You are on page 1of 14

Folklori muzikor

Muzika Popullore Shqiptare, prbn nj ndr pasurit m t muara t vendit. N prshkrimet e studjusve t huaj t ardhur n Shqipri gjat shekujve XVIII-XIX sht arritur prafrsisht n konkluzionin se pasuria kryesore e Shqipris sht folklori muzikor, por ka edhe krom edhe naft.Folklori muzikor bn nj jet aktive edhe sot, ndrkoh q gjurmt e lashtsis s tij jan provuar q prej shekujve XIV-XIII p.e.s. N objekte t ndryshme arkeologjike skulptura, basoreliefe, terrakota, etj. jan prfiguruar qart vegla popullore, q prdoren deri n ditt tona, valltar, kngtar, kostume karakteristike, etj.Folklori muzikor shqiptar sht jashtzakonisht i pasur , ka dhe shprehet n ekzistencn e muziks vokale q nga forma njzrshe e deri tek shumzrshi; n muzikn me vegla popullore; muzikn me z e vegla; muzikn pr shoqrimin e valleve popullore, etj. Ktyre u shtohet dhe nj fond i madh veglash popullore t klasifikuara n katr grupet tashm t njohura si ideofone, membranofone, kordofone, areofone.Folklori muzikor shqiptar e bn jetn e vet n nj ndarje specifike, q lidhet me format e t shprehurit muzikor dhe me tipet kryesore t instrumenteve t prdorur. Lumi i Shkumbinit, q prshkon mes pr mes Shqiprin, prvecse ndan dy dialektet kryesore t vendit n Geg n Veri t Shkumbinit dhe n Tosk n Jug t Shkumbinit, shrben edhe si kufi natyror pr klasifikimin e tipologjis s folklorit muzikor. N veri t lumit Shkumbin lokalizohet zona monodike e t shprehurit muzikor, e shoqruar kjo me shkallt modale (diatonike apo kromatike) sbashku me vegla muzikore specifike pr kt zon, si lahuta dhe iftelia. Ndrkoh, pr trevat q shtrihen n jug t lumit Shkumbin sht karakteristik fenomeni i t shprehurit muzikor n iso-polifoni (ang. Poliphonie with burdon) me prdorimin e shkallve pentatonike si dhe t instrumenteve specifik si gajde dhe bicula (fyell i dyfisht). Krahas muziks fshatare pa shoqrim me vegla (a capella), duke nisur nga fundi i shekullit t nntmbdhjet, lindi dhe u kristalizua muzika popullore qytetare, q n Jug t Shqipris takohet kyesisht n qytetet Kore, Vlor, Sarand, Delvin, Prmet, Leskovik, Pogradec, me formacionin polifonik t Sazeve (t prbr nga instrumente t importuar si klarineta,violina dhe fizarmonika, si dhe nga vegla popullore karakteristike si lahuta, dajre, fyell), ndrsa n Veri n qytetet Shkodr, Durrs, Elbasan, Kavaj, etj., shoqruar nga ansamble popullore monodike ose monodi me shoqrim (t prbr nga vegla t importuara si klarineta, fizarmonika dhe violina, por edhe nga vegla t tradits popullore, si kemanxhia, fyelli, etj).Nisur nga roli i dors s par q ka n traditn shqiptare, folklori muzikor studjohet si lnd e veant n shkollat e mesme t prgjithshme, n ato artistike, si edhe n Akademin e Arteve t Tirans, ku formohen edhe etnomuzikologt e ardhshm.Regjistrimet e folklorit muzikor shqiptar nisin q prej viteve 1900 e ktej. Prpara viteve 1940 ato jan realizuar pran shoqrive Odeon, Columbia, Path, His master s voice. Regjistrime m t vona takohen edhe n formn e CD-ve, si CD me muzik t Familjes Lela, prodhuar n Franc m 1992 nga Judigo; dy CD me muzik toske t Laver Bariut, prodhuar prkatsisht n Greqi dhe Angli, etj.Aktivitetet kryesore folklorike shqiptare jan Festivali Folklorik Kombtar, mbajtur do pes vjet, i cili ka filluar n vitin 1952 n qytetet Lezh dhe Tiran, pr t vijuar m pas n dy qytetet muze me arkitektur mesjetare, Gjirokastr dhe Berat; Festivali Kombtar i Kngs Popullore Qytetet Elbasan;Takimi i Rapsodve Lahutar n Lezh; Takimi i Sazeve n Korc; Takimi i Grupeve Polifonike

n Vlor dhe Gjirokastr; Takimi i Grupeve dhe Shoqrive Folklorike (NGO) n Sarand.Organizatat folklorike kryesore q veprojn n Shqipri, t krijuara kryesisht pas viteve 1990 me qllim mbshtetjen e folklorit dhe t traditave popullore n prgjithsi, jan: Elena Gjika Prmet, Demir Zyko Skrapar, Shoqria Folklorike Gramsh; Grupi Bilbili Vlor, Gjirokastr; Shoqata Tirana Tiran, Kastrioti Kruj, etj.Institucioni i vetm shkencor q merret me studimin e folklorit sht Instituti i Kulturs Popullore n Tiran, i prbr nga departamenti i etnomuzikologjis dhe etnokoreologjis dhe nga departamenti i etnografis. IKP boton revistn periodike Kultura popullore. Pran tij gjendet nj arkiv shum i pasur me mbi 60000 ekzemplat t mbledhur n tr Shqiprin.Disa nga librat m t rndsishme mbi Folklorin Muzikor Shqiptar jan: Gjurmime Folklorike i Ramadan Sokolit (Tiran, 1981); Polifonia labe i Spiro Shitunit (Tiran, 1989); Polifonia dyzrshe e Shqipris s Jugut i Beniamin Kruts (Tiran, 1989); Folklori muzikor shqiptar i Sokol Shupos (Tiran, 1997); Muzika me saze + CD i Vasil. S. Toles (Tiran, 1997).

