You are on page 1of 134

C E P

N V E R S T E S

Devrimler Sosyolojisi
A N D R E -C L E M E N T D E C O U F L E

letiim i . y n la n P r e s s e s U n i v e r s i t a i r e s

de

Fr a n c e

C E P

N V E R S T E S

Devrimler Sosyolojisi
Sociologie des revolutions

. ANDRE-CLEMENT DECOUFLE
Hukuk ve Siyasal Bilgiler Doktoru.

eviren

MEHMET AKZER

letiim Yaynlar

P r e s s e s U n iv e r s ita ir e s d e F r a n c e

letiim Y aynlar*PRESSES U n i v e r s i t a i r e s DE F r a n c e

C E P

N V E R S T E S

letiim Yaynclk A.. Adna Sahibi: Murat Belge Genal Yayn Ynetmeni: fahri Aral Yayn Ynetmeni: Erkan Kayl Yayn Danmam: Ahmet nsel Yayn Kurulu: Fahri Wral. Murat Belge, Tanl Bora, Murat Gtekingil, 'Ahmet nsel, Erkan Kayl, mit Kvan, Tuflrul Paaolu. Mete Tunay. Grsel Tatarm: mit Kvan Dizgi ve Sayla Dzeni: Hsn Abbas - Ismail Abbas Batk: efik Matbaas (i) / Seda Matbaas (kapak) Dsfttm: Hr Basn Dajjtm A.. letiim Yaynclk A.. * Cep niversitesi 21 - ISBN 975*470*091 *5 1. Basm - letiim Yaynlan, Nisan 1991. Haziran 1983 Tarihli 3. Basksndan evrilmitir. Que sais je?, Presses Universitaires de France, 1968 108. Boulevard Saint-Germain, 75006. Paris France letiim Yaynclk A..,.1991 Klodfarer Cad. letiim Han. No:7 34400 CaaloflluSTANBUL. Tel: 516 22 60 * 61 - 62

YAZARIN DER ESERLER La spontanite rdvolutionnaire dans une rvolution'populaire. L'exemple de ia Commur.2 de Paris {Cahiers de l lnstitut de Science conomique apptiqueet Austos 1965. L'aristocratie franaise devant l'opinion publique ia veilie de la Revoluti on (1787-1789), in Etudes d'Histore 6conomique et sociaie du XVIII. sicle, PUF, 1966. La Commune de Paris (1871). Etude sur la nature de pouvoir r6volutionnai~ re dans une revolution populaire (Cujas, 1969). La revolution et son double, n Cahiers International de Sociologie, Cilt XLVI. 1969.

nsz

Gnmzde bilgi bir yandan en nemli deer haline gelirken dier yandan da artan bir hzla geliiyor, eitleniyor. Ama kat lanarak byyen bilgi retiminden yararlanmak, zellikle gn delik yaam kayglarnn basks altnda, zorlayor. Her eye ramen bilgiye ulama abasn srdrenler iin de imknlar pek fazla deil. Ayrca, zellikle Trkiye gibi lkelerde bir konuda kendini ge litirmek ya da srf merakn gidermek iin herhangi bir konuyu renmek isteyenlerin ans ok az. niversitelerimiz, toplumumuzun yetikin blmne katkda bulunmak iin gerekli imkn lardan yoksun. Cep niversitesi kitaplar ite bu olumsuz ortamda, evlerinde kendilerini yetitirmek, otobste, vapurda, trende harcanan za mandan kendileri iin yararlanmak isteyenlere sunulmak zere hazrland. 20. yzyl Fransz kltr hayatnn en nemli rnlerinden olan, bugn yaklak 3000 kitaplk dev bir dizi oluturan "Que saisje ( Ne Biliyorum?) dizisini letiim Yaynlar Trkeye kazan dryor. letiimin Cep niversitesi, bu byk diziden seilmi,

Trkiyeli okurlar iin zellikle ilgi ekici olabilecek eserlerin yansra, Avrupann baka yaynevlerinin benzer bir erevede ya ymlad kitaplar da ieriyor. Ayrca, Trkiyenin siyaset, kltr, ekonomi hayatyla ilgili ko nularda zel olarak bu dizi iin yazlm telif eserler "niversitenin "renim programm" tamamlayacak. Cep niversitesinin her kitab alannn ndegelen bir uzman tarafndan yazld. Kitaplar, hem konuya ilk kez eilen kiilere hem de bilgisini derinletirmek isteyenlere seslenebilecek bir kap sam ve derinlikte. Bilginin yeterli ve anlalr olmas, temel ks tas. Cep niversitesi kitaplarn lise ve niversite rencileri yar dmc ders kitab olarak kullanabilecek; retmenler, retim ye leri ve aratrmaclar bu kitaplardan kaynak olarak yararlanabi lecek; gazeteciler youn i temposu iinde abuk bilgilenme ih tiyalarn Cep niversitesi'nden karlayabilecek; alt meslek dalnda bilgisini gelitirmek isteyen, evinde, kendi programlaya bilecei bir meslek eitim imknna kavuacak; ayrca, herhangi bir nedenle herhangi bir konuyu merak eden herkes, kolay oku nur, kolay tanr, ucuz bir kayna Cep niversitesinden te min edebilecek. Cep niversitesi kitaplar sk aralklarla yaymlandka, ben zersiz bir genel kltr kitapl oluturacak, insan Haklar'ndan Genetike, Kanserden Ortak Pazara, Alkolizmden Kapitalizme, istatistikden Cinsellike kadar uzanan geni bir bilgi alannda hem zahmetsiz hem verimli bir gezinti iin ideal "mekn", Cep niversitesi.

iletiim Yaynlar

indekiler

I. BLM

Devrimci P ro je................................. .............. .......... ............;....22 Devrim ve Toplumun Btn....................................................22 Devrimci Projenin Temel Nitelikleri_________________ ____ 32 Devrimci Projenin Somut Sosyolojisi ............. ...... ........ ,......... 62
II. BLM

Devrimci E ylem ....... .................................................................. 67 Devrimci Eylemde Kendiliindenlik ve radilik...........................68 Devrimin Gndelik Boyutunun Yaps ....................................... 86 Devrimci Ynetim w......................... ............ ...........................102 Devrimertesi ve Devrim Ateinin Soumas...- ...................... 111
HI. BLM

Kardevrimin Sosyolojisi............... .......................................115 s o n u ...................... .................................................... ....................... 129 BBLYOGRAFYA ................................ .......... ............................... 131

GR
"Devrim bu hocalarn ardna, onlarn bilgie ve bulank szlerinin, boucu ve s kc tiratlarnn arkasna m gizlenecekti?" Friedrich Engels iMdwig Feuerbach und der Ausgang der Klassischen Deulschen Philosophie (Ludwig Feuerbach ve Klasik Alman Felsefesinin Sonu)

Sosyolojinin Fransz Devriminden doduu grn grnte btn sosyologlar paylar. yleyse devrimler sosyolojisi niin bu denli ihmal edilmitir? Chateaubriandn 1907de Londrada yaymlad Esna i Historique, Politique et Moral Sur Les Revolutions Consideres Dans Leur Rapports Auec La Revolution Franaise (Fran sz Devrimiyle Balantlar Asndan Devrimler zerine Tarihsel, Siyasal ve Ahlakbilimsel Bir Deneme) ada sosyolojinin asla yadsyamayaca karlatrmal bir ynteme dayanr. Bu yaptnda yazar alacak lde ada bir bakla devrimleri tarihte bir kesinti, "zaman ve bu arada dnceleri, grenekleri, meraklan, yasalar ve hatta dilleri mutlak bir kartlkla ve grnte asla uzlamaz biimde bir nce ile bir sonra olarak ikiye ay ran almaz bir duvar"1 gibi grr. Ona gre devrimin b tnyle kendine zg bir fiziksel mekn vardr: Esraren giz bir mimarn -bir tanrnn ya da bir halkn- elinden km, emberi sonsuza yaklaan dairesel bir mekndr bu. Devrim "bir eylerin susuzluuyla" kvranr ve bu su suzluu tarihle paylar. Ne var ki Chateaubriandn uzak grll, bilimsel aratrmann saysz yntem leri arasnda kendine bir yer amasna izin vermeyecek kadar kk sktrc imgelerin mahzeninde kapanp ka lacaktr. Devrimlerle ilgili tarih yaznnn gnmzde bi le szgelimi devrimlerin "nedenlerinin"2 ve her birinin
(1) (2) J.-P. Richard, Paysage de Chateaubriand (Chateaubnand'n Manzara s)Tarihilere ne srlen "nedenler genellikle kukuludur. rnein 1789 Devrimi sanld gibi "ayrcalklara" kar yaplm deildir ve gerekte

kronolojik snrlarnn belirlenmesi gibi sonusuz tart* malarla nasl da inatla urat ortadadr: Fransz Dev rimi gerekten de 1789da m balamtr? Sonulan g nmze dein uzanmamakta mdr? rnein "Dantonculan" ya da "Robespierrecileri" yerin dibine batrmay amalayan polemiklerin yzeyselliini aamayan bu tr tartmalar, aslnda hayli bulank olan terimin en dar an lamyla sosyolojik bir zmleme abasn zorunlu kl maktadr. Sosyolojik zmleme daha balangta u tar tmasz yargy ne srebilir: Devrimleri, sonu alc bir karlatrmaya olanak verecek zsel niteliklerine indir geme abasyla sistematik ve karlatrmal biimde in celemeye girien yazarlarn ou, "devrimler sosyolojisi ni" ok farkl kkenlerden gelen, olduka deiik arlk lar ve deerler tayan mallan ayn gemiye yklemeye olanak veren muteber bir bandraya dntrmtr. B mallar byk ounlukla en nyargsz gzlemci iin bile apak ideolojik yaftalar tar, dolaysyla yalnzca "dev lim" szcnn bile pek ok kii iin tad duygusal arln srekliliini sergiler. Bu ortamda ak bir gr edinmek ya da her kesimden devrimcilerin ve kardevrimcilerin tmn aklamakla yetinmeyen bir devrim aklamas getirmek ok gtr. Avrupada saileme dneminde ortaya kan dev rim olgulanyla ilgili en yeni ve baanl yaptlardan biri nin yazarna gre "bu olgulannzgl yan udur: Onlann hangi bakmlardan ilgin ve nemli olduunu kavrama yan bir bak asyla onlar zerinde ilgin ve nemli bir ey sylemek olanakszdr. Ama bunu kavrayanlann da kavramayanlann anlayabilecei bir dille o olgulardan sz
aristokratlar ile burjuvalar arasndaki servet dalmnda 18. yzyl bo yunca onaya kan deiikliklerin bir rndr. Bu devrimin amac, krall n zaten yle byle salam olduu bireysel zgrlkleri geniletmek deil, eski ve yeni toplumsal tabakalar arasnda etkili bir hak eitlii elde etmek, bir baka deyile bireyi aslnda hi de ezmeyen ama, onu kendi kaltsal konumuna (stelik bu konumu ekonomik ve kltrel deiiklikler le uyumlulatrma zahmetine katlanmakszn) srekli sayg gstermeye zorlayan bir ynelim biimine tepki olarak, iktidara katlm biimlerinin eit paylalmasn salamaktr.

etmeleri gene olanakszdr."3 Gerekten de kendi sylemi dzeyinde devrimler sos yolojisi, kimlerce kaleme alndna ya da kimlerce okun duuna gre ya bile bile satr aralarna snmak ya da (belki daha kts) baya bir kategoriletirmeye kapa np kalmak tehlikesiyle kar karyadr. rnein dev rimci "nderleri" -aydn, kol emekisi, kentli, kyl, sivil, asker ve benzeri- kategorilere ayrmann4 ya da gizil var lklarn yeryz toplumunun barnda yanan gene o denli gizil bir "cokun kollektif eylemin ateinden" (G. Gurvitch) alan "devrimci gler" gibi (yaygnl lsn de bulank da olan) kavramlar belirginletirmeye al mann devrimlerle ilgili bilgilerimizin ilerleyebilmesi iin hi de kanlmaz olmad dnlebilir. Bu "gler" ba zen ii snfi, bazen kyllk, bazen zanaatkarlar ve k k tccarlar katman, bazen de (zellikle Marxa gre) burjuvazinin tm olabilir; bunlar byk devrimci olay larn "basksyla" ve nderlerin ars zerine "devinime geecek", bylece doutan tadklar "kendiliindenlik" btn gcyle ortaya kacaktr. Pek ok sosyoloji dene mesinde rastlanan sklgan nominalizmin rnek emas dr bu. Devrimler sosyolojisinin yasalar ktnn orta ya kmasna frsat kalmadan, byk yanllar kt ortaya kmtr gerekte: Bir yanda bilindii zere "bi linlenmeden" doan "devrimci zihniyet", br yanda ni teleme sfatnn aslnda niteleme zahmetinden kurtul mak iin kullanld ve her eyi birden aklayan "dev rimci durum" terimi, beri yanda da ister sevinelim ister zlelim ksa mrl olan "devrimci inan" gibi kavram(3) (4) Eric J. Hobsbawn, Les Primits de la Rvolle Dans l'Europe Modeme (Yenia Avrupas'nda Bakaldrnn ilk Admlar). Engels'in, Orta Avrupa'da onaada beliren ve olduka yerinde bir bi imde "ataerkil" (ve "dal: rnein Valdenseiler), "kentli" (rnein Albiller, Wydiffeiler, Husular), "kyl-plebyen" (rnein Taborlular, Mntzerciler) olarak nitelen heretik (sapkn) kyl akmlarn snflandrma a bas bunun btnyle dndadr. La Guerre des Paysans En Ailemagne'da (Almanya'da Kyl Sava) Engels, rtk devrim "reeteleri" neren her trl baya normatiflii dlayc bir tutumla toplumsal hare ketlerin inSansal meknn yeniden kurmaktadr.

lar bu byk yanllar ktnde karm akark biimde ylmtr. Merleau-Ponty daha olduka yakn gemite "devrimci onur kavramnn glnln sergilemi, bu kavramn yalnzca "burjuva saygnlnn bir tr" oldu unu gstermi (Humanisme et Terreur -Hmanizm ve Terr), rnein M alraux'nun La Condition Humaine*\nin (nsanlk Durumu) ana karakterleri olan Kyo, May, Tchen, hatta Gisors gibi devrim kahram anlarnn dn ce ve eyleminin bylesi sradan bir terime indirgenmeme si iin adeta yakarm tr. Devrimler sosyolojisinin incele me alan umudun, kavgann ve lmn tragedyasyla dopdolu dur; bunlar sosyologlarn zmlemelerinde o unlukla kullanmaya altklar kategorilerle hi de a kmaz. Fidel Castronun her frsatta anmsatt gibi "devrimcinin grevi devrim yapm aktr ama, devrim sos yologunun grevi de normatiflik tehlikesinden korun maktr. Bu amala sosyolog: a) Kendisine itenlikle yneltilebilecek pek beylik b z sorulan yantlam aya yanamaz. Szgelimi: Devrim hangi koullarda patlak verebilir? (Bu soruya verilebile cek ayn lde beylik bir yant da rnein Marx3 n ema snn "tersine" Sovyet devriminih geri" bir lkede gerek lemi olmasnn nedenlerini aklamaya almaktr. Bu konudaki basmakalp aklamalar serinkanl sorguland nda, bir yandan 1917de Rusyann hi de "Rus serm a yesinin mterilerin* bu lkeyi desteklemekten caydra cak kadar "geri" olmad grlr, br yandan da Sovyet Devrimizin, byk bir cokuyla utkuya ulamak yle dursun, usuz bucaksz lkede ancak bir kuak boyu s ren olaanst abalarla tutunmay baarabildii anla lr). Halk iin ve halk tarafndan "devrimci tarzda" yne tim nasl olanakldr? (Bu tr sorularn btnyle znel nitelik tad, sorulu biimindeki glkte de kendini gsterir: "Patlak vermek", "halk iin ve halk tarafndan", dahas "devrimci tarzda" ne demektir? Ama bu sorulan baka trl sormak da olanakl deildir). Zaten bu soru lar devrimci ideologlar ve kuramclar tarafndan bol bol

10

ilenmitir: Devrimler sosyolojisi bu sorulara ancak dev rimci retileri konu alan bir sosyoloji araclyla yakla abilir. Devrimci retilerin sosyolojisi rnein Blanquiciliki, anarist akmlan, sosyal demokrasinin trleri ni ve hatta ortodoks Marksizmi 19. ve 20. yzyllarda snaileme yolunda olan Bat dnyasnn toplumsal mek nna daha iyi yerletirmeye yardmc olacak, ayrca bu ideolojilerin gnmzde baka toplumsal meknlarda, rnein kendi kimliklerini yeniden bulma yolundaki l kelerde urad bozunumlarn anlamm ve kapsamn kavramaya da kukusuz olanak verecektir. b) Sosyolog, btnsel devrimci gelimenin, insanlar* dan, onlarn eylemlerinden ve dncelerinden, imgeler den, ideolojilerden, yorumlardan vb. oluan devrim dn yasnn btnnn iinde, gzlemlerinin konusunu olu turacak zgl bir malzemeyi semeye de yanamaz. Dola ysyla devrimler sosyolou hem devrimci retilerle ara sna belirgin bir izgi izmeyi, hem de btn sylemi bo yunca elverdiince amaz ve ayrm gzetmez btnsel bir zmleme abasn temel almak zorundadr. Devrim ler, Marcel Maussun sz ettii "btnsel toplumsal olgu lardr: nsanlarn kendilerinin ve birbirleri karsndaki konumlarnn bilincine gnl gzyle vard bu olgularn zsel yan, btnn devinimi, yaayan boyut, ele avuca smaz an, ancak btnn irdelenmesi yoluyla alglana bilir" (Essai Sur Le Don - Ba zerine Deneme). Bu koullarda devrimler sosyolojisinin nce devrim olgularm teki toplumsal hareketlerden ayrt etmesi, sonra da dnsel ve toplumsal deimelerin oluturduu dev alanla ilgili bilgilerimizi artrabilecek aklayc er eveler elde etmek zere bu olgular birbirleriyle kar latrarak onlara kendilerine zg bir anlalabilirlik ka zandrmaya almas yeterli deildir. Bunun da tesinde, "kuram masasndan (Merleau-Ponty) getii gerekesiy le rahata ideal devrim saylabilecek bir tip-devrim mode lini betimlemeye kalkmakszm, devrimlerin niinini, Montesquieunn szce verdii anlamla yasasn, ileti-

11

im konusu olabilecek anlamn belirlemek zorundadr. Eer devrimler sosyolojisi -zmlemenin bu aamasn dan sonra varsayacamz gibi- dnsel ve toplumsal de imelerin sosyolojisinin ilk rnei olabilirse ve Jean Duvignaudnun deyimiyle sosyolog da "deneyim alan bir toplumun yaad bunalma katlmnn kendine zg dzeyiyle llen ayrcalkl aydnsa" (Introduction d la Sociologie- Sosyolojiye Giri) devrimler sosyolojisinin z gn felsef konumu sorununu geitirmek ya da bu soru nu devrimler sosyologunun kendi konumundan ayr ele almak dnlemez. Bir modele indirgemenin ekicilii de, sapland k mazlar da bu sorunun kanlmazln dorulayan bir kanttr. Pek ok incelemenin taslanda ya da sonu b lmnde karlalabilecek modeller genellikle Fransz Devriminden esinlenmitir: Eski toplumun egemen snf larnn gerekletirdii son bir sramann (aristokratik ayaklanma ya da soylular ayaklanmas) ardndan burju va devriminin birinci evresi gelecek, ok gemeden bir halk devrimi dalgas bu snrlardan taacak, ama o da bir Thermidorla* sonulanacak, byleee halk devrimi ile bur juva devriminin bir tr alamnn salamlamasna gi den yol denecek, bunun iin bazen bir diktatrlk gere kebilecektir. Crane Brintonun The Anatomy of Revolu tion (Devrimin Anatomisi) adl denemesinde nerdii e ma byledir. Troki de Le Revolution Trahiede (hanete Uram Devrim) Stalinin iktidar ele geirmesini "Sov yet Thermidoru" olarak niteler. Bu yaklam hayli abartmaldr. Devrimler sosyoloji sinin yeterince ok sayda devrimci hareketin incelenme sine dayanarak ortaya koyabilecei derslerden biri, bu hareketlerin ounun bir geliim emasna indirgenemeyecei, bu tr bir arayn bouna olduudur. Geri halk devrimi hep kendisine benzer ama, bu, yalnzca gndelik
Thermidor: Byk terr dzenine duyulan honutsuzluk zerine 27-28 Temmuz 1794'te patlak veren ve Robespierre'n devrilerek Konvansi yondaki Montagnard diktatrlne son veren devrim (,n).

12

boyutta ve en sonundadr; kuramcnn ve hatta tarihinin kendi yntemini uygulayarak dondurmay umaca ara daki o yorum dzeyinde deil. Devrim kendi doas iinde ancak zaman tesinde, yani bir yandan (gene de devrimi oluturmaya yetmeyen) dolaymszhkta, bir yandan da (devrimin ele avuca sdramad) srede (dure) yakala np kavranabilir.Devrimin "zaman-anl" (MerleauPonty) ona, klasik tarih kategorileriyle karlatrldn da zgl bir tarihsellik kazandrr ve bu devrimler sosyo lojisini hem salamc temellendirmeyi, hem de bilimsel konumuna yerletirmeyi olanakl klar. Artk bata devrim olmak zere baz terimleri akl a kavuturabiliriz. Littrenin Franszcada "devrim" kar lnda kullanlan revolution szc iin nerdii ilk anlamdan bir ipucu karabiliriz: "Bir yldzn, hareketi nin balang noktasna dnmesi". Yani bir an iin astro nominin genel kategorilerini kullanrsak devrim, zama nn tamamland yerde meknn yeniden balamas ola rak tanmlanabilir. LittrS revolution iin nerdii ikinci anlamla terimi biraz daha aar: "Dolanan bir cismin du rumu". Littr6nin 6-9. sralarda yer verdii teki anlamlar da dnce ve dgc iin tekiler kadar uyarcdr: "6 Eski tp terimi. Vcut svlarnn dolanm, vcut svlarnn olaand devinimi. 7 Dnya olaylarnda, grlerde deime. 8* Bir devletin politikasnda ve ynetim biiminde anszn ortaya kan keskin deiiklik. (...) Soyut dzey de, tutucu sisteme kar karak gemie kartlk ve yeni bir gelecei aray temelinde olumu grler dizgesi. 9 Yeryznn ehresini deitirerek altst eden do al olay." Littreye gre devrimci sfat "devrim srasnda yasa lar dlayarak alman keskin nlemleri" belirtir. Ama bu rada birdenbire devrim ikinlikten kar ve Litrrnin Dictionnaireinin (Szlk) eiinde karmzda belirir: "Bat Caddesinde (imdi Assas Caddesi) ok kk ve ok kullansz bir evim vard (...) Mays 1871de Paris Kom 13

nniin adamlar bu evi gn boyunca igal ettiler ve her yerde olduu gibi orada da bozguna urayp kaarken zemin kat atee vermeyi ihmal etmediler. Btn ev tu tutu ama askeri birlikler zamannda yetiip belay nle di. Kundaklarn benimkiyle birlikte tututurduu kar evde oturan Bay (Jules) Michelet bereket versin evde de ildi" (Comment J ai Fait Mon Dictionnaire de la Langue Franaise-Fransz Dilinin Szln Nasl Hazrladm). Grld gibi o tezcanl devinimi iinde devrim, biri onun szckler arasndaki karln, br de tarihteki yerini belirlemi olan iki insann dmanln kazanabi liyor. Ama biz gene de semantie dnelim, nk o kay na henz tketmi deiliz. Littre, szcklere varana dek dzenin utkusunu sa lamlatrabilmek iin devrimi yavanlatrmann elzem sayld bir dnemin adamyd. O dnemde Fustel de Coulanges La Cit6 Antiquein (lka Kenti) "Devrimler" balkl btn bir kitabn "eski inanlarn silinmesinin" Roma iin yol at uursuz sonulan betimlemek, "bu inanlar zerinde ykselmi olan ve ancak onlann ayak ta tutabilecei toplumsal yapnn bylece nasl kt n" kantlamak iin yazmt. Yakn gemiteki inceleme lerden0 rendiimize gre devrimler bakmndan hi de yoksul olmayan 17. yzyln Franszlar, zgl anlamyla bir halk kitlesinin harekete gemesini belirten esmotion ve halkn bir blmnn yerleik iktidara kar kabile cek rgtl bir tehdit oluturmasn vurgulu biimde ad landran sedition ile bunun ardk durumlann nitele yen soulevement, rebellion, mutinerie ve revolte szckle rini amaz bir kesinlikle birbirinden ayrt ediyordu. Bu szckler yersiz bir zgnlk kans uyandrmamah: Bordeauxda barikatlann kurulmasnn ardndan 1635te dalgalanan gene kzl bayraktr. Agen'de ve 1639da Rou(5) Boris Porchnev, Les Soulvemenls Populaires En France de 1623 i 1648 (1623-1648 Arasnda Fransa'da Halk Ayaklanmalar). Roland Mousner, Fureurs Paysannes. Les Paysans Dans Les R voltes du XVII. Side (Kyllerin fkesi. 17. Yzyln Ayaklanmalarnda Kyller) (Fransa, in, Rusya).

14

enda da barikatlar kurulur. Halk devrimlerinin varlk nedenleri kadar tarzlar ve simgeleri de zamanddr. 1641de Bayonneda halkn vergi fermanlarna boyun e mesini salamak amacyla kente gelen kraliyet sava ge misine kar gene bir "genel ibrakm", bir protesto gre vi dzenlenmitir. Devrim teriminin siyasetbiliminin sz daarcna yerlemesi, Montesquieunn halk devrimlerinin doal rejiminin despotizm olduunu syledii (De lEsprit des Loi-s- Yasalarn Ruhu zerine) 18. yzylda gerekleir. Ama ne Ansiklopedistler, ne Rousseau, ne de 1789 dev rimcileri terime yeni bir anlam ykleyecektir. Devrimler szln ksrlatrp bayalatran, 19. ve 20. yzylla rn bu amala adeta ibirlii eden sosyalist ve kardevrimci gelenekleri olacaktr. II. Enternasyonal yneticileri nin ii hareketinin grkemine adad l'Encyclopedie Socialistete C. Rappoport dnlebilecek en kof tanm verir: 'Devrim, kkten ya da temelden bir dnm, re jimde, ynetimde ve ilkelerde deiiklik demektir. Dev rim, insansal ve toplumsal bir kurtulu edimidir" (La Re volution Sociale -Toplumsal Devrim). Aulard ve Mathiez gibi yazarlarn kaleminde devrimci tarih yaznysa devrimleri de kukusuz zsel nem tayan mlkiyet rejimi nin dzlemine yerletirmeyi nermenin tesinde, bu alan da dnceye pek de nemli bir adm attrmayacaktr. Btn br devrimler bir yana, ancak ada dnceye apak damgasn vuran ve ar admlarla ilerleyen bir sylem durulamas sayesinde rnein gene MerleauPontynin kaleminden u yaln nermeye ulalabilecek tir: Devrim eninde sonunda "tarihsel bir btnn yaratl masndan"6 baka nedir ki? Byle bir devrim tanm bir ka formlle temellendirilemez ve elinizdeki denemenin amalarndan biri de bu tanm temellendirmeye al maktr. Bu tanmn en azndan reform ile devrim arasn da ngrlen klasik kartl kknden tartma d b
(6) Merleau-Ponty. Les Avenures de la Dialecligue (Diyaloknin Servenle ri).

15

rakmak gibi bir erdemi vardr. Ayrca gene bu tanm ara clyla, tarih ile devrim arasndaki (aada belirlemeye alacamz) ilikileri yanl kavrayarak "devrim" ile "ayaklanma'y birbirinden ayrt eden grece daha lml ay rmn da ekiciliini bir lde yenmek olanakldr. Dev rimin sre iinde, yani ikinliin zamansal meknnda konumland anlalrsa, uzatmal bir ayaklanmay ne denli ksa srse bile devrimle kartrmamak olanakl du ruma gelir. rnein 1830 "Devrimi" zaman boyutunda 18 yl "srm" bir ayaklanmadr. Buna karlk, kartla rnca basit bir ayaklanma dzeyine indirgenmeye al lan 1871 Paris Komn, tarihin sradan aknda yalnz ca birka haftay kaplayan, hatta belki de bylelikle "tarihar"7 niteliini en arpc biimde ortaya koyan bir devrimdir. Devrim ile ayaklanma arasndaki bu aynm, Leninin, ayaklanmay iktidan ele geirmenin zgl bir tekniine indirgeyen ve onun karsna devrimin bilimsel younluunu yerletiren, bylece de ayaklanmay kendi bana ama sayan Blanquici gelenekten kopmay ng ren ayrmyla da rtiimez. nerdiimiz trde bir devrim kavram yalnzca eski mi tartmalardan kanmay salamakla kalmayacak, ayn zamanda devrim kategorisine allmam bir kap samllk ve kesinlik de kazandracaktr. rnein bylece Ortaadn Hal Seferleri gerek devrimler arasnda yeri ni alr. nk Hal Seferi erinin, "kollektif ruhun yaa d bu tarihin zndeki olgu, Hallkn, tarih sahnesin den ar admlarla ekilip grnte gizlilie gmlr ken, az ok bir kefen gibi brnd Yenian sonu gel diinde -yani gnmzde- yeni bir yaama balamaya ha zr durumda beklemesidir" (A. Dupront). Denebilir ki sosyolojinin birinci buyruu, mitoslar kendi incelemesinin konusu yapmak yerine kendini onla ra kaptrmaktan kanmaktr.8 Elinizdeki denemenin
(7) (8) Henri Lefebvre, La Proclamation de la Commune (Komnn lan). Franois Bourricaud'nun belirttii gibi devrimci mitosun, onu burjuva mi tosuna yaklatran kendine zg esiz bir dzmecilik kategorisi de var-

16

bundan sonraki blmlerinde eitlikilik ve zgrlk ze rine abartmal deerlendirmelere rastlanmayacak, ama bunlarn inat elikileri de yok saylmayacaktr: Koul larn farkllyla, insann sz konusu olduu her yerde ortaya kan tmellik (totaliti) gereiyle, srekli sava lan klelik ve yabanclamann daima stn gelmesiyle hep karlalacaktr. Kardevrim vakayinamelerinin an l sanl ismi George Monku sahnenin nne itiveren de, Bonaparte ne karan da ayn tarihtir. ngilterede "Le vellerlar, Fransada "Enrag ler zor yoluyla sindirme il kesini yalnzca ilkelere dayanarak kabul ettirmeyi baalamamlar, ama sonunda kendileri zor yoluyla sindiril milerdir. Buraya kadar yazdklarmzdan, devrimler sosyoloji sinin henz doumunun eiinde bulunduu sonucu za ten .varlm olmal. Devrimler bugne dein herkesten ok siyaset kuramclarn ve sosyal psikologlar uratr d. zellikle son yzyl boyunca devrim olgularnn ieri ini ve yasalarn ortaya karabilmek iin bavurulan balca yaklamlar bir emaya dkmekte yarar var. Devrim tarihilii bugn de temelde belli bir olayda, "Fransz" sfatyla nitelenen devrimde (1789-99) dm lenmi durumda ve uzlamaz iki okul arasndaki keskin blnme hl sryor. Bir yanda devrimi "yanlmaz" ve "yce gnll" sayan Adolphe Thiersin okulu, br yan da da devrimi krlganlyla ve aclaryla tanmlayan Micheletnin okulu arasndaki kartlk, rnein Daniel Gurin (La lutte de Classes Sous la Premiere Rpubliue Birinci Cumhuriyet Dneminde Snflar Savam) ve Al bert Soboul (Les Sans-culottes Parisiens En lan II Devrim Yl Ilde Parisli Sans-Culottelar) gibi yazarlarn
dr. Latin Amerikann And Dalar blgesindeki devrim olgularn irdele yen yazara gre, "en yaygn nyarglardan biri de gz bal bir kliin, bencil bir oligarinin oluturduu 'resm lke' ile gizil bir ayaklanma iin de olan 'gerek lke' arasnda varsaylan kartlktr." Bu basmakalp var saym ylesine gldr ki. pek ok aydn kyl iddetinin yzeye vuran kimi glgelerini u ya da bu lkedeki kanlmaz devrimin habercisi sayabilmektedir.

17

kaleminde ada almalarda da geerliliini koruyor. 19. yzyln Fransz siyaset kuram, devrim kavram n kendi dizgeleriyle btnletirebileceini umuyordu. Tocquevillein dile getirdii biimiyle bu kurama gre 1789 Devriminden "daha byk, ondan daha teye giden, ondan daha hazrlksz ve daha ngrlmez olaylarn so nu bsbtn geldiinde," ynetimbilimi artk sanayi toplumlanmn gitgide demokratiklemesinin kurucu ele rinden biri saylacak olgularn daha iyi kavranmasyla atba ilerleyecekti. Siyaset kuramnn abas, devrimlerle barabilmek iin onlara kendi tarih bak iinde bir yer bulmak, onlan siyasetin tandk bir kategorisine in dirgemekti. Tepede gl bir dnsel aba, tabanda ise eitim, bilinli insanln ilerleme tarihini tkayan birbiriyle uyumsuz devrimlere bir ekidzen verecekti. Fran sada devrimci hareketleri,, zellikle "yn durumlarn" inceleyen pek ok psikolog (rnein Tarde, Le Bon, de Fe lice) olduu halde, ayn konularla ilgilenen sosyologlarn says o yzden bu denli azd. Gnmzde de MerleauPonty (Humanisme et Terreur, Les Aventures de la Dialectique -Diyalektiin Servenleri) ve Sartre (Les Communistes et la Paix -Komnistler ve Bar, Critique de la Raison Dialectique -Diyalektik Usun Eletirisi) birbirine kar karak da olsa devrimler zerindeki felsefi dn ceye nemli katklarda bulundular ama, devrimci hare ketlerin gerek anlamda sosyolojisi denebilecek alandaki en nemli almalar hep dardan geldi. Sartren sz konusu yaptndan zel olarak sz et mek gerekir. Critique de la Raison Dialectiquete Sartre, Fransz Devrimiyle ilgili tarih yaznna dayanarak grup felsefesini ve sosyolojisini bir arada iler. Sartren betim lemesinde grup, bir proje (devrimci proje) iinde konum lanm insanlarn, "dizisellie, yani bir bakas iin her kesin birbiriyle zde olduu ve herkesin birbirinin yerini tutabildii bir topluluk durumuna son vererek ortak bir praxisi kollektif biimde yeniden kazanmas srecidir. Critique, grupn tarihe balayan ve "yaratc eylemin, 18

yani tek szckle zgrln mant" olarak grd di yalektik iliki kuramm pek ok sosyologu felsefeciye gp ta ettirecek bir titizlikle gelitirir. Bastillein ele geiril mesi, "allm bir dizisellii kaynam bir kentin tr delii iinde eriten zgn bir yeniden gruplama" dolaymyla "korkun bir ortaklaa zgrln kefedilmesi" deilse nedir? Critique bu olguyu bir szmona "devrimci bilinlenme'ye balamaya kalkmaz. Felsefeci de, sosyolog da "bireysel bireimlerin okluunun ereklerde ve eylem lerde ortakl ne lde temellendirebilecei" sorusuyla kar karyadr. Grup dzeyinde birey "bakalar", or tak proje iinde yabanclamadan kurtulur, ortak tmellemeye (totalisation) her an katkda bulunarak toplum salla eriir. Gene de grup ile eyleme gemi devrimci halk arasnda henz byk mesafe vardr ve Sartre ive cen bir sosyolojiden korunmaya alr: "Kitlelerin geir dii diyalektik dnmlerden hep eretilemeli bir dille sz edilir". Ne "tipik devrimci" bir durumdan, ne de "Platoncu bir Terr ideasmdan sz edilebilir; olsa olsa terr/er vardr ve tarihi bunlarn ortak zelliklerini ancak ok saknml karlatrmalar temelinde bulup karabilir". Bununla birlikte sosyolog, devrimci grubu kurumsallat ran, kardevrim karsnda onu edimli biimde kuran antlamann zmlemesine adeta bir yant olarak, grup zmlemesinin sonunda Terrn bir ilevini dorulaya bilir: Terr, diziselliin ve edimsizliin, Sartrem trettii terimle pratico-inertein taycs olan yabanclamay ye niden gruba sokar. Sartren pratico-inerte terimiyle nite ledii insan etkinlikleri, "bu etkinlikleri nesnellie geri gnderen kesinlikle nesnel bir malzemeyle dolaymlanmtr". Ve Sartren ilk yntemsel buyruu udur: "So mut insanlarn, temeldeki koullanmann onlan yourdu u karakterin, kullandklar ideolojik aralarn, gerek devrim ortamnn dolaymndan geerek yol almak gere kir". Merleau-Ponty de daha nceki bir yaptnda (Les Aventures de la Dialectique) Sovyetler Birliinde gerek leen devrim dolaysyla "devrim ortamnn, kiiler ara 19

sndaki ilikilerden gitgide uzaklat, eylerle ve onla rn ikin zorunluluklaryla belirlendii" kukusunu dile getirir. Devrimleri zmleme konusu yaparak sosyolojinin hangi sonulan elde edebilecei de bir adan sorulabilir. Hannah Ahrendt On Revolutionda (Devrim zerine) y le der: "Gnmzde dnyay (yazann daha sonra gstere cei gibi bir zgrlk uygarl ile bir eitlik uygarl arasnda) blen ve pek ok eyi belirleyen mcadeleyi devrimi anlayanlar kazanacaktr..." Gnmzn baat sosyolojisi -yzyln ortasnda gelien Amerikan sosyolo jisi- devrim travmasnn izlerini tar. Sorokin, Moreno, Parsons ve benzerleri 1917 Rus Devrimi'nin ve onun I. Dnya Savandan hemen sonra Bat Avrupaya ulaan yanklarnn okunu ya birer tank olarak yaam, ya da bunlar dehet iinde yorumlamaya almlardr. Kuzey Amerika tr demokrasi uygulamasndaki dzenlilik ve zgrle gzlerini evirmiler, kukusuz onlarn da asla ummad tarzda kardevrimci projenin amzdaki en yetkin biimi durumuna gelen bir uygulamay merula tran sistemler kurarak bilimsel amazlk ile en hakl dava uruna mcadeleyi badatrabileceklerini ummu lardr. Rus ve Avusturya-Alman Devrimlerinin syledik lerini ciddiye almaya ve devrimci "fikirlerin" iddetten ve ahlakdlktan bir kez anndm ldktan sonra sosyolojinin mikropsuz mngalanyla sanayi toplumunun gvdesine yeniden alanmasn salayabilecek semantik bir ters yz ilemi tasarlamaya almlardr. Nitekim sosyoloji nin zmlemeleri, "deimenin karsnda hem toplu mun, hem de insan karakterinin yapsna ikin olan ok byk engellerin dikildiini" (D. Riesman) bilince kar may salamaktadr. Bu anlay belki de en anlaml biimde Sorokinin tu tumunda kendini gsterir. Sorokinin, Sovyet Devriminin ilk yllannda edindii deneyimlere dayandn aka iti raf ettii Sociologie des Revolutions (1925; Devrimlerin Sosyolojisi) adl yaptnn odanda yer alan balca kav 20

ram, devrim srecinin insan davranlarnda yol at yozlamadr: Mlkiyet duygusunun, alma ilikilerinin, cinsel davranlarn, yukarya ve aaya doru hiyerar ik ilikilerin, dinsel, ahlaki, estetik tutumlarn vb. yoz lamas. Yaptta bu eletiri "devrimci yanlsamalar" aley hine bir iddianameyle srp gider. Yanlsamalar pazarla yan devrim, baka pek oklan gibi Sorokin iin de top lumsal dzeni, u saygn ihtiyan batan karan fahie dir. Sorokinin bavurduu cinsel imgeler ve "nfusun bi yolojik bileiminde ve insan trnn oalma ve ayklan ma srecinde gerekleen deiiklii" kantlama abas yalnzca bir anlatm zgnl deildir. Kardevrimci tapnan en gizli kelerinde bunlarla gene karlala caktr.

