You are on page 1of 239

ATATURK

rUnx oir-

xurrUR,

oil ve raniH v0xser KURUMU


: 638

KURUMU YAYTNLART

lrl,

ltARAl'lAI.ItI

TUFI($ESI

OHAIlllERI

Prof. Dr. Necmettin IIACfUnniNOGf,U

ANKARA

lI I

, 1996

ATATURK

runr oil

ruLtuR, oil- vE r.q,niH yurssr

KURUMU yAytNLARI

KURUMU

638

KARAHANLI TURKqESi

GRAMERi

Prof. Dr Necmenin HACIEMINOCLU

ANKAM,

1996

5846 sayrh kanuna gore, bu eserin

biitiin yayln, terctime ve iktibas haklart

TURK DiL KURUMU'NA Aittir.

inceleyen

Prof. Dr. Zeynep KORKMAZ Prof. Dr. Ahmet B.


ERCIL-A,SUN

iseN : gzs.tGo78G9

DIZGI _ BASKI

AUg oFSET MATBAACILII( SAllAYi TICARET A.$.

-ir

'.341 4252 - 384 27 26-341 38 0B Fax: 341 65 56


Cad. KULTUR Qargrsr No.

ijres : Kdzrm Karabekir

Ul1

ANKARA

KARAHANLI TURKQESI GRAMERI

III

igiNDEKir-,Bn
6t,l
so2...............
Lr

XI

KARAHAx

LAR DEvRi ri.r

nr

rnneivarr.........

XIII
.............xx1

Mukaddimesi.............. ....XXI j............ ..... XXII DiriiEserler... ...................... XXIII .. .. . t-2 KARAHANLI TURKqESI HAKKTNDA GENEL BiLGILER
Kutadgu Bilig Selettin ve Hoca Tarhan'rn $iirleri................................
....

Saraycrk Testisi Yazrsl

A)

SES BiLGiSi ......3-4 UNLULER.... ......... 3 I . Karahanh TtirkEesi'nde iinltiler.. ............ 3 2. Unlii de[igme1eri............... ..... 4 .. 3. Unlii diigmesi ..........4-5 B)UNSUZLER.... .. . 5 Tonlulaqma (Sedahlaqma).. .. .. . ........ 6-8 Unstiz Defigmesi.. .. ......... 8 Unstiz Tirremesi Unsiiz Dtiqmesi. Gtigiigme(YerDe$igtirme=Metatez)......... ..........9 .........9 Benzegme Aykrnlagma ......9 .:..... , .......... I 0 Unsiiz ikizlegmesi ...... I 0 Hece Yutumu (Haploloji) .... .... .I0 Hece Birleqmesi Q(aynagma)-... .
.... .. . ...

$EKIL siLCiSi
KARAHANLI TURKQESi'NDE isirvt
2. Yalrn 3, isinrclen ttiremiq

l. Kdk isimler... isirnler isimler

..

.......... 1 2 ......... 12

..ll-12

IV

isinnom isitt v.tpaN


-9r I

EKLER

l3

r3

isivt qEKiMi
HaI..... z.itgiHali......... 3. Yiikleme Hali....... 4. Y<inelme Hali....... 5. Bulunma Hali .. 6. Ayrllma Hali .... 7. Eqitlik Ha1i......... 8. Vasrta Ha1i......... 9. Gcisterme HaIi.......
1. Yalrn

iSvTiN HALLERi

.........29 ....29 ......29 ........30 ......... 3 0 ........ 3 0


........31 .....31
...30-31

KARAHANLI TURKQESI GRAMERI

ISIMLERDE qOKLUK.

ISIMLERDE AITLIK

31-32 32

ZAMiRLER

2.

I$ARET ZAMIRLERI "bu" Igaret Zamiri. "bular" Iqaret Zamiri. . ... ... "olar" Igaret Zamiri

..........42
.. . 42-43

.... ..... 4 4

......
.... ......
...........

44

3.

DONU$LULUK

A. Isim Hal Ekleri Ile Kullanrhglan

Kullanrhqlarr 4. SORU ZAMIRLERI ..... .... kim... kayu.. ne .....


B. iyelik Ekleri Ile

.. o2.....
kendi.i

zAMiRLERi............. .

.......4s
45 45

.......45-46
4648 48

........49 ............:.. ....50 ......... 5 0


...........
s0

.......

5.

BELiRSiZLlKZAMinleni
adrnlar. adnagu / adrnagu.. barga / barEalar barr/baru. biregti...... ba'zrlan
biri / birisi.
kamu /

.... 50-5 I

kayu

kamug /kayusr
SIFATLAR

........... 5 ......5 ........5 ....... 5 ....51-52 .52-53 ........5 3

l. i$ARET SIFATLARI...............
2.

NITELEMESIFATLARI....
a.

..54c55

Isimlerin niteleme srfatr olarak kullanrlmasr ........ b. Renk isimlerinin niteleme srfatr olarak kullanrlmasl ......

..........5

.. 55-58

... 59-61

VI
3.

NECMETTN.{ HACIEMINOGLU

SAYISIFATLARI.......... a. Asrl sayr srfatlan....... b. Srra sayr srfatlan (isimleri)............... c. Q.ayr isimlerinden yaprlmrg isimler g. Ulegtirme srfatlan (isimleri).. 4. SORU SIFATLARI............. 5. BELIRSIZLIK SIFATLARI.
ZARFLAR

c. Peki gtirilmiq renk isimlerinin srfat olarak kullanr 1masr................... 6 I

. ...... ...............

.........62 ....62 ....62


63 63

.....63-64 ..64-65

ZARFLARI 2. MIKTARZARFLARI 3. YERZARFLARI 4. ZAMANZARFLARI 5. S ORU 2ARFLARI...............


I. HAL (DURUM)

67.68 68-70 .70-71 ..71.73 .....73-74

EDATLAR

r. QE$MEDATLARI II, BAGLAMAEDATLARI III. KUVVETLENDiRME EDATLARI.............. rv. KAR$ILASTIRMA-DENKLE$TIRIVfE EDATLARI V. SORU 8DATLARI............... vI. cAGIRMA-HirepenerLARI VII. irNrLEMLen VIII. 6$STERMEEDATLARI IX. TEKRAREDATLARI..........

....78-94 .94.99 ....... 99.I03


103- 104

104-107

....108-109 ... I l0-l I I


109-110

.lll-ll2

riir,lBn
EN ESKi TURKQE'DE KOK

FiiLLER
.'....114-124
124-129 .... 129
.

A. Tek tinliiden ibaret kdk fiiller. B. iki sesten ibaret iinstiz+iinlii esash kdk C. iki sesten ibaret tinlti+i.instiz esash kok

D. UE sesten ibaret iinstiz+i.inlii+iinsiiz esaslt ktik fiiller.

fiiller.. fiiller..

'

-.. 129

rUnnuig riilLrn Fiilden Ttiremig Fiiller ..... l. -a- | -e-......... 2. -ar- | -er- ....... 3. -d- | -4-.... 4. -gar- i -ger- < -g-a-r- / -g-e-r-.....

................131 l3l-132
132-133 133-134

I 30- 1 3 I

KARAHANLI TURKQESI GRAMERI

VII
.. 134- 135

5. -grr- t -gir-', -gur- / -giir- ....... 6. -k- / -k7. -lirt- / -kit-; -kut- / -kiit-..

s.

Edilgen (Pasi0 9. -ma- / -me10. 10.1. D<intiglii i0.2. Pasif

Fiiller .......: -nFiiller... Fiiller.. 10.3. OlugBildiren'Fiiller..... 10.4. Anlimt Kuvvetlenmig Fiiller lt.-r-.... 12. -sa- / -se-..... 13. -srk- / -sik-; -sulf , / -siik-........ 14. -srr- / -sir- <-s-r-r- / -s-i-r-... 15.-q-...... 16. -t17. -dur- / -dtir-; -tur- / -tiir-.... t 8. -ur- / -iir-........ tg. _z-.
isiilrunN TUREMi$ riiLLER

-i-.

........... ..........

13s-136 .... 136 ........ 136 ... 136-137 . '..... ' 137 .. 137 ......137-139 ....... 139 .... 139

.. 140 ......140-l4l .... 141 ..... l4l-142


.142-144 .144-145 .145-146 .146-147

' 139-140

..... t47

2. -ad- t -ed- < -a-d- I -e-d-....... 3. -ar- / -er- < -a-r- / -e-r-......... 4. -da- / -de-... 5. -$ar- | -ger-; -kar / -ker-. 6. -$rr- | -gir7. -t- / -i-.... 8. -rr- t -ir-.

l.

-a-

I -e-..

....,..........

"....'148-149
149-150
150-151

..... 151 l5I-152 .........


153-154 154

is itu2. -ma I -me. 3. -r9 / -it; -u$ /

riilLE

R (A

D{'i

ilrB

n)

l.

-mak /

-mek -til.

......... ...

"'

162
163 163

VIII

NECMETTIN HACIEMINOGLU

SIFAT.FiiLLER

ZARF.FiiLLER

6. -madrn / -medin; -madr / -medi; -mayrn

7. -galr / -geli 8. -dukta / -diikte

/-meyin

..... ........ ......

17 4

17 5 17 5

BiRLE$iK
a.

riir,r,nn
81

b. isim + Fiil $eklinde Olan Birlegik c. Fiil + Fiil $eklinde Olan Birlegik Fiiller

isim + Yardrmcr Fiil $eklinde Olan Birlegik Fiiller........ ...,..,176- 178 .. 178- 180 Fiiller.

riit, enriui
I.

II. III.
V.

IV.

CEKIMI.... cOnULBNGEqMi$zAMANqEKiMi..... ANLATTLAN GEeMi$ ZAMAN QEKIMI


GENIS ZAMAN
GELECEKZAMAN QEKiMi $AR.r KIPI.....

182-184 184-186
..

...

18

VI. EMrR KiPi.. VII. cEREKLiLiX ripi

.190-193

.......193-194

KARAHANLI TURKEESI GRAMERI

IX

BiRLE$iK QEKiMLER
Qekimi...... Birlegik Qekimi 3. $art Birlegik Qekimi
2. Rivayet

l. Hikdye Birlegik

19s

196 196

ixriolni piilr,nn
l. Olumlu Qekim..... 2.OlumsuzQekim.

.........

....19j
.....197-19g

soRU $EKri...........

cUur.n l . YUKLEMiNE Conp CUMLELER .. ......... ...... 200 a. FiilCiimlesi. ........200-Z0t b. isim Ctrmlesi .201-ZOz 2. YAPISINA GORE CUMLELER .......... ....... 202 a. Basit Ciimleler.. .. ZOz b. Birlegik Ctimleler .... 203 b.a. $arth Birleqik Ciimle ......203-204 b.b. Ki'li (Kim'li) Birlegik Ciimle. .... 204 b.c. Ig Ige Birlegik Ci.imle ve Srrah Ctimleler... ... ZO4 l. Srrah Ctimleler... 204-2Os 2.Zarf-Fiillerle Yaprlan Ciimleler.. ......206-207 3. ANLAMINA coRE CUMLELER ............. .......... 207 a. Olumlu Ciimleler... ... 207 b. Olumsuz Ciimleler... 208-209 c. Soru Ctimleleri ....... ZO9 g. Emir Ciimleleri .......... 210
..

4. oGELERIN
a. Kuralh b. Devrik

Ctimle .............i. Ciimle KISALTMALAR ve nigLiyOcRAFyA..............

OiZir.igiNB CoRs CUMLELER............... .................210

Zll-2lz
.. Zlz

.213-214

ON SOZ

Yaqamakta olan dillerin en eskilerinden biri olan Torkge, tarihi derinli$i yanrnda cografi genigligi de olan bir dildir. Ttirk dili, on ytJzyildan beri uzerinde en fazla qahgma yaprlan ilim sahalarmdan biri olmugtur. ytizlerce ara$trrmacr Turk dili sayesinde gohret ve tinvan sahibi olmugtur. ovunerek belirtelim ki, Ttirkoloji ilminin kuruculan Turklerdir. KAggarh Mahmud'un aqtlgl ilim yolu hiq kesintiye u$ramadan guntimtize kadar ulaqmrgtrr. Turk dilinin Onciileri bu milli gorevlerini yalnrz zaman dilimi iginde degil, mekan dilimi iginde de yerine getirmi$lerdir. Kiggar'da parlayan ilim megalesi Harezm'de, Krpgak Bozkrn'nda, Herat'ta, Osmanh yaylasrnda, Mlslr'da, Ba$dat'ta yanmaya devam etmi$tir. Kimileri sOzhik yapmlg, kimileri gramer )"azmlg, kimileri de edebiyat dilinin beldgatrnr dtizenlemigtir.
Qeqitli milletlere mensup ihm adamlan ancak 16. yiizyrldan itibaren bu sahaya girmeye baglamrglardrr. 1533 yrhnda, italyan Flippo Argenti, Ti.irk dili sahasrnda yazrlmrg ilk eserlerden olan ve Osmanh Ttirkgesi'nin kurallannr gcisteren Regola del Parlare Turcho adh bir eser hazrrlamrgtrr.

19. yrizyrhn sonunda Kok Ti.irk yazrsrnln gtiziilmesi iizerine Avrupa'nrn


segkin ilim adamlannrn Ti.irkoloji sahasrnr cizellikle tercih ettikleri gciri.ilmektedir. Bciylece Ttirk'iin tarihinin, dilinin, ktiltiirtjniin ve sanatrnrn nasrl bir zengin hazine oldu[u su [isttine grkmrgtrr.

Ti.irkoloji'nin Radloff, Thomsen, Le Coq, Miiller, Bang, Brockelmann, K. Gronbech, Rdsinen, Deny, Gabain, Nemeth, Kononov, Baskakov, Sevortyan, Tenigev gibi tinli.i simalarr Avrupa'da igte bu tarihten sonra yetilmiqtir.
Bu iinlti kigiler arasrnda saha grameri yazanlar gunlardrr:

A. von Gabain: Eski Ttirkgenin Grameri, )zbekTiirkgesi Grameri K. Brockelmannl. Do{u Tiirkgesi Grameri
Jean Deny: Osmanh Tiirkgesi Granteri

XII

NECMETTIN HACIEMINOGLU

Bu saha gramerleri drgrnda Ttirkge'nin gegitli meseleleri ve konulan tizerinde gahgan yabancr Tiirkologlar ve eserleri ise saytstzdtr. Tiirk ilim adamlan da Tiirkge'nin btiti.in konulannt elden gegirmiqler, buna ra$men iglenmesi gereken konular gene de bitmemiqtir. Ttirk Dil Kurumu bagta olmak iizere tiniversitelerimiz de Tiirkltiftin biitiin meselelerini ele ahp incelemektedir. Bize de hem Ti.irk Dil Kurumu i.iyesi, hem de iiniversite mensgbu olarak, Karahanh Ttirkgesi Grameri'ni yazma gtirevi verilmigtir' Bana bu gcirevi veren Tiirk Dil Kurumu bagkanr sayrn Prof. Dr. Hasan Eren'e ve Gramer Kolu bagkanr sayrn Prof. Dr.zeynep Korkmaz'a tegekkiirlerimi sunanm. Aynca eseri hazrrlarken btitiin gahqmalara katrlan ve yardtm eden Yrd. Dbg. Dr. Vahit Tiirk'e, Yrd. DoE. Dr. Emin Kalay'a, Yrd. DoE. Dr. Cevdet $lnlt'ya, Arg. Giir. Ayqe Mine Yegilo$lu'na, Arg. Grir. Qa$. Ozdarendeli'ye, r\r,s. Gor. Nursel ozdarendeli'ye, Arg. Gor. Murat cerito$lu'na teqekki.ir ederim.

25 Kasrm 1993 Prof. Dr. Necmettin HACIENIi NOCI-U

KARAHANLILAR DEVRI TURK EDEBiYATI


Prof. Dr. Ahmet Caferoflu
X. yiizyrl baglanna do$ru, mtistakil bir devlet kuran Karahanh Ttirkleri, Orla Asya Ttirk kavimlerinin bazrlannr kendi idareleri alnna aldrktan sonra, devlet kuruculu$u qerefini ta;ryan Satuk Bufra Han'rn (6liimii 992) 950 tarihirrde islamiyet'e intisabiyle, ilk islam-Tiirk devleti de (912-1212) kurulrnug oldu. Co[rafi yrinden Dolu Ttirkistan'la Maveratinnehir sahasrnr a$mlg slnlrlan da kaplayan bu devlet, etnik yaprsr itibariyle de oldukga gegitli ve kalabahk Tiirk; urug ve boylannr igerisine almakta idi. Tarihi grig akrglarr ve yerlegmeleri sonunda, Karahanh Devleti'nde Karluklar, Argular, Ttirkegler, Ya[malar ve emsali etnik adlar altrndaki toplulu$un bir gok Ttirk boyu ve s_gylan, devletin ytkseligine destek olmuglardrr. Fakat devletin asrl biinyesini.Kartuklar la Uygurlar teqkil etmiqlerdir. Aynr derecede mtihim rol oynayanlar arasrnda O$uz ve Krpgak boylan da bulunmakta idi. Ne var ki, Uygur hanhfrnrn gergek varisi sayrlmasr dolayrsryla Karahanh devleti, aynr zamanda Seyhun ve Ceyhun rrmaklan arasrndaki, yiiksek ktiltiire sahip brilgeyi de kendi idaresi altrna almakla, islamiyeti kabullenen bir takrm ytiksek medeni milletlerin ki.ilttirlerinden de faydalanmayr bagarmrglardrr. Bu yiizden Ttirk; Karahanh devleti, bu gaf Orta-Do[u Ttirkliifii'ni.in en ytlkspk ve olgun medeni bir devleti olmugtur. Taassuba kaprlrnadan, sahibi bulundu$u bOzkrr medeniyetiyle yerlegik medeniyeti birbiriyle mezcederek komgu Uygut ve Tiirk-iran kiilttir tesirinden de uzak kalmamrqtrr. Buna kargrhk Ttirkler de, kendi medeniyetlerini ve dillerini, bagkalanna agrlamakta gecikmemiglerdir. Nltekim ortaklaga kiilti.ir kaynagma ve kahplagmasr, Balasagun ve Kaqgdr'la birlikte, Karahanh Ttirk iilkesinin igerisine ahnan Sir-Derya boyunda,.bilhassa kendisini hissenirmigtir. Ti.irk

dil ve edebiyatrnrn iq bu gegig devri karma medeniyeti, yeni yeni

tegekktil ve taazzuv etmeye baglayan Ttirk dilinde klasik edebiyatl, tamamiyle kendi tesiri altrna almrg bulunmakta idi. Bu baskr, iizellikle Karahanh Ttirk iilkesi ve

devleti iEerisindeki, kahntr halinde bulunan iran dil ve edebiyatr adacrklan tarafindan gelmekte idi; bu edebiyatrn, dolayrsryle Karluk-Uy$ur ve O$uz-Krpgak Ttirkgesi kurulugunda elbette, hissesi olmamrq da delildir. Karahanhlar, sadrk ve mti'min mtisliiman olmalan hasebiyle, dince kendilerindeir tamamiyle ayn kalan Uygur TiirkEesi'nden faydalandrklan gibi, edebi Eekil, tarz ve karakter itibanyle,

iran ve Arap edebiyatlanndan fazlasryla faydalanmayr daha uygun brtlmu$lardrr. Bu

XIV

NECMETTIN HACIEMINOGLU

yeni medeniyet kayna$masl, Arap ve Fars dillerinin yayrhg sahastnt genigletmekle, Ttirk yazr dili bolgesinde de, gramer qekilleri, lugat, morfoloji ve deyimleriyle birlikte yerle$me hakkrnr kazanmrgtrr. Milli klasik edebi inkigafta mtisbet rolii olan
bu tesirin, aksine Tiirk dilinin iki kanada aynlmastnda menfi tesiri olmamrq de$ildir. Nitekim Karahanh devleti ile birlikte, kurulmug olan Ttirk Gazne devleti (962-1183)

XI. ytizyrlda Horasan, Kirman, $am ve Anadolu ve XiI' yiizyrl baglannda Irak sahasrnda birbiri ardrnca ttireyen Tiirk devletleri, ga[rn Tiirk kavim ve boylannt paylaqmakla, bir bakrma Tiirk cemiyetini maddeten parqalamrglardtr. Bu ytizden iuriti u" siyasi sebepler dolayrsryla, niifuzunu yayan islamiyet, ister istemez, daha Gok-Tiirklerce gelenek haline getirilen milli tarih yazma, millete hitap etme, bark kurma, milletle dertlegme vesaire gibi milli ruh haletini ortadan kaldrrmrq, yerine
ve

yeni yeni inanglar yerleqtirmeye baqlamrqtrr. Fakat Orta-Asya Islam ordusunun bu ItiftUi de$igme ve bocalamasrnda, qtiphesiz pek bi.iyi.ik rolti olmuq, Ttirk kavimlerini

Orta-Asya sahastntn gerEek sahipleri haline getirmiq, Tiirk dili ve edebiyatrna, yeni kiilttir inkigafrnr temin etmigtir. igbu yeni Ttirk ki.ilttir geligmesi merhalelerini, ana hatlarr ile bize tanrtan, Karahanl devletinin iki unutulmaz mtitefekkiri, Kaqgarh Mahrnud'la, Balasagunlu yusuf Has Hacib olmuglardrr. Bunlardan birincisi XI. ytizyrl Orta-Asyast'nln en hazrrlkl bir filolo$u olup, Ttirk halk dili ve edebiyatrnt ayakta tutmu$, onu ga$rntn milli bir kiiltiir ta$lyrcl abidesi olarak, yeni bir hamle ile ortaya atrlan Arap ktiltiiri.ine

kargr koymuqtur. ikincisi ise devrinin klasik ve edebi Tiirkqesi'ni, edebi nazrm gekiine toyaiak, Orta-Asya ktilttir akrgrnda a$rr basan iran edebiyatr. srrasrna ve hirurrnu yerleqtirmeyi bagarmrgtrr. Bu suretle, KSggarh Mahmud iskenderiye Filoloji mlttebi metodunda Ti.irk dili ve gramer gelene$inin kurucusu, Has Hacib'in ise Ttrk nazlm edebiyatr mektebinin yaratrcrsr srfatryla Tiirk milletine yeni bir ktiltiir merkezi temin etmiqlerdir. Hig qtiphe yoktur ki, yeni Islam medeniyeti qevresi igerisine kapatrlan Tiirkler'in bu tesir altrnda ezilmemeleri, bu konudaki milli taassup

ve kargt koymalarr sayesinde kabil olmu$tur. Her ikisi de Tiirk dilinin

i.inifikasyonuna ve kayna$maslna azmetmig ve gereken emefi harcamtqlardrr. Tiirk dil ve edebiyatr, Tiirk guuru ile yo[rularak iglenmigtir.

Boylece X. yi.izyrl sonlanna do$ru, devrin en kudretli Tiirk i.ilkesi saytlan Karahanhlar ilinde islam rgr$r alttnda, yeni bir Ti.irk dili edebiyatr vticuda getirilmigtir. Bu edebiyat kiikli.i ve milli gelenekli Ti.irk yazarlannrn emefiyle, ve Iran dilleri ile bir lepyeni yonlerden geEme imkanrnr bulmugtur. Komqu Arap en orijinal edebiyatrntn Ttirk gegici devre n"ui ut bagr yiiri.itiilmek istenen bu Yusuf Balasagunlu ile Lugati't-Ti.irk'ti temsilcileri Kdqgarh Mahmud'urr Divanti

Has Hacib'in Kutadgu Bilig'i olmugtur. Tiirk cemiyet tefekki.iriiniin, iki zrt cephesini kendi biinyelerinde aksettiren bu iki eserin, birincisi Tiirk diyalektolojisi ile qifahi halk edebiyatrnr, ikincisi ise tam aksine klasikleqmig yazr dili Tiirk qiirini
ihtiva etmektedir.

KARAHANLITURKCESIGRAMERI

XV

Divanii Lugati't-Ttirk, adrndan da anlagrlacafr iizere, Ti.irk lugatlerinin bir nevi divant olup Karahanh devri Ttirk a$rzlannrn oldukga zengin bir srizlii$ii de$erindedir. Yazan, nesepge yiiksek bir Ttirk ailesi mensubu olup, Eegitli Tiirk boylan arastnda topladr$r dil malzemesini tevsik etmek iizere, aynca ttirli.i halk edebiyah nevilerini de tanrk olarak ileri stirmeyi ihmal etmemigtir. Bilhassa milliyetgi bir Ttirk miitefekkiri olmasr hasebiyle, tekmil Ti.irk illerini ve bozkrlannr dolagarak Tiirk, Ttirkmen, O[uz, Qigil, Ya$ma ve Krrgrz boylannrn dil ve kafiyelerini, yani edebiyatlannr, btittin incelikleriyle topladr!rnr, rsrarla sriylemeyi ltizumlu gormtigttir. Biiytik bir kiiltiir hazinesi olan Divan'rn, iEerisine aldrlr miihim ktlttir kelimelerini izah gayesiyle bag vurdu$u atastizleri, mersiye, destan, hikmet, vecize, pendname, bahariye ve emsali gibi, yeni Tiirk halk edebiyatrna ait olan hem de halk edebiyatr ile klasik edebiyat arastnda koprii gorevi goren edebi nevilerden ibaret olmugtur. Eski Ttirk giirine ait olan bu parEalann nereden ahndrfr, maalesef eserde agtklanmamtgttr. Yalntz Qucu adh, Orta-Asya sahasrnda i.inlil bir gairin varh$rna igaret edilmesi de unutulmamrgtrr. Bu qairin dili, her halde Divan'rn, cinemle i.izerinde durdu[u ve tarif etti$i Hakaniye Ttirkgesi olmugtur.
Devrinin bir nevi Tiirk folklor ve halk edebiyatr antolojisi olarak sayrlabilen Divan, i.iq yiize yakrn dcirtliik geklinde giir pargalarrnr igerisine aldrfir gibi, aynr sayrda atascjzlerine de yer vermigtir. Bu giirlerden, bilhassa itil nehrini terenniim edenlerle, diigmanlara kargr yaprlan savaglan hararetle krqkrrtan ve tegvik eden destan nevinden olanlan dikkatimizi Eekmektedir. Yi.izyrllar kahramanr, yi$it Alp Er Tonga igin eserde yer alan destan ise Karahanh devrinin Ttirk miicahitlifini
belirtmesi bakrmrndan, pek delerli bir vesikadrr.

Maginler'de Ayni.i'l-Memleket; Magrrkhlar'da Zineti.i'l-Umera; iranhlar'da $ahname; Turanhlar'da Kutadgu Bilig; bazrlannda ise Pendname-i Miiluk olmugtur. Kutadgu Bilig'in bu kadar genig lakaplandrnlmasr, her halde basit bir miibalafa olmayrp, biiytik bir ra$bet kazandrlrna delalet etmektedir. Qi.inkii eser, zarif dili ve ahlaki konusu ile, uzun miiddet Ttirkistan'rn edebi Tiirkgesi'nin iizerinde miiessir olmugtur. Hatta Tiirk edebiyatrna gergek bir gr$rr agmrgtrr. Tiirk edebiyatr, ilk defa Kutadgu Bilig'le, nazlm edebiyatrnrn temelini kurmug, Ttirk
gelenekli ktilttirtinti, tarihi mazisinden ayrrmamrgtr.