Muzika profesioniste
Paraqitet si nj ndr traditat m t reja artistike shqiptare . Fillimet e saj i prkasin viteve 1920-1930 t shekullit XX, ndrsa zhvillimet m t rndsishme periudhs s mbas Lufts II Botrore e ktej. Sidoqoft, nga t dhnat e deritashme, studjuesi i njohur i traditave muzikore shqiptare, Prof. Ramadan Sokoli, n librin e tij 16 shekuj (Tiran; Eurorilindja, 1995) argumenton s paku kontributet e dy figurave t shquara shqiptare n artit kishtar mesjetar.I pari prej tyre sht Niket Dardani, i njohur ndryshe si Niketa i Ramesians, lindur rreth vitit 340 n Ramesian t Dardanis. Personalitet poliedrik, teolog, vjershtor, muzikant, mik i afrt i Aurel Ambrason, N. Dardani emrohet n moshn 26 vjecare Ipeshkv i Ramesians. Vepra e tij m e njohur sht himni Te Deum Laudamos, i prhapur n Europ m 525, dhe mbi t cilin kan shkruar muzik kompozitor t till si G.B.Lulu, G.F.Haendel, J.S.Bach, W.A.Mozart, F.Schubert, G.Verdi, G.Mahler, etj. Muzikanti tjetr, Jan Kukuzeli, i lindur n qytetin bregdetar t Durrsit rreth viteve 1078-1088, njihet si nj ndr figurat m t mdha t kishs bizantine Arsimohet dhe afirmohet n Kostandinopoj, pr tu vendosur m pas n kishn Laura e madhe n malin Athos, ku harton edhe veprn madhore t jets s tij, shkrimin neo-biznatin. Disa nga krijimet e tij kryesore jan Himnet Aniksandri, Knga e Kerubinve, Psalmi 107, Polilei 117, t pasqyruara pothuajse n t gjitha antologjit e muziks bizantine.N periudhn e Rilindjes Kombtare jeta muzikore shqiptare pasurohet me forma t reja, t cilat i drejtohen mjediseve t gjra qytetare. Qendra t rndsishme kulturore e muzikore t kohs jan qyteti i Shkodrs n Veri dhe ai i Kores n Jug t vendit, ku krijohen formaconet e para orkestrale dhe korale laike. Sidoqoft, prpjekjet m serioze pr krijimin e nj arti muzikor profesionist i gjejm s pari tek kompozitori franceskan Pader Martin Gjoka (1890-1940), i cili punoi prgjithsisht pran kishs franceskane t qytetit t Shkodrs, ku prvec muziks fetare, kompozoi disa vepra vokale dhe instrumentale, midis t cilave nj sinfoni, pjes korale, pjes pr instrumente t ndryshm, etj. Ndrkoh, Gjoka shquhet edhe si veprimtar i muziks, duke formuar e drejtuar formacione t ndryshme instrumentale e vokale.Brezi i par i kompozitorve shqiptar t pas-Lufts II Botrore prbhet nga nj grup muzikantsh, pjesa drrmuese e t cilve u formuan n Konservatorin Cajkovski (ang. Tchakovski)

t Mosks, ndrsa t t tjert pran shkollave perndimore. Dy veprat kryesore me t cilat themelohet tradita muzikore profesioniste shqiptare jan Sinfonia (1956) e eks Zades (1927-1997) dhe opera Mrika (1958) e Prenga Jakovs (1917-1969), q t dy kompozitor me origjin nga Shkodra, dhe i pari i cilsuar shpesh her si babai i muziks profesioniste shqiptare.Gjat viteve 1950-1990 tradita e re muzikore shqiptare bri hapa t rndsishm prpara, duke ezauruar n nj mnyr apo nj tjetr vonesn e gjat n koh. Repertori muzikor shqiptar plotsohet me t gjitha format e gjinit tradicionale, q nga ato t muziks s dhoms e deri tek ato skenike. Nj rol prcaktues pr kt luajti ngritja pr t parn her n Shqipri e institucioneve t tilla t rndsishme muzikore, si Filarmonia e Shtetit, Teatri i Operas dhe Baletit, disa orkestra sinfonike dhe ansamble korale n Tiran dhe n qytete t tjera t vendit, si Shkodr, Kore, Vlor, Elbasan, Durrs, si dhe krijimi i sistemit t plot t edukimit muzikor.Zhvillimet muzikore shqiptare t kohs psuan nj rritje t ndjeshme q prej gjysms s dyt t viteve 1960 me Koncertet e Majit t Tirans, t cilat u mbajtn n mnyr periodike nga viti 1967 deri m 1990 duke aktivizuar muzikant e trupa profesioniste dhe amatore. Prgjithsisht muzika e ksaj periudhe ka nj orientim tradicional klasiko-romantik dhe nj mbshtetje t fort n folklorin muzikor shqiptar. Prvec Zades dhe Jakovs, disa nga figurat kryesore t muziks shqiptare t gjysms s dyt t shekullit XX jan Tish Daija (1926), Nikolla Zoraqi (1929-1991), Tonin Harapi (1928-1991), Feim Ibrahimi (1935-1997), Shptim Kushta (1946), Thoma Gaqi (1948), etj. N kushtet e izolimit t vendit, muzika shqiptare e ksaj periudhe, ashtu si t gjitha artet n prgjithsi, me prjashtim t prpjekjeve t rastit, e pati t pamundur avancimin drejt zhvillimeve bashkkohore perndimore.Mbas viteve 1990 situata muzikore n Shqipri njohu zhvillime krejtsisht t reja, t cilat synuan integrimin e shpejt n strukturat artistike europiane. Nj rol t rndsishm pr kt luajti formimi i shoqatave muzikore, si Shoqata e Muziks s re Shqiptare (NAM, antare e Konferencs Europiane t Muziks s Re) dhe Shoqata Mbarshqiptare e Profesionistve t Muziks (seksioni shqiptar i ISCM), pran t cilave sht grumbulluar pjesa drrmuese e kompozitorve dhe interpretesve t vendit, dhe q aktualisht shrbejn si tribuna kryesore t krijimtaris s re muzikore t kompozitorve shqiptar.Institucionet muzikore m t rndsishme n Shqipri jan Teatri i Operas dhe i Baletit, Anasambli i Kngve dhe Valleve Popullore (q t dyja n Tiran), ku jan prqndruar muzikantt e krcimtart m t mir t vendit. TOB, me seli n sheshin Sknderbej, ka nj aktivitet permanent sezonal, ku vendin m t rdsishm e zen shfaqjet e repertorit klasik e romantik; ndrsa AKVP, i prbr nga grupi i valleve, i korit, orkestrs dhe solistve, prfaqson nj institucion muzikor profesionist fare specifik, repertori i t cilit mbshtetet kryesisht n prpunimin artistik t tradits muzikore e koreografike popullore.Formacionet orkestrale m t rndsishme t vendit jan Orkestra Sinfonike e Teatrit t Operas dhe Baletit, Orkestra Sinfonike e RTV, Orkestra Sinfonike e Akademis s Arteve dhe Orkestra e Dhoms e drejtuar nga muzikanti Zhani Ciko kjo e fundit, me nj veprimtari t dendur disavjeare brenda dhe jasht Shqipris, dhe shpesh her laureate n aktivitete europiane. Ndr dirigjentt kryesor jan Ermir Krantja, Rifat Teqja, Ferdinand Deda, Bujar Llapi. Repertori koncertal i ktyre formacioneve prfshin muzik q nga periudha barok e deri n shekullin XX, por n prgjithsi ai anon pr nga tradita klasiko-romantike dhe krijimtaria e autorve shqiptar.Sistemi i edukimit muzikor n Shqipri u themelua me hapjen pr t parn her n