21

BRNC BLM

DEVRMC PROJE
"Yazar Yurttalar, "Devrime hazrlk olarak yaplabile cek ok yararl bir i var; Devrimci ve szde devrimci fikirleri snflandrmak." Andr Leo La Sociate yazarlarna mektup, 14 Mays 1871

Devrimi edimleri iinde incelemeden nce onun proje sini zmlemek gerekir. Bu projenin belirginletii dzey ayn zamanda onu sosyolojik bakmdan inceleme nin evrelerini oluturur: Devrimin toplumun btnyle genel ilikileri; devrimci projenin kendine zgvi nitelikle ri; her devrimde devrimci projenin somut ynlerinin han gi biimlerde kavrand.
I. D evrim v e T op lu m u n B t n

"Devrimci durum"u genellemi bir ykmla ilikilendirmek olduka yaygndr. Emest Labrousseun Fransz Devriminin ekonomik kkenleriyle ilgili almalar, ok uzun sredir tarihin temel ilkeleri arasnda saylan bir yorumu yeniden ilgi odana yerletirmitir: Guyenne Ge nel Valisi Due dEpemon daha 1633te Richelieu ye yazd mektupta yle diyor: "Halkn an skntya dmesi nin onda baz sakncal dnceler uyandrmasndan kor kulur". Gene de bu aklama dzeyini amak gerektii yeterince aktr: Devrim ile yoksulluk, ya da ykm ara snda zorunlu bir ba yoktur. Gereklikle ilgili gzlemler den ok ideolojik ballklara kaplm propagandac lan n genellikle grmezlikten geldii bu saptama, gelime d zeyleri ne olursa olsun btn ajjda toplumlarda rnek lenmi gibidir. lk elde gzleyebileceimiz sanayi toplumlanmn "marjinalleri", yersiz yurtsuzlar, sokak serserileri, gecekondu lumpen proleterleri, onlarda bir devrimci proje uyandrmas beklenebilecek egemen dzen karsnda hi de bir ayaklanma duygusuna kaplm gibi deildir. Asya, 22

Afrika ve Latin Amerikann ok daha byk yoksulluk iinde yaayan kyl ve kentli kitleleri, yani "azgelimi" lkeler nfusunun byk blm iin de ayn gzlem ge erliliini koruyor. Bununla birlikte sz konusu koutluu genelletir dikten hemen sonra, sosyolojinin tanmyla kollektif pro jelerle ilikisi bakmndan iki yoksulluk dzeyi arasnda temel bir ayrm yaplmaldr. nce proje kavram zerinde bir ilk akla gerek var. Alain Tourainein deyiiyle sosyologun "toplumsal ey lemin belirlenimleriyle ilgili bir varsaymdan bsbtn vazgemesi 'olanakszdr: Yoksulluk bakaldry, hele devrimi aklamaya hi yetmez, nk devrim bir ama gerektirir; en azndan yoksulluu kefetmeye olanak ve recek bir zgrlk imgesi gerektirir". Gerekten de imge, "bir proje oluturan ve istemi uyandran imge" (Franois Perroux) ya da "imge-klavuz" (Paul-Henri Chombart de Lamve) projenin kurucu esidir. Bununla birlikte kol lektif proje tek bana imge olmann tesinde, anlamann ve iletiimin konusu olabilecek, sonunda btn grubun, hatta btn toplumun paylaabilecei bir imgedir; baka trl sylersek imge ile dilin bulumasdr. ki tr kolek tif proje ayrt edilebilir: Yerleik proje (ya da baat proje) ve devrimci proje. Yerleik proje, ilgili toplumda varolan kstlar, ku rumlar ve deiiklikler dizgesini bir tr havuz gibi iinde toplad aka ya da rtk biimde kabul edilmi proje dir. Yerleik projelerin liberal kiplerinde kollektif proje bireysel projelerin uyumlu bir toplam olarak kavranr; neo-liberal kiplerinde kstlar ile kurumlann arlk mer kezi kamusal ya da yan-kamusal kstlar ve kurumlar le hine kaymtr; sosyalist kiplerinde ise retim aralar nn ortaklaa edinimi temelde kamusal nitelikli kst ve kurumlardan oluan bir sistem oluturur ve bireysel pro jeler ancak birer tortu gibi gzkr. Devrimei proje znde yerleik projeye kar kmak tr. Devrimci projeyi daha ayrntl betimlemeden nce, 23

varsaym gerei her zaman kollektif olduunu belirtmek gerekir. Ama bu saptama bir yanlgya yol amamal ve tekil bakaldry devrimci projenin dnda tutmaktan baka anlamda yorumlanmamaldr. Albert Camusniin "hayr diyen insann" bireysel kar kn "metafizik bakaldr" biiminde umarszca ycelttii L Homme R&volte (Bakaldran nsan) adl denemesinde bu konudaki kavram karklnn dorua ulat (bylece yaptn t mn yarglamak doru deilse de) bilinir. Camus de kol lektif bakaldr sorununu ele almaktan kanamaz ama, bunu totaliter niteliini sergilemeyi amalad Hegelci tarih saplantsndan yola karak yapar: Marksist projeye ynelik fkeli bir eletiriyle bu projeyi bir paradokslar toplamna indirgemeye alr. Proletarya her trl tarih sel "zgrevini" yitirir (peki ama Marxm bylesi bir ba sitletirmeye kapld grlm mdr?): "Proletarya, devrimci ilecilerin elindeki teki aralara gre olsa olsa daha gl bir aratr". Camusnn, insan olduuna gre asla yalnz da olamayacan belirttii bakaldran insan, profesyonel devrimcinin giysisine brnr: "Bylece ba kaldr tanrsall yadsyarak ortak kavgalar ve ortak yazgy paylar". Peki ya rahata Stalinle kartrlan Lenin? Robespierre'le kartrlan Saint-Just? Lutherle kartrlan Mntzer Camusnn pek ok nermesinin ta d yaratc ipular gene de nl denemesini devrim zerine (sosyolojinin kanmak zorunda olduu) bir sy levden teye geirmeye yetmez. . te yandan devrimci proje kavramna balanan kol lektif' sfat, bu projenin, ilgili bulunduu deiik toplum sal gruplarda uyandrd zihinsel tasarmlarn trlerine gre bir blnmeye uramas olasln da dlamaz. r nein ada Fransz toplumu gibi bellei devrimlerle ykl bir toplumda bu tr blnmeler btn canllyla srp gider. Bu blnmeler, toplumun gizil "devrimci glerinin" amalarna gre pasifistler, iddeti dlayan lar, laikler, an solcu kollektivist dzen kartlan, anar istler, gerekstcler, varolan kurumlara kar kan 24

lar vb. biiminde paralanmasn aklayan nedenlerden biridir. mge ile proje arasnda daha nce nerdiimiz aynm bu noktada belirsizlii nleyebilir. Devrimin ken di szlnn zmlenmesi de buna katkda bulunabi lir. Bu zmleme, devrimci projenin ilenmemi biimiy le edindii popler anlatm ile iktidann kullanlmasna katlan .deiik gruplarn ona kazandrd anlatm ara sndaki uzakl sergiler; ayrca nderler iin pek deerli olan ve en byk nderlerin konumunun hem gerek hem de dzmece anlatmn veren "halkla btnleme" izleini belirginletirmeye olanak verir. Semantik atlak devri min yorumcularn bile saknmaz: "Halktan biri olarak dodum, yreimle her zaman halktan biri oldum (...), ama onun diline, hele diline, hibir zaman eriemedim. Onu hibir zaman konuturamadm" der Michelet. Devrim ne bir iddet younluuna, ne de bir kurum lar toplamna indirgenebilir. Devrim "ina edilmeden n ce sezilip kavranan bir baka dnyaya ynelik bir proje ye" (Franois Perroux) dayanr ve ite bu nedenle hem kollektif zihinsel tasarmlan, hem de edimleri iinde zmlenmelidir. En sradan bakla bile devrimci proje, Manifest der Kommunistischen Partein (Komnist Mani festo) szn ettii "kazanlacak bir dnya" biiminde al glanr. 1871 Komnnn kadn kahramanlarndan Louise Michel "eski dnyadan kurtulma telandan" sz eder. 1966-68 in Kltr Devrimi 8 Haziran 1966 tarihli Renmin Ribaoda (Halkn Gnl) yaymlanan bir ba yazyla alr: "Eski Dnyay Eletiriyoruz. Rimbaudnun sonsuza dein nlamak zere haykraca "yaam dei tirelim" l, tarihin kendi iaret noktalann koyabildi i andan balayarak, genel bir ykmn bulunmad toplumlann gnmzdeki baat terminolojisiyle "devrimci" biiminde nitelenecek insan kitlelerini harekete geirmi tir. Dolaysyla zmlemenin ikinci terimini, yani yok sulluu akla kavuturmakta yarar var. Bunu, yoksul lukla ykm arasnda ince bir izgi ekmeye alarak de 25

il, yoksulluu devrimci projeyle (ve bu arada yerleik projeyle) balantlar bakmndan iki dzeyde konumlan drarak yapmalyz: Birincisi genellemi yoksulluk (yani azgelimi lkeler) dzeyinde, kincisi de snrl yoksul luk (yani sanayi toplumlan) dzeyinde. Devrimci proje nin douu ve yazgsyla ilgili irdelememizde de bylece yol alm olacaz. 1. Genellemi Y o ksu llu k (Kitlesel Yoksulluk). Genellemi yoksulluk durumunda yerleik proje, varsa ym gerei, yoksullarn oluturduu byk kitle karsn da bir aznlk grubunun (ya da gruplar btnnn) proje sidir. Yaygn terimle gller, yoksullan, bu projenin oluturulmasna ve ynetimine her trl katlmdan d lamakta, temelde yoksullar kitlesi ile yerleik projenin taycs olan gruplar arasnda uygun bir mesafeyi koru ma ilevini stlenmi ve yoksulluun denetim altnda tu tulmasn salayan (sigorta, sosyal hizmetler gibi) ku rumlar araclyla bu durumu gvenceye almaktadr. Bu dlanmann, yoksullar bir devrimci proje oluturup onun taycs olmaya itmesi acaba kanlmaz mdr? Byle bir soruya genel bir yant vermek ok riskli gzk yor. "Patlayc olarak nitelenen toplumsal durumlarla il gili baz yorumlarn bu'noktada karlat glk, dev rimi kollektif iddetin basit bir davurumu dzeyine in dirgeyen klasik bir devrim kavramna ar yatkn olma larndan kaynaklanr. Gerekten de bu ortamlarda ykm iindeki kitleler zaman zaman kendiliinden (ve ok be lirli bir alanla snrl) bakaldrlarla harekete gemi gi bi gzkr. Bu bakaldrlarn, pek beenilen bir deyimle, her zaman ezilmesini salayan sindirme nlemlerinin ko layca sonuca ulamas, onlar ynlendirenleri sz konusu hareketlerin gerek doas konusunda aydnlatm olma ldr. te yandan bir devrimci proje bilincine eriemeye cek kadar ykm iinde olan halk kitlelerinin katlm ol makszn kk "profesyonel devrimci" gruplarnn yn lendirdii baz devrimlerin tekil de olsa ulat baanlar, 26

bakaldr ile devrimci proje arasndaki ayrmn zorunlu luunu bir bakma tersinden kantlar. rnein 20. yzy ln balarnda gerekleen Meksika Devrimini uzun sre dir adeta donduran kurumlar, bugn, yaadklar kesin ykmn yol at yabanclamadan arnmalarn bir za manlar kolaylatrd kitlelerin katld yeni-devrimci hareketlere kar kendilerini korumak zorunda kalmtr. Yorumcularn sevecen snflandrmasn kullanrsak, az gelimi lkelerdeki devrimci hareketlerin "ocukluk has talklarnn'' ortak aklamasn bu saptamada bulmak olanakldr. Ykm iindeki alt-topluluklann, toplumsal dlan mln son kertesindeki gruplarn zgl gdlenim ve davranlarnn zenle gzlenmesi devrimler sosyolojisi iin gene de ok deerli derslerle doludur. zellikle kitle lerin yaad an ykmn mitoslar (binylc inanlar, dzen kart mini-dinler vb.) retme yetenei bu yolla saptanabilir, sz konusu mitoslarn douu ve gelimesi uzun sre onlann izini tayan pek ok devrimci oluu mun tarihncesini aydnlatabilir. Sanayi ncesi toplumlann ounda "peygamberce kurtulu kltleri9 siyasal ba mszlk mcadelesine g verir. Farkl kltr sistemle rinin birbiriyle arpmasnn rn olan bu tr kltlerin genellikle brnd binylc ve mesihi biimler, gele neksel dinlerden gelen eler ile bazen tanrlara varana kadar smrgecilerden aktanlan eleri btnletirir. Yerli halklarda uyandrdklan "devrimci ruh"tan ksa s rede kaygya kaplan smrgeciler, bu ruhun, "Beyaz"lann ekip gitmesiyle balayacak ncesiz ve sonrasz bir bolluk ve gnen anda kollektif zgrln yaanaca olas bir dnya ngren mesajnn gerek ve somut ieri ini artk lp biemez durumdadr. Dinsel enin siya sal kavgadan daha ar bast henz taslak durumunda ki devrimci projeler bu zeminde kendi yolunu bulabilmi deildir ama, her trl devrimci projenin zndeki din(9) V. Lan ternar, Les Mouvements Religieux des Peuples Opprims (Ezilen Halklarn Dinsel Harekeden).

27

sellii sergilemektedir. Zihinsel ve toplumsal deiikliklerin sosyolojisi, s mrgeletirilmi lkelerde mesihiliin elikili ilevini ortaya koyar. Yabanc tahakkmne kar halkn bir di reni biimi olan mesihilik, smrgecilerin basks ve zorlamas karsnda ou zaman dinsel mezheplerin tar zn ve bak asn benimser, bylece koullar ve ortama gre devrimci projenin olduu kadar ie kapanmann ve tutuculuun da taycs olabilir. R. Bastidein gnmz de Brezilyada yaayan Siyah-Afrikal topluluklarda gz lenen "kltrel bakaldr" olgular zerindeki aratrma lar, toplumun btn bakmndan grece dar ve snrl kalan gruplarn giriebilecei her trl bakaldrnn bu isel elikisine tanklk eder. Dolaysyla sz konusu mesihci hareketlerde, snaileme ile ekonomik ve toplumsal gelimeye zg bir ba ka arkeolojiye karlk den bir devrimci tarihncesini aramaktan kanmak gerekir. Mesihi ve binylc temala rn devrimci bir projenin yasallklanndan gitgide uzakla p arnarak ve srekli incelerek grece daha snailemi toplumlarda da srp gittiini gzleyen sosyolog iin bu tr koutluklar anlaml deil, yalnzca ekicidir. Bu te malar ancak kendi dnemleri ve toplumsal meknlar iinde titizlikle incelendiinde yeni ve ak bir dnya ara y iindeki devrimci projenin oluma srecini aydnlat maya katkda bulunabilir. Bu yarg, Abdoulaye Ly (Les Masses Africaines et la Condition Humaine -Afrikal Kitleler ve nsanlk Duru mu) ve Frantz Fanon (Les Damnes de la Terre -Yeryz nn Lanetlileri) gibi yzylmzn, dnya devriminin, b tn insanla kurtulu getirecek sahici devrimin alk ve ykm iindeki kyl kitlelerinin evrensel ayaklanmasyla gerekleeceini, bu ayaklanmann kurtarn iddetinin "kaygsz ve tumturakl kentleri" (Frantz Fanon) tututu racan dnenlere ok dargrl gelebilir. Nitekim gemi yzyllarda Bat Avrupada yaanan toplumsal hareketlerin nostaljik yorumlan da kendi binylclklann 28

ve hiddetlerini ada devrimlerin tarihncesinin eleri ne dntrmlerdir.10 zmlemeyi srekli greliletirmenin, ama bunu hep btnsel bir referans dizgesi er evesinde kavramann zorunluluu bundan daha iyi orta ya konamaz. 2. Snrl Yoksulluk. Snrl yoksulluk koullarnda yerleik proje ok daha yaylml ve oulcudur. Byk ounlukla alt-projelere blnmtr ve yoksullar bu altprojeler karsnda dlanm deil, pek ok sosyolojik a lmann (A. Vexliard, J. Labbens, J. Wiresinski, A. Mattelart...) ortaya koyduu gibi, yalnzca marjinal konum dadr. Yukarda da grmtk ki, dlanmann tanmlay c zellii, uzakla kartln da eklenmesidir; oysa marjinalliin tanmlayc zellii yalnzca uzaklktr ve bu ne denle de ikircil bir grnm tar. Marjinal konumdaki yoksul, dzenin ve yerleik projelerin etkisine kapal g zkr, nk onlarla srekli temas iindedir. Marjinal yoksullan yerleik projelerden ayran uzaklk hem grecr ksalmtr, hem de kendi kendini lmesi olanakszdr. Bu olanakszlk btnyle marjinal yoksullann aleyhine iler, nk bir baka adan, kurumlann ve toplumsal denetim sistemlerinin eitlikilik ve ounluun hkm ranl ilkelerine eklemlenmi mitoslara dayand bir toplum yapsnda yoksullar aznlk konumundadr. Dla ma, dlayan grubun gaynmeruluuna tanklk eder, ama marjinallik de marjinal olan rtk bir gaynmerulukla yaralar. Marjinalliin ikircil yaps snrl yoksulluk ile devrimci proje arasndaki ilikilerin iine ilemitir. Majinalliin dourduu (ve dlanmadan daha yaylml olduu iin daha da sinsi olan) yabanclamalar, majinal yoksul gruplann toplumun btn iinde hem trde hem de kapal alfc-btnler durumuna getiren bir "yok sulluk kltrnn" (Oscar Lewis) biimlenmesine yol aar. Bu alt-btnlerin trdelii, onlan bir toplumdan brne karlatnlabilir gdlenim ve davran biim
(10) N. Cohn, Les Fanatiques de L 'Apocalypse (Kyamet Fanatikleri).

29

leriyle belirmeye olanak verir. Ve bu alt-biitnler, marji nal yoksul gruplarnn, karlatrmaya ve deimeye yatkn bir yaam tarz ve bir deerler dizgesiyle tekiler den ayrlm bir toplumsal kategoriye ait olma ynnde kollektif bir bilin gelitirmelerini olanaksz klacak bir duruma hapsetmeye yetecek kadar da kapaldr. Onlar iin daha iyi bir dnyaya ynelik kollektif bir zlem yok tur; gnlk yaamlarn grnte kesin bir ykmla e peevre kuatan imdiki dnyadan baka bir dnya zle mi ise sz konusu bile deildir. Ayrca sanayi toplumlanndaki marjinal gruplarn davran biimi, onlar evre leyen toplum ve yerleik proje karsnda, kitlesel yoksul luu ok karakteristik biimde belirleyen kollektif iddet olgularndan da hibir iz tamaz. Dolaysyla u noktada, bu davran biiminin bakaldrya varmas olanakszdr. Snrl yoksulluun ynelebilecei iddet kendi iinden s nrlanmtr: Onun tm ilevi, yeterince kararl bir kiileraras ilikiler sisteminin ya da baka kurumlann bsb tn ortadan kalkt koullarda grubun varoluu iin vaz geilmez olan toplumsal denetimi salamasdr. Bu koullarda, marjinal konumda bulunan yoksulla rn, devrimci bir projenin olumas iin' -kendi gruplan ile yerleik projenin taycs gruplar arasndaki zorunlu ta mamlayclk ya da kartlk ilikilerinin ve gndelik ya amn birikimi iinde kendilerinin aykn varoluunun bi lincine varmak gibi- vazgeilmez psikolojik koullan ya ratacak asgari zlem dzeyine ulamas nasl beklenebi lir? Bylece devrimci projenin temel niteliklerinin ince lenmesine geldik: Tmellik (ve evrensellik) ve ilgili toplu mun btnnn tarihine zgl bir eklemlenme. Ama on dan nce, balangtaki bu saptamalanmzn tm, yay gnl lsnde belirsiz de olan ve pek ok sosyolojik usavurmann toplumsal gerekliin an ylm kar snda yeniden soluklanabilmek iin bavurduu "bilin lenme" teriminin olas iki anlamn ayrt etmek gerektii ni ortaya koyuyor. Kitlelerin yaad ykm ile devrim 30

arasnda kurulan birebir bantnn rtk biimde temel almaya alt szde-belirlenimci "bilinlenme" anlay daha dikkatli bir gzlem karsnda tutunamaz. nk bir halkn tm nce yaad ykmn bilincine varp da sonra gnn birinde ikinci derecede kollektif bir refleksle o ykm bir devrimle sonulandrmaya karar vermez. Halk, belleinde ve her gnk yaamnda taptaze olan y km zaten ok iyi bilir. Charles Pegu/nn anmsatt gibi, ykm iindeki insan onu sosyologun gzleriyle gr mez; o kendi ykmnn tam ortasndadr, ykm onun ya amnn tmdr(...) ykm, yaamn iine lmn bt nyle yerlemesi, lmn yaamn her kesine sinmi kokusudur..." (De Jean Coste). Dies irae, gazap gn" di ye szn srdrr Pguy: O gn iddet ban kaldrr, o gn ayaklanma doar ve devrim kabarr - peki o gn "bi linlenme" nerededir? Artk bambaka bir olgu karsn da olduumuz sylenebilir: Uzun bir ykm tarihinin kol lektif duyarll gn na kar ve o ykm edimsellee rek kendisinden bambaka bir erekle donanr, palamarla rn koparr, yzyllk dknkln, gllerin aznda bir atasz mertebesine ykseltilmi olan gemiteki edilgenliini gemite brakr. Kendi tiksindirici tarihin den kopar, nk o tarihin btn hakikatiyle, yani ok tandk ve tuzak dolu bir lm olan, yaamn yokluu olan hakikatiyle aydnland gazap gnnden sonra ar tk onu bir daha yaayamaz. St. Petersburg iilerinin, Ocak 1905te yzlercesinin ldrld "Kanl Pazar"m ertesinde ara sunduklar dileke devrimci projenin kesinkes douunu zetler: "Y km iindeyiz, bask altndayz, alma yk altnda ezi liyoruz, hakarete uruyoruz. Bizi insan yerine koyan yok, ac ve ackl yazgsna katlanp susmak zorunda olan bi rer kleyiz adeta. Ykm, hakszlk ve umursanmazlk uurumunun dibine doru her gn biraz daha itiliyoruz, zorbalk ve ykm altnda eziliyor, bouluyoruz. Gcm zn sonuna gelip dayandk, efendimiz! Sabrmzn snn oktan ald. Dayanlmaz aclann srp gitmesine kat31

Ianmaktansa lm yeleyecek o korkun noktadayz ar tk (...) Fazla bir ey istediimiz de yok: Yaamak, sonu gelmez bir ikence ve bir zindan olmaktan ksn yeter..."
D . D ev rim ci P r o je n in T em el N ite lik le r i

Devrimci projenin temel niteliklerini belirlemek iin, devrim sahnesinin oturduu o kurun gibi ar kaideden, yani gnlk yaamn samalndan ve aresizliinden yola kmakta yarar var. Kucaklad her eyi doas ge rei aan ve deitiren devrimci proje, "insann insanlk d yaamnn" (Marx) kurtulua ermesi olana mdr? Bu anlamda, ona insanlk durumunun alalm ve onul maz bir biimine tanklk etmenin tesinde bir baka an lam da kazandran betimleyici ve imleyici bir zellii var mdr? Ortaan ve Rnesansn byk toplumsal altst olularndan alacamz iki rnek, bu sorunun anlamn, son yzyllarn devrimlerine gre belki daha iyi kavrama mza yardmc olacaktr. Hal Seferlerinin, biri gllerin bak asndan, br ise halkn arasndan gzkt biimiyle iki ilevi vardr: Ortaan Hristiyan dn yasnda 1000 ylna doru artk kabna smaz duruma gelen halkn taknlklarn savuturmak ve yoksul kitle lerin (daha dorusu vaizlerin ve khinlerin ars zeri ne toplanm byk kalabalklardan yolun sonunda hala sa kalabilenlerin) Kutsal Topraklara yerletirilmesi yo luyla yoksulluu biraz hafifletmek. Balangta gllerin gznde umarszln ve dknklnn mutlak top lumsal dzenini bir sre gvence altnda.tutacak bir bu dama ve kollektif srgn frsat olan devrimci projenin kitlelere yeni bir varolu, gndelik yaamda kollektif bir yenidendoih., gibi gzkmesi trajik bir anlam ikiliidir. Halka zg bylesi bir te dnya inancn hem proje durumunda hem de eylem dzeyinde benzersiz biimde zmlemeyi baaran P. Alphandery ve A. Dupront "H ristiyan Batnn kollektif bilindna kaznm deneyim 32

lerin, imgelerin ve geleneklerin geni bir taramasna da yanarak kollektif anlamnn ve tinselliinin gerekleri iinde Hal Seferlerinin tarihini (Lo Chrtienti et L idee de Croisade -Hristiyanlk ve Hal Seferi Dncesi) ksa bir sre nce yeniden yazdlar. Bylece devrimler sosyolo jisine titizlik ve verimlilik bakmndan rnek bir katkda bulunan yazarlar "ktln yol at d gler, kendiliin den oluan tvbe topluluklar, kutsal saylan yerleri dol duran yap ustalar, 12. yzyln youn toplumsal devini mi karsnda ayinlemi kollektif gnah karma, bir tr ii snfnn ilk g hareketleri, hepsinden nemlisi de zgr kentlerin gelimesi" gibi grnte birbirleriyle ilintisiz olgular arasndaki balan ortaya koydular. B yk toplumsal hareketlerle ilgili tarih yaznnda belki de en eksiksiz rnek olan bu btnsel Hal zmlemesi, A. Duprontfun yaptn sonsznde belirttii gibi Hal Sefer leri ile devrim arasnda doal bir koutlukla sonulan yordu: "Hallk geleneinin koruyucusu olan bu yoksul kitlelerin tad g Hak Devriminin... sonunda gkle rin egemenliinin gerekleecei snfsz, haka, uyumlu bir toplumun gcnden baka nedir? Hal Seferlerinin de Devrimin de son erimi budur. kisi de gklerin ege menliinin gereklemesi iin sonul kurtarcnn, mesihin gelecei gne doru ilerlemektedir..." Halk devrimlerinin hem felsefesine hem de sosyoloji sine gene byk katkda bulunan bir kitabnda11 Emest Blochun setii nitelemeyle "devrim ilahiyats" Thomas Mntzer de 16. yzyln alkantl Almanyasnda ayn trde bir mesih arayna girimitir. Emest Bloch ne "Kyller Sava" adyla anlan olaylan aynntlanyla betimlemeyi, ne de Anabaptizmin din felsefesinin tarihini zetlemeyi amalar. Freudu psika naliz ile Lukcs anlat kuramndan kaynaklanan etkile rin benzersiz biimde buluup iie getii bir yol izleye rek, "Mesihte bakaldran rahip Thomas Mntzer ile
(11) Thomas UOntzer, Thtogien de la Rvolution (Devrim ilahiyats Tho mas Mntzer)

33

binylc kyl devrimini yzletirir. Thomas Mntzer 1524te bir tr devrim khinliinin cokusuyla yle ya zar: "Sonunda bir akam yemei vaktinde bir insan ayak lan zerinde dorulup yrmeye koyulur, nk Douda bir yerlerde bir kilise ykselir". Bu szler gerekte 11. yzylda sa Mesihin kabrinin evresinde yoksullann eitliki ve zgr toplumunu, zenginlerin ve gllerin dland bir toplumu yeniden yaratmaya ynelik btn sel bir devrimci projeyle kitleleri Kutsal Topraklara do ru harekete geiren o eski mesihi d canlandrmakta dr.12 "Kadnlann ve rnlerin paylald binyllk mutlu luk krall" aray devrimin en yaln biimidir. Bloch, Mntzerci kyllerin zihnindeki devrim imgesini u sz lerle belirginletirir: "Yalnzca her eyin onlann yaranna yeniden biimlenmesi yetmez, kendi zgr topluluklannn barnda zgr birer insan olduklan gemie kesin bir dn de gereklemelidir..." Evet kesinlikle o gemie dnlmelidir - geri kyller gemite de ac ekmitir ama, o baka bir acdr. Devrim, zamann, zgr ve eit insanlarn egemenliinden synlmaya balad, karanl n kt noktadan ncesine geri dnmesidir. Gn nn geri gelmesi ve Blochun terimleriyle "ilk tazelii iinde krlann adeta ortak bir ayr gibi herkese ak ol duu" o ilk gnlerin nn yeniden parlamas anlamn da kyl devrimi Thomas Mntzer iin kendini yeniden anmsayan ve ayn anda kendi tarihsel hakikati iinde kendini yeniden kavrayan halkn eylemli iddetidir. Son eriminde bu, bellein yeniden kazanlmas olduu kadar, gizli kalm bir bilginin de amlanmasdr. Mntzer Dev rimi "asla kendi tarihiyle snrl deildir; her zaman canl kalm, bir kin ve adaletsizlik okyanusunda yan boul mu da olsa her yerde bir kvlcm gibi parlam, gizli bir gelenein soylu zinciriyle aktanlm bir ilkedir o. Bu ilke, ikisi birlikte insanlk tarihine zg tek bir evrensel izlek
(12) Miguel de Unanumo, La vie de Don Qulchone et de Sancho Pana 'da (Don Kiot ile Sano Pana'nn Yaam) bu temay yeniden iler.

34

oluturan topyann kendi i yurdu ile mutluluk krall nn mistik alannda serpilip geliir". Revolutio temporis (zamann balangca dnmesi) ile restitutio omnium (her eyin eski yerine yerlemesi) rtr, ahir zamanda her ey balangtaki yetkinliine dner ve bylece sonul yaz gsn gerekletirir. Luthere kar Thomas Mntzerin nderliinde geli en kyl devrimi mutluluk kralln bulmay amala yan ikin arayn somutlamalarndan biridir. Gney Avrupada son 150 yln krsal ayaklanmalarn inceleyen E. Hobsbawna gre tmnn ortak projesi "yeni ve yet kin bir dnya deil, insana haka davranlan, atalardan kalma bir dnyadr". Peru Andlannda yaayan Yerliler zerindeki aratrmalarnn sonunda Alfred Metrauxnun syledikleri de sradan bir kehanet deildir: "Yarn Yerli kitleleri adalet istemek ve gaspedilen topraklarnn geri verilmesini salamak amacyla ayaklandklarnda, nka uygarlnn nc bir rnesansna tank olunacaktr (...). nka devleti yeniden kurulacak ve ihtiyar Peruda ye niden mutluluk hkm srecektir." Gazeteci K. S. Karol gnmz inini anlatrken Maocu devrimin rnlerinin "yoksul kyllerin eitliki dlerini alacak biimde ete kemie brndrdn ortaya koyar. Kurumsalla m devrime ynelik eletirilerinde o denli acmasz olan Merleau-Ponty, Sovyet projesinin Stalinci biimlerinde bile "devrimci kardelii, gemiin geri alnmasn,13 tari hin tekliini" grebilmektedir. "Bolevik" Devriminin uz lamaz kartlarndan Nikola Berdiayev de bu devrimin "halk glerini zgrletirdiini, onlara tarihsel gerek liklerini yeniden kazandrdm, btn neminin de bu rada olduunu kabul eder. Aydn kardevrimciliin szclerinden Chateaub riand bile Bastillein zaptn "halk zgrletiren bir id det eylemi olarak deil, eylemin sonucunda ortaya kan zgrlemenin ta kendisi" olarak grmekten yanadr. Ve
0 3 ) Bunu lmsz Rusya* temasyla ve Stalinin II. Dnya Sava srasnda ortaya att yurtseverlik arsyla kartrmamak gerekir.