Kutadgu Bilig, islam Ti.irk klasik edebiyatrnr mtijdeleyen, gimdilik ilk Tiirk eseridir. XI. asnn en btiyiik mahsulti olan bu eser, sade ve ahenkli bir iislupla yazrldr$rndan, genig Tiirk illerinde ve bozkrrlannda okunmug, Tiirk hatrrasrnda, maziyi canlandrrmaya gahgmrgtrr. Eserin girig krsmrnda igaret edildi$i gibi mi.imtaz Bu$ra Han tilince yazrlmrg oldufundan galrn Tiirkistan illerinin en mi.ikemmel bir edebi abidesi olmugtur. Buna gcire de ra$beti hudutsuz olan Kutadgu Bilig, EeEitli Tiirk il ve kavimleri arasrnda, muhtelif adlar almrgtrr. Qinliler'de Edebii'l-Mi.iluk;

XVI

NECMETTIN HACIEMINOGLU

Kutadgu Bilig yazan hakkrnda, trpkr hemgehrisi Kaqgarh Mahmud gibi, pek az malumata sahibiz. Eserin girig krsmrndaki, yegane bilgiye gore, yazann adt Yusuf, riitbesi Has Hacib olup aslen Balasagun gehrindendir. Do[u Ttirkistan'rn btiytik merkezlerinden biri olan Kaggar'a gog etmiq, eserini burada bitirdikten sonra Karahanh hanlanndan Tabgag Bulra Kara Han'a sunmu$tur. Buna karqrhk da, Has

Hacib riitbesine nail olmuqtur. Yusuf'un gahsiyetine dair, maalesef bagka bir
bilgimiz yoktur. Ancak viicuda getirdi[i Kutadgu Bilig'in pek iistadane yazhqtna, konusunun zamanrn cemiyet felsefesine uymasrna, dilinin temizli$ine, teknik zenginli$ine, cinas, kafiye ve alliterasyon gibi giir yaprsrna bakrlacak olursa, yazan Yusqf'un devri igin, tistadhk tahtrna erigmig, mtimtaz bir gahsiyet oldufu anlagrltr. O kadar

ki, vticuda getirdili eseri, bugiinkti ilim aleminde dahi, tistiin ve miistesna bir
deferde tutulmaktadrr.

Devrin Do$u ve Batr felsefe ve ilmine layrkryle vakrf oldu$una giiphe edilmeyen Yusuf, aynt derecede Tiirkltik gelenek, gorenek ve terbiyesini de adamakrlh hazmetmigtir. Tepesinden ttrna$tna kadar, kamil bir Orta-Asya Tiirk evladrdrr. Eserinin konusu dahi tamamiyle Do[u tefekkiir ananesine uymakta olup, ferdi prensiplere delil, genellikle Dolu milletleri arastnda yagayan pratik hayat
kurallanna, gereken hakkr vermeye gahgmrqttr. Bundan dolayr da, Kaqgar qehri, Yusuf'a gtire yalnrz Karahanh devletinin merkezi olmakla kalmamtq, btinyesinde Tiirk cemiyetinin brittin varhfrnr da toplamrgtrr. Burada ga[rn cemiyet biinyesini belirten en kuvvetli unsur, Tiirk iinvanlan, ri.itbeleri, mesleki hayat gruplanmasr, halk srnrflanmasr, lonca ve saire olmugtur. Arap ve iran edebiyatlanna da, yakrndan vakrf oldu$una gtiphe yoktur. Eserinde mani, masal, hikmetler gibi halk edebiyatrna da baq vurmasr, halk ve il edebiyatrna defer verdifini aqrkqa gostermektedir. Nitekim eserde, gegitli Ttrk folklor unsurlanna rastlanmaktadrr. Kiigtiklere hitap ederken "kuzu" diye Ea$rrma adeti, ilig adlanrrken, kendisinin ananevi Tiirk boylan baq totemi sayrlan "kurt" la taltif ediligi, Alp'ler ve At'lar ktilttir, ofkeye dayanan teamtil hukuku anlayrq ve kurallart, hep Orta-Asya folklor malzemesinden sayrlmaktadrr. Hele eserin yazrhgrnda genig halk psikolojisinin, bag rol oynaytqt Kaggar Tiirk edebi mektebine bambagka bir iizellik kazandtrmtgttr. Eser, tarihi Ti.irk ki.iltiiriintin ve geleneklerinin hazinecilifini oldufu gibi muhafaza etmigtir'

Klasik Ttirk edebiyatt mektebinin ilk mahsulti olmasr hasebiyle, Kutadgu Bilig, devrin edebi zevkine uyarak motifge didaktiktir; qekliyle iran edebiyauntn, $ehname yolunu tutmu$tur. Sebi.iktekin'in oflu Mahmud'a miras olarak brraktr$r Pendname, yahut Nasihatname, igbu neviden eserlerin en iyi tlrne$idir. Ve devri iEin ihmale gelmez ana edebive ahlaki motiflerden miirekkeptir. Sanat baktmtndan eserde, gairin kendine mahsus bazr zevk ve gdriigleri goze garpmaktadrr. Gi.inegin grkrqr, gecenin yaklagmasr ile diler tabiat motifleri, esere az da olsa, bazr canhhklar

'

KARAHANLI TURKEESI GRAMERI

XVII

katmrgtrr. Fikir kuvveti ve gticiinii artbrmak igin, inanrgrnda tesirli sayrlan kiqilerin a$zrndan, vecizelere, daha do$rusu, sonlan hikmet formuna giren nasihatlara bolca yer verilmqtir. Bu btiyiik ve hafirh kigiler eserde: Elgi Bey, Ya$ma Beyi, Otiiken Beyi, Tiirk Hanr, Yabgular'rn Bagr ve saire gibi adlarla agtklanmrgtrr.

Kutadgu Bilig, yalnrz ilk Tiirk klasik edebiyatr drnegi olmakla kalmamtghr. Mo$ollar arasrnda da, genig yayrlrq sahasr bularak Di.istur, gifahi emir kiilliyatr manasrnda kullanrlmrgtrr. Mogollardii, hanlar, hayattayken sriyledikleri vecizeleri Bilig adr altrnda toplayarak, oli.imlerinden sonra kitap haline koymak gelene$i de mevcut olmugtur. Demek ki, Yusuf Has Hacib'in eserinin Bilig adrnr alrgr da muayyen bir tefekktir neticesinde olmugtur. Yasa kadar bozkrr hukuki htikmti olan Bilig'ler bir arahk tedrise dahil edilmiglerdir. Kutadgu Bilig'in devri igin aynca yasa gaprnda, hukuki bir de$er tagrdr$r anlagrhyor.
Eser dort timsali gahsiyet arasrndaki bir m{inazara temsilidir. Bu dtirt gahsiyet, yazarca, aynr zamanda dcift unsuru kendi btinyesinde canlandrrmrqlardrr. Bunlar:

1.

Kiin-Togdr

: Kcini torii, do$ru yol

2. Ay-Toldl : Kuq saadet, devlet, ikbal 3. Ogdtilmiq : Ukug, akrl, mantrk 4. OdgurmrE : Akrbet. gibi, eski dort Ttirk kahramanrnrn adlanyla delerlendirilmek istenmi$tir. Yusuf,
kendi gahsi inanrgrna uyarak, aynr zamanda insanlara her iki di.inyadaki kutlulupu ve mutlulu$u gostermek igin kaleme sanlmrg, bunu gorevden sayml$tlr. Bu yonden bir nevi Karahanh ili ve halkrnrn fikir ve ortakhlrna kattlmrgttr. Bu bakrmdan,

eserinde, Karahanh devletini, islam dtinyasrnln ideal, bir Tiirk devleti olarak diigi.ihmtigttir. Eser 1069/1070 tarihinde ikmal edilmigtir. Kutadgu Bilig, bi.iyi.ik lvlo$ol istilasrna kadar, Orta-Asya sahasrnda, Ttirk dil ve edebiyatrnrn geEici ve krsrr devresinin si.ikutunu ihlal eden tarihi bir Tiirk dili ve edebiyatr yadigarr olup, uzun zaman Ttirk edebiyatr mektebinin yagamasrna sebep olmuqtur.

Atabetii'l-Hakayrk ; Karahanhlar difer bir deyimle geEici ilhanhtar devrinde, devlet ve ilim merkezi olmasr dolayrsryle "K6qgar Tili"nde ve edebiyat mektebinde,
Karahanhlar'dan sonra da bazr edebi eserler yazrlmrqtrr. Sayrlarr kesin olarak bilinmeyen bu eserlerin en izlenenleri Edib Ahmed Yiikneki'nin Atabetti'lHakayrk'ryla Ahmed Yesevi'nin Divan-r Hikmet'i, Rabguzi'nin Krsasii'l-Enbiya'sr ve bir takrm dini eserlerdir. Atabetti'l-Hakayrk, Kutadgu Bilig gibi devri igin genig bir yayrhg ve inkigaf sahasr bulmug sufiyane bir eserdir. Gordi.i$ti ra[bet i.izerine,
baqka bagka adlarla da qiihret oldu$u bilinmektedir.

XVIII

NECMETTIN HACIEI\IINOGLU

Tam yazrhq tarihi bilinmemekle birlikte, XIL yi.izyrl Tiirk edebiyatr mahsullerinden sayrlmaktadrr. Yazan eserin dilini "Tdrk Dilf' yahut sadece "Ti.irki"
diye adlandrrdr[r halde, esere takriz yazan Arslan Hoca Tarhan, do$rudan do$ruya
"Kag_sar Tili"nde yazrldr$rnr agrklamaya liizum gcirmiigttir. Fakat bu deyimler arasrndaki ifade farklanna rafmen, Atabetii'l-Hakayrk, ga$rnrn klasik edebi

Tiirkqesi' nde yazt lmrgtrr.

Konu ve edebi nevi itibanyle Kutadgu


Hakayrk,

viicuda getirilen biittin eserlerde gtize garpan bir gerEektir. Yazartn kabile mensubiyeti, mtistensihlerin bilgi ve ktilttir seviyeleri, elbette eserlerin dilinde, yaprhgrnda ve nevinde tesirsiz kalamazdr. Burada co$rafi ve kronoloji qartlannrn da tesiri inkdr edilemez. imla, kelime de$igiklili igbu tesirin dolurdu$u gerEeklerden biridir. Hatta bazen Atabetii'l-Hakayrk'ta oldulu gibi, yazann ad ve soyu, eserin yazrhg tarihi ile mahalli dahi ldyrkryle bilinmemektedir. Qeqitli kaynaklardan anlagrldr$tna gore, Edib Ahmed, anadan do[ma k<ir imiq. Mahmudo$lu soyundan idi. Do$dupu yer ise layrkryle tespit edilemeyen Yiiknek'tir. Bazr iddialara gcire, burast Semerkand qehrinin yoresinde bir koy olmuqtur. Eserin gerEek yazrhq tarihi de bilinmemektedir Ali $ir Neviyi'nin de ileri Tiirk ,sehadetine gore Edib Ahmed, Ea$rnrn hikmet ve ntikteleriyle tanrnmtq qairlerinden biri olmugtur. Emir Arslan Hoca Tarhan'ln esere yazdr$r takriz de bunu teyid etmektedir. Biiyiik bir ihtimalle Edib Ahmed'in bir Eok hikmetleri OrtaAsya'da aynr ttirde beyitler yazanlara maledilmigtir. Eser yazarrn htirmetkart bulundu!u ispehsalar Bey'e ithaf edilmigtir. Kutadgu Bilig'in daha sonraki devirlerindeki bir devamtnt tegkil eden Atabetti'l-Hakayrk, zaman farkr icabr, bilhassa dil ve tasvir gtizelli[i noktasrndan oldukEa farkhdlr. Konunun Eekici olmayrgr, yabanct dil unsurlanntn li.izumsuz kalabah[r ve bu unsurlann kullanrhgrndaki ahenksizlik, eserin maalesef deferini indirmiq bulunmaktadrr. Hele imladaki yabancrhk, dikkate de$er hususlardan biridir. $imdiye kadar bir kaE ntishasr bulunmuq ve eser neqredilmigtir.

dil

Bilig'in bir devamr olan AtabettilBu Orta-Asya sahasrnda gtistermektedir. aynhklar bazt bakrmrndan

Ahmed Yesevi Hikmetleri: Filoloji ve lenguistik bakrmlardan Orta-Asya'ntn Karahanlt devleti TiirkEesi
iizerinde en kuvvetli ve tesirli edebi unsur, Ahmed Yesevi'nin hikmetleri olmugtur. XII. yiizyrl mutasavvrf gairlerinden olan Ahmed Yesevi, lakabrndan da anlagrlaca$r iizere, Yesili bir Tiirk evladr idi. Hakkrnda gok faydah bilgi F. Koprtilti taraftndan derlenerek, derinden derine incelenmig, Anadolu'nun aynl tip ve ayardaki Eairi Yunus Emre ile kargrlaqtrnlmrgtrr. Colrafi aynhklara ra[men, Eok verimli olan bu

iki

nrutasavvrf gairden, bilhassa Ahmed Yesevi,

ilk Tiirk

edebi mektebinin

KARAHANLITURKQESI

GRAMERI

XiX

geliqmesinde miiessir olmug, sade Tiirkge srnrrlannrn geniglemesini temin etmigtir. Buna gore de Ahmed Yesevi, ga$dagr Mahmudo$lu Edib Ahmed'i ve Kutadgu Bilig gibi, arkada ilk Tiirk klasik manzum Ttirk edebiyatl mektebinin kurucusu krymetini tagryan biiyiik bir eser brrakmrq, hatta onun geniglemesine engel olmugtur. Ahmed Yesevi, bir bakrma Ttirk kavimleri arasrnda Kutadgu Bilig prototipi mahiyetinde,

yeni bir halk qiiri mektebi kuranlardan sayrlmaktadrr. Halkrn iginden yetigme bir aydn yazar sayrldr$rndan, ruh okqayrcr ve gekici olan hikmetleri sayesinde, pek krsa bir zamanda, qadrrlarda yagayan bozkrr halkrnrn dtigtiniigii iizerinde geniq
tesirler yaratml$, bahtiyar, efsanevi gahsiyetler seviyesine ytikselmigtir. Kerametleri,

hikmetleri gibi, genig Tiirk halkrnr sarml$, a$rzdan a$rza dolagarak, tiirlii de$igikliklere maruz kalmrqhr. Bu yiizden Ahmed Yesevi'nin hikmetleri, krsmen ashnr ve gergeklilini kaybetme durumuna diigmi.iqtiir. $airin samimiyetine ve tefekktiriine yaklagtrnlabilen yabancr gairlere ait hikmeler, onun hesabrna gegirilmigtir. Bu suretle hikmetlerin sayrsr, kabardrkga kabarmrg, sonunda Yesevi'ye ait kalanlar bagkalanna, dilerlerininki ise Yesevi'ye mal ettirilmekle,
qairin deferine gcilge diigiiriilmiigtiir.

Mevcut kaynaklara gore, Ahmed Yesevi 562 Hicri:1166 Miladi yrhnda vefat etmigtir. Efsanevi hayatr ise 130 yrh bulmugtur. Yakrgtrmah bir yagama ve hayat miiddeti olan bu inanrg drgrnda Yesevi'yi biitrin hiiviyetiyle bize tanrtacak ciddi ve esash bir bilgiye maalesef malik de$iliz. Halk arasrnda dolaqan gegitli rivayetler ise, daha fazla fantaziye kaEar bir karakter taSrmaktadrrlar. Nitekim ilmi selahiyeti ve edebi sanatkarh$r ile Orta-Asya fikriyatr tizerinde, bir ntifuza sahip bulunan Mir Ali $ir Nevayi dahi Ahmed Yesevi hakkrnda sathi bir bilgi vermekle yetinmigtir. Halbuki Yesevi'nin yaygrn ntifuz ve qohretinden faydalanmasrnr bilen Aksak Timur ona - harabeleri bugrine kadar kalan- muazzam bir ti.irbe yaptlrmayl ihmal etmemig, halk arasrndaki Yesevi muhabbetine ortak grkmrgtrr. Qa$rn bu iki niifuzlu qahsiyetinin birbiriyle kaynagmasr, elbette i.inlii Timur'u, dervig qaire boyun eldirmeye mecbur etmigtir.

Nitekim Orta-Asya tarihgileri de rsrarla tasdik ettikleri gibi, tarikat sahibi bir qair ve filozof olan Ahmed Yesevi, kendi salikleri, halefleri ve gagirtleri tarfindan uzun yrllar boyunca tebcil edilmiq, yiiksek ilmi seviyesinde tutulmugtur. O kadar ki Orta-Asya mutasavvrf gairlerinden birine ait yazma bir eserde, $emseddin'e atfedilen bir gazelde, gair Ahmed Yesevi'nin kutsi gahsiyeti:
"$eriatrn nizamr Tarikahn imamr Hakikatrn tamaml"

gibi tiE hikmetle ifade edilmig, halka ve edebiyata bu vasrflanyle tanrtrlmrqtrr.


Manevi kudreti, eserlerinin yazrldr!r btitrin qehir muhitlerinde tebcil edilmekle, uzun

XX

NECMETTIN HACIEMINOGLU

zaman, Orta-Asya fikir hayatrnda naztm rol oynamrgfir. Bu suretle nadir kalem sahibine nasib olan iinti ile co$rafi hudutlan agan Ahmed Yesevi, giiphe yoktur ki,

Orta-Asya tasavvuf hareketinin en bi.iyi.ik rehberlerinden biri olmugtur. Fakat ne yazrk ki, bu btiyiik qohret gairin lehinden fazla aleyhine olmuqtur; bu halk

filozofunun kaleminden Erkan qiirler ve hikmetler, tebcil yiiziinden, geniq de$iqiklilere yol aEmrqtrr ve yrllar ytlt, sonunda bize tantnmayacak derecede garip gekliyle intikal etmigtir. Bugiin elimizde Yesevi'ye Ait bilinen giir mirasrntn
gerge[ini, taklidinden aytrd etmemize imkan kalmamtghr. Bu itibarla Yesevi'ye ait olarak gortinen ve kabul edilmek istenenlerin bir go$u XV. asra aittirler. Bunlar i.izerineYesevi'nin edebi hiiviyeti ve dili hakkrnda kesin bir fikir yriri.ittilmesi adeta imkansrzdrr. Hele miistensih hatalannrn bollulu ve dikkatsizligi, meseleyi bir kat daha zorlagtrrmaktadrr. Basma niishalardaki qiirlerin de diizensizli$i ve kokenlerinin g{ipheli telakki ediligleri, btisbtitiin iqi karrgtrrmakta ve iginden grkrlmaz bir hale
koymaktadrr.

$airin giirlerinde gegitli lakaplar kulianrlmasr da, hakkrndaki aragtrrmaya engel olan unsurlarrn baqrnda gelmektedir. Yesevi qiirlerini iEerisine alan antoloji nevinden y^zma kiilliyatlarda, birbirinden farkh lakaph qaire ait qiirlere rastlanmaktadlr. Nitekim, bendeki bir yazmastnda Ahmed Yesevi gu lakaplarr ile qiirler yazml$ olarak tanrtrlmaktadrr: Kul-Hace Ahmed (en gok kullanrlanr), Kul-Hace, SultanHace Ahrned, Ahmed $ikeste, Ahmed Miskin, Kul Ahmed, Hace Ahmed, Hace Ahmed Yesevi, Yesevi, Ahmed, Sultan Ahmed, Miskin-Hace Ahrned Yesevi ve saire gibi, difer Yesevi kiilliyatlarrnda, baqka lakaplarrn da, kullanrldr$r goriilmektedir. Yesevi gibi iin salmtq, qohret toplamrg bir miitefekkirin, durup dururken, bu kadar gok lakap kullanmaslna, ihtiyaE olmadrfr dikkat nazanna altnacak olursa, bir krsrm giirlerin, sonradan Yesevi'ye yamandr$rna qtiphe yoktur. Bununla birlikte Karahanh devlet dilini geliqtirmekte ve onu halka, edebiyat yolu ile indirmekte Ahmed Yesevi'nin Eok miihim rolii olmugtur. O, Eafdagt Mahmudollu Edib gibi, Arap ve iran dillerinin baskrsrnrn ktilfeti altrnda kalmamrg, aksine kurtulmaya gahgmrqtrr. Onun Tiirk dilinin kuruculufunda, gok miistesna bir yeri vardrr. Bu inkar edilemez. Ahmed Yesevi'nin kurdulu tasavvuf edebiyatr mektebi, daha kurulugundan itibaren, genig bir halef silsilesi vticuda getirmigtir. $agirtleri arasnda, Yesevi'den yirmi yrl gibi gok krsa bir zaman sonra geniq bir Yesevicilik gayretini yiiri.iten Hakim-Ata Siileyman olmuqtur. Bakrrgan ve yciresinde muhit viicuda getiren bu sufi gair, daha fazla Harezm bolgesine hakim olmuq, bu yiizden qcihreti de, bilhassa bu

M. I 186 tarihinde vefat etmiqtir. Konu, iislup ve gekil itibarryle, Orta-Asya Yesevi tasavvuf mektebini, hararetle devam ettiren bir yrfrn dervig gairler de mevcut olmuqtur. Yazma Yesevi
mrnhkada geEerli olmugtur.

antolojilerinde, birbirinden farkh gairlere rastlanmaktadlr. Nitekim bendeki bir Orta-

KARAHANLITURKCESIGRAMERI

XXI

Asya Yesevi devri gairleri antolojisinde: Uveydi, Kul-$eriff, Fuzuli, Halis, Hact Salih, Garibi, Hdmid, Meczub, Htiveyda, Nevai, $emseddin, Kemal, Fakiri, Zelili, Kani gibi gairlerin ismine rastlandrgr halde, di$er birinde bendekinde bulunmayan: Azim, Esad, Behbudi, Magin, Seyfeddin, Kastm, ikani, Nesimi, $uhudi adlan bulunmaktadrr. Bunlann Yesevi tarikatrna intisaplan derecesi bilinmedikge, qahsiyetlerinin tespiti de zorlagmrg olacakttr. Bununla birlikte, gu kadannt peqinen bildirmek isterim ki, bunlar konuca aynr bir kadroya mensup olduklan gibi, qivece
de Ozbekge' ye do$ru yonelmiglerdir.

Saraycrk Testisi Yaztsl:


Yusuf Has Hacib, Edib Ahmed, nihayet Ahmed Yesevi gibi iig miimtaz gairin,

didaktik mahiyetreki, yeni hikmet tarzrnda edebiyat nevileri elbette tesirsiz kalamazdr. Halk ruhunu okqayan bu hikmetlerden, bilhassa halk edebiyatrna yakrgtrnlanlar, yalntz kaprt iizerinde kalmamrq, diler sanat eserlerine de gegirilmigtir. Testi, tepsi, madeni egyalarda oldufu gibi, bunlar beyitler halinde
iistad hattatlar tarafindan, Eegitli eSyalara hakkedilmekle, hent cemiyet zevkini okgamrq, hem de tasavvuf edebiyattnrn yaythmtna hizmet etmiglerdir. Saraycrk testisi adryla aragtrrmalarda yer almtg olan bir testi i.izerindeki iki beyit, klasik edebiyat havastntn, uzun zaman Orta-Asya halkt arastnda yaqamrg olduf;una kuvvetli bir delil teqkil etmektedir. Ir{. 1909 tarihinde yaprlan bir kazr esnastnda elde edilen bu testideki beytin biri do$rudan do$ruya Kutadgu Bilig'den dileri ise aynr tiirdeki diler meghul bir eserden ahnmrgilr. Yesevi'den de ahnmrg olabilir. Hele tesrinin eski Altun-Orda hanlanndan bazrlannrn gtimiildiilii bir sahada bulunugu, cinemini bir kat daha arttrmaktadrr. Zira Nogay Ti.irkleri'nin Edige ve Toktamrg destanlanndan Sarayctk, halkga itibar kazanmrg mukaddes ziyaretgah olmuqtur. Bu qehir Ural, yani Yayrk trmaftntn agalr krsmrndadrr. Vaktiyle Rus Kazaklart
tarafrndan tahrip edilmigtir.

Kutadgu Bilig lVlukaddimesi: Yazan bilinmemekle birlikte, eski Kaggar T{irkgesi'nin nesir cirne$i olmast itibanyle, Kutadgu Bilig mukaddimesi, Karahanlt edebiyatr igin, biiyiik bir de$er taqrmaktadrr. Kutadgu Bilig'den takriben 100, 200 ytl sonra yazrldrlr iddia edilmektedir. Yusuf Has Hacib'e atfedenler de vardrr. Fakat birinci iddia daha uygun grirtinmektedir. Uslubu, muhtevast ve edast bunu tamamiyle teyid etmektedir. Bahusus ki, Kutadgu Bilig'in elimizde mevcud iig niisha fihristinde bu bahis, birbirinden farkh qekildedir. Bu diizensizlik, bizzat yazatn elinden
Erkmadrlrnr gostermektedir.

XXII

NECMETTIN HACIEMINOGLU

Seyfeddin v'e Hoca Tarhan'rn $iirleri: Karahanhlar i.ilkesinin eski Ttirk klasik edebiyatr sahasrna giren bazr edebi pargalarr da gegitli vasrtalarla elimize gegmiq bulunmaktadrrlar. Bunlardan bazrlannrn yazarlan, Atabetii'l-Hakayrk'a takiz yazmakla kendilerini tanrtmlglardrr. Bu takrizlerden kiiEiilii Emir Seyfeddin'e, di$eri ise Biiyiik Emir Arslan Hoca Tarhan'a aittir. Her ikisi de qiirlerinde hiirmetkan bulunduklan Edib Ahmed'i, geceresini, do$du$u mahalli, aile mensubiyetini krsaca aydrnlatmak gayretine dtigmiiqlerdir. Eserin dilini aydrnlatan beyitler bilhassa dikkatimizi geker mahiyettedir. Bir dcjrtliik de miiellifi meghul bir edibe aittir. Bu edib de her halde Edib Ahmed'e ba$h ziimrenin bir mensubudur. Bu suretle Edib Ahmed'e qagirtlik
edenler de olmugtur. Emir [invan ve mevkiini almrg Seyfeddin'le Emir Hoca Tarhan da bu muhitin samimi ve Atabetii'l-Hakayrk'a takiz yazacak kadar edebi selahiyeti

haiz gahsiyetleri olmuglardrr. Nitekim Emir Seyfeddin, ashnda topal Timur'un emirlerinden olup, Emir Seyfeddin Niiktis adrnr tagrmrg ve Seyfi mahlasryla Trirk ve Fars dillerinde qiir yazmrgtrr. Maalesef Orta-Asya'nrn Karahanhlar devrini aydrnlatacak olan bu gair hakkrnda bilgimiz pek krttrr. Elimizde bulunan ufacrk giirlerinde Emir Seyfeddin'le Emir Tarhan'rn, nazrm yaplsl, kelime diizeni ve samimi ifade ve dilleri ile, Edib Ahmed'ten daha kabiliyetli 5airler olduklan gori.ili.ir. Elimizdeki pargalar, srrf Edib Ahmed'le ilgili olanlardrr. Bunlann, aynca rniistakil qiir kiilliyatlarrna sahip olduklanna qiiphe yoktur. Bahusus ki Ernir Seyfeddin, Timur'un Kurmay Baqkanr olup, heyet-ginaslardan biri sayrhrdr. Dort baqr manur bu devir Orta-Asya Tiirk ki.iltiir akrgrnr ve hakimiyetini belirtecek olan bu neviden eserlerin, daha itinah bir surette, ortaya konulmasr gerekmektedir. islamiyet'in sa$lam bir surette Karahanhlar ilinde yerleqmesi, ister istemez islami din edebiyatrnrn da inkigafina vesile tegkil eylemigtir. ilk hamlede goze Earpan husus, islam halkrnrn kendi kardegleri olan maniheist, budist ve genellikle mtislliman olmayan Tiirk Uygurlar'a karqr cihad aEmalan olmuqtur. Bunlann din ve ki.ilttlr mtiessese ve eserleri, milli Ttirk ruhunda olmasrna rafmen bir grrprda ortadan kaldrnlmrg imha edilmigtir. Kaqgarh Mahmud bu mutaassrp toplulufa ait mrisliiman halk tiirktl ve efsanelerini toplamaya bile li.izum gormiigttir. Bu destanlar, pek tabiidir ki, yeni bir takrm Miisliiman gairler tarafindan yazrlmrq, aksini Kdggarh'nrn Divant'nda bulmugtur. Qiinkii miigrik Tiirk'le, Miisltiman Tiirk'iin edebiyatr, dilce, asla bir aynllk ve gayrrhk gostermemektedir. Olsa olsa fark, budist ve rnaniheist Trirk edebiyatrndaki bolca: Qin, Sanskrit, Suryani, Tohar, So$d dilleri unsurlarr yerine, islami edebiyatta Arap ve Fars dillerinin yerlegmesi olmuq, bu sayede Ttirkgede bir nevi islamlaqmrqtrr.

KARAHANLI TURKEESI GRAMERI

XXIII

Dini Eserler:
islam dininin TLirkler arasrnda yayrlmasr Tiirk dili ve ki.ilttirtiniin geligmesi iizerinde iyice miiessir olmuqtur. Bir taraftan Ahmed Yesevi, Hakim-Ata, Si.ileyman

Ata gibi gairler tarafrndan halk edebiyatr mahiyetindeki ilahiler, hikmetler ve genellikle mevizelerden ibaret qiirler viicuda getirilirken, bir taraftan da Kur'an terciimeleri yolu ile Ti.irkge yeni islami deyimlerle zenginlegtirilmiqtir. Bu suretle mi.igrik Ti.irk yazarlannrn kabul ettikleri yabanct terimleri de defiqtirilmig, Ttirk
edebiyatr diline yeni yeni mefttumlar katrlmrgtrr.

Kelime bollufu baktmrndan, genellikle dini eserler, dikkate deler dil


zenginliklerine sahiptirler. Genig sinonimcilik sayesinde her hangi bir kelime, islami

manaca ersi olan diper bir kelime ile, rahatga yer milli Ttirk dili kurallan kahbrna sokulmak kelimeler, Yabancr de$igtirebilirdi. de kolayca anlagtlmast igin, halk zevkine gore hem gartryle hem Ti.irkgelegtirilirdi, oftaya siiri.iliirdti. Genellikle tefsir, Kur'an, Frkrh ve emsali dini eserlerin Eevrilmesi ve izahlan citeden beri lengiiistik aragtrrmalann klasik temelini teqkil etmigtir. Eserin kutsiyyetine en ufak bir halel getirilmemesi iEin, metne karqr gosterilen sadakat, Eevirilen her bir kelimenin gergek manaslnln meydana siirtilmesine vesile teqkil etrnekte idi. Bundan dolayr, dini eserlerin terciimesinin ve qerhinin, dil tarihi

dil Eergevesi igerisinde,

yontinden ehemmiyeti, edeb? yoniindekine nisbeten daha iistiindi.ir.

isldmiyet'le baglayan bu edebiyat nevi kendisini bilhassa Kur'an terciimeleri sahasrnda gostermigtir. Leningrad ve istanbul kiitiiphanelerinde klasik ornekleri bulunan bu Kur'an terciimeleri klasik edebi dilin kurulmastnt sa[lamrq, gelenek haline gitirilerek, Orta-Asya'nrn geqitli Ttirk kogelerinde, onun daha miikemmel hale getirilmesine vesile tegkil etmigtir. Karahanlt devri sonrasr Tiirk edebiyatt bunun
baghca orne!idir.

KARAHANLI TURKQESI HAKKINDA GENEL BiLGiT,en

Bugtin be$ krtaya yayrlmrg 200 milyonu agkrn Ttirk'iin ana dili olan T1irkge bilim dilidir. Trirkge bu uzun zaman dilimi igerisinde lehgeler, giveler ve alrzlar halinde dallanarak tegkilAtlanmrgtrr. Daha Altay donerninde lehgeleri, Eski Ttirkge devresinin Kok Trjrk doneminde ise giveleii gormekteyiz. Bu ikinci basamaktan itibaren de yiizlerce a$rz ile kargrlagmakt;ayrz. O sebeple Ti.irk Dili iizerinde Eahqan bilim adamlan ya belli konulan ya da srnrrl
13 yiizyrldan beri edebiyat, tefekktir ve

sahalan ele alabilmektedirler. igte, ancak bu isabetli paylagma sayesinde, Ttirkge'nin biittin meseleleri goziiliip gti n r grfr na Erkarr lacaktrr.

Bilindifi gibi Ttirk lehge ve giveleri boy isimleri ile


gcire dcirt lehge vardrr: Quvag Lehgesi, Halag Lehgesi,

anrhr. Altay dcinemine Tiirk Lehgesi, yakut Lehgesi.

bu siveye 'l!ty$":gL9_fg

Bu gelenek gerek tarihi riirk giveleri, gerekse galdag Ti.irk giveleri igin de uygulanmrgtrr. Ancak,{a14b41h livesi'ne, gok dda 'Qrta Tiirkge".d$$lE!ir- yine _yibonc,

esia

Ti.irkologlann tercih ettifi bu isim Tiirk geleneline uygun defildir. Qi.inkti dil olsun, lehge ve qive olsun co[rafya adr ile anrlamaz. Belki Miigrerek Ttirkistan Yazr Dili denseydi yakrgrrdr; orta Asya co[rafya adrdr. Tiirkistan ise Tiirk h.A;"il;"li; jgtd-ll. onun igindir ki bahis konusu sahaya, ya "Karahanti riiitffi' yurrut -e-b,gg da "Tiirkistan Ttirkgesi" denilebilir. Yalnrz, yurt adr gibi devlet adr da uygun gelir. "Qafatay Tiirkgesi", "Harezm Ttirkgesi" ve "Osmanh Tiirkgesi,' gibi. Fakat

"Anadolu Ttirkgesi" denilmez, "Tiirkiye Tiirkgesi" denilir. Zira Anadolu cofrafya


adrdrr. Ttirkiye ise hem vatan adr hem de devlet adrdrr. Tabii alrzlar yer, co$rafya ve bcilge adr ile anrlabilir. "Musul-Kerkiik A$2r", "Tebriz A$2r", "Gence Apzr", "Uski.ip Agzr", "Giirniilcine Alzf', "Konya A$zr" gibi. Bir hususu daha belirtelim ki devlet ve vatan adr gibi bagkent adr da dil ile biitiinlegir. "Kiggar Ttirkgesi" "Karahanlt Tiirkgesi", demektir. "istanbul Ttirkgesi", "Osmanh Tiirkgisi" clemeitir.

Yaklagrk iki yiiz yrlhk bir zaman dilimine hakim olan Karahanl Ttirkgesi, Koktiirk ve Uygur Ti.irkEesi'nin tabii bir devamrdrr. Nitekim 13. yiizyrldan itibaren geligen yeni yazr dilleri, Karahanlt TtirkEesi'nin evlitlan durumuncladrr. Yani Dolu Tiirkgesi, Batr TiirkEesi, Kuzey TiirkEesi, Giiney Tiirkgesi adlan ile srnrrlandrnlan giveler, az gok farkh ozellikler ta$rmakla birlikte, Karahanh TtirkEesi'nin yedinci

NECMETTIN HACIEMiNOGLU

gobekten torunlandrr. Bu torunlar Koca Dede'nin dil hazinesini paylaqmrglardrr. Koca Dede dil hazinesi yerine mal mtilk hazinesi brraksaydr, torunlann kimi tarlayr, kimi torun bahqeyi, kimi torun hahlan, kilimleri alsaydr; gene torunlardan biri yemek taktmtnt, obtirti gay taktmtnt alsaydr; durum ne olurdu ? Torunlar Koca Dede'ye gore gok fakir kalacaklardr.

iqte Ttirk tlilinin zengin hazinesi de lehqeler, Siveler ve a$tzlar arastnda paylagrlmrgttr. Bu sebeple Tiirkge'nin soz varh[r ile gekim ve yaprm eki varhlr birlegtirilerekrlegerlenrlirilnrelirlir.O zaman Tiirk dilinin diinyanrn en zengin dillerinden biri oldu$u goriilecektir.
Karahanh TtirkEesi Grameri galtgmamtz qu metinlere dayanmaktadtr:

l.

D iv anii

Lfig at i' t -Tiirk

2. Kutadgu Bilig
3. Kur'dn-t Kerim Terciimesi 4. Atabetii'l-Hakay* 5. Divtut-t Hikmet

Sahanrn yaprsl ve biittin ozellikleri gramer boliimiinde geniq ve aynnttlt olarak belirtilmiqtir. Ancak aradaki dort yiizyrlLk zamana rafmen Eski Tiirkge'ye gore pek az degigiklik oldu$unu vurgulamak isterim. Meseli ses bakrmtndan sadece bir kaE farkhhk gdriilmiigti.ir.

. 2. 3.
I

Kelinre iginde ve sonunda d sesi / olmuqtur: yadag>ya/ag (K8)

Kelime iEinde ve sonunda b sesi


-zL.*-sIt: -zun u$ramrgtrr,

rv olmuqtur: sub

> saw (KB)


Ayrrca, bu ek

Eski Tiirkge'deki iigiinci.i gahts emir eki -am

> -sutx olmuqtur.

-sun: -zuru-'slull: -zLuun--sLuun gibi bagka de$iqikliklere de

Tiirk milliyetEili$i ve Tiirk krjltiiri.i bakrmrndan qok onemli gordi.i$iimtiz Karahanh TiirkEesi'nin kelime hazinesini
Gerek Ttirk Liili tarihi bakrmrndan gerekse

tanltmaya Eahqaca$rz.

Burada gramerimizin dayandrfr iiE temel eserin sdz varhplnrn dokiimiinii


sunmaktaytz.

DLT
Fiil
isim + Edat
Toplam
5147 madde baqt

KB
l86lisim+154 edat

AH
363 madde bagr 836 isim+107 edat
1306 madde bagt

3477 madde baqr 946 madde baqr

8624 madde baqt 2961 madde baqr

SES

BiLcisi

A. UrllUrnn
I . Karahanh Tiirkqesi'nde iinliiler
Unhiler Tiirk clilinin her dcinemincle oldu$u gibi asli olarak Karahanlr
TtirkEesi'nde de mevcuttur. Metinlerimizde tespit etti$imiz iinliiler gunlardrr:

Kahn Unli.iler lnce Unliiler


a

e'8
I

o
LI

o
u

2. Unlii deligmeleri
Qegitli seslerin tesiri ile metinlerimizde bazr rinlLilerin gerek ince srradan
olanlarla; gerekse kaltn srradan olanlarla deligmig olan orneklerini tespit ettik. Buna gore tirnekleri gu qekilde gruplandrrabiliriz.

a.

e>

defiiqmesi

Tlirk riilinin her donerninde goriilen bu ses deligmesi Karahanh metinlerinde de karrsrmrza crkmaktadrr.
vi- < ye- "yemek yemek" (KB-159), ,vri- < < ),ene < eti.i. )rur-n "tekrai' (KB- 126).

v-

"yemek" (DLT-III, 67-5),1,i11s

b. a > u defiqmesi
Ashnda -a- olan sesin kendinden dnceki hecede mevcut yuvarlak rinlii dolayrsr

ile -a- qeklini almasrdrr.

*tpar- > kopur- "yerden kaldrrrnak" (KB-269).

NECMETTIN HACIEMINOGLU

c.

e > ii defiEmesi Ttirk clilinin defiqik saha ve devrelerinde kargtmtza

Erkan bu ses olayr

Karahanh metinlennde de mevcuttur. Metinlerde -ll- temayi.ilti mevcllttur.

TiiGr6reLT-III, 4 I 9-1 I ). q. ii > i defiqmesi


Metinlerimizde bu kelimelerin her iki qeklinin de kullanrldr[rnr miigahade
etmekteyiz.

k6tiir- < kdter- "gcitiirmek, kaldrrmak, yok etmek" (KB-1493), rjtkiir-< dtgera'rk;;-Tifaffi;k, gondermek" (DLT-I, 227 -3), -&A&!!rc1:1" :*!ps l@:t

min-di "bindi" (KB-3068), min- < miin- "binmek", rnlin-tip "binip" (KB47

tt).
diigmesi

3. Unlii

kuqah haline gelen vurgusuz orta hecenin tinliisi.iniin dtigmesi metinlerimizde mevcuttur. Bunun yantnda birlegik sozlerin oluqturulmastnda da hecedeki tinli.iniin dtiqtiilti goriilmektedir.

Tiirk clilinin

a.

Vurgusuz orta hecenin dar iinliisiiniin diiqmesi < optr-t "htrstz, htrstzltk' gizli" (DLT-I' 126-22), tirle{ < tirilesoprt -o "viikselmek" (KB-3836), seksen < sekiz orz "seksen sayrsr" (DLT-I, 437-21), toksan < tokttz on "doksan saylsl" (DLT-I' 437-16). b. Vurgusuz orta hecenin geniq iinliisiiniin diiqmesi rrltr, < tutdrt, "yakln, komlu" (DLT-I, 143-12).

g.

UNSUZLER

Karahan! sahasrnda bugi.inkti yazr dilimizle kargrlagtrrdrlrmrzda bir kaq iinstizi.in haricinde, dilerlerinin kullanrldr$rnr gcirmekteyiz. Metinlerimizde tespit edebildifimiz kadan ile Karahanlt sahastnda kullanrlan i.insijzler gunlardtr:

Karahanl sahasrnda karqrmrza bazr istisnai kulanrqlar Elkmaktadrr. Ti.irkEe kelimeler, c, f, b, h, l, n, g, r, v, z sesleri ile baqlamaz. Tespit edebildi$imiz c, f, h, l, r, z ile gu istisna drnekler, Karahanlt sahastnda bu seslerde de kelimelerin mevcudiyetini ortaya koymaktadrr. Ancak bu kelimeler, ya taklidi kelimelerdir veya yabancr kokenli olup Karahanh TtirkEesi'nde kullanllan kelimelerdir.

KARAHANLITURKEESIGRAMERI
suyu

alday "atlann golsiinde grkan bir hastahk" (DLT-III, 240-17), clgi "sa$lam" (DLT-[IL 229-7), cugdu "devenin uzamr$ olan tiiyti" (DLT-I, 3l-9), ciilab "gtil
" (KB
-2

904), c iil e n g b in (A)<F . g til- e ng iib in (KB -465 6)

furhan evi "puthane" (DLT-I, 343-26) hana "ana" (DLT-I, 32-29), hata "ata" (DLT-I, 32-28), heg heq "atlan harekete gegirmek igin grkanlan ses" (DLT-I,321-18), hog hog "kegileri gtiderken Erkarrlan ses" (DLT-II,282-2), hakan "Afrasiyab'a verilen iinvan" (DLT-III, 157-13), hafst "hokka" (DLT-I, 423-11), hamir "emir, bey" (DLT-I, ll2-14), hdn "han" (DLT-I, 63-5), handa 'fnerede" (DLT-III, 218-25), hayu"hangi" (DLT-I[, 2|8-17);humant " miras " (DLT-I, 1445 -20), hun "kaba" (DLT-III, I 3 8- I 0).
4 1 0- 1 ), lagun " olgek" (DLT-I, 4 1 0- 1 6), /cru "sofukluk yerine yenen bir gegit gorba" (DLT-III, 237-25), l*m "ile anlamrna gelen bir edat" (DLT-II, 9l-3), limgen "san erik" (DLT-I, 444-l), /i,rp "salya, balgam" (DLT-III, 127-2), liyii "ince kumlu qamur" (DLT-III, 238-13), liigniit "imece" (DLT-I, 54123).

lagm " gahin" (DLT-I,

rap7at "angarya, beyin halkrn krjliiklerini ahp i.izerine ytik yiikletmesi"

(DLT-I,451-12)
zak zak "koglarr toslagmaya krgkrrtmak igin soylenen s6z"

(DLT-I, 339-16),

zanbt "gece oten gekirgeye benzer bcicek" (DLT-III, 441-13), zerenze "yaban mersini" (DLT-I, 449-12), ztinkiim "bir Eegit Qin ipeklisi';(DLT-I, 485-7).

TONLULA$MA (SEDALTLA$MA)
t, k gibi tonsuz tinstizlerin Eegitli sebeplerle d, g gibi tonlu iinstizlere
dcintigmesine tonlulaqma (sedahlagma) diyoruz. Metinlerimizde bu gibi orneklere rastlamaktayrz. Tonlulagmanrn sebebi genel olarak herhangi bir tonsuz tinsLiztin iki iinlil arasrnda kalmasrdlr. Bunun yanrnda metinlerimizde "tonsuz" olmasr gereken

bazr tirneklerin "toniulagtr$rnr" gciriiyoruz. iqte biz, bu gibi cirneklerdeki olaya


"Erken Tonlulagma (Sedahlagma) " diyoruz. Tespit edebildilimiz ornekler qunlardrr: dag ol < tag ol "de[il" (DLT-I, 393-4), dah < rah "dahi" (DLT-II, 195-27), dangal < tangal "saman kesmili" (DLT-III, 384-1), dava 1 tava ":llgrn alact meyvesi" (DLT-III, 237-16), dava < tava"y:j,n scime$i" (DLT-III, 237-18), deve < teve / tive "deve" (DLT-II, 195-25), didek < tidek "gelin giderkenryad (yabancr, el) kimselere gortinmemek igin orttilen 6rtii" (DLT-I, 408-11), dik < tik "dik" (DLT-I, 334-18), diik < /ak "gu kadar, birkaE" (DLT-I, 334-15), diilek < ttilek "agzr krrrlrnrq saksr ve testi" (DLT-I,389-2), dal < tal "kol, gube, dal" (KB-5311).
i

t
:

t
1

6 1. b > m deligmesi

NECMETTiN HACIEMINOGLU

UNsUz oncigursi
Ti.irk Dili'nde srrqa rastlantlan bu ses olayr Karahanlt sahastnda da
goriilmektedir. Ozellikle n ve g gibi sesleri biinyesinde bulunduran kelimelerde bunu gormek mijmkiindtir.
ben > men (DLT-I, 25-8), biz >miz (DLT-I,327-14),lsiin >tttiitt (DLT-II, 302D, b im > miii (DLT -I, 243- l2), be niii > me niii (DLT-I, 26- I 5) gibi.

2. p > m defiiEmesi
Her ikisi de dudak iinsi.izi.i olan bu seslerin birbirinin yerine kullanrldr$rnr gormekteyiz. Verecelimiz ornekte pekigtirme -p ile yaprldrfr gibi -m ile de
yaprlmrgtrr. kdp kdk > ktim koli "gom gcik" (DLT-I ,328-19), (DLT-I, 328-20)

3.

g > S deliqmesi
Br.r i.insiizler

degiqti$ini goriiyoruz. Metinlerimizde qu cirneklerde bu


ediyoruz.

birbirinin kargrh$r olan seslerdir. Bugiin de bunlann birbiri ile ses de$igikli$ini rniigahade

"meyve yenildikten sonra atrlan qey, qcir qop" (DLT-I, 390-5).

gagila- > Sagila- "balrrmak, Ealrrmak" (DLT-III, 324-20), Eripik > Sdpik defigmesi

4. d>4;Z>y

Tiirk dilinin hemen her devresinde bu geligmeyi gormek mtimkiindtjr. Bu gtin "ayak" geklinde olan kelimenin metinlerimizde "adak" qeklinde oldulunu gcirtiyoruz.

adak> i
(KB-374)

a{ak> I

ayak azak> | pLr-II,2o-s) I (DLr-r. 84-20)

5. 15>!
f

defiEmesi

i.insiizti Tiirkge'nin asli sesi olmadr$r halde k iinstjziini.in zaman igerisinde {r qeklinde geligti$ini gdrmekteyiz.

Iu, 4

6. g > y

i6i[ryq7rytt,'' okqamak, qakalasmak, benzemek" (DLT-I,


defiEmesi

|,cglg;Zlltqa'E:g-k+HalaE oymalrnrn

adr buradan gelmig denir" (DLT2 8 3 - I 0).

Bu gtin de karqtmtza grkan bu ses olayt, Karahanlt sahastnda da


griri.ilmektedir.

III,

141-7).

-e1@3: ;y !

__qe"k

(DLT-I, 1 | t -2),

!:E:J:!_"

bi

eeei

t rirti mcek" (DLT-

KARAHANLI TURKQESI GRAMERI

7. g>hdefiqmesi
Nadir olarak rastlanan bir
ses olayrdrr.

iigi > iihi "baykuq" (DLT-I, 9-10).

8. s7[5 ;

defismesi

Metinlerimizde srkga rastladt$rmrz bu ses olayr hem ince srradaki kelimelerde, hem de kahn sradaki kelimelerde gori.ilmektedir.

keetlrg,pg2_kqwJltgp E'l(4vruf m.u g bufday " (DLT-I, 493 - 1 7 ),_[o gi1-fi- > kg.V-W- 'lkgfug a$acr dah ile cilalamak" (DLT-III,287-12\--s*c;-gle-:-_>_s_o_v-!e-saJlq[aeK' (DLT-III, 278-ll). sugar- > stnvgr:_'.sgl-rna!" (DLT-I, 498-21).

9. b > rv deliqmesi
Eski TtirkEe ddneminde b sesini bulunduran bazr kelimelerin Karahanlr
doneminde w olarak inkigaf etti$ini gtirmekteyiz.
.suh >.raw "su," (DLT-I, ls-}D-yab-L@ l2)-yabtz > yUuej3*ri1U.&rya" (DLT-I, 84-I4),

(DLT-II,74-

10. g > g defigmesi


Bazr fl'li kelimelerin zamanla g tercihini yaptrlrnr goriiyoruz.

11.

tg?dn < vafian"frf" (DLT-III, 210-8). g > n defigmesi

g sesinin bi.inyesinde mevcut olan n sesinin hakim unsur qekline girmesi ve g sesinin erimesi neticesinde boyle bir deligmeden soz etmek miimktindiir.

eneks_e r&ckhurnak" (DLT-I, 104-20).

L2. g > m

defiqmesi

Bazr kelimelerde geniz sesi olan g'nin zamanla dudak sesi olan lr'ye dtiniiqtii$iinii gciriiyoruz. Ozelikle ilgi hali ekinin ben/bizzamirleri iizerine geldi$inde bagtaki &'nin tesiri ile rn oldulu bugi.inkii yazr dilimizde miiqahade edilmektedir. imir < ifr6r "a),drnhkla karanhErn birbirine
kan-$mAs-r"

(DLT-I, 94-13)

13. r > I defigmesi


Metinlerimizde r ile /'nin defiqti$i ornekler mevcuttur. Bu her ikisi de akrcr iinsiiz olan seslerin birbirinin yerine gegmesinden bagka bir gey delildir.

Srk

>_*slke:lyoKamak*arayrpfaramak" (DLT-I, 284- I 4)

L4.y-nayrlsma
Metinlerde tespit ettilimiz bu ses olayr ashnda bir defigmed en ziyade birinin yerine di$erinin kulantlmasrdrr. Bunun yanrnda Eski Tiirkge ddneminde y qeklinde

NECMETTIN HACIEMINOGLU

olan gift sesin zaman igerisinde aynlmasr sonucu bu gibi kelimeler bazen y'li bazen

n'li gekilleri ile yaprlmrgtrr. kayu - karut"hangi, hani, nice" (DLT-I,31-14), kayak - kanak "kamak" (DLT-I,383-28), Qryay > gryay - qtgan"fakir" (DLT-I,31-13).

ttiremesi grkan bu durum karqtmtza give ve a$rzlarda giirtilmektedir. Bugiin de bazt


metinlerimizde de mevcuttur.
hana < ana " ana" (DLT-I, 32-29), hata < ata " at^" @LT-I, 32-28)

UNSUZ TUREMESI Tiirk dilinde tinlti ile baglayan bazr kelimelerin bagrnda lr

UNSUZ DU$MESI
Tiirk dilinin her doneminde kagtmtza grkan bu ses olayt,
1

Karahanlr

Ttirkgesi'nde de mevcuttur. Unstiz diigmelerini gu gekilde gruplandrrabiliriz:

. -r- diiEmesi
Akrcr tinsiiz olan -r-'nin bazr kelimelerde diigtiipi.inii cjrneklerle tespit ettik.

bek < berk "saglarn, kuvvetli, muhafrz" (KB-283), kutul- 1 kurlulf j "kurtulmak, dofurmak" (DLT-II, 234-14), ikte- < irkle- "gignemek, basmak" (DLTstgtrt ) l, Ztl-13), begkem < bergkem "aldmet, belge, ipekten veya yaban (DLT-I, 483/ kuyru$undan yaprlan alamet olup savag gi.inlerinde yi$itler taktntrlar"
rr1.

2. -d-, -d diiqmesi
di.igtii[rini.i gcisterirken,

BirkaE rirnekte gcirdiifi.imtiz bu olay, akrcr tinsiizler arastnda kalan -ri- sesinin r/li qekli de mevcut olan bazr kelimelerde diiqmiigtiir.

elri < eldri "o$ak derisi" (DLT-I, 127-15), ken < kerul "gehir, kale" (DLT-I, 1 178- l6), kend < kend " qehir, kale" (DLT-III, 150- l7).

(
I

S.

-y

di.igmesi

Kelime sonunda mevcut -y seslerinin di.igtiriildi.ifi.i ornekler vardtr. Bunun yanrnda kelime ortastnda bulunan -y-1erin de diiStti$iinii gortyoruz. kiikii < ktikiiy "hala" (DLT-III, 232-8), yokru < yokruy "yukan" (DLT-III, 31-10), katar- < kaytar- "kayttarmak, geri gondermek" (DLT-II,74-5)-

4. -g diigmesi
sen zaminnin ycinelme halinde kargtmtza grkan bu gekil gok nadirdir. sd < saiia "sana"

(DLT-I[, 208-2)

KARAHANLI TURKEESI GRAT{ERI

cogU$vtE (YER nuciSriRME = METATEZ)


Bazr hallerde kelime igindeki iki sesin yerleri de[i;ir. (torpakctoprak) Genel olarak stiyleyigi kolaylagtrrma yontinde meydana gelen bu de$igikli[e (metathEse)
adrnt veririz.

Metinlerimizde bu gekilde kullanrlmrg bir gok kelime mevcuttur. Genellikle yan yana bulunan iki sesin yer deligtirmesi olarak kargtmtza grkan gdgiiqme, metinlerimizde yan yana olmayan seslerde de goriilmektedir: kibi > bigi "gibi,
benzer".

adguk < agduk "bozuk, belirsiz, de$igik" (DLT-I, 65-7), badgas < bagdas "ba$dag" (KB-41l4), bigi < kibi "gibi" (DLT-I, 483-22), Qagmur < 7amgur "galgam" (DLT-I, 16-2l),gamgur < Qagmur "gamur" (DLT-I,457-8),qamrak < garmak "goluk gocuk" (DLT-I, 469-18), kargilag < karlryag "krrlangtg kuqu" @LTI, 526-26), koSru < konEr "komgu" (DLT-I, 435-8), miisiilman < miisliiman "mtisliiman" (KB-3250), ognla- < ogrla- "htrstzlamak" (DLT-I, 300-12)' otra < orta "orta" (DLT-I, lZ5-23), rirgiig < t)rgiig "ori.ilmii; sag" (DLT-I' 103-21)' samursak < sarmusak "samtrsak, sarmlsak" (DLT-I, 527-26), sekrit- < sekirt"kogturmak" (DLT-III, 431-24), torfak < tofrak "toprak" (AH-Ba 308), yamgur < yagmur "ya$mur" (DLT-III, 38- l9).

BENZE$ME
Aynr kelime iginde yer alan benzer mahiyette olan veya yakrn de$erde olan seslerden birisinin di[erine benzemesi olayrdrr. Metinlerimizde gu ornekleri
gosterebilmekteyiz:

arut > urut "kuu, soluk" (DLT-I, 50'8), bagrylal' > bagrylan- "ba$lglanmak" Dtrug "kokmug" (DLT-I, 372-l)' bekris, > bekreS(DLT-Itr, "pekigmek" 278-14),belikle- > belekle- "hediye etmek" (DLT-I, 307-17), boglan- > baglan- "ba$lanmak" (DLT-II, 239'5), bugnl' > brynl- "girinti ve grkrnh" (DLT-I, 48 l- l).

(DLT-III, 344-16), bang >

AYKIRILA$MA
sip < glrs "gig" (KB-295), seStiir- < {eftilr'"96zdtirmek"

(DLT-II, 187-10)'

!!vfa- <

tlyl"-JqdgldunB!- (DLT-II, 350-7).

10

NECMET|IN HACIEMINOGLU

Ur.tsUz

ixizr,rgvrnsi

Biinyesinde -r-, -k-; -s-, -k-, gibi iinstiz bulunduran kelimelerde, telaffuz, vurgu ve qive ozulli$nden dolayr, bu tinstizlerin ikizlegti$i gdriili.ir. Metinlerimizde bu gekilde pek gok Omek vardr; burada birkag omek verilmektedir. arng < artg "pek temiz" (DLT-I, 143-8), bakku < baku-tppg,ftikt*lg-yqt" (DLT-III, 226-27), basstk < bastk "basrlmak, baskrna ulramak" (DLT-II, 228-10), ekki < eki"iki, biribir; ikisi, kiden herbirisi" (DLT-I, 182-12), essig l esig "actma anlatrr, yazrk, vah" (DLT-I, 143-3), ffra < trdl "utanma" (DLT-I, 39-7), sekkiz < sekiz " sekiz saylsl" (DLT-I, 365-14), tokkrc < tokuz " dokuz saylsl" (DLT-III' I 274).

HECE YUTUMU (HAPLOLOJi)


Genellikle benzer sesli hecelerden birinin teldffuz veya de[iqik sebeplerle dtigmesi, yutulmast olayrdrr. alma < alrmla-almtla "elma" (DLT-I, 130-11), gamrak < QarQarmaft "goluk gocuk" (DLT-I, 469-18), g!_51y9!_"haya,.ar, e{gb" (DLT-I, 83-5), yondr < yorundt "yonuntu, talag" (DLT-III, 38-5),

HECE BIRLE$MESi (KAYNA$MA)


Kelimeyi meydana getiren heceler ve sciz iginde yan yana gelen kelimelerin komqu heceleri de birbirlerini etkilerler ve bir diizene uyarlar. Buna hece birlegmesi diyoruz. Karahanh Ti.irkgesi'nde de bu qekilde mevcut tjrnekler bulunmaktadrr. Bizim tespit edebildiklerimiz genelde birlegme esnastnda meydana gelen
kaynagmadtr.

ueciik < nece+dk "neden, nigili' (DLT-I, 79-20), ry14 S n9l8-S nelkAA| "Iigid (DLT-I, 370-12), (DLT-III, 385-6), nerek S n!re+dk*g'r!y:, ne.g.9I*" (KB-688), seksen < sekiz+on" (DLT-I, 437-21), toksan < tokttz<on" (DLT-I,437-

l6).

EKiL B ilcis i
isilt

KARAHANLI rUnxgesi'Nnn

1. Kiik isimler
Ttirkgede, gerek isim; gerek fiil kokleri baglangrgta tek heceden ibaretti. Lehgelerde olsun, giveler ve sahalarda olsun, gramer gahgmalannda, cince "kok kelimeler" tesbit edilmelidir. Tek heceli oldu$u halde, ashnda geniqlemig, yani grivde durumunda olan bir gok isim ve fiil de vardrr. Meseld krir- < kr)- r - "gcirmek" fiili -r- eki ile geniglemig bir grivdedir. Qiinki.i gorme organr kdz / k6- z ismi bunu
ispat etmektedir. Gene tek heceli oldufu halde, til < ti-l ismi de -/ eki ile yaprlmrg bir govdedir; o halde cince gerEek kcjklerin tesbit edilmesi gerekmektedir. Ancak, Karahanh sahasrnda birden fazla heceli nice kelimeler mevcuttur ki, bunlann pek golunu tek heceye indirmek mtimki.in deEildir; onun igin bu ttir kelimelere yahn isim demeyi

uygun gordtik. Qtinkii bahis konusu scjzlerin bi.iyiik bir krsmr, genellikle tabiat unsurlanna aittir: kidiz " kegi' (KB -4442), krzg un "kuzgun " (KB -3 65 I kf)miiS " gtimi.i g " (DLTI, 165-2), /cErn "gahin kugu" (KB-2381), sakal "sakal" (KB-667), teigiz "deniz" (DLT-II, 45-27), tokh "altr ayh kuzu" (DLT-I, 106-10), toigttz "domuz" (DLT-I, 304-3), toprak "toprak" (DLT-I, 15-21), topii "tepe" (KB-4888), tltman "duman, sis" (KB-285), turna "turna kugu" (DLT-III,239-9),llgi "baykug" (DLT-I,9-11), iilker "ilker yrldrzr" (DLT-III, 40- I l), iiiliir "ma$ara" (KB-2684).
Bu sebeple tek heceli
gu isimleri kcik kabul ettik.

aQ"ag" (DLT-I,79-3),al "al renk" (DLT-III, 162-18), art"da!,tepe" (DLT-I, 42-3), ast "alt" (KB-18), crr 'tag, yemek" (DLT-I, 20-10), at "athayvanr" (DLT-II, 16l-20), av "av" (I<B-2125), ay "30 gtinliik zaman ilimi" (KB-132), ay "ay, kamer" (KB-415), ba!, "bahge" (DLT-III, 152-27), ba,s "baq, on" (DLT-III, 15116), baS "yara" (DLT-I, l9l-23), bay "zengin" (DLT-I, 349-13), beg "bey" (DLT-I, 22-8), berk "sallam" (KB-702), bep "beg sayrsr" (DLT-I, l2l-8), bil "bel" (KB2360), bir "bir sayrsr" (DLT-I, l5-15),&LfArup_ (KB-2098), bo,s "bog, serbest" (DLT-I, 330-10), boz "boz renk" (DLT-lI, l2-9), briz "bez" (DLT-I, 21-17), but

12

NECMETTIN HACIEMINOGLU

"bq-g?k, {.{"1 (KB-l2ll), biik "krige" (DLT-I, 333-28), ev "ev, hane" (DLT-II,375), ka "kap, tabak" (13-2552), ktn "ceza, eziyet, igkence" "(KB-893), ktn "krhg krlrfi" (KB-2144), krr "kfi, sahra, mezar" (KB-69), klv "kut, devlet, mutluluk" (KB-2105), krc "krz Eocu$u" (KB-77), kirs "samur kiirk" (KB-4425), kol "vadi, kol" (KB-766), kon "koyun, ba$rr" (KB-1500), kog "gog" (KB-4815), kdk "mavi"

(KB-5375), ot "ot, bitki" (DLT-I, 14-l l).

2.

Yahn isimler

Biz tek heceden meydana gelen isimlere "kdk isimler" dedik. Bunun yanrnda birden fazla heceye sahip oldu$u halde, kokleri tespit edilememig, akrabasr bulunamamrg olanlan da "yahn isimler" olarak ifade ettik. Gergi "Yaltn isimler" teriminin isim hal eki almamrg her hangi bir ismi gaSngtrrmastna ra$men, biz burada buna cizel bir anlam yiikledik. Ornekler incelendi$inde bu gririilecektir. Krjk isimler iEerisinde ttiremig olanlann varh$rnr tespit etti$imiz halde, meseld ti-l "dil" kd-z "goz" gibi, Yahn isimleri pargalamak miimkiin defildir. Yahn isimleri gu gekilde
sr

raladrk.

abct "ana, anne" (DLT-I, 86-1

l), aba "baba" (DLT-I,

AO-f

f;,-g61"rppt

\gggg" (DLT-I, 89-20), agu"zehir" (DLT-I, 89-19), ajun "dinya" (DLT-I, 4l-16), (KB-1490), alrn 4f-j9q99" (KB-55), akur "ahtr" (KB-5369), al* "bo$ ar?zJt" "airn, cephe" (KB-4976), alp "kahraman" (KB-2381), altun "altln" (KB-188), ana "anne" (KB-1387), arka "srrt" (KB-2378), arpa "arpa" (KB-361 l), arslan "arslan" (KB-laO)raryE Jqy{u" (KB-I06), ate "baba" (KB-l lO), awug "avug" (I<B-297), aya"avt,g igi" (KB-864), nyJEJg-=' (K8-5175), azgan "yaban gige$i" (KB-2573), azuk"azrk, yiyecek" (KB-1417), bagtr"ba$tr, karaci$er" (KB-1507), baktr"baktr madeni" (KB-3438), baldu "balta" (KB-1736), baltk "baltk" (KB-5366), bargm "ipekli kumag" (KB-555),-bar,t "ev, mi.ilk" (KB-4545), bediz "s0ret, resim" (KB20), belgti "alamet, nigan" (KB-180), Lr_1gg":qgflg!<.kgg" (KB-893), berk "saflam" (KB-283),-b-re,rr. :_bgdryg" (KB-4661), bilek "bilek" (KB-2310), ,botu "qqgu&_Jeylu,*!g!*" (l<B-4443), boSde "hanger'l (KB-S10), .bg&l'_pg\ltpl (KB-5523i, USrthurt" (KB-1413), FiiA"y "Uugaay'r (KB-140), bugra "btiyutib-ag hayvan lann aygrn " (l<B -23 l2), b uka "bo$a" (KB - I 3 I 0), _b 4&:YtyL4!" (KB 3600), buln "bulut" (KB-86),. br !y!--$.' ffB- 1a38),Ja syn:ky$' (KB-5 I I I ), kal* "gok yi.izii" (KB-6211), kalkan "kalkan" (KB-3288), kanat "kanat" (KB1934).

3.

isimden tiiremiq isimler Ttirk dili eklerle genigletilme yolu zengin bir dildir. Ttiretme yolu ile gerek isimlerden isim, gerek fiillerden isim yapma srkga bag vurulan bir yoldur. Biz
burada isimlerden ttiretilmiq isimleri ve isim ti.ireten ekleri ele alacalrz.

a.

-gr

-gl:

KARAHANLITURKQESIGRAMERI isinn nrnr isin{ YAPAN EKLER

I3

Qok kullanrlan bir ektir. Ti.irkge ve yabancr kokenli isimlerin iizerine gelerek her hangi bir igle u$ragma, durumunu veya meslefini ifade etti$i gibi, bugiin yazr dilimizde kullanrlan -an / -en, -acak / -ecek ekleri ile tegkil edilmig "stfat-fiillerin"
anlamrnr veren isimler ttiretir.

algt < al-gt "hilekiir, hile yapan" (I<B-2327), a/ "hile", astgQt 13ll,8agI "favdaci. kir.cr. kd.r go7eten" (KB-4419) ,glry*!ayjr.-.\q-?!9',aSQt"< 6--r,..r;n.ek yapan, pigiren" (KB-2832), atfl < a/-gl "siivari" (KB-6035), avQt < av-gt "aYct"
(r<3-427).

bastmgt < bastm-gt "zuliim eden" (KB-1737), basutgt < bas-u-t-gt "yardrmcr" (KB-427), basq < baS-q "baqkan" (KB-4012), pgdjlEt-SlSdltgl ' (KB-2098), busuggt < busttg_t"tl.r-*d (KB-4458), l_qfgl. Do.t-C, "iqkiy. ql "pusu kuran" (KB-l103).

koyuncu" (KB-1412), kdgiitgi < kdgiit-gi "gcigiiren" (KB-3788), k-iigemEi 1!i!g"tU' ai "1!y" (KB-8 t6), ktitgiigi < ktilgii-li "giilen kimse" (KB-l 145). okgt < ok-gr "okgu, ok atan" (KB-2370), oktggt < oktg-gt "davetgi" (KBI 47 3), o ryrya S 9z!ryIl rfty*!' (KB -4212)

-*E*::W-' kadld' (KB -449 6)' ula$ttran" (KB-443 I )' !gy::'l g!!Y, .!t:o4gy7l < kodgu-gr "ter\, eden" (KB-1620), kgp!_S_!9t5.! "goban,

! (ilijlsi < a tijt e t "ug11!' (KB- 1 737). sakg < sak-qr "ncibetEi" (KB-2140), sahsg < sakry-gt "hesap bilen" (KB"y3gmq

2218).

b.

Y*ISXbP|
-S:

!-!U

" (DLT-III, 307-24),11d''YLEmur

t-agr"'

Pek iglek olmayan bu ekle metinlerimizde isimlerden isim ti.iretildi!ini


gormekteyiz. Genellikle isme biiytikliik ifadesi katan bu ek, bazt kelimelerde ise mtistakil anlamda kelime tiiretir. (ktiqtltme, sevgi gibi)
anag < ana-7 "kigikken biiyi.ik anlayrg gcisteren krz" (DLT-I, 52-24), a{IQ < ap-r-g "topraktan yaprlmtg Eomlek" (DLT-I, 52-8), (DLT-I, 514-22), ataQ < ato-Q "bi.iyiikltik gcisteren gocuk" (DLT-[, 80- I 2).
begeg

/ begig - beg-eg / beg-lg "btiyiik bey" (DLT-I,357-28).

c.

-ga

/ -ge:

isim hal eklerinden "egitlik hali eki" olan bu ekler bazt kelimelerin tizerinde kahplagarak yaprm eki fonksiyonu yiiklenmiEtir. Ktigtiltme ve kuvvetlendirme bildirir.

14 g.
-grn

NECMETTiN HACIEMINOGLU
llarga -1b?y;9a ""btitiin,
hep, tamamen" (DLT-I, 210-24), bar "var, mevcut".

-gin:

Az kullanrlmrg bir ektir. Benzerlik ifadesi bulunan bu ek, renk isimlerine veya
renk ifadesinde kulanrlan isimler iizerine getirilir.

kdkgin < kdk-gin "mavimsi, gok mavisi gibi" (KB-376)

d.

-dag

-deg:

Uzerine getirildifi kelimenin kahn-ince olmasrna gcire de$igmekte olan bu ek az kullanrlmasrna ra$men, aynl ozelliklere sahip veya balh olma durumunu
gcisterir.

kol-daS "arkadag (K8-321), ktifgiildeS arkadaqr, 6ss1t' 1l(B-360). e. -an / -en < -a-n I e-nz

koldas

<

< k(;nEiil-dep

"gciniil

Gerek Eski Tiirkge'de olsun, gerekse sonraki devirlerde olsun gok az kullanrlmrg, isimden isim yapan bir ektir. Ek iizerinde ihtiliflar vardrr. Meseld A. von Gabain "Eski Ttirkge'nin Grameri"nde "sadakat ifadesi ve kuvvetlendirme
(nadiren; yahut eski Eokluk) bildirir" demektedir. Kanaatimizce omeklerden de gcirtilece$i iizere -an / -en olarak telakki edilen bu ek, esasrnda birleqik bir ek olmahdrr. Ekin isimden fiil yapan -a / -e eki ile, fiilden isim yapan -n ekinin birlegmesiyle ortaya grkmrq olmasl kuvvetle muhtemeldir. Meseld "er" isminden basamak kelime olarak er-e- "erlegmek, yilitleqmek" anlamrnda bir fiil yaprlmrg olabilir. Oradan da -n ile "yi[it" anlamrnda biraz daha kuvvetli isim tiiretilmig olabilir.

eren < er-en < er-e-n "yifit" (DLT I, 35-27), oglan < ogul-an < ogul-a-n "o$ul, o[ullar" (DLT I,74-4).

-hk

/ -lik /

-luk

/ -li.ik:

Uzerine getirilmig oldulu ismin bi.inyesindeki tinliilere gcire diiz-yuvarlak iinlii olmaktadrr. Ttirkge ve yabancr ktikenli isimlerin iizerine gelerek genellikle soyut bazan da somut isimler yapar. Bir durum bildirdi$i gibi; mekdn ifadesinde de kullanrlmaktadrr. Bazr kelimelerde srfat eki fonksiyonundadrr.

agil* < agrl* "hazine" (KB-4145), agtrl* < agtr-l* "ikram, a$rrlayrg" (KB-264), a.iunluk < ajun-luk "dtinyahk, diinyaya aitlik" (KB-4878), aktltk < akr Irt "ccimertlik" (KB-934), alphk < alp-ltk "kahramanhk" (I<B-2292), amulluk < amul-luk "stik0net, sakinlik" (KB-325), angl* < ang-ltk "temizlik" (DLT-I, 14925), azl* < az-ltk "azhk, az olan, Eok olmayan" (KB-4190), bagtrsakl* < bagtrsak-ltk "merhametlilik" (KB-1481), bayl* < bay-l* "zenginlik" (KB-313), bediikliik < bediik-liik "bi.iytikliik" (KB-7), beglik < beg-lik "beylik" (KB-405),

KARAHANLTTURKQESIGRAMERI

15

beklik < bek-tik "sa$amhk" (Y\B-2132), birlik < bir-lik "birlik, vahdet" (KB-13), boSluk < boS-tuk "boqluk, boq kalma" (KB-2616), busakltk < busak-l* "hiddet" (KB-332), gmlrk < gm-ltk "do!ruluk" (I{J-243O, gigeklik < gigek-lik "gigek bahgesi" (KB-2436), koSrultk < koSru-l* "komguluk' (KB-4547), krinilik < kdni/ik "do$ruluk" (KB-360), oduglt'tk < odug-luk "uyanrkltk" (KB-2353), dgelik < ri ge- lik "danrgmanhk" (KB-4067).

g.

-hg / -lig / -lug / -liig: Genellikle iizerine getirildifi isimleri srfat yapan bu ek, bugiinkti yazr

dilimizdeki

-l/-Ii

ekleinin karqrhsdrr. Ttirkge ve yabanct asrlh kelimelerin iizerine

getirilebilmektedir. a,ztgttg

< aztg-ltg "cesaretli" (KB-283), baSlry < baS-\ry "yarah" (DLT-II'

172-12), berimlig < berim-lig "verimli, borqlu" (DLT-I, 240-4), beSiklig < beSik-lig

"emzikli" (DLT-I, 509-l l), biliglig < bilig-Iig "bilgili" (DLT-I, 510-2), budunlug < budun-lug "milletli, uluslu" (DLT-I, 499-9), ki)rkliig < k)rk-liig "giizel" (KB-464).

g.

-srg

-sig:

Eski Ttirkge'de -pg /-gig gekli de bulunan bu ek isimlerin tizerine gelerek


"benzer, gibi" anlamtnda fonksiyon icra etmektedir.
g gibi " (DLT-I, 242'24), f.s-l E-.<. g-l:t-!,g^-" aldanmr (KB-235), kulstg < kul-stg "kul gibi" (KB-809).
a
begsi

g<

beg -si

g " bey gibi "

$u. iirnekte ek -suk geklindedir:

taipsuk < taip-suk "acayip, nadir bulunan"

(KB-794).

h.

-stz I -sizz Tiirk dilinin her devresinde ka4rmrza grkan bu ek olumlu srfat yaprm ekinin (-tt/-ti; -hg/-lig) olumsuz geklini meydana getirmektedir. Meydana getirilen yeni kelimeler, kelimenin anlamrna ba$h olumsuzlulu ifade ederken stfat gtirevi de
yiikenebi lmektedirler.

Bu ek, A. von Gabain'in de igaret ettipi gibi -sr- / -si- isimden ekinin i.izerine -z fiilden isim yaprm ekinin getirilmesi ile olugmuqtur. bolumsuz < bolum'suz < bolum'su-1 "laytk olmayan" (KB-1715).
Ek yuvarlak iinli.ilii kelimelerde -su-./ -sii- gekline gelmektedir.

fiil

yaprm

baS-stz "bagstz, 6nsi.iz, ugsuz" (KB-2302), bilig-siz "biligsiz, hikmetsiz" (KB - I 57), ke g ik- s iz "kdpriistiz, gegitsiz" (DLT-I, 390- I 8). r

-krna

-kine; -krya

-kiye:

Eski Tiirkge'de qekillerini gcirdii$iimiiz bu ek, kuvvetlendirme, kiigiiltme ve sayr ifadelerini ortaya koyan bir, isimden isim yaprm ekidir. (Besim Atalay bunun igin "ktgiiltme edatl" demektedir. bk. DLT Dizini)

16
kelimeler goyledir:

NECMETTIN HACIEMINOGLU

Karahanh sahasrnda sadece -ktya/-kiye gekline rastladrglmlz ekle yaprlmrg

erkiye < er-kiye "adamcaftrz" (DLT-III, 170-lZ), kzkrya < krc-krya "krzcalrz" (DLT-III, 170-7), kr)zkiye < kc)z-kiye "gozceliz" (DLT-III, 359-9), ogulktya < ogul-krya "o[ulca[rz" (DLT-III, 170-6), sc)zkiye < sr)z-kiye "scizcefiz" (DLT-III, 359-7),yerkiye < yer-kiye "yercik" (DLT-IIi, 170-13).

4.

Fiilden tiiremig isimler

Tiirk milleti yiizyrllar boyunca ana dilini iglemig ve zenginlegtirmigtir. Yani ihtiyag duydukEa, kim tarafrndan tespit edildi$ini bilmedifimiz kurallara gcire yeni kelimeler yapmr$hr. Acaba bu iglemin bir sistemi var mrydr diye diigtiniiyoruz.
Tesbitimize grire Eski Tiirkge'de fiillerden tiiretilen isimler iki ayrr oymak tegkil etmektedir. Bunlardan Birinci oymak: Fiil gergeklegtikten sonra hasrl olan neticeyi bildiren isimler. ikinci oymak; Fiili gerEeklegtiren organ, vasrta, dlet ve sebep bildiren isimlerdir. Bu sisteme gore:

Birinci oymak: "Fiil gergekle$tikten

sonrzi hasrl olan nerice".

piir,
i- "yapmak" i- "yi.iriimek"
o- "yanmak"

ISIN{

i-f "i$" (KB-60)


i-z"iz" (KB-235)
o-l "ateg" (KB-143)

ay- "sdylemek" rd- "gcindermek"

ayg < ay-b8 "soz" (ETG)

d-u-k "kutsal, Tann tarafindan


g<inderilmi
g"

(KB -342)

ko- "yanmak"
sn- "saymak"
so-. "soylemek"

kci-2 " ateg,

kor" (DLT-I, 337 -12)

sa-n "sayr'i(KB-211)
.so-z "sdz"

(DLT-I, 35-23)

/o- "doymak"

to-k"tok" (KB-ll9l)
bil-i-g "bilgi" (KB-I I2)
tir-i-n"cemaat"

bil- "bilmek" /ir- "toplamak"

KARAHANLI TURKEESI GRAMERI

t7

bedi- "siislemek"

bedi-z "siis, naklq" (KB-20)

biti- "yazmak"
&o/i- "ballamak"

biti-g "kitap, rnektup" (KB-258)


kdli-ge "gcilge"
sebep, vasrta"

Ikinci oymak: "Fiili gergeklegtiren organ,

FIIL
o- "diiqtinmek"
u- "baflamak" u- "muktedir olmak"

isiwr
o-g "akrl" (KB-147)

r-l

"k<jk, alacr topra$a ba$layan

unsur" (KB-506) a-z " usta, mahir" (KB-531)

ad- "aynlmak"

ad-a-k "ayak" (KB-374)

i/- "ba$lamak"
ko- "baflamak"

il-i-g "el" (AH. Ba 30)


kd-k " alaE kokii" (KB-54) kd-m "kok, dip, asrl" (TS. s. 1741)
kr)-z " goz" (DLT-I, 55- 1 5)
tuk-u- S

to- "ba$lamak"
ko- "gormek"
ak- "anlamak"

"akrl" "KB-1 50)

I yi- < i- "baflamak"


agr- "sriylemek"

i-p "ip" (KB-748)

agrz"a$rz" (KB-143I)
bur-u-n "burun" (KB-206)
ked-i-m "giyim, elbise" (KB-2280)
kdr-ti- g "haberci, irtibat sa$layan,

bar- "kokmak"
ked- "giymek"

kbr- "baflamak" ora- "ytiriimek"

gori.ilen"(KB -5996)

or-u-k "yol, patika" (ETG. - 289)


tire- g-ii-k "direk"

lire- "direnmek"

(DLT-I, 447 -20)

riiLnBN isivt YAPAN BKLER

a.

-q:

Bu ek, bilindi$i izere, -n- ile geniqlemiq fiil govdelerinden genellikle fiil isimleri yapmaktadrr. Sayr isimlerinden gegitli fiilller ttiretilmig ve bunlardan tekrar isimler yaprlmr$tr. Meseld, biril- < bir-i-L fiilinden bir-i-l-e; bire- fiilinden biregil < bir-e-gii; birik-'ten biriki < bir-i-k-i ve aynca birke < bir'i-k-e 'lberaber, birlikte" kelimeleri yaprldr$r gibi birin-, oradan da biring; iigtin-'den "tigi.ing" stizleri
ti.iretilmigtir.

132-21), basmg < bas-rn-g (DLT-III, 373-9), ering < er"birinci" "baskr, zuliim" (KB-1771), biring < bir-i-n-g (DLT-I' 46-20), tnang < man-7 r-n-g "belki, olur ki" (DLT-I, 132-14)"iyi yaqaytg" "inanma, inang" (DLT-I, 133-12), iking < i&in-g "ikinci" (DLT-I, 131-25), ileng < tl-e-n-q "krnama, aytplama" (DLT-I, 133-5), hlmg < kil-rn-g "klhg" (DLT-II' 156-4), korkung < kork-u-n-p "korkung" (DLT-II, 365-12), kiililng < ktil-ii-n-g "gili.ing" (DLT-III, 374-24),kiiveng < kiiven-g "gtiven, g{iveng" (KB-95), tigiing < dgiin-g "oviinme" (I<B-2292), iikiing < tikiin-g "pigmanhk" (KB-929), titiinq < dtu-n-q "tidting" (DLT-I, l3t-18), sakmg < sak-rn'g "diigiince" (DLT-I' 69-9)' Ltmung < umun-g "iimit, iimitlenmek" (DLT-I, 133-8), urung < urun-g "rti$vet" (DLT-r, t32-16). -E t-e: Qok kullanrlan bu ek, yer isimleri ve soyut isimler yapar. Yaprlan igin
awtnQ

< awln-g "altgma, avunma" (DLT-I,

b.

sonucunda ortaya Erkan geyi gtisterir.

adtg < ad-rg "aytk, uyantk" (DLT.I, 63'20), agng < agrl-7 "a!n" (KB-421), ang < an-g "temiz" (KB-831), asry < ast-g "fayda' (KB-106), atag < ata-g "lakap, tinvan'i (KB-3357), ayng < ayt-I'7 "sual sorma" (DLT-I, I l3-13), bag < ba-g "ba$, diili.im" (I<B-727), bahg < bat-rg "yarah" (KB-5430), batry < bat-rg "derin"

agrg < agbg "act,tzdtrap" (KB-l170), agtg < a7t-7 "ihsan, ba[tq" (KB-616)'

(Kg-IOAZ), btstg < btS-r-g "pi;mig" (KB-168)' bilig < bil-i'g "bilgi" (KB-147)' bitig < biti-g "mektup" (KB-351), bodug < bodu-g "boya" (KB-17)' boSlag < boSla-g "bog, avare" (KB-708), busug < buS'u-g "pusu, tuzak" (KB-366)' elig <

KARAHANLITURKQESIGRAMERI
yi[it" (KB-196),

I9

el-i-g "el" (il- "ba$lamak filinden yaprlmrgtrr.) (KB-55), ersig 1 er-si-g "erkek, isi1 < isi-g "srcak" (KB-522), itig < it-i-g "hazrrhk" (KB-258), (I<B-264), kang < kan-g "ihtiyar" (KB-2855), kang < kat"kapr" kapug < kap-u-g r-g "kangrk" (KB-478), kaug < katt-g "kuvvetli" (DLT-I, 472-10), kong < kon-g "ktigi.ik orman" (DLT-I, 17-17), korug < koru-g "korunma" (KB-836), koyug < koy-tt-g "derin" (KB-3382), kt)riig < kririi-g "griri.ilen" (KB-5996), odug < odu-g "uyanrk" (KB-17), ohggt < okt-g-gt "davetgi" (KB-1473), okSag < oksa-g
"benzer" (okga- "benzemek") (KB-3720), oldrug < ol-dur-u-g "yer, mekan, mevki"

(KB-647), otag < ota-g "gadrr" (KB-4139), ci7 < o-g "akrl" (ci- "dtiqtinmek" manasrndaki fiilden yaprlmrgtrr.) (KB-25), cigretig < dgret-i-g "terbiye" (KB-883), riliig < dl-ii-g "olti, olmiig" (KB-1595), tirttig < drt-ii-g "6rtti" (KB-1897), r)tiig < dt-ii-g "dilek, rica" (KB-791), sahg < sak-t-g "serap" (KB-5425), tezig < tez-i-g "i.irkek, iirkmtig" (KB-712), tdtg < ttd-rg "yasak, mania" (KB-999), nldag < ulda-g "mania, siper" (KB-3368), tiliig < iil-ii-g "pay, hisse" (KB-179), yahg < yada-g "yayrlmrg, serilmig" (KB-2834), yorug < yan4-g "cevap, karqrhk" (KB8s8).

c.

-ga

-ge:

Az kullanrlmrg olan bu ek, somut isimler yapar.

bilge < bil-ge "bilgin, alim" (KB-158), ktsga < krc-ga "klsa" (KB-348), kdlige < kcil-i-ge "golge" (KB-3536), cige < d-ge "akrlh" (KB-1754), tilge < til-ge "dilim" (DLT-I, 429-23),yonga < yon-ga "yi.iriiyen" (KB-1428).

q.

-gak / -gek: Bu ek, bugtinki.i yazr dilimizde mevcut -an / -en srfat fiil eki ile, -ct / -ci
tezgek

isimden isim yaprm ekinin anlamrnda fiillerden isim tiiretir.

<

tez-gek "kagan, gekingen"

(DLT-II, 289-7), turgak < tur-gak

"kaprcr, nclbetgi" (KB-608), tutgak < tltt-gak "dnci.i" (l<B-2343).

d.

-gt

/ -gii -gu /

-gii:

Tiirk dilinin hemen her sahasrnda ve devrinde gok kullanrlmrg iglek bir ektir. Eski Tiirkge drineminden beri Eok kullanrlmrgtrr. adma- "bagkalagmak", admagu < adma-gu "bagka, yabancr" (DLT-III, 68-l), bel-: "belli olmak", belgii < bel-gii "nigat, Aldmet, belge" (DLT-I, 427-28), ber"vermek", bergii < ber-gii "borE" (DLT-I, 427 -25), bile- "bilemek" , bilegii < btle-gii "bile$i" (DLT-I, 447 -19), bire- "her biri olmak", biregii < bire-gii "her biri" (KB343), biti- "yazmak", bitigii < biti-gii "kalem" (I<B-1342), boSu- "bnakmak", boSugu < boSu-gu "bogalma zamanr" (DLT-I, 446-20), bukagu < buka-gu "kelepge" (DLT-I, M6-26), bar- "biikmek", burg < bur-gt "krngrk nesne" (DLT-I, l8- l5), ige- "ige do[ru olmak" , igegti < ige-gii "karnrn igindeki organlar" (DLT-I, 137-6), kadgu < kad-gu "kaygi" (KB-434), kana- "kanamak", kanagu < kana-gu

20

NECMETTiN HACIEMiNOGLU

"kan alma dleti, negter" (DLT-I, 447-17), karagrl < kara-gu "ktir" (DLT-I, 446-6),

ked- "giymek", kedgii < ked-gii "giyecek elbise" (KB-4441), kolt- "istemek, istetmek", koltgu < kolt-gtt "istemek, ihtiyag" ${3-4275), kr;ziirigil < kdz-ti-n-gii "ayna" (DLT-III, 45-15), karu- "kurumak", kurugu < kurtt-gtt "kurumak lizere olan nesne" (DLT-I, 446-8), kutad- "mutlu olmak, saadetli hale gelmek", kutadgu < kutad-gu "saadet, kutlu" (KB-5355), kal- "giilmek" , ktilgti < ktil-gii "gtilii;, giilme" (DLT-I, 430-14), oglagu <ogla-gu "asil, nazlt" (DLT-I, 138-12), dlgii < dl-gii "dlecek" (KB-237),,tor- "sormak, emmek", sorgu < sor-7Lt "kan altnacak qige' kap" @LT-I , 16-4), ter- " dermek toplamak", tergti < ter'gti "sofraya dizilmig Eeqitli yemekler" (DLT-I, 428-24), tez- "kagmak, uzaklagmak", tezgti < tez-gti "iirkiintii" (DLT-I, 429-10), tire- "diremek, direnmek", tiregii < tire-gii "direk, dayanak" (DLT-I, 447-20), tuturgu < tutur'7u "buyrulmast ve tutulmast gereken iq" (DLT-I, 489-3), tiistirgii < ti.isiir-gii "Eayrn rrmafa ditktildiigti yer", ula- "ulamak", ulagu < ula-gtt'"ulanan nesne" (DLT-I, 136-16), t/l- "ulumak", uhgu < ult-gtt "uluyacak zaman" (DLT-I, 136-18), iizengil < iizen-gii "tizengi" (KB-61l0),yamagu v-ama-gu "yamanmasr gerpken nesne" (DLT-III, 36-11), yegii < ye-gti "yiyecek" (DLT-II,
69-23)

e.

-guq

-gi.ig; -kug/ -kiig:

Eski TtirkEe'den beri baqhca dlet adlan ve berkitme stfatlan yapmr$trr. Metinlerimizde de bu ekle yaprlmrg isimler mevcuttur.
argu7 < ar-gLtQ "insantn aldandr$r nesneler" (DLT-I, 95-9), r;rgiig < dr-giiq "kadrnlann saE cirgtisii" (DLT-I,95-17), drktig < dr-ktig "dalga" (DLT-I,95-15), drkiig < or-kiig "sag aya$t" (DLT-I, 95- l9).

-gun / -giin;-krn / -kin; -kun /-kiin: Fiil k6k ve govdelerine gelerek genellikle

-mtS

-miS eki ile yaprlmrg

srfat-fiil

anlamrnr belirten bir ektir.

"-girmek", kirkin < kir-kin "bugrantn ve devenin krzgtn zamanl, kiriq, zamanr gelmig" (DLT-I, 443-18), kodgun < kod-gun "konulmug" (KB-51), kdgkiin

kir-

< kdg-kiin "gog eden" (KB-6112), ter- "dermek, toplamak", terkin < ter-kin "birikmig" (DLT-I, 443-3), terkin su / ter-kin su, tul- "tutmak", tLttglux < tLtt-gun "tutulmug, yakalanmrg" (DLT-I, 194-ll), yadgun < yad-gurt "yaygrn, yayrlmrg" (KB-4546).

E.

-1.<

/ -k:

Qok iglek bir ektir. Fiilden stfat, soyut isimler, dlet ve eqya isimleri yapar. ag- "agmak" , aguk < ag-u-k "agrk, agrlmrs" (DLT-I. 64-21 .\, tdtr- "ayrmak", adruk < adtr-u-k "farklt, fark" (KB-201), agrll; < agru-k "a!rrhk, mal, mi.ilk" (DLT-I, 99-25), aksak < aksa-k " topal, aksak" (KB-3238), arutk < anu-k "hazr"

KARAHANLI TURKQESI

GRA,\{ERI

2I

(KB-15), artak < arta-k"fena, bozuk" (DLT-I, 119-16), artuk < art-u-k"fazla, ziyade" (DLT-I, 99-3), bagtrsa- "merhamet etm.ek", bagrsak < bagtrsa-k "merhametli" (KB-43), Dar- "Varmali, gitmek", bark < bar-k "biyrdk ev" (vanlacak son mekan" (DLT-il, 333-9), bedii- "biyimek", bedtik < bedti-k "btiyiik" (DLTIII, 168-4), beze- "bezemek, stislemek", bezek < be:e-k "siis, nakrg" (KB-128), bryuk < bry-u-k "buguk, yanm" (DLT-I, 377-20), boz- "bozmak, yrkmak", bozuk < boz-u-k "bozuk, yrkrk" (KB-548), bulga- "kangmak", bulgak < bulga-k "kargaga, bulanrkhk" (Y'B-4221), bulgan- "bulanmak", bulganuk < bulgan-u-k" bulanrk" (KB-l856), butak < bu-a-k "dal, budak" (DLT-I, 44-9), ekstik < eksii-k "eksik" (DLT-I, 105-13), emgek < emge-k "emek, zahmet" (DLT-I, 288-5), esrii"sarhoq olmak", esriik < esril-k "sarhog" (DLT-I, 105-l), errfi- "cirtmek", eSiik < epa-k "6rtti" (DLT-I, 14-17), duk < du-k "Tann tarafindan gonderilmig" (DLT-I, 65-13), karak < kara-k "griz bebeli" (DLT-I, 382, 16), hl* < hl-rk "huy, tavrr" (DLT-I, 383-21", konuk < kon-u-k "misafir" (DLT-I, 45-21), kdk < k6-k "k6k, asrl" (DLT-II,284-7).
Bu kelime ko:- "baElamak" anlamrndaki fiilden yaprlmrgtrr. Yani a$acr toprala ba$layan unsurdur. krilikismi de "g6lge" anlamrndadrr ve temsil ettili cisme ba$r demektir.

kt;l- "ballarnak" < k6-l-, kdlik < kdl-i-k "gtilge" (DLT-I, 409-2), kttr"gormek", krirk < krir-k"gizel" (DLT-I, 353-19), kdsik < kr;S-i-k "gtilge, himaye"

(DLT-r,409-l).
Bu kelime ko- fiilinden -,r- ile geniglemig ,to,r- /
edilmigtir. kopik kelimesi de "gdlge", yani temsil
kci-S-

fiil

grivdesinden tegkil

ettili cisme baf,h demektir.

kririik < kr)r-ii-k "koriik" (DLT-I, 391-7), ktigek < kiig-e-k "zorba" (KB3108), tanuk < tan-u-k " gahit" (DLT-Il8-2),ttinek < tiine-k "hapishane" (DLT-I, 408-14), tiinerik l tiiner-i-k "mezar, karanhk" (DLT-I,488-2), usayuk < usa-yu+ok "gafil adak" (DLT-I, 160-15), usurtk (usnk) < usur-rk "uyuklayan adam(DLT-I, 99-21), iirpek < iirpe-k "ttiyleri iirpermig kigi" (DLT-I, 103-16), yaguk < yag-u-k "yakrn" (DLT-I, 433-7), yak < ya-k "yakrn, akraba" (DLT-III, 63-3), yalmdak < yalmda-k "qrplak" (DLT-III, 5l-20), yaruk < yaru-k "aydrnhk, parlak" (DLT-I,96-10), ytrak < ytra-k "lrak, uzak" (DLT-I, 97-14). g. -ak / -ek:
Fiilden genellikle ilet ismi yapan bu ek, metinlerimizde bunun yannda -an -en srfat-fiil ekinin anlamrnda da kelimeler tiiretir.

ad- "aynlmak", adak < ad-ak "ayak" (KB-374), amrak < amtr-ak "rahat, sakin olan" (DLT-I, l0l-4), blg- "bigmek, kesmek", bryak < bry-ak "brgak" (KB4599), big- "bigmek" , bigek < big-ek "brgak" (KB-81 I ), iv- "acele etmek", ivek < iv-ek " aceleci, acele eden" (KB-849).

22

NECMETIIN HACIEMINOGLU

h. -l:
Bu ek, Eski Ti.irkge'den beri gok iglek olarak kullanrlmrq bir ektir. Biz bu sebeple ve tek heceli olup, -l ile biten isimlerin asltnda ttremig birer isim oldu$unu ispat etmek igin bu bahsi genig tutarak agtklamayr uygun gdrdiik.
al < a-l"hile" (13-2226) Bu kelime "aldatmak" anlamrndaki ar- < a-r- fiilinin kokti olan a- fiilinden yaprlmrqtrr. Fiili gergeklegtiren vasrta durumundadtr. Tabti aldat- < al-da-t- fiili de
bu a/ isminden yaptlmtgtrr.

iI < i-l "il, devlet" (KB-143) Bu kelime "tanzim etmek" anlamrndaki ir- fiilinin krikti olan i- fiilinden yaprlmrqtrr. Qtinkti, devlet, tegkildth yani tanzim edilmig bir mtiessesedir. Nitekim ig ismi de aynr i- kokiinden ti.iremigtir. Her iki kelime de fiilden sonra hastl olan
neticedir.

ul < u-l "temel, esas, dip, kdk" (KB-2898) Bu kelime "tohum" ve "nesil" anlamtndaki urug < u-r-Lrg ismi ile aynr u- fiil koki.inden -/ eki ile tiiretilmigtir. Tiirk cemiyetinin kademelerinden olan urug < unk ve ulus da aynr kokten ttiretilmigtir. kal < ka-l "yaglt adam, ihtiyar" (DIjT-I,409-5)

Bu kelime "yaglanmak" anlamtndaki kan- < kar-r fiili ile aynr kcikten tiiremiqtir. Fiil tabanr kan- oldu$una gore, bir kar isminin mevcut oldulu kesindir. Qtinki kan- fiilinden yaprlan kang "ihtiyar" demektir. O halde kal ve kar isimleri knfiilinden yaprlmrgtrr ve kardeg iki kelimedir. Her iki kelime de fiilden hasrl olan
neticeyi ifade etmektedir.

tal < ta-l "dal, kol, gube" (KB-1102) Yani "kokten ve gcivdeden aynhp gevreye yayrlan klslm". Bu kelime "da$rlmak" anlamrndaki (KB veDLT) tar- ve tagtl- fiillerinin kcikfl olan tamastanndan -/ ile yaprlmrg bir isimdir. Nitekim Krrgtz qivesinde dal "parga parga olmug" anlamrndadrr. Aynca "aynlmak" anlamtnda bir tal' < ta-l- fiili mevcuttur. Buradan yaprlan talu <tal-uismi "seEkin, nadide, aynlmrq" demektir. (KB-ll2). Bu isimden tiiretilen talu-la- fiili de "segip ayrmak" anlamrndadrr. (KB-686)

til < ti-l "dil" (KB-983)


Bu kelime ri- "demek, soytemek" anlamtndaki fiilden yapllmr$tr ve iki anlamt vardrr: l) dil, konuqmayr sa$layan organ; 2) fiil gergekleqtikten sonra husule gelen
netice, sciz, kelime.

kol < ko-l "kol" (DLT-III,134-22)

KARAHANLITURKQESIGRAMERI

23

insan viicudunun bu gok cinemli organl, muhakkak ki, koru- < kor-u fiili ile aynt kcikten yaprlmrgtrr. Asayiqi teminle gorevli zabfia vejandarma kuvvetlerinin birliklerine kolluk kuvvetleri denilmektedir. Kolcu ise "muhafiz" demektir. Aynca daha dnemli husus Krrgrz Eivesinde kol yerine kor denilmesidir. Nitekim bahis konusu givede kor bagr "kumandan, zabfia amiri" manasrndadrr. (KS) Kazak givesinde de kol "asker, ordu" demektir. Di$er taraftan Osmanh ordusunda tabur komutantna Kol Afasr deniliyordu. Bu tjrneklere ek olarak kola almak "gefaat etmek, himaye etmek" (TS); kola binmek "devriye gezmek" (TS). Krsacast kol, koru- eylemini gergeklegtiren ve sa$layan bir organdrr. Nitekim "korumak ve kollamak" ikizlemesinde bu iki fiil anlam bakrmrndan birbirini tamamlamaktadrr; aynca, karakol da (ash, kara koh olmah) "gece bekgisi" demektir. Qtinki, kara
u$rusu "gece hrrsrzr" anlamrndadrr. (TS)

tol < to-l "btitiin, hep" Yani "dolu, dolmug" (uS). Bu isim gcivdesindeki fiir krjkiintin /o- oldu$u anlagrlmaktadrr. Tabii, tok < to-k kelimesi de aynr ailenin bagka bir ferdidir. Fiilden sonra hasrl olan bir neticedir. yol < yo-l "yol" (KB-36) Bu kelime yon- fiilinin kokii olan yo- fiilinden yaprlmrgtrr. Qiinki, yort frili yo-r isminden ttiremig bir kelimedir. Nitekim "yol" anlamrndaki oruk "ince yol, patika" kelimesi de o-r isminden yaprlmrg or-u- fiilinden tiiremigtir. Anlaqrhyor ki, yorr- fiilinin bagrndaki y- sesi ilive ses (protez)'tir. Yol ismi fiilin gergeklegmesini
sa$layan vasrtadrr.

kdl < kd-l "gcil" (DLT-II,79-10)

Bu kelime "ba$lamak" anlamrndaki ko- fiilinden yaprlmrgtrr. Qiinkii gol "etrafi kara ile gevrilmig" yani "yolu ba$lanmrg durgun su" demektir. BaglangrEta belki kol su deniliyordu. ashnda rz&- "suyun bulundu$u yerden aynlmasr olayr"drr. Tiirk'iin mantrfr, hig yer de[igtirmeyen, yani akmayan deniz ve gcil suyunu, isabetli
olarak "ba!h" telakki etmiltir. Bu da fiilin gerEeklegmesinden hasrl olan nericedir. tdl < td-l "ddl, tohum" (DLT-III, 133-Zl)

ro-r isminden

Yani, canhlann go$almasrnr sa$layan unsur, esas, kcik. Nitekim aynr kokten yaprlmrg tciz < tri-z ismi de "ciz, esas, asrl" demektir. Fiil koktiniin ,,td- oldulu tdr <

yaprlmr$

tdr-e- "Eofalmak" masdannrn mevcudiyeti ile

kesinlegmektedir.

kul < ku-l "kul kcile" (DLT-I, 330-7) Yani, Allah'a veya efendisine balh olan kigi, kimse. Bu kelimenin kokii olan ku- fiilinden tiiretilen gegitli ornekler; kullan < kul-la-n- "kul sahibi olmak". yani her hangi bir kimseyi veya geyi emrinde Eahgtrrmak; kur < ku-r "ba!, kugak"(DlT). iE

24

NECMETTIN HACIEMiNOGLU

kur "iE Eamagln baliayan ba!"; ugkur < ig kur; kurSa- < kuruS-ct- "kuganmak" (DLT), kur kurSan-< ku-r kuruSa-n- "kugak baplamak" (DLT); kuSak < kurSa-g "elbise iizerine ballanan kemer, kuqak"; kuSan- < kuSa-n- "elbiseye mijcevher
takarak stislenmek". sllah kuSan- "beline silah ba$lamak", Sehri kuSat- "gehrin etrafrndaki qrkrq yollannr kapatmak, tutmak, ba$lamak".

yul < yu-l "menba, kaynak" (DI-T-III, 4, 20) Kan6atimizce bu kelime "kok, temel" anlamrndaki u/ kelimesinin
almrg qeklidir.

1'-

qit

t.t't'

amul < amil < arnr-l "sakin" (DLT-I, 74-12) Bu kelime "sakin olmak" anlamrndaki amtr- ftilinin tabant olan amt- fiilinden yapllmrqtlr. Fiilden sonra hastl olan neticedir.

afgl

<

af&-l

"hep, biitiin, qok" (DLT-I,94-19)

Bu keliume aig"hep" isminden yaprlmrq "arig-rfiilinden ti.iretilmiqtir. Fiilden sonra hastl olan neticedir.

ogul < ogu-|"velet, gocuk" (KB-I552) Bu kelime "boy" anlamrndaki o& isminden -a- ile yaprlnilg oku- fiilinden ti.iretilmiqtir. Yani tcil'den tdl-e-, trjr'den tijr-e- gibi; ok'tan ok-u- fiili yaprlmrqtrr.

Fiil gerEekleqtikten sonra hastl olan neticedir. iikil < iikil < tik-i-l "Eok" (DLT-I,74-10) Bu kelime "Eofalmak" anlamrndaki rik- fiilinden yaprlmrgtrr; fiilden sonra
hasrl olan neticedir.

ktsil < kts-t-l "dere, r,adi, dar bo$az, kiiEi.ik gegit" (US)? Bu kelime ftrs- fiilinden yaprlmrqtrr. Nitekim (ETG)'de "dar, ktstk, daraltrlmrg" anlamrnda ktstg < kts-t-g kelimesinin mevcudiyeti fiil kokiini.in klsoldu[unu gostermektedir. Bu kelime dilesinden bazt tjrnekler: krs- "daha ktsa yapmak, krsaltmak" (DLT), llrsrl- "arada kalmak" (DLT); ktsga < kts-ga "krsa" (DLT); ktsrr < kts'rr "krsrr, dogurmayan" (DLT).

muigtl < muigil < mufg-,'-l

"qagktn"

Bu kelime "srkrntr" anlamrndaki rtrn! isminden ti.iremig mur$u- fiilinden yaprlmrgtrr. Fiilin gergeklegmesinden sonra hastl olan neticedir. tiikel < tiike-l "hep, btitiin" (KB-l 16)
Bu kelime tiike-n- fiilinin tiike- tabanrndan yaprlmrqtrr. Fiil gergeklegtikten
sonra hastl olan neticedir.

targil < tar-rg-rl "da$rlmrq, kanqmrg, alaca" (DLT-I' l5-7)

KARAHANLTTURKqESIGRAMERI
"Da$rtmak" anlamrndaki rcr- fiilinden, once tang ismi, sonra da
daha sonra da targil
de brygil

25

tangr fiILi,

/ tar-rg-rl kelimesi meydana gelmigtir. Buna benzer bir cjrnek

< bry-t-g-t-l kelimesidir. Fiilden sonra hasrl olan neticedir. ill < ii-l"pay,hisse" (KB-2765)

Bu isimden iile- < iil-e- "paylaEtrrmak" (l(B); iileS- < iile-S- "paylagmak" (ME); filgii < iil-gii "pay, hisse"(US). Bu kelime de l- fiilinden ii-l- filiinin tegekktilii ile meydana gelen bir gdvdeden -gi.i eki ile yaprlmrg bir isimdir. Yine KB.'te a/r.rg isminin mevcudiyeti u/ isminden iil-ii- fiili, oradan da -g ile yeni bir isim yaprldrfrnr gcistermektedir ki, "pay, hisse" demektir. Hem KB.'de hem de DLT'te u/lirr ismi mevcuttur. Bu kelimenin krikti de yine a- fiiline dayanmaktadrr. Bu ornekler gosteriyor ki, "pay, hisse" anlamrndaki l/ isminden baqka, bir de filfiili vardrr. O halde, asrl kok a- fiilidir ve rzl ismi de bu a- fiilinden -l eki ile
yaprlmrgtrr.

l.
bu ek,

-ma

-me:

Az kullanrlan bir ek oluf, -mak / -mek ekinin hafifletilmiqi olarak kabul edilen fiillerin ismini yapar. Srfat-fiil anlamrnda da kullanrlmaktadrr.

adma < ad-ma "sahverilen, bagrbog" (DLT-I, 129-25), kesme < kes-me "pergem, kesilmig sag" (DLT-I,ll-24), ktrma < ktr-ma "krnlmrg, sribti (mahrut) gey)" (DLT-I,433-28), siizme < silz-me "ayran stizmesi, bir gegit peynir" (DLT-I, 433-22), tilgme < t[ig-me "dii$me" (DLT-I, 433-13).

i.

-m:
OldukEa iglek bir ektir. Genellikle soyut kavram isimleri yapar.

agrm < a7-r-m "grkma, ytikselme" (DLT-I, 75-8), aktm < ak-rm "bir akrmhk su" (DLT-I, 75-10), altm < al-rm "alacak, borg" (DLT-I, 44-1), attm < at-Fm "atrg, atrm" (DLT-III, 59-13), birim < bir-i-m "verme, borg" (KB-309), birtem < bir-te-m "tamamen, btittiniiyle" (DLT-I, 484-19), ekim < ek-i-m "bir ekimlik yer" (DLT-I, 75-12), erdem < er-de-m "fazilet" (DLT-I, 51-15), igim < ig-i-m "igecek" (I<B-4729), kaltm < kal-um "kalma, kahg" (KB-4755), kedim < ked-i-m "giyim" (KB-2280), konum < kon-u-m "konulan yer, konak, yurt" (KB-1347), orum < oru-m "bir bigimlik ot, kesim" (DLT-I, 7 5-6), r)driim < tidilr-ii-m "seqkin" (KB-279), ciktim < rik-ii-m "yr[rn" (DLT-I, 75-14), tiliim < ril-ii-m "ciliim, cilme" (KB-270), tipiim <'dp-ii-m "yudum" (DLT-I, 75-2), ririim < iir-ii-m "ciriilmtig" (KB-4768), saktm < sak-t-m "serap" (KB-4759), nldam < til-da-m "hatip, gtizel konugan" (KB-3076), tildem < til-de-m "haberci, peygamber" (KB-5651), yadtm < yad-rm "yayrm, dcigek" (KB-4442), yem < ye-m "hayvan yiyecefi" (KB-975), yiyim < yiy-i-m < yid-i-m "yiyiq" (KB-3743).

26

NECMETTIN HACIEMINOGLU

j.

-man

-men:

Qok az ijrnek vardr. De$igik anlamlarda yeni isimler yapar.

kur- "kurmak", kurman < kur-man "ok ve yay konan kap" (DLT-I, 444-18), "srkmak", stkmen < stk-man "iiziim srkma zamanl" (DLT-I, 444-17), sdkslk"scikmek", siikmen < stik-men "savaqta strayt soken yi[itlere verilen srfat" (DLT-I,
444-12), tuman < tu-man "duman, sis" (DLT-I, 414-19).

k.
Oldukga iglek bir ektir. Fiilin yaprlmasrndan sonra ortaya Erkan iiri.inti
gosteren bir ektir. Bu ekle yaprlan isimler, edat olarak, srfat olarak kullanrldr$ gibi, ba$rmsrz kelimeler olarak da kullanrlmaktadrr.

ad- "ayrimak", adm < ad-rn "ayrtlmrg, baqka" (DLT-I, 76-ll), ak"akmak", akm < ak-rn "aktn" (DLT-III, 39-15), Dog- "bo$umlamak", bogun < bog-u-n "bo$um" (DLT-I, 399-3), budun < bud-u-n < but-u-n "millet" (DLT-II, Il0-24), bar- "kokmak" , burun < bur-u-n "burun, (oku alma organl" (DLT-I, 51516), biit- "bir qeye inanmak", biittin < biit-ii-n "do$ru, tamam" (DLT-I, 224-6), es"esmek", esin < es-i-n "esinti, hafif riizgar" (DLT-I, 77-13), oyutx < oy-Lt-tl "oyalanma, efleqme" (DLT-I, 85-20), on! "dn", dngi- < dn!-i- "one gegmek", di$n < ring-n "bagka" (DLT-I, 94-21), sa- "saymak" , san <.ra-t? "sayl" (DLT-III, 157 -16), ya- "yaklagmak" , yak- "yaklagmak" , yaktn < yak-t-rt "yakrn, yaklagmtq" (DLT-III, 22-18), yal- "parlamak", yalm < yal-rn "parlak, alev" (DLT-III,23-12), yan < ya-n "yan, taraf' (DLT-II, 19-16) (-t), yod- "yok olmak", yodun < yod-u-n "yok olma, tt.ikenmiq" (KB-6279).

l.

-S:

Qok iqlek bir ektir. Bu eke soyut kavramlar ve fiilin ifade ettifi hareketi gcisteren isimler yapar. ag- "ytikselmek", agrp < dg-t-{ "yiikselme" (KB-903), d/- "almak", alry < alr-rr "borgluyu sorguya Eekme" (DLT-I, 62-15), alhs < alk-t-S "alkrglama" (KB1309), atry < ar-r-p "atrgma" (DLT-I, 60-18), bagda- "giiregte ayak yakalamak", bagdas < bagda-S < bag-da-S "ba[daq" (KB-41 l4), bak- "bakmak", bakts < bak-rS "bakrq, bakma" (KB-1855), bil- "bilmek", bilis < bil-i-S "bildik tantdtk" (I<B-497), erdeS < er-de-S "arkadag" (KB-4218), itis < it-i-S "karqt koyma, itigme" ((DLT-I, 61-6), kapuS < kap-u-S "ya[ma" (KB-6482), kinge- "istigare etmek", kir$eS < kir$e-S "danrqma, goriigme" (KB-3484), kir- " girmek", kiris < kir-i-S "gelir" (KB2774), koldas < koL-da-S "arkadag" (KB-321), ogu{ < oga-,r "biiytik aile" (DLT-I, 61-19), ciQe$ < oge-q "yanq" (DLT-I, 6l-B), dpiiS < rip-ii-; "6pii$" (DLT-I, 60-17), sakts < sak-rS "sayma, sayrg, hesap" (KB-367), tohs < tok-rS "savaq, vuruqma" (KB-2365), ak- "anlamak", ukuS < uk-u-S "aktl, anlayrg" (KB-I85), uluS < ul-u-S

KARAHANLITURKQESIGRAMERI

27

"ulus, millet, kciy, gehir" (KB-3327), u; < uf > rr.r "akll" (Bu kelime kanaatimizce MoSolca'ya gegtigi igin us geklini almrg; daha sonra Ttirkge'de de us gekli tercih edilmig ya da yabancr krikenli kelime zannedilerek o qekilde kullanrlmrgtrr)., uvus < uva-rs "ufalanmrg nesne" (DLT-I, 61-20), iikiiS < likrT-p "gok, fazla" (KB-l5l), tillis < iil-ti-g "hisse, pay" (KB-432), yuluS < yul-u-S "fidye" (KB- I I 13).

m.

-t:

Eski Ttirkge doneminden beri mevcut olan bu ek, metinlerimizde daha genig kullanrlmrgtrr.

adtr- "ayrmak", adtrt < adtr-t "ayrrma" (KB-1845), algil dgtit mendin ogul erden tile, artut < art-u-t "arma$an" (KB-1769), basut < bas-u-t "yardrm, arka" (KB-2502), baya- "once olmak, zaman gegmek", ba1'at < baya-t "Tann'nln Kadim srfatr" (KB-42), karSut < kans-u-t "zrt" (DLT-I,451-16), kavSut < kavuS-u-t "iki hanrn, i.ilkelerinin baysalh$r igin buluqarak bangmalan" (DLT-I, 451-20), kediit < ked-ii-t "iyilecek gey" (DLT-I, l2-4), kon- "konmak", konut < kon-u-t "konulan yer" (KB-4471), ktig- "grigmek", krigtit < krig-ii-t "gog ah; at" (DLT-I, 357-11), kii"korumak", kiitgi < kii-t-gi "koruyan, goban" (KB-1412), o- "diiqiinmek", cigiit < og-ii-t "nasihat", o/- "cilmek", dltit < til-ii-t "birbiini oldtirme, oldriri.igme" (DLT-I, 52-l), dt < o-r "ogiit, fikir" (KB-1447).

n.

-zi

Eski Ttrkge'de mevcut olan bu ek, metinlerimizde mi.istakil isimler yapmr$tlr. Biz,bazt "-2" ile biten kelimelerin, <izellikle tek heceli, isimlerin sonundaki -z ekinin

bir fiilden isim yaprm eki oldufu kanAatindeyiz. Bu itibarla bu gibi kelimeleri tahlil ederek, bunun bir yaprm eki oldu$unu gristerdik. Bunun yanrnda birden fazla heceli kelimelerde de bunun yaprm eki olarak kullanrldr$rnr gciriiyoruz, "boguz" gibi.
agr- "konugmak, sciylemek", agrc < agt-z "a$rz, konugma organr" (KB-1431, ba- "ballamak", baz < ba-z "yad, yabancr, garib" (DLT-III, 148-21;Y3-2495), bog- "bolumlamak", bogul < bog-u-z "bo$az" (KB-993), ba- "donmak", bul. < bu-z "buz", ediz < edi-z "yikselmek, yi.iksek yer, hergeyin yiiksefi" (l<B-24), i"yiiriimek, takip etmek", iz < i-z "iz, nigan" (KB-235), ko- "yanmak", kdz < kd-z "ateg" (DLT-T,337-12), kdz < kd-z "griz" (KB-178), ktide- "korumak", kiidez < kiide-z "koruma, muhafaza" (KB-315), kiivez < kiigez < kiige-z "ma$rur, kendine gi.ivenen" (DLT-I, 252-18).

irir,nuBl,ER
Tiirk dilinde birbirinin aynr, birbirine yakrn veya birbirine zrt anlamlara sahip kelimeleri yan yana kullanmak suretiyle yeni bir kavram meydana getirmeye "ikileme" diyoruz. ikilemeler ciimle igerisinde e$er bir ismi niteliyorlarsa "pekigtirme srfatr", bir zarfi, srfah veya fiili niteliyorlarsa "zarf' olarak kullanrlmaktadrrlar.

28

NECMETTIN HACIEMINOGLU Metinlerimizde tesbit edebildi$imiz <irnekler gunlardrr:

ajun-dd "diinya, 6lem, zaman, vakit" (DLT-I, 4I-16 I- 45-15), arka'yiilek "arka, srrt, yardrmcr" (DLT-I, 128-10; KB-3857), artug-budak "ardlg, budak, dal"

(DLT-I, 95-5; I, 377-5), bod-sin "boy, kamet' (KB-1055), diinya-ridler "d;jnya, alem" (KB-82), erk-tilrk "giig, kuvvet" (KB-5151), eS-tiiS "eg, arkadag" (DLT-I, 47 -10), ev-bark "ev, mtilk" (DLT-III, 333-9), hile-gare "hile, tedbirr Qare, yardrm" (KB-1189), il-kiln "il, tilke, halk, memleket" (KB-245), iS-gilg "iq" (KB-60), ftakadas "e[reti, hrsrm, akraba" (DLT-III, 146-1,9; I, 86-3), kryamet-kiln "ktyamet, giin" (KB-48; KB-3), kor-yas "zarat, ziyan" (DLT-III, 122-6;1II,159-14), koysiirij& 'lkoyun, stirti", kurt-kuSlar "kurt, solucan, kug" (KB-4196), kil-gav "g<ihret, qan, ses, tin" (KB-1711), tag-taS "da!, tag, kaya" (DLT-I,89-2; I, 135-4), teSiik/i/uft "deqik, yank, delik" (DLT-I, 387-9), tul-tugsak "dul kadrn" (DLT-I,468-19),
tiis-tefg "e$ek, durak, denk, tigiir, akran" (DLT-I, 330-6; III, 355-5), yat-baz"yat, yabancr" (DLT-III, 148-22), yildtz-kdk "ktik, esas" (KB-5907), yiL-biike "ejderha, btiytik cin" (KB-1202), yir-suv "yer, toprak, su" (KB-1735), yok-gtgay "yok, baftr" (KB-26 1 0). fakir, yoksul" (DLT-III, 239 -l), yiirek-bagtr ."ytirek,

ninlngir isiur,nn
Birlegik isimler, en az iki isim yeni bir kavramt ifade edecek gekilde birleqip "birlik" olu$turuyorsa, biz bunlara "birlegik isim" diyoruz. Birleqme iki qekilde
olmaktadrr.
1. Ashnr kaybederek birlegme

2. Ashnr kaybetmeden birlegme

Birlegik isimler ya bir isim tamlamast durumunda veya stfat tamlamast


durumundadrr.

I.

Ashnt kaybederek birleqme negiik < ne-ge-rik "neden, nigin" (DLT-I, 75-20), neliik < ne-le-rik "nigin"

(DLT-I, 370-12), nerek < ne-re-rik "neye, ne gerek" (KB-688), toksan < tokuz-on "doksan" (DLT-I, 437 -21).

Ashnr kaybetmeden birleqme akilar bay (I(B-2809), aSq bay (Y'B-2877), ata htirmeti (I{8-6497), ata pendi (Y;B-1566), baS agng (KB-421), er bay (KB-l197), halaytk bay (KB-B8), idiggi ba,rr (KB-C-41), il bay (l(B-25557), iS bay (KB-1336), kara baS
'hizmetgi" (KB-1618), kara kuS "kartal" (DL-I, 331-25), kara orun "sin, mezar"' (DLT-III, 221-22), ktik ayuk "Tiirkmen biiyiiklerine verilen ad" (KB-2644), Kutadgu Bilig (KB-l l2), Melik Bugra Han (Y',8-A-26), sriz bapr (KB-C-13), si) ba,v (KB-2300).

2.

IS IM

QEKIMI

ISMIN HALLERI
I.
Yahn Hal: eksizdir. isimlerin her hangi bir gekim eki almadan kullanrlmastdrr. ata "ata", ata ornt atr ogulka kalrr (KB-110), baS "bag", beg erdi ajunda bi.igi.i bilge baS (405), budun "millet", budun tili yavlak sini srizlegey (KB 194), can "can", biliglig sozi grn sevig can tuqr (KB-336), dtinya "dtinya", bezenmek tiler diinya krirkin itip (KB-64).

2. itgiHati: -nrrig / -nir[;


ataruii

-nurig / -ntirig

ismin ne ile ilgili oldulunu ifade eden ve aga$rdaki ekleri tizerine almrq bir qekildir. Genellikle belirtili isim tamlamasr kurulur.
ananrrft oltimi ti.ikel (KB-5168), bu ol devlet kararuig kun (KB336), kamugnufgftrakr yakrn ya yrrak (KB-6206),kezig7e kelir bt tiliimnilngkun (KB-1476), tili yalgan ernirigcefakrlkr ol (KB-2041)

3.

Yiikleme

Hali:

-E

-g;; -n; -nr

/ -ni

Agaprdaki eklerle olugturulan bu hal, ctimle igerisinde o ismi ciimlenin nesnesi yapar. Belirtili nesneyi olugturur.

yalrrQnr btitiirgii todurgu agtg (KB-2982), tar etik adnakrg yig yigttirdi (DLT-III, 97-5), ajunug kezer men marila yok orun (1{J-747), saranka yagunuz aktg berk kugar" (KB-3036), ayl sevme diinyag tiipi ol iiyiik (KB-3089), ayur ay diriga yittird;jm erig (KB-1613).
usayuk bu yalriguk bilir dlgiisin (KB-6075)

anglrk bile er bulur edgi.i at I arryltknr sevmig turur bir bayat (KB-2856), ciziim bir yiiznikoreyin anrrf! (KB-4937).

30 4.

NECMETTh.I HACIEMINOGLU

Yiinelme

Hali: -ka/-ke, -gat-ge;

-a/-e

Kahn srradaki isimlerde genellikle -ka /-ga, ince srradaki isimlerde -ke/-ge ile yaprlmaktadr. Bunun yantnda -a / -e\i gekiller de mevcuttur. Ci.imle igerisinde "yer
tiimleci " gorevi yapmaktadrr.

til agtr ataka evirdi ytizin (KB-1184), kayu bagka tepse suv etstimedin (KB1808), yayJ kdkke yoklar bolur trirdeki (KB-1002), bu gair tili boldr so?ke uh (KB441), bu kinki erejke avrnma sakrn (KB-5235), kamug i,ike agnu sen iqlet bilig
(KB-5252). erge bigek sangrldr. (DLT-II, 231-15), ern$eige elig kan boz tim tikemes (DLT-I, ll7 -4), yag eligge srnldr (DLT-II, 123-27), olar bir ekindige ogn yrgrldr. (DLT-III, 75-2), er bitikge gekik gekindi. (DLT-tr, 149-20).

kodhgrl marfla alahk bolsun mariia ayaga (DLT-III, 172-ll), yanut birdi
odgurmrg aydr bege (KB-51 l8).

5.

Bulunma Hali, -da I -de, -ta I -te Metinlerimizde aga$rdaki eklerle yaprlmaktadrr. Ctimle iEerisinde "yer

tiimleci" gorevini almrgtrr.


agrr nerig i.igtin ornr baEta erir (KB-1836), bolunda talut kiside grnr (KB2966),bu 'arSta kodr k<ir seraka tegi (KB-3354), isizig ya gogda oruda kerek (KB5549),kayu begde bolsa bu arkuk krhng (KB-1984).
6

Avnlma

Hali: -da/-de, -tal-tei -drn/-din, -trn/tin;

-dun/-diin

lnceledi$imiz metinlerde aga$rdaki eklerle yaprlmaktadrr. Eski TiirkEe'deki aynlma hali kullanrhgr ile gekil bakrmrndan da paralellik gcisterir.
bakar soldtn oigdmhem dftdin kidin (KB-1857), beg igtin bolur korgti tastmkozi (KB-3124), bu bordtn kopar mirfi yazukka ytirek (KB-1338), busrydm
grkar teg Erkar bu rjltim (KB- I 38 I ), k{idezgey mini ol kamugdm srriiar (I<B-4792), Sekerde tathghg kavuk ytir marfta (KB-4768), tapugka
l 380).

irig bol yazukta trdrn (KB-

Esitlik

Hati:

-ga/-ge

Kahn srradaki isimlere -ga; ince srradaki isimlere -ge geklinde gelmektedir. Ctimle igerisinde tizerine getirildili ismi zarf yaptr[r gibi, bazr kelimeleri
edatlagtrnr. Meseld; mu-n-ga, anga gibi

KARAHANLITURKEESIGRAMERI

3I

bagrrsak bolun barga budnurft <ize (KB-5197), bir anga yondt yana oldi kor (I<B-234),bir anga yontmr$ halayrkka ol (KB-129), bu ogdi bile munga edgii atr (KB-907), bu tiirliig gigek yirde munga bediz (KB-96), kah salEn kelse uhp gal baqrrrt (KB-1392), kerek odte bir yam yafganga bolur. (KB-2820), okugsuz kigi bir avugga tetig (KB-297), tilig ogdim anQa ara soktiikiim (KB-184). eginke kedimge eginde kedim tap (KB-3800).

8.

Vasrta

Hali: -n;

-la/-le

Metinlerimizde -n eki ile tegkil edimektedir. anQan < anQa-n "ondan": Bu cirnekteki vasrta hali, anlam bakrmrndan de$igiklik gostermektedir.
arun tdtr di.inya tariguklar ttizd (KB-93), arun merftii kaldr bu edgti atr (KB228), arun tutsa il kiin kiterse tuman (KB-285), er at koftli mundag isitse a/rn (KB2546), inanma bu devlatka terkinkanr (KB-1331), kodr birgii anqan ay bilgi battg (KB-4928), ki.imiig ki.irQe ursa altun adhakm gelir (DLT-I, 165-3), negi.i teg yonyr ne kilkm yarayr (KB-6597), tirildim bir anga banr men sakm (KB-7283).
nasihat tigiile tllese yisi.i (KB-5395), isizig ttgt'tzla konitgey yonk (KB-4901), bu beyli tizele uzun boldr yag (KB-405).

Giisterme

Hali: -garu/-gerii; -karu/-kerii > -aru/-erii;

-ra/ re; -ru/-rii


Metinlerimizde aga$rdaki eklerle yaprlmaktadrr.

ahp kirdi hacib taparu okrp (KB-521), ahp kirdi hacib taparu okrp (KB-521), anda bolup terQrigeri.i tapgrn oter (DLT-III,25l-11), atrn mindi bardr yana karqrka, il iEre negti bar yaragslz yavuz (KB-3099), kciriir agdr yirdin yukaru kopa (KB5678), ktisemig kirip tugtr yandru grkrp, ttiqtip kirdi ilig taparu oka (KB-5830).

ISIMLERDE qOKLUK
Metinlerimizde isim gokluk
SekE

-lar / -ler eYJei ile yaprlmaktadrr.

admlar < adm-lar "baqkalar, baqkalan" (KB-1404), astglar < astg-lar "faydalar" (KB-1775), yolgilar <yolgrlar "yolcular" (KB-5250), maginmelikiniig hukemalan ayinii'l-memleke tidiler (KB-A-20), yumfimtSlarry < yumfimts-lar-rg "toplanmrglan" (KB-6072), bargalarka < barg:a-lar-ka "btittinleri, hepsi" (KB-88), nas ihatlar m < nas ihat- Iar-l-n " nasihatlannr" (KB-55 89).

32

NECMETTIN HACIEMiNOGLU

dggiigiler < dggiigi-ler "dvenler" (I<B-4392), teigler < tefg-ler "benzerler, yigirler "yi$itler" (KB-2984), erej birle erter budun kiinleri (KB-3105), sevingin keger krir btitiin ttinleri (KB-3105).
akranlar" (Y\B-2440),yigitler <

isiur,BnDE AiTLiK
Bugiinkti yazr dilimizde de mevcut olan bu gekil Karahanh Tiirkgesi'nde de vardr. Gerek yahn isimlerin gerekse ismin hal eklerini almrg (-nrr[, -tal-te; -dal-de) isimlerin iizerine getirilerek aitlik ifade ettigi gibi, ctimle iEerisinde rizellikle bulunma hali i.izerinde oldufunda kendisinden sonraki ismin srfatr durumuna girer. isimlerin tizerine getirilen -kr / -ki eki ile yaprlmaktadrr. asrakt < asra-kt "alttaki, aga[rdaki" (KB-4527), asnuh < asnu-kt "dnceki,

evvelki''(KB-793)'hskt<kl,s-kr,'ktgkr,'(KB-l42),munuh<
"bununki" (KB-l153), naruh < naru-kt "sonraki" (KB-2710), yannkt < yarm-kt "yarinki" (KB-397). kigeki < kige-ki "geceki" (KB-5996), ktinki < ktin-ki "gtinkii" (KB-2535), ktizki < kiiz-ki "gtizki" (KB-142).

ZAN{IRLER

Tiirkge'de zamirler ismin yerini tutan, isimleri temsil veya igaret edcn, isim gibi kullanrlan belli bagh kelimelerdir. Biz zamirleri gu gekilde srmflandrdrk:
1. $uhtr zamirleri

2. igaret zamirleri 3. Driniiqltiltik zamirleri

4. Soru zamirleri
5. Belinizlik zamirleri

1. $AHrS ZAMIRLERI
Tiirk dilinde Eski Ti.irkge'den giiniimiize kadar kullanrlan gahrs z.rrrrirleri altrdrr. Bunlar zaman igerisinde bazr ses defiiEikliklerinc u$rayar:rL tlcvAm edegelmigtir. Karahanh Tiirkgesi'nde kullanrlan gahrs zanrirleri ve hunlann
kullanrhg bigimleri g<iyledir:

Birinci Teklik $ahrs Zamiri: men (ben)lmin "ben" Bu gahrs zamii, yahn halde veya ismin hal eklerindcn bazrlannr
aldr$rnda "min" qeklinde kullanrlmaktadrr.

uzerine

a.

Yahn hal
men "ben" (KB-186, 358), (DLT-I, 3l-16- I, 25-8), ,nir "ben,' (KIl-389),

ben "ben" (DLT-I, 3l-I7 -

l,

331-2).
gahrs eki olarak da gok

Not: Bu zamirin yahn hali fiil gekimlerinde I. teklik


kullanrlmrgtrr. Aynca bildirmede de kullanrlmrqtrr.

6rnek: banr men (KB-747), bolsa men (KB-3884), agtr men (KIl-l-552),
kigig men (KB-5063).

34

NECMET|IN HACIEMINOGLU

b.

itgi trali: meniri! "benim" ismin ilgi hali ekinin bu zamirin tizerine getirilmesi ile olu$turulmaktadtr.

Karahanh Ttirkgesi'nde ilgi hali eki almrg olan zamirin iizerine di$er isim hal ekleri de (Ttirk dilinin gramer yaplstna aykrn olmasrna ra[men) gelmektedir.

menifg (KB-113), meniig (DLT-I, 26-15), meniigde (KB-3150), meniigde bnsa (KB-1093), menirigde kidin (KB-1217), meniigdin (KB-61, 62).

c. q.

Bir irrnek -nli qekildedir: men-i-n "benim" (DLT-III, 278-12). Yiikleme hali: meni /mini
ismin yiikleme hali ekleri ile yaprlmaktadrr. mini (KB-30), mini reg (KB-389), meni (DL'T-I, 53-2), mini (DLT-I, 60-4)'

Yiinelme haliz mafga "bana"


ismin yonelme hali eki olm -ga/-ge'yi iizerine aldr[rnda kok de$iqmektedir.

maipa (DLT-I, 20-16,132-22), maiga (KB-595, 639)'

d.

Bulunma hali: mende/minde "bende" ismin bulunma hali eklerinden -de ekinin tizerine getirilmesi ile
minde (KB-83), mende (DLT-I, 420-13, 529-6). $u omeklerde bulunma hali aynlma hali olarak kullanrlmrqtr' minde basa (Y3-6175), minde kidin (Y3-3023).

olugturulmaktadrr.

e.

Ayrrlma haliz mendin, mindin/menden "benden"


ismin aynlma hali ekleri ile yaprlmaktadrr. mindin (KB-3Sl), menden (DLT-I, 40-24), mendin (DLT-I, 20-13). Bulunma halinde gosterdi$imiz gu iki drnek de kandatimizce ayrrlma ifade

etmektedir.

minde basa "benden sonra" (KB-6175), minde kidin "benden sonra" (KB3023).

Vasrta haliz menin / minin menin "benimle" (KB-4830)

g. h.

Eqitlik haliz

menge

/ minge "bence"

minCe (KB-6580)

Yiin giisterme hali: maigar / marfgaru


Yiin gcisterme ekini [izerine alan zamirde k<ik de$iqmektedir.

KARAHANLITURKqESIGRAMERI
mar$ar
(Y\B -292, 366, 39 5)

35

I.

Bulunmazhk hali: minsiz 'stz / -siz isimden isim yaprm ekinin bu zamir i.izerine getirilmesiyle
minsiz (KB-1216)

yaprlmaktadrr.

i.

Soru hali: men mt)


Zamirden sonra getirilen na soru eki ile yaprlmaktadrr.

ya sen mti kaltr sen ya men mii tirig (I(8-4726), azu men mii tetrii kisi yanayt (KB-6591).

men

a.

ikinci Teklik $ahrs Zamiri: Yahn hal:


se

sen

n (DLT -I,

43

-6,

74-

18)

(DLT-II, t67 -25): (KB-39, 397,

65

6).

sin (DLT-III, 138-26).


$ahrs eki olarak kullanrhgr "munr tilemesen ayru ne kerek"

(DLT-I, 126-3)

b.
t2).

itgi hati: seniig

"senin"

seniig "senin" (KB-13, 169,715,728), seniig "senin', (DLT_I, 76_3,97_


Agaftdaki orneklerde ilgi hali eki iizerine isim hal eklerinden bulunma ve
aynlma hali eki ile, isimden isim yaprm eki -srz getirilmigtir.

seniigde < sen-i-ig-de (l(B-362,1151), senirgdin < sen-i-rg-din (KB_23, 379), senirgsiz < sen-i-rfg-siz (KB-1859, 1860).

c.

Yiikleme hali: seni / sini


Bazr cjrneklerde krik tinliisii defigmektedir.

seni (DLT -I, 36- 13, 207 -ll); (DLT-II, I 85- I 6), sini (KB-35, 3g), sini birle (r<B-3439), sini teg (KB-752), sini mii (KB-4219), sinide (r<B-5279), sinidin (K3-1031, 3780).

g.

Yiinelme hali: saiga "sana"

de[iqmektedir.

Yonelme hali eki zamirin tizerine -ga/-ge eki gelince, k6k iinstizi.i

36

NECMETTIN HACIEMINOGLU

"sana" (KB-663), safga ok "sanadtr" (KB-3332), sarfga ol "sanadtr" (l<B-1742), sariga mu "sana mr" (KB-5160), satPa "sana" (DLT-I, 391-78' 392-

sa$a

14),

safga "saia" (DLT-II, 57-ZZ), sarfga"sana" (DLT-III, 156-12).

d.

Bulunma hali: sende sende (Dl-if -lll, 147 -22, 154-2,

367 -8)

getirilerek kullantlmtsttr. $u ornekte bulunma hali yiikleme hali iizerine sinide (KB-361, 4531, 5092)

e.

Ayrrlma haliz senden senden (DLT-I, 529-5); (DLT-Itr, 178-14). hali ijzcrinde $u iirnekte aynlma hali -din geklinde olup, ilgi ve ytikleme
siniigdin (KB-1075, 1162), sinidin (KB-1031, 1561). Vasrta hali: Kullanrhqr Yok.

kullanrlmrgtrr.

g.

Yiin giisterme hali: safgar


K<ik iinli.isti defiqmektedir.

saigar

h.

l, 600, 789) Bulunmazhk hali: sensiz


(I<B -29, 39

-stz/ -sizisimden isim yapan eklerle yaprlmaktadrr. s e ns iz (DLT-III, 13 | -22)


kullanrlrnrlttr. $u ornekte ilgi hali ekinden sonra bulunmazhk eki getirilcrek seniigsiz < sen-i-r$-siz "sensiz" (KB-1859, 6302) r

Soru hali: sen mii


ya sen mii kahr sen ya men m[i tiriS (KB-4726) $u ornekte yiikleme hali ile soru yaptlmrqttr. sini mii kodur krir ay kilkt asry (|{8-4718), sini mii

krlur ktir yrtilse

r)di

(KB-51s8).

i.

Edatlarla kullanrhqr:
Kuvvetlendirme mahiyetinde kullanr lmaktadrr.

buyirde adaktikse bektut sen-e (KB-4208), sarul'!;arSt yir suw sini birle yok (KB-3490), tiler erdim emdi sini teg kisi (KB-5134).

KARAHANLITURKQESIGRAMERI
Not: Agalrdaki orneklerde isimden fiil yapan -le eki ile
yaprlmrgtrr.
sen zamirinden

37

fiil

senle- < senle- "sen diye hitap etmek, ki.igiik sayrlmak" (DLT-III, 298-13), senlet- < sen-le-t- "sen diye seslenmek" (DLT-[, 347-9).

a. 1. 2.

Ugiincfi Teklik $ahrs Zamiri: o/ "o" Yahn hal: o/ "o"


Bu zamirin yahn gekli ciimle iEerisinde de$gik gcirevler iistlenmektedir.

-dtr / -dir; -dur / -dur anlamrnda kuvvetlendirme ve bildirme eki olarak kullanrhgr idi kigki sdz ol meselde kelir (KB-l10), bir anga yarutmr$
halayrkka ol (I(B-129), ukuE o/ burunduk anr yetse er (KB-159).

Ciimlenin <iznesi olarak kullanrhgr o/ mindin yarmak ahmsrndr (DLT-I, 20l3), ol marrta kiili.imsindi (DLT-I, 20-16), ol il boldr trjrde takr ked (KB-263). Aynca igaret srfatr olarak da kullanrldrfrnr srfat bahsinde gcirece$iz.

b. itgi ruli: arufg "onun" o K.ik defigmektedir.


antig (DLT-I, 27-9, 143-4); (DLT-II, 1l-?7, 182-25); (DLT-III, 3-23, lZ25), annig boldr diinya fli ni'met bile (KB-1979), antfg qiikrti krlgu okrp mirfg atr (KB-109), oziim arzuladt antig tapgrrSa (KB-528), antfg birle tezging yime tezgin{.i (KB-126), antrfg teg banr men yalrrigrn murflrn (KB-1513), antiil iigiin
(KB-A-28).
$u <irneklerde bulunma, aynlma hali ekleri ilgi hali iizerine getirildigi gibi -srz isimden isim yaprm eki de ilgi hali iizerine getirilmigtir.

telim tiirliig atlar arufgda bolur (KB-2888), arufgda btitiin grn oziirrt bil munr (KB-132), antrigdm yaruyur rduk kut kiini (KB-354), antipdtn yrrar ol rduk kut teze (KB-343), antigstzorun yok btitiin bol murflar (KB-19).

Yiikleme hali: anr "orlu" anr s<jktik sokti (DLT-I,27-12), antkurt basdr (DLT-II, 10-12),, anr tutmagrl sen bu sozke terile (KB-188), antbildegi er mariia ked ktistig (KB-207), anr teg me devlet riziim yolunur (KB-662), ant teg bolur kim yaruttrr$ tilig (I<B-27 -12).

c.

g.

Yiinelme hali: afga "ona"


Kok tamamen defigmektedir.

38

NECMETTIN HACIEMINOGLU

bu dtinya begisen afgabolma kul (KB-1376), anga yrglu tirliir er at yti urup (KB-1632), yakrnhk ulasen afga ay adap (KB-3433).

d.

Bulunma haliz anda "onda, orada"

marigar figianda ciktig rahmetin (KB-395), ki4e yath andatinedi serip (KB489), bu ktin munda erse yann andabil (KB-549), men anda erdim (DLT-I, 10915), ol anda ahmtn siirtigti (DLT-II, 96-28)

e.

Ayrrlma haliz andm / andan "ondan"

arilar otgtiniir andrn edgti keliir (KB-259), (DLT-I, 108-25), tatrg bardr andrn yaya boldr krg (KB-367), (DLT-III, 422-10), sariga teggey andrn tiimen mir$ tatrg (KB-1300), (DLT-I,109-23), men andan agnu keldim (DLT-I, 130-16), ol andan kisre ol (DLT-I, 126-14), andan aydrm (DLT-I, 109-13).
$u rirneklerde -da bulunma hali eki ile aynlma hali ifade edilmektedir. bu at anda yeg (DLT-trI, 144-5) takt anda yigsek yanrt soylegil (KB-4310), tilekke tegiimez bu anda basa (KB-1821), taprndr bu ay toldr anda naru (KB-607).

Vasrta hali: anm "onla, onunla"

arun rdtt diinya tarfguklar tiize (KB-93), arun tutsa 285), baka tursa artuk cnrn korkutur (DLT-Itr, 183-9).

il kiin kiterse tuman (KB-

g.

Yiin giisterme hali: afgar "ona do!ru"

agildr afgar barga beklig kapug (KB-436), menir$ me krhnqrm aigar okqadr (KB-826), or$ar agtr ay toldr korigli srizi (KB-503), beg aigar ot berdi (DLT-I, 35-

9), kiilse kigi atma afgar orter ktile (DLT-II, 26-12), o anlar yagru yonmas (DLTIII, 31-14).

h.
r

Bulunmazhk hali: anslz "onsuz"


kurug kelme anslzmafga ay tarila (Y\B-3277)

Egitlik hali: anga "onca, ciylece, o qekilde" bir anga kulavuz bir anga yezek (KB-128), ilig scjzlemedi bir anga turu (KB767), nege al bilse adrg anga yol bilir (DLT-I, 63-13), ol arigar anga al berdi bel krldr (DLT-III, 133-8), orfgurftdrn solurQdrn bir anga yol bilir (KB-2374).
$u ornekte egitlik hali iizerine vasrta hali eki -n getirilerek kuvvetlendirilmiqtir. kodu birgii angan ay bilgi batrg (KB-4928).

KARAHANLITURKqESIGRAMERI
Birinci Qokluk $ahrs Zamiri: biz

39

a.
bu

Yahn hal: biz


bizbardrmrz (DLT-I, 327-14), biz emdi bu tirrtdi ttirti ursarfuuz (KB-4016), kiin bizklurmrz ciziimtizke kiig (KB-4904).

b.

itgi trati: bizirig / biznidg "bizim"


bizirig tilimizEe bu yunrgu (KB-B73), bizirSkelgnmtizni kiidezip yatur (KB-

4835),

biziig

anda gart algunrg bar

(DLT-I, 341-22).

bu biznifgoz kigi ol (DLT-I,46-4).

c. g.
-ge

Yiikleme hali: bizni bizni taba ne eliik (DLT-I, 94-2),

ok:r.

bizni bargu siziksiz udu (KB-5340),

yana bolga bizni tilegey turup (KB-4931).

Yiinelme hali: bizge / bizke "bize"

Ornekleri aldrfrmrz kaynaklarda ek her iki qekilde gosterildigi igin trrz de eki -ke aldtk. bu krin bizke tegdi bu tirki yirmi (KB-5343), bayat birdi bizke bu

ltin
).

bu

ktini.ig (KB-6408).

ol kiqi ol bizge kelegen (DLT-I, 24-14), bizge kelgil boldr (DLT-II, 6s :s

d.
2s0).

Bulunma hali: bizde "bizde"


Metinlerimizde aynlma hali anlamrnda da kullantlmtgtrr. ajun begleri oldi bizde oza (KB-1885), korii tursa bi:r/c oza barguir {KB-

itgi nati ekinden sonra bu gekilde aynlma hali anlamrndadrr. bizifgde basa tirki yigli olar (KB-5341), biziilde ozakr kutu bargusr (KB5339), bizirfgde ozakrg kim erdi tigii (KB-2689), bizir$de usalrak adtn krrn bolur
(KB-5837).

e.
f

Ayrrlma hali: "Yonelme hali" maddesine bakrnrz.


Vasrta hali: Kullanrhgr yoktur.

g. h.

Yiin giisterme hali: Kullanrhgr yoktur.


Bulunmazhk hali: Kullanrhgr yoktur.

40 r. i. a,

NECMETTIN HACIEMINOGLU

Soru Eekli: Kullanrhgr yoktur.

EEitlik hali: Kullanrhqr yoktur.

ikinci Qokluk $ahrs Zamiri: Yahn hal: sie

siz

(AH- 104), sini siz tiseler anr siz tigil (IG-4310), ulugluk nenirf! siz ahnmarrt tidi (AH- 284).
siz (DLT-III ,124-3),bilig ginde erse siz arkarft tidi

b. itgi trati: sizirg


aygi sizirigtapuggr ritniir yer$ tapug (DLT-L,376-12)
Agafrdaki cirnekte ilgi halinin iizerine bulunmazhk eki -siz getirilmiqtir. ajun kalmasunr sizir$siz kurug (KB-108).
c

Yiinelme hali: slzge / silerke / sizlerke men sizge keligdi men (DLT-I,25-10).
silerke asrg krlsa ay edgti iq. (KB-4864), koz agtl silerke bu birdi elig (KB-

6124), silerke menirigdin asrg sciz kerek (KB-4861).

sizlerke menirigdin asrg sriz kerek (KB-4861), sizlerke asrg krlsa ay edgii
(KB-4864).
$u rirneklerde ikinci teklik gahrs zamirinde oldu$u gibi -le- isimden

fiil

yaprm

eki ile

fiil

yaprlmrgtrr.

sizLe- "aytarken btiyiiklemek" ettirmek" (DLT-III, 347 -13).

(DLT-III, 298-16), sizlet-,"siz diye hitap

a.

Ugiincii Qokluk $ahrs Zamiri:.olar / anlar ".rniar" Yahn hal: olar / anlar "onlar"

kanr bu kljn olar mirlginde biri (AH-204), olar igin etigtiler (DLT-I, 76-6), olar iJr*'i yaragdr (DLT-III, 7 l-72), olar kut tururlar kut elgi uzun (KB-4087), olar tagka agduk (DLT-II, 6l-9), olar urmrg <id kiin ajunka (KB-251), ya olar krzrl erfi
bu erilke nege (AH-26). takt anlar ara munazara suali cevabr keger teg scizler scizlemig turur. (KB-A-

36).

KARAHANLITURKqESIGRAMERI b.
ilgi trati: olarntfg "onlann"

4I

ulug ktinde kdrkit olarntfg yrizin (KB-32), olarntfg tarftukr kelirhem banr (KB-113), tiriglik olarntfgbrle ol kadaE (KB-4167).

c.
2s9).

Yiikleme haliz olang / olarnt "onlan" agu tut olang agrrla kiitiir (KB-4350), bu kiin kim okrsa olartg bilir (KBneliik keldirig erki olarru kudup (KB-3305), ulugla olarnt grrla s<izin (KB-

4176).

g. d. e.

Yiinelme haliz olarka "onlara"

bogug birgti agrg olarkategiE (KB-2495), katrlgrl ol.arkaaguk tut kapug (KB4429), otarka du'a krlsa budnr tili (Y\B-2433).

Bulunma haliz olarda "onlarda"

olardabagrrsak oztirftke iiztirig (KB-2940), olardabiri bu tapug bilmez riz (KB-3738), olardakay srk ol (DLT-III, 130-13).

Ayrrlma hali: olardm "onlardan" olardm bolur ka kadagka bile (KB-3213), olardm kalu keldi edgii tdrti (KB269), olardtn usanmak kagan ol marrta (AH-32), tdrd drigdi krlk yarig olardtnkelir (KB-r931). f

Vaslta hali: Kullanrhgr yoktur.

g. h.
r

Yiin giisterme hali: Kullanrhgr yoktur.


Bulunmazhk hali: Kullanrhgr yoktur. Soru hali: Kullanrhgr yoktur. Egttlik hali: Kullanrhgr yoktur.

i.

42

NECMETTIN HACIEMINOGLU

2. i$ARET zAMiRLBRi
Bunlar nesneleri
irsaret

etmek, gostermek suretiyle kargrlayan kelimelerdir.

a.

- bu, bular ve olariswet zamirleri kullanrlmrgtrr. "bu" iEaret Zamiri Yahn hal: bu ap bu ap ol (DLT-I, 34-15), bilig birle bekle ba bulmrg odiig (KB-l6l),
Metinlerimizde mu

bu

ayaknrrig yarukr bar (DLT-III, 15-10), ba iki bediiffir <idirmig kulug (KB-152), egit bfn bu srizke kamug taftda (AH-147), men bu rgdrn bugdum (DLT-II, 72-5), rigi.iktiirme emi tilin bil bu til (AH-139).

b.

itgi trati: munrri! / munan! "bunun" mumfg birle iiggtir tilese yiizin (KB-6326), munrfg qiikri krlsa evtirmez

ytizin (KB-757), murufggtikri sen krl sarrta ayiilztin (KB-1033). ytileki bar erdi munuigbelgiiliig (KB-16a6).

$u orneklerde ilgi hali i.izerine bulunma hali eki ve aynlma hali ekleri
getirilerek yeni bir gekil elde edilmigtir.

menirf! yok sakrngrm muntfgda adrn (KB-1217), murufgda adrnsrg yime bar adrn (KB-3376), murufgda basa emdi yulduzgr ol (KB-4376), munuigda basakr bu boggutlan (KB-2913), muntrilda basast soztg kryganr (KB-338), murufgda naru yok agrrhk kun (KB-4070), muntfgda narukt negti birgiirili (KB4657), toga siz ol kcir muntigda biri (KB-876).
muntrigdm kelir ritrii edgi.i urug (KB-1966).

c.

Yiikleme hali: nutnt / munu, bunt "bunrJ" buru atamdan humaru buldrm (DLT-I, 445-17)
aya minde krdin keligli munt (AH- 481), emdi munt afuig

(DLT-II, 372-4),

krini dosturig erse tafr bll muru (AH- 384), muru birle yir kok bolur ol sasa (KB2784), munt teg yot erse sen andrn tdri'giil (KB-2121), okrgi munt sen ktirfiiil tigke al (KB-282), tesikler bitigde bitimiq munt (YtB-282); munu tilemese (DLT-I, t26-2). Aynca muru teg > mundag Eekli mevcuttur. "bciylece, bciyle, bunun gibi"
demektir.

KARAHANLITURKEESIGRAMERI

43

bu mundag kigiler bolur idi krz (KB-564), munrrig bagr munda,S bihirftij
munr (KB-727), savda mundag kelir (DLT-III,54-14), uS mundag krl (DLT-I, 361e).

g.

Yiinelme haliz mufga "buna"

bakrp tag bezekin kori.ip sen mufga (AH- 219), bilig yakgr scjzler muiga merigzetii (KB-5606), neteg krlgu aygrl kirQeg bir mufga (KB-3475).

d.

Bulunma haliz munda "bunda, burada"

bu ktin munda erse yann anda bil (KB-549), bu sdzni egitgil stiziirft munda tiz (KB-153), bu yer ol munda kiqi yrgrlgan (DLT-III, 54-3), emri hazrn tur munda (DLT-II, 55-13), erdir$ munda ing amul (DLT-I, 74-18),kalur munda kidin seped sandukurf! (AH- 288), mini munda yalrrtuz bu yarighg bulup (KB-775).

e.

edgiJ mundrn iletse bolur (KB-3976), ol mundtn barrgsak tegtil (DLT-11,57-3), tiziirfg koggii mundm koEiir$ agnu rd (KB-14457).

Ayrrlma hali: mundtn "bundan, buradan" hiinersrzka mundtn cefa azrak ol (l+H-442), muya

$u drnekler de aynlma if6de etmektedir. 'ali erdi munda basakr talu (KB-57), hiinersrzka munda cefa azrak ol (AH3442), munda naru keslintir (DLT-I, 352-13), negii bulsa munda naru rd yorr (KB1444).

Vasrta haliz murun "bununla, bundan dolayr"

et oz din esenin munrn buldum ok (KB-3359), munm aydr bolgay bilig birgiigi (KB-2919), munm kodtr 'abid tapugka udup (KB-6385).

g.

Yiin giisterme hali: mufgar "buna dofru, buna"


men

muigar aydrm (DLT-III, 363-10), mufgar merigzetii aydr ga'ir bu soz (l<B-927), murilar merilzetti aydr ga"ir bu beyt (KB-584), murilar tegir ulugluk (DLT-I, 352-12),sozin aydr ga'ir murigar merfgzet{i (KB-471).

h. i.

Bulunmazhk hali: Kullanrhgr yoktur. Eqitlik haliz munga "bunca, bu kadar"

bu dgdi bile munga edgti atr (KB-907), neliik alka munQa suk ol bu ciziirQ (AH-429), neliik malka munga kitQtil bamakrrig (AH-183), nelik munga yavlak k6tiirdi egin (KB-l5347,tuta bilmese sen adm munga nerfi (KB-1288).

44

NECMETTN.I HACIEMINOGLU

"bular" < bu-lar "bunlar" igaret Zamiri


Bu zamir "bu" igaret zamirinin gokluk geklidir.

a.
l4l),

Yalrn hal: bular "bunlat"


ajun beglerinde bular yigleri (I<8-276), bular togdr erse yarudr kahk (KBkirigeggi bular erdi birle turup (KB-49),

b.
4I
7

itgi trati: bunlarntfg "bunlann"


bularntrig bile ol
4),
te

aQry ya
b u I a,r nt

siigig (KB-4183), bularnrrf bile ol tiriglik igi

(IG-

gi.irmesi tefgi.

fg

y asr (KB

-359

0).

c.

Yiikleme haliz bularnt / bulang "bunlan" bularnt sakrngrl tiliimke itin (KB-1429), bularnt agrr tutsa kut krv bulur (KBbulang idi ked talula birin (Y\B-2929), bulang yime edgii tutgrl kadaE (KB-

4337).

437s).

g. d.

Yiinelme haliz bularka "bunlara" bularka yara$l bagrrsakhkr (KB-2073), krhngr bularka tiikel tiiz kerek (KB2072), menirftdin bulnrka 6ki.iq mirig selam (KB-61). Bulunma haliz buta'rda "bunlarda"
bularda e@ iistiin sekentir yonr (KB-l31), bularda birisi birirQe yag (KB144), bularda kayu buldr erse bilig (KB-251).

e.
f

Aynlma haliz bulardtn "bunlardan"

bulardm bolur <jtrii ilke asrg (I<B-2423), bulardm sarfia teggey edgii yanut (I<B-4237), tu$ar erse 6vke bulardtn kore (Y'B-zi3q.

Vasrta haliz bulann "bunlarla". Kullanrhgr yok

g. h.
r

Yiin giisterme hali: Kullanrltqr yok.


Bulunmazhk hali: bularsn "bunlar$z"
velikin bularuz yime olmaz ig (KB-4322).

EEitlik hali: bularqa " bunlarca". Kullanrhgr yok.

olar "onlar" igaret Zamiri (Bu zamir igin


gokluk gahrs zamiri bahsine bk).

gahrs zamirleri bdliimiinde 3.

KARAHANLI II.]RKqESI GRAMERI

45

3. DoNUgt

ulUr

zAvrinr.gni

Metinlerimizde ddniigli.iltik zamirleri kendii ve o? kelimeleridir. Bu zamirlerin difer zamirlerden farklan vardrr. Meseli iizerlerine iyelik ekleri alabilmektedirler. Biz aga[rda metinlerimizde bunlarla ilgili tespit edebildi$imiz deligik kullaruhgh
drnekleri sunaca$rz.

A. iSiM HAL EKLERi iLE KULLANILI$LARI


kendii "kendi, kendisi, bizzat"

a.

Yahn hal: kendii

agrn kendii berklig tili scizlemez (KB-870), bu ki.iggey krgi kendii beglik yimez (KB-2030), kant kendti edgti kigi turgu yir (AH-406), ogra$m kendii yrrak (DLTIIl,29-4), tetiklikte kendii ayastrn ozup (AH-55), yrlan kendii egrisin bilmes tewe

boynrn egri ter (DLT-I, 127-8).

a.

iiz "kendi, kendisi, bizzat" Yalin hal: oz "kendi"

adrrsa tidiirse sege bilse iizulap (KB-460), biligsiz sozi dzbagrm yiytir (KB170), bu itiglig erke azad oz kul ol (AH-344), er dz bitikin ttiriindi (DLT-II, 145l9), i)z elgin but itip idim bu tidi (AH-124), sefih er oz bagr dugmant (AH-l4l)'

tikii

A?

yinige tirse udhuz bolur (DLT-I[,5-15).

b. ilgi haliz iizniirig "kendinin"


yatnrrft yaghg tikiisinden duiifgkanhg yudhruk (DLT-III, 43-2).

c.

Yiikleme haliz iiziig / rizni "kendini"


ukugsuz biligsiz bediitmez A?riS (K8-558).

biligin bedi.ik bil kamug tizni sen(KB-204), isizliktin dzni srrigaru sahp (AH366), seve baktr erse sen'cizni avrt (KB-135).

g. ,

Yiinelme haliz iizke "kendine" anr igletip itse tizke itig (KB483), biliglig kigig krlmrg dzke yakrn (Y\B-254),
edgti sawrg edlese ozge siriier (DLT-III, 1554).

kara bayhkrn krlmrg dzke tura (KB-256).

46 d. e.
f

NECMETTIN HACIEMINOGLU

Bulunma hali: dzde "kendinde"

basrtmasa dzde kigigke ktile (KB-707), kapugda kigi kodsa rizde basa 2538); tutup kizlese bolmaz tizde otrgi (KB-311).

(KB-

Ayrrlma hali: tizdin "kendinden" ukuglug ked er ovke cizdin yrrat (KB-322), uvutsuznt cizdin yrrak tut sakrn
Vasrta hali: dziin "kendisiyle',
ogi kitrftli tirltir kiiventir oziin (KB-603)

(KB-5528), yaragslznr dzdin kemisgii kerek (KB-5649).

n. iynr,ix EKLERi ir,n xuI.I,ANILI$LARI


Metinlerimizde kendii zamirinin iyelik ekleri ile kullanrhgr bir 6rnekte mevcuttur. (kendi.irfge AH-C 139) Buna kargrhk riz gok kullanrlmrgtrr. Biz burada bununla ilgili ornekler sunaca$rz: a. Birinci teklik qahrs iyelik eki ile al& riziim konukr (DLT-I, 46-19), riziim'uzrin aysa yime eymen[i (KB-191), sarfla birdi bu pend ciziim ay ogul (KB-33), sensiz rizilm ozeldi (DLT-III, l3l-22),
soztim munda kalur barur bu riztim (AH-470).

iyelik ekinden sonra gelmiq olan isim hal ekleri alan cirnekler de vardrr:

Ytikleme hali ile: ciziimni

kiur dziimni serip (l<B-3452), tiziimni Yiinelme hali ile: cizi.imke


cevabrn 1175), murigadmrg ciziimke biriir sen tilek(l(B-3772).

adrrdrm (DLT-III, 228-14).

ajunda ahndrm riziimke orfgi (KB-4667), asrgsrz uhr men riziimke aErp (KB-

Bulunma hali ile: riziimde


kolup bulmadrm men dziimde origin (KB-2941), riztimde kidin bu soztim kalsunr (KB-6068), tiziimde korii bu sciziim edgtirek (KB-4861).

Aynlma hali ile: riziimdin


munu men riziimdin bitiyin bitig (KB-31 86), rtzilmdi,? kdtiirdiim bu arzu tilek (Y\B-4728), stiziilsi.in dziimdin kamug bulgan uk (KB-4940).

b. ikinci teklik
agrub

Eahrs

iyelik eki ile

dziiig tigerib adhnagunr todhurma (DLT-III- 68-2), asrg kolsa barga dziirfg yassrzrn (KB-106), hasis neriidin otrii tip r;ziiig kiige (AH-182), neltik

KARAHANLI TURKQESI GRAMERI

47

malka munQa suk ol bu r)ziirtg (AH-429), sdziirig edgti scizle r;ztitfg olgtisiiz (KB180),

tiriglik tilese cizii@ cilmegii (KB-183). Yiikleme hali ile: dzilfgni

biligligke ya dost dzilrigni ula (AH-82), |ztifgni agrghg tut (DLT-I, 63-8), c)ziirigni unrtma tiibiinke bakrn (KB-l323),yazukttn ytrak tur riziirigni sakrn (KB1329).

Yiinelme hali ile: riziirigke, tizilfge


bagrrsak tllese dztirigke ozitrg (K8.518), bu soz iqke tutgrl tiziiigke igit (KB-165), kirrkliig tonug dziirigke (DLT-I,45-19), r)ziiigke baka kor kayustn kolur (KB-239), dziifgke okiing kilmestin (AH-C 170), soztirf!din dzilfgke okting kelmestin (AH-170).
er riziifge et brgrndr (DLT-II, 141-7), mir$ kiqi yolugr bolup dziifge (DLT-

rrr, r4-l).
Bulunma hali ile: dzilfgde
r)ztingde bagrrsak yok ol kes stiziirig (KB-518), r)ziiigde kidin edgti attrrt kodun (KB:3786), dziifgde ulugka tilin cizneme (KB-4303).

Aynlma hali ile: dziiriidin


bu maE netrg dziiigdin y:rat ay kiiltig (KB-852), ki.idezgil yok erse riziligdin tiiftiil (KB-2392), dziiigdin antgrl yazukurrt miiniirf! (KB-1440).

c.

Ugiincti teklik Eahrs iyelik eki ile Yahn hal: tizi

biliir men tise 'ayb ozi bilmesin (AH-504), iki nerf g bile er kanm az dzi (KB' l8l), rizi bardr yalriguk atr kaldr ktir (KB-182), &i oldi erse atl kaldr iz (KB-235), yelkin anrig ci zi (DLT-III,. 3 3 - 1 3 ), yiikii barga d zi Eagdr (DLT-I, 21 0 -24). Ytikleme hali ile: tizin / dzini bu ni'met idisi unrtur 6zin (l(B-757), er rizin yerge gahndr (DLT-II; 150-4), halayrk ara ol gtizinler tizin (AH- 512), ne erdi tileki kim ermig dzin (KB-508), ol er ol iizin kigiden abrtgan (DLT-I, 154-14), ol kiqi ol dzin yagutgan (DLT-III, 52-21), seve baktr ilig avrttr t zin (Y..8-628). bile bilmegendin ular tizini (AH-506), cizini kiidezse ayl ertmese (KB-704),
uvutlug kerek ked 6zini yryar (KB-2867), yuluglar kigike kamug dzini (KB-2875).

48

NECMETTn I HACIEMINOGLU

Yiinelme haliz rizifge


,kimi tutsa begler dzifge yakrn (KB-605), ol cizifue etmek uvundr (DLT-I, 202-14), ol dzifge yarmak yrgrndr (DLT-II, 84.8)), ol t)zifge yemig terindi (DLTlI, 145-6), tizifge bakrp aydr men me bu ki.in (KB-466), tizirile basut krlsa ig
baqlasa

(KB4l9).

Bulunma haliz \zinde isiz kodtr atn iizinde kidin (KB-I460), iizinde bagrrsak bolurmu sakrn (KB517), tizinde ulugka tapug krlsa ttz (KB-706).

Ayrrlma haliz dzindin harishk iizindinkiterdi kriziim (KB-4731), kiterdi rizindin yaragslz muhal (KB-l653), ol iizindin s<iz yarath (DLT-[, 315-16), tizindin kiterdi yaragsrz krhng (KB-177r).

g. Birinci
(KB-s841).

gokluk gahrs eki ile Yalm hal: \ziimiz bizirrt butiziimiz havaka bulun (KB-4909), erej birle avnur iiztimiz yatry

Yiinelme haliz fzfimizke


bu ktin biz krlurmrz dziimizke kiig

$B-a90a) "dzler" Qokluk eki ile kullanrhgr kamug gaylb 6zler kiirtigse ktiztin (KB-3300), sukun
bolur (KB-5384), tdzii kul krlurlar azad dzlerin (ALI- 422).

agmry 6zler kaEan tok

-liig yaprm eki ile genigletilmesi:


idi krsga dzliig bu yalrSuk iizi (KB-1533), krhngr kan oglan dzlrlig
(KB-1870), kigig oglan tizliig et oz merigzegi (KB-3603).
ukug

4. SORU ZAMiRLERi
Isimlerin yerini "soru" ifadesi ile tutan kelimelerdir. Metinlerimizde "kim", "ne" ve "kayu" zamirleri vardrr. DdniiEliiliik zamirlerinde oldu[u gibi iizellikle "kim" soru zamiri hem iyelik ekleri ile hem de hal ekleri ile kullanrlmrgtrr.
Omek'lerimiz gu Eekildedin

KARAHANLITURKqESIGRAMERI
kim

49

Yahn hal: kim bu kiin me kimedgii atansa kigi (KB-253), emdi meni kimtutar (DLT-I, 12515), harisl* iginirft emin kimbiltir (AH-310).
'lsen" Zamiri lle:

bu sdz kim sen aydrrig bagrrsakhk ol (KB-3335), atrrig (KB-583).

ilig aydr kim

se,a negti

ol

Yiikleme hali ile: kimig / kimni, kimi kimig serdim irdim kimi me agrtrrm (KB-6543).

kini sevse 'aybr kor erdem bolur (KB-534), kimi tutsa begler rizirige yakrn (KB-605), sevitse kimi drtnyaahrr siirer (KB-354g).
sevi.ig (KB-537),

kimnika\satgasa kiigin kever (DLT-III, 288-15), kddgiil kinmi sevsekamugr kdfttil kimni sevse miin erdem bolrr(KB-536).

kimi-ni yagutup yrrak kovguka (KB-48).

itgi trati ile: kimifg


kimirtg devleti baE krittirse tiri.i (KB-555), kimifg krrkta kegse tiriglik yrh (KB-364), kimifg yagr altmrg tiiketse sakrg (KB-367),tavar kimiri! <ikilse Beglik arigar kergeyi.ir (DLT-I, 362-24).
$u rirneklerde ilgi halinin iizerine bulunma eki getirilmigtir.

kimirigde egitgii kerek s<iz grn (KB-l011), kimirgde ukug bolsa ash bolur (KB-301).

Yiinelme hali ile: kimge

kimke

anrrig tebizligi kimge talkar @LT-1,506-24). bayat kimke bine tilek arzusr (KB-253), bayat kimke birseukug rig bilig (KB1253),bayat kimke birse ukug cig bilig (KB-151).

Bulunma hali ile: kimde bilig kimde bolsa bediikltik alur (KB-154), biligkimde erse ajun begleri (KB252),kerem kimde erse anl er tigil (AH-322), ukug kimde bolsa bu ol uetgtisi (rn1864).

50
kayu

CMETTIN HACIEMINOGLU

Yiinelme haliz kayulca


kayudrn grkar soz kayuka banr (KB-996), kayudrn kelir men kayuka yolum (KB-1 135), kayuka bu baksa yagarmr$ kunr (KB-i33)

'

Bulunma haliz kayuda / kayusmda


kayusmda men men ne munga sevittim (KB-6562). agrr agruk kayuda kaldr (DLT-[,99-26), kayuda bilig bolsa beglik bulur (KB-

301), kayuda turur bir k<ireyin anr (KB-570), ukug kayilda bolsa uluglug bulur

(KB-ls4).

'

Not: Bu qekil "nerede" manastndadtr.

Aynlma hali: kayudm


kayudtn grkar sdz kayuka banr (KB-996), kayudm kelir bu fuzulluk sariga (KB-644), kayudm kelir sen negii ol yatrrft (KB-583). ne
'

Yahn hal: ne boyda ne ug bar((DLT-I, 44-13),bu ne tijik o( (Olf-1, 72-2),bu yr ne kog tize ol (DLT-IIL l3l-4), soztim ogluma sdzledim men toriga / ogul minde.alfin marfta ne tefge (KB-186), yana ma ayrttr tilekirft ne ol /negi.i iq ktlur sen kereking ne ol (KB-525). Yiikleme hali ilez neni kiEiklikte bilse ogul kn neni / kanp tilmeginEe unrtmaz anr (KB-1495) Aynlma hali ile: nedin
bu mi.ilkniri! harabr bekast nedin

/ya mtilket kalun barun adrn (KB-B-37).

5. BBLiRSiZT,iX ZAMIRLERi
isim gibi kullanrlan, ismin yerini tutan bu zamirlerde kesin bir geyi veya kigiyi ifade sciz konusu de$ildir.

adlnlar "bagkalan, herkes"


adtnlarkabirmez tizirfte ahp (I(B-14), bu kargur admlarkategmez kezig (KB2382), kim erse bu sozke admlar stizinr(AH-467), mc,ri;ii timiqing nefg adtnlar

KARAHANLITURKCESIGRAMERI * ' ' i

5I

arftr (AH-198), yulug krlma cizni adtnlar tigiin (KB-1404), ytizini krirey tip aclmlar iver (KB-47).

adnagu "yabancr, bagkasr"


agrub ozi.iri! cigerib adhnagunt todurma

(DLT-III, 68-2), agruk agrr igirigni

adnhagukn yiidtirme (DLT-III,68-1).

barga / bargalar "biittin, hep, biiti.inti, hepsi"


ayrtgu turur kcir bayat bargan I (KB-5278), biligsiz l,,rgi barga iglig bolur (KB157), kamug bargalarka ol ol koz kagr (KB-B 8), kamug barganrfpa btigtiler scizi (KB-B 11), merQilig bolur budnr il bargau (KB-5945), olar barga srkngtr (I)LT-II,

213-6), ytiki.in barga ozi qagdr (DLT-I,210-24).

barr / baru "biitiinii, hepsi, tamamt" barusm bitimig yettirmig nizam (KB-B 59), bu bafihazine bu ahurr Liimiig (KB-3021), sarila kaldr ornum ban nerig unu (KB-1161).

biregii < bir-e-gii "biri, birisi, her biri"


biregii tutar i$ kiqig terigrilik (I<B-4202), bu kag nerQ birikse biregii t,,'.. ( KB343), kamug diinya bolsa biregiike ttiz (KB-1238).

ba'ztlarr "baztlan"
ba'ztlan ma pendname-i mtiluk timiqler (I<B-1721)

biri < bir-i; birisi < bir-i-si "biri, birisi"


qi.ikr krlsa ni'met

ikide biri boldr geksiz iiltig (KB-1527),kah tig adakka cmitse Diri {Klr-803), biri on bolur (KB-759).

itgi trati: birinifg "birinin"


biri atr ugmak
bi

rinin! tamug (KB-3654)

Yiikleme haliz birin / birni "birini"


kayusun tilese <idiirgil birin tY\B-244), ol ok ti.iq takr 6028), takr birni bulsa tiikel beg bolur (KB-3597).

birni rghg krlur (KB-

Yiinelme hali: birinle "birine"

52

MCMETTfN HACIEMINOGLU

biliglig birifge biligsiz minirig (AH-97), birifge tap emdi sakrnsa dgiin (KB63Z1),bularda biisi birifge yagr (KB-144).

Aynlma hali: birindin "birinden"


birindin biririie miraslar kahp (KB-B 14) Vasrta haliz birin "biri ile" birinkelse rahat keliir renc onun (AH-210)

birisi < bir-i-si "birisi"


birisi iveklik birisi saran (KB-2061), bu tdrtte biri ot birisi yagr '(KB-307), bularda birisibu til yalgam (KB-338). Yiikleme haliz bririsin / birsini birisin yitiirdi.im tutayrn birig (KB-1579), bu bir ttirltigi ol takr birsini (l{B5762), bu iigte birisink:,Jgh

kiti (KB-4123).

kamu / kamug "her, biitiin, hepsi"

(DLT-II, 17'16), egit btit bu sozke kam.ug tarfida ten (AH-147), kamug igte bolgrl sen arka ytilek (KB-l16), kamug kadgusr erdi iimmet tigiin (KB-40), karnug stizni yrgsa ukuq taplamaz (KB-I85), kamug tegdeqi ner$ kazadrn eriir (AH-457), kamag tiirliig igte biligsiz arftt (AH-l15), kug kurt kamug tirildi (DLT-III 6-1), 69 kek kamug kiginirii yalrrtuk iize alfm bil (DLT-I,44-l).
eren kamug artadr nerrtler udu

itgi hati: kamugnuig "hepsinin"


knmugnurii firakr yakrn ya yrrak (KB-6206).

Yiikleme haliz kamugnr "hepsini"


srnayu tirildirig kamugru kttrii (KB-l187), yora birdirig uktum kamugnt aga

(Y'3-797).

Yiinelme halil. kamugka "hepsine" bu ag kamugka ti.ikedi (DLT-IU, 270-6), kamugka yara$ur bu kut ursa yi.iz (KB-1707), kamugka yarukluk biriir ekstimez (KB-831), yontur kamugka tilemig tilek (KB-1345).

Ayrrlma haliz kamugdln "hepsinden"

KARAHANLI fiRKqESI

GRAMERI

53

bayatka srgrngrl kamugdm tiziil (KB-6250), kamugdrn trikel buldr bulmrg erig (KB-764), kdrigiil tiizdi rabka kamugdm srr$ar (KB-1786).

t I
t

kayu / kayusl "bazlsl, kimisi" Yalrn hal: kayu / kayusr "hangi, kimi" kayu bfivkirer kin ajun yrd kapar (KB-98), kayust batardrn tapuggr anuk (KB-99), kayust gapar kor kayu suv iger (KB-73), kayust yarukrak kayu eksridi (KB-I30), kayust yarukrak kayu eksiidi (KB-130), eiziiri!1ke baka krir kayusm kolur (KB-239). Yiikleme haliz kayunt / kayusm kayunt ayurlar kdnilik yoh (KB-861), kayusm kadaE tut kayusrn adaE (KB4167), kayusrn tilese ddtirgil birin (l<B-244), <iziiriike baka kcir kayusm kolur (KB-239).

IFA TLA

Srfatlar tek baglanna birer isim olan kelimelerdir. Ci.imle i<;crisinde


kendilerinden sonra gelen bir ismi belirterek veya niteleyerek tamamladrklannda "srfat" gorevi yiiklenirler. Metinlerimizde gegen srfatlar gu qekilde gruplandrrrlabilmektedir:

L igaret Srfatlarr
?. Niteleme Srfatlan

4 lSoru Srfatlarr
5. Belirsizlik Srfatlarr

3. Sayr Srfatlart

f. i$ARET STFATLART
Bunlar yalntz ba5lanna igaret zamiri olan isimlerdir. Fakat kendilerinden sonra bir ismi igaret yolu ile belirttiklerinde "igaret srfau" adrnr alrrlar.

bu bilig birdi yalriguk bedtidi bu ktin (KB-150), bub6z eni nege (DLT-I, 49-21), Da ktin tegsii mindin dtirud ol yann (AH-29), ba k0nde naru bu 6ziim tlnmadrn (KB-754), bu ogul ne der (DLT-I, 72-4),ne yazdr ajunka Da sahib hiiner (AH44s).

ol
atrn edgti krldr o/ edgii odtn (KB-291), bilig yind usanma bil o/ hak resul (AH-103), biikendi ol erke mi.iriivvet yoh (AH-150), a/ ajun (DLT-77-4), o/ erni <ik keldiir (DLT-I, 7l-18), o/ il boldr trirde takr ked burun (KB-263), yarattr o/ ugan
ti.intirig

kiindiiztirfi (AH-

3).

uE ol
kayu nerig krz erse u,r ol nerii ktisiig (KB-565), kigig erdi yaEr np o/ oghnrrQ (KB-l158), sevingin keger kor np olbegktini (KB-1977).

KARAHANLITURKQESIGRAMERi
u$ bu
kah srizleyti bilse urr butilim (KB-984), ktiremig kiirek erdi I118), yana ma sar$a aydrm uS bu sozim (KB-1088).
zrr

55

br <izi.im.(KB-

2. NiTELEME SIFATLARI
Yalnrz baglanna birer isim olan bu kelimeler, ctimle igerisinde kendilerinden

sonra gelen isimleri niteledikleri (vasfettikleri) igin "niteleme stfatr" adrnr


almaktadrrlar. Metinlerimizde. niteleme srfatlanndan'bazilan gunlardrr:

a. isimlerin

niteleme slfatr olarak kullanrlmasr

aceb "giizel, hog"


safahg aceb yir korfltiller yarur (AH-494).

aglr "de[erli, muteber, a!rr" agtr nerig kamugr agrr krlguka (KB-906), agtr savgilar kalgay erdi turup
(KB-1200).

akr "comert, eli agrk"

ah erdi elgi yiireki tedi.ik (KB-58), ah ciggtisi ol saran sokgtisi (KB-1731), kigide cidiirmiq ah kirig elig (KB-55), okrgrl uka bar ay elgi akr (KB-1708), uvutlug bagrrsak ahkirig elig (KB-43).
algak "algak giiniillti, yumugak huylu" mini bulgugrkrlkr alEak kerek (KB-703), tiiztin erdi algak krhngr silig (KB43), ttiziin kilkt algak bagrrsak kttdgiil (KB-107).
araste "siislii, bezenmiq (F)"
araste ol ermig yonmr$ kiile (KB-355).

'atik "eski, kadim"


'atikerdi agnu kamugdaoza (KB-5).

56
ayrg "fena, k6tii"

NECMET|IN HACIEMINOGLU

bu diinya kutrrfia rnanma

ayg (l<B-5175).

azad "azat, serbest"


bog azad kigi barga edgti kuh (KB-2307).

anglng "azrh, cesaretli"

auglry eren berk ttigiinler yazar (I(B-283), aughg kiir erke bu ner$ ekstimez (KB-20s4).
aziz " aziz, krymetl i (A) "
bu aziz kitab tdrt ulug agrr ul tize bina krhnmr$ turur (KB-A 29), aziz ol aziz kim azizlark a iz (I{B -tZ+l )

baglrsak "merhametli'r
seviig savgr rd:: bagtrsak idi (KB-34), tiizi.in krlkr algak bagtrsak kitrftiil (KB-107). basrngak "dciz, zayrf , giigsiiz"
basrngak ya satgagka bakmaz bolur (KB-912), ikingi basmgak budun baglar er

(KB-3110).

basutgr "yardlmcl"
basutgt kerek barga iEni bilir (KB-428), basutgt kerek erke yangtlar (KB427),bu erdi basutgr kiini dinka kdk (KB-54,427,428).

bediik "biiyiik" bediikbilgi birle tiktiq erdemi (KB-278), bedtikig bu beglik igi hem
420).

scizi

(KB-

berk "saflam, kuvvetli""

KARAHANLITURKEESIGRAMERi
(KB-702).

57

azrghgeren berk ttigtinler yazar (KB-283), bu ay toldr aydr marrta berkkigen

boqlag "bog, avare"


yava rdma boSlag iqin aytu tur (KB-4185), yavahkka boSlag nerfgin sagmasa

(KB-708).
boE "boq, serbest"
boS azad kigi barga edgi.i kuh (KB-2307), boS azad kigiler bu tiqke avar (KB-

2408), boS azad kigiler murflar kul bolur (KB-2406). cefagr "cefa eden, eziyet eden"

bilir erdirig emdi cefag ajun (KB-1237), cefaq bu diinya cefa krl arig.rr (KB3088), menirilde c'efaq bu diinya
sari

ga (KB - I 092).

gtgay "fakir, yoksul"

biliglig biligsiz gtgay bar ya bay (KB-1923), kamug dtinya buls;r .rhrr suk gryay (Y3-2004), ol il budnr buzlar gtgay bayrtiz (Y:-B-2241).
edgii "iyi"
antn merilti kaldr bu edgti afi(KB-228), kerek beg kcrck kul ne r,,J*.ri isiz (KB-235), ukug ol safga edgii andhg adag (KB-317).

ediz "yiiksek yer"


ay srrka yakrn ay korfgiilke ediz (KB-20), ediz 'argta altrn seraka rc5r (KB24), ediz kirrt bedizlik sarayrrrt (KB-1419).

eski "eski"
kamug eskl nerSler iringig bolur (KB-687), mur$ar kiqki es,tl tapur,,,r kerek

(KB-2836).

58
esiz

NECMETTIN HACIEMINOGLU

I isiz "fena, kritti"

esizyir kodr bargay erdi toga (KB-5834).

esriik "sarhog"
ya esriik ttitiig krlga ahsumlagay (KB-4586).

karr /karrg "yagh, ihtiyar" negti tir egitgil kcn ktiklemiq (KB-1492).
katrg "katr, sert, gok"

idi ked kang bu garibhk ig (KB-a78), i$ir$ itge men tip kafig kur badr (KB542).

klsga "ktsa" bodt ktsga yungrg krhngr buqr (KB-2089), krzrl til krlur &rsgc yaqhg sini (KB-964), yay ktsga isiz dkiing kanr (KB-348).

kurug "boq"
ajun kalmasunr sizirilsiz kurug (KB-108), tiiztilse orun kalmasa bir kurug (r<B-2s47).

yalriguz "yalnrz"
kahn yat ara kirse yaliguz bagr (KB-491).

yaruk "aydrnhk, parlak" kara ti.in toriitti yarukk;jndizi (l{B-127), yaruk


ts20).

can iizi.ildi ti.inerdi ktini (KB-

yavlak "kotii"
ne terilsiz oltim sen ay yavlak <tliim (KB-1537).

KARAHANLITURK9ESIGRAMERI b.
Renk isimlerinin niteleme srfatr olarak kullanrlmasr

59

Karahanh sahastnda kullanrlan renk isimleri, ctimle igerisinde niteleme srfatr olarak gorev yapmaktadrr. Metinlerimizde tespit edebildi$imiz renk isimlerinin kaynaklan defigiktir. Tiirkge renk isimleri oldu$u gibi (Msl. kokgin) yabancr asrll renk isimleri de kullanrlmrgtrr. (Msl. habeg).

ak "ak, beyaz" (DLT-I, 81-9; III,

3g-lg). (KB-67).

al "al renk" (DLT-III,

162-18).

kunmrg yrgaglar tonandr yagrl./.bezendi yipiin a/ sarrg krjk krzrl

ala "ala, alaca" (DLT-I, 81-28; 9l-20).

ki9iktirQlibilgtitanukerditilsoz./.kdrigiilt1lataboldrkimkebi.iteyi(KB6s79).

ar "kestane rengi, kumral, konural" (DLT-I, 80-5). (arsal I arsil/arsik).


bayrn "koyu krmrzr gelincik gigefi rengi" (DLT-III, 20-13). boz "boz renk" (DLT-II,
1996).

|2-9;III,

122-20, 122-23).

iveklik belirfg ol kamugka yavtz.l.kah bolsa begke yiizi boldr boz (KB-

gakrr "geik gozlii, Eakrr" (DLT-I, 363-15).


gal "alaca, krr" (DLT-I\,156-26). yalrrig yiizltig erdim btittirdi sakal./.kara kuzgun erdim kugu krldr Qal (KB1

098). habeq ';siyah ile beyaz arasr, koyu esmer renk"

kalrk biitrii tuttr sevfgler kagr./.ajun boldr zerf[i habeS kriy(KB-4961).

60

NECMETTiN HACIEMINOGLU

kara "kara, karanhk" (DLT-I, 7-9,I1;163-21), (KB-2080, 3570).

krr "krr rengi" (DLT-I-324-22).


krrgrl "krrgrl" (DLT-I483-8), (KB-237 l).

krzrl "ktztl, ktztl renk, ktrmlzl" (DLT-I, 40'16; II,


(KB-22s0).

133-14;

III,

20-16),

kiik "mavi, yeqil"


kulan ya tagr tut takt krik teke./.tutup keldiirtirler sarlla ay boke (KB-5375).

kiikgin "gdliimsti, krr"


negi.i

tir eqit emdi kdkgin sakal./.uka bar munt sen turu kalmakal (KIJ--1636).
"ak, beyaz"

iirtifg

negii tir egitgil oninlbaqhg er'/.ajurfg keqi.irmig uzun yirSh* er (KB-:t

tr:

t'

sartg " san, san renk" (DLT-I, 329 -2; 448s).


yagtz "ya!rz. krzrl ile kara arast renk"

37 4-18;

III,

162-2 1, 224-25

ay kiirkltig kolugh munr kolmagrl./.krzrl merfgzirfgi sen .r(rr,8 ktlnr.ri:rl rKB-

(DLT-III, t0-9; l0- I I ; l0- I :

'

yagrcyir tize yalriguk ogh elig./.kotiirdi kamugka yettirdi bilig (KB-.rttJ


yagrl "yegil" (DLT-I, 4I-2; III,20-17).

t'

bayat birmigin halk trdumaz ki.igiin./.yagn yir yasil kiik tirilse cigun (KB1

800).

yipin / yipiin "koyu ktrmt zt, ktztl, mor, menekqe rengi" (DLT-II l. 2l -27;
2 r -30).

kunmrq yrgaElar tonandr yagrl./.bezendiyiplin al sang kok krzrl

(Kil-rrlt.

KARAHANLI TURKEESI GRAMERI

6l

yipkil "erguvan renginde olan" (DLT-III, yipkin


r,395-4).

46-22).

"menekge rengi, erguvan renginde olan, konur, koyu krrmrzr" (DLT-

c.

Pekigtirilmiq renk isimlerinin srfat olarak kullanrlmasr

Bu srfatlar, niteledikleri isimlerin srfat derecelerini kuvvetlendiren kelimelerdir. Genellikle asrl srfatrn ciniine getirilen bir hecelik ekleme ile olugturulur. Msl: kap kara gibi.
Metinlerimizden tespit edebildigimiz pekigtirme srfatlan gunlardu;

kap kara "kap kara, sim siyah"


kara krlkr barEa bolur kap kara.l.kara krlma cjzni kiidezti tura (KB-4323), krzrl agzr kan teg kay kap kara (YtB-76), (KB-4323).

krp krzrl "krp krzrl"


at iistem yanklar bolur krp ktztl./.krzrl krzgu eri!ler bolur yap yaqrl (KB2385), at iistem yanklar bolur krp kwl (I(B-2385).

kiim kiik "gcim gok" (DLT-I, 328-20). kiip kiik "gcim gcik" (DLT-I, 328-19).
yap yagrl "koyu yegil" (DLT-IiI, 19-3). at i.istem yanklar bolur krp ktnl.l.klz:l' krzgu erigler bolur yap yaSil (KB2385).

62

NECMETTIN HACIEMINOGLU

3. SAYI SIFATLARI
Ti.irkgede kullantlan saytlann isimleri olan bu kelimeler, yahn halde kullanrldrklan zaman sadece birer isimdirler; fakat bu halde baqka bir ismi niteliyorlarsa o zaman "sayl slfatl" gtirevi ytiklenirler. Biz bunlarr 9u gekilde srnrflandrrdtk.

a. Asrl sayr stfatlarr (tsimteri)


Yahn olan sayr isimleri kendilerinden sonra gelen herhangi bir ismi nitelediklerinde "astl sayl stfatt" adtnt altrlar. Metinlerimizden tespit edebildiklerimiz gunlardrr. Sayrlarrn krikeni hakkrnda hentiz kesin bir htikiim yoktur. Bununla birlikte metinlerimizde gegenler, Ttirk dilinin her devir ve
sahasrnda kullanrlan orneklerdir.

bir"bir saytst" (AH-123) iki"iki sayrsr" (AH-50) iiQ "ig saytst" (KB-771)
trirt"dortsayrsl"

ottuz"otuz" (DLT-I, 142-14)

ktrk "ktrk" (DLT-II, 331-21) ellig "elli" (DLT-I, 117-5)

(KB-4663) altmry "altmtq" (KB-366) yiiz"yiz" (KB-190) brrr "beq saytsr" (KB-1432) mifg"bin" (KB-2155) yiti "yedi saylsl" (KB-1890) tiimen "on bin" (Y.B-1767) sekkiz < sekiz " (DLT-I, 365-14) tokkuz < tokuz " (DLT-III, 127-14) hezar"bin" (AH-218)
on"on" (DLT-I, 49-14) b. Srra sayt srfatlarr (isimleri) Asrl sayr isimleri tizerine getirilen -ing / -ingi; -iing / -tinqii ekleri ile yaprlmaktadrrlar. Ciimle igerisinde niteledikleri isimlerin strastnt ifade
etmektedirler.

iking " ikincr" (KB- I 32). ikingi < iki-n-gi "ikinci" (KB-788).
tigiing < iiq-ii-n-g "ilgtincii" (I<B-267).
t c)

rtirtp <
rt iin g rt
ti n g

td rt- i- n- g
t d r t - ii- n-

"dordtincii" (KB- i 34).


g " d<irdiincti " (I<B -2062).

t r)
t r)

<

i < t d rt - il- n- g i "dordi.incii"

(KB

366).

bisingi < biS-i-n-gi "beginci" (KB-1432).

KARAHANLI TURKqESI GRAMERI

63

c.

Sayr isimlerinden yaprlmrg isimler

l. Sayr isimlerinden tegkil edilen yeni isimler ctimle igerisinde isim olarak kullanrldrlr gibi belinizlik zamiri olarak da kullanrlmaktadrr. Bunlann da teqkili srra sayr srfatlanndaki tiiretmeye benzemektedir. Sayr ismi rince -e- eki ile fiil gekline konulmakta, daha sonra fiilden isim yapan (veya srfat-fiil yapan) -gz- eki tle
genigletilmektedir.

biregil < bir-e-gii "her birisi, birisi" (KB-343), iigegii < iig-e-gii "her tigti" (KB-802), iigegiin < tig-e-gii-n "her tigii" (Vasrta hali eki ile geniglemigtir) (KB1664).

Yalmz iinlti ile biten "iki" sayrsrna ek, -gz qeklinde gelebilmektedir.

ikigii < iki-gti"her ikisi" (KB-331), ikigiin < iki-gti-n "her ikisi, her iki" (KB2456).

/ -ndi eki ile yaprlan isimlerin metinlerimizde bir orne[i bulunmakuldrr. ikindi < iki-n-di "bazrsr, <iteki, ikinci" (KB-5851; DLT-I, 140-20), cltntli < iki-n-di (DLT-ilI, 103-23). g. Uleqtirme srfatlarr (isimleri) Asrl sayt isimierinden -er / -ar ekleri ile tiiretilen bu gekilcr de kan:r.rtrrnizce once -a /-e ekleri ile fiil daha sonra -r eki ile isimlegtirilmiqtir.
2. -nti

birer <bir-e-r "birer, biraz, arasrra" (KB-192).

4. SORU SIFATLARI
isimleri soru qekli ile niteleyen veