You are on page 1of 17

STANBULUN YZ VE STANBUL ROMANLARINDA NSAN, MEKN VE SYASET

Yrd. Do. Dr. Kemal TMUR


Erciyes n., Yozgat Fen Edb. Fak., Trk Dili ve Edb. Blm., Yozgat, TRKYE E-mail: kemaltimur@hotmail.com zet stanbul, zellikle 1876-1923 yllar arasnda byk deiikliklere urar. II. Abdlhamit Dnemi, ttihat-Terakki Dnemi ve byk savala beraber mal buhranlar, bu gzel ehrin ayaklarn yerden keser. ncelememizde stanbulun dnemde geirdii deiiklikler, konu edinen iki roman, mekn olarak setikleri konaklar ekseninde incelenir. Refik Halitin stanbulun Yz ve Mithat Cemalin stanbul romanlarnda konan sembolize ettii devirler tespit edilmitir. Konaklarda, dnemine gre yaplan fiziki deiiklikler vurgulanrken bu meknlarn insan-siyaset ilikileri zerinde de durulmutur. almamzda, Refik Halit ve Mithat Cemalin romanlar merkez alnarak bu iki eserin gzyle stanbul ehri ile konaklarnda dolaysyla da insannda meydana gelen deiiklikler ortaya konulmutur. Anahtar Kelimeler: 1- stanbulun Yz, 2- stanbul, 3- Refik Halit, 4Mithat Cemal Kuntay, 5- stanbul. Abstract Especially between 1876-1923, Istanbul has been exposed to big changings. The influences of economic crisis because of three big wars the term of II. Abdlhamit and the term of ttihat-Terakki, has damaged this city. In our research the changings that Istanbul had been exposed to during three big terms, were taken up in three mansion. The terms that had been symbolized by three mansion were determined in the novels of stanbulun Yz and stanbul. The physical changings of the mansions had been emphisized term by term and the human-policy relations of these place were investigated. In our research, by taking care the influence of Refik Halits and Mithat Cemals novels, the changings that have been happened to Istanbul city and so to people in Istanbul, were brought up. Key Words: 1- stanbulun Yz, 2- stanbul, 3- Refik Halit, 4- Mithat Cemal Kuntay, 5-stanbul

Giri Her devirde olduu gibi zellikle devletlerin k dnemlerinde perde arkasnda siyaset yapmak rabet grr. Tanzimat ile birlikte Osmanl Devleti, hem yenilik yaar hem de gittike gerilemeye balar. Bu dnemlerde konak hayat ve

Sosyal Bilimler Enstits Dergisi Say : 18 Yl : 2005/1 (93-109 s.)

konaklarda konuulan siyaset n plna kar ve bir ok mesele bu konaklarda grlr ve halledilir. Osmanl devletine asrlarca bakentlik yapan stanbul, gz kamatran grntsn k devriyle birlikte geride brakm; 19. yzyln ilk yarsndan itibaren de siyas, sosyal ve ekonomik birok kmazla kar karya kalmtr. Tabi olarak bu problemler, hem ehri hem de insann olumsuz ynde etkilemi; farkl tezahrlere neden olmutur. Btn bunlar, ister istemez edeb eserlere de sirayet etmi; zellikle roman tr, iinde yaanlan asra bir nevi ayna tutarak Trk insann evreleyen bunalmlara tercman olmutur. Bu dnemlerde konaklarda konuulanlar, Osmanl Devletine yn vermi ve bir ok problem nemli konaklarda halledilmitir. Merutiyet, byk sava ve mal buhranlar, Osmanlnn gzel payitahtnn ayaklarn yerden kesmesine hz verir. te inceleme konumuz olan iki romanda1, daha ok 1876-1923 yllar arasndaki stanbuldaki ykc deiim ele alnrken konaklarda geen olaylara dikkat ekilmitir. stanbulun fethini mteakip birok Trk edibi, bu ehir zerine saysz denilebilecek eserler vcuda getirmitir. Bu zaviyeden bakldnda, stanbul ile ilgili kitap ve yazlarn sadece listesini vermek bile altndan kalknmas zor bir almay gerektirmektedir. te biz de bu incelememizde, Refik Halitin stanbulun Yz ve Mithat Cemalin stanbul isimli romanlarn inceleyerek bu iki eserin gzyle stanbulun konaklarnda konuulanlara, buradaki insanlarn hayatlarna dikkat ekmeye alacaz. Ayrca bu meknlarn sembolize ettikleri devirleri eserlerdeki zellikleriyle inceleme konusu yapacaz. 1. Sultan Abdlhamit Devrinin Konaklar Trk edebiyatnda zellikle ilk romanlarmzn konu itibariyle stanbulda getiini, bu ehrin insann irdelediini biliyoruz.2 Kaplann ifadelerine gre, Refik Halitin stanbulun Yz roman, stanbulun deien hayatna dikkat ekmesi ynyle, ayr bir neme sahiptir. Refik Halit, iinde yaad ehir ile tank olduu simalar tasvir ve tahlil ederken, II. Abdlhamit devri, II. Merutiyet, ttihat ve Terakki dnemlerini eletirir. Bu zamann ahlk, rf ve detlerindeki bozulmalara dikkat eker3. erif Aktan da belirttii gibi, romanda belli bir vaka yoktur. Olaylarn hepsi bamszdr. Yazar, birbiriyle ilgisiz grnen vakalar, smet adndaki kahraman vastasyla birletirmeye alr4. Romann birinci derece
1

2 3 4

ncelemeye altmz iki eser: KARAY, Refik Halit, stanbulun Yz, Orhaniye Matbaas, stanbul, 1939, 166s; KUNTAY, Mithat Cemal, stanbul, Yayna Haz: Rait ava, Olak Yay., 1998, 578s. KAPLAN, Mehmet Trk Edebiyatnda stanbul, slam Ansiklopedisi, C.V/II, Milli Eitim Basmevi, stanbul, 1993, s. 162-168. age., s. 167. AKTA, erif, Refik Halit KARAY, Kltr ve Turizm Bakanl Yaynlar, Ankara, 1986, s. 79.

94

Sosyal Bilimler Enstits Dergisi Say : 18 Yl : 2005/1 (93-109 s.)