vitin 1947 t Shkolls s Mesme Artistike Jordan Misja, q me kalimin e kohs u shoqrua me disa shkolla t tjera t llojit n qytetet kryesore t vendit, si Durrs, Shkodr, Elbasan, Kore, Vlor, Fier, Gjirokastr, etj. M 1962 hapet Koservatori Shtetror i Tirans, tashm i prfshir si nj Fakultet m vete n Akademis e Arteve t Tirans, ku bjn pjes gjithashtu dhe Fakulteti Dramatik dhe ai i Arteve Figurative. Pran shkollave t muziks dhe Akademis s Arteve ushtrojn aktivitetin e tyre msimor dhe koncertal orkestra sinfonike dhe formacione t tjera t muziks s dhoms sbashku me koret. Midis ktyre t fundit, nj aktivitet intensiv, shpesh her t vlersuar me mime ndrkombtare, ka Kori i Vajzave t Akademis s Arteve, me dirigjent Milto Vakon. Po n Tiran, gjat dekads s fundit t shekullit t kaluar, nn drejtimin e mjeshtres s korit Suzana Turku, sht krijuar edhe kori tjetr i njohur i vendit, Pax Dei.Aktivitetet kryesore t jets s sotme muzikore shqiptare mbahen kryesisht n Tiran dhe pjesa drrmuese e tyre realizohen nprmjet veprimtaris s shoqatave muzikore, prmes t cilave jan afirmuar emra t rinj kompozitorsh, si Aleksandr Pei, Sokol Shupo, Vasil. S. Tole, Endri Sina, etj., dhe ushtrojn aktivitetin e tyre koncertal ansamblet e specilizuara pr interpretimin e muziks s re, SPECTRUM dhe ASMUS. N vitin 1992 kompozitori Feim Ibrahimi (i cili ishte dhe Presidenti i par i Kshillit Kombtar t Muziks Shqiptare - antar i Kshillit Ndrkombtar t Muziks pran UNESCO-s q n 1991), ideoi dhe krijoi festivalin Ditt e Muziks s Re Shqiptare. Pas vdekjes s kompozitorit NAM sht ai q vazhdoi traditn e ktij festivali i cili organizohet n t muajin maj t do viti dhe prej vitit 1994 organizon edhe Festivalin e Interpretimit t Muziks Bashkkohore Nikolla Zoraqi. Me inisiativn e Seksionit shqiptar t ISCM qyteti i Tirans pret n do sezon vjeshte muzikant dhe artist t huaj, pjesmarrs n veprimtarin komplekse Vjeshta e Tirans, inaguruar n tetor 1994. Veprimtari t tjera permanente t fushes s interpretimit dhe krijimtaris muzikore jan Festivali i Romancs Shqiptare (organizuar q nga viti 1994 nga Shoqata muzikore Tonin Harapi), Konkurset e pianistve t rinj (organizuar q nga viti 1993 nga Shoqata EPTA), etj.Qendrat muzikore koncertale jan t shtrira n disa prej qyteteve kryesore t vendit; n Tiran ndodhen midis t tjerash Salla e Koncerteve e Akademis s Arteve, ajo e Qendrs Ndrkombtare t Kulturs, Teatri Rubairat, etj; n Shkodr salla e Teatrit Migjeni, n Kor Salla e Koncerteve e Shtpis s Kultur; n Elbasan salla e Teatrit Skampa; n Durrs, Salla e Koncerteve e Pallatit t Kulturs; etj.

Muzika e leht shqiptare


Bn pjes edhe ajo n traditn e re artistike t formuar mbas Lufts II Botrore, pavarsisht disa prpjekjeve t pjesshme q zn fill gjat viteve 1920-1930. Kngtart dhe instrumentistt e muziks s leht e zhvillojn veprimtarin e tyre kryesisht pran trupave t Teatrove t Varieteve, pothuajse aktive n t gjitha qytetet kryesore t Shqipris. Sidoqoft, Tirana, si qendr kryesore kulturore e vendit, sht njhersh edhe qyteti m i pasur i veprimtarive t muziks s leht. Ktu zhvillohen n mnyr t rregullt dy aktivitetet kryesore t vitit, Festivali Kombtar i Kngs n Radio-Televizion (themeluar n vitin 1962) dhe Festivali i Pranvers - ky i fundit destinuar kryesisht pr muzikantt e rinj, ndrsa t dy sbashku, t njohur si aktivitete ekskluzive t Radio-Televizionit Shqiptar.perndimore.