35

kendi eylemlerinin gndelik dzeyini aamayan devrim cilerin kapld aceleci yarglara da kar kar: "Knan mas gerekenlere, zle ilgisiz raslantlara hayranlk du yuluyor ve bir halkn yazgsnn son erimine ulamasn, greneklerin, dncelerin, siyasal erklerin deimesini, tm insan trnn yenilenmesini gelecekte aramak kim senin aklna gelmiyordu... (Mmoires dOutre-tombe Mezar tesi Anlan). Halk devrimi, snfsal egemenlikler yznden tarihini gnbegn zgrce kurmasn salaya cak zerk gten yoksun braklm, gndelik yaamn z grl kendine tutsak eden yuvarlanp gidii iinde ta rihe boyun emekten baka hakk kalmam bir halkn kendi tarihini yeniden kendi avular iine almasdr. Bu ok ynl zmlemeler, zellikle de Ernest Bloch, P. Alphandery ve A. Duprontun almalar dev rimci projenin zgn niteliklerinin iki ana kavram evre sinde toparlanabileceini gsterir: Tmellik ve tarihsel lik. Devrimci proje her eyden nce tmelleme ve evren selliktir. O insan tmyle kucaklar ve yenilemeye ynel dii toplumsal dzenin tesinde kendisinin dnyaya yeni bakn tm insanla iletme tutkusuyla doludur. Dev rimci projenin bu zgl konumu teki niteliiyle de ba lantldr: Devrimci proje hem tarihe derinlemesine kk salmtr, hem de tarihin dnda konumlanmtr; kendi ne zg bir gemii ve yalnz kendine zg bir gelecei vardr. Btnyle devrimci projeye zg gzken tmellik ve zgl tarihsellik toplumsal ve dnsel deiikliklerin kollektif srelerinin gr dokusu iinde devrimin zgl ehresini izmeyi olanakl klar ama, o srelerden bazlannda da u ya da bu bakmdan ayn nitelikler gzlene bilir. Dolaysyla burada devrimci proje ile teki sreler arasndaki koutluk ve farkllklar bir arada ve iie ser gilenmeye allacaktr. Bu sergilemeyi nce halk devriminin devrimci iin tad benzersiz anlamla ilikilendireceiz ve bu anlamn, bir yandan devrimcinin kendi bi reysel projesini, bir yandan da onu hem ortadan kaldran 36

hem de kardevrimin riitc, sosyolojinin ise budayc ve yoksullatnc kategorilerine indirgenemeyecek kadar ycelten kollektif projeyi ele verdiini greceiz. Ykm iindeki insan kendi ykmn nasl bilirse, devrimci de kendi devri mini yle bilir.14 Devrimci projenin tmelliiyle ilgili zmlememizde Hegel, Marx ve Lukdcs gibi filozoflardan yararlanacaz. Bu yaklammzn nedenini bir tmceyle zetleyebiliriz: Devrimler sosyolojisi temel kategorilerini akla kavu tururken felsefenin yardmna bavurmaktan geri dur mamaldr, nk olgularn tanklklarn stste yarak asla elde edemeyecei anlalrlk dzeyine ancak bu ko ulla ulaabilir. Devrimci projenin zgl tarihselliine ilikin zmlememiz ise doal olarak tarihilerin derin gzlemlerinden yola kacaktr. 1. Devrimci Proje ve Tm ellik . "Yaam deitirelim " Arthur Rimbaud

Toplumu gelecein lkesine aran bir davet, daha iyi bir dnya kurulabilecei ynndeki etkin inan, dev rimci projeyi belirler ama, ayn zamanda onu yorumcu iin glklerle dolu bir belirsizlie brndrr. nk bylece rnein Fransz kkburjuvalannn Halk Cep hesi d, Vietnamda ya da Latin Amerikann And lke lerinde dalara kan gerillalarn kavgas, koca bir kta nn -szgelimi Mao Zedong ynetimindeki inin- sinailemesi ve para topl umundan usanm Batl protestocu larn ok ynl ve ok boyutlu eylemleri ayn kategori
(14) Dorusu burada Pguy'y olduu gibi aktarmak yeter. Tmellik: T o p lumsal, ahlak ve dnsel sistemi btnyle tersine evirmeyi, tmyle yeni bir kalba dkmeyi amalamayan devrimlerin ne balamas, ne yola koyulmas, ne de baarya ulamas olanakldr... yepyeni bir plan uygu lamas olmayan, yepyeni bir bak, yepyeni bir gr as, yepyeni bir yaam ngrmeyen devrim bir hitir... bir devrim ancak tam, btnsel, tmel ve mutlak ise devrimdir..." Tarihsellik: 'Devrim, grece az yetkin bir gelenein daha yetkin bir gelenee arsdr... derinlemesine bir am, daha derin kaynaklara ( source) dnk bir araytr, szcn sz lk anlamyla bir olanaktr (ressourcB)...' ( Cahiers de la Ouima'ne, S. di zinin XI. Defterine sunu).

37

iinde yanyana dizilir. Dolaysyla bir snflandrma l t gerekir ve bu lt bireylerden ya da kk gruplar dan oluan bir topluluun az ok bulank zlemleriyle, kollektif bir projenin adm adm ya da birdenbire devrim ci eylem biiminde somutlamas arasndaki ayrm n celikle ortaya koyabilmelidir. Bylesi bir lt devrimci projenin tmellii-eurensellii kavramnda bulunabilir. Devrimci proje insan tmyle ve toplumsal btn iindeki tmlyle konu alr. Daha bandan evrensele yneliini vurgular, tpk Rousseaunun ok nce yazd gibi: "Bir halk kurumlatrma giriimini gze alan, Top lumsal Szlemeyi dile getiren kimse, kendini insan do asn deitirme, kendi bana kusursuz ve tekil bir b tn olan her bireyi, bir bakma yaamn ve varln borlu bulunduu daha byk bir btnn parasna d ntrme konumunda grmek zorundadr". Marx da dev rimin kendi bana "koullarda ve insan ilikilerinde bir deiiklie, kiiliin dnmesine yol aaca inancn belirtir. Malraux ise szcn tam anlamyla bir devrim ci olan Saint-Justten yle sz eder: "En byk umut alarndan biri olan o dnemde hi kimse insan kendisi ne yepyeni bir ehre kazandracak kahramanlklara zor layarak onu deitirme umudunu Saint-Just kadar tut kuyla yaamamtr". Devrimci proje, taycs olduu de iimi tmellik ve evrensellik dzeyine yerletirmek zo rundadr, nk bu projenin iie gemi olan yklemi de, nesnesi de insandr. Devrimci proje, rnein Marksist projenin ayrntlaryla tanmlad yabanclamalarn be lirli bir snr amas yznden budanm ve ufalm bir insan kavramn, yalnzca onu zgrletirmek, kendine vednyaya eksiksiz biimde sahip olan btnsel insana dntrmek amacyla kabul eder.15 Bakaldrlara yne ticilik edenler arasnda en zgn ve sahici devrimci "n
(15) Albert Mester Yugoslavlarn devrimci projesi dolaysyla yle der: "Bir yeni insan' tipi yaratmak yaamn hibir boyutunu gzard etmeyen t mel bir eylem anlamna gelir. Bireylerin dnmn abuklatrmay amalayan katlm, kadrolama ve eitim organlarnn okluu da bun dan kaynaklanr" (Sodalisme et Autogestion - Sosyalizm ve zynetim)

38

derlerin", hem dnyaya hem de kendi kendisine yeniden sahip kma ifte gerekliliini badatrmay baaranlar olduu sylenebilir. Dolaysyla Mntzerin yan sra Pierre nSrmite, Saint-Justn yan sra Babeuf, Lenin ve Mao Zedongun yan sra Kari Liebknecht ve Rosa Lux emburg, gnmzdeyse kukusuz Afrikal ve Latin Ame rikal gerillalarn ad san bilinmeyen nderleri onlar ara sndadr. Ve tpk Marx gibi, kitaplarnda yer verdii in sanlarn benliini elinde tutan Andr Malraux da. Devrimci projenin tmellii d dzeyinde deil, im ge dzeyinde, topyann deil gerekliin dzleminde yer alr. Devrimci proje, terimin gnmzdeki yeni anlamyla trajik olann (J.-M. Domenach) duyumsanmasn derinle mesine ierir. Bu yeni anlamyla terim devrimcleri iki kategoriye ayrr: Bir yanda dnyann dzenini deitir mek amacyla bu dzene kar bakaldranlar, br yan da ise dnyaya kar bakaldnp da onu gerekten dei tirme umudunu tamakszn en azndan olabildiince ok insann gndelik yaamn deitirmeyi amalayan ve kendi yazglarna kar kaytsz davrananlar. kinci kategorideki devrimci, mutlak yalnzlk iinde lmeye, yani Malrauxnun aklndan hi kmakszn durmadan iini rperten, yalnzca devrimci insana zg o lme yazgl olduunu bilir ve kendini btnyle yle tanr. Sama tarihe kar savaabilmeyi ummakszn yalnzca onu her gn yeni batan fethetmeye ant imi son kerte deki devrimciliin, yani devrimci nihilizmin en gzde u ra, her eye karn bys bozulabilen Marksizmden ok daha fazla anarizmdir. 1936da spanya Savana uluslararas nitelik kazandrlmasyla ilgili sert tartma larn en civcivli aranda anarist ynetici Durruti "liberter bir devrim iin dnyann hibir hkmetinden hibir yar dm beklemediini" bildirir. Kaderciliin belirli bir tr, en byk devrimci nderlerin davran biiminin karak teristik zelliidir. Bu kadercilik asla eylem dzeyinde bir bezginlik ya da umutsuzluk deil, yalnzca hznl ve byk ounlukla fazla arbal bir bilin duruluudur: 39

Kafalarn ve yreklerin dnmesi, zihinse] ve toplumsa] deiiklikler talim alannda komut verir gibi buyruklarla ynlendirilemez; bask ve lm yeni insann yaratlma sndan ok daha fazla yaknmzdadr. Saint-Just, Konvansiyona kar yle kkrer: "Fransz halknn, tecimen halklar arasnda m, fetihi halklar arasnda m yer al mas gerektiine karar vereceksiniz siz!" 1871de Kanl Haftann gnlerinden birinde Paris Komnnn resm gazetesi "Parisin lmle antlamas var" diye yazar. 1945te Mao Zedong "koullar ne denli zorlu olursa olsun Halk Ordusunun son neferine kadar arpacan" sy ler. 1896da Brezilyann balta girmemi ormanlarnda binyl inancna dayal bir sosyal devlet kuran Antonio le Conseiller bu devleti kannn son damlasna kadar savu nur; toplumda dzeni yeniden salayan ordu ancak devrimlerine srt evirmeden can verenlerin llerini ine yerek zafer kazanr ve o devrimin hayaleti bugn de Sertao efsanelerinde yaar. Devrimci projenin tmelliinin bir de felsef ats vardr ve bunu Hegel, Marx ve Lukcsta farkl ieriklerle izlemek olanakldr. Hegel devrimin bireylerin "iine ilediini" ve her te kil bilinci ona eski dzenin layk grd yerden dorul tup ayaa kaldrdn" oktan saptamtr. Artk devrim ci projeyle ilgilenen tekil bilincin "kendini edimselletirdii emek ancak tmel emek olabilir; erei evrensel emek, kulland dil evrensel yasa,rn de evrensel rndr" (Phdnomenologie des Geisies-Tinin Fenomenolqjisi). Hegel Devrimci Terrn her eyi tme baml k lan (totaliter) ve ykc niteliini bu temel zerine otur tur: "Ykcln azgn fkesinden" baka bir ey olama maya yazgl mutlak zgrl trajik biimde ete kemie brndren Devrimci Terr "en souk ve en yayvan l mn" egemenliini kurarak dorua ular; stelik bu lm "bir ba lahanay sapndan koparma ya da bir yu dum suyu mideye indirme ediminden daha ok anlam ta maz" (bu yaklamn tartmal ynne daha sonra de 40

ineceiz). Tmelleyici devrimci projenin son eriminde, her eyi tme baml klan (totaliter) terrn zgl bir ilevi vardr. En azndan devrimin gndelik boyutu iinde terrden kaynaklanan bir travmadan sz edilebilir. Hegelin dncesi de bunun izini tar: 17931e ilgili zmlemesinin sonucunda devrimci tmellemeyi zbilincin yok edilmesiyle zdeletirir. Thesen ber Feuerbachm (Feuerbach zerine Tezler) nl nermesinden ("filozoflar dnyay deiik biimlerde yorumlamakla yetindiler, oysa sorun onu deitirmektir") yola kan Marx, Hegeldeki devrimci projenin tmellii kavramn korumakla birlikte, onu gereklik kavramna balayarak anlamn kknden deitirir. Uydurma bir "diyalektik maddeciliin" yandalarnn daha sonra yapa ca gibi devrimci projeyi soyut bir mekanizmaya indirge yip orada dondurmak yle dursun onu gerek yaamn barna, en dolaysz gndelik yaamn ortasna, bylelik le de srekli edim durumundaki bir tmellie yerletirir. "Siyasal" devrim ile "toplumsal devrim arasnda yapt temel aynm da buna dayanr. Siyasal devrim "devletin, yani ancak gerek yaamdan kopukluu sayesinde varolabilen soyut bir varln" bak asndan yola karak insann toplumsal doasyla asla ilgilenmeksizin yalnzca bir egemen snfn yerine bir bakasn koymakla yetinir. Toplumsal devrim ise "evrensel bir nitelik tar, nk o insann insanlkd yaamna kar kdr, nk o gerek tikel bireyin bak asndan yola kar, nk bi reyin artk aralarndaki kopuklua raz olmad toplum sal btn insann hakiki toplumsal doasn, insan doa sm temsil eder."16 Devrimci proje de devrimci insann kendisi de onlar iin daha ilk anda tmelliiyle, ya da Marxin deyiiyle evrenselliiyle varolan dnyann iinde dir. G. Lukcs Geschichte und Klassenbewusstseinde (Ta
(16) Worwaerts'te (1844) yaymlanan bir makaleden, M. Rubel Pour une Elhique Sodalistete (Sosyalist Bir Etie Doru) Marx'tan setii paralar da aktaryor.

41

rih ve Snf Bilinci) Marksizmin bu temel savn Marsla ayn dorultuda ama, Hegele kar (nk Hegelde tmelleme eninde sonunda gene de tmc [totaliter] bir ta rih felsefesini ynlendirir) yeniden ele alr ve "sonul erek" olarak niteledii devrimci projenin "devinimin son dura nda proletaryay bekleyen bir durum" olmadn gs termeye alr. Bu son erek "gnlk kavgalar iinde ra hata unutulabilecek ve olsa olsa pazar vaazlarnda bir an gnlk kayglarn zerine ykselebilmek iin adn anmakla yetinilebilecek bir durum deildir; gerek sre karsnda bir t r dzenleyici ilevini grecek bir fikir, bir dev de deildir. Son erek tmellikle (bir sre olarak toplumun tmelliiyle) ilikinin kendisidir. Kavgann her anma devrimci anlamn kazandran bu iliki tam anla myla gndelik, en yaln ve en sradan boyutuyla kavga nn her anma ikindir (...) gndelik kavgann o an bylece olgusallk dzeyinden, yaln varolu dzeyinden, ger eklik dzeyine ykselir."17 Devrimci projenin tmelliiy le gndelik boyutu arasndaki ba belirleyerek Lukcs devrimci projenin mutlak gerekliini temellendirir, onu mitostan ve topyadan ayrr, devrimin somut varoluu iine eksiksiz bir konumla yerletirir, hibir kaamak ya da k yolu brakmakszn eylem iindeki devrimle yzyze getirir. Nitekim bir Ernesto Guevera (Che") "dev rimci deiimin zorunluluunun bilinci" ile "olanakllnm kesin bilgisini" birbirinden ayrmaz. Devrimci projenin tmellii onu zorunlu bir gereklik olarak temellendirir, ama bununla da kalmaz: Hem gn
(17) Ceschichte und Klassenbewussisein. Lukcs'n daha nceki yaptlarn dan Theorie du Romandaki (Roman Kuram) u blm, mutlak tmellikgereklik kavramn devrimci projenin tikel tarihselliiyle illkilendirerek biraz daha aydnlatr: Varln tmellii, ancak her eyin henz biimler le kuatlmakszn trde olduu, biimlerin birer kstlama deil katksz birer bilinlenme olduu ve bylece biim edinebilecek ne varsa tmn de daha nce karanlk bir zlem biiminde uyuklayan her eyin aydnla kavutuu koullarda olanakldr*. Husserl'de de fenomenolojinin akn zamann evrensel bireimi" kavram tmellik ile sreyin dolaymsz bilin cini birbirinden ayrmaz (Deuxi&me Meditation Cartesinne - Oescartes Dnceler II).

42

delik boyutunun en dolaysz sradanl hem de oluumu nun snrlan iinde insan zerinde bir lm kalm bahsi ne tutumak anlamna gelen devrimci proje rtk biim de devrimin kendi kendine yettiini ne srer. En azn dan kulland dilin szckleriyle bunu ne srer gibidir. 1793te terr dneminin en ateli evresinde phelilerin giyotine gnderilmesini meru klmak iin, kendi ar duy gusu iinde bile totaliterliin doruunu oluturan iki sz ck yeterli olmutur: "Devrimci tavr". Devrimci proje kendi yolunda ilerledike iyilerin yazgs ile ktlerin ka derini gitgide daha byk lde birbirinden ayrt eder ve o lde de devrimin kendine yeterliliini vurgular. Bir tr Manicilike zg basit bir dalizme dayanan bu ayrm, kendi gerekletirdiklerini yadsmamak iin hi soluk almadan durmakszn devrimcilemek zorunda olan devrimci iktidann iini kendine gre kolaylatm. Devrimci proje kendi tmellii iinde ite byle aka tmcdr, totaliterdir. Totaliter szcyle oynayacak deiliz: Bu szc, ada kardevrimciliin Stalincilik ile Hitlercilik arasnda izilen kestirme koutluklara da yanarak yaktrd kaba anlamndan syrmakta yarar var. Devrimci proje varsaym gerei insann yok edilmesi ni dlar; nk o insann yeniden douudur. Gerekten de devrimci proje kimi "ynetmenlerinin" giritii kor kun ilere karn hibir zaman insan yok etmez. Her trl propaganda bir yana, SSCBnin gnmzdeki sicili buna fazlasyla tanklk eder. 2. Devrim ci Proje ve Tarihsellik. "Gelecein mahmuzlarna kaplm, aresiz, u devrimler, u korkun dalgalarla kabaran deniz, nsanln gz pnarlarndan beslenen derya.* Victor Hugo (1846)

Devrim, tarihin aknda hem bir kopu hem de bir sapma gibi gzkr. Hugonun "ii devrimle dolup taan" Enjolrasa sylettii u szler devrimci projenin teki zsel niteliini belirlen "19. yzyl byk, ama 20. yzyl mutlu olacak. O vakit hibir ey ihtiyar Tarihe benzemeyecek(...), alktan, smrden, aresizliin yol at fu 43

hutan, isizlikten doan sefaletten, daraalanndan, hanerlerden, savalardan, olaylar ormannda yol kesen talihin haydutluundan korkmaya gerek kalmayacak. Hatta belki denebilir ki artk olay da olmayacak, yalnzca mutlu olunacak. Tpk yerkrenin kendi yasasn gerek letirdii gibi insan tr de kendi yasasm gerekletire cek..." (Les Miserables -Sefiller). Devrimler ne belirli tarihlerin birbirini izlemesi, ne de bir eylem birikimidir. Her devrim, tarihin "kartlan ye niden datt" yeni bir elin balangcdr ya da bunu amalar. Devrim denen zgn giriimle birlikte hibir e yin anlam kalmaz, nk her ey yeni bir anlam kaza nr; devrim eski davran ve tutumlarn tmn reddeder ve deersizletirir. "Yaam ve dnyay deitirmek", s re iine yerlemi, dnn tarihini bugnn tarihine -gn delik olana- ve yannn dnyasna balayan yeni bir "ta rihsel btnn" kollektif biimde gnbegn yaratlmas anlamna gelir. Devrimci proje dnyaya ikindir ve ayn zamanda yaamn gndelik boyutuna en yapmacksz bi imde sahip klmasdr. Devrimci eylemin gndelik bo yutu ile devrimci projenin ikinlii birbiriyle elimez; bunlar ayn gerekliin iki yzdr. Devrimci projenin Fransz tr olan "Toplumsal Cumhuriyet" bu kartlar birliinin iyi bir rneidir: Toplumsal Cumhuriyet, olas gereklemesiyle (fiili gereklemesinin koullan zerin de gr bildirmek sosyologun ii deildir) bir kez alg landktan sonra kendi projesinin ncesizlii ve sonraszl iinde devinimsizleir. Toplumsal Cumhuriyet tarihin sonudur; tarih artk anlamn yitirmitir, nk anlamn gerekletirmitir. Yaygn terimin tam anlamyla "miad n doldurmu" tarihtir o. Bu koullarda artk ancak kendi vaatleri ve kuttrenleriyle sonraszla dein srp gide bilir. Babeuf "devrim yapmaktaki amac sonsuza dein ynetmekten ibaret olan yneticileri" ele verir. Ona gre, kurallann kard "bakaldn eylemi" onlan "eninde sonunda gerek demokrasi yoluyla halkn mutluluunu sonsuza dein salamak zere birletirecektir". Devrimci 44

proje, zaman iinde bir snrla belirlenememesi anlamn da snrszdr; szcn klasik anlamyla tarihsellikten yoksun oluu da evrenselliinin boyutlarndan biridir. Marxin, insann dnyayla ilgili bilincinin devrimci proje araclyla deimesine ilikin grnn derin an lam burada yatar gibidir. Marxa gre "bilin deiimi, dnyay kendi kendisinin bilincine erdirmekten, onu ken di kendisi hakknda yanltan d durumundan ekip karmaktan, ona kendi z eylemlerini aklamaktan iba rettir (...) Dolaysyla ilkemiz u olmaldr: Dogmalar yo luyla deil, kendi kendisine kapal olan gizemli bilinci, dinde ya da siyasette davurduu biimleriyle zmle yerek bilin deiimini salamak. O zaman grlecektir ki ok uzun zamandr dnya, gereklik dzeyinde kendi nin kdabilmesi iin gerekli olan bilincinden yoksun bu lunduu eyin yalnzca dn kendinin kdabilmitir. Gene grlecektir ki sz konusu olan gemile gelecek arasnda kpr kurmak deil, gemiin fikirlerini sonuca erdirmektir. En sonunda da grlecektir ki insanlk yeni bir ie balamyor, eski iini artk her eyi bilerek gerek letiriyor (Deutsche -Franzsische Jahrbcher - AlmanFransz Yllklar, 1844)18 Gerek devrimci proje gerekse onu temellendiren dev rimci bilin", an yenilenmesinin ve yeniden balamas nn, kendisini yaratc bilin olarak kurmak zere tarihin her eye batan balama ykmll olduunun bilinci ne varmaktan baka bir ey deildir. Devrim, insanlarn, eksiksiz birer insan olarak b tnlenmek amacyla tanrlardan, eylerden ve gene in sanlardan zgrlemesi tarihinde ikindir. Her ete kemi e brndnde, birbirini izleyen deiik dnemlerde ve farkl toplumsal meknlarda hep kendine benzer kalan halka bakaldrlarn "sryle devrim arasndan" (Tocqueville) bulup karmak ancak bu noktadan yola kar
(18) Freud'dan yola kan H. Ma/cuse de yitik zaman arama izleinin btn sel zgrlemeyi amalayan her trt giriimin temeli olduunu aka onaya koyar. Eros end Civilisation (Ak ve Uygarlk), Blm I ve II.

45

sak olanakldr. Devrimi hem bellei, hem gndelik yaam, hem de oluumu ieren insan tarihinin sresiyle ayn dzeye yer letiren derin kavray Micheletye borluyuz. Histoire de la Revolution Franaise (Fransz Devriminin Tarihi) adl yaptnn nsznde Michelet "artk zaman tkenmi, ar tk zaman snmt" diyor ve devrim gibi bir olaya "ister yzyl, ister yl, ister ay, ister gn, ister saat olsun" zamansal bir kategori yaktrmann bounaln itiraf ediyor. Le Representant de l ndre gazetesinde 1848 Devrimine tanklk eden Baudelaire ise ubat gnlerinden yle sz ediyor: "Balangtan beri varolan btn bak alarn tek bir demette toplayan bir olay insanlk tari hinde belki ilk kez gerekleti ve zamann ak iinde y le bir a, yle bir gn, yle bir saat yaand ki saysz in san tekinin yreklerine dalm bin bir trl duygu tek ve muazzam bir umuda dnt (...), bu ann tarihteki bi ricikliini dile getirmekten, aralksz yineleyerek yazp izmekten bir an bile geri durmamal." Michelet ve Bau delaire neredeyse ayn szcklerle grnte kart g rleri dile getirmekte, ama gerekte sorunun anahtarn sunmaktadrlar. U noktasnda devrim tarihin dndadr ama bunun tek nedeni vardr: Devrim hem gerek ve so mut tarihtir, yani insanlarn belleini ele geirdikten son ra bir trl brakmayan kardelik toplumunun ta kendi sidir, hem de ayn nedenle tarihi yadsr, nk tarih id det ve adaletsizliktir. Devrimler sosyolojisi devrimi ve yalnz devrimi konu ald iin, onun temeli saylabilecek bu belit gerekte bir baka anlam kazanr: Devrimci proje her zaman tartmal bir projedir, onun oluturduu kar t toplum da gllerce her zaman yadsnr. Devrimci projenin btn derinliiyle somutlatrd evrensellik (tek tek ve btn olarak herkes iin dolaysz biimde ge erli bir anlam tamas) da bu nedenle hem ilke dzeyin de, hem ieriinde, hem de eyleme dnm biimiyle tartmaldr. Devrimci proje yalnzca yerleik toplumsal dzenin kart olan toplumun dl yata deildir; her 46

gn srdrlen bir kavga, geerlilii durmakszn sorgu lanan bir erek urunda gndelik yaamn ortasnda y rtlen bir mcadeledir de ayn zamanda. Tarihe kar kan, hi deilse tarihi dlayan devri min doas da bylece btn derinliiyle ortaya kar: Za man geriye evirmek -revolutio temporis-, sonsuza dein hep yeniden balamak. Yerleik dzeni savunmaya al an kahramann, devrimi simgeleyen yedi bal ejderha nn (ya da) ahtapotun kafalarn (ya da kollarn) kopar mak iin bouna ter dkt nl mitolojik yk ok an lamldr. Kahraman en iyi koullarda canavar yaralam olmakla bir sre vnmeyi umabilir ancak, ama dma nn durmadan yeni organlarla silahlanmasn nleyemez ve her defasnda o silahlara kar amansz bir dve gir mek zorunda kalr, canavarn yreini demeyi asla umnmaz. Devrimcilere gelince, "onlarn tmnn paylat te mel sezgi devrim iinde bir varlk sezgisidir; insan eylem lerinin tesinde tarihi aralksz biimde kemiren, devinimsiz gzktnde bile onu gizlice sarsan bir deii min sezgisidir bu."19 Byk anarist corafyac Elisee Reci us Mays-Haziran 1871'de kana boulan Komncle ri yle konuturur: "Bizler lmlyz, davamz ise lm sz". Belki sradan ama arpc bir slogan: Devrim doas gerei tarihe ikindir, nk o tarihin grnmez sureti dir, ya da Marx ve Engelsin Manifestonun ilk cmlesin de belirttikleri gibi, tarihin hayaletidir. Ama byle olsa bile bayalatrlm bir Trokizmin ne srecei gibi devrim gene de srekli olamaz. Bu iki terim arasnda tam bir eliki vardr ve 20. yzylda Marksizmin byk tartmalarndan birinin sosyolojik ierii bu elikiyi ka ntlar gibidir. Mircea Eliadem Aspects du Mythede gelitirdii "ye nilenme mitoslar ve kuttrenleri" kuramndan devrimler sosyolojisi bu noktada geni apta yararlanabilir. Devrim imlere varncaya dek her eyi hem yokeder hem de yeni(19) Merleau-Pony. Les Avenures de la Dialectique,

47

der yaratr. 1648de yaayan ngiliz halk iin "zgrl n 1. Yl", 1792de yaayan Fransz halk iin de "Cum huriyetin 1. Yl" yepyeni bir an balangcdr. Her iki rnekte de imler dn olmayan kuttrenlere dayanr: Birincisinde I. Charlesn idam edilmesi, kincisinde ise XVI. Louisnin yarglanarak lm cezasna arptrlmas. Bu kuttrenler "devrimin tersinmezlik noktalarn" belir ler, onu devim ncesindeki gemiten kopararak yenilik lerle dolu bir servene iter. Bylece ayn zamanda tarih iinde bir meruiyet aray olan rnek bir iddet eyle miyle temellenen devrim, tarihi de yeni bir konuma yer letirir. Zafere ulatktan sonra devrimin artk kendine ait tarihi vardr ve bu tarihin deimez yasas, deiim iin deki devrimci projeyle hep uyum iinde bulunmaktr. Devrimin kendi tarihilerine ykledii tatsz grev, dev rimi kendi iktidarnn eitlemeleriyle srekli uyum iin de tutabilmek iin onun tarihini srekli yeniden yazmak tr.20 Buna karlk devrim kendisinden nce yaanm hibir eyi tanmaya yanamaz, meer ki bunlar kendisi nin gemiteki servenleri olsun. Devrimcilerin asla kar koyamadklar gereksinme, kendilerini tarihin hem iinde hem dnda yer alan bir gelenee balamak, za man boyutunu aarak birbirlerine yardm elini uzatmak tr. Bu nedenle rnein 1871 Komncleri, Spartacusun nderliinde Romaya kar ayaklanan klelerden Kartacaya bakaldran paral askerlere (Flaubertin S a la m m b ff su bu yky -yazarna karn- destanlatrr), Roma llarn kleletirdii Galyal Bagadlardan Hal Seferleri srasnda kltan geirilen Pastoureauxya ("obanlar"), Wagresdan Husulara, Floransah Ciompiye ("Yn ile(20) nceliKle Marksist tarihselliin yapsyla ilgili nedenlerle komnist trde bir devrim, kendi tarihini zellikle vurgulanm Hiimde iselletirir. 'So nu olarak komnist toplum, resmi tarihinin arptlm ve dzmecele mi olduunu kefettiinde teki toplumlardan ok daha fazla sarslr. Bu durumda yalnz gemiinin deil, bugnnn de tehlikeye girdiini hisse der. Stalincilikten arnmann kkl ve strapl bir kukuculua yol at1 SSCB'de grlen budur" (K. S. Karol, La Chine de Mao).

48

ri"), Rnesans dneminde Flandreda ayaklanan Beyaz Chaperonl ardan Hotozlar") Stenka Razinin nderliin de ayaklanan Rus kyl ynlarna kadar uzanan bir soyaacna balarlar kendilerini. Neredeyse bir saplant l snde en ok andklar "byk atalan" ise 1793 dev rimcileridir. Devrime kukuyla bakanlarn ya da kar kanlarn Paris Komn'ne en azndan Danton ve Robespierrein kiiliinde 1793n taklidi olmak gibi ucuz bir yergi savurabilmeleri o kadar da nedensiz deildir. Gn mz devrimci hareketlerinin bavurduu en gzde rnek ise 1871 Komndr. 1927de kurulan Kanton Komn birka gnde an Kay-ekin ordularnca ezilecektir. 1966-68de in Kltr Devriminin en ateli dneminde de Paris Komn rnek alnarak ksa mrl bir Pekin Komn kurulacaktr. Devrimci projenin tarihe ikinlii, ilk kez baarya ulatktan sonra srekli geriye dn tehdidi altnda bu lunan, ama bu nedenle de hep yeniden balamaya aday olan devrime kendini yenileme yeteneini kazandrr. En genel aklama dzeyinde, devrimci terr dnemlerinde aranmas gereken anlam budur. Kukusuz daha snrl lde olmakla birlikte rnein indeki Kltr Devrimi gibi "devrim iinde devrim'ler iin de bu geerlidir. O a dan bakldnda devrimler sosyolojisinin zellikle Marksizm-Leninizme ayrcalkl bir yer ayrmas doaldr. nk Marksizm-Leninizm, devrimci projeyi reti dze yinde tamamlanm bir kurgu biiminde dondurmaya ya namaz ve kendisinin aydnla kavuturduu toplumsal tarih yasalarnn son erimine erken bir vade biilmesine kar kacak kadar da ileriye gtrr bu tutumu. Byle ce devrimci projenin doasna derinden bal kalr. Burada karmza kan Marksizmin son erei soru nuna yalnzca hzla deinip geeceiz. Gen Marxin Okonomisch-philosophische Manuskripte aus den Jakre 1844de (1844 Ekonomik ve Felsefi Elyazmalan) ortaya att u forml yorumcularca srarla anmsatlr: "Kom nizm yakn gelecein zorunlu biimi ve onun devindirici 49

ilkesidir, ama komnizm olarak komnizm insann geli, meinin erei, insansal toplumun biimi deildir". Bir devrim yoluyla komnist toplumun gereklemesi, Marxa gre, zmledii toplumlann -19. yzyln ortala rnda Bat Avrupada snaileme yolunda olan toplumla nn- erimek zorunda olduu erektir ama kendi bana bir erek deildir ve teki btn toplumsal durumlar gibi ger eklemi komnizm de kolayc bir "tarihin sonu" kavra mna z gerei kar kan Marksist diyalektik iinde kendi doal yerini alr. Manuskriptenin bir baka ner mesi bu noktada hibir ikircillie yer vermez: Komnizm "insann kendisiyle btnlemesi ya da insann kendine dn, insann kendine yabanclamasnn almas ola rak kavrar kendisini". Bu anlamda ve yalnzca bu anlam da komnizm Marxa gre "tarihin zlm bilmecesidir ve kendisini bu zm olarak kavrar". Lenin, salnda henz yaymlanmam olan Manuskriptey\ okuyamamtr ama komnizmin devrimci projesinin "vaatleri" ile erekleri" arasndaki zsel aynm vurgulamas iin okuma sna hi de gerek yoktur. Detskaya bolezn "levizni" v kommunizme nin (1920; Komnizmin "Sol" ocukluk Hastal ) bir yerinde komnist toplumun ereklerini "evrensel boyutta gelimi, evrensel boyutta hazrlkl, her iin s tesinden gelebilen insanlann yetitirilmesi ve eitilmesi" olarak belirler ve bu geni ufuk karsnda bir zihin ua rlnn tuzana kaplnmamas uyansnda bulunur: "Btn ynleriyle gelimi, salam temeller zerine otur mu, olgunluunun doruuna ulam komnizmin gele cekte ortaya koyaca bu sonuca imdiden pratikte eri meye kalkmak drt yandaki ocua yksek matema tik retmeyi ummak olur". Komnizm tarihin sonu de il, yalnzca maddeci diyalektiin son erimi ve yeni bir ta rihin balangcdr; bu tarih artk snf mcadelesinin ta rihi deil, sonunda birbiriyle yeniden banan ve biri b rnn iinde eriyen insan ile doann teklemi yazgs nn gereklemesinin devinimsiz tarihi olacaktr. Bu ta rih, Tannnn yokluunun sonraszla dein canl kala 50

cak tantdr ve onun iin artk tek lm evrenin lm dr. Dolaysyla tarihin Marksist-Leninist kuramdaki ko numu devrimler sosyolojisi asndan bu kuram eksiksiz bir devrimci proje olarak nitelemek iin tek bana yeter. Bununla birlikte Marx gerek bir devrimin, edinimle rinin hi deilse bir blmyle bir kalta dnebileceini kabul etmek istemez. Der Achtzehnte Brumaire des Louis Bonapartede (1852; Louis Bonaparten 18 Brumairei) u ilkeyi ortaya koyar: Gerekten toplumsal (bu sfatn Marx iin tad anlam biliyoruz) bir devrim "gemile ilgili her trl boinanc ortadan kaldrmadka kendi iine balayamaz (...), kendine zg ieriine ulaabilmek iin, lleri brakmaldr ki kendi llerini gmsnler". Marx bu tanmyla ok belirgin biimde devrimci projede gizil durumda bulunan zihinsel ve toplumsal deiimlerin yo unluunu ve tezliini haber vermektedir. Paris Komnnde ayaklanan askerlerin kuruna dizildii P&re-Lachaise Mezarl duvarnn bir t r hac yeri olmas ya da Leninin mozolesini tavaf eden tren alaylan, devrimci gelenein, kendi edinimlerinin ansn koruyabilmek iin kendini uydurmak zorunda kald kuttrenlerdir. Dev rim hem zgr oluum iinde gerekleen kollektif bir ya ratm hem de bir kuttrenler btndr. Geri devrim ol gusunun btnsel kavran dzeyinde devrimci proje ile mitos arasnda kkl bir farkllk vardr ama devrim ken di yapsn oluturan altbtnler dzeyinde de birtakm mitoslar tar. Dolaysyla bu alanda szmona baz eli kiler yakalamaya alan bir tipoloji yerine hem daha es nek hem de gerek devrimci projenin gerekse gndelik devrimci srelerin (sosyolojik zmlemenin geleneksel kategorilerini delip geen) zenginlii karsnda daha da yankl bir sorunsal yelemekte yarar vardr. imdi kukusuz daha iyi anlalacaktr ki devrimci proje tarihin dndaysa bunun tek nedeni vardr: Dev rimci proje son zmlemede tarihin yeniden fethedilmesidir, grup ve kitle, yani kollektif tarafndan iselletiril 51

mi tarihtir. Devrim hem bir tarihin -gndelik yaamlar nn anlamm yitirmi, o anlamdan yoksun braklm in sanlarn tarihinin- ilevi olarak gerekleir, hem de onu her zaman eninde sonunda glleri merulatran gn delik olaylar ynnn cilasyla rtbas eden bir tarihe kar gerekleir. Geri yukarda belirttiimiz gibi devrim ci tarih yazn da kendisini ynlendiren her yeni kuan eylemlerini merulatrr ama yazld ve retildii bii miyle tarih devrimci proje karsnda her zaman arptl mtr. Gene de bu biimiyle bile yeri doldurulamaz bir i lev grr: Toplumun btnne ne denli uydurma olursa olsun bir tarih kazandrr ve buna yant olarak toplumun kendi kendini tanmasna olanak verir.21 Devrimci pro jeyle ilikileri bakmndan tarihin tad bu ikircillii gzlemleyen sosyologun ulaaca u somut saptamadan saysz sonu tretilebilir: Tarihlememi ya da kendisini "yeniden tarihletirmemi" bir toplumda devrim -daha ak terimlerle, halkn tm iin anlam tayan bir dev rim, bir halk devrimi- olanakl deildir. rnein upuzun bir "smrge karanlnn" (doalc betimleme burada ok uygun dyor) halkn kendi bamszl iin giritii mcadelenin sonunda yrtlmas ite byle bir tarihleme, kendini yeniden tarihletirmedir. Arap dnyasnda smrgeciliin zlmesi ve top lumsal deiiklikler zerindeki ok nemli incelemeleriy le tannan Jacques Berque, hkmedici glerden kurtar c bir "cinlerden arnma ayinini" pek parlak biimde be timler; ayinin halk arasnda brnd biimleriyle bu kurtuluu lkenin bamszla kavumas temsil eder. Berquein yorumuna gre "ihtiyar cinler gemii yeniden btnletirir"; "ilksel olann fkrmas" en azndan "ta
(21) Devrimin zgl tarihselliini dikkate almay daha balangtan reddeden bir zmleme, devrimcilerin 'tarihin oyununa geldiini*, Hannah Ahrendfin szleriyle tarihin maskaras olduunu (O n Revolution.) kant lamak zorundadr. Devrim zerine bylesi garip yarglardan (Kanabil mek iin devrimci projenin zgl tarihselliine nfuz etmenin zorunlulu unu, olmayana ergi yntemiyle ya da tersinden kantlamann bundan daha iyi yolu olamaz kukusuz.