kahramanlarndan smet ile Kni ocukluk arkadadrlar. Olaylar bu iki ahs etrafnda ekillenir.5 Eserde, zerinde durulan ve eletirilen konulardan birisi, eski ve yeni devir stanbulu ile insanlardr. Eski olarak vasflandrlan devir Sultan Abdlhamit dnemi, bu devri sembolize eden konak da Fikri Paann konadr. Fikri Paa, Abdlhamit dnemi paalarndandr ve bu dnemde kona nemli ilevler stlenir. Fikri Paa ve aile eraf kn, Sarahanede bulunan ve yaklak iki yz senelik khne bir bina olan konakta otururlar. Yazn ise Kandillide denize nazr bir yalya tanrlar. Ucu buca grnmeyen bu yal, bir odun enkazn andrr. Bu yalyla birlikte dada yeni usul ile kocaman bir de kk yaptrlmtr. Ancak roman ierisinde nemli ilevler stlenen asl mekn, daha ok Sarahanedeki konaktr. Romanda konan zellikleri ve yaants tasvir edilir. Bu konan kapsnn bile kendine mahsus bir vakar ve azameti vardr. htiaml ve salam kap, hemen hemen daima kapal durur. Evin beyleri genellikle muayyen saatlerde geldiklerinden evin bekisi o saatlerde kapnn yaknnda bulunur ve araba sesi geldiinde byk kapnn srglerini eker, kocaman tun topuzlar yakalar ve kuvvetle ekerek kapy aar. Kap byk olduu halde sessiz alr. Gelen kiinin arabas hi beklemeden ieriye girer, dama tahtas eklinde yaplm, kakmal ve beyazl, kakma akl ta yolda byk bir patrt kararak mermer merdivenin nne kadar gelir. Konakta oturanlar bu sesi duyarak gelenleri grmek iin meraklanr ve darya bakarlar. nk konan etraf caddeye kapal olduundan konaktakiler sklrlar ve gelenleri merak ederler. Bu onlar iin bir elence saylr. Harem tarafndan konaa girilince, kocaman bir mermer ta ile deli, daima parlak grnen ve genellikle yeni silinmi bulunan bu geni meydanla bir ok kaplar almaktadr. Alt kat halayk ve hizmetilerin mekndr. Buras ayr bir lemdir. Kendine gre misafirleri, elenceleri ve istiklali vardr. Bunlardan yukardakilerin haberi olmad gibi, merak edip bakmazlar bile. rak olan kul cinsleri, eski stnineler, kocaya varm Arap dadlar, oluk ocuk, bohalarla aadaki kata inerler ve haftalarca yer ier rahatlarna bakarlar. Buraya bazen keyfine dkn mahalle karlar da gelir. Bunlar bir araya gelince hamam aralna geer darbuka tef alarlar. Mani syleyip, trk okuyarak geceleri ge vakte kadar elenceler yaparlar. Bu dairenin sorumlu hanm Taya Hanmdr. Bu elencelere gz yuman Taya Hanmn tek art vardr: Elencelerde erkekler olmayacaktr. Bu tavrnda pek haksz da deildir. Selamlk tarafnda yanaklar ebru ebru, mavi gzl, srma sal gen, din bahvan raklar alrken haremdeki on altsna basm kzlar zaptedebilmek kolay bir i deildir. Taya Hanm, kzlar sadece onlardan deil, evin beylerinden de korumak zorundadr. nk evin beyleri de bu elencelere katlabilmek iin can atarlar. Kzlar da evin beylerine grnp srnebilmek iin mmkn olsa gece yarlar yataklarndan kp selamlktan gelen yolda beklemek isterler6.
5 6

stanbulun Yz, s. 7. age., s. 39.

95

Sosyal Bilimler Enstits Dergisi Say : 18 Yl : 2005/1 (93-109 s.)

Her kz, biri selamlktaki uaklardan, biri de evdeki beylerden iki kiiye muhakkak gz koyar. Bunlarn niyetleri farkldr. Bir ksm eref, mevki ve merak iin onlara gz koyar; bir ksm hrs, ihtiya iin, bir ksm da gerekten evlenmek niyetindedir. Konakta, eski halayk devri bitmitir. Artk harem dairesi yalnz Anadolu ve Rum kzlarnn elindedir. Bunlar paytak, hantal, kaba, biimsiz ve endamsz kzlardr. Hi birisi tam olarak gzel deildir. Ancak ok irkin de saylmazlar. Scak kanl, yumuack etlidirler. Erkeklere hrsla bakarlar. lerini bitirip bir araya geldiklerinde genellikle erkek laf eder, kirli a iskambilleriyle fal aarlar. Hepsinin sevdii farkl bir trk vardr. Yank yrekle szlaya szlaya sylerler ve ilerindeki atei dkerler. Haftada bir evin temizlik gndr. Tavan sprgeleri, leenler, tahta bezleri, tel ve kl fralar ve tuz ruhlar nemle hazrlanr. Btn kzlar balarnda tlbentler, dizlerinde i alvarlar, plak ayak konaa yaylrlar, btn eyay yerinden oynatp sofalara tayarak bol su ile her taraf akr akr ykarlar, ovarlar ve kurularlar. Akama hafif bir slak tahta kokusuyla ev, tertemiz olarak insann yzne deta gler. Teneffs kolay, tozsuz, tatl bir hava insann cierlerine dolar. Islaklk, plaklk, yorgunluk hepsinin yreklerini coturduundan odalardan tahta gcrtlarna karm yank trk sesleri gelir. Sonraki gn amar ykama gndr. Bu gn daha yorucu olduu halde neeli ve evkli geer. Hepsi kpkler iinde yar plak gle katla akalarlar. melmi i grrken birbirlerini itivererek ya da imdikleyerek kahkahalar ve feryatlar iinde akam ederler. Hamam gn sakin ve sessiz geer. Saatlerce ieride kalp halandklarndan kar kmaz gece hemen yataklarna girip uyurlar.7 Burada hemen belirtmeliyiz ki, sz konusu konakta hizmeti ve uaklarn okluu, Osmanl mparatorluunun fert dzeyindeki ihtiamn gstermektedir. Ayrca hizmeti ve uaklarn konaktaki faaliyetleri, siyas otorite ve dirayetin devamna iarettir. Alt kattaki elenceler, gen kzlarn temizlik gnlerinde ve amar ykarken sergiledikleri neeli sahneler ise, Osmanl insannn huzur ve saadetinin o yllarda hl devam ettiinin, dolayl da olsa, ifadesidir. Konan ikinci katnda misafir odalar ve salonlar bulunmaktadr. Yrrken avizelerin ngrdad byk sofalarda eski yapm antika saatler, zaman zaman harharal veya akrak seslerle terler, insann iine hzn vererek tik taklaryla geceleri evi, canl ve uykusuz beklerler. Bu kat hi bo kalmaz ve misafirin arkas hi kesilmez. Odalar kapanktr. Tl, muamba ve kuma perdeler buraya lo bir hava verirler. Ar, battal kadife koltuklarla al sedirler tka basa doludur. Karpuzlu kocaman lambalar ve yaz ereveleri mnasebetsizce odalar ssler. Burada daimi bir misafir resmi geidi yaplr. Hizmetiler; zarfl fincanlarla kahveler verir, elmastra bardaklarla erbetler getirir, herkesi derecesine gre sessiz, patrtsz protokolle arlarlar. Bunun haricinde konan daimi misafirleri olan dier aile eraf ve onlara hizmet eden kadn ve erkek grevliler bulunmaktadr. Yabanclarn bir ksm byk hanmefendiye, bir ksm da kk hanmlara mensuptur. Bunlar va7

age., s. 40.