Veshjet tradicionale shqiptare


Veshjet popullore, jan pa dyshim nj nga manifestimet m t fuqishme t kulturs tradicionale. Ato jan trashguese e transmetuese t shum elementve, q vijn nga lashtsia dhe nga koha e mesme, por jan njkohsisht edhe shprehje e marrdhnieve kulturore me popuj t tjer gjat shekujve.

Klasifikimi i prgjithshm
Tipet kryesore t veshjeve popullore shqiptare pr burra jan: kostumi me fustanell, kostumi me kmish t gjat e dollam (cibun), sipr kostumi me tirq dhe ai me poture (pantallona t shkurtra deri te gjuri). Pra, n Shqipri, burrat kan mbajtur si veshjet n formn e nj fundi t gjer, ashtu edhe ato n form pantallonash, por t parat kan dal nga prdorimi m hert se t tjerat. Pjest m t zbukuruara ishin jelekt dhe xhamadant e kostumit festiv. Burrat shqiptar mbanin edhe stoli t ndryshme argjendi, si jastek gjoksi, sumbulla dekorative tek jelekt, unaza, pipa e kuti cigaresh, por mbi t gjitha, armt e brezit e t krahut, q ishin gjithnj t stolisura pasurisht.Pr gra, tipet kryesore t veshjeve, ishin: kostumi me xhublet (nj fund n form kmbane), kostumi m kmish t gjat e xhok shajaku sipr, kostumi me dy futa t vendosura mbi kmishn e gjat, njra prpara e tjetra prapa dhe kostumi me mbshtjellse (nj fund i hapur, i mbledhur tek beli me rrudha ose pala).N veshje, ngjyrat e zbukurimet ndryshonin simbas moshs. Pr t vegjlit e t rinjt, kostumi krahinor mund t ishte m i thjesht. Ndryshe nga popuj t tjer t Ballkanit, n Shqipri, vajza q kishte arritur moshn e martess, duhet t vishej thjesht e pa stoli, flokt ti mbulonte mir me nj shami dhe t mos vishte rrob t kuqe. Kostumi i martess ishte varianti m i pasur i veshjes s krahins, si pr nuset edhe pr dhndurt. Pr nuset, stolit metalike ishin t pamungueshme, madje, prdoreshin edhe me tepri, sepse ktu, me sa duket, kishte rendsi jo vetm funksioni i tyre estetik, por edhe funksioni magjik q u atribuohej. Pr nuset, rndsi t veant kishte zbukurimi i koks. Disa vjet pas martese, veshja fillonte t lehtsohej nga zbukurimet.N veshjet popullore, shenjat e zis ishin t pakta, grat mund t vishnin praptas ndonj nga pjest m t zbukuruara t kostumit, psh. xhokn a prparjen.Studimet e deritanishme, kan treguar se pjest prbrese t veshjeve tradicionale, nuk kan t gjitha t njejtn mosh. Ka pjes, q t kujtojn veshjet mesjetare, me ndikime bizantine e orientale, t tjera q vijn si nj jehon e kohs antike, por ka edhe element, q mund t lidhen me kulturn ilire. Mund t prmendim kshtu analogjit e verejtura midis linjs popullore dhe dalmatiks ilire, apo midis kapuave, strukave (shalleve), opingave, etj. dhe elementeve respektiv, t prdorur nga ilirt. Fal ktyre elementeve t trashguar nga kultura ilire dhe ajo e arbrve t mesjets, gjat zhvillimit t tyre historik, veshjet popullore kan arritur t fitojn nj varg tiparesh origjinale, q marrin vlerat e nj treguesi etnik, i cili i dallon veshjet shqiptare nga ato t popujve t tjer.