52

rihsel bilinci zsuyuna kavutunnak" gibi ayrcalkl bir annmas). Kollektif kurtuluun uurlu gn,22 trenleri ve bayramlaryla devrimci "gn'n ta kendisidir: "Des tans bir sreklilik, anmsanamayacak kadar kadim bir gemii yeniden canlandryordu (...) Halk, Berberi atn andran yelesinin korkun titreyiiyle Fransz tarihinin birbuuk yzyln silkeliyordu. Ama kendine ait bir ta rih yaratmakt (...). Gelecek bugnden balyordu. Daha sonra hesap yapmak, aln teri dkmek, sabretmek, her ii ustaca evirmek gerekecekti. Ama imdi ok erkendi. O zamana dein yeniden domak, adn ve bayran edin mek kadar yeni bir kan da kazanmak gerekiyordu. Bu halk ite onun iin dansediyordu." Dolaysyla u ya da bu toplumun devrim "dourma yeteneiyle" ilgili aceleci yarglarda bulunmadan nce o toplumun ekonomik ve toplumsal durumunun "koullan" ya da "patlayc" nitelii dnda da sorgulanacak bir ey olduu unutulmamaldr: Toplumun, kendi belleinde ve kollektif bilincinde oluturduu tarih anlay. rnein Mslman halklarda karlalan lde "ereki ve ada leti bir tarih kavram" (V. Monteil) devrimi evrensel top lumsal adaletin ykselecei ufuklara dein erteler. Peki ada Hindistann durumu bu adan nedir? Ala ve ykma terkedilmi Kalktamn sokaklannda yolunu a ran C. Levi-Strauss yle yazar: "Burada her ey bala madan bitmi sanki. Kalntlan aranacak ya da dn umulacak bir mutlu a* olmad iin, sokaklarda kar latnz insanlann neredeyse btnyle tkenmek ze re olduunu dnmekten baka areniz yok (Tristes Tropiques - Hznl Dnenceler). G. Balandierye gre de 1952-54 arasnda Kenyadaki Mau-Mau ayaklanmasnn baanszla uramasnn temel nedeni, "bilinli olarak benimsenip stlenilmi bir tarihin zaman boyutuna sra mak yerine mitosun zaman boyutunda kalm" olmasdr (Les Mythes Politiques de Colonisation et de Decolonisa tion en Afrique - Afrikada Smrgelemenin ve Smrge
(22) Cezayir'in bamszlgnakavumasndan (1962) sz ediliyor.

53

ciliin zlmesinin Siyasal Mitoslar). Kendi koyduu llere uygun biimde tarihi yeniden kurup yourabil mek iin devrimci proje tarihle eksiksiz biimde btnle ip onu stlenmekle ie balamak zorundadr. Buna kar lk tarihi umursamayan halk ayaklanmalarnn patlak verip vermemesi artk katlanlmaz duruma gelmi gn delik yaamla balantldr yalnzca; halk ayaklanmalar n szcn tam anlamyla devrimci projeden ayrt eden de ite bu temel boyutun eksikliidir. Bu durumda, olaanst sakmmla da olsa, bir avu aydn dnda sradan insanlarn, kitlelerin, halkn g znde hibir anlam tamad iin devrimin olanaksz ol duu toplumlardan sz edilebilir. Devinim iindeki bir toplumsal yapnn, tarihinin son evresine dein kendi devrimlerini u ya da bu biimde kendi iinde tad nermesi ilk yaklam dzeyinde geerli gzkmektedir. Bu bakmdan C. Levi-Straussun "scak" ve "souk" top lumlar arasnda yapt ayrma23 ikinci tr toplumlara zg "devrimin olanakszl" esiyle bir aklk getir mek olanakldr: Bu toplumlarda devrim asla gereklee mez, nk onlar devrimci projenin taycs deildir. Bu erevede, gnmzde azgelimi lkelerde ger eklemesi gerektii dnlen "kalknma devrimleri" ile ilgili olgunlamam ve hayli yaygn savlardan dikkatsiz ce tretilebilecek varglar ayrnt dzeyinde belirlemekte yarar vardr. Daha nce de andmz gibi kitlelerin yk m ile devrim arasnda ok basit bir koutluk kuran yak lamlarn geersizliini gstermenin tesinde byle bir
(23) G. Charbonnier, Entretiens avec Claude Lvi-Strauss (Claude L6vlStrauss'la Grmeler.) L6vi-Straussa gre "ilkel denilen toplamlarn tersine "bizim toplumlarmz, tarihi, gelimelerinin itici gcne dnt rebilmek iin adeta iselletirir (s. 44). Toplumlar "Prometheusu olanlar ve olmayanlar" biiminde iki kart gruba ayran G. Gurvitch de tarihsel likle donanm" birind grubu "gelenek, reform ve devrim arasndaki ak ve bilinli diyalektikle" tanmlarken benzer bir gr dile getirir {Diter' ministries Sodaux et Libert Humaine -Toplumsal Belirlenimcilik ve n san zgrl). Dolaysyla devrimci proje ve z tarihselliinin bilincine varma atba gider: Devrimci proje belirti bir tarihin anmsanmas ve ye niden ele geirilmesidir

aynntlandrmamn baka yararlan da olacaktr. Kald ki bir yanda sarsntsz kalknma mitosu (Albert Meister, L Afrique Peut-elle Partir? - Afrika Yola kabilir mi?), br yanda da devrimin zorunluluu mitosu sk sk ayn lkede, kkenleri ve yetime koullan benzer ynetici gruplar arasnda aym anda yanda bulabilmektedir. G nmzde devrim olgulannn ounun geleneksel kltrel btnler (Kara Afrika) ya da yeterince kltrlememi ortamlar (Latin Amerika) erevesinde gereklemesine bakarak "devrim" iie "kalknma" arasnda bir balant ol duu sonucu kanlamaz. Devrim, kalknma yorumculannn hemen tmnn vurgulad "yapsal" deiiklikle re indirgenemez. rnein ekilebilir topraklar zerindeki sahiplik biimlerini gerekten deitiren bir tarm refor munun sre iinde bir devrim oluturmaya tek bana yetmediine, btn sylenenlere karn Meksika rnei tanklk eder. Pek ok gzlemci ulusal, toplumsal, ekono mik gibi sfatlarla anlan "bunalm" ya da "devrimci" sa va olgularyla, gndelik kollektif eylem biimini alm devrimci projeyle balantl zihinsel ve toplumsal deiik likleri birbirine kartrma eilimindedir. Buradaki iki yanlgdan biri olgularn boyutu dzeyindedir: Kk gruplann (gerilla) eylemiyle, kitlelerin nitel bir deiime uramas anlamna gelen devrim arasndaki aymm gr lememektedir. kinci yanlg ise farkl durumlarda sz ko nusu olan gd ve davramlann tr dzeyindedir: Yer leik iktidara kar onu devirmek ve devrimci" bir ikti dar kurmak iin giriilen mcadeleyle, ortak bir projenin oluturulmas, kollektif yaamda bir deiimin gerekle mesi sonucunda ortaya kan ve bu deiimi ngren an lay (tutum, davran) deiikliklerini birbirinden ayrt etmek gerekir. Daha titiz bir zmleme dknklklann ve yanlglan gidermeye kukusuz yardmc olacaktr. Bu yolda ilerleyebilmek iin kendisi de henz yeni yeni rn vermeye balayan kalknma sosyolojisinin ataca adm lardan daha uzun sre yararlanmak gerekecektir. Bakm sanayi toplumlan zerinde younlatran 55

devrimler sosyolojisinin bu toplum]an yukarda szn .ettiimiz "souk" toplumlara alacak lde benzer bi imde tanmlamaya almas yalnzca grnte bir e likidir. Bu toplumlann artk (1793 ve 1917 gibi) klasik halk devrimlerinin taycs olmad anlalmaktadr; kuramsal sosyalist dncenin kapitalizmin gnmzde ki rgtlenme biimlerine uyarlanm devrimci ideolojiye "yeni bir atlm kazandrma" abalarnn sonusuz kalma s da bunun kantdr. Ama bu kez aklama biraz farkl dr: ada sanayi toplumlan devrimlere gebe deildir, nk yeni toplumsal formlarn kollektif yaratclk ilev leri artk eskisi gibi her an devrimci bir biim ve ierik kazanmaya hazr durumda bekleyecek, durmakszn top lum yzeyine vuracak lde yaylml deildir, belirli bir rntnn ince kurallarna uyacak biimde datlmtr. Sanayilemeyi konu alan pek ok iktisat ya da sosyoloji kuramnn ortaya karmaya alt da bu rntdr (Franois Perroux, Alain Touraine). Kukusuz daha do layl biimde de olsa, bu toplumlarda ada dncenin balca zellii olan kendi syleminin tarihinden arnma, sorunlarn "tarihsizletirme" eilimi de en az ayn lde dikkat ekicidir. Sanayi toplumlannda tarih de halk devrimiyle ayn hzda geri ekilmektedir, baat dnsel ta sarmlarna varncaya dek.24 O halde 20. yzyln devrimci projesi Perunun ya da Angolann makilerine mi gizlenmitir? Sosyolojik zm lemenin bu tr speklasyonlardan ne lde saknmas gerektiini belirtmitik. Soruyu daha ciddi terimlerle sor maya almak, devrimci projenin sosyolojisini, Paris Komnnden beri deilse de Sovyet Devriminin L e n in in lmnden nceki ilk birka ylndan bu yana yitik du rumda olan devrimin ardna drmek olacaktr. Bu a dan in "kltr devrimi", rakip ynetici gruplar arasn daki mcadelenin irkin bir perdesi olarak deil, devri
(24) Marcel David'in son yaptlarndan biri (Les Travailleurs et le Sens de Leur Histoire - Emekiler ve Emekilerin Tarihinin Anlam) bu gerileme ye iddetle tepki gsterir.

56

min yitirilmi sahiciliini yakalamaya ynelik tutkulu bir aray olarak grlebilir (ama bu durumda da devrimci eylemin devrimci projeyi kurtarabileceini kantlamak gerekecektir). Gene bu perspektiften bakldnda "sanayi devrimimn" yer ald kavakta buluanlarn yalnzca 18. ve 19. yzyllarda Batda teknik ilerlemede gerekleen atlm ile mali sermaye birikimi olmad grlecektir; bunlar dan daha nemli olan kitlelerin kollektif biimde kullan ma hazr duruma gelmesidir. nk kyller ve zanaat lar olarak kendi devrimlerini (Ortaa ve Rnesansta krlarda ve zgr kentlerde patlak veren hareketler) ger ekletirmekte baarszla uradktan sonra kitleler iin devrimin, yani tarihlemi hakikatlerinde kendilerini yeniden bulmann tek yolu artk kurtarc ve esenlie er dirici iddetin yeni bir biimi dorultusunda kendilerini proleterletirmek ve bylece de devrimci edinimlerinin (kendi z yazgsndan deilse bile) halkn denetiminden kurtulabilen bir ynetici snf tarafndan gaspedilmesini gze almaktr. Devrimler sosyolojisi bakmndan ada Bat dnyasnn umutsuz dram ite buradadr. Aada greceimiz gibi, devrimci eylemin.sosyolojisi de bu tr varglar asla yalanlamamaktadr. Ama oraya gelmeden nce, devrimci projenin tmelli ini ve tarihselliini zmlemenin son bir boyutunu da ha ele almakta yarar var. zmlemenin bu boyutu, hem devrimci proje ile dinsel proje arasndaki yaknl ortaya koyar, hem de devrimci projeyi mitostan ve mitosun kol lektif projeler kategorisinde ete kemie brnd son biim olan topyadan ayrt eder. Bu ynyle tmellik ve tarihsellik zellikleri devrimci projeyi en gndelik gerek lik dzeyinde kollektif bellek ve duyarllk iinde konum landrr. Devrimci proje gibi dinsel tercih de hem gemiin anmsanmas hem de yeni bir balang, tarihsel zamann tesinde eriyip yeniden doarak kendine yeniden sahip kmaktr. Devrimci proje dinsel projeyle neredeyse bt 57

nyle akr: Baka bir dnyada yaamak.23 Devrimci projenin yeryzndeki dnyasyla, dinsel projenin yery z tesindeki dnyasn kar karya getiren grnte ki farkllk ikincil saylabilir. Sosyoloji, dini, insann tan rsal varlk araclyla gene kendisiyle kurduu, her kl tre gre deiik biimler alabilen iliki tr olarak ta nmlar ve bu noktada temel sorulan ortaya atmay daha genel bir antropolojiye brakr. L Ancien Regime et la Ri val u t ion da. Tocqueville devrimin balatt Hristiyanlk tan arnma srecinden sz ederken "Hristiyanhkn din sel bir retiden ok siyasal bir kurum olarak korkun bir kini tututurduunu" gstermeye alr ve u yargsnda Ewagelerin ba "Kzl Kei" Jacques Rouxyla hemen ayn grleri paylar: "Halkn dncelerini ve tutkula rn stn klmay amalayan kurumlann kanlmaz ve srekli etkisinin insan ruhunu dinsizlie srklemek ol mas ok garip." Din duygusu ancak tanrlarn olmad yerde, "tarih boyutunda yer almad gibi takvimle de llemeyen ilksel bir duruma" (Mircea Eliade) dnmeye, zaman yeniden balatmaya ynelik kollektif bir gle kendini dile getirebildii noktada anlalabilir.26
(25) Bu yaknl belirtirken, rnein J. Monnerot'nun (Sodologie du Comrnunisme - Komnizmin Sosyolojisi) yapt gibi kurumlam bir devrimin aygtlarn bir tr kiliseyle zdeletiren, devrimin toplumun btnyle ilikisini de dinsel tarikatlarla ayn dzeye indirgeyen rtk bir normatif sosyolojiden de her durumda kanmak gerekir. (26) Bu genellik dzeyindeki bir zmleme, devrimci iktidar ile sz konusu toplumda varolan dinsel kurumlar arasndaki ilikiler (devrim tarihlerinde ok sk yapld gibi) incelenirken ok saknml davranmay gerektirir. 1789'dan bu yana Avrupa'da, gerekleen devrimlere yer yer damgasn vuran Hristiyanlk'tan arnm a'ya da laikleme olgularnn znde yatan ikircilliin bir nedeni de bu zmlemeyle ortaya kar. Sz konusu olgu lar her devrimin toplumsal mekn ve zaman boyutu erevesinde ok belirli bir yere oturur. Bu olgular, devrimci projeyi zellikle eski dzenin temsilcisi saylan bir gelenein yknden kurtarmay amalayan, ama (gerekten incelenmesi gereken bir dzenlilikle) bu amacnda baars* M a n kollektif bir arnma ayini gibi karmza kar. Baarya ulam devnm belirli bir dinsel kurumlamaya kar belki baaryla savaabil'' ama somutlatrd devrimci projenin yaps nedeniyle belirli bir dinin karsnda garip bir biimde eli kolu bal duruma geliverir. Bu saptama en azndan Hristiyanlk bakmndan nem tar: Devrimin, kendi tmel

58

Bu durumda devrimci proje ile mitos arasnda kkl bir aynm vardr. Mitos, kutsallatrd gemiin iaret nok talarnn ve simgelerinin birikimidir; oysa devrimci proje bulank ve belirlenmemi bir anmsamadr. Devrimin canlandrd anlar yneldii gelecekten ayrt edilemez; devrimin bellei eyleme dnm yaratclnn bir bii midir yalnzca. Devrimin kahramanlan, mitosun kahra manlan gibi kutsal bir gelenein ve kuttrenlerin sahibi ve koruyucusu olan doast varlklar deil, en dolaysz gndelik yaama yerlemi insanlardr. Devrim, kendine zg projesini besleyebilmek iin kendine bir gelenek ka zandrmaya alrsa da bu gelenek balayc bir imler derlemesine (kutsal kitaplara ya da bir kutsal tarihe) de il, sosyolojinin nitelemesiyle canl bir kollektif bellee dayanr. Res gestaenin (olup bitenlerin) ve kendi davas uruna can verenlerin tesinde bu bellek, devrimi her hangi bir kategori olarak tanmlayan klasik tarihin zamansal yapsn yok eder ve yepyeni eksiksiz bir tarih ya ratr. Bu tarih tepeden trnaa dek kendine yeter, nk en bata kronolojik iaret noktalan olmak zere resm ta rihe tutsakl reddetmekle kalmaz. Onun da tesinde paralann deil btnn tarihidir; gerek kendi gemile rine egemen olduklan, gerekse artk oluumun ykn srtnda tayan gndelik yaam zgrce yarattklan iin hem kendilerine hem de dnyaya yeniden sahip kmaya ynelen insanlann tarihidir. Dolaysyla hibir biimde devrimci projenin insanl "geriye dndren sradan bir srece indirgenemeyeceini srarla vurgulamak gerekir. Devrimlerin ideolojik tarihi, Alman "Spartakist" hareketinin ertesinde devrimci proje de balangca dn vurgulayan, balangca dn te melindeki kollektif kuttrenlere ayncalk tanyan bir tr
ve tarihsellemi projesini ayn zelliklerin damgasn tayan bir baka projeyle lmeye giritii andan balayarak, bu kartlk ya samala varan (ve sonuna dek gtrldnde hem devrimi hem de dini yok edecek) totaliter bir uygulamaya ynelme ya da resmi devrimin kendi oluum yasalar arasna girmesini kabul etmekten ekindii bir uzlama ya girme almaklarndan birini semeyi kanlmaz klar.

59

"tutucudevrim" damarnn ortaya ktm gsterir. Bu eilim, devrimin ynn ve yazgsn "halk ruhunun ve lmsz Almanyann adeta destann haykranlarn olu turduu kk bir grubun eline teslim ederek devrimci projeyi kollektif gndelik yaratcln yknden kurtar maya alr ve bylece devrimci projenin temel nitelikle rinden birinin arptlm yorumuna dayand iin de zellikle tehlikeli olan bir kardevrimcilie dnr. Bu gelenein dolayl kalts olan Nazi pohpohularnn Na zizmi nasl da sanayi ann gerek devrimi olarak nite lediklerini aada greceiz. Gene dinsel tutum gibi devrimci proje de ilerleme kavramna yabancdr. Analoji yoluyla, ilerleme kavram n tarihin yorumunun benzeimsel (homotetik) ve doru sal bir fonksiyonuna benzetebiliriz. Bu kavram, Bat d ncesinin baat gelenekleri arasndaki insanc ve usu bir iyimserlikle rtr.27 Sz konusu gelenek tarihte hem gvenli ve salam bir ynelii hem de beklenmedik olaylara yer vermeyen bir gelecein temellerini arar; yal nzca zamann ak iinde meruiyetinden emin olabil mek iin kendi zerine dner ve varsaym gerei de bu meruiyetin srekli pekitiini kefeder; nk eninde sonunda gemiteki varl imdiki varlnn, imdiki varl da gelecekte var olabilmesinin yeterli gvencesidir onun iin. lerlemenin gdas ne gemi ne de gelecektir, o yalnzca gndelik yaamla beslenmekle yetinir. Belki bsbtn devinimsiz deilse de znde duraan olan iler leme kendi akn bozabilecek hibir eyden holanmaz, hele kargaalarn kkrtcs ve olas gerilemelerin tay cs devrimleri hi sevmez. Elbette onun iin gerilemenin
(27) Proudhon kadar esnek bir dnr bile bu noktada bir tr kavram kar klndan kurtulamam gibidir. Proudhon geri devrimci projenin zgl tarihselliini kusursuz biimde kavrar ("devrim srekli olarak tarih iinde dir"), ama devrimlerin birbirini izlemesini bir tr ilerleme (gene de asln da t)ir muhafaza sreci olan bir ilerleme) olarak grr. Proudhon'un dev rimi, tarihle ilerlemenin st kategorileri arasnda yer alr: "ncil, felsele. adalet, toplumsal szleme". Proudhon salt ilerlemeci bir devrimci proje kavramnn bulunduu amaza bylece kendi slubuyla tanklk eder.

60

ls, kendi kendisi hakknda oluturduu kavramdr, kendisini zdeletirdii evrim iindeki toplumsal dzen dir; bu dzenin, bu dzenin temellendirdii gndelik ya amn ve gene bu dzenin alglanabilir kld oluumun temelden sorgulanabileceim asla kabul etmez.2 Dev rimci proje ise bu dorusal lknn tam kartdr. Kol lektif yaamn devrimci projede yansyan btnsel deii mi 'tarihin dorultusu" ile ilgili meruiyeti ve salamc bir kavraya indirgenemez; bu tr bir kavray, balan gca dn, kollektif bir zedinim yoluyla zamann yeni den balamasn ngren her trl yaklama kardr. Bu nedenle ilerleme ile devrim arasndaki eliki, ilerle me ideolojilerinin srekli bunalmnn derindeki nedenle rinden biridir. Nitekim ilerleme yandalaryla ayn klt rel ortamda yetimi ilrleme yorumcular da dnem d nem bu bunalm betimlemilerdir (Georges Sorel, Geor ges Friedmann).29 Sz konusu bunalm da gene bir ncekine kout ke sintisiz bir gelenekte doruuna ular: to p y a . Bu gele nek her zaman kardevrimc nvarsaymlar ve uzantlar tar. lksel bir toplumun darack meknna skm topyann tek ilevi kk bir grubu gndelik yaamn
(28) lerleme ideolojisinin geni kitleleri etkileyen pek ok yan rnnn ba nda "mutlulua giden yol" izlei yer alr. Oysa Marx'ta da Lenin'de de mutluluk fikrine, hatta szcne bile rastlamayz. Nitekim "Che" de da ha yakn gemite devrimcinin "mutluluun" deil, projesine gndelik ya amn saadetlerinin dnda bir boyut kazandrabilecek baka bir yaa- . mn peinden kotuunu vurgulamtr. (29) Titiz bir tarih anlay bu zmlemeyi yadsmaz, tersine dorular. Bun dan ksa bir sre nce Lucien Febvre "insanln, ilerleme adn verdii eyi fethedebilmek iin balangtaki siperlerini ar ar yeniden ele ge irmek zere gerisingeri byk bir yry, byk bir ricat hareketi iin de olduunu" anmsatarak ilerleme szcnn bile ne denli uygunsuz olduunu ve fazla umursamakszn "vaktiyle", "eskiden" ya da "bir za manlar* diye anlan "belirsiz bir gemite" yerini efsanelere braktn gstermi, son erimde de "o an -16. yzyl- insanlarnn ou iin ta rihsel olann efsanevi olanla adeta iie getiini..." belirtmitir. Sonuta Febvre'e gre "bu, zaman iinde geriye doru ylesine yaylr ki bir a n -bu rnekte Thomas Mntzer'in ann- tm yaamn ve btn dav ran biimlerini balar (Le Probldme de L'lncroyance au XVI. SicIe XVI. Yzylda manszlk Sorunu).

61

umarszlndan ve yarn korkusundan korumaktr; top yann beii her zaman ilerlemenin iflas ve kitlelerin bakaldr hareketlerinin dourduu rkntdr. Tarihin dorultusu zerine bitmez tkenmez bir sylemden yor gun dm devrimi oyuna getirmek iin bavurulan son aredir topya. Bu, topyann devrimci projenin yaayan ortam olan tmellikten ve gereklikten kopukluunu ele verir. Dolaysyla topyay devrimle karlatrmak ya rarl olabilir ama topya hibir biimde devrimin katego rilerinden biri olarak sunulamaz. Binylcln, "insanlk-liberal" ideolojinin ve "tutucu dncenin, yani kar devrimin ta kendisinin yan sra toplumsal devrimi de topik zihniyetin biimlerinden biri olarak tanmlayan K. Mannheimn nl denemesine (deologie und Utopie ideoloji ve topya) yneltilebilecek temel eletiri budur. topyac gelenein 18. yzyl sonlarnda Fransada "dev rimci zihniyetin" oluumu zerindeki olumsuz etkisini sergileyen Georges Sorelin yaklam ok daha yerindedir.30
III. D ev r im c i P r o je n in S o m u t S o sy o lo jisi

zgl tmellii ve tarihsellii devrimci projenin do asn belirler ama onu hazrlk aamasndaki devrimin gndelik oluumu iine yerletirmeye yetmez. Dolaysyla devrimci projenin temel niteliklerine, sosyolojinin dev rimci projenin somut biimleri konusunda salayabilecei bilgileri de eklemek gerekir. Szgelimi devrimci proje ile devrimci eylemin kesime noktasnda, olas bir devrimin taycs olan koullarn zmlenmesi sz konusuysa, u ya da bu nermenin yalnzca beceriksizce formle edildi(30) Bununla birlikte Sorel'ln, zora kout sayd topyayla iddete kout say d mitos arasnda kurduu karttk ilikisini hi de benimsemediin1 '2' belirtmeliyiz. Sorel'e gre devrim "mitosu" 1871 Komn'yle birlikte b tnyle kmtr, oysa proletaryann iddeti devrimd sendikaclk ak mnda tarihsel bir yapclk biiminde yoelecektir. Sorel'in dncesin deki ikirlliin tm ite bu fazla apak, fazla keli ayrmlar iine sk mtr.

62

gini belirtmek o nermenin temelsiz olduunu kantlama ya yetmez. Nazi igalinden kurtuluun ertesinde allak bullak durumdaki Fransada beklenen devrimi omuzlamak ze re dnemin "Stalinci" Komnist Partisine almak olabi lecek bir "Devrimci Demokratik Derleni - DDD" (Rassemblement d6mocratique rvolutionnaire) oluturmaya giritiinde Sartre da bunu kavrar. DDDnin baarszl zerine "Hareket yaratlmaz" diye itirafta bulunur: "Der leni iin koullar yalnzca grnte elveriliydi. Derle ni amac nesnel durumla tanmlanm soyut bir gereksi nime yamt veriyordu, insanlarn reel bir gereksinimine deil. Bu yzden de insanlar o derlenie katlmad." Bu rada Sartre devrimci projenin zihinsel tasarmlarnn zmlenmesinde iki dzey arasnda yaplmas gereken ayrm ortaya koymaktadr. Sosyolog, devrime girimi bir halkn nesnel -ve Marksistlerin hemen ekleyecei gibi snfsal- durumla be lirlenmi soyut zlemlerinin lksel ieriini belirlemeye alabilir, ama bunu ancak toplum kitlesinin (gerekten duyduu zlem ve gereksinimlerince belirlenen) somut zi hinsel tasarm lan zerinde baka yntemlerle toplayaca verilerle karlatrlacak bir model, bir snama ere vesi oluturmak amacyla yapabilir. Gzlem alannn s nrlarn belirleyen bu "varolan ile istenen arasndaki di yalektik" (Henri Bartoli) erevesinde devrim sosyologu, devrimin btn evrelerinde toplum kitlesinin soyut z lemleri ile somut kollektif tasarmlar arasnda ortaya kabilecek (byk olaslkla ortaya kacak) uzakl l mek iin gerekli inceleme aralarn (kaynaklarn eleti rel zmlemesi yoluyla) edinebilmek iin de tarihinin yardmna bavuracaktr. Sosyolog ayrca halk zlemleri nin devrimin nderlerince dile getirilen formel anlatmla rnn, bu zlemlerin kitlelerin nesnel durumunun deer lendirilmesiyle belirlenen gerek dzeyiyle rtme l sn saptayabilmeli ve bylece balangta girdii yola dnebilmelidir. 63

Bu tr bir emay somut durumlara gereince uyarlayabilmenin ne denli g olduunu gizlemeye almak bo una olur. 1917 Devrimi tarihilerince en ok bavurulan tanklardan biri, "Menevik-enternasyonalist" Suhanov Ekim ayaklanmasnn arefesinde Petrograd halknn "ruh halini" zmlemeye alrken yle yazar: "Pek ok de iik ruh hali vard. Herkesin paylat tek ortak duygu Kerenskicilikten nefret, yorgunluk ve korkun bir fke ile ban, ekmek ve toprak zlemiydi... O haftalar boyun ca, daha nce hi yapmadm kadar fabrikalar dolatm, kitlelere seslendim. Edindiim ak izlenim, duygularn elikili ve saknml olduuydu. Evet, statko artk da yanlmaz duruma gelmiti ama statkoya son vermenin ya da ayaklanmaya girimenin zorunluluuna gelince bu noktada kimse pek kararl deildi", ii ve asker kitleleri nin "kararszln" grerek ayaklanmann balatlmasna kar kan Zinovyev ve Kamenev gibi baz Bolevik n derlerin hep rnek gsterilen tereddtleri de zaten byk lde buradan kaynaklanyordu. Nitekim 16 Ekimde parti merkez komitesinin kesin karar toplantsnda da Zi novyev ve Kamenev gene kitlelerin "uyuukluu" temel gerekesiyle silahl ayaklanma gnn erteletmeye al mlar, hatta silahl ayaklanma ilkesine bile kar km lard. Kollektif ruhun gizleri karsnda devrimci nderle rin dt kararszl bu gizler kadar z e n le inceleme lidir sosyolog. nk her ikisi de devrimci projenin yze ye knn gstergesidir. Bu gstergeyi yanlsz belirle menin nemi ne denli tartmasz ise bunun iin bavuru lacak yntem de o denli glklerle doludur. stelik g lk, yntemin nesnesinin usuz bucakszlyla ve greli belirsizliiyle de srarl deildir. Dahas bu yntem, Marxin Zur Kritik der Politischen konomienin (E kono mi Politiin Eletirisine Katk) nsznde ortaya koydu u temel kural da tanmazlktan gelir. Marxa gre top lumsal dnmleri zmlerken "retimin ekonomik koullarnn -doabilimlerinin kesinlii lsnde belirt' 64

nebilecek- maddi dnmyle, insanlann bu [toplumun maddi retim gleri ile mevcut retim ilikileri arasnda - .n.J elikinin bilincine vard ve onu sonuna dein g trd hukuksal, siyasal, dinsel, estetik ve felsefi, ksa ca ideolojik biimleri her zaman birbirinden ayrt etmek gerekir. Nasl herhangi biriyle ilgili grmz onun kendisiyle ilgili grn temel almazsa, bylesi bir d nm dnemim de onun kendisiyle ilgili bilincini temel alarak yarglayamayz. Tersine bu bilin maddi yaamn elikileriyle, toplumsal retim gleri ve retim ilikile ri arasndaki elikiyle aklanmahdr (...). te bu neden le insanlk ancak yerine getirebilecei grevleri stlenir". Buna kar Marxm The Civil War in France (Fransa'da Sava) yazarken 1871 Komn deneyimini gn gnne izleyerek irdeledii yeni trde bir siyasal iktidan "retimin ekonomik koullarnn maddi dn myle ilgili verilerden bamsz olarak zmlemeye gi ritiini belirtebiliriz ama Marksist tarih anlayyla ilgili br karara varmann yeri buras deil. Gene de inceleme mizin bu blmnn niin grnte Marxin uyarsyla bu lde elien bir soru iaretiyle kapandn akla makta yarar var. Ksaca yle: Herhangi bir iktidar yapsn, ok eitli kaynaklan arasnda kendine zg dilini, belleindeki anlar, simgeler dizgesini, hatta kuttrenlerini,yerli yeri ne oturtmadan incelemek olanakszdr. Kurumlarn ar dnda yatan toplumsal bantlarn ve ekonomik glerin ileyiini irdelemeden nce szckler zerinde anlamak ve davurduklan siyasal olgularn doasyla ilgili pek ok ipucu sunan gstergelerin anlamn sorgulamak ka nlmazdr. Yeni bir iktidarn douunun yandalan ve kartlan iin ne anlam a geldii, bir tarafn ondan ne bekledii ya da br tarafin neden korktuu ve her biri nin kendisini bu olayla nasl ilikilendirdii, son erimde de yeni iktidarn hangi tarihten olutuu ve o tarihin bi lincine nasl vard sorusunun yant ite o szcklerin ve gstergelerin dolaymndan geer. Devrim kendi ba 65

na kendine zg dnsel bir evren yaratr ve yandalannn devrimi niin yaayan bir gereklik olarak duyup yaad, kartlarnn (daha genel olarak devrimin dn da kalanlarn) ise onu niin kurald bir olgu gibi grd ancak bu evreni inceleyerek aklanabilir. Devrimin yandalan ile kartlan arasnda gerek semantik gerekse psikolojik dzeyde temel bir uyumazlk vardr ve bu uyumazl basit bir "karlar" kartlna indirgeyerek anlamak olanakszdr.

66

KNC BLM

DEVRMC EYLEM
"Az tok baarya ulam halk ayaklan malarnn varl bir devrim iin yeterli de ildir. Bu ayaklanmalardan sonra, kurum sal yapda, yeni yaam biimlerinin oluup pekimesine olanak verecek kalc bir yeni liin de ortaya km olmas gerekir. Pyotr Kropotkin Byk Devrim

Eski dnya sanki btnyle ortadan kalkm gibi ar tk her ey olanakl gzkmektedir. Henz yaratlmam olan yeni imdilik kendine zg normlar dizgesinin aray iindedir. Devrim yeniyi kendi iinde tamaktadr ama onu yaratabilmesi iin yanlzca zafere ulam olmas yet mez. Devrim her geen gn kendi gemiinden soyunarak kendi mitoslarn dzene koymaktadr. Evrensel projesi ne gerek bir ierik kazandrmaya, balantl olduu gruplarn somut toplumsal zaman ve mekn iinde o projeyi greliletirmeye almaktadr; ama bu zaman ve mekn da devrimin andrn etkisinin altndadr. Dola ysyla devrim, eski dzendekinden olabildiince farkl bir ierik ve anlamla donanm yeni bir toplumsal dene tim tr tanmlamak zorundadr. Bu yaamsal anda zo runlu tercihleri kim gerekletirir? Bandan belirtmeli ki, zafere ulam devrimin gn delik boyutuyla ve rgtlenme biimleriyle, yani eylem iindeki devrimle ilgili zmlemelerde hep bir tartma nn arl duyulur. Bu tartmann konusu, kitlelerle devrimci nderler arasndaki ilikilerin biimini ve gele ceini gndeme getiren halkn kendiliindenlii sorunu dur. Devrimler sosyolojisi, bu sorun zerindeki tartma nn kuramsal boyutlarn dikkate almak zorundadr. Ey lem iindeki devrimin, devrimci uyankl, yrek temizli ini ve iddeti iie barndran gndelik boyutu gzlemle nirken sorunun gereklii btn aklyla ortaya kar. Ve devrimci ynetimin genel gidiini derinden belirleyen bu sorunun etkileri, genellikle devrim ertesinin belirleyici 67

zelliklerinden birini oluturan cokusuzlama olgularna dek uzanr.