96

Sosyal Bilimler Enstits Dergisi Say : 18 Yl : 2005/1 (93-109 s.)

kitlerini, mensup olduklar kadnlarn yannda, dizinin ucunda geirir, derdine ortak olarak keyiflerini kollarlar. Bunun stndeki katta Paa Efendinin, Damat Beyin, Kerime Hanmlarn ve Kk Beylerin daireleri vardr. Bunlar zevklerine gre, istedikleri biimde denmitir. Bir ksm Tekke gibi postlu, pstekili, Mekke Medine resimli, boy perdelidir. Bir ksm ise yeil kaplsndan tut da Amerikan yazhaneli, Vens heykelli, Frenk gsterilidir. Ksacas odalar, son modasna kadar keyiflerine gre denmi ve sslenmitir. Selamlk tarafndaki uaklar hemen hemen ayn hayat yaarlar. Kendilerine gre poturlu, sarkl bir ok misafirlerle yiyip iip ho vakit geirirler. Bahvanlar, Barl, kodral hemehrileri geldiinde kemene benzeri bir algyla gece sabaha kadar elenirler. Anadolulular ise, kemene yerine kaval ve saz alarlar. Evde en az duran alardr. Tablalar verilir verilmez, hepsi kahvelerine ekilip gecenin yarsn orada geirirler. Romann asl anlatc kiisi olan smet ve evresindekiler, elence olsun diye karanlkta hamam damna karak oradan kouu seyrederler. Perdesi iyi rtlmemi bahvanlar grrler ve oradan gelen alg trk sesleri ile vakit geirirler. Konaktaki bu kiilerin asl holarna giden ey ise ikinci kattaki perdelerini ekmeyi unutan misafirlerdir. smet ve arkadalar, misafirler soyunurken grdkleri tuhaf hareketlerine sessizce glerler. Haremde olduu gibi, selamlkta da daimi misafirler bulunmaktadr. Paann akait hocas Abdsselam Efendi, damat beyin doktoru Nesim Bey, hsan Beyin dalkavuu Mahir Bey, Velit Beyin jimnastik hocas Tahir Efendi gibi misafirler gnlerini konakta ve yalda geirirler. Hepsi ayr tabiatta, garip huylar ve alkanlklar olan insanlardr. Onun iin bir arada hi oturmazlar ve dargn gibi ayr yaarlar. Konan en zahmetsiz, en sessiz ve iyi huylu kiisi Fikri Paadr. Onun ar derecede saat merak vardr. Saatlerden dolay odasnda oturacak bir yer kalmaz. Duvarlar, masalar, sigara sehpalar, ksacas her taraf saat ile sslenmitir. Guguklusu, algls, trkls, barometrelisi, emelisi ve imendiferlisi bulunmaktadr. Her saat ba hepsi birlikte almaya, nlamaya balarlar. Paa, bunlarn arasna sokulur, memnun ve msterih olarak Evliya elebi Seyahatnamesini okur. Sessiz sedasz olan paay konaktakiler pek grmezler. Sadece bayramlarda ve kandillerde elini pmeye gittiklerinde grrler. Nezaretten dnnce yalnz elbisesini deitirmek ve yatmak iin hareme girer. Bo vakitlerini saathanesinde ve srekli dolup boalan misafirhanesinde geirir. Yrekli olan Paa, konumaz, kzmaz ve hastalanmaz. Hep tek tip elbise giyer ve kendine mahsus bir tarzda sz syler. Nazikliinden su verin yerine bir su alnz der. Arabay hazrlaynz kounuz yerine arabay karnz eklinde hitap eder. Misafirlerini sadece dinler. Evet ya da hayr dedii bile nadirdir. Byle olduu halde btn misafirleri memnun ayrlrlar. Konaktakiler, Paann bu durumuna hayret ederler.

97

Sosyal Bilimler Enstits Dergisi Say : 18 Yl : 2005/1 (93-109 s.)

Fikri Paa, Padiahn en sevdii nazrlardandr. Hatta ona, hocam diye hitap edip srtn svazlad rivayet edilir. Bu da konaktakileri hem iftihara, hem de sevinmeye sevk eder. Paa, srekli nian, rtbe ve armaan alr. O gnlerde tebrike gelen misafirler, odalardan dar taarlar. Ancak Paa, etrafnda olan biten ilere kaytsz kalarak sessizliini yine bozmaz. Frsat bulduka saathanesine geerek seyahatnamesini okumaya devam eder. Onun ne kadnda, ne de makamda gz vardr. Sadece saatlerine aktr. Dardan yabanclar ziyaretine gelir ve kymetli eyalar pahal olarak Paaya satarlar. Onlarn hi birisini reddetmez. Fikri Paann yatkn ve uyuuk yrei, bir saatleri karsnda alr, bir de nadiren can rak ve saz istediinde. Bu neeli anlarnda Paa, hareme geerek byk salonda, karsnda Medet Hanmlar ve Taya kadnlar ile iki saatlik bir zaman geirir. tii rak iki yksk doldurmaz. nne kilercinin kard elli trl mezeden de yalnz drt zeytin alr. Varln ksryle ve aksryla bile duyurmayan bu paadan konaktakilerin hepsi ekinir ve rkerler. Cam kavanozda balk gibi sessiz, ptrtsz, bulunduu odadan bile habersiz yaad halde yine de konaktakiler, paa ne der, ne dnr, ne yapar diye zlr ve meraka derler. Bu sessiz sedasz ve hibir ey demeyen paann, gezmedii vilayet, grmedii i ve sokulmad meclis kalmamtr. Fikri Paann sessiz duruu ve dier halleri smet tarafndan eletirilerek verilir. Nasl oluyor da altm senedir en ufak memuriyetlerden en byne kadar adm adm, basamak basamak km, kasaba kasaba, daire daire Rumelisini, Anadolusunu dolam olan bir adam anlatacak sz bulamyor, kendini gsteremiyor, soluk almaya korkuyor ve yine de byle mhim bir nezarette duruyor ve beeniliyordu. Bunu anlamak mmkn deildir. Galiba o, hi i yapmamak, hi sze karmamak ve hi ilerlemeye almamakla bu mevkii bulmu, u faziletiyle nndeki engelleri am ve atlamtr. Kk yandan beri etrafndakilere sessiz, uyuuk ve ruhsuz tabiatyla korku ve kskanlk vermemitir. Bylece engelsiz, ksteksiz yrm, eteinden kimse ekmediinden kolayca ykselmitir. Paann srekli, makam ykselip byd halde bunu hi kimseye sezdirmemitir. Ksacas, renksiz, kokusuz, hassasz bir eski devir veziridir Fikri Paa. Fikri Paann belki memlekete hi faydas olmamtr ama, kimseye bir zarar da dokunmamtr. Bundan dolay, Merutiyetin iln zerine paa yeni kabineye de girer ve ona kimse hakaret etmez. Ancak gyabnda onlardanm sz yaylmtr. Ayan azalna tayin edilince smet dahi bir ounun onun Merutiyet ve ttihat tarafls olduu phesini arttrmtr. Ancak daha nceki kabinede sessiz sedasz Fikri Paa, bu dnemde de ne bir ey yapar, ne kimseye bir ey syler, ne de kimseyi kstrr. Abdlhamit dneminin bir ok paas byle olmakla birlikte, romanda en ok Fikri Paann kona ve hayat dikkatlere sunulur. Kimseyi kstrmeyen Fikri Paann lm de sessiz sedasz olur. Paann Merutiyet taraftar olmas, smeti artr, ancak ona gre -yenilerle karlatrldnda- Paa yine de Evliya gibi bir zattr.8
8

age., s. 40-42.

98

Sosyal Bilimler Enstits Dergisi Say : 18 Yl : 2005/1 (93-109 s.)

