak her iki Kritik Yol'un "19" gün olmasını sağlamıştır. Bu durumu Şekil - 6.4.2.10'da görmek mümkündür. Tablo-13'te hangi faaliyetlerin kısaltılacağı ve toplam olarak katlanılacak ek maliyetler belirlenmiş olmasına karşın ilk çözüm tablosunda bulunan "Kritik Yörünge"'nin, kısaltma işleminden sonra değişebileceği düşüncesiyle "19" günlük proje süresi esas alınarak yeni "Kritik Yörünge"'nin (veya yörüngelerin) belirlenmesi gerekmektedir. Bu aşamada Kritik Yörüngenin bulunuşuna ilişkin olarak yapılacak işlemler, daha önce yapılan işlemlerin aynısıdır. Bu işlemler proje süresinin bilinmesinden sonra üç aşamada gerçekleştirilir.

232

6.4.2.1.2.2 EGT Anlarının Bulunması
Kritik Yörüngenin bulunması için Tablo-13'te verilen tablonun "W10" hücresinde ilave bir formül yazmak gerekmektedir. Bu formül EGT anlarının toplam değerini hesaplamak amacıyla yazılmıştır. Bu formülü içeren tablo, Tablo-14'te verilmiştir. EGT anlarının toplam değerinin hesaplandığı W10 hücresi,

Kritik Yörüngenin bulunuşuna ilişkin daha önce verilen bilgileri dikkate alarak ve "19" günlük Kritik Yol Süresi esas alınarak her düğüm için hesaplanacak EGT sürelerinin bulunuşuna ilişkin Çözücü Parametreleri (Solver Parameters) tablosu Tablo-15'te verilmiştir. Tablo-15 incelenirse bu tablonun, Tablo-6'nın aynısı olduğu görülecektir. Bu nedenle Tablo-15'te yer alan amaç alanı, değişen hücreler ve kısıtlar alanına yazılan ifadelerin daha iyi anlaşılabilmesi için Tablo-6'ya ilişkin açıklamaların gözden geçirilmesi yararlı olacaktır. Bu tabloda "çöz" komutu verildikten sonra bulunan EGT anları Tablo-16'da verilmiştir. Bu tablo dikkate alındığında, düğümlere ilişkin EGT anlarının "B10:J10" alanında bulunduğu görülecektir.

Tablo-15 EGT Anlarının Bulunuşuna İlişkin Çözücü Parametreleri Tablosu

233

6.4.2.1.2.3 EEB Anlarının Bulunması
Kritik Yörüngenin bulunması için düğümlerde yer alacak EEB anlarının bulunması için Tablo-16'da dört değişiklik yapılması gerekmektedir. İlk değişiklik B11:J11 alanında olup bu hücrelere rastgele sayılar yazılacaktır. İkinci değişiklik ise bu EEB anlarını temsil edecek bu değerlerin toplamı W11 hücresinde bulunacaktır. Bu hücre;

Üçüncü değişiklik; Q12 hücresine Q12=J12 şeklinde yazılan formüldür. Son değişiklik ise; L14:L24 alanına yazılan formül yardımıyla hesaplanan değerlerdir. Bu alanın ilk hücresi,

Bu formül; L15:L24 hücrelerine kopyalanarak diğer hücrelere ilişkin değerler bulunur. Yapılan değişikliklerin daha iyi anlaşılabilmesi için yukarıda ele alınan Kritik Yörüngenin bulunuşu aşamasına bakmak yararlı olacaktır (Tablo-17). Tablo-17 esas alınarak "Çözücü Parametreleri" tablosuna Tablo-18'de verilen bilgiler girildikten sonra "çöz" komutu verilerek EEB anları, Tablo-19'da verilen tablodaki değerlere ulaşılır. "Çözücü Parametreleri" tablosunda yer alan alanlara girilen adres ve kısıtlar için, Tablo-9'da verilen "Çözücü Tablosu"'nda hesaplanan EEB anlarının bulunuşu aşamasında yapılan tanım ve açıklamalara bakılması yararlı olacaktır.