Klasifikimi i veshjeve tradicionale per gra

Veshja me Xhublete E merr kete emer nga nje lloj fundi ne forme kembane te valezuar, i qepur me rripa prej shajaku te vendosur njeri pas tjetrit ne linje horizontale, bashkimi i te cileve realizohet me gajtana te holle prej leshi. Xhubleta shoqerohet edhe me disa pjese te tjera prej shajaku me ngjyre te zeze, si te xhubletes te cilat quhen grykes, mange, dhe krahol. Pjese tjeter eshte edhe brezi i gjere i zbukuruar me rruaza dhe gajtana i cili ne te folmen vendore quhet kerrdhokell. Ne koke mbahej nje shami e bardhe, e leshuar mbi shpatulla. Kembet mbroheshin me kellei shajaku ose me eorape te gjata si dhe me opinga lekure.Veshja me xhublet n gjysmn e poshtme ka formn e kmbans dhe n gjysmn e siprme ngjan me veshjen e kryqtarve, sikundr dhe mjaft simbole t gdhendura mbi kt kostum, si koka e demit kretan, forma kryqi, svastike, etj jan t njohura si t templarve. Koleksionistja Dano pohon se misteri i veshjes s zez, shklqen nga t gjitha pikpamjet, si nga ndrtimi, teknika e endjes, ornamentiks s qndisjeve, derdhjes s stolive, etj. Misteri i veshjes s zez sht m i madh se dija mbi prmbajtjen e saj.Ne kete veshje bie ne sy forma e xhubletes, krejt e veeante nga edo veshje tjeter, menyra e zbukurimit te pjeseve te saja me motive dhe ngjyra te plota, por shume te zgjedhura; si ngjyra e zeze, eiklamin, vjollce ose blu. Kjo veshje eshte mbajtur ne te gjitha malesite e Alpeve te Shqiperise perfshire edhe pjesen e alpeve ne Malin e Zi. Xhubleta perfaqeson veshjen me te hershme ne Shqiperi dhe ne Ballkan. Ajo sjell mesazhet e qyteterimit ilir ne kulturen popullore shqiptare. Veshja me kemishe te gjate Pjese kryesore e kesaj veshje eshte kemisha e gjate, me menge te gjata, te gjera ose te ngushta. Ne mes ajo shterngohej nga nje brez leshi me ngjyra te ndryshme dhe shoqerohej ne pjesen e perparme nga nje perparse e leshte ose e pambukte me madhesi e zbukurime qe ndryshonin nga njera krahine ne tjetren. Ne stinen e veres, ne pjesen e sipe rme gruaja e veshur me kete kemishe mbante nje jelek, kurse ne dimer siper tij shtohej edhe nje mintan me menge te gjata si dhe nje xhoke prej shajaku. Gjatesia, ngjyra dhe zbukurimi i xhokes ndryshonte veeanerisht nga pozita gjeografike apo zhvillimi i krahinave ku mbahej kjo veshje, duke krijuar keshtu veeori te shumta lokale. Kjo veshje qe e perhapur ne Mirdite, Diber, Mat, Shpat, eermenike, Dumre, Myzeqe, Berat, Koree, Kolonje, Gjirokaster, Sarande. etj. Veshja me dy futa Edhe kjo veshje perbehej nga nje kemishe e gjate, jelekun apo mitanin, brezi disa ngjyresh, porse shoqerohej edhe me dy futa te gjata (perparje), njera e ngjeshur ne pjesen e perparme dhe tjetra pak me e vogel vendosej prapa. Ne kete variant (te gjata) ishin perparjet (futat) qe mbanin grate e Postrripes (Shkoder) ato te fshatrave Baz, Vinjoll, Karrice etj, te rretjhit te Matit. Ne nje variant tjeter futat kishin forme trapezi dhe ajo qe vihej perpara ishte me e madhe dhe quhej paranik, ndersa e pasmja kishte permasa me te vogla dhe quhej mbrapanik. Ky variant ishte i perhapur ne disa fshatra te rrethit te Pukes, ne Malesine e Gjakoves (rrethi Tropoje), ne disa fshatra te rrethit te Hasit, si dhe ne disa fshatra te Rrafshit te Dukagjinit (Kosove). Futat kishin forme katerkendeshi, gjithashtu edhe ne keto krahina ajo qe vihej perpara ishte me e madhe se e pasmja. Si ne variantin e dyte edhe ne te tretin, ato prej leshi pelqeheshin ne ngjyra te erreta (te zeze, kafe ose vishnje).

Veshje me mbeshtjellese Pjese kryesore ne kete tip veshje eshte nje lloj fundi i gjere, me pala te vogla. Nen te vishej nje kemishe e ngushte, kurse ne pjesen e siperme vishej jeleku dhe nje si fanelle me menge te ngushta. Ne fshatrat e krahines se Zadrimes mbahej nje variant mbeshtjellsje palat e se ciles vendoseshin vetem ne pjesen e pasme te trupit. Zakonisht ajo kishte ngjyre te zeze. Ne disa fshatra te Pukes dhe te Malesise se Gjakoves, mbeshjellsa, e cila zakonisht kishte ngjyre vishnje ose te gjelber dhe me rralle ngjyre vjollce, kishte nje pamje mjaft elegante dhe shoqerohej me eorape te leshta te zbukuruar me disa motive disa ngjyreshe.Ndersa varianti i mbajtur ne disa fshatra te krahines se Lumes (Kukes) dhe ai i mbajtur ne Shishtavec (Kukes) shoqerohej me mbathje te gjata, kembezat e te cilave beheshin te gjera dhe prej leshi me ngjyra te ndryshme. Veshja me dimiq Emertimi i ketij tipi percaktohet nga nje lloj pantallonash shume te gjera dhe me ngjyre te zeze. Ne pjesen e siperme te trupit grate e veshura me brekesha vishnin kemishe te shkurter, jelek ose mitan. Ne kembe mbathnin eorape leshi me shume ngjyra. Gjithnje mbi brekesha ne pjesen e perparme vishej edhe nje perparje prej leshi e zbukuruar me kuadrate disa ngjyreshe. Ndersa ne koke mbanin shamia shume ngjyreshe te lidhura nen gushe, pa i palosur ne forme trekendeshi. Ne fakt kjo veshje eshte futur ne perdorim nga fillimi i shek. XX dhe pati perdorim te kufizuar, kryesisht ne disa fshatra te Malesise se Tiranes, ne Martanesh, ne Polis, Berzeshte, Gur i Bardhe etj.Pavarsisht nga percaktimi i zonave ku jane mbajtur keto tipe veshjesh, ka raste ku ne te njejten krahine apo zone jane mbajtur disa tipe, gje qe lidhet me levizjet e popullsise, marrdhniet e krushqive etj, etj.

Veshjet per burra


Veshja me fustanel
Edhe kjo veshje burrash kete emertim e merr nga nje lloj fundi i bardhe, i bere me pelhure pambuku dhe me shume rrudha. Nen kete fund mbatheshin te mbathura te gjata, mbi te cilat nga nyje e kembes e deri tek gjuri visheshin kallei prej shajaku. Ne disa raste keto zgjateshin deri ne rreze te kofsheve, prandaj dhe quhen kofshare.Ne pjesen e siperme vishej nje kemishe e shkurtw me menge te gjera, jeleku dhe mengorja (ne menyre te varura pas). Ne bel vinin nje brez te gjere leshi, mbi te dhe nje tjeter prej lekure te zbukuruar mbi te cilin futeshin e vareshin armet e brezit. Ne stinen e ftohte pjese e kesaj veshje ishte edhe flokata e leshit. Ndonse ne koke vihej nje feste e bardhe me nje thumb ne mes. Deri ne fillim te shek. XX kjo veshje eshte mbajtur ne te gjitha trevat shqiptare, qe nga Kosova e deri ne eameri. Me pas ajo u kufizua vetem ne fshatrat e Shqiperise se Jugut.Veshja me kemishe te gjate e dollame (ose cibun)Pjeset me te rendesishme te kesaj veshje per burra jane; kemisha e me ngjyre te bardhe si dhe dollama ose cibuni i gjate prej shajaku. Ne stinen e veres ne vend te dollames vishej nje lloj xhamadani prej shajaku. Nen kemishe visheshin mbathje te gjata te shoqeruara me kelleinje. Dollama apo cibuni paraqitet me disa ndryshime ne zona te ndryshme. Diku ishte e gjate deri mbi gju, diku tjeter deri ne pulpet e kembes. Diku me ngjyre te bardhe dhe e zbukuruar me gajtana te zi, e diku me ngjyre te zeze.

Kjo veshje eshte perdorur ne Mirdite, Mat, ne Diber, ne Malesi te Madhe, ne Koree, Kolonje,Gjirokaster etj. Mbas Luftes II Boterore ky tip veshje u zevendesua me veshjen me tire. Dollama vazhdoi te mbahet si veshje ceremoniale e veshur mbi tire ose perdoret ne raste kuvendesh. Veshja me tirq Elementi me tipik i kesaj veshje jane tirqit te cilet kane formen e pantollonave te ngushta prej shajaku (me te shumten e rasteve te bardhe dhe me rralle te zi ose te murme). Pergjithesishte ato lidhen poshte belit (ne kerdhokell) shoqeruar edhe me nje brez te lesht me vija disangjyreshe. Ne pjesen e siperrme vishej nje kemishe me menge te gjata, jelek pa menge dhe xhamadan me menge te gjata, te dy prej shajaku. Ne stine te ftohta mbi xhamadan vishej edhe nje xhakete me menge te shkurta dhe me jake marinari (prej shajaku me ngjyre te zeze) e quajtur diku xhurdi, diku tjeter kaporane ose herke . Tirqit zakonisht jane mbajtur ne Shqiperine Veriore, ne Kosove dhe ne Shqiperine Verilindore, duke arritur deri ne rrethin e Beratit. Veshja me Brekesha Edhe ne kete tip veshjesh emertimi lidhet me pjesen e poshtme te veshjes, e cila ka formen e pantollonave te gjera, te bera me pelhur leshi ose pambuku te endura ne avlemend shtepiak. Gjithmone ato ishin te gjata deri ne nyjen e kembes si dhe shoqeroheshin me nje brez te gjere leshi me ngjyre te kuqe ne vishnje. Ne pjesen e siperme te trupit vishej kemishe me menge te gjata dhe te ngushta. Ne stinet e ftohta pervee jelekut e xhamadanit prej shajaku, vishej edhe jakucja me xhufka (nje lloj xhakete me menge te shumta). Kjo veshje eshte perdorur ne fshatrat e Zadrimes (ne stine te ngrohta) ne Shqiperin e Mesme dhe disa fshatra te Matit, Martaneshit, Mirdites, Librazhdit, eermenikes etj. Veshje me poture Poturet kane formen e panNdryshe nga veshjet e tjera keto lloj pantollonash kane mjaft ndikim (ne formen e prerjes) nga e njejta veshje e perdorur ne vendet orientale. Ne pjesen e poshtme te ke mbeve (poshte gjurit) visheshin kalce prej shajaku. Ndersa ne pjesen e siperme vishej kemisha me menge te gjata e shoqeruar me nje jelek prej shajaku, i cili mberthehej ne pjesen anesore te gjoksit. Ne stine te ftohte vishej dhe nje xhamadan me menge qe i vareshin ne pjesen e pasme te trupit. Kjo veshje kishte edhe nje pjese tjeter qe dallonte nga krahinat e tjera, eshte pikerisht qeleshja e larte ose takija gjysme sferike.Kjo veshje ka patur perhapje te kufizuar, kryesisht ne Laberi, Mallakaster, Myzeqe etj. Poturet kane zevendesuar veshjen me fustanelle aty nga fundi i shek. XIX Fustanella Veshje popullore burrash ne vise te ndryshme, n JUG dhe VERI. Fustanella ka trajtn e nj fundi t gjer, me shum kinde (pala) n form trapezi, t qepura s bashku e t mbledhura me rrudha t dendura tek beli. Copa ishte plhure shtpiake e bardh prej pambuku e liri. Kostumi me fustanelle prbhet nga kmisha, fustanella, tirqit/kalcet, brezi, jeleku dhe xhamadani. Lufttar te ndryshm kan veshur edhe fustanelle t murme dhe t zeza.Fustanella sht veshje q i prket nj koh shum t vjetr. Dokumentohet t jet q nga shek IV - III para ers son, n disa gjetje arkeologjike.

Xhubleta Veshje tipike e grave ne Shqiperine Veriore, mbi lumin Drin, Nikaj-Merturi e Rugova, Malesi e Madhe dhe shqiptar te Malit te Zi.Ne zonene nen shodrese deri ne Breg te mates ku malsoret e malsise se madhe rane. Xhubleta eshte nje fund ne trajte kembane, qe vjen i valezuar perfundi, sidomos ne pjesen e mbrapme. Behej nga nje numer i madh copash e rripash te ngushte shajaku, te vene horizontalisht dhe te nderthurrura me breza gajtanesh. Mbahet e varur ne supe me dy rripa te gjere. Ne shek. XVIII, xhubleta behej me shume ngjyra, por ngjyrat qe kane arritur ne ditet e sotme jane: te zeza per grate dhe bardh e zi per vajzat. Pjese te tjera te kostumit me xhublete jane: kraholine, xhoka, kerdhokla, paraniku, kallmat e shputat, etj. Xhubleta eshte me prejardhje te lashte. Paraqet ngjashmeri me veshjen e disa figurinave neolitike te gjetura ne Bosnje, por edhe ne vise te tjera te mesdheut, qe i perkasin mijevjecarit te dyte para eres sone dhe lidhen me qyteterimet e vjetera mesdhetar. XHUBLETA e MALSISE MADHE eshte trashigimi me i qarte i kultures tone Ilirjane ku vetem nepermjet saj ne paraqesim historine e humbur te kombit tone qe malsoret tona e percollen deri ne vitet 1950 -1960, pra e vetmja qe jep identitetin e kombit Shqiptar, nepermjet motiveve, ku emblema m e dukshme per te gjitha eshte shqiponja. Ne misterin e xhublets jane nje seri simbolesh ku paraqesin lidhjet me fene katolike, besimin te zoti ,dashurine dhee bukurine e femres malsore.Opingat:Pjese perberese e veshjes popullore me tradite te vjeter dhe shtrirje mbare shqiptare. Llojet me te thjeshta beheshin prej nje cope te vetme lekure ne trajte katerkendeshi kenddrejte, buzet e se ciles rudheshin me retra lekure duke u afruar pas kembes e pastaj shtrengoheshin me gjalma prej leshi. Simbas menyres se si qepej maja, si viheshin rripat e gjuheza ose si thurej faqja e siperme e opinges e si zbukurohej ajo, dalloheshin variante te shumta: opinga lope, me retra, me gjuheze, opinga me perkresa, me tufeza, me xhufka, opinga me prroqe etj Deshmite me te hershme arkeologjike per opingat u perkasin shek V-IV para eres sone dhe tregojne se ato kane qene nje element i kultures ilire, dhe dalloheshin qarte nga sandalet e tipit klasik grekoromak dhe me vone nga llaptiet tipike te popujve sllave. Deshmi te mevonshme jane te shek XVI ne disa vepra te Onufrit. Opinga kane qene perhapur gjithashtu tek arbereshet e Greqise dhe te Italise. Guna Veshje dimri, ne forme manteli te gjere prej leshi, me menge dekorative (qe nuk visheshin) dhe me kapu per koken. Njihej me disa emra: gN fondet muzeale t Institutit t Kulturs Popullore ruhen nj numr i konsiderueshm kostumesh popullore, dhe jo thjesht si numr, por variante t shumta q prfaqsojn t gjitha tipet e veshjeve popullore shqiptare. Variante q konsistojn n veshje ceremoniale, n veshjet e prditshme, n veshjet sipas grupmoshave, n veshje pr fmij, vajza, pr gra t nj moshe t kaluar. Po, prsri nevoja e riprodhimit sht domosdoshmri. Veshjet m t lashta Kostumi m i hershm, q prcjell nj mesazh qindravjear sht xhubleta, e cila e ka origjinn prgjat Alpeve dhe kalon deri n malsin e Malit t Zi. Megjithse etnograft m t shquar t Shqipris kan br studime nga m t ndryshme, pr t akoma nuk sht arritur n nj shpjegim konkret, pse kjo

veshje ka qen ekzistente vetm n malsin e Veriut. Ndrsa elemente t tjera t antikitetit, q prcillen nprmjet veshjes popullore, jan kmisha e gjat, struka (pelerina e gjat) dhe opingat me maj. Kostumet popullore dhe e ardhmja e tyre "Mbledhja e ktyre kostumeve popullore ka filluar pas Lufts s Dyt Botrore, m sakt n vitin 1947. Pr veshjet popullore duhet ruajtur origjinaliteti i tyre, se jan nj shprehje e qart e identitetit shqiptar. N nj festival folklorik, t zhvilluar jasht shtetit, ne duhet t prfaqsohemi me kostumin tradicional. Edhe bota i ruan dhe i mirmban shum. sht nj element identiteti. Gjinden forma t ndryshme pr organizimin e festivaleve folklorike. Me t vrtet, nj festival i br para 30 vjetsh nuk ngjan me nj festival t br sot, por forma t tilla duhen ruajtur, pasi jan vlera t trashgimis kulturore t pakontestueshme t do populli. Kostumet kan rndsi pr procesin studimor. Ktu pasqyrohet edhe historia e zhvillimit ekonomik e kulturor t nj vendi, t nj krahine e t nj fshati. Nprmjet nj veshjeje ne kuptojm edhe nivelin e zhvillimit kulturor, si dhe psikologjin e nj vendi. Krahina e Zadrims ka nj kostum femror n form kokete dhe t zbuluar, gj q tregon lirshmri. Ky kostum n Kuks sht ndryshe, i mbyllur deri n fyt. N nj form, tregon fanatizm. T gjitha kto elemente, t marra nj nga nj, kompletojn fizionomin .une ile (e dhirte) per barinjte, gune lar ose laroshe, tallagane, tamare etj Te ngjashme nga funksioni dhe nga mateliali, por ne forme pelerine, ishin disa veshje te tjera dimri qe perdoreshin ne zona te ndryshme te vendit si: brruci e sharku ne Laberi, japanxha e bardhe e burrave ne Kosove, tallagani i grave ne Malesine e Madhe . .

Histori per shqiperin e mesme

Historia e Shqipris n t vrtet nuk prfshin vetm t dhnat historike t hapsirs gjeografike mbi t ciln gjenden territoret shqiptare por edhe hapsirat e tjera t banuara me shqiptar e q kan mbetur jasht kufijve t Shqipris s sotme e q n t kaluarn kan qen nj trsi.

Lashtsia
Mendohet q rrjedha parahistorike e shqiptarve t jet nga nj fis i strlasht indo-evropian t cilt historiani grek Herodoti i prshkruante me emrin "pellazg". Shum njerz i quajn shqiptart pasardhs t drejtprdrejt t nj fisi t lasht ilir, me emrin "Albani",ose "Albant" i cili ishte i vendosur n Shqiprin e sotme. Disa t tjer mendojn se Shqiptart dhe ilirt jan pasardhs t pellazgve, q kan jetuar mijra vjet para Krishtit. Prania e tyre mund t shikohet shum mir n ndrtimin politik n shekullin e 6 p.e.s. Metalpunues dhe lufttar t shklqyer, ilirt krijuan shum mbretri t vogla brenda vendit t tyre, duke luftuar ndrmjet njeri-tjetrit pr kohn m t madhe t historis s tyre. Vetm gjat shekullit t 6 p.e.s, t gjitha mbretrit u bashkuan pr t mbrojtur vendin nga fqinjt: nga mbretria e Molosianve n veri te Shqipris, mbretria e Maqedonis dhe nga mbretria e Pionis.

Ilirt

Sknderbeu Ilirt, paraardhsit dymij vjear t kombsis s sotme me prejardhje gjenetike t grupeve fisnore t familjeve t mdha shqiptare si n zonat urbane e rurale si dhe nga studimet mbi shum individ me lidhje gjaku 99% shqiptare, vrtetuar edhe nga studimet e botimet e fundit nga institutet krkimore shkencore nga Evropa kontinentale, SHBA e Kanada, nga specialistt e huaj dhe shqiptar t shkencave

antropologjike, gjenetike e arkeologjike, banonin q nga pjesa veri-perndimore e Detit Adriatik deri nDetin Jon, si dhe prgjat kufirit toksor t Gadishullit Ilirik me Dalmatt, Maqedonasit dhe Grekt.

Shqipria nn sundimin osman


Sulmet e ushtrive osmane pr pushtimin e viseve shqiptare nisn n mesin e viteve 80 t shek. XIV. T udhhequra nga bejlerbeu i Rumelis, Timurtash Pasha, n vitin 1385 ushtrit osmane, pasi morn Sofjen, u futn n Shqipri dhe pushtuan qytetet e Shtipit, t Prlepit, t Manastirit dhe t Kosturit. N dokumente perndimore dhe osmane t shek. XIV-XV pr qytetet e Shkupit, t Manastirit, t Kosturit, t Janins etj., si dhe pr Fush-Dardanin shprehimisht sht shnuar se ato ishin "n Shqipri" apo "n tokat shqiptare".

Arti n Shqipri
Fillimet e artit figurativ n truallin e Shqipris jan t hershme. Gjurmt e para i prkasin periudhs se neolitit. Nprmjet zbulimeve t shumta arkeologjike, n zona t ndryshme t vendit, jan gjetur qindra e mijra qeramika, terrakota, zbukurime ne metal etj., q u prkisnin fiseve ilire, paraardhsve t drejtprdrejt t shqiptarve t sotm.Prodhimet m t hershme jan t thjeshta, pr prdorim praktik, por n to shfaqen edhe vlera artistike si n format zoomorfe t enve ashtu edhe n dekorim, gdhendjet dhe elemente t tjer. Nga shekulli i gjasht deri n shekullin e trete p.e.re n qeramika vizatohen linja dhe figura gjeometrike; forma ndrtohet me siluet m elegant dhe pasurohet me elemente plastike. Shum en t ksaj periudhe, q ruhen sot n muzet e Shqipris, kan vlera t mirfillta artistike dalluese vendase, q nuk i ndeshim n artin e fqinjve t tjer po aq t lasht si helent.

Gjeagjeza per shqiperin e mesme . Atdheu


Ara ime varri im. LABERI Ardhin galat dhe prishn folen e bilbilit. KORCE Atdheu e nana nuk harrohen. TROPOJE Atdheu mbi t gjitha. VLORE Ai q l arn e vet, nget arn e huaj. KORCE Balta m e mbl se mjalta. GJIROKASTER do komb t'i vr vetes nj vlere, at i ven dhe t huajt. JUG do zog krkon folen e tij. JUG Dardha bie nn dardh. VLOR Der e bots s'sht streh e koks. JUG Duaje atdhen si shqiponja folen. JUG Duaj at e duaj nn, por m shum duaj atdhen. KOR Dy duar pr nj kok, koka pr atdhen. KOR Dheu zhuritet por bari mbin prsri. JUG Qeni leh tek stani i tij. GJIROKASTER Fjala n vend t huej, bahet gur. VERI Guri i rnd n vend t vet. PRMET Gjeli n pleh t tij kndon m mir. KOR Gjeli mbret mbi pleh t vet .JUG Gjuha dhe njerzit jan tapia e vendit. JUG Gjuha bashkon kombin. JUG Gjuha ruhet atje ku shkruhet. KOR I ikuri dhe i vdekuri s'kan hatr. JUG Kur t jesh n dhe t huaj, dita t bhet nj muaj. KOSOV Kush ka vdek pr atdhe, nuk ka vdek por ka le. SHKODR Mace e bots vjen n shtpi, pr t prmbysur tenxheret. KOR Mbrohe atdhen si shqiponja folen. SHKODR Nj nn nuk na ka br, po nj vend kemi t tr. BERAT Nji zogu q i prishet foleja hidhet deg m deg. MAT

O shtpi, o buk e hi, nuk gjendet varri si ti. AMRI Qeni te shpia e vet gjithmon asht trim. VERI Shqiponja fluturon n qiell, po folen e bn n tok. LABRI Arnaut, he arnaut, n vend t buks po blen barut. KOSOV Bes e shqiptarit si purteka e arit. JUG Dy milion kur han buk, dyqind milion kur bjm pushk. JUG Gjakut t derdhur t shqiptarit i bie dielli e nuk e than, i bie shiu dhe nuk e lan. VERI Supet e maleve dhe supet e shqiptarit nuk jan krrusur kurr. JUG Shqipria sht e vogl, po shqiptart jan shpirtmdhenj. JUG Shqiptari kryet e pren dhe besn s'e then. KOSOV Shqiptari kur jep fjaln, ther djaln. VLOR Shqiptari me arm e shok, s'i lutet kurkujt mbi tok. KOSOV Shqiptari pr mik asht tret e asht fik. KOSOV Shqiptari s'ha pul t ngordhur. JUG Shqiptari s'l hak pa marr e borxh pa lar. VLOR Shqiptari shqiptarit nuk ka k'i mburret pr trimri. SKRAPAR Shqiptarit e ne nga varri me i shku, me e pas frik. TIRAN Shqiptari vetin e jep e shokun s'e jep. KOSOV Shqiptari vritet por pushkn nuk e hedh. JUG Shqiptari s'e han turpin me buk. VLOR Tosk e geg, pem nga nj deg. GJIROKASTR Kush rren shtetin, rren vetin. TROPOJ Trimi i mire me shoke shume. Kavaje