Fikri Paann konana gelen giden insanlar eski dnem insanlar olarak vasflandrlr. Onlar zerinde durulur, yeniler ile kyaslanarak konaktakilerle olan mnasebetleri tahlil edilir. Eski dnemdeki insanlar, kusurlaryla birlikte daha sevecendir. Eskiden de aklar yaanr, zevk u sefa yaplr, hakszlklar, kayrmalar olur. Ancak onlar biraz daha terbiyeli ve gizlidir: O zamanki kaamak sevgiler imdiki devrin sekizine, onuna bedeldir. Ak almaz bir rmak, baslmaz bir yangn, varlmaz bir memlekettir. O zaman ak yasak bir mal gibi, barut ve zehir gibi, gizli, kapakl, elden ele, fsldaya, sylee, bin zorlukla satlrd. Uzun uzun beklemek, zlemek, korkular, rpermeler geirmek icap ederdi. imdi di fras alr gibi camekanda seiyor, yle elimizle bir yokluyor, antamza atyoruz; yarn bir bakas, br gn daha serti, yahut daha yumua... eit eit, mebzul ve zahmetsiz!9 Konaktakiler, Paadan sonra onun kaynvalidesini severler. Rukiye adndaki bu hanmefendi genliinde hret bulmu biridir. Rukiye Hanmn kz ve Paann hanm Dilara Hanmefendinin ise, Bektailiinden baka pek kusuru yoktur. Dilara Hanm irkin olmasna ramen, kibar bir insandr. Kninin annesi Medet Hanmla beraber tekkeye gider, bayramlarda saray ziyaretini birlikte yaparlar.10 Konakta bir de Paann kz adiye bulunmaktadr. nceleri ok terbiyeli olan kz, Merutiyetin ilnyla birden deiiverir.11 Konan en acayip ve tahamml edilmez adam shak adndaki damat beydir. Aslnda bu o dnemin dindar tiplemesidir. Ancak bu dindar tipinin olumlu yn pek yoktur. smet, onun hakknda hi de iyi eyler sylemez. Ba merak dindarlktr. Rum hizmetilere musallat olur, onlar din deitirmeye tevik eder; hatta bazlarna yar yarya da muvaffak olur. Katinay, Fatma Belks; Marikay, Hatice Glsm yapar. Balarna birer yeil yemeni balatr, namaz surelerini retmee balar. Balca sohbeti diyanettir; talakate gelip cehennemi anlatr, konaktakilerin yreini korku ile doldurur, yahut cennetin methine giriir, dinleyenlerin gnln avutur. Arapa kasideler, Acemce gazeller okur; divanlardan uzun uzadya dem vurur; eski tarzda iirler de yazar.12 shak Beyin bu dindarl pek samim deildir. smet dahil, evin btn kzlar bir sarkntlk yapar endiesiyle onunla yalnz kalmak istemez. Gayet ahlkl, dindar, rz ehli grnmesine ramen herkes bilir ki iin iin dnyann en fena adamlar gibi dnr. Gayet fassal ve dedikoducudur. Her gelen misafir hanmn namusundan phelenir. Arkalarndan, Kaltan biri, yrynden belli.. eklinde konuur.13 Mslman etmek iin karsna ald kzlar etrefil Trkeleri ve yar peltek iveleriyle kelime-i ehdet getirmee baladklar zaman Damat Bey de iinden, bayla ayla, ehed
9 10 11 12 13

age., s. 36. age., s. 46. age., s. 64. age., s. 49. age., s. 49.

99

Sosyal Bilimler Enstits Dergisi Say : 18 Yl : 2005/1 (93-109 s.)

diye inler, haremi de beri odada, korkusundan ya sabur! eker.14 te stanbulun Yz romanndaki Fikri Paann kona ve oraya gidip gelen insanlarn vasflar genellikle bu ekilde tasvir edilip anlatlmtr. stanbulun ayn dnemlerine ve konak hayatna baka gzle bakan bir romanc da Mithat Cemal Kuntaydr. Kuntay, stanbulda stanbulun dnemini anlatr. Bunlar, II. Abdlhamit Dnemi, ttihat-Terakki ve stanbulun gal yllardr. Her dnemi de bir konak temsil eder. Bu meknlara devam eden insanlar nemli grevleri stlenen kiilerdir. Bu romanda Sultan Abdlhamit dnemini temsil eden mekn Hidayetin konadr. Hidayet, Caalolundaki antika eyalarla dolu konana zel tavrlar ve balantlar olan adamlar toplar. Konana gelenler eer bir Avrupa dilini bilir, Beyolu terzilerinde giyinir ve bir de padiaha kfrederse o zaman onlara birer antika koltuk verir. Hidayet, kendisi gibi adamlar bazen saraya jurnal eder. Byle olduu halde en ok nefret ettii adamlar jurnalcilerdir. Bu jurnallerin her biri onun birer layihas saylr. Bazen bu layihalar iinde Avrupa mtefekkirleri ve hukukularnn adlar da geer. Adnan, Yklan Vatan adnda siyas bir roman yazd iin ona salonlarn am ve dost olmutur. Adnann ucuz terzilerden giyinmesi houna gitmese de, onu kabul etmek zorunda kalr. Hidayet, uaklaryla azndan, ahbaplaryla burnundan konuur. Bu dnemde yalnzca onun konanda Sultan Abdlhamite yksek sesle kfredilmektedir.15 Hidayetin konanda gzel ve antika eyalarla tefri edilmi bir ark odas bulunmaktadr. Bir ok zel misafiriyle bu odada grr. Adnan da Hidayetle ilk grmesini bu odada yapmtr. Adnan, bu yzden ark odasn ok sever.16 Hidayetin kona, deta Fransz inklabnn ilk ihtilal kulb gibi alr. Hi kadn girmeyen bu konakta yemekler nefis piirilir. Konan seyislerini Reji besler. Konak, Comusun hi kmad, Vensn hi girmedii bir binadr.17 Mermerden olan merdivenlerin stne Karaba hallar konmutur. Merdivenin iki kenarnda sekiz palmiyeli ve yeil kubbeli stunlar bulunmaktadr. Merdivenin st banda insan boyunda ve balar karpuz byklnde amdanlarda yldzlar andran mumlar yanmaktadr. Yaldzl tavanda bir Venedik avizesi, donmu bir deniz paras gibi, buzlanarak, k ve altn yamurlar iinde yerlere sarkmaktadr. Mertebani olan drt kp, sofann kelerini stunlatrr. Hil seccadelerinin havaya karp yere vuran renkleriyle parkeler esmerlemitir. Napolyonun Msr dnnden sonra ortaya kan modann yuvarlak izgileri ve pasl tunlaryla konaktaki btn eya bir hkmet kona kadar resmidir. Msr Klemenlerinin tun sarkl heykelleri, koltuklarn, kanepelerin kollarn ve bacaklarn kucaklamakta ve yeil ipeklere ilenen altn arlar, deta kanatlarn am ekilde titremektedirler. Konan ihtiam, deta Napolyonun meknn andrr. Buras karnaval kadar renkli ve
14 15 16 17

age., s. 50-52. stanbul, s. 13-15. age., s. 32. age., s. 61-62.

100

Sosyal Bilimler Enstits Dergisi Say : 18 Yl : 2005/1 (93-109 s.)

tarih gibi grltl bir konaktr. Byk duvarda, sas sklm ve yerine Hidayetin resmi konmu ereveli byk yal boya bir resim bulunmaktadr.18 Hidayet, gelen misafirlere konan bu ihtiamn ve antika eyalarn gsterir ve tantr. Salonun bir kesinde tespih koleksiyonu vardr. Misafirlerin eya ile ilgili sorularna Hidayet, tarih bilgiler verir. Onun konanda resmi daire gibi zel bir makam ve yksek arkal ruhani bir koltuu vardr. Ayrca konakta koltuk koleksiyonu da bulunmaktadr. Farkl milletlere ait olan koltuklar tarih zellikler tar.19 Yemek odas zenle denmitir. Akam yemei amdanlardan yaylan k eliinde yenir. Haliyle odann ii biraz lo ve karanlktr. Uzun yemek masasna Fransz gmnden alt byk amdan konmutur. Hususi, uzun mumlar misafirlerin yzlerini sarya, masann rtsn ise beyaza boyarlar.20 ftarlardan sonra kahveler ark odasnda iilir. ark odas, nemli hattatlarn hatlaryla bezenmitir. Bir kesinde Napolyonun Sultan Azize hediye ettii paravan eklinde yaldzl cumba durmaktadr.21 Misafirler, ark odasndan sonra salona geerler. Burada devletin durumuyla ilgili uzun uzun konuur tartrlar. Konakta bir de byk ve tarih bir ktphane bulunur. Ktphane, Anadoludaki Bizans kiliselerinin yaldzl, oymal tahtalarndan yaplmtr. Siyah, kzl stunlarda, Mesihin hl elleri, ayaklar kanamakta ve sanki kan phtlar, et paralar titremektedir. Raflarnda operet generalleri gibi yaldzl kitaplar durmakta, nlerinde Sevr Biscuitinden yaplm Fransa ihtilalcileri, kk heykelleriyle dnmektedirler.22 Hidayet, bu dnemde herkesin ekindii bir adamdr. Bayramlarda kona gelen gidenlerle dolar boalr. Bunlar arasnda yabanc eliler de bulunur. Bu durum saraya jurnal edilir ve bylece Hidayetin itibar daha da artar.23 Buraya bata romann ba kahraman Adnan olmak zere bir ok ahsiyet ve paa da devam eder. Gelen insanlarn tamam Abdlhamit muhalifidir ve onunla ilgili ok ar eletiriler yaparlar. Onlara gre Abdlhamit, Ayastafenos muahedesiyle devleti Ruslara satmtr. Sultan Abdlhamitin devrindeki birok paa, seslerini karamasalar da onu sevmezler. Yine bir ounun, bata Adnan olmak zere, ittihat genlerle aralar iyidir. Sultan Abdlhamit devrindeki paalarn ou, sefahate, elenceye dkn ve gnahlarn iinde boulan ahslardr. Ancak byle bir grnt vermezler. Sultan Abdlhamit, Kanbur Mahmudun ya da Deli brahim torunu olarak
18 19 20 21 22 23

age., s. 66. age., s. 68. age., s. 70. age., s. 79-80. age., s. 93. age., s. 180-183.

101

Sosyal Bilimler Enstits Dergisi Say : 18 Yl : 2005/1 (93-109 s.)

vasflandrlr. Korkaklkla itham edilir. Bazen en ar kelimelerle, hakaretler edilerek kfrler savrulur.24 Konaa en az urayanlardan Dastanl Hoca din adamlarn temsil eder. Abdlhamite en ok kfredenlerden birisidir. Dastanl hoca, ok deiik bir din adamdr. O, Fatihteki sarkllardan ayr adamdr. Ba ak namaz klar. Dostlar ona ayran ien Lter derler. Mahallesinde de ad kmtr. O, bakkaln, kasabn, ksacas halkn gavur hocasdr. Sultan Hamidi Drafakadaki ders krssnde kere fetva vererek kendi kendine hal etmitir. Srt, gs srmal kazaskerlere Haccac- Zalimin kavaslar der. Bir tek olu var; kendi tabiriyle: Abdlhamitin kan ile abdest alsa, olunun cenaze namazn klmaa raz dr. Bu hocann Adnan ile aras ok iyidir.25 Hidayet yirmi yedi yanda, bl rtbeli devlet adamlarndandr. O, Sultan Abdlhamitin iktidar dneminde gayr- resmi olarak nemli bir mevkie sahiptir. Kendinden olmayanlar saraya jurnalledii iin air Mehmet Raif gibi bir ok ahs ondan ekinir. Gndz saraydan para alan, gece saraya kfreden bir tiptir. Konakta, devletin gelecei ile ilgili plnlar yaplr. Hidayetin kona iftar yemekleriyle de n kazanmtr. Hemen hemen her kesimden insanlar onun konanda toplanp yer ier elenir, i bulur, devlet ile ilgili grleri ileri srerler. Hidayet, kimse yokken Naima okur; fakat misafirleri karlarken elinde yabanc eserler bulundurur. inde ykselmek isteyenler ona yanar, mevkilerini ilerletirler. Ksacas onun kona bu devirde devlet meselelerinin ve inklplarn grld bir mekndr. Buras o ynyle Fransa inklbnda nclk eden Palais Royale benzemektedir.26 Adnan, Moiz, Tevfik Hoca hukukta beraber okuyan baka arkadalardr. Bunlarn hepsi, belli etmeseler de ittihat ve iktidara muhalif kiilerdir. Hidayetin konanda yer ier elenirler. Szle, devlet kurup ykarlar. Kadn, sefahat, elence olarak pek snr tanmazlar. Tevfik Hocaya iki iirip konuturur ve sonra da onun hocalk ynyle dalga geerek Allaha ve gemiine kfrettirirler.27 Hidayet, bu dnemde ok enteresan bir kiidir. Kendisini bazen mason olarak gstermek ister.28 O hafiye deildir, fakat ser-hafiye ondan korkar; hrsz deildir, fakat hrszlarn ba ona imrenir; tulumbac deildir, fakat onlarn ba ondan ylar.29 Onun evine gelenlerin ounluu Hidayet gibi Jn Trktr. ftar masasna otururlar. Hem yemekler yenir, hem de sohbetler yaplr. Hidayetin kona hediyelerle doludur. Misafirler konumak iin deta yarrlar. Sz biri brakmadan dieri alr. Tarihten, Osmanl sultanlarndan, devleti kurtarmak iin yaplmas ge24 25 26 27 28 29

age., s. 41-42. age., s. 43. age., s. 61. age., s. 24-25. age., s. 78. age., s. 64.

102

Sosyal Bilimler Enstits Dergisi Say : 18 Yl : 2005/1 (93-109 s.)

rekenlerden uzun uzun bahsedilir. Ayrca o dnemdeki siyas akmlardan Trklk, masonluk ve Yahudilikten de sz edilir.30 Hidayetin konanda din adamlar ve din, ok ar kelimelerle eletirilir31. Frnlarn din kitaplaryla snmas gerekir. Fennin elik dii dinin rk kafasn delik deik etmitir. Aydn olan kiilerin kubbelerinin kandillerini kozmorafya aydnlatt halde din adamlarnn evkaf kayyumu! yakmaktadr.32 Din neymi? Hele bizim din? Mslmanlkla ne yaplabilir? Banka aamazsnz: nk faiz haram! Halbuki banka faiz demektir.33 Bu kadar din aleyhine olan bu ittihat genler, milliyetilikten kimseye pay vermezler.34 Konan daimi elemanlarndan Nuri Bey, nemli grevler stlenen ve yapan bir ahsiyettir. O, Abdlhamitin st kardei ve Namk Kemalin arkadadr. Sultan Abdlaziz devrindeki yeni Osmanllardandr. Namk Kemal gibi zindanlarda hrriyet mcadelesi vermitir. Nuri Bey, srekli beraber olduklar arkadalar Reji mdr Ramber, Osmanl mparatorluunun devlet esrarn sadrazamla beraber haber alan imendiferci Hgnen, Duyun- Umumiye Kumandan Berje ile samimidir. Bunlarn bir ayaklar Babalide, biri de saraydadr.35 stanbulda apka vardr. amlca tepesinden evvel bu apka grlr. Rejideki Ramberin, duyun- umumiyeci Berjenin, imendiferci Hgnenin kafasnda duran serpu! Bu apka, bu kafadan bazen kaldrma iner, bazen bulutlara frlar; imdi iki elde bir topa olur, dner. imdi iki atk ka stnde bir umac olur, durur. Osmanl mparatorluu denen uak odasn bu apka idare eder. Hidayetin konana bu apkadan biri girdii gn Hidayet yerlere kadar eilir.36 Hem stanbulun Yznde hem de stanbul romanlarndaki Sultan Abdlhamit devrini sembolize eden konaklar iki romanda bu ekilde anlatlm ve buralara gidip gelen insanlarn yaantlar, dnceleri ve devlet aleyhindeki tavrlar bu ekilde aktarlmtr. 2. II. Merutiyet Devri Konaklar stanbulun Yznde II. Merutiyet devrini temsil eden konak yine Fikri Paann konadr. Konan i ve d yaps ile eyasndaki deiikliklerden bahsedilmez. Ancak ayn konan ilevi deiir. Fikri Paa, Merutiyet devri hkmetinde tekrar grev alr. Fikri Paann kona, Merutiyetten sonra ttihatla30 31 32 33 34 35 36

age., s. 70. AAN, Kenan; ALVER, Kksal, stanbul ya da Bir zln Zayf Halkalar, Hece Dergisi, Trk Roman zel Says, Mays-Haziran-Temmuz, 2002, s. 580. stanbul, age., s. 84 age., s. 85. age., s. 91-92. age., s. 45-46. age., s. 63.

103

Sosyal Bilimler Enstits Dergisi Say : 18 Yl : 2005/1 (93-109 s.)

rn topland konak olarak ilevini yrtr.37 Fikri Paann byk olu hsan Bey, siyaset merakls olduundan Merutiyetin ilnndan sonra sivrilip meydana kan ne kadar yeni yetime gen varsa onlar konaa toplar. Ziyafetler verir. Oturup kalkmasn, yiyip imesini bilmeyen ksz evlat tavrl, oluk ocuk makulesi bu snepe rical her defasnda biraz daha kstahlarlar. Biraz daha yz bulup marm olarak sk sk bir araya gelirler, sabahlara kadar politikadan, salahat ve icraattan bahsederler, ekseriyetle de dvecek, svecek kadar mnakaay ileri gtrerek birbirlerinden dargn ayrlrlar. Fakat sonralar arabuk yine barrlar.38 Bir mddet sonra, sadece! konuan bu genler hsan Beyin evine gelmez olurlar. nk artk kendi aralarnda anlaamamaktadrlar. Bundan sonra ise, eski devre rahmet okurlar. Yeni yneticiler iin: Hay alaklar, maksatlar makam, mesnet, manspm...39 szlerini sarf ederler ve Avrupaya kar ne erefimiz kald, ne haysiyetimiz; klhanbeyleri alt yz senelik devleti bir paralk ettiler40 derler. smet de nceden bu yeni ynetime ilgi duyduu halde daha sonralar ttihatlar eletirir. ttihatlarn bir ou en yksek makamlar igal eder.41 Bir mddet sonra o yoksul adamlarn her biri kklere, yallara kurulurlar, hamet, debdebe hevesine tutulurlar; fakat paralarn memlekette deil, darda, frenk illerinde bitirirler. Memlekette ise, grnte gayet muktesit bir hayat srerler. Ancak eski devir paalarnn sarf ettiinden fazlas, ceplerinden kar. Bu paralar memlekette deil, Parisin, Berlinin mahbubelerine ksmet olur. Bu israflar, yava yava konaklara dalr. Bylece eski devrin o yegane gzellii bu pespaye gnll adamlarn elinde mahvolup gider.42 Merutiyet devrinde Fikri Paann konana devam eden yeni devir simalar eskilerden daha farkldr. Bunlar genellikle sonradan grme ve harp zengini olarak israf, sefahat ve elenceye dkn insanlardr. Kni, daha nce fakir olduu halde artk bir harp zenginidir. stanbuldaki fakir insanlar, bata Kni olmak zere bu harp zengini olan insanlardan rahatszdr. Onlara gre bunlar haksz yere zenginlemi, sonradan grme tredi zenginleridirler.43 Fikri Paa, II. Abdlhamit dnemi paalarndandr. Merutiyet dneminde kona, deta bir israf ve elence yeridir. Tredi zenginleri, evredeki kiilerin eletirilerine paalarn hayatlarn rnek vererek, kendilerini savunurlar. Konan Hanmefendisi israfla beraber eline geen paray Bektai tekkelerine yollar: Sonradan grmekse onlar da sonradan grmlerdi, sefahatse katmerlisini yaparlard; biz btn bunlar ta iinden grrdk, bilirdik de yine aklmzdan ufack bir ikayet itiraz geirmezdik.44 Tredi zenginleri, kendilerini israf olarak grenlere karlk: Amma yeni zenginler pa37 38 39 40 41 42 43 44

stanbulun Yz, s. 91. age., s. 89-90. age., s. 91. age., s. 91. age., s. 92. age., s. 93. age., s. 20-21. age., s. 30-32.

104

Sosyal Bilimler Enstits Dergisi Say : 18 Yl : 2005/1 (93-109 s.)

ray israf ediyorlarm, sefahat yapyorlarm, vur patlasn, al oynasn yiyorlarm. Acaba bunu diyenlerden hangisine yle bir piyango ksa mrn hayrata, hasenata; namaza, niyaza hasredip dnyadan elini, eteini eker, hangisi?45 cevabn verirler. Konakta bir de Paann kz adiye bulunmaktadr. nceleri ok terbiyeli olan kz, Merutiyetin ilnyla birden deiiverir: Alttan alta kaynard, eski idare, o mahfuz ve ananeli konak adiyeyi salam bir ie gibi, iinde smsk zaptediyordu; bu mhrl tpay, bu dar mahfazay bir trl atp paralayamyordu. Lakin Merutiyet gelince mantar karlm bir ampanya gibi tat, kprd, kadeh kadeh stanbulun kirli azna dkld. Onu hain, hoyrat darbelere dayanamaz zannederdim; halbuki tl gibi ince, hafif, mukavemetsiz farz ettiim vcudunu stanbulun tredileri, aralarnda mein gibi senelerce ekitirdiler, hrpaladlar da ancak eskitebildiler.46 Yeni devrin bu tredi harp zenginlerinden baka bir de tredi politika zenginleri vardr. Bunlar Merutiyetin ilnndan sonra iktidar ele geiren ttihatlardr. Fikri Paa konann, II. Merutiyetten sonraki ilevi ve oraya devam eden insanlarn hayat bu ekildedir. stanbulun II. Merutiyet devrini temsil eden mekn Adnann konadr. Kalabalk bir kahraman kitlesine sahip olan romanda ba kahraman Adnandr. Kk yalarda babasn kaybetmi, hasta olan annesiyle Aksarayda fakir bir hayat yaamaktadr. Sabah gazetesi ve baka birka dergiye yaz yazarak geimini salamaktadr. Daha sonralar Maliye Nazr ve Erkan- Harp Mirinin kzlarna tarih ve edebiyat dersleri vererek yaamn srdrr. ttihat-Terakki taraftardr. Trkl sonuna kadar savunur. Bunlarla beraber dinsiz olduu halde dinin lehinde ve aleyhinde fazla bir ey sylemez. Abdlhamit kartdr. Ona ok kere kfreder. Hidayetin konana gelip ttihat gzken genlerden Hidayet dahil herkes, 10 Temmuzdan sonra yeni ynetimden mevki makam bekledikleri halde, Adnann dnda hi birisi istediini elde edememitir.47 Bu dnemde Adnan zenginlemi ve Caalolundaki ta konaa yerlemitir. Buras gelen giden misafirlerle dolar boalr. Devletin btn kurumlarnda i elde etmek isteyenler daha nce Hidayetin konana gittikleri gibi- imdi nce bu konaa urarlar.48 Adnan bu dnemde o kadar zengin bir hayat yaar ki konanda alnan paralarn hesabn bile yapamaz. sraf ok ileri seviyelere varr.49 Burada drt elence mehurdur: Uyku, iki, oyun, kadn.50 Adnann konanda yepyeni bir 10 Temmuz var. O istedii halde bu 10 Temmuz bir trl eskimez. Halbuki Adnan bu yeniyi ypratmak iin konan iine her trl eyi sokmaya alr. Yirminci asr konsolunu on yedinci asr yapmak iin -kaplamasn, cilasn sken mazisiz Amerikal gibi45 46 47 48 49 50

age., s. 32-33. age., s. 64. stanbul, s. 304. age., s. 306, 333. age., s. 316, 331-332. age., s. 334.

105

Sosyal Bilimler Enstits Dergisi Say : 18 Yl : 2005/1 (93-109 s.)

Adnan da bu 10 Temmuzun bronzunu, boyasn koparmak ister. Ancak yine de konan, suratnda duran yeni bir trl ypranmaz. Gavur sofrac, sofu bahvan, sar uak, siyah halayk, Lois-Quinze salon, Badat Kk oda, Edirne sandk, Rnesans bfe gibi her ey i ie bulunmaktadr bu konakta. Buna ramen 10 Temmuzun bayramlk rubas bir trl eskimez. nk konakta, Sleyman asrnn divan, Selim devrinin divitleri, Edirne kllkleri, yaldzl turalar hl varlklarn srdrrler.51 Adnan, II. Merutiyetle nemli bir mevkie gelir. Sz her tarafta geen zengin biri olur. O ve evresindekiler, II. Abdlhamit Dneminde genellikle Hidayetin konanda bir araya gelerek yer ier ve elenirlerdi. Adnan, o dnemde karc, elence dkn, zevk peinde koan, frsat bulduka deerlendirmesini bilmi, imdi kendisi bu frsatlar oluturmaya balamtr. Daha nce Trablusgarba srgn edilmesine karn, 1908de stanbula dnen Adnan, yksek makamlarda bulunanlarla iyi ilikiler kurar ve her tarafta sz geer birisi olur. Bu dnemde Adnann kona nemli bir ileve sahip olur ve nemli toplantlar burada yaplr. Grevinden ykselmek isteyenler, Hidayetin kona yerine imdi Adnann konana uramadan ykselemezler. Daha nce Hidayetin konanda konuulanlar bu defa da burada dile getirilir. Yine burada yksek tabakaya mensup olan ya da bir vesile ile hak etmedii makamlarda bulunup zenginleen ve konaklarda hayatlarn zevk u sefa iinde geiren adamlar anlatlr. Bunlar hemen hemen her gn toplanp szle devlet kurup devlet ykarlar. Bu arada kendi sefahatlerine de aralk vermeden devam ederler. Birinci Dnya Harbinin kaybedilmesiyle Adnann deeri der ve dier birok ttihat gibi o da kaacak delik arar.52 Bazen ngiliz taraftar Naitin konana, bazen de ei Sheylann evine snr. lmnden sonra, Yklan Vatan adl roman dahil olmak zere geriye ne brakmsa hepsi yaklr.53 3. II. Merutiyet Sonras Konaklar stanbulun Yzndeki bir harp zengini olan Kninin kona yeni dnem olarak vasflandrlan bu dnemde bir ok insan barndrr. Aslnda bu dnemi temsil eden Kninin konann ismi deimitir ve konak, kk olmutur. Bu kk Byk Adadadr. Yar kgir olan kk, kunt yapl ve gsterilidir. am ve manolya aalaryla glgelenmitir. Merdivenleri mermerden olan kke, kolalanm bembeyaz nlkl bir Rum hizmeti bekilik yapmaktadr. Bu elbiseler zenginliin ifadesidir. Kkn iindeki eya ar ve gsterilidir. Buraya politikadan ziyade harp zengini olan insanlarn sonradan grme kadnlar ve erkekleri gelir, yer ier elenirler. Bunlarn ou, yurt dnda kalm, Batda grdklerine zenen, mukallit kadnlardr. ekilce gzel olan kadnlar, hareket ve sz cihetinden pek adi, pek aa mahlklardr:
51 52 53

age., s. 320- 321. age., s. 324. age., s. 577.

106

Sosyal Bilimler Enstits Dergisi Say : 18 Yl : 2005/1 (93-109 s.)

Her eye birden balamlar. Saza, lisana, tuvalete... Fakat hi birine ehemmiyet vermiyorlar, renmiyorlar, almyorlard. Gzleri hep haarlkta, apknlkta idi; mrlerini stanbula inip terzi terzi, dkkan dkkan dolamakla, para sarf etmekle geiren bu kzlarn belliydi ki pelerinde birer veya bir kaar zppe geziyor, eteklerinde herifler dolayordu. Kim bilir nasl adamlard? Kim bilir pek yaknda ne maceralar renilecek, ne kirli, bulak sergzetler duyulacakt?... Biareler pek de toy, cahil idraksiz, irfansz ocuklard; on drder, on beer yanda olmalarna ramen kck ocuklar gibi sama sapan, deli dolu konuuyorlar, sap derken samana atlyorlar, iptidai mekteplerinin lisanyla birbirlerine: A karde... diye hitap ediyorlard...54 Bu sonradan grme kadnlar Kninin evinde bir araya gelir, yer ier, kendilerinden geerler. Hepsi sigara kullanr. kiye, lokman ruhuna, etere ve morfine bile baml olanlar bulunmaktadr.55 Aralarnda bulunan baz yabanc kadnlar, sahte vatanperverlik uruna nutuklar atarlar. Btn evrelerini devletin nemli mevkilerine yerletiren bu kadnlarn, yeni devir erkanndan, tanmadklar adam yoktur.56 stanbulda bu devri sembolize eden mekn, ngiliz taraftar ve Adnann arkada olan Naitin konadr. Nait, aslnda II. Merutiyet dneminde de Adnann sayesinde hem zengin hem de konak sahibi olmutur. 1918 Mondros mtarekesinden sonra Adnan ngilizler tarafndan arananlar listesindedir. Onun iin bu dnemde Adnan, ngiliz taraftar olan Naitin konana hanm Belksla birlikte snr.57 htiaml olan Naitin konann salonu Krinolin koltuklar, Etrsk sandalyelerle denmitir.58 Naitin Konandaki hemen hemen her eya alafrangadr. O yabanc para kullanr. Ksacas konak, her eyiyle Avrupaldr.59 stibdatta Hidayetin, Merutiyette Adnann konanda toplananlar, Mtarekede hep Naitin salonunda bir araya gelirler.60 Devlet kademelerinde bir makam elde etmek isteyenlerin karargh artk burasdr. Birinci Dnya Harbinin sona ermesiyle, birok ttihat gibi Adnann da deeri der ve snacak yer arar. Bata Adnan olmak zere btn ttihatlar, bundan sonra da Mustafa Kemalin Samsuna ayak basmasna sevinmeye balam grnp tekrar menfaat peine der ve Ankara hkmetinden nemli bakanlklar beklerken umduklarn bulamazlar.61
54 55 56 57 58 59 60 61

stanbulun Yz, s. 126-127. age., s. 130. age., s. 129. stanbul, s. 416. age., s. 470. age., s. 495. age., s. 493. age., s. 353.

107

Sosyal Bilimler Enstits Dergisi Say : 18 Yl : 2005/1 (93-109 s.)

Romanda yer alan btn bu olumsuz ve karc insanlar62, sava mteakiben Osmanl devletinin yklmas gibi, hayata gzlerini yumarlar. Bylece onlar da Osmanl Devletinin yklmasyla yklm ya da lm olurlar. Netice ki romanda ele alnan stanbul, konak hayat ve burada yaayan insanlar bir ok ynyle anlatlmaya allmtr. Refik Halit Karay, yazd ilk roman stanbulun Yz ile roman aynasn stanbul ve konaklarna tutmu, grp duyduklarn ve hatrladklarn roman kahraman smetin diliyle verme yoluna gitmitir. Mithat Cemal Kuntay ise tek roman stanbulu ile bu ehrin ayr dnemini toplumsal bozulma sreci iinde anlatma yolunu semitir. stanbulun devri, konakla anlatlr. stanbulda geen kahramanlar, daha ok elit tabakaya mensup olduklar halde stanbulun Yzndeki kahramanlar, biraz daha alt seviyedeki insanlardr. kisinde de insanlar ksa yoldan ve kurnazlkla zenginlemilerdir. stanbulun Yznde, bata Kni olmak zere, haksz yollarla harp zengini olan insanlarn hayatlar verilir. Bu tarzda zengin olanlar sonradan grme ve tredi zengini olarak vasflandrlr. Ayrca normal vatandalar, harp zengini olan insanlarn arkasndan olumsuz ekilde konuurlar. sraflar abartl bir dil ile eletirilir. Tredi zengini olarak vasflandrlan bir ok insan, paralarnn ounu sefahate harcarlar. stanbulda, konak, devri temsil eder: Hidayetin kona II. Abdlhamit, Adnann kona ttihat-Terakki, ngiliz taraftar olan Naitin kona ise, Birinci Dnya Harbi dnemlerini sembolize eder. stanbulun Yznde de konaklar olmakla beraber ilevleri biraz daha farkldr. Burada Fikri Paa Kona ilk dnemde bir nevi II. Abdlhamit devrini temsil eder. Konakta, pek politika konuulmaz, daha ziyade oray ziyaret eden kiiler ve konakta yaayan ailenin zel hayat anlatlr. Ancak stanbuldaki Hidayetin konanda aile hayat pek yoktur. Orada sadece gelen giden politikaclar, iinde ykselmek isteyenler, devlete muhalif olan st brokratlar bulunur. stanbulun Yznde, II. Abdlhamit dnemini temsil eden Fikri Paann kona, Merutiyetin ilnndan sonra ttihat genleri barndran bir konak olur. stanbulun Yzndeki bir harp zengini olan Kninin kk yeni dnem olarak vasflandrlan Birinci Dnya Sava sonrasndaki bir ok insan barndrr. Buraya da yine politikadan ziyade harp zengini olan insanlarn sonradan grme kadnlar ve erkekleri gelir, yer ier elenirler. Bu iki konaa karlk Adnann
62

Bahriye eri, Trk Romannda Kadn adl kitabnda da bu olumsuzluklara temas etmi ve bu konuyu u cmle ile izah etmitir: Bize gre Mithat Cemal Kuntay roman ile yeni kurulan devlete, yeni bir oluum geiren aile ve bireylere olumsuz rnekleri gstermek suretiyle bir uyarda bulunmutur. (s. 225). (ER, Bahriye, Trk Romannda Kadn 1923-38 Dnemi, Simurg Yaynlar, stanbul 1996, 255s.).

108

Sosyal Bilimler Enstits Dergisi Say : 18 Yl : 2005/1 (93-109 s.)

konana gelenler Hidayetin konanda olduu gibi st brokratlar, iinde ykselmek isteyenlerdir ve konuulanlar hep devlet meseleleri ve politikadr. stanbulda, Birinci Dnya Harbinde Naitin kona nem kazanr. Ancak Kurtulu Sava dneminde devletin yklmasyla onlar da yok olurlar. stanbulun Yznde ise bu tredi zenginlerinin akbetleri belli deildir. stanbuldaki konaklarda, aile hayatndan ziyade politika hakimdir. ki romanda da stanbulun ya da stanbuldaki insanlarn olumsuz taraflar gsterilmitir. Samim, devletini seven, koruyan insan yoktur. Hepsi ahsi menfaat peindedir. Dindar grnen insanlar iki eserde de kt bir yaklamla ele alnmtr. slam diniyle hibir terakki olmaz anlay, sz konusu romanlarda fazlasyla ilenmitir. Romanlarda II. Abdlhamit eletirilmekle beraber stanbuldaki eletiriler ahlk snrlarn da aar mahiyettedir. stanbulun Yznde de Abdlhamit ve o dnemin paalar eletirilir; ancak yenilerle kyaslandnda eskiler daha terbiyeli, daha seviyeli ve daha vatanseverdir. Bu ynyle, incelemeye altmz eserler, stanbulun farkl devrini farkl konakta ele alarak, ahs menfaatler urunda vatan, millet ve dinini dnmeyen dk insan tiplerini konu almtr diyebiliriz.

KAYNAKA
AKTA, erif, Refik Halit KARAY, Kltr ve Turizm Bakanl Yaynlar, Ankara, 1986, 150s. AAN, Kenan; ALVER, Kksal, stanbul ya da Bir zln Zayf Halkalar, Hece Dergisi, Trk Roman zel Says, Mays-Haziran-Temmuz, 2002.
ER, Bahriye, Trk Romannda Kadn 1923-38 Dnemi, Simurg Yaynlar, stanbul 1996, 255s.

DEMRC, Berat, Mithat Cemal Kuntayn stanbul Adl Romannda Toplumsal Deime, Cumhuriyet niversitesi Sosyal Bilimler Enstits, Baslmam Yksek Lisans Tezi, 1992, 124s. KAPLAN, Mehmet, Trk Edebiyatnda stanbul, slam Ansiklopedisi, C.V/II, Milli Eitim Basmevi, stanbul, 1993. KARAY, Refik Halit, stanbulun Yz, Orhaniye Matbaas, stanbul, 1939, 166s. KUNTAY, Mithat Cemal, stanbul, Yayna Haz: Rait ava, Olak Yay., 1998, 578s.

109