234

Tablo-17 EEB Anlarının Bulunması İçin Yapılan Değişiklikler

Tablo-18 EEB Anlarının Bulunuşuna İlişkin Çözücü Parametreleri İletişim Kutusu

6.4.2.1.2.4 Kritik Yol Süresinin Bulunması

235

Tablo-19 yakından incelendiğinde; düğümlerdeki EEB ve EGT sürelerinin ve faaliyetlerin eşitliğinden Kritik Yörüngenin 1-2-4-5-7-8-9 numaralı düğümlerden geçtiği ve A,C,D,E,I,J,K faaliyetlerinden oluştuğu görülecektir. Tablo-19'daki bilgileri dikkate alarak hızlandırılmış projeye ilişkin şebeke akış diyagramı Şekil-3'te verilmiştir.

Şekil-3 Hızlandırma Süreci Sonunda Bulunan EEB ve EGT Süreleri Dikkate Alınarak Çizilen Şebeke Diyagramı

Tablo-19 EEB Anlarının Belirlenmesine İlişkin Çözüm Tablosu

236

6.4.3 Çözümün Yorumlanması
Hoşseda Konser Organizatörü; Ufuk Çizgisi Rock Grubu'na ilişkin konser organizasyonu için Tablo-1'de öncelik sıraları verilen faaliyetlere ilişkin şebeke diyagramı Şekil-1'de verilmiştir. Konser organizasyonu projesine ilişkin verileri dikkate alarak excel çözüm tablosu Tablo-2'de verilmiştir. Daha sonra her düğüme gelen ve düğümden ayrılan faaliyetlere ilişkin EGT anları ve EEB anları çeşitli işlemler sonucunda Tablo-10'da bulunmuştur. Tablo-10 dikkate alınarak konser projesine ilişkin PERT/CPM şebekesi Şekil2'de çizilmiştir. Bu şekil yakından incelendiğinde düğümlerde bulunan EEB ve EGT anlarının ve Tablo10'da hesaplanan faaliyetlerin eşitliği dikkate alınarak Kritik Yörüngenin 1-2-4-7-8-9 düğümlerden geçen A-C-I-J-K faaliyetlerinden oluştuğu bulunmuştur. Yine bu tabloda Kritik Yol Süresi "22" gün olarak bulunmuştur. Bu projenin maliyeti problemin verilerinden görüleceği üzere 75.350.000.000 TL'dir. Oysa hatırlanacağı üzere bu konserin gerçekleştirilmesine ilişkin mevcut süre "19" gün olarak verilmiştir. Bu düşünceyi esas alarak faaliyet sürelerinin kısaltılmasına ilişkin excel modeli Tablo-11'de verilmiştir. Kurulan modelin işletilmesi sonucunda proje "19" güne indirilmiştir. Kritik Yol süresinin "19" güne indirilmesi için A faaliyetinde "1", C faaliyetinde "2" ve D faaliyetinde "1" günlük kısaltma yapılması gerekmekte ve bu kısaltma için 6.200.000.000 TL ek maliyete katlanılması gerektiği bulunmuştur. "19" günlük proje süresi dikkate alınarak yeniden EEB ve EGT anları yeniden hesaplanarak Tablo-19 elde edilir. Bu tablo ve "19" günlük süresi esas alınarak projeye ilişkin şebeke diyagramı Şekil-3'te çizilmiştir.

Şekil-3 Hızlandırma Süreci Sonunda Bulunan EEB ve EGT Süreleri Dikkate Alınarak Çizilen Şebeke Diyagramı Bu diyagramda iki adet Kritik Yörünge olduğu görülmektedir:

237

Bu projenin maliyeti (75.350+6.200=81.550) 81.550.000.000 TL olarak bulunmuştur.

6.4.4 PERT/CPM Problemleri
Şimdi konuyu daha iyi kavramanız için bazı problemler vereceğiz. Bu problemlerin çözümü ile ilgili danışmanınızdan destek alabilirsiniz. Göreceğiniz problemler şunlardır; • • • • • • • • • • Problem Problem Problem Problem Ltd.Şti. Problem Problem Problem Problem Problem Problem 1 2 3 4 : : : : Evkent A.Ş. Pegasus Turizm Ltd.Şti. Derya Yat San. Tic. H & R İnsan Kaynakları ve Danışmanlık

5 : Jetair 6 : Vitamin Gıda Ürünleri Paz. Ltd. Şti. 7 : Ahmet Yesevi Üniversitesi 8 : Ateş Zincir San. ve Tic. A.Ş. 9 : Lamda Mühendislik Hiz. Ltd.Şti. 10 : Koza Triko

6.4.4.1 Problem 1: Evkent A.Ş.
Evkent A.Ş., inşaat sektöründe faaliyet gösteren bir kuruluştur. Şirket yöneticileri, yapımını üstlendikleri bir site inşaatına yakın bir yere şantiye binası yapmak istemektedir. Şantiyenin yakınına elektrik jeneratörü ve yeterli büyüklükte bir su tankı da kurmak istemektedirler. Faaliyet tanımları, önceliği ve süreleri aşağıdaki tabloda verilmiştir.

238

(Kaynak: Management Science,3rd Edition, Sang M. Lee and others, Allyn and Bacon, Needham Heights, 1990, s.330 -Uyarlama-)

6.4.4.2 Problem 2: Pegasus Turizm Ltd.Şti.
Pegasus Turizm Ltd.Şti., bir proje ihalesine girmiş ve ihaleyi kazanmıştır. Söz konusu projeye ilişkin faaliyetler dizisi, süreleri ve maliyetleri aşağıdaki tabloda verilmiştir.

(Kaynak: Yöneylem Araştırması, 7.baskı, Ahmet Öztürk, Ekin Kitabevi, Bursa, 2001,s.321-Uyarlama-)

6.4.4.3 Problem 3: Derya Yat San. Tic.
239

Derya Yat San. Tic. Ltd. Şti. kendisine teklif edilen bir projeyle ilgili bilgileri aşağıdaki gibi tablolaştırmıştır. Buna göre,

(Kaynak: Management Science,3rd Edition, Sang M. Lee and others, Allyn and Bacon, Needham Heights, 1990, s.334 -Uyarlama-)

6.4.4.4 Problem 4: H & R İnsan Kaynakları ve Danışmanlık Ltd.Şti.
Dr. Meltem ÇELİK, H & R İnsan Kaynakları ve Danışmanlık Ltd.Şti.'nin yöneticiliğini yapmaktadır. Dr. ÇELİK, müşterilerinin isteği üzerine, 'iş arama süreci'ne ilişkin bir program hazırlamaktadır. Söz konusu program, cv hazırlama, mektup yazma, randevu alma, endüstri ve firmaları araştırma... gibi bazı aktiviteleri kapsamaktadır. Tüm aktiviteleri ve muhtemel süreleri içeren tablo aşağıda verilmiştir.

240

(Kaynak: Quantitative Analysis for Management, 3rd Edition, Barry Render and Ralph M. Stair,Jr., Allyn and Bacon, Needham Heights,1988, ss.677-678 -Uyarlama)

6.4.4.5 Problem 5: Jetair
Jetair uçak şirketinin yöneticileri yeni bir yatırım için aşağıdaki verileri tablolaştırmışlardır.

241

(Kaynak: Yöneylem Araştırması, 7.baskı, Ahmet Öztürk, Ekin Kitabevi, Bursa, 2001,s.320-Uyarlama-)

6.4.4.6 Problem 6: Vitamin Gıda Ürünleri Paz. Ltd. Şti.
Vitamin Gıda Ürünleri Paz. Ltd. Şti., verileri aşağıda tablolaştırılan bir projeye ilişkin teklif vermek istemektedir.

242

(Kaynak: Sayısal Yöntemler,Cilt 1,Fahri M. Ünsal ve diğerleri, Türkmen Kitabevi, İstanbul, 2000,s.231-Uyarlama-)

6.4.4.7 Problem 7: Ahmet Yesevi Üniversitesi
Ahmet Yesevi Üniversitesi, bir koro oluşturup yıl sonu mezuniyet etkinlikleri çerçevesinde bir konser verdirmek istemektedir. Sözkonusu konserle ilgili faaliyetler aşağıda listelenmiştir.

(Kaynak: Yöneylem Araştırması,6.basımdan çeviri,Hamdy A. TAHA,Çev:Ş.Alp Baray ve Şakir Esnaf, Literatür Yayınları, İstanbul, 2000, ss.263-264 -Uyarlama-)

243

6.4.4.8 Problem 8: Ateş Zincir San. ve Tic. A.Ş.
Ateş Zincir San. ve Tic. A.Ş. demir-çelik sektöründe çalışan saygın bir kuruluştur. Şirket, ciddi ve tutarlı çalışmaları sayesinde sektörde kendini kabul ettirmiş ve pazar payını bir kat daha artırmıştır. Mevcut fabrikası yoğun talepleri karşılayamaz duruma gelmiştir. Bu nedenle yeni bir fabrika kurma kararı alan firma, bunun için, aşağıdaki aşamaları ve olası süreleri tesbit etmiştir.

(Kaynak: Sayısal Yöntemler,Cilt 1,Fahri M. Ünsal ve diğerleri, Türkmen Kitabevi, İstanbul, 2000,s.233-Uyarlama-)

6.4.4.9 Problem 9: Lamda Mühendislik Hiz. Ltd.Şti.
Lamda Mühendislik Hiz. Ltd.Şti. elektrik mühendisliği alanında faaliyet göstermektedir. Bir otel tesisatı projesi için aşağıdaki veriler toplanmış ve tablolaştırılmıştır.

244

(Kaynak: Sayısal Yöntemler,Cilt 1,Fahri M. Ünsal ve diğerleri, Türkmen Kitabevi, İstanbul, 2000,ss.231-232-Uyarlama-)

6.4.4.10 Problem 10: Koza Triko
Triko sektöründe önemli bir pazar payına sahip olan Koza Triko, önümüzdeki sezon için yüklü miktarda sipariş almıştır. Söz konusu sipariş için faaliyetler, süreleri ve maliyetleri aşağıdaki tabloda verilmiştir.

245

(Kaynak: Sayısal Yöntemler,Cilt 1,Fahri M. Ünsal ve diğerleri, Türkmen Kitabevi, İstanbul, 2000,s.234-Uyarlama-)

6.4.5 Örnek Vaka Uygulaması
Yaklaşık altı yüz yıllık bir tarihi olan Pembebağlar Kasabası, Dörtkardeşler Çayı'nın ikiye böldüğü seksen üç bin nüfuslu küçük bir ilçedir. Bölgenin en önemli ürünleri, Dörtkardeşler Çayı'nın taşıdığı kilden üretilen çömlek ürünleri, kadın el sanatları ürünleri ve yöreye has üzümlerden yapılan şaraplardır. Dörtkardeşler Çayı, ilçede yer alan tarihî Hanköy Kervansaray Harabeleri ve bağların bulunduğu bölge ile ilçe merkezini birbirinden ayırmaktadır. Bu iki bölge birbirine yüz yıllık tarihi olan ahşap bir köprü ile bağlanmaktadır. Köprü oldukça dar ve taşıma kapasitesi oldukça sınırlıdır. Bu nedenle motorlu araçlar yaklaşık onsekiz kilometre ötedeki Demirköprü köprüsünden karşı yakaya geçmek zorunda kalmaktadır. Yörenin en büyük şenliği olan Pembebağlar Bağbozumu ve şarap şenlikleri yeni sona ermiştir. Şenlikler, yöre ekonomisine yılda ortalama olarak 80-120 milyarlık bir katkı sağlamaktadır. Son yıllarda şenliklere gelen turist sayısı düşmekte bu nedenle şenlik kutlamaları hayli sönük geçmekte ve bu durumun sonucu olarak katkı giderek azalmaktadır. Tarihî Hanköy Kervansaray, şarap mahzenleri ve çömlek atölyelerinin bulunduğu bölge ile şenliklerin düzenlendiği ve mağazaların bulunduğu ilçe merkezi, çayın farklı taraflarında olması nedeniyle ilçeye gelen turistlerin motorlu taşıtlarla tüm yöreyi gezmeleri ve alışveriş yapmaları imkânsız hale gelmekte bu nedenle yöre şenlikleri, tur organizatörlerinin programlarından çıkarılmaktadır. Gelecek yıl şenliklerin ellinci yılı kutlanacaktır. Yukarıda belirtilen durumu dikkate alan belediye başkanı Mahmut Sertaş, belediye meclisini toplayarak ilçe merkezi ile bağların arasından akan Dörtkardeşler Çayı'nın üzerindeki yüz yıllık ahşap köprünün güvenli ve yeterli olmaması nedeniyle yıkılarak yerine yenisinin yapılması konusunda meclis kararı alır. Bu durum, ilçede bu tür işleri yapan Pembebağlar İnşaat Şirketi Müdürü Ayhan Sözbir'e iletilir. Ayhan bey bir ön araştırma yapmak için bir haftalık süre ister. Eski ahşap köprü genişliği 80-140 metre arasında değişen çayın en dar bölgesine yapılmıştır. Ayhan bey eski köprünün yıkılma süresinin yaklaşık 28-30 gün alacağını ve bu köprünün yıkılması halinde yeni köprünün yapım süresi boyunca iki yaka arasındaki trafiğin aksayacağını bu durumun hem projeyi yürüten ekibi hem de ilçe halkını büyük sıkıntıya sokacağını belirler. Yine yeni yapılacak köprünün müsait olan ikinci bir noktaya yapılmasının, köprü yapım süresini en çok 5-6 gün uzatabileceğini ve maliyete ufak bir ilave yapılmasına neden olacağını belirler. Ayhan bey bu durumu başkana iletir. Başkan durumu meclisi olağanüstü toplantıya çağırarak görüşür. Toplantı sonunda Ayhan Beyin son önerisini de içeren yeni bir proje hazırlayarak kendilerine takdim etmesini isterler. Ellinci yıl şenliklerine 337 gün vardır. Ayhan bey hemen işe girişir ve köprü inşaat projesini hazırlar. Yapılan ilk projeye göre köprü yapım projesine ilişkin olarak toplam inşaat süresi 416 gün olarak belirlenmiştir. Oysa ellinci yıl şenliklerine 332 gün olup Başkan bu köprü projesinin en geç şenliklerden bir hafta önce tamamlanmasını istemektedir. Bu durum İnşaat Şirketi tarafından iki gün içinde tekrar gözden geçirilerek yeni yapılacak çelik konstrüksiyon köprünün yapım projesine ilişkin faaliyetleri, faaliyetlerin öncelik sıralarını, faaliyetlerin normal ve hızlı sürelerini (gün olarak),

246

faaliyetlerin normal ve hızlandırılmış maliyetlerini belirler. Ayhan Bey tüm ekibi toplayarak köprünün yapım süresini nasıl kısaltabileceklerini ve bu kısaltma için katlanılması gereken ilave maliyeti hesaplamaya çalışır. Tahmini olarak köprü yapım projesinin 323 güne indirilebilmesi için hangi faaliyetlerin kısaltılabileceğini ve bu faaliyetlerin hızlandırılması için katlanılacak maliyetleri belirleyerek başkana sunar. İletilen bilgilere göre köprünün 323 günde inşaa edilebilmesi için ilave olarak katlanılması gereken maliyet yaklaşık ………………… TL'dir. İlçe belediye meclisi, toplanarak son öneriyi dikkate alır; ancak köprünün tamamlanması açısından gecikilen her gün festivalin gecikmesine, sonuç olarak ilçenin gelir kaybına neden olacağı düşüncesiyle bir tazminat konmasını ister. Sonunda Pembebağlar İnşaat şirketi ile yapılan anlaşma sonunda şirketin, 323 gün sonunda gecikilen her gün için ilçe belediyesine, 500.000.000 TL tazminat ödenmesi koşulu anlaşmaya konur. Bu koşulun kabul edilmesinden sonra İhale belediye meclisinin kararı ile Pembebağlar Şirketi'ne verilir.

247

6.4.5.1 Vaka Uygulamasının Sorusu

248

Bölüm Özeti
Bu bölümde, Şebeke modelleri, En Kısa Yol Modelleri, Maksimum Akış Modelleri, Minimum Maliyetli Akış Modelleri, PERT/CPM Modelleri olmak üzere 4 ayrı başlık halinde incelendi ve her başlığa ait problemlerle ilgili genel bilgiler, Hangi tip problemler için ne tip model seçmemiz gerektiğinin temel mantığı, Çözüm modelleri (örnek problemler eşliğinde), Şebeke problemlerinin Solver'daki çözüm süreci •

• • •

ile ilgili konular anlatıldı.

"Yöneylem Araştırması Uygulamaları" dersinin sonuna gelmiş bulunmaktayız. Bu çalışmamızın tüm öğrencilerimize faydalı olması dileğiyle... Sınavlarınızda başarılar... Prof. Dr. Öner ESEN

249

You're Reading a Free Preview

Download
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->