I. D ev rim ci E y le m d e K e n d ili in d e n lik v e rad ilik

Oluum iindeki devrimin bannda ateli ve ateli ol duu kadar da yanl terimlerle tanmlanm bir ekime hkm srer ama sosyolog bu yanll deitiremeyece ini bandan bilmek zorundadr. ekimenin bir kanad n oluturanlarn savunduu "kendiliinden" devrim, "devrimci durum" geldiinde halkn kendi iinden fkra caktr. br kanatta yer alanlarn ngrd "iradi" dev rim ise o nl "elverili an'da devrimci nderlerin verece i "kesin sonuca gtrc" kararn rn olacaktr; bu karar annda her ey olanakldr ve henz yeraltnda bu lunan devrimin zafer ya da lm yolunu tutmas devrimci nderlerin iradesine baldr. Gene de sosyolog, 20. yz ylda zellikle Bat Avrupadaki devrimci hareketlerin u rad baz byk yenilgilerin kuramsal zemini olmak gi bi anlalmas g bir ilev grd hi abartsz ne s rlebilecek ve taraflar arasnda bylesine uurumlar aan bir sorunu incelemekten ka namaz. Ispanyol devrimcilerinin 1936-39 arasnda bu anla mazlk yznden paralandn, halk kitlelerinin kendi liinden eyleminden domu ve bir kurum biiminde ta lamaktan saknabilmek iin durmakszn yzn o kit lelere eviren bir proleter iktidar partisi projesinde anar izmin lkleriyle Leninist gerekilii badatrmak iin bouna abalayarak kendini tketen Andr&s Nin gibi en sekin nderlerinden birinin trajik yazgsnn temelinde bu anlamazln yattn unutmamak gerekir. "Mutlak bir zorunluluk olan ynetici organn hkmet adn ta masn istemiyorsanz, dilerseniz yrtme komitesi, dev rimci komite ya da halk komitesi adn verelim ona, an gelin hepimiz yazgmz yerine getirelim ve kuralm bu ynetici organ" diyen Nin ok gemeden bir zanl duru muna gelmi ve az sonra da hem resm cumhuriyeti h68

kttmetin hem de devrime komuta etmek zere Staline sa dk komnistlerce dayatlan yeralt aygtnn dmanl n ekmi, resm aklamaya gre esrarengiz bir biimde katledilmitir. Esrarengizlik, fazla aydnlkta yolunu a ran dmenleri rtbas etmek iin birebirdir. Sosyoloun hem d hem de byk korkusu olan gerekliin burada baz ipular yok deildir. Devrimci projeyi gndelik yaamn somutluuna aktaran her dev rimci hareket, bir yandan daha ilk anda bu projenin kol lektif yaamn koruma zorunluluuyla karlar, bir yandan da gerekliinden kuku duyulamayacak neden lerle onu dar gruplara emanet eder. Bu bakmdan rgt sreleriyle ve "kk gruplarn" evrim tarzlaryla ilgili pek ok rn vermi olan ada sosyoloji iin olduka ta ndk bir dzlemde yer alr. Ve ite bu alanda, zmle melerinde devrim olgusunu temel alan J. Morenonun ad ok zel bir belirginlikle ne kar. Devrimin de bir grup olgusu olduu ve bu zelliiyle son erimde de olsa uygun teknikler kullanlarak sosyometrinin laboratuvarnda yeniden retilerek belirginlikle snanabilecei grnden yola kan J. Moreno, "kitlele rin eyleme ve yeni dzeni benimsemeye nasl hazr tutu labilecei, kitlelerin kendiliindenliinin nasl seferber edilebilecei ve varolan toplumsal dzenin deitirilmesi ne kendiliinden katlma kitlelerin nasl yneltilebilece i" sorularn yantlamay amalayan bir "kendiliindenlik- yaratclk kuram gelitirmitir. Morenoya gre "in sanlarn eyleme hazr olabilmesi iin, gizilg durumun daki enerjilerinin serbest kalmasn salayacak baz yn temlere bavurulmas kanlmazdr" (Fondements de la Sociomtrie - Sosyometrinin Temelleri).

Moreno sosyometrinin devrim olgusunu ayntnp ye niden kurmasn salayan " ilem kategorisi" belirler: - "yeni dzenin bilincine varma, yaratclk kategori si"; - "kitlelerin uyuukluklarn atp dlenen lky gereklie dntrmeye yneldii kendiliindenlik kate
69

gorisi"; "hem peygamberin ya da nderlerin hem de kitle rin harekete gemeye hazr duruma gelmesini salayan zgrleme kategorisi". Moreno nc kategoride "devrimin nderinin ya da nderlerinin, ilgili toplumun bannda imdiki zamanda etkili olan sosyodinamik glerin arln tartmalarn salayan sosyometrik sezginin keskinliini" vurgular. Kk gruplarn konumundan devrime girimi kit lelerin bulunduu konuma byle birdenbire sramas31 ve sosyometrinin ayaklanmalar laboratuvar boyutlarna indirgeyebilecei ynndeki en azndan olaand sav, sosyologlar ile psikologlarn sosyometrinin kurucusu Morenoya yneltmekten geri durmad eletirilerin z n oluturur. Morenoya gre sosyometri "gelecekte dn yann terapi temelinde rgtlenmesinin" aracdr; nite kim "daha yirmi be yl nce Philadelphiada dnya devrimlerinin nmzdeki ilk durann bu olmas gerektii ni bildirdiini" anmsatr (Psychotherapie de Groupe et Psychodrame - Grup Psikoterapisi ve Psikodram). Gene de bu zmlemeler en azndan "halkn kendiliindenliini sosyologun ilgi merkezine yerletirmesi bakmndan anmsanmaya deer. Ne var ki kendiliindenlik kavramnn Darwin sonra s tartmalarn dzleminden birdenbire kp Leninle birlikte ideolojik kavgalarn kapal dzlemine inmesin den beri bu kavram bilimsel aratrma alann terketmi gibidir. Lenin 1902de to >elat (Ne Yapmal?) adl nl yaptnda, yzyln banda "iileri bilinlilie ve bilinli mcadeleye ykselten kendiliinden uyann" doutan baz erdemler tadn ne sren "ekonomist" Rus sos yal demokratlarnn savlarn pek ok kanta bavurarak rtme grevini stlenir ve sz konusu bilinlenmey*
(31) Moreno bir baka incelemesinde Marksizm'in toplumsal devrim kavram1 n "sosyolojik yorumlama hatas olarak niteler ve Marx'i bu kavram. mcadele iindeki toplumsal snflann oluturduu global btnler dzeyin yerletirmekle eletirir (Le Mthode Sociometrique en Soaotogie - Sos yolojide Sosyometri Yntemi).

70

"sosyal demokrat kuram la silahlanm ve iilere yakla mak iin yanp tutuan devrimci bir genliin" konumuna bavurarak aklar. Bylece tartmay kendiliinden devrim ile irad devrim arasndaki kartlk dzlemine yerletirir ve "bilinlilie" gvenmeyip kendiliindenliin peinden koan devrimci aydn yerer: "O halde bilinlilik ile kendiliindenlik arasndaki iliki sorunu ok byk nem tar ve ayrntlaryla incelenmeyi gerektirir." Bu rada sz konusu olan eliki deildir: "Kendiliinden un sur temelde bilinliliin tohum halindeki biiminden ibarettir"; iilerin mcadelesi en ilkel kendiliindenlikten, hem "devrimci" bilinle donanm hem de gcn ve benzersizliini oluturan dolaymszl yitirmemi bir kendiliindenlie doru yol alr. "Kendiliindenlii" salt kendisi iin ycelten sosyal demokrat ideologlarn aa vurduu bu tehlikeli tapm, gndelik devrimci mcadele dzeyinde proleter hareketinin kendiliindenlii ile iradi liini badatrmak gibi kat kat daha vazgeilmez bir a badan bak tutar onlar. Kendiliindenliin ikircillii diyalektik ileyiin merkezinde yer alr: "Bilinliliin kendiliindenliin altnda ezilmesi de kendiliinden ger ekleir." Lenin "ii hareketinin kendiliinden gelimesinin bu hareketi dosdoru bujuva ideolojisine boyun edirmekle sonulandn" ve dolaysyla "kitle hareketinin yepyeni kuramsal, siyasal ve rgtsel grevler dayattn" ban dan kabul etmenin zorunlu olduunu kolayca kantlar. Bu, kitlelerin eylemine klavuzluk eden rgtl parti ku ramnn ilk tasladr. Lenin bu kuram Gosudarstvo i reuolyutsiya (Devlet ve Devrim) adl yaptnda bu kez Marxm Paris Komnyle ilgili nl yapt The Civil War in France'm fazla "kendiliindenci bir yorumuna kar karak tamamlayacaktr. G. Lukdcs to Delattan 20 yl sonra Geschichte und Klassenbeousstsein*da (Tarih ve Snf Bilinci) Leninin te mel savm yeniden ele alarak daha da pekitirir. Kendili indenlii "kitlelerin en temel sknt ve mcadelelerinin" 71

dzeyine yerletirir, proleterlerin "umutsuz ve dolaysz bir savunmaya ynelik kendiliinden ve bilinsiz eylem lerden balayp aralksz bir toplumsal mcadeleden" geerek bir snf durumuna gelmesinde kendiliindenlin nasl ilediini gsterir. 1811-12de ngiliz iilerinin ma kineleri tahrip ettii (hareketin kendisine yaktrd es rarengiz ve elbette efsanevi nderi "Komutan Ludd" dola ysyla Luddizm adyla anlan) iddet dalgas, kitlelerin kendiliindenliinin o usd (Leninizmin kategorisini kullanrsak bilinsiz) dolayszln rnekler. Lukcs bu nun hemen ardndan, genellikle ve haksz biimde kendiliindenliin karsna konulan devrimci rgtlenme so rununa eilir. Devrimci parti devrimi "rgtlemekten ok devrimi kendi kendisine amlar. Sloganlar ve eylem planlaryla kimi zaman kitlelerin "eylemli kendiliinden liinin" adeta "peine taklr", ama kitlelerde "henz on lar iin btnyle ak olmasa da kendi z iradelerinin nesnellemesi, kendi snf bilinlerinin ak ve rgtl bi imi olduu ynnde ortaya kan duygu dolaysyla en azndan onlarn "gveninin rgtl ocadr. Hi kuku suz burada siyasal omaktan ok ideolojik bir postla dur maktadr. Nitekim Merleau-Ponty ve Sartre partinin zaaflarn aa vurmakta hi de glk ekmeyecekler dir. Lukcsm kendisi de Sovyet deneyiminden, kendi s klgan deyiiyle "rgtlenme biimlerinin kstllnn pek ok rneinin karsanabileceini kabul eder. Her devrim, ileri ekip evirmeye talip olan ve srekli yenile nen pek ok aday (bu "ynetmenlerin" ilevinden ve yaz gsndan daha sonra sz edeceiz) arasndan benimseye cei nderleri aklkla ayrt eder, ama sonunda gerek ten bu nderleri de aar. 1966-67nin inine gelmeden nce 1917nn Rusyas da kendi "kzl muhafzlarn" ve bunlarn "devrimci atlmlannn" taknln tanmtrLenin ve Lukcs'n benimsedii tutumda belirleyin tartma konusu devrimci partinin yaps ve kitlelerle ilikisinin doasdr. Adamakll merkezilemi bir parti yi yorulmak bilmeden yaratp rgtleyen Lenine bu nok' 72

tada kar kanlardan biri, balca kaygs "halkn halk tarafndan ynetimini" gerekten gvence altna alabil mek iin devrim zafere ulatktan sonra da halk iindeki kaynamay, kitlelerin kendiliinden yaratcln koru mak olan Rosa Luxemburgdur: 'Snrsz bir basn zgr l olmadan, dernekleme ve toplanma nndeki her trl kstlama kaldrlmadan byk halk kitlelerinin egemenliinden sz etmek btnyle olanakszdr" (Die Russische Revolution - Rus Devrimi). Dahas "halkn b tn kitlesi kamu yaamna katlmaldr. Yoksa Sosyalizm bir avu aydnn kapal kaplar ardndaki tartma masaandan tebli edilmi, balanm demektir". Ve Luxem burg Rus halk kitlelerinin 1917 Devrimine katlmnn gitgide daralmasndan yaknr. Lukdcs, Rosa Luxemburgun uzakgrllnn hakkn vermekle birlikte, "proletaryann partisine siya sal ynetim yeteneini kazandran rgtsel uraklar" ku ramm derinletirmedii ve bir yanda rgtllkle, br yanda rgtlln itiiyle gitgide daha "bilinli" duru ma gelen kendiliindenlik arasndaki gelgitin diyalektii ni ilemedii iin eletirir. Lukcsa gre devrimin gnde lik ak iinde kitlelerin grevleri ile yneticilerin grev leri arasnda (brokratik yaplar biiminde donup kalma s kanlmaz olan) ilevsel bir bolnm yerine, kitle inisiyatifleriile daha rgtl gruplarn (son erimde proletar ya partisinin) tercihleri arasnda bir ardklk ve ayn zamanda da bir cephe birlii olumasn salayan bu di yalektiktir. Bu yaklam, devrimci kuram sapasalam dursa bile devrimin ak iinde zihinsel ve toplumsal de iikliklerin hzna ve derinliine asl arl vermek de mektir. Devrimci kuram da "rgt, kuram ile pratik arasndaki dolaymn biimi olarak tanmlar. Ve her tr l diyalektik ilikide olduu gibi burada da diyalektik ilikinin unsurlar ancak dolaymlan iinde ve bu dola ym araclyla somutluk ve gereklik kazanr". Devrimler sosyolojisi, ada devrimci kuramn bu te mel ynn derinlemesine kavramak zorundadr. nk 73

kollektif kendiliindenlik sorununa hangi adan yakla. rsa yaklasn, bir parti iinde toplanm olsalar da o), masalar da devrimin yneticilerinin kendiliindenlik kar sndaki tutumunu irdelemeksizin bu sorunu zmleye. mez. Ama te yandan, szn ettiimiz kuramsal tart malarn, halk kitlelerinin kendiliindenliinin iki dzeyi arasndaki nemli aynm da hayli bulanklatrd sy. lenebilir. A) Birincisi, dolayszlk ve gndeliklik dzeyinde k lektif kendiliindenlik, sosyologlarn ok sk szn ettii "toplumsal kaynamann" eyleme dnmesi biiminde al glanabilir. Yanl nvarsaymlardan yola kmayan gz lemciler hibir zel hazrlk ya da nbelirti olmakszn, birdenbire ve ok daha garibi ndersiz ortaya km ok sayda devrimci hareketin varlna tanklk eder. Sartrem Fransada Mays 1952de patlak veren kitle gsterile riyle ilgili u szlerindeki alayclk yalnzca grntedir: Kendi kendine doan, elebalar olmayan bir hareket, ha? Bunun altnda bir eyler olmal" (Les communistes et la Paix - Komnistler ve Bar). Bu szler, belirli bir yo rum sorunsal gze alnamadndan "kendiliinden hare ketler" zerine ciltler dolusu ayrntl inceleme kaleme alarak kendini tatmin etme refleksine kar bir uyandr. Kollektif kendiliindenlik, filanca "devrimci" hareketin varlndan baka bir ey bilemedii iin yalnzca "kendi liinden doduunu" ya da gelitiini ilan etmenin tesi ne geemeyen sosyologun aczinin bir itiraf deil, sosyolo jik zmlemenin bir kategorisi olmaldr (ki Morenoda bile ancak bir lde byledir). Burada da tarihiden * renilecek eyler vardr. Binlerce mek arasnda unlar saylabilir: 11. ve 12. yzyllarda dinsel ve siyasal nderle rgtleyip ynettii "resm" Hal Seferlerinden ne halk arasnda ortaya kan Hal Seferleri srasnda in8' nlmaz byklkteki kalabalklar srkleyen duygulan insan ynlanm harekete geiren en karmak -ve en aZ incelenmi- duygulardr: Daha iyi yaam koullan i jn 74

beslenen gizemli bir umut, kutsal kalntlara duyulan inan, halk arasndaki ahiret inanlar, putperestliin kalntlar, neredeyse fiziksel bir genileme gereksinimi, yama al, mehule duyulan zlem, mminler yn nn (...) kendi kilise yaamn kendisinin kuraca ve din sel yaamdan payn alaca yepyeni bir iman yolu aray.1 32 nsanlk tarihinin en zengin ve belki de ama larna en ok ulam devrimci projesini eyleme dnt ren Hal Seferleri drt yzyl boyunca hem olaanst kendiliindenliini, hem de lmle yaamn benzersiz bi imde serpildii "kollektif bir mitoloji yaratma gcn" sergiler. -17. yzyl ortalarna doru Dou illeri dnda btn Fransann kentlerinde (Dijon, Bordeaux, Rouen, Moulins, Agen, Aix..) ve krlarnda ("plak ayakl" Normanlar) patlak veren halk ayaklanmalarn inceleyen en son aratrmaclardan Sovyet tarihi B. Pornev yle der: "Ne rgtl ayaklanmalardan ne de gerek bir disiplin den sz edilebilir; btn bu hareketler kendiliindenlik nitelii tar" (Les Soulevements Populaires en France de 1623 1648 - 1623den 1648e Fransada Halk Ayaklan malar). 1789da kylerde ve irice krsal kasabalarda ortaya kan "Byk Korku" halk iindeki kendiliinden kayna malar rnekler. Bu hareketin temellendirdii ve "kken leri, yntemleri, bunalmlar ve akmlan bakmndan kendi zerkliini tayan bir kyl devriminin"33 etkisi btn devrim boyunca duyulur. Durmadan yinelenen kendiliinden krsal ayaklanmalar Paris ve teki byk kentlerdeki devrimle kout ilerler. G. Lefebvre bu ayaklanmalann resm devrimin siyasal akyla hibir zorun lu ba olmakszn" patlak verip yayldm da byk isa betle belirtir. ubat 1848den nce de 1846-47de gene krlarda bu trde ok sayda ayaklanma olacaktr.
(32) P. Alphandry ve A. Duprom. La Chr66ent6 e l 1'lde de Croisade. (33) G. Lelebvre, La Revolution Franaise a l les Paysans ve La Grande Peur de 1789 (Fransz Devrimi ve Kyller, ve I789*daki Byk Korku),

75

1789 Devrimi halkn kendiliindenliinin daha pek ok rneini sunar: Kralln yazgsnn belirlendii 20 Haziran ve 10 Austos gnlerinde olanlarn temelde "sans-culottes" gruplarnn anonim inisiyatifinden kay nakland, Paris halknn geni kesimlerinin de onlar izledii artk kesinlemi saylr. 1792de "ilk terr" dne mine damgasn vuran ''Eyll krmlar" da krall geri getirmeye ynelik bir szmona "aristokratlar komplosu nun" olas sonularnn dourduu kollektif korkuyla balantl gzkmektedir. - 1848de ubat Devriminin kendiliinden gerekle tiini tarihilerin ounluu itiraf eder: Ayaklanma hi bir plana ya da ynergeye dayanmakszn Parisi ele ge irmitir. Bu kendiliindenlik karsnda akna dnen kral ve hkmet, ayaklanmann arkasnda kar konula mayacak kadar geni kapsaml ve ok gl bir komplo nun bulunduunu sanarak yanlr. Louis-Philippe ve Gui zot, ilk gnlerinde kendisini bir devrim sayd bile henz kukulu olan ayaklanma karsnda areyi kamakta bu lur. Geici hkmetin kuruluundaki trajikomik olaylar devrimci bir programn deil mutlak bir karkln h km srdne tanklk eder. - 1871 Paris Komn, en becerikli "ynetmenlerin den" biri olan gazeteci Flix Pyafnm tumturakl szleriy le, "kkrtlm, saldrya uram ve meru savunma du rumuna itilmi aalk kalabaln toplu vicdanndan doan kendiliinden, saptrlmam ve tezghlanmam bir iktidar, yani nl isimlerin nfuzuna, hretlerin buyruuna, nderlerin saygnlna ya da partilerin ayakoyunlanna en ufak borcu olmayan bir iktidar" deil midir? Pyat, Komn Devriminin halk niteliini savu nurken, devrimci iktidarn z ile onun uygulanma bi* mi arasnda olas her trl ayrm yadsr. Halkn, devri min devinimi iinde kendisinin yaratt kurumlan hik'r szc ya da st olmakszn dorudan ynettii btnsel bir demokrasi dncesini uyandnr. Komnn tanlU zafere ulaan devrimin d ile gereklik arasnda olu' 76

turduu uzakln tandr. Halk organlar -mahalleler de kurulan teyakkuz komiteleri, kulpler, eitli dernek ler- belediye saraynda toplanm Komn Meclisinin avu cunda tuttuu resm devrimin uzanda soluk almak zo runda kalmtr. "Yryen ve kendi kendini tanmlayan halkla" (Lissagaray) devrimin yneticileri arasndaki ili kilerin elikili anlam Komn demokrasisiyle ilgili zmlemenin her dzeyinde grlebilir; aslnda devrimin z de adeta burada sakldr. Komn Meclisi yasama so runlarnda halk inisiyatifini kabul etmeye yanamaz; kendi iindeki tartmalarn halka aklanmasna ks kana snrlamalar getirir. Nitekim Komn gazetelerin den birinin bayazar, Kanl Hafta iinde bir gn Komn Meclisini 18 M art Devrimini gerekletiren o gzelim kendiliinden rgtlenmenin dalmasna, ilk gnlerde ona bylesi ycelik ve g kazandran gnl yceliinin ve cokunluun tkenmesine gz yummakla" sular. 1900lerin arefesinde genel grev amal sosyalist propagandann etkisi altndaki Andaluciada patlak ve ren "kesinlikle kendiliinden ve ok ciddi grevler" dalgas yaklaan devrimin prologunu oluturur: "Zaman zaman yetkililerin kyllere cretlerin ykseltilmesinden ve an lamaya varmaktan yana olduklarn sylettirmelerine karn, kimse en kk bir talep ya da dilekte bulunmu yor, kimse mzakereyi denemiyordu. Bu tr abalarn grevin amacyla ilgisi yoktu. Kyller, cretlerden ok daha nemli eyler iin grevdeydi. Aa yukan iki hafta sonra toplumsal devrimin Andaluciay ele geiremedii ortaya knca, hl ilk gnlerdeki kadar ciddi lan grev birdenbire sona erdi (...), kyllerin gnlndeki grev mesihvari bir grevdi34 Halkn kendiliindenlii en plak biimiyle grlebilir burada: Kendisinden sonuna kadar honuttur ama henz eyleme dnm devrim deilir. Mesih'in ikinci kez geliini beklercesine yerinden hi k prdamadan erge mukadder olan devrimi beklemekte, "byk gecenin" ncesindeki arefe gecesini gzn krp
(34) E Hobsbawn. Les Primt&s de Rvolle dans /'Europe Moderne.

77

madan ibadetle geirmektedir. Grld gibi bu koullarda "taleplerin" formle edilebilecei bir dzlem sz ko nusu deildir. Gene de yetkililerin (ve daha sonra sosyo loglarn) yadrd soru yamurundan yorgun den kyller yer yer basmakalp baz aklamalarda bulunur lar: rnein "daha iyi cret" ya da i gvencesi istemek tedirler. Halk devrimlerinin doasm biraz kavram bir devrim sosyologu bu tr aldatc grntlere kaplmaya cak ve 'kyllerin cretlerden ok daha nemli eyler", anket formlarnda asla yer almayan "eyler" iin grevde olduunu teslim edecektir. 1905te Rusyada ilk ii ve kyl sovyetleri kend inden doar. ubat 1917de Petrogradda gerekleen devrimin kendiliindenliini bata Troki olmak zere btn gzlemciler belirtir. arhkn bakenti be gn iinde kadm ve erkek iilerin, askerlerin, hatta bir dev rime katkda bulunduklarnn hemen hi bilincine var makszn halkn arasna kanan burjuvalarn gitgide kat kat daha byk kitleler halinde katlmasyla ilerleyen anonim bir devinme kskvrak yakalanr. 27 ubatta ku rulan "Geici Yrtme Komitesi", "iilerin, askerlerin ve toplumun temsilcilerinden" olutuunu bildirir; bu ifade nin belirsizlii bile komiteyi douran hareketin doasn aa vurur.33 Konseylere dayal zynetim sosyalizmi gibi zengin ve deiken bir gelenek de byle bir temele dayanr. 1918-20 arasnda Almanya, Avusturya, Macaristan, tal ya ve baka lkelerde konseyler yerden mantar gibi fk rr.36 Bu gelenein sosyolojik bakmdan arpc bir zelli i vardr. Gerekten de bu gelenek kollektif kendiliindenliin yalnzca baz kurumlann deil, ayn zamanda baz mitoslarn da taycs olduunu retir. ilerin ve kyllerin zynetimi mitosu halkn dn tarznda
(35) Franois-Xavier Coquin, La Revolution Russe (Rus Devrimi), Oue sa>5' je? dizisi. No: 988. (38) Voline. La Rvolution Inconnue, 1917-1921 (Bilinmeyen Devrim,.-*17' 1921); Max Adler, Dmocratie et Consefls Ouvriers (Demokrasi ve *59 Konseyleri).

78

kukusuz en canl olandr. Bu gelenek devrimin gndelik boyutunda dolaysz anlam olan ok yaln kategorilere ayntnlabilir: Mutlak eitlikilik, artk efendisizlemi olan makineler karsnda emekilerin birleik cephesi, kardelik-alma, i aralar zerinde tam yetki sahibi olan ve yeni bir hkmranlk yaps kurmak zere bir araya gelecek gruplarn zgrce olumas... Son erimde, kk gruplarn yaratm ve eylemi olan kendiliinden kurumlar dzleminde toplumsal devrimi adeta evcilleti rerek devrimin kendisini geersiz klacak ikircil bir mi tostur bu. Devasa devrimci btn kltp kesirlere b len, dlerken ne kadar cokulandrsa da atsn atp iine yerlemek o kadar zor, hatta olanaksz olan krlgan bir mitos. Anszn yepyeni bir zgrln sahibi klnm mtevazi insanlarn dledii, gndelik bir zsayg bii mine dntrmek ve srenin bilinmezlerine kar koru mak gereken, kn gzelliini ycelten bir mitos. Ko ruma kaygs ok gemeden stn gelecek ve bir yanda gndelik yaamn ok uzanda, dorukta bulunan dev rimci iktidar kendi koruyuculuk misyonunu kantlarken, br yanda zynetim ounlukla bir szck olarak do nup kalacaktr. zynetimci devrim, kendi kurumlan ve mitoslar arasndaki kanlmaz kavga iinde tkenecek tir. Silahl devrimci mcadele dzleminde zynetimin karl, gnmzde rnein Latin Amerikann silahl devrimle kar karya olan eitli lkelerinde yaanan zsavunmadr. Silahl kendiliindenlik" (Rigis Debray), yani iilerin ve kyllerin bavurduu zsavunma, halk devrimini, dmann darbeleri iin hedef durumuna geti ren eli kolu bal bir konum iinde dondurur, devrimci projenin tmellik ve evrensellik ykmllnden uzak latran yerellemi hedeflerin dzeyine indirger. zsa vunma, kendine yeterlilik bakmndan, zynetimden da ha stn bir konumda deildir. 1936-39 arasnda Cumhuriyetilerin ynetimindeki spanya, kendiliinden devrimci rgtlenme biimlerinin 79

adeta bir gldestesini sunar. Baz illerin (Andalucia, Katalonya vb.) kkl anarist geleneinde bu rgtlenme biimleri mantar gibi fkrr. Hem nicedir tartmal olan cumhuriyete gnbegn anlam kazandran, hem de cum huriyeti yeni-kralcla ve "yeniden kazanlm blgeler, de ayaklanmac generallerin kurduu faist nitelikli diktatrle kar savunma konumunda ortaya kan halk devriminin younluunun ve cokusunun doal izleri oralarda rahata gzlenebilir. Tpk 1793te Fransada olduu gibi Ispanyada da kardevrimci oyunlar bir yandan aslnda hi istemeden "tabanda", yani halk arasnda dev rimci projeyi srekli radikalletirme ilevini yerine geti rir, ama bir yandan da devrimin yneticilerini bu proje nin gerekletirilmesinde ihtiyatl davranmaya yneltir (bu ihtiyathlk devrimin kendiliinden atlmn zayflatp gcn datan pek ok unsur arasnda ksa srede boy gsterecektir). Askeri darbenin hemen ertesinden bala yarak kylerde, kentlerde ve blgelerde sivil iktidan ete kemie brndren saysz cumhuriyeti komite birden* bire gericilie kar savaan devrimci komitelere dne cektir. Mnlrauxnun L Espoirda (Umut) ylesine arpc bi imde betimledii Barselona kendiliinden devrimin en canl ve en bereketli ocaklanndan biri olacaktr. Burada devrimci iktidarn saysz ortaklaa organ halk komitesi, sava komitesi, savunma komitesi, yrtme komiteci devrim komitesi, antifaist komite, ii komitesi, kyl komitesi, kamu esenlii komitesi gibi eit eit adlarla ortaya kacaktr. Bu organlar, kendilerine y a k trd k la n yetkileri ya da ayrcalktan halk kitlelerine dayatn^ iin deil, hkmetin, partilerin ve sendikalann gelenek sel erkleri karsnda kukusuz tutarszlk ve belirsizlik tehlikesini tayan kitlelerin eylem zgrln savufr mak iin mcadele etmek zorundadr - nitekim kitleler bu komiteleri kendilerinin yeni egemenlik biiminin desi olarak hemen benimseyecektir. Ama spanyol dev T 1 mi en diri glerini o geleneksel erklerle arasndaki 80

ma iinde eritecektir.37 - 1936da da Fransz Halk Cephesinin ilk haftalar ii grevlerinin kendiliinden genellemesinin damgasn tar. J. Danos ve M. Gibeline gre bu rnekte ikollanm kapsayan bir genel grev sz konusu deildir; hareketin bir ya da birka iyerinde balamas zerine grev en k k, hatta aile leindeki iletmelere varana kadar yerel ya da blgesel dzeyde kendiliinden yaylmtr. - 1956da Polonya ve Macaristanda, bilindii gibi yazglar farkl olan gene kendiliinden ama -Macaristan rneinin aka gsterdii gibi- hi de beklenmedik ol mayan, esrarengiz kkenlerden ya da drtlerden kay naklanmayan devrimler yaanr. 23 Ekimde Budapete de parlamento binasnn nnde iki, yz bin kii topla nr. Bu trajik olayn yksn aktaran en iyi tarihiler den birinin anlatm na gre "titreyen, kaslp sarslan, uuldayan kalabalk bir eyler beklemektedir ama ne beklediini ancak Tanr bilebilir. O kalabaln arasnda bulunan kimilerine daha sonra izlenimleri sorulduunda alnan yant udur: 'Kesin sonuca gtrc bir eyler yapmadan geri dnemeyeceimizi hissediyorduk. ok b yk, ok nemli bir eyler olmalyd. Yepyeni, coku veri ci bir eydir bu ve bireyi ap geer. Kalabalk kendisini ulus saymaktadr artk."38 1920de olduu gibi btn l kede bir kez daha kendilerini ayrm gzetmeksizin "ulu sa]" ya da "devrimci" sfatyla niteleyen ok sayda ii ko mitesi ve ii konseyi kendiliinden ortaya-kar. Bir n giliz gazetecinin tanklna gre bunlar "fabrikalarda, niversitelerde, madenlerde ve ordu birliklerinde seil mi delegelerin oluturduu ayaklanma organlar olduu kadar, ayn zamanda silahlanm halkn gvenini kazan m halk self-government'n (zynetim) organlardr da.39 Franois Fejt "binlerce bal, kabna smayan, deiken, iddetli ve kaprisli... kendiliinden devrimi" bi(37) P. Brou ve E. Tmime. Le Revolution et la G uene d Espagne (Ispanya'da Devrim ve Sava). (38) Franois Fejt. Budapest 1956 (Budapete 1956), (39) P. Fryer, Hungarian Tragedy (Macaristan Trajedisi).

81

raz lirik bir melankoliyle anar; devrimler sosyologu bu nj. telikte bir duygudan hibir biimde etkilenmemenin sorumluluunu tar. Tarih yazn, olaylar ktnde devrimci gnlerin tasvirine ayrcalkl bir yer tanr: 14 Temmuz 1789, 20 Haziran ve 10 Austos 1792, 31 Mays-2 Haziran 1793, Devrim Yl IlIn (1795) Germinal (21 Mart-18 Nisan) ve Prairial (20 Mays-18 Hazian) aylar, Temmuz 1830un "anl gn", 1848in ubat ve Haziran gnleri, 18 Mart 1871 vb. Bakaldr ya da ayaklanma, devrim son rasnn toplumsal dzeydeki davalarna savclk edenle rin pek sevdii "komplolarla" hi ilgisi olmakszn, t myle plansz ve ynergesiz geliir. Bununla birlikte, ta rih yazm kendi kaynaklarndaki boluklar doldurduu lde, ya 20 Haziran 1792de ve 1793 ve 1795 gnlerinde olduu gibi kendi bilgilenme ve silahlanma alarn kur mu kararl insanlarn oluturduu gruplar, ayaklanma komiteleri boy gsterir, ya da ubat 1848de ve Mart 1971de olduu gibi ayaklanmann anszn dolduraca, bylece onu kendi gznde merulatracak ve gitgide b yyen bir yerleik iktidar boluunun ok sayda n belir tisi ortaya kar. Devrimci kendiliindenliin yasalarnn en kolay yakalanabilecei alan kukusuz iktidar sosyolo jisidir. B) Ayn anda hem gndelik yaamda her de devrim sresinde ortaya kan ikinci dzeyde ise kollektif kendiliindenlik gerekte zgl rgtlenme biimleri dourma yeteneiyle deerlendirilir. 1917 ncesinin Lenini, bu yaklam entelektalist ve kkburjuva "sendikaclk iinde erime tehlikesini tad iin eletirir. 1924 sonra snn Trokisi ise ayn yaklam bu kez iktidardaki dev rimin profesyonelleri durumuna gelmi rgtl ynetici lerin halka kar diktatrl biiminde yozlat i n eletirecektir. Ama Troki bunu yaparken daha ne 1921de unlan yazdn unutmu gibidir: "Partinin dev rimci tarihsel misyonunun bilincine varmalyz. Kitel* rin kendiliinden tepkisinde ortaya kan geici dalgalan' 82

malan, hatta ii snfnn anlk tereddtlerini bile dikka te almakszn parti diktatrln srdrmek zorunda dr". Bu dzeydeki kendiliindenlik, deyim yerindeyse, fazla ie yaran Yneticilerin kitleler karsndaki tutu munu nceden m erulatnr. Devrimci yneticinin syle mindeki kendiliindenlik ile devrimin gndelik boyutun daki kendiliindenlii zenle ayrt etmek gerekir, ama Bolevik ynetimin ya da baka her trl rgtl devrim ci iktidann, kendiliindenliin iki dzeyini birbirine kantrmadan edemeyeceini, kendini yadsmadka (ken disine sorarsanz devrimi yadsmadka) devrimci rgt lenme biimlerinden dn veremeyeceini de unutma mak gerekir. Bu, yerleik iktidarlann deimez tutumu dur. Ekim 1956'da Macaristanda, halkn kendiliindenli inin gerisinde kalm ve d mdahale tehdidiyle yzyze gelmi devrimci iktidar da "halkn kendi inisiyatifiyle olumu yeni zerk demokratik organlan destekleyecei ni ve "onlan devlet ynetimiyle btnletirmeye ala can" (aktaran P. Fejt) bildirir. Bu yeni organlann hangileri olduunu biliyoruz: 1956da Macaristanda kyl, ii, asker komiteleri; 1962de Cezayirde bamszln ilan zerine Fransz smr gecilerin terkettii firmalarda kurulan ynetim komitele ri; Yugoslav partizanlannm Alman igalinden kan kan kurtard (1943-44) Srbistan ve Hrvatistanda gene y netim komiteleri; 1936-38 arasnda Ispanyada kylerde, kentlerde ve blgelerde oluan yerel komiteler; 1918-20 arasnda Almanya ve Avusturyada ii ve asker konseyle ri', 1905 ve 1917de Rusyada sovyetler; 1871de Pariste cumhuriyeti savunma komiteleri ile semtlerde teyakkuz komiteleri; 1793te gene Pariste ada devrimlerin kol lektif belleinde btn benzer organlann ana rnei say lan ayaklanma komiteleri, "halk dernekleri" ve sansculottelann seksiyonlar vb. Tarihi Albert Soboul 1793n bu organlann "halk iktidannn en iyi simgesi"40 olarak niteler ve kardevrim "tehlikesi" karsnda, baHO) Les Sansculottes Parisians en 1A rt II.

83

zen de "iddet sahnelerinin ortasnda" bunlann nasl kendiliinden doduunu, aralarndaki "snanm san*. culottelar" sayesinde nasl doatan rgtlendiini, yetki alanlarnn nasl ayrmlamam olduunu betimler. "I. lmllara kar mcadele rgtleri" olan bu oluumlar aym zamanda birer paralel ynetim organdr: Yabanclan gzetim altnda tutarlar, gerek "yurtseverlerin" tam sa ysn belirlemeyi amalayan "yurttalk kartlarn" da, trlar, " renkli kokart takmam herkesi" (kardevrimci komplo sanklarn) tutuklarlar vb. Fransz devrimci gelenei "halk dernekleri ile "ayak lanma komiteleri'nin kesime noktasnda zgl bir dev rimci organ kategorisi ortaya karmtr: Kulpler. 1789dan sonra Feuillants, Cordeliers ve Jakoben dernek lerinin evresinde saysz kulp oluur. Jakobenler Kul b bunlann en nl rneidir. Balangta allm tr de sradan bir sekinler topluluu olan Bretonlar Kulbnn dnmesiyle Mays 1789da Etats-Gnraux top lants srasnda ortaya kan Jakobenler Kulb Kasm 1789dan sonra Kurucu Meclis karsnda zerk ve srek li bir kurum durumuna gelir. ok gemeden taradaki pek ok "dernek" ile dzenli balar kurar. nergeler Ku rucu Meslise sunulmadan nce kulp iinde hazrlanp oylanr ve meclisteki grmelerin temelini genellikle bu nergeler oluturur. Jakobenler Kulb yaklak bir ad landrmann yattrabilecei basit bir "bask grubu" ni telemesinin ok tesindedir: O hem devrimci uyankln en yksek makam, hem devrimin amanszl zerine e kilen sylevlerin krss, hem de nderlerin d evrim in derinden akna sz geirebilmeleri iin kanlmaz olan takdis treninin gerekletii tapnaktr (Mirabeau ve Robespierre daha 1789da kulbn ilk "yrtme direktuvannda yer alrlar). Dolaysyla Jakobenler Kulbu znde devrimin "ynetmenlerinin" bir araya geldii b*r paralel meclis ve gelecein yneticilerinin yetitii b|r okuldur. Ama gerek anlamyla bir halk organ olutur* mak niyetinde deildir ve devrimin fkesi kabardka ku' 84

lbn da kapal nitelii de iyice ortaya kacaktr. Bun dan sonra zellikle 1793te Cordeliers gibi ok daha fazla halk katlmna dayal kulpler oluacaktr. "Kzl Papaz" Jacques Rouxnun "kamu ilerinin nbetisi" olarak nite ledii Cordeliers Kulb, terr dneminin kimi en kk tenci nlemlerinin esin kayna olacaktr. Kimi kez "sosyolojik" tanklklara da snan baz aceleci yorumlarn aynm lan bulandrma abasna kar n, siyasal ya da dinsel mezheplere zg tutumun tam tersine devrim, toplumsal mekn hi yapmacksz biim de kendisinin klabildii iin, en dolaysz gndelik yaam iinde kollektif kurum lann serpilip gelimesini salar. Bir halk devrimi srasnda gndelik yaamn kazand zenginlik, mezhepiliin her trl olaanla kar kan karakteristik protestocu tutumuyla ak bir kartlk oluturur. Aada zellikle devrimci trenler ve enlikler balamnda bunun baka rneklerini de greceiz. Ama ondan nce, sz konusu halk organlarnn rgtlenme tarzn ve etkinlik trlerini incelemekte ve bu organlann dile getirdii hkmranln, yani artk kendi ynetimini ele geirmi halkn egemenliinin doasn tanmlamaya almakta yarar var. Bu egemenliin oluturduu iktidar yapsnn hem mutlak hem de yaylml olduu sylenebilir: Mutlaktr, nk hibir grup ya da birey devrimin gndelik boyutunun her uranda uygulanan halk ege menliine hibir snr tanmaz. Her ey meru olduu l de anariden sz edilemez, ama hibir eye gem vurul mad iin her ey anari iindedir. (Devrimci halk ege menlii kavramnn tersi, genel kar kavramdr.) Yaylmhdr, nk hibir grup ya da birey herhangi bir ayrcalk ya da zel ilev dolaysyla halk egemenlii nin bir blmn kendi elinde tutamaz. Herkes (birey ya da grup) tek bana, bakalaryla eit dzeyde bu ege menliin sahibidir. Halkn her bir esi tek bana halkn btndr. Dolaysyla devrim dnemlerinde halk egemenlii do 85

as gerei totaliterdir: Temelde ayrmlamam olduu, hibir ayrcalkl sahibi ya da szcs bulunmad iin devrimin gndelik meknm btnyle doldurur. Her sa bah "gndemin bandadr" ve enlikleri, kavgalar, ada leti ya da terr kendi bildii, kendi diledii, kendi istedii gibi o oluturur. Sosyoloji bylelikle geleneksel katego rilerinin iip gevediini grdke kaygya kaplr; diz ginlerini koparm bir devrimin yaamn kstl kavram sal meknlara sdrmann olanakszln neredeyse tra jik bir acz biiminde alglar ve asgari bir kesinlik dzeyi ne ulaabilmek iin devrimin gndelik yaamm en bey lik dzeylerinde gzlemleme snavna raz olmak zorunda kalr. Birka istisna dnda devrim kuramclar da dev rimci eylemin btnyle halka zg olan bu boyutunu pek dikkate almaz ve alma odalarna kapanp kalrlar; sanki halktan renebilecekleri eyler yznden, halkn onlara kendi hkmlerini herkesin nnde yutturabilecei gibi gizli bir korkuya kaplmlardr. Ama biraz sabre din: Devrimci iktidar onlara gene ikircil olmakla birlikte parlak bir intikam frsat salayacaktr.
II. D ev rim in G n d elik B o y u tu n u n Y ap s

Atanm ya da kendiliinden tremi szclerinin onun eylemini dile getirmek iin kulland form llerin tesinde halk yapmacksz, evrensel, dizginsiz ve snrsz, ama ayn zamanda da saptanm bir hedeften yoksun ve bu zelliiyle hem iddet dolu hem bark, hem dzen den yoksun hem de kendinden honutsuz olan egemenli ini ok doal bir biimde yaar. Devrimci p ro je n in , t melliine ve zgl tarihselliine yakndan bal olan delik boyutu sosyologu akna evirir. ncelikle yeter'1 kaynak ve zmleme malzemesi yokmu gibi gzkrHalk kendi devrimini yaarken hi de gnlk tutm02' Ama tarihinin hemen kar kaca yanltc bir i*'e nimdir bu. Albert Soboulun batan sona inceledii 1" seksiyonlarnn ya da 1871 kulplerinin, 1917 sovyetl^

nin, 1956 Macar ii konseylerinin arivleri tanklklarla doludur; aynca eylem iindeki her devrim srasnda olay lar gn gnne kaydedip aktaran yazarlar mutlaka or taya kar. Geri bunlar ounlukla tutucu ya da kardevrimcidir; en azndan tarih yazn onlarn aktardklar n korumay yeler. Bir John ReedHe (Ten Days That Shook The World - Dnyay Sarsan On Gn) bir Malraux'ya {Les Conquerants - Fatihler, La Condition Humaine -nsanlk Durumu, L'Espoir-Umut) karlk, 1871 Komnnn "insanln soytarlk tarihinde zel bir yer tuttuunu" yazan Maxime du Camp gibi, "devrim hastal nn bulac ve salgn zelliini" sergilemeye alan Taine gibi, baz cinsel arlklarn ve sapknlklarn devrimlerin zgl nitelikleri arasnda yer aldn ne sren Sorokin gibi daha nice yazar vardr! Ama kart yorum larda bulunmakla birlikte iki taraf da halkn devrim sra sndaki tutum ve davranlarnn temel zelliini be lirginletirir: Uyanklk (halk srekli tetiktedir), yrek temizlii (halk srekli tetikte olmay sevmez, ayrca buna gc de yetmez ve devrim ellerinin arasndan kayar) ve iddet (halkn duyarllnn uyan rktc biimler alr). Burada yalnzca halk, kollektif devrimi sz konusu edeceiz ve onunla devrimci ynetimin eylemi arasndaki uzakl zenle belirtmeye alacaz; devrimci yneti min eylemini ise daha sonra inceleyeceiz. Amacmz bunlar mekanik bir dalizm iinde kar karya getir mek deil,41 yalnzca her ikisine de hakkn verebilmek.
(<tj rnein Daniel Gurin Fransz Devnmini zmlerken, 'yneticilerin' diktatrl ile "kolu plaklarn" ("bras nus") demokrasisini kar karya getirir. Devrimci iktidar ile halk dernekleri arasndaki ilikileri u szlerle beamier: "Sradan bir kundura tamircisinin ya da kendi halinde bir ilingi ri* en azndan parlak burjuva beyleri kadar sz hakk vard. Devrimin dmanlarn ezm ek iin kanlmaz olan diktatrl, emekiler iin ek sikse bir demokrasi tamamlyordu (La Lute des Classes Sous la Pre miere Republique Bourgeois e l "Bras N us - Birinci Cumhuriyet Dnemnde Snl Mcadelesi. Burjuvalar ve "Kolu plaklar'). Gurin'ln bura da ngrd iliki, kartlklar zenle vurgulanm ereklerle (zgrl n dmanlar) iin diktatrlk, kleler iin demokrasi) kukusuz ok kestirme bir biimde ifikilendirmekle yetindii siyasal olgularn zihinsel

87

Daha balangta, hem devrimci uyankln, hem de o^ zaman birbirinden glkle ayrt edilebilecek kadar ie geen iddetin ve yrek temizliinin, halk devriminin zgn doasm btnyle zetlediini Vurgulamak abartma olmayacaktr: Srekli tehdit altnda bulunan ve srekli yeniden balayan kollektif yaratclk. Uyanklk. Paris kuatmasnn (1870-71) son haftala rndan balayarak, ve herkesin "Komn" iktidar alma ya armasn beklemeksizin, semtlerde teyakkuz komiteleri rgtlenir ve bunlardan bazlar 1793te atalarnn yapt gibi kendi inisiyatifleriyle gerek yurttalara "yurttalk kartlan" datmaya balar. Kasm 1917de Petrogradda, Temmuz 1936da Barselonada, hatta Aus tos 1944te Pariste her ke banda "yurttalarn gven liini" korumak iin kendi kendini grevlendirmi muha fzlarla soluk tketmek zorunda kalmakszn dolamak olanakszdr. Bu rgtlenme adeta bir igdyle, ne ka dar sistematikse o kadar da keyf bir "kardevrimci av' biimini alr; zaten devrik iktidarla ibirliinin silahlan m sokaktaki adam tarafndan yzne vurulmasn hi de istemeyen resmi polis ortalktan ekilmitir. 1917de Petrogradda, 1956da Macaristanda daha dn her eye kadir olan polis birdenbire kaybolur; her yeri kaplayan mahalle milislerinin grevi, halkn iddeti ile yrek te mizlii arasndaki srekli atmaya baml olan kamu dzenini korumaktan ok, gnmzdeki "kontrgerilia yntemlerinden aina olduumuz terimle toplumu "kkgvenlik blgelerine ayrmak" ve epeevre sarmaktr. Bu. koullarda, kendiliinden oluan halk polisinin utanl' cak baz ar gayretkeliklerden kanmas olanakszda zellikle kardevrimci av srasnda siyasal gerekelen1 1
tasarmlarnn yer ald dzeyleri yerli yerine oluruna gereini 8 etmekledir. Bununla birlikle, halk devriminin. ktlerin yazgsn terteflW^ insanlarn geleceinden ayn eden yaln Manici tutumunu sergilen'16*'*" dir. Diktatrlk ile zgrlkler, zaferi salayan silah ile kavgay a p jjj. tutan silah, hem gemiin hem de gelecein devrimcilerinin kend'1 ^"' yaktrd etiketlerle geliigzel donanmtr, stelik karanlk s#** oyunlaryla doruyu yanltan ayrmak da pek kolay deildir.

88

yan sra kiisel intikam drtleri de rol oynar. Aynca halk polisi, devrim dman entrikalarla ilgili en olmaya cak dedikodularn etkisine fazlasyla aktr: Her yerden, 1793te gizli inlerden, 1871de lam ukurlarndan aris tokratlar, burjuvalar bulunup karlr. Fransz Devrimini gerekletiren halk, Dantonun ya da Jacques Rouxnun dayatmalarn beklemeden, ama ok daha gerek bir kaygy ortaya koyarak daha Ekim 1789da, zellikle de kraln Varennese kandan sonra "aristokratlarn gelip gidiini ve onlardan beklenen komplolar nlemek amacyla kendiliinden rlm ge ni bir gzetim a" (G. Lefebvre) oluturur. Halkn zih ninde 'aristokrat" sfat en az onun kadar mulak ama gene en az onun kadar armlarla ykl "yurtsever" s fatnn kartdr ve o tarihten bu yana Fransann dev rimci kaltnn parasn oluturan (1848de, 1871de ve 1944-45te yeniden ortaya kan) uygulamalar tek bana merulatrmaya yetecektir: Aristokrat potansiyel bir "sanktr" ve bu nedenle ihbar edilecek, filenecek, zgr lkleri elinden alnacak, mahkm edilecek ve "eitlik ma kinesi" giyotine gnderilecektir. Sonunda aristokratn g znde adeta Tanrmn gnderdii, ama gerekte devrimci projenin alnnda yazl olan bir Thermidor gelip bu kez giyotini ortadan kaldracaktr. 1848de de kardevrimin kadrosuna "Toplum'un kamu yaamndan dlamak iste diklerini simgeleyen yeni yeni simalar katlacaktr. Bir 18481inin yazd gibi ubatn tuhafiyecileri de Hazirann iileri de "kodaman tefecilere, ato beylerine, konakl uak takmna, avukatlara, sulh yarglarna, papazlara, gmrklere, emekli subaylara, sigorta mdrlerine" kar ortak bir kin beslemektedir. Tklm tklm dolu olan bu galerideki yzler gnmze dein deimeyecektir ve bu da ok anlamldr. stelik galeri bir kez daha gzden geirildiinde iyice anlalacaktr ki, grnte olup bi tenler bir yana halkn devrimci uyanklnn asl ilevi, devrimi kardevrimci komplolardan kurtarmaktan {iler de greceimiz gibi rnein "kamu esenlii diktatrlk 89

leri gibi baz zgl devrimci ynetim biimlerinin amac budur) ok, devrimi kartyla ilikisi iinde konumland, rarak kollektif etki alannn gndelik boyutunda onu sa. hici klmaktr. Etiketlenmi hasmlardan oluan bu (M ic hel Poucaultnun deyimiyle) "tersine toplum'a kar ol. mak, rnein sans-cwfottelann ya da kzl muhafzlarn kendi kendilerini tanmlamalarn salayacaktr. Devrim, ci uyanklk, btnyle yadsm olmad bir tarihin iine kendini yerletirmeye alan devrimci projenin gn delik boyutudur; gnn birinde kardevrim devrimci projeyi anszn o tarihle yzyze getirecektir.fBundan sonra halkn uyankl sonul biimini, yani devrimi gllere kar umarszca savunma biimini alacaktr ve ite o zaman beri yndaki nice "ynetmen" pasaport kuyruu na girmi olacaktr. Halkn devrimci uyanklnn simge lerinden biri olan barikatlar Fransz devrimci geleneine silinmez biimde yerlemitir42 ve her gerek devrimin sonunda kanl bir gereklie dnerek sahiciliini kant lar. Yollardan sklen kaldnm talarnn, depolardan kaldrlan eyalarn, devrik beylerin arabalarnn olutur duu barikatlar Hugodan bu yana "tan kzllnn orta sndaki kuruni mor"dur. Halkn oturduu her mahalle nin, her sokan drt bir yan barikatlarla evrilir. Bari katlar kuranlar onlar son erkek, hatta son ocuk, hatta son canl devrilene dein savunurlar. Barikatlar halk devrimini en son boyutuna, umutsuzca yeni bir yaaffl arayan kk bir grubun sa kalabilmesine indirger1871in "Kanl Hafta"smda Komnn Sava Bakanln * daki temsilcisi Charles Delescluze, kendisi de bir barikat ta kim vurduya gitmeden nce, Versailles birliklerin* kar umutsuz bir harekta giriebilmek iin ulusal tnu1 hafzlardan kalan son gruplan toparlamay baaran1 2 . nk herkes aresizliin uyandrd bir igdyle sil* hm alp kendi mahallesine, kendi sokana dnm vt
(42) G. Duveau'nun ortaya koyduu gibi bunun tek istisnas 1789 Devrimi^ Buna karlk 1648deki Fronde Ayaklanmas'nda bile barikatlar mu. 952'de Amerikan aleyhtan gsteriler s r a s n d a B e l l e v l l e ' d e . Mw 1966 'd e de Quartier Latin'de bu gelenek yeniden canlanmtr.

90

devrimden kalan son eyi, yani komularnn, kansnn, olunun bu son gnler iin hazrlad barikatlar savun mak iin dvmeyi semitir. Kardevrimci bask kate gorisinin kuku gtrmez bir anlam vardr: "Sokak sava ", gerekten de tek tek her sokakta sava. Sava iki ta rafta da korkuntur. Devrimci projenin evrensellii, insa nn insana kar savanda son bulur. Yrek temizlii L'Espoirda. Malrauxnun karakterle rinden biri yle konuur: "Amerikada devrim bir fke patlamas sanlr. Buradaysa imdilik her eye nee ege men." Dahas da var: "Kimi milise burada krdan dayan myor, kimisi de Sierrada can veriyor, ikisi de ayn ey aslnda. Pek ok kimsede devrim, geleneksel toplumsal kstlamalarn artk sona erdii biiminde hem bulank hem cokulancbnc, hoyrat bir duygu uyandrr. Yeni bir dnyann kurulmas, gndelik yaamn ayrntlarna dek eski dnyann yadsnmasndan geer. Her devrimin hi deilse balangta srekli bir enlik havasn solumas bundandr. Gene bu nedenle iktidardaki devrimci "ynet menler belirli tarihlerde inceden inceye dzenlenmi t renlerle kutlanacak resm ve zorunlu bayramlar ilan et meye balad anda, artk devrimin tarih iinde devinimsizlie g ettii sylenebilir. 14-18 Temmuz 1790da "yamurdan srlsklam olmu, iliklerine kadar slanm, adeta tiridi km, ama ocuklar gibi yaam dolu, sevin ten ldayan bir kalabaln"43 her yerden tat Fede rasyon Bayramyla, 8 Haziran 1794te (9 Thermidora bir ay bile kalmamken) teosofik erdemlerle donanm l l byk rahip Robespierrein halk arasnda kendi yank sn bulmak gibi bo bir umutla, yannn kardevrimcileriyle halkn birbirine kart bezgin bir topluluun nnde bktrc bir tren dzenledii Yce Varlk Bayra m arasndaki kartlk arpcdr. Halkn srekli yeni biimler almaya hazr durumda bekleyen yrek temizlii devrimci nderlerin imgelemini besleyen paha biilmez bir kaynaktr: Panem et circenses
(43} P. Trahard. La Sensibilit Rvolutionnaire (Devrimci Duyarllk.)

9]

(halk yattrmaya yetecek kadar biraz ekmek, biraz eg lence) yerlerini yitirmemeye alan yneticilerin teme davran ilkelerinden biridir. Dolaysyla devrimci bay ramlar srekli bir ikircilliin izini tar. Devrim donu] kahplancaya dein btn bayramlarn kaynan olu turacak ilk bayram devrimin kendisidir; sokaklara dkl m halk, bulduu en kk aral bile doldurarak yay lan bir lav rma gibi kentsel mekn fetheder. 14 Tem muz 1789 ve 18 Mart 1871 gnlerinde Parisi, 23 Ekin 1956da Budapeteyi betimleyen yorumcular halkn se vinle dolup tat bu enlik sahnelerinin tandr. Ocal 1959da Fidel Castronun gerillaclar iktidar ele geirdi inde Havanada olduu gibi haftalar srebilen bu kendi liinden bayramn ardndan ok gemeden rgtl bay ramlar gelir. kili bir ilevi vardr bu bayramlarn: Hen "halkn kendi kendine verdii bir temsildir" bunlar, hen de "bir yandan devrimci eyleme girimeyi gerekelendir mi siyasal formlarn geerliliine halk inandrmaya bir yandan da genel iradenin birleikliinin ne anlam gelebileceini birleikliin simgeleri araclyla ve kat lmclar arasndaki her trl mesafeyi ortadan kaldra rak halkn gznde rneklemeye ynelik toplumsal bi bydr."44 Devrimin gndelik boyutu gzlendike bu 8 zmlemede iki enlik kategorisi ayrt edilir: Birincisi b tnleme trenleridir (burada btnlemeyi G. Gurvitch in nerdii anlamda yelerinin alglad basncn asgar dzeyde olduu Bizin ekim gcnn, onun iinde kay namanm derinliinin ve ona katlmn yo u nlu u n u ! azami dzeyi" olarak anlyoruz); kincisi de yarglama v ( kefaret amal kuttrenler. 1871 Komn devrimci bay ramlarn ierdii bu anlam kartln ok iyi rn e k le 28 Martta Komnn resmen aklanmas zere belediy* meydan ile yakn evresinde tam bir intizam iinde top lanan yaklak 80 bin kii toplumsal konum, m e sle k fi da kuak ayrmlarnn tmn aan dev bir "tm-varlk (Sartre), tek bir kollektif simge dizgesi iinde btnle?,r
(44) J. Duvignaud. Soaologie du Theatre (Tiyatro Sosyolojisi).

17 Maysta ise tam tersine Paris halk Vendme Alannda gerek bir "eytan kovma ayinini"43 izlemek iin topla nr: mparatorluk Stunu yklacaktr! En kk ayrnt sna kadar zenle uygulanan, gazetelerde bol bol fotoraf larla aktarlp yorumlanan bu ayin bir dnyann sona eri inin ve yeni bir an balangcnn simgesi dzeyine ykseltilir: "Herkes stunun kalntlarna ullanrken, vecd lklar arasnda stunun kaidesine kzl bayrak dikilir."46 Halkn yrek temizlii bu kadarla da kalmaz. "Ken di" devriminin efendisi olan halk, gene kendiliinden bi imde, dolaysz bir anlamla ykl yepyeni zgrlkler ta nr kendine: Kamu tatlarna artk kimse para demez, saraylarda ve resmi kurulularda herkese ak sofralar kurulur, yer yer yamaclk bagsterir. Her kanattan yo rumcunun i karartc bir titizlikle tepki gsterdii, ama egemenliin tadna varan halk yeni bir ahlaklkla do nanmaya ynelten "anari tehlikesi" budur. rnein Le Pie Duchene "Herkes Edebini Taknsn! diye balk atar. 1793te de 1871de de Pariste halk komiteleri sar holarn ve fahielerin tutuklanmasn emreder, yamac lar gnn yana bakmadan cezalandrr, yneticilerin ahlaki umursamazlna kar kar. Anariyle iie ge mi olan devrimci disiplin gene en az anari kadar gze batar; ikisi de ayn gerekliin, tarihin knlma noktasn da halkn kendi zgn dengesini araynn davurumu dur. Bylelikle halkn yrek temizlii, sosyolojinin ve top lumsal psikolojinin alanna giren grnteki bir para doksla kendi kartna, kollektif ilecilie dnr. G. Duby Ortaada 10001i yllara doru Hristiyanlk dn yasnn Mesihin ikinci geliini bekleyiini zmlerken kollektif ilecilii yle tanmlar: "Yoksunluklara hep bir likte katlanmak, et yemenin, sevimenin, altna dokun mann, kavga etmenin hazlanna srt evirmek, gerekte Tannya kulluk edenlerin, Tannnn gazabn nlemek,
(45) M. Winoek ve J.-P. Asema, Les Communards (Komncler). (46) Lissagaray, Hstoire de la Commune (Komn Tarihi).

93

ifctian.tji.ieu s a v m n v e u e s a p g u u u u e n a s r l a n m a k ij^

bavurduu aratr". Kayg verici bir koutluk vardr bu. rada: Zorlu devrimlerin nderleri tek tek herkesin yalnu cann deil gndelik yaamn da feda etmesi lks*. den yararlanmaya alr (ki bu lk halk arasnda derin yanklar uyandrr), ama bunu ancak halkn gznde r nek saylacak lde vakur ve yaln bir yaam srdkleri lde baarabilir. Luther deil ama Mntzer, Danton deil ama Robespierre, Zinovyev ya da Kamenev deil ama Lenin, gen (devrim yolunda yalpalad dnemler deki) an Kay-ek deil ama Mao ite bunu baarmlar dr. Kalknma kuramclarnn ok nemsedii "bir kua; n feda olmas, gnn birinde yaamn halkn ok daha byk bir blmnn deiebilmesi iin gerekli olan uzun yry, tek tek her yaamn her gnnn aralk sz feda edilmesini gizlemeye ynelik kestirme bir forml dr. Devrim gnlerinde fiziksel cesaretin, ahlaki saygnl n ya da onurluluun, en nyargsz gzlemcinin bile grmezlikten gelemeyecei biimde ahlan, devrimi ynpan halkn somut yaamnn ardndaki "derin ezgiyi (canto hondo) oluturur. Bu ahlan kardevrimci de erlendirmeleri en baya dzeyine indirger ve ahlaki ya am konu alan bir sosyoloji tasarlamay olanakl klar, bu dzeyle yetinildiinde belki normatif bir sosyoloji, ama halkn son direni mevzilerini en etkin biimde za yflatmay amalayan normatif bir yaklamdan ok daha insancl bir sosyoloji olacaktr bu. Halkn yrek temizli? v e onun teki yz olan kollektif ilecilik, k ard ev rim 0 bak, asnn en gzde yaknmalarndan biri olan iddet' ten ayrlamaz. iddet. 1962de Pekinde "Kzl Muhafzlar" yle detf "Bakan Mao kibarlk ve nezakette ly karan ya ^ yumuakla, incelie, elebilie, llle ve yce nllle kendini kaptran hibir devrimin baarya amayacan retmitir bize her zaman." 1 7 9 3 n grln dmanlarna zgrlk yok" biimindeki n ilkesinin inde brnd bu biim, devrimci >de 1 94

devrimci uyankln son kestesine ulat ama lsz bir terre de dnmedii kldan ince kltan keskin bir ayrm izgisine yerletirmeye alr. Ama o gnlerden sonra "kltr devrimi'nin dizginlerinden boanm, snr ve yasa tanmayan bir hoyratlk ile Konfyslk ara sndaki orta yolu tutturm akta hangi glklerle karla t ve ine zg bir devrimci iddet tr oluturmakta nasl baarsz kald bilinmektedir. Anlaml bir baar szlktr bu: Hangi dnemde ya da kltrde olursa olsun, kulland yntemlere varncaya dek devrimin ikinliini gsterir. Mme de Stal Considerations sur la Revolution Franaisede (Fransz Devrimi zerine Dnceler) sulama amacyla alacak lde ada terimler kullanr: Dev rimin devindirici ilkesi eitlikti (...), Jakoben sultasnn balca amac bir t r eitliin yabanl egemenliini ger ekletirmekti." Levi-Straussun La Pense Sauvageda (Yabanl Dnce) "yabanl" sfatna eksiksiz antropolojik ve felsefi boyutunu kazandrmasndan nce de Sartre "devrimci atlm" iindeki halkn "yabanl egemenliin den" sz ederek (Les Communistes et la Paix) halk devri minin yontulmam iddetinin adn koyacaktr. Gndelik boyutu iinde ele alndnda devrimci id det, halkn devrimci uyankl ve yrek temizltiyle ay rlmaz biimde iie gemitir. Bu boyutu iinde devrimci iddet, kendisine eksiksiz biimde sahip km, zgrl n elde etmi devrimdir ve, ite bu ayrm ok nemli, iddet iin iddet deildir. Devrimlerin "gz bal idde ti" kardevrime^tarih yazarlarnn pek gzde bir uydur masdr yalnzca. Hibir devrimde devrimci iddet kadar koullanm, onun kadar belirlenmi bir baka boyut gs teremezsiniz. ncelikle belirtmek gerekir ki "devrimci iddet"i id det yapan, kardevrimci iddetin tersine, onun zaten varsaym gerei asla yasallamam, hele dardan bakl dnda a fortiori merulamam olmasdr. ktidardaki devrimin, gemiteki u ya da bu aamasnn bavurduu 95

iddeti yadsd bile olur: SSCBde "Stalincilikten arn mann" ya da inde 1966-68 "kltr devriminin" ikinci evresinin balca zellii budur. Dolaysyla devrimci id. det balangta her zaman meruiyetten yoksundur. B u. rada hi deilse sosyolog zmlemelerinde belirli bir saknmla ele almas gereken bir eyle kar karyadr. Devrimci srete, devrim ncesinde geerli olan normla rn tesine geen her eyi, rnein halkn devrimci uya. nklmn davurumlarm ince eleyip sk dokumadan he men "iddet" saymaktan kanmak gerekir. Gerekte halk devrimi srecinde, bata devrimin dili olmak zere her ey bir anlamda iddettir. 1793te ansculottela n n kulland dilin iddeti ve kabal, burjuvalama ve aristokrasi yanll aibesini hep zerinde tah yan iktidardaki devrime kar srekli bir kkrtma teme line oturur. Bu dilin iktidardaki devrimi kuatp iine hapsettii semantik alan salt sefaletin diline indirgene mez; rie Hebert ne Jacques Roux forSalann ya da sradan "halk adamlarnn" dilini kullanr. Le Pere Duchene gelfr neinin, oluum halindeki devrimi betimleme amacn ancak ubat 1848de ve zellikle Mart 1871de tam anla myla ulaabilmi olmas ok anlamldr. Gene de 18T I Komnnn Le Pere Duchenei bykbabasnn olsa ol grnteki kabalna yknebilecek, onun ancak yaba nl havasn taknabilecektir; ne onun duyarllnn sn* na erebilecek, ne de halkn kendiliindenliini ve deve min gndelik boyutunun esini (uyanklk, yrek t* mizlii, iddet) artrma gcne kavuabilecektir. e ancak kavramsal dzeyde birbirinden ayrt edile' bilir, betimleme dzeyinde deil; sosyolojik zml^ devrimci durumun ikircilliini dlayarak kendi ken^1 1 1 yadsmak istemiyorsa ayn anda btn cephelerde birde yol almak zorundadr. Devrimci durumu anlam dolu lan onun ikircilliidir. Dolaysyla iddet ancak bir ba dzlemde, kavga dzleminde sorgulanabilir; nitekim ^ devrimci eletiri iddeti hep bu dzlemde arar. Devrimci iddet sokak arpmalar, ete sava*"1 ' 96

rehine katliamlar, suikastlar, kardevrimcilerin siste matik biimde ortadan kaldrlmas, kundaklk, yama gibi zgl grnmlerine indirgenirse bu grnmlerin her biri iinde de onu daha kk boyutlara indirgemek kanlmaz olur. Elimizdeki tarih yaznnn rnekledii en iddetli devrimci sre olan Vietnam sava, Vietkong devrimcile ri bakmndan ancak 1959^ sonlarnda, Ulusal Kurtu lu Savann eski militanlarna kar giriilen iddet n lemlerine karn be yl boyunca yrrlkte kalan Cenev re szlemelerinin (1954) ertesinde belirlenmi "genel iz ginin" terkedilmesiyle birlikte iddete dnr. 1959 ka rarlan da iddeti kardevrimei baskya kar savunma gerekleriyle snrlar; Vietkong iddetini zellikle devrimci klan da kendi bana iddet deil mukabil iddet olmas dr. Ngo Dinh Diem hkmetinin katliamlarna kar ayaklanan kyl "kitlelerinin kendiliinden hareketine gem vurmann olanakszln" yetkililer de teslim eder. Kardevrimei yazn, devrimciler ancak iddetin en il kel biimlerine zg izgilerle betimlenebilirmi gibi dav ranr. Bu yzden 1871 Komnnn tarihi, ardndan ge len bask dneminin miras brakt sylencelerle arp tlmtr. Evet, rnein Mays 1871deki "Kanl Hafta" bo yunca ve yalnzca o gnlerde ok sayda ve kukusuz ka stl kundaklama olaylan olmutur ama kardevrim m zesinde pek sekin bir yer edinmi "kundak kadnlar" btnyle ya da ok byk lde d rndr.47 Buna karlk ulusal muhafzlarn u ya da bu grubunun giri tii kundak iddetin nne cesurca geerek pek ok ka mu yapsn -zellikle hastaneleri ve kiliseleri- yanmak tan kurtaranlar, bunu yalnzca kyc ve anlamsz bir id dete kar olduklan iin deil, ayn zamanda devrimci iddetin zndeki yneliin amaz bir igdsyle yap mlardr hi kukusuz: Devrim, bir tr ya da annma kuttreni olduu zaman iddeti kabul eder ama kendisin den baka hibir amaca ynelmeyen bir ykclk olduu
t*7) Edll Thomas, Les Ptroteuses (Kundak Kadnlar).

97

zaman reddeder onu. Kardevrimcilerin topluca ya da belirli aralklarla pepee idam edilmesi, rehinelerin l. drlmesi gibi olaylar da gene bu pencereden, devrimin gelimesinin her bir evresindeki belirgin ilevleri asndan zmlenebilir. Devrimin ilk gnlerinin atei iinde iddet, "aclarn tututurduu mealenin"1 1 8 kanl gemi-, i, yoksulluun gllerden acmaszca al, hoyrata anszn bir zgrlk edimine dnen kleliin usuz bu caksz belleidir. Frantz Fanonun Les Damnes de la Ter re (Yeryznn Lanetlileri) adl kitabna yazd nszde Sartre gnmzn Afrikal ya da Gney Amerikal geril lasndan yle sz eder: "Bizim insanlamamz o demi* ti, kendi insanlamasn da bize detiyor". Fanonun kitabnn ilk blm hi dolambasz "id det zerine" baln tar. Bu bir kkrtma deil, bir iarettir. Smrgecilie kar devrimi gndelik kavgalan iinde yaayanlar iin bu devrim her eyden nce iddet tir; cinlerden annma ayinleri, kutsal danslar, kabile sa valar gibi kadim saplantlarndan kurtulmu iddet ar tk smrgeci baskya kar ynelebilecek, ama bunu s mrgeciliin kendi yntemlerini ona kar evirerek de il, onda plak iddetin zgrletirici dehetini uyandra rak yapabilecek konumdadr. Smrgeletirilmi halkn iddeti, gcn boyutlarndan deil kendi doasndan alr; smrge dzenini yenebilmesi iin, gcnn o dze nin bir araya toplayabildii bask glerinden daha stn olmas gerekmez. Devrimci iddetin psikanalizine Fa nonun yaptnn kazandrd sosyolojik boyutun, ulusal kurtulu savalarndan baka durumlar iin de karsa* nabilecek uzantlar vardr. plak iddeti, devrimci pr jenin belli belirsiz douu srasnda kendisiyle baba olan yoksulluun bavurabilecei tek silah olarak kavra mak, iddet patlamalarnn belli koullarda devrimci n derleri bile neden akna evirdiini, szgelimi devrin^1 hareketin daha ilk admlarnda, tedenberi nderlerin kip evirdii rnein grev gibi grece grltsz kollekt'
(48) Ernst Bloch, Thomas Mntzer.

98

gsterilerin yerini neden birdenbire ayaklanmalarn, sa botajlarn, yakp ykmalarn ah verdiini aklamay sa layabilir. 1871 Komnnn ertesinde basknn, srgnlerin, tehcirlerin tkettii Fransay devrimd sendikalizmin kurtarc iddetine davet eden Georges Sorel ii snfnn yetkili ve unvanl savunucularnn salvolaryla karlar: "Neredeyse baya denebilecek bir yanlgdr bu, proletar yaya kar ilenmi gerek bir sutur."49 Halk devriminin bir kez elinden kard iddet artk partiler aras eki meler dzeyine dmtr ve dinginlie kavumu bir l kede genel oydama iddeti yadsdktan sonra resmi par tilerden birinin iddete bavurmas dnlemez. Ama bu yzyln balarnda Fransada, Ravacholdan (Franois-Claudius Koenigstein) "Joseph Bonnot etesine" ka dar anaristlerin giritii saldrlar karsnda sosyalist ler de daha az iddete bavurmamlardr. iddetin ifte yz burada btn aklyla belirir: iddet, yerleik ik tidarn tekeli -hukuk biliminin yaygn terimiyle "rgtl zor"- olmaktan kt anda sorgulama konusu olur. Bu bayal alglamak Sorelin neredeyse midesini bulandnr: "Vivianiye ve onun hkmetinin adamlarna gre, devleti ele geirebilecek kadar gl bir rgtlle eri tiine inandn zaman ayaklanrsn; ama asla byle bir amac olmayan proleter iddet budalalktan ve ayaklan mann iren bir karikatrnden baka bir ey olamaz . Sorelin yzyln balarnda iddete yeni bir nitelik kazandrma abas Kba Devriminin kuramclarnda ye niden karmza kar. Bu kuramclar, gelecekteki yeryz devriminin birer ilkrnei ve simgesi saydklar Latin Amerika devrimlerinde gerilla savana zgl bir konum ve ilev tanrlar. Fidel Castro ve Che Gueveradan sonra Regis Debray (Revolution Dans la Revolution? - Devrimde Devrim mi?) gerillacnn iddetini siyasal mcadelenin te mel silah olarak kavramlatnr. Debrayye gre an so lun yannda yer alan rgtler "legalizme" sndnda
(49) Charles Rappopon. La Rvolution Sociale (Toplumsal Devrim).

99

onlara kar da ayn silaha bavurulmaldr; kald ki bu rgtlerin "nemi bulunduklar lkedeki devrimci du. rumla ters orantldr. Debraynin hoyratl bu kadarla da kalmaz: "Kentteki stleriyle ya da yurtdndaki tem. silcileriyle konuurken gerilla aslnda kendi burjuvan', siyle konumaktadr. Devrimci proje, gerilla iddetinde kendi snan ve sahiciliini bulur. Gerilla iddetinin, iddetin tesinde hibir varl yoktur, ama ite kesinlikle bu nedenle o artk iddet deildir: Adn artk felsefecinin; koyabilecei bu diyalektik dlama srecinin ileyiini betimlemek iin sosyolog kendini zorlamamaldr. iddetin; devrimi bylece tamamlanr: Yoksulluun mutlak silah iddet, siyasal mcadele ile silahl mcadeleyi bir btn halinde kaynatrarak, devrimci proje ile devrimci eylem arasndaki uzakl da ortadan kaldran bir devrimci tarz -gerilla- yaratmtr artk. te yandan gerilla ya da "devrimci sava" teriminin, kollektif silahl iddetin trn bir araya toplad bilinmektedir:00 a ) Dar anlamyla gerilla savann tanmlayc zelli i, birbirleriyle az ok balantl kk gruplarn, belirli yerlerle snrl olmak zere dzensiz aralklarla giritii eylemlerdir. nszml, beklenmediklii, olaanst de vingenlii znde tayan gerilla savann karsndaki asl tehlike kardevrimci baskdan ok, onu iinden kerten "fokoculuk"tur. Latin Amerikann gerilla szl nden aktarlm bu terimin adlandrd balca eiti1 "' gerilla eylemlerinin denetimsiz biimde yaylmas ve ge rilla merkezlerinin oalmasnn gerek ilevinin abartl mas ile devrimci projenin olumas srecini sulandm 9 ve zayf dm ok sayda grupuu kardevrimci ba3 knn hedefi durumuna getirme gibi ikili bir tehlikem1 * gze alnmasdr (Venezuela, Peru, Bolivya ve G u ate^ ladaki savalar). b) Partizan sava da grece dar silahl gruplarca y
(SO) C.Delmas. La Guerre Rvolufonnaire (Devrimci Sava). Que sais-l* ir

zisi,No:826.

rtlr ama tanmlayc zellii srekli ve birbiriyle uyumlu eylemlerdir. Bu zellik, devrimci mcadelenin dman akna eviren kendiliindenliini ve ok bo yutluluunu korurken "fokoculuun" temel kusurunu da rtmeyi salar (Kba, Angola, Portekiz Ginesi, Mozam bik, Yemen ve Kolombiyadaki savalar). c) Kitlesel devrimci sava geni gruplarca yrtlr, srekli ve egdml eylemlerle geliir. (in, Vietnam ve Cezayirdeki savalar). Kollektif silahl iddetin bu tr halk kitlelerinin gndelik varoluunu yakndan ilgilendi rir ve niteliini de her eyden nce onlardan alr. Bu sa van savalar halkn iinden gelir, hedeflerinin kayna halktr, devrimci dayanaklar da halk kitlelerinin ba mdadr. Maoculuun, "suyun iindeki balklar gibi" hal kn barnda yaayan "halk neferi kavram silahl dev rimci eylemin yaanm dolaymszlnn kuramsal dil deki karldr yalnzca. Devrimci iktidarn yaps dzeyinde, dar anlamyla gerilla sava ile partizan sava ve kitlesel sava arasn da belirgin bir kartlk vardr: Gerilla sava, devrim za fere ulatktan sonra devrimci ynetimin merkezine aske ri aygtn yerlemesi zorunluluuna yol amaz. Geri her devrim sivil iktidar ile askeri iktidar ara snda zgl bir iliki kurar ama bu noktada deinmeden geemeyeceimiz nemli bir sorun vardr. Bu sorun asln da 1789 ertesinde, yani temelde halk arasndan silah alt na alnm askerlerin oluturduu ulusal ordularn orta ya kmasndan sonra gereklemi ada devrimlere z gdr. 1871 Komn sresince ulusal muhafzlarn dev rimci iktidar zerinde uygulad bask devrimci iktida rn ypranmasnda nemli rol oynamtr. Asker yurtta larn" stlerinin devrimci ynetime katlma konusundaki istekleri de, ulusal muhafzlarn kendi bana giritii (keyfi tutuklamalara ve zoralmlara bavurmak ya da itaatsizlik gibi) uygulamalarn dzensizlii ve babozuk luu da bu sonuta belirleyici olmutur. Buna karlk Rusyada arlk ordusunun "svlama 101

s " s 1917de Sovyet Devriminin balangta grece ko. laylkla zafere ulamasnn temel nedenidir. 1967-68d e "kltr devrimi" yznden bir ara sarslan Maocu iktida. nn halk zerindeki denetimi elegeirmesine in ordusu, nun katks da bilinir. iddetin sonul biimi olan silahl iddet, grlda gibi sonunda devrimci ynetimle ilgili sorunlarn zm lenmesini gerektirir.
III. D ev rim ci Y n etim

Terrden artk bunalan Kamu Esenlii Komitesi, Calvados ilindeki "grevli temsilcisine" 26 Mart 1794te ar gayretkeliinin uyandrd kaygyla u szlerlil seslenir: "Artk devrim yapmaktan ok devrimci ynetimi) atmak gerekiyor". te bu ok etkileyici deyi kurumla ma yolundaki devrimin yazgsn yeterince belirler: D ev rimci projenin ayakta kalp ilerleyebilmesini salayabile cek gte bir iktidar biiminde rgtlenebilmek iin dev? rim kendi kendisinden, ona meruiyetini ve yabanl ege menliin mutlak gcn kazandran kendiliindenlikten uzaklamak zorundadr. Kendiliinden kurumlama s relerinin (halk komiteleri, sovyetler), gndelik bir anar? (szcn tam anlamyla anari) iinde dalp gitmekten ya da balangtaki adlarn korusalar bile bir tr sapn* urayarak (en klasik siyasal sosyolojinin zmleme al* nna giren) iktidar yaplarna dnmekten kanabil^ gten yoksun olduunu tarih aka gstermektedir. gtl iddet (zor) aygtyla donanm bu srekli organla birer iktidar yaps olarak kendilerini srekli kl"1 8 ^ devrimin zaferi iin vazgeilmez sayarlar ve o amal0 ** aygtn hem kendilerini szc klanlara hem de dn* *' lanna kar ayn anda kullanrlar. Devrimci iktida'1 1 '' devrimin istenmeyen (kendiliinden domu ya da lendirilmi) yan rnlerine kar da kat kurallarn'
(51) P. Sorlin, La Soa'l Sovtelique (1917-1964) (Sovyet Toplu"u I* 1964)).

102

duraksamadan ayn acmaszlkla uygulamas bundandr. Hi bir grup ya da "halk kesimi" resm devlimden daha devrimci olduunu ileri sremez, devrime kar hibir bakaldr ho grlemez. Devrim, kendisini devrim ola rak grmeye balad anda bakaldry dlar. 192lde Kronstadtl denizciler, Sovyet Devriminin, artk sonuca ulam olduu ynndeki kesin kararndan karsad sonulan a a bir yazgyla yaamlardr. Devrimci dze nin kendi sapmalarna kar o denli acmaszca ve son erimde o denli totaliterce davranmasnn nedeni belki de son zmlemede bu dzenin gene tmel Dr projeye, ya am deitirme projesine dayanyor olmasdr. Direngen tasarsnn peine den devrimci iktidann kamu esenlii diktatrln uygulamaktan baka aresi yoktur. Mu zaffer bir devrimin "ynetmenlerini" mutsuz klabilecek hem en anlamsz hem de en derin sanclardan biridir bu. Anlamszdr, nk az nce sylediimiz gibi kendi ken dine yetebilecek, her gn yeniden yaratlan devrimi uzun sre besleyebilecek gte bir kendiliindenliin tarihte tek rnei bile yoktur. Derindir, nk rotasn zor aygt n elinde tutan yneticilere teslim eden devrim, zgn projesine varncaya dek kendini btnyle yadsmay g ze almtr. Sosyolog, diktatrlk ile zgrlkleri bada trmann yollan zerinde kafa yorabilir, ama olsa olsa kestrimsel bir siyaset kuramyla yetinmek zorundadr. Devrimin gndelik boyutunu gzlemledike zmleme abasn baka yne yeneltmesi gerektiini anlayacaktr; sosyolojinin allm inceleme alanna giren mitoslarn nemini anmsamann yeri belki de ite tam bu noktadr. Bu noktada sosyolog byk olaslkla Batdaki ve Doudaki devrimlerin kollektif belleinde Komn gibi bir mitosun edindii benzersiz yerin (1871de ezildikten son ra bile Marx, Bakunin, Kropotkin ve daha sonra Lenin gi bi birbiriyle ylesine badamaz konumlardaki kuramc larn ycelttii biimiyle, zellikle de yasakl ya da sr gndeki Komnclerin tanklyla sonraki kuaklara ak tarld biimiyle) elbette grnte halkn kendiliin103

denlii ile devrimci rgtlenmeyi uzlatrma yetenein den kaynaklandn saptayacaktr. Komnn bakala p lkletirilerek bir mitosa dnmesinin kayna da bu durumda Marx ve Leninden bakas deildir. The Civil War in Franceda (1871) Marx Komn proletaryann bir toplumsal devrim gerekletirmek ama cyla devlet aygtn ele geirmesi olarak lkletirir. Lenin de Gosudarstvo i Revolyutsiya y (1917) Marxn bu yapt zerine alakgnll bir yorum olarak sunar ama Marxin zmledii iki temel sorunu (toplumsal devrimin doas ve Komn Devriminin kendine zg ni telii) neredeyse btnyle grmezlikten gelir; yapttan yalnzca ayaklanma ve devlet iktidarnn silahl proletar ya tarafndan fethedilmesi kuramn oluturacak temel eleri aktarr. Paris Komnnn tarihsel zmlemesi u iki kura m belirginletirir: Siyasal komnle (yerel ynetim birimi) ilgili birin kuram, Komnn 19 Nisan Bildirgesiyle Fransadaki tm komnleri iine alacak biimde genelletirilir. Bu metin, birer komn oluturan her yerel birimin mutlak zerkliini savunur, "her komnn haklarnn blnmez olduunu ve btn Franszlarn birer insan, yurtta ve emeki olarak glerini ve yeteneklerini eksiksiz kullana bileceini" ilan eder. Hem her zgr komnn haklan o komnn kendi karlann, yani komnde yaayanlann (hukukulann yan dorudan demokrasi uygulamalanyla ilikilendirebilecei yntemlerle anlatmn bulan) gerek sinimlerini btnyle kendi zynetimine balayabilme sinin koullann salamaldr, hem de teki komnlerin benzer ayncalklanyla birlikte bu haklar yeni trde bir ulusal birlii, zgr kentlerin uyumlu federasyonunu temellendirmelidir. Olgular dzeyinde ise Paris Komn bir yandan ger ekten de herkesin yeteneklerini deilse bile "glerini eksiksiz kullanmaya" giriebildii yaygn bir anarizmi, bir yandan da kitle demokrasisi ile devrimin bir avu "y 104

netmeninin" (etkinlikleri kitlelerce etkin biimde denetlenmeksizin) halk zerindeki ynetiminin anlalmas ok g bir karmn sahnelemitir. Komnn siyasa] yapsyla ilgili kuram, bilinen eski ortaklk fikrine daya,nr ve ikili bir dzlemde geliir: z gr komne belirli toplumsal ilevler (yoksullua kar sava, 'mesleki ve btnsel retim, szgelimi demiryolu irketleri gibi ortak karlar ilgilendiren kurum ve kuru lularn denetimi) tannm tr ve balbana bu ilevler belirli bir zgrlkler politikasn ifade eder. "Emein r gtlenmesinin gvence altnda tutulmasndan, brnd btn biimleriyle toplumsal ortaklk sorumludur. Olgular dzeyinde ise Paris Komnnn gerekle tirdii reformlar ok yaltlm belirli sektrlerle snrl kalm, Parisin byk sanayi iletmelerine dokunulma m, alkanlklarn gc yenilik zlemine stn gelmi tir. Komne seslenen u szler yal bir iinin kalemin den kmtr: "Yurttalar, halkn borlanma sandklar nn ynetimini Komn patronlara veriyor. Olmaz byle ey, nce iilere bavurmak gerekir. Ben ki komnist ulusal muhafzlardanm, uzun sredir de i Bulma Kurumunda kaydm var. almyorsam, Komn ynetimin de patronlara almak istemediimden almyorum, nk artk fazlasyla uyandk..." Devrimci iktidarn kullanm, ynetimin hem aman vermez hem de lekesiz olduu, ynetenler ile ynetilenle rin artk birbirinden ayrt edilemedii, eyleme dnm devrimci projenin tmelleyicilii iinde hepsinin birbiriyle kaynat devrim dnn bysn ksa srede boz mutur. Bu nedenle devrimler sosyolojisi, devrimi olutu ran siyasal ilikileri -kitlelerin kendiliindenliini, "yne ticilerin" tasarlarn ve kitlelerle balantlarn- belirle dikten sonra, gndelik dzeyde devrimin hem yaratlma sna hem de yklmasna katkda bulunan ok sayda grup arasnda bllm devrimci iktidarn kullanld reel dzeyleri inceleyerek zmlemesini srdrmek zo rundadr. Halk egemenliinin yaylml doasyla, devri 105

mi devrim dmanlarna kar zafere ulatrma misyonu nu yklenmi ya da kendi kendine stlenmi insan grup, lanndan, yani devrimin kurumlanndan her birine den grevler arasndaki elikilerin incelenmesi, gndelik bo yuttaki balanty ortaya karr. Bu sradanln ardnda ok derinlere ilemi bir eliki yatar: Kendiliindenlik ve gndeliklik dzleminde devrimci rgtlenmeyi oturtmak olanaksz olduuna gre, kendi doasyla atmaya gir meksizin ayakta kalabilmek iin devrimin belki de tek ans "kamu esenlii" diktatrldr. Ortada bir eliki varsa bunun kayna aslnda kamu esenlii diktatrl deil, her eyden nce "ynetmenlerinin" rgtlldr. in kts bu rgtllk, devrimi kendi kendisine kar korumak gibi belal bir ilevi yneticilere devreden kendi liinden devrimin mantndan kaynaklanr; devrim g cn gene kendiliinden niteliinden alacaktr ve "dikta trlk" yznden yitirecei bir ey de yoktur, nk dik tatrln eylem alan da varlk nedeni de "kamu esenli i" ile ve yalnzca onunla snrlanmtr. Dolaysyla "dik tatrlk" ve "kamu esenlii" terimlerinin bulumas, g n geldiinde diktatrln yklmasn (daha dorusu zykimim, intiharn) da tohum halinde iinde tar; me er ki kamu esenlii devrimin varlk nedeni olsun ve so nunda yeni bir toplumun (ki bdur halk devrimi) yaratl mas ile devrim dmanlarna kar mcadele arasnda zorunlu bir balant bulunsun. Kamu esenliine anlam kazandran, kardevrimcilerin varlndan baka bir ey deildir. Kardevrimcilerin safd edilmesiyle birlikte kamu esenlii de onun vazgeilmez arac olan diktatrlk de ortadan kalkar, yeter'ki Saint-Justn 14 Aralk 1793te Robespierree yazd gibi koullar ve insanlarn zayf l halk hareketini "devrim ile kardevrimin birbirine kart o labirente" srklemi olmasn. Bylelikle sorun yer deitirir ve kendi bana kamu esenlii diktatrlnn deil, bu diktatrln y n e tic i lerce -ki onlar da gndelik boyutu paylar- kamu esenli ine yabanc bir amala, somut olarak yneticilik konum106

lann srekli klma amacyla kullanlmasnn devrim iin oluturduu tehlikede odaklar. Her sabah kamu esenli ini gndeme getirebilme gcn elinde tutmak, srekli kardevrimle yz yze olduu iin srekli tehdit altnda bulunan ve bu nedenle her zaman kamu esenlii nlemle rinin uygulanabilecei devrimin profesyoneller topluluu na, bir tr ynetici snfa dnmenin gvenilir aralarn dan biridir. Yneticiler ile halk arasndaki ilikiler dil, di lin oluturulmas ve denetlenmesi gibi bir alanda yer al d iin, gerek zgnlk gerek ikircillik bakmndan siya sal sosyolojinin geleneksel emalarnn snrlarn fazla syla aar. Kamu esenlii diktatrlnn majiskl harf lerle rnekledii rgtl iddetin zgl biiminin, yani Terrn incelenmesi iin de bu geerlidir. a) Devrim kendi dilini yaratr. Ama bu dili bir kollek tif davran dizgesine dntrme gcnden yoksun g zkr, nk ifte ve belirsizliklerle dolu bir kavga ver meye yazgl toplumsal yaratcln ayrcalkl dzlemin de yer alr. Devrimin biimlendirmesine ak bulunan semiotik alana kendi imlerini zgrce yerletirebilmek iin ncelikle eski imleri buradan temizlemesi gerekir. Bu g grevin yerine getirilmesinde, devrimin dilindeki iddetin baz yararlan grlr: Batan sona yenilenmi bir imler btn yaratma yknden bylece kurtulur, bu btn dzenlemekten her gn biraz daha uzaklar. Ama ayn zamanda o btnn olumasn da hazrlar: Gnn birin de Le Pere Duchene kar ve devrimin szn gerekten bedenletirir. Bundan sonra ikircillik daha da belirginle ir. Le Pere Duchene 1793te Hebert, 1871de de Vermerschtir. Bu iki "ynetmen" devrimin dilini alglanabi lir klmaya alr ve ounlukla da baarl olur, ama bu yzden de halkn diline ulama tutkusuna kaplr ve ite bunu baaramaz. Bylece de devrimleri ynetenlerin ba lca iki yola bavurarak, kaynandaki halkn kendiliindenlii kadar zengin ve deiken olan devrimci simgele rin potansiyel mirasnn denetimini ele geirme ynnde ki nlenemez eilimini kantlar. Simgelerin yaratlmas 107

dzeyinde bavurulan yol, dilin kollektif iletim arala^' zerindeki denetimi ele geirmek, kullanm dzeyin^ bavurulan yol ise bir "devrimci szlk dayatmaktr. Diktatrln merulatmcs olarak kamu esenlii kay. ram burada sz konusu edilebilecek tek rnek deildir, Devrimci projenin tmellii de devrimin yneticilerine bu projeyi denetim altm a almann zahmetsiz bir yolunu sunar. Yneticiler, en geni yaygnla ulaabilen formller ("insan tr", "dnya cumhuriyeti") araclyla devrimci projeyi kendi inisiyatifleriyle tmel bir balama yerleti, rerek bu projenin devrimin gndelik boyutu iinde yay. gnlamasna, bylece de devrimin yaygnlamasna sz geirme olanan elde eder. Devrimci ynetici, gerekte her trl iktidara ikin olan bu gc kefettii anda ger ekten mutlak bir iktidan elinde tutm ann sarholuuna kaplr52 b) Bu ba dnmesi devrimin yneticilerini t e r r yolla rna kadar srkler, ama bunda halkn da gizli su ortak l yok deildir. Terrn (1793, Stalin dneminin byk davalar) yorumunda ilgin bir sorunla karlalr, ilk bakta terrn ilevi apaktr: Devrimci projenin gerek ya da dzmece kartlarn, onu "baltalayanlar" ya da baltalad sanlanlar devrim tarihinden silip atmak, bundan byle projenin sorumluluunu halk egemenli#* nin totaliter nitelikleriyle donanm "ynetmen" gruplanna teslim etmek. Bu tasfiyenin ilk hedefi dnn devrimci
(52) Hugo, yneticilerin trksn Gwymplaine'in azndan seslendirir: "fi* suskunluktur halk. Ben bu suskunluun yce savunman olacam. 0^ sizler iin konuacam. Byklere kar kklerin, gllere kar z* yftarn dili olacam. Rabb'i olacam yoksullann. Sesi kmayan biiW umarszlar iin konuacam. Kekemeliklere, y n l a r n h r l l l a n n a . s f l v P saymalarna, homurtularna, uultularna ben tercman olacam (-! Halkn Sz' olacam. Anlayan benim sayemde anlayacak. Tkacm ^ kp atm o kanl az olacam ben. Her eyi syleyeceim. Grecw,! niz. muazzam olacak' (L'homma Qui Ri - Glen Adam). Ama her 9)1 syleme drts ksa mrldr. Zafere ulaan devrimin kendilii'**9* dili, devrimin yneticilerini hem ierii hem de kurallar karsnda **1 ekilmek zorunda brakr; bu geri ekili ok gemeden devrimin dM"1 denetlenmesini ve hi ayrdna vanlmakszn dizgine vurulmasn tatrr.

108

yneticileri, zellikle de devrimin ilk anlarnn en nl adlandr. Bu nderler halkn adeta tapnd devrimci kahramanlar arasnda yer ald iin, onlan hedef alan terr byk zenle dzenlenmi bir ayin tr gelitirmek zorundadr. Ad hoc oluturan yarg kurullannca yrt len siyasa] davalar ite bu ilevi grr; bu kurullann b yk bir ciddilikle sanklara ykledii byk sulamalann yalnzca kaleme aln biimi bile, kanlmaz ve kesin hkm daha aklanmadan nce lm cezasn iinde ta r. Terr ya da sabotaj eylemlerine girimek (Kamenev, Zinovyev, Robespierre, Saint-Just), yabanc devletler he sabna alarak devrime ihanet etmek (Radek, Tuhaevski, Danton, Desmoulins), devrimci iktidan devirmeyi amalayan komplolar dzenlemek (Buharin) gibi sula malardr bunlar. Hem bir annm a kuttreni, hem de ikti dardaki devrimin zorunlulukla izledii yolda lnm bir mola olan terr dnemi kendi totaliter mantn geliti rir. Gerekten de totaliter sfat bu manta en uygun ni telemedir: Terr, devrimci projenin soluu kesilmi tmelleme srecini kald yerden srdrr. Devrimin ba langcna arln koymu nderleri safd ettikten son ra, artk daha yetkin aralarla donanm, en nemlisi de bountulu ve gz bal bir oydamadan g alan lm aygtm yaygnlatrmas da byle aklanabilir. Terr, lm kervanna kader kurbanlann da katar: Terrn ka rarghnda bunlar adlanyla anlmaz, saylannn oklu uyla anlr; her birini kardevrimci tasanlan dolaysy la tek tek adlanyla sulamaya artk gerek yoktur. Onlan mahkm edebilmek iin, devrimin birbirini izlemen dei ik dnemlerde kulland saysz utan yaftasndan her hangi biri altnda gruplamak yeter. Robespierrein en ateli yandalanndan Payan 1794n balannda imha ayinlerinden en byn eda etmesi iin ona adeta yalvanr: "Btn fesatlan iine alacak, btn fesatlan tek bir fesat biiminde sunacak yle kapsaml bir su bildiri mi dzenleyiniz ki Lafayetteilerden kralclara, federalistlerden Hebertcilere, onlardan Dantonculara kadar 109

hepsi bir arada grllebilsin..." Ama ok gemeden 9 Ther midor ynetimi burada anlmayan Robespierrecileri d i byk bir sabrszlkla devrime kar ilenen sularn gfr nahm demek zere giyotine gnderir: Ama hangi sula n n gnahn? Elbette artk iktidardaki grubun -daha fo gl bir terimle hizbin- kartlarn safd etmek sz ko nusu deildir; nk bunlann gerek ya da szde "eleba lannn" terr dneminin daha balangcnda ortadar kaldrlmasyla zaten o amaca ulalmtr. Oysa im di sz konusu olan, genellemi terr araclyla devrime projenin balangtaki arlna yeniden kavumak, de rimin kendi iinde bir revolutio temporis, bir restitution integrum gerekletirmek, devrimde devrim yapmaktr.3 Dolaysyla, rnein Robespierre ya da Stalin gibi belidi yneticilerin ne denli baat bir yeri olsa da devrimci terfii her zaman tartmasz biimde kollektif bir renk ve anlam tar. SSCBde 1934-53 arasndaki terr dneminin zulmnden 1956da tek bana Stalin'i sorumlu tutan Kruev, Konvansiyon yesi Courtoisnn 9 Thermidor'un ertesinde "Robespierre ile su ortaklarnda ele geirilen belgelerle ilgili aratrma" konusunda sunduu nl ra pordaki ayn nyargl tutumun tuzana belki de kanl maz biimde der. Kruev gibi Courtois da terr "zor balarn baya silah" olarak damgalayp knarken dev rimci zorbal tek bir insann iktidar lgnlnn boyut lanna indirger. Ama bu klasiklemi yntem gene de te mel ilevini yerine getirir: Bir tr kurban treniyle lektif duyarll vicdan azabnn yknden kurtarr v * devrimi terr dneminde yaad devrimden sonra yecei yeni yola yerletirir. Er ge gelip atan devrime1 '1
(53) Devrim Yl li'nin Kamu Esenlii Komitesi'nde bulunan Konvansiyon ft* Billaud-Varenne Mmoire nda (Anlar) 1793-94 Terr Dnemi'nin ikircilliini alglamamz salar: "ldrmek iin ldrmek istiyor de<^ ok ahmaka bu. Bizim islediimiz ne pahasna olursa olsun kal3nl!^ l ilkelerimizin sultasn kurabilmek iin ba olmakt (.,.). Komite'de akam tek bir yrei paylaarak ama bitkin ellerle, kitleleri ynler1 "^ gibi m uazzam bir grevi durmadan yeniden gndeme alyorduk (-) klarm z o denli yksee evnlmiti ki kanla kaplanm bir topfa*1 rinde yrdmz grebilecek durumda deildik."

110

si Thermidorlann kanlmaz hazrlaycsdr.


IV. D ev r im e r te siv e D e v r im A te in in S o u m a s

Devrimci projenin kurumlat ara evrenin belirleyi ci zellii, gitgide gleen bir tmelleme ynnde yanl glardan kurtulmu bir araytr. Proudhonun deyimiyle devrimin tarihin "inili kl yryn" yeniden ya kalad bu urakta "btn gelenekler tketilmi, btn inanlar yok edilmitir ve yeni program da hazr deildir (...), zlme dnemidir bu. Devrimin deta askya aln d bu urakta devrim ateinin souduunu gsteren ol gular belirir ve bunlar yanllkla ak kardevrimle ka rtrlr. Tarih yaznnda sz konusu durumun en klasik rnei olan Thermidor rejimi (1794-96) bu kategoriye ad n da vermitir. Tarih yaznnda benzer olgularn baka rnekleri de bardr: SSCBde NEP (Yeni Ekonomik Politi ka) dnemi (1921-28), inde "Yz iek" dnemi (195657), Polonyada Ekim 1956 vb. Bununla birlikte Fran sadaki 184>3 Devrimi, belki de dar bir zaman aralna s kt iin, gl bir "toplumsal" renk tayan bir halk ayaklanmasndan (Paris'teki ubat Ayaklanmas), dev rimci hkmetin yava yava kitlelerden koparak tutucu bir cumhuriyetin gvencelerini (ki bu gvenceler gn geldiinde halka kar evrilecektir) oluturduu belirsiz bir dnemin ardndan en acmasz kardevrimci baskya (Haziran Ayaklanmas) giden srecin en eksiksiz rnei dir. Sz konusu gvencelerin banda tam anlamyla bir kk burjuva kurumu olan Ulusal Muhafzlar gelir. Ulusal Muhafzlarn ubat 1848de halkla dzenli ordu arasnda hakem konumuna geme abas boa kar: D zenli ordu, ayaklanmann galibi gibi gzken halkn ze rine ate at iin gzden der. Ama kabinede "i Albert'in (Alexandre Martin) bulunmasnn "alan snfla rn yaam koullarnn dzeltilmesiyle" ilgili sorunlann tmn zmeye asla yetmeyeceini kavrayan geici h111

knetin ilk dkmklklann atlatm asndan sonra Martta Ulusal Muhafzlarn kendiliinden biimde, am , kkeninden gelen arball bozmakszn, "sekin bj. lklerinin datlmas (yani bileiminin demokratikle tirilmesi" ynndeki bir giriim) karsnda fkesini orta, ya koymas, 17 Martta hkmetin iilerin giritii b o . yk bir gsteriyi denetim altna alp hem de epey ustalfc la hedefinden -halkn siyasal inisiyatifinin stnln vurgulama amacndan- saptrabilmek iin gerekli m oral gc bulmas iin yeter. Parti o anda kazanlmtr v < halk devriminin ufkunda Haziran Gnleri gzkmtr. Martta Thermidor balar. Gerekte Thermidor, kollektif gerilimin gevemesi i!s devrimci ynetimin pekimesi arasndaki zsel bir eliki nin izini tar. Halk arasndaki kaynama yatr, gcitat tketir, sonunda bsbtn dalr ve tanmlayc katego. rilerine (iddet, yrek temizlii, hatta devrimci uyank lk) srt evirir: Halk artk tetikte deildir, devrin gn demden kmtr. Etkinlikleri anszn duran devrimci o r ganlar (kulpler, seksiyonlar, komiteler vb.) en karat eski yelerince alaya alnr. Polis artk boalm olanl kalleri kapatr, ruhsuz toplantlan kolayca datr. D ev rimci organlar tarih sahnesinden yle abuk ekilir h gemite de bir ilevleri olup olmadndan kukuya dft lr. Byk kollektif kuttrenlerin -terrn, bayraffll* nn, ayaklanma gnlerinin- ilevi kalmaz. Onlarla birlik devrimci ahlaklk da ortadan kalkar ve onun yerini ala* ahlakdhk tutkusu ksa srede sk bir bujuva ahl^ dzenini yerli yerine oturtur. Goncourt k a r d e le r in a?*1 titiz doalcl Histoire de la Societe Franaise Pendo le Directoireda (Direktuvar Dneminde Fransz T opl ' munun Tarihi) ahlak kurallarnda grlmemi bir b#1 bozuklukla terr dneminin cn alan o "tensel lerinin dzeyine dm, hayvanlam dnyay" suz biimde betimler. Bylesi bir altst olu kar9'1 ^ kardevrim bile sanki bir tuzaktan e k in iy o rm u ^ kendini btnyle aa vurmakta ikirciklenir. Kal^1 112

Thermidor'lar genellikle kardevrime kar youn bir mcadele dneminin ardndan gelir. (Fransada 1792-94, SSCBde 1918-20). Devrimci ynetim ise hl ayaktadr ve her zaman kinden daha "devrimci" bir grnm taknmtr. Sr gnde ya da hapiste olan "dnszler" ynetimi demago jiyle sular ama ucuz bir sulamadr bu; nk sert n lemlerin kaldrlmasn (Fransada Thermidordan, SSCB de de Stalinin lmnden sonra zel devrimci mahkeme lerin datlmasn; 1794te Fransada cret ve Fiyat "ta vanlarnn kaldrlmasn, 1921de SSCBde zel giriim cilie dnlmesini) deil, devrimci kaynama dnemleri nin ertesinde kendiliinden ortaya km yeni siyasal gruplarn (1794te Jakoben ve sans-culotte avna doru dan katlarak bu sreci hzlandran "delikanllarn ya da teki adlanyla muscadin lerin ("misk olanlan"l, 1921de krl alveri peinde btn Rusyay dolaarak geni kitleleri devlet maazalarnn kapsndan eviren nepma/lann |"NEP zenginleri] resmen balanmasn amalar. Genel olarak Thermidor, gerilemekte olan devri min yzeyine bir dizi yepyeni toplumsal tipin vurmasna yol aar. 1793-94te Fransada Incroyablelar ["Hayretlikler"| ve Merueilleuxler ["Bitirimler"], 1917 Rusyasnda nepmanlar, 1956 Rusyasnda huliganl ar ["knp dkc ler"] bunlarn rneidir. Devrimin de yeni zenginleri orta ya kar ve ekonomik ya da parasal bunalmlar da, bun larn daha dn devrimci sfatna hak kazanm halk iin dourduu olumsuz sonulan da ite o yeni zenginler k rkler. 9 Thermidor ertesinde Fransada, 1921 sonrasn da da Rusyada halk byk yoksulluk iindedir. Kk bir aznln krlann katlayan enflasyon kitlelerin gn lk yaamn cendereye sokar ve onlan son bakaldm patlamalanna (Devrim Yl IIFn Germinal ve Prairal ayaklanmalan) yneltir; bu ayaklanmalann kanla bast rlmasysa kardevrim yntemlerinin habercisidir. Thermidor dneminin bavurduu bask, iktidar sosyolojisi dzeyinde bu dnemin son bir zelliine daha tanklk 113

eder: Halk devrimci iktidara her trl katlmdan temeH dlanmtr ve bu iktidar artk byk terr dalgalanj dan sa kanlar ile ikinci kuan dlerden uyanp kararl yneticileri arasnda paylalmtr.

114

NC BLM

KARIDEVRMN SOSYOLOJS
"Keklik avlar gibi yurtsever av lanyordu.* Georges Lefebvre Les Thermidoriens (Thermidorcular)

Bask, devrimlerin kollektif belleinin tandk kate gorilerinden biridir. Rosa Luxemburg, Weimar Cumhurivetinin savunma bakan Noskeun askerlerince ldrl meden nce kendi ynetiminde kan Spartakistlerin or gan Die Rote Fahne de (Kzl Bayrak) "Berlinde Asayi Var gibi trajik bir balkla yaymlad bir makalede "ada devrimler tarihinin bize rettii nedir?" diye sorduktan sonra unlar yazyor: Avrupada snf mca delesinin ilk patlamas yenilgiyle kapand. 1831de Lyonda ipek iilerinin giritii ayaklanma byk baa rszlkla sonuland. ngilterede artist hareket yenik dt. Haziran 1848de Paris proletaryasnn bakaldrs ar bir yenilgiye urad. Nihayet Paris Komnnn ye nilgisi korkun oldu. Sosyalizmin yolu -devrimci mcade leleri dikkate aldmzda- yenilgilerle denmitir." Gerekten de tarih boyunca devrimci mcadelelerin hemen tm acmasz bir baskyla sonulanmtr. Spartacusun komutasnda eteler oluturarak ayaklanan k lelerle gladyatrlerin Marcus Licinius Crassus ynetimin deki Roma lejyonlarnca neredeyse btnyle yok edilme sine (.. 71) dein gitmeden unlar anmsayalm: Halk arasndan toplanan Hal askerleri, balarndaki siyasal ya da dinsel nderlerce sistematik biimde yzst bra klr ve imanszlarn giritii katliamlarda bile bile krd rlr ya da daha balangta ldrlr (13. yzyldaki o cuk Hal Seferi ve Pastoureaux Ayaklanmas). 16. yz ylda Lutherin "haydut ve katil kyllere" lanet okuma
115

sndan g alan Alman prensleri Mntzerci hareketlerin kkn kazr (Prankenhausen arpmas, 1525). pran. sada 17. yzyln ilk yansndaki halk ayaklanmalar kra liyet ordulannca ibret alnacak biimde (gerekten de ib. ret alnsn diye) "cezalandnlr" ve rnein 1639'da Normandiyada olduu gibi bu ordulara bazen dorudan Fransa m hrdan komuta eder: Seguier "plak Ayakllardan kurtarlan Rouen bir l kente evirdikten son ra Richelieuden u vgy alr: "Bu kadar parlak bala yan yolculuunuzu srdrp mutlu bir sonla noktalama^ zere Normandiyay da adamakll dzene sokacanz dan ve artk benzer bir cezaya urama korkusuyla ykmllklerinde kusur etmeyecek bu eyalette de bakalannda da korkulacak bir ey kalmayacandan kuku duymuyorum." Fransa (1795-97), 1814-15), Rusya (1905^ 1917-19) ve Ispanyadaki (1936-40) "Beyaz Terr dnem leri, Paris (Haziran 1848, Mays 1871), Berlin (O cak 1919) ve Kantondaki (Kasm 1927) "Kanl Haftalar ise ok iyi bilindii iin yalnzca adm anmak yeter. Bask, kardevrimin grnmlerinden biri olmakla birlikte onu btnyle tanmlamaktan uzaktr. Karda rimin sosyolojisi de devrim iin kullanlan btnsel aynm erevesinde incelenebilir. ncelikle, gl bir gelenekle beslenen ve ok zengin bir yaznda anlatmn bulmu bir ka rd evrim ci Pr f vardr. Sz konusu gelenek ve yaznda iki temel tutum y 8 da davran izgisi grlr: a) Devrim olgusunu srenin deimez elerin d en ri sayan ilk izgi bir t r kadercilikle belirlenir ve temel* umutsuzlua dayal bir ahlak anlayndan oluur: D ** rimler kanlmazdr (nk hem halklar devrimi ke bannda tar, hem de ynetici snflar dzeni ve ay bir ynetimi korumann gerektirdii tketici ve baz*n elikili grevlerinin stesinden gelemez) ama ilke o > 8 ktdr. Onlar toplumsal gvdenin dirimini deil, n tohum halinde iinde tar. Dolaysyla devrim^ kar mcadele, daha batan yitirilmi de olsa hitor 116

yfla ve geveklie yer vermeksizin yrtlmelidir. Ya nlglardan arnm bu usa tutum un belirledii Fransz kardevrimci gelenei Jean Bodinden (De la Ripublique -Cumhuriyet zerine, 1576) balar, 19. yzylda Joseph de Maistre, Bonald, Lamennais, Chateaubriand, Renan ve Tainein yaatt teokratik ve kardevrimci okulla srer ve 20. yzylda kardevrimin tarihsel zgrevini devrimler patlak vermeden nce oluur" (La Contre-revolution Spontanne -Kendiliinden Kardevrim, 1943) szleriyle dile getiren Charles Maurrasya dein uzanr. De Maistre, kardevrimci projenin yolunda izlenebi lecek amaz bir klavuzdur. Considerations sur la France'nn (Fransa zerine Dnceler) bir blm, son ker tesindeki kardevrimi, yani kendi deyiiyle "eyann doasTnda yatan "btn erdemlere dn savunmak amacyla "kardevrimin tad szde tehlikeleri" tekzip etmeye ayrlmtr: "Dzeni yeniden kurmaya alan in san, b dzenin yaratcsyla ibirliine girer ve doann da yardmn grr; bir baka deyile her biri Tannnn elisi olan ikincil nedenler btnnn desteini arkasn da bulur." Kardevrimin ykaca bir ey varsa o da ta nm gerei "ykcln kendisidir" ve onu ykmak aslnda yeniden kurmak demektir. "Bambaka bir durumdur ye niden kurmak; siz yalnzca ona gtren yolu izleyin. Ya ratcla ulamak iin hiliin yolunu izleyemezsiniz." Kardevrimi doas bakmndan devrimden ayran bu zellii, yntemleri bakmndan da kkl farkllklara yol aar. "Meru ynetimlerde, en kusursuz ve en dnsz kralc bile atalan en ar hakarete uradnda ya da mlkiyet haklan en ar biimde inendiinde, karla t hakszl balamasn kral buyurduu halde kendi bana c almaya kalkarsa lmle cezalandnlmahdr." Devrimin belirgin zellii olan dzen yokluunun kar snda kardevrimci bir dzen vardr: "Kralln yeniden kurulmas, ki buna kardevrim deniyor, asla bir kart devrim deil, devrimin kart olacaktr." Pek soylu szler: lkeler dzeyinde kardevrimi be 117

nimsedikten sonra yntemler dzeyinde kardevrin* alan geit alabildiine genitir. Fransada birinci (Nisan 1814-Mart 1815) ve zellikle ikinci (Temmuz 1815 - Te , muz 1830) Restorasyon dnemlerinde giriilen "Beyaz T err" uygulamalar ok anlaml yerlerde ok anlaml b i imler alr: Nmes ve Uzfcs yamaclara, katillere tesliaf edilir, ayaklanmalar yakn ve uzak gemiin hesaplarn temizler (Nmesdeki Protestan kart iddet olaylan). Marsilyada yabanc dmanlnn iledii cinayetler m -, paratorluk Dneminde (1804-15) uzun sredir dizginlen-, mi olan cumhuriyeti dmanlyla ie geer: Direktif var Dneminin sonlarnda Bonapartem destekleyip g lendirdii Msrllar kolonisi katledilir. Toulon, Avignon; Toulouse ve Bordeaux da en az evredeki krlk alanlu kadar payn alr. Kardevrimci ayaklanmalarn V endfc ve Lyonnaisde grece daha az iddete bavurmas yalnz ca grnte bir paradokstur. nk imparatorluk ystimi buralarda kardevrimin tasfiyesini daha nce resm i devrim ynetiminin ulatrd noktann tesine tamak szn devrimi bir anlamda denge durumuna g etirerek sal dn konumundan karmtr. b) Kardevrimci tutum ve davranlarda izleneft ikinci izgi, devrimi yalnzca kollektif bir lgnlk ve rm nbeti sayarak kmser, devrimlerin topyekun w baskyla ezilmesini, toplum gvdesindeki zararl mikffc lann kkn kazmak iin gerekirse defalarca bu JW bavurulmasn savunur. Bu izgi geici ve her zaman rel bir olgu sayd devrimlerin srenin o n a n lm 00*; iinde konumlandnlabileceini dnemez bile. Bu^j ye bal kardevrimcilere, gcn ktlk zerindel J ferinden alan devrim-sonras denebilecek konjonkt 1 de zellikle rastlanr. Bu koullarda kendisinden^] emin olan kardevrim ilk izgiden de belki daha be1 1 J biimde kendi yasalanra ve ynelimlerini aa ^ tpk devrim gibi kardevrim de bu koullarda mazlk inancna kendini kaptrd iin herhalde da sulanamaz. Bu kardevrim kendi simgeler

ve kuttrenlerini, her eyden nce de kendine zg hay vanlar szln toplum sal mekna btn gvdesiyle yerletirir: Gerekten de kardevrimin hem dolaysz hem de sonul meruiyeti, insanlara deil alt-insanlara, en iyi deyile hayvanlara ynelik olduu biimindeki inancna dayanr. Sosyolog, bylesine kendine gvenli bir gelenei kaydetmek zorunda kalrken biraz da ardn gzleyemez. Krmdan geirilen Spartakistlerin "kanl kpek" (blutkund) diye and Noske yzne alman bu lekeyi te mizlemeye almak yle dursun, onunla vnr: "Peki yle olsun! Birinin de kanl kpek olmas gerekiyor. Bu sorumluluktan kanacak deilim." Silik ve ikinci snf bir air olan, am a Transnonain Soka (1834) ve Saint-Germain-lAuxerrois katliam laryla ok sarsld anlalan Edouard dAnglemont hayvan eretilemesi ile doalc izlei kaynatrarak yle yazar: "Paristeki kargaa tyler rpertici, ok yazk! Sanki kan ve yknt tutkunu bir lgn k, irkef dolu inlerinden aylar firlam, Varolardan inmi kurtlar, yelelerini kabartm, Korkun bir uluma yeri gg inletirken, Ayaklanm dalgalar adeta takn denizinden, Upuzun kollaryla kylan dvyor!"54 1871 Komn sekin yazarlarn kalemlerinde benzer siz imgeler retir. George Sand 6 Mays'ta Journal'me (Gnce) yle yazar: "Pariste herkesin birbirini yedii syleniyor. yle olmal." Gerekten de yle olmal: Thophi)e Gauternin (kinci mparatorluk dneminde [1852701 yksek sosyetenin gece toplantlarnn o "yi Yrekli Thosunun) betimlemesiyle yrtc yaratklara terkedil mi bir hayvanat-bahesi-kentte yaayanlardan baka ne beklenebilir? "Alm kafeslerden 1793n srtlanlaryla Komnn gorilleri frlyor." Gautier dzen partisinin
(54i Aktaran P.Cvon, La Posie de Paris Dans la Unralure Franaise de Rousseau Baudot airs (Rousseau'dan Baudelaires Fransz Edebiyatnca Pans iiri!

119

gszlne ok yanar: Gnlerden bir gn dalgn hay. van eiticimiz anahtarlarm kafesin kapsnda unutmu ve yrtc hayvanlar btn kente yaylp vahi ulum|a nyla herkese korku salm" (Tableaux de Siege, Parit 1870-1871 -Kuatmadan Sahneler. Paris 1870-71-). Aguj! tos 1965te Los Angeleste sokaklara dklen Siyahlar kentin yoksul mahallelerini kundaklayp yamalar. 0 ta rihten bu yana ABD'yi silkeleyen "Kara Bakaldrnn bu ilk parlayna tank olan polis efi ayaklanmaclar yle betimler: "Sanki hayvanat bahesinde bir maymui gruhu gibi davranyorlard. Prantz Fanon, gizil bir dev rimci olan smrge insannn smrgecinin zihnindeki yansmasnda benzer imgeler bulur: San rktan insanla rn hareketlerinin nasl srngenlere benzediinden, Yerli yerlemelerinin evresindeki havann arlndan, srlerden, iren kokulardan, smrge halknn nasl bcekler gibi oaldndan, nasl kaynatndan, el kol hareketlerinden sz edilir hep. Smrgeci, Yerli halk doru drst anlatmak ve en iyi szc bulmak istedi inde her zaman hayvanlar szlne bavurur" (U Damnes de la Terre).55 Bu hayvanlar szlnn d e b i r sosyolojisi var; a * d a sosyal psikolojide bunun pek ok izine rastlan ab ilip Gabriel Tarde, Georges Dumas, Gustave Le Bon, Philipi* de Felice ve benzerlerinin iledii "yn durumu" kavr* m buna rnektir. Bu kavram kollektiflii s r c ll e , W san ynlarn hayvansal birer yma, hayvanca ahmaklkla zde olan bir kalabal a i ndirger.56
(55) Sartre bu Konuyu genel bask sreci dzeyinde ele alr. "Bask ise ^ | Kasna hayvanm gibi davranmaktr dedikten hemen sonra ekltf- insana kpekmi gibi davranabilmek iin, daha nce onun insan nu kabullenmi olmak gerekir" (Critique de la Raison D ialectxfw ^ bylece de kendinin insan olmadn itiraf etm ek gerekir. S m t *^' doup bym AvrupalI efendilerin. Yeril ocuklarna atalarnn W van dili konutuunu rettii And kyleri yaklaan bir a y a M a n n ^ 1 (56) Fransz Devriminin byk tarihilerinden Georges L e fe b v r e ' DU saygyla anmak gerekir. Lefebvrein "devrimci ynlarn' incelenin*^ nerdii ereve, "katksz durumdaki yn ya d a toplama" ve y*M
' 'd r. h **

120

La Revolution Franaise et la Psychologie des Revo lutions (Fransz Devrimi ve Devrimlerin Psikolojisi) adl incelemesinde G.Le Bon basit bir ema uygular: Her hal ka zg bir bklmezlik ya da bklgenlik tayan bir "kollektif (ya da 'ulusal") ruh" vardr. "Ulusal ruhun ar bklgenlii halklar aralksz devrimlere, an bkl mezlii ise adm adm ke srkler." Devrim iindeki halklar "bklgenlikleri" nedeniyle kendi hareketlerini bile ne kavrayabilir, ne de ynlendirebilir. "Halk kesimle rinin kendiliinden bakaldrd" sradan "ayaklanma" olaylan dnda bu halklarn eylemlerini "gdc eleba lar kkrtr." H alk devrim lerinin talihsizlii, elebalar nn evirdii oyunlardan yorgun ve bitkin den halkn gnn birinde onlan da gzden karmay aklna koyma sndan baka bir ey deildir. te o zaman "tamahkrlk, kskanlk, her t rl stnle kin besleme gibi duygular dizginlerinden boanr; bu duygular artk hibir disipli nin gem vuramayaca ynlan harekete geiren gerek glerdir. Olaylarn gz ap kapayncaya kadar kargaa ya, iddete ve anariye varmas bundandr. Buna karlk Marcel M aussun Le Bondan on yl n ce yaymlad Theorie Generale de la Magie (Bycl n Genel K uram ) adl yapt "yn durumu" zmle mesi iin ok daha inandnc bir ereve sunar. Kollektif by ayinlerini "toplumsaln bilinli olarak rld" bi rer dzenek olarak tanm layan Mauss bu ayinler aracl yla "btn toplum gvdesinin ayn devinimle devindii ni ve artk bireyin ortadan kalktn" gsterir (Saftren daha sonra Critique de la Raison Dialectiquete (Diyalek tik Akln Eletirisi) yapt da bu fikri ele alp gelitir mektir). M auss bu koullarda "byyle gz balanm kitlelerin" sz konusu olmadn ortaya koyar. Ve M aussun ardndan, kendinde "devrimci ynlar"dan de il, ancak kitlelerin belirli kesim lerini, belirli gruplarn
nn" toplam a ite bunlarn anszn devrimci topluluklara dnmesi ara sndaki ayrm ortaya koyar ve aklam asnzellikle zgl kurumlarnve davran kurullarnn oluumuyla balantlar bakmndan son kertede in celtilmi bir "kollektif devrm d zihniyet" zm lem esi temeline oturtur.

121

ymn "devrimci ynlara" dntren edimlerden ve koullardan sz edilebileceini gstermek ok kolay ola caktr. Bir meydanda bir araya gelmi bir topluluu, be lirli bir olayn ok etkisiyle ya da bir iaretin itkisiyle ya psal olarak dnme uratan kendiliinden billurlama olgular vardr. Raslantsal bir topluluk da olabilir bu, Sartren kategorisiyle "ynelimli denebilecek" bir toplu luk da: "O meydana unu ya da bunu bulmak, falanca pa rolaya uymak ya da filanca grevi yerine getirmek iin deil, orada gene ayn koullarda ve bakaca belirlenmi hibir amac olmakszn gelmi pek ok bakalarnn dabulunaca bilinerek gelinir." Bir olay ya da bir iaret o topluluu yna dntrr. "Devrimci" bir yna m? Kanlmaz sakmmlarla kullanldnda bu sfatn ne denli knlganlat da burada ortaya kar belki. Devrim iisi, "profesyonel devrimci" bu billurlamann ancak bir an, en ok bir "gn" sreceini ok iyi bilir: ondan sonra herkes evine dner. Baka trl sylersek, halkn yrek temizlii her zaman iddete, hatta devrimci uyankla stn gelir. Le Bonun ardndan Philippe de Felice yn durum larnda "igdselin ussala egemen olma abasn" grr. Dinler sosyolojisinin ya da etnolojinin saysz rnekle sunduu "sr cokusu" toplumsal dzenin hastalklar nn belirtisidir. Halk devrimlerinin simge dizgelerinin t m "vahileri de ynlendiren trden igdsel bir ampi rizmin" damgasn tar. "Baklar ele geirip onlan b ylemeye ynelik" yntemler de buradan kaynaklanr: "Bayraklar, sancaklar burada birinci derecede rol oynarBunlarn hemen tmnde kzl vardr; bu rengin btn devrimci hareketlerin ayrt edici simgesi olmas hikme1 ' siz deildir. Kzln baz hayvanlar zerindeki azdnc et kisi insanlar iin de geerli." Peki kzl bayrakla karla nca "baklar kzllaan" kimdir, kardevrimci deil mi? Szcn sosyolojik anlamyla burjuva sosyal psik0 lojisinin pek alkn olduu semantik geri tepmelerin iy* bir rneidir herhalde bu. Halk konuturmay baar3' 122

mamak, onun dilini anlayamamak, onun yerine ksrla trlm ve bombo bir sz57 sunmak, dzmeciliin ilk kertesidir. Onun ardndan daha kaba, ama birincisiyle ayn mant paylaan ikinci bir dzmecilik gelir: Kuram cnn (devrimci szn tek rnei olarak elinde bulunan devrimci yneticinin sznden yola karak) oluturduu ve halkn diline karlk sunduu sze "bilimsellik" sfat n ve konumunu yaktrmak. kinci derecede -devrimci ynetici ve yorumcu tarafndan- bireyselletirilmi dev rimci sz insana rknt verir. Doal olarak, sosyologun huzursuz imgelemini akna evirmek iin birebir olan klklara brnr. Kzl bayrak, 1871'de Francisque Sarcey'in kin dolu bir alayla sz ettii u "kan rengi pa avradan" baka bir ey olamaz. Kzl bayran, halk devrimine kollektif belleinin dayatt tipik simge olduunu alglama yetisinden temelden yoksun yorumcunun gz n gerekten de kanl bir sisle rter o. Hem bir an hem de bir iaret olan kzl bayrak, rnein Fransz toplumu gibi bir toplumun yakasn hibir zaman brakmayan ve tarihinin admlarna ritmini kazandran halk devriminin ikinliini ifade eder. Fronde Ayaklanmas srasnda 1635te Bordeauxda da kzl bayrak dalgalanr. 1789da resmi devrim (21 Ekim Kararnamesi) kzl bayra sky netim ilannn simgesi olarak kullanr. 10 Austos 1792de sans-culotte gruplar kzl bayraa yeniden sahip karken stne yle yazarlar: "Yrtme erkinin bakal drsna kar egemen halkn skynetimi." 1834te Lyon da, ubat ve Haziran 1848 ile 1871de ve 1936da Pariste halk devrimi kzl bayra elinden brakmaz. 1848 Devriminin klasik tarihlerinde halka kar besledii sev(57) Burada Saussure'n temel ayrm yeniden onaya kar: Dil btn birey lerin belleinde Korunmu szel imgeler toplamn' Kucaklayan toplum sal ba* olduu Kadar, onun tesinde toplumsal imgelerin ve simgelerin de toplamdr. Dil tek teK bireylerin hibinnde tamamlanm deildir, yal nzca topluluKta eksiksiz biimde varolur.* Sz ise dilin bireysel varolu kipidir Sz kavranabilir am a dil kavranamaz; dilin ancak genel bir semloloji iinde konumlandrlmas, onun doasn belirginletirmese bile alann snrlayabilir. (Cours de Linguistique Gnrale -Genel Dilbilim Derslen).

123

gi ve hayranlk duygularyla betimlenen Lamartine


yalnzca "kenar mahallelerde toplanm o yoksul ve cahil insanlarn oluturduu gelge ve kararsz kitlelere" y^,. abilecek bir "terr ve ykm simgesini" benimsemekten halk caydrmak isteyince yuhalanr. Bayrana sahip kmakta sonuna kadar kararl bir ynn karsnda bo. yun emek zorunda kalr ve kmseyici bir yargyla iin iinden syrlr: "Bu renk hayvanlan olduu gibi insanlar da heyecanlandryor." Zooloji szln tketince kardevrim hakarete sanlr. Taine, grnte genel kapsaml bir deyiten ("her' rejim bir insan serasnda kimi trleri gelitirmeye, kimi lerini de kurutmaya yarayan bir iklimdir") yola karak "Jakoben rejimi"ni "kahvehane politikaclann, kulp sylevcilerini, yol kavaklannda yasa nerenleri, mey danlarda ayaklananlan, komitac diktatrleri, ksacas devrimcileri ve zorbalan besleyip bereketlendirmek iin' dnlebilecek en iyi rejim olarak niteler (Les Origim de la Revolution Franaisede Jakobenlerin Zaferi"). Ga rip alam burada aka grlr: nceli Bonald gibi Tai ne iin de devrimcilik "Jakoben"likten ibarettir. Tek ba na bu sfat yargy da iinde tar ama ayn anda u soru nu karmza kanr: Kardevrim, tm oluturucu ele riyle kitleleri, ve kardevrimci ehitler dnda btn bir halk, devrimin, ykclk ve eitliki iddet tutkusuyla kudurmu siyasal hayvanlardan oluan bir poplasyon dntrebileceinden bir an bile kuku duymaz. Devrim bir kollektif lgnlk andr, kardevrimse akla ve eyanin doasna dnmeyi salayan bir ilemdir. Dolaysyla da ayn lde kktenci olacaktr, nk bir asayi ope rasyonunun tesinde bir uygarlk misyonunu gerekle?tirmenin eksiksiz bilincini tar. "ncesiz ve sonrasz" 1 duu kadar ikircil de olan deerleri korumaya ynelt aralardan dn verilemez. O "uygarlk Fransz kar1 devriminde "Hristiyan, Nasyonal Sosyalist kardevrim de "Bat", gnmzde Gneydou Asya ile Latin Amer1 ' kada sregiden kardevrimdeyse "demokratik" sfat1 1 1 1
124

tar. Kardevrimci proje en az devrimci proje kadar an lam belirsizlikleriyle ve bulanklklarla doludur, ama bunlan kkten kart kategorilerde konumlandrr. Artk yeni ierikli hibir tarihsellik yoktur, yalnzca en gele neksel tarih, yani gllerin tarihi vardr.58 Hibir t mellik ve evrensellik zlemi yoktur, yalnzca tek gereke si statu quo ante 'ye dn olan bir dizi tikel eylem vardr. Kardevrimci eylem bir bakma sosyolojiden ok psi kanalizin alanna girer: Brnd biimleri devrimci eylemden dn almtr ama her bakmdan onun kart n yapmaya yeminli olduu iin bu biimleri tersyz et meye alr. Onu doyuma kavuturacak sonul erek, dev rimi kollektif bilinten kazmak, insan ruhunu devrimci projeyi oluturmaya ve iyiliin glerini bu projeye kur ban etmeye ynelten er glerinin elinden kurtarmaktr. Yukarda grdmz gibi devrimci proje genellikle safyrekli bir Manicilik biimine brnr; buna karlk kardevrim evrensel ve enikonu dnlm bir Manicilik'i projesinin temel kategorisi olarak benimser. Bu ne denle kardevrimi, kukusuz zorunlu saknmlarla, psi kanalizin sorunsalndan aktarlm inceleme aralarn dan yararlanarak sorgulamak herhalde yanl olmaya caktr.39 Once aykn gzkebilecek a priori bir yaklam dene mesi: Kardevrimin bilind yoktur. En yaln gzlem karsnda bile hibir kaamaa bavurmakszn kendisi ni aa vurur, kardevrimci iki "okul arasndaki ayr mn temelleri dolaysyla yukarda belirttiimiz trden en yaln kategorilerin bir bileimi iinde kendisini btnyle
(58) te bu nedenle kardevrim tarihi yeniden toplumun btn iine yerle ip devrimci proje de olanaklar alann terkettii ve yalnzca kendi ikinliflinin satr aralarna yerletii zaman devrim dmanl artk tamdr: dev rim dmanlnn yerini ald lszln ls dikkate alnmad srece toplum gvdesini grnte o denli anszn ve o denli eksiksiz bi imde nasl ele geirebildii kavranamaz. Devrimci projeyle birlikte dev rim de adeta ylesine geri ekilmitir ki onu eski dorultusuna yeniden oturtma mcadelesi artk anlamszdr. Kardevrimin oturduu zemin ka dercilikten ok gz akntktr. (59) Roger Bastioe. Soc& ogie et Psychanalyse (Sosyoloji ve Psikanaliz).

125

sergiler. U noktada denebilir ki herkes kardevrimci olabilir, yeter ki karsnda bir devrim bulunsun. Devrim ci olmak gtr, nk hayal kurma ve benliinden zve ride bulunabilme yeteneini gerektirir ve bu yetenek pek az kimseye vergidir. Oysa kardevrimci olmann buna benzer hibir gl yoktur. Ancak belirli bir tedirginlik durumunda, o da meruiyet dzeyinden ok somut giri imler dzeyinde devrim dmanl bir serven gibi g zkr. "En tehlikeli devrimciyi aslnda kendi iimizde tayoruz, olgunluk ann eiini sa salim amak iste yenlerin bunu bilmesinde yarar var" szleriyle Jung (Psychologie de l Inconscient -Bilind Psikolojisi) ger ekte kendi tarznda bunu itiraf eder. Aslnda tedirginlik kardevrimin gndelik boyutunun ve yazgsnn akla masdr: Kardevrim hep yeterince yapmam olmann tedirginliini tar. Kendinden honut olan, doyuma ula m devrimler vardr ama yrek darl ekmeyen kar devrim yoktur. "Knrgerilla" adyla anlan eitli yntemler kar devrimin bu temel zelliinin apak rneini oluturur. Btn olarak alndnda bu yntemler devrimci projenin kusursuz bir karikatrdr. Halkn kendiliindenliine dayanan silahl devrimin kitlelerin gnll katlm ve btnlemesiyle ilerledii her yerde kargerilla devrimin meruiyetini de grnte yok etmeye alr: "Stratejik" sler kurar, mstahkem kyler ina eder, zsavunma mi lisleri oluturur ve bylece szmona "kitleleri seferber eder." Ama bu arada "toplumun seferber edilmesinde ilk adm devrimci rgtlenmeyi ve onun halk zerindeki n fuzunu kertmek ya da etkisizletirmektir"60 diye itiraf ta bulunarak kendi kendisini yalanlar. nk silahl dev rimi kertmek ya da "etkisizletirmek", "ikna yoluyla gnlleri kazanma" ynndeki her giriimi kknden ze deler ve topluma kardevrimin gerek yzn sergilet iddete dayal bask. Ama bu bask, kendi tasarsn ken(60) John Mac Cuen, The Ar ol Couner-revolutionary W ar Sava Sanal).
(Kardevrim

126

diine kar gitgide daha ok merulatrarak vicdann temizleme abasn sonuna dein elden brakmaz. kna yoluyla kardevrimin baarszl aslnda silahl kar devrim, kargerillann uzmanlamas ve birtakm kate gorilere blnmesi anlamna gelir: Kar-terr, toplumun kar-rgtlenmesi, savunma amal kar-strateji ve ni hayet genel kar-saldn. Peki ama neye kar? Kargerilla yntemlerinin amaz ve trajedisi burada bsbtn ortaya kar. Bu yntemlerin devrimci proje karsnda bir yant, geerli bir almak sunma gcnden yoksun ol duu, btn uygulama sresince sonuna dein grmez likten gelinemez. yle olunca da kargerilla aresizlikle yzyze gelir ve ancak balangtaki projesini rafa kald rarak topyekun bir imhaya girimek yoluyla, o da krk ylda bir baanya ulaabilir. Gerilla savann salt biim sel bir zmlemesine dayanan kargerilla yntemleri ("suda balk" gibi pitoresk gndermelerle bu zmlemeye belgesel ve bilimsel bir hava kazandrlr, stelik ada kargerilla mekanografik filerle ve elektronik makine lerle almaktadr) gene gerilla savandan aktarlm tekniklerle onun stesinden gelme iddiasn aka tar. Ve bylece o teknikleri kavrayp zmseme yeteneinden yoksun olduunu kantlar. Kargerilla, gerillacy top lum kitlesinden kopararak hem onu yaltlamaya, daha kolay boyun edirebilmek iin onu "normal'' bir savaya dntrmeye, hem de toplumu devrimci virsten koru maya alr. Ama daha balangta hibir lye dayan mayan bir seim yapmak zorundadr: Belirli bir toplumda eli silah tutabilen herkes gerillac olabilir. Nitekim daha 1871in Kanl Haftasnda General de Gallifet tutsak aln m ulusal muhafz topluluklar iinde silah kullanabile cek gibi grd herkesi, ncelikle de yallar kuruna dizdirmeyi alkanlk haline getirmitir. Yallar iki kere suludur, nk onlar Haziran 1848i de yaamtr. Bu yntemlerin sonucu ok iyi bilinmektedir: Devrime ve ge rillaya duyulan canl yaknl kat kat artrmak. Bu tr elikiler kargerilla eyleminin btn evrelerinde gr
127

lr ve kargerilla eflerinin, gerekli nlemleri aldkla^ da tepyekun bir savaa girmekte neden bir an bile dt etmediini aklar. Kargerilla soykrm aamasinj kendi mantn bilinli olarak benimser. Bunu yerine $ tirebilmek iin uzmanlam birliklere klasik ordular d eklenir. Artk hedef, gerilla savalarn ele vermeme suunu ilemi halk topluca yok etmektir. Kar devrftj devrimci projenin tmelliini ite byle benzersiz fy tarzda kabullenir.

128

SONU
"Devrimin yerini doldurmak iin turizme ve cep kitaplarna be) ba la mayalm Jean-M arie Domenach
Le Retour dt Tragique

(Trajiin Dn)

Bu denemenin sonuna geldik ama pek ok soru gene de yantsz. te tek bama ayn bir kitabn konusu olabi lecek bir soru: Bir devrimcilik mesleinden sz edilebilir mi? "Devrim adam" her tarihsel toplumda halkn belirli katmanlarndan ve zgl tarzlarda m ortaya kar? 1871 Komn Devriminin insan malzemesini sava konseyleri nin dosyalarndaki muazzam belge birikimine dayanarak inceleyen J. Rougerie, bu devrimin insan bileiminin (ku atma ertesinde ve Komnn ilk gnlerinde Versaillesda ve il evresinde bykburjuvazinin bir blmnn g ettii hesaba katlmak kouluyla) dnemin Paris nfusu nun tmn temsil edici nitelikte olduu sonucuna vanr. Bylece de Albert Soboulun Les Sans-culottes Parisiens En l'An II (Devrim Yl IFde Parisli Sans-culottelar) adl byk yaptnn sonunda giritii sorgulamay srdrr: Haziran 1848den 1871 Komnne dein bir yanda sz cn doru kullanmyla proletaryaya, br yanda da geleneksel halk kategorilerine den pay nedir? Bu soru, sanayi kapitalizminin baar kazanmas lsnde gele neksel toplum kesimlerinin ne lde yozlatn lme yi, bu arada zellikle de 19. yzyldaki devrim denemele rinin zayflnn nedenlerinden birini vurgulamay sa layacaktr. Gerekstc aydn, gerillacdan daha az devrimci deildir; bir baka tarzda devrimcidir yalnzca. "nsan te kinin yeryznde bir iz brakp getiine aklmz yatmaz (Manifeste Dada -Dada Manifestosu) diyen Andre Breton, Garinein azndan "haritada bir gedik amal" (Les Conquirants -Fatihler) diyen Malrauxdan daha az devrimci
129

deildir. Bu akma, Malrauxnun deyiiyle "klttjr uyankl ve eylem yeteneini kendisinde btnleti^ kahraman tipi"nin temsil ettii "profesyonel devrin^ kategorisini tartmasz bir belirsizlie sokar. Gene debi tipin temsilcileri, terimin etnolojik anlamyla, belirli, b r gizem kltne katlm birer eren saylabilir. talya4 ulusal zgrlk savalar carbonarolar, Fransada i yzyln cumhuriyeti geleneinde byk nem tay mevsimler derneklerinde toplanm Blanquiciler, m afi osoar, lazzaretti ler, Fabienler, kimi anarist gruplan) yeleri bunun rneidir. Bu insanlar, bal olduklan gid gruplara ok kat seim koullarn yerine getirerek v genellikle inceden inceye dzenlenmi birer ayin sonu cunda kabul edilmitir. nanlarn alabildiine zengi simgelerle (zel iaretler, uzlama dayal bir dil, ayinse toplant ve trenler) olduu kadar, devrimin zaferinin y a rataca grkemli bir dnyann ekiciliiyle srdrrle! Devrimcinin grkemli dnyas, en geni kitlenin artk dt imi olan yaamnda ("bakandan ok gerillac" di)' haykrr Che Guevera) ve onun lm gze alarak kanl lanmasnda anlatmn bulur. Ksacas, konumlarna sn sk yerlemi "ynetmenleri" olsa bile, yeri doldurulanla bir umutla doludur devrim.

130

BBLYOGRAFYA
Alphandry, Paul; Dupront, Alphonse; La chrttienU et lidie de croisode, Albin Michel. Bcrque, Jacques; Depossession du monde, Le Seil. Bloch. Erast; Thomas Miinzer, theologien de la revolution, Julliard. Brou6, Pierre; T6mime, Emile; La revolution el la guerre d'Espagne, Ed. de Minuit, Che Guevara, Ernesto; La guerre de guerilla, Maspero. Coquin, Franois-Xavier, La Revolution russe. Presses Uni versitaires de France. Debray, R6gis; Revolution dans la revolution ?, Maspero. Dclmas, Claude; La guerre revolutionnaire, Presses Univer sitaires de France. Duveau, Georges; 1843, Gallimard. Fanon, Frantz; Les damn6s de la Terre, Maspero. Fejld, Franois; Budapest 1956, Julliard. Gu6rin, Daniel; La lutte des classes sous la Premiere Republique. Bourgeois et brasnus", 1793-1797, Gallimard.
Hobsbawn, Eric J.; Les primitifs de la revolte dans I Europe

modeme, Fayard.

Godcchot, Jacques; La contre-revolution, doctrine et action (1789-1804), Presses Universitaires de France. - Les revolutions (1770-1799), Presses Universitaires do France. Lentin, Albert-Paul; La lutte tricontinentale, Maspero. Ussagaray, Prosper-Olivier; Histoire de la Commune de 1871, Maspero. Melotti, Umberto; Rivoluzione e societa, Milan, La Culturale. Merleau-Ponty, Maurice; Les aventures de la dialeclique,

Gallimard. Porchnev, Boris; Les soulevements populaires en France de 1623 d 1648, S.E.V.P.E.N. Sartre, Jean-Paul; Critique de la raison dialectique, Gallimard. Soboul, Albert; Pricis d histoire de la Revolution franaise. Ed. Sociales. - Les San8-Culottes parisiens en Van II. Mouvement
131

populaire et gouvemement r4t>blutionnaire, Clavreuil. Trahard, Pierre; La sensibilite rivolutionnaire (1789. 1794), Bolvin. Trotsky, Lon, Histoire de la Revolution russe, Le Seuil.

132

le ti im Y ayn lar P r e s s e s U n i v e r s i t a i r e s

de

Fr a n c e

C E P

N V E R S T E S
1990-91 YAYIN PROGRAMI P GAILLARD
IK T I

P. BURNEY

Ak
G. BETTON

Gazetecilik
1 > BENETON

IK T I

Sinema Tarihi
H. MICHEL

IK T I

Muhafazakrlk
H ARVON

IK T I

Faizmler
M. SNMEZ

IK T I

Anarizm
T. PARLA

IK T I

Gelir Eitsizlii
J. MORGEON

IK T I

Trkiyede Anayasalar
D. BU1CAN

IK T I

nsan Haklar
D. SMONNET

IK T I

evrecilik
M. TUBIANA

IK T I

Darwin ve Darvvinizm Seim Sistemleri


A DECOUPLE

IK T I

J.M COTTERET i C EMER


IK T I

Kanser
N. BENSADN

IK T I

Kadn Haklan
J.F. DRUESNE

IK T I

Ortak Pazar
T. TMUR

IK T I

Devrimler Sosyolojisi
A. MATTELART

IK T I

ok Partili Hayata Gei


B. ROSIER

Reklamclk
IK T I

L GALUEN

Cinsiyet
J.P HATON
IK T I

ktisad Kriz Kuramlar


R. PERNOUD

Yapay Zek
F.BALLE

! G.EYMERY

Burjuvazi
H. ARVON

IK T I

Yeni Medyalar
L DOLLOT

zynetim
C DAVID

IK T I

Bireysel'Kltr ve Kitle Kltr


J. CORRAZE

Hitler ve Nazizm

IK T I

Ecinsellik

ISBN 97 5 -4 7 0 -0 9 1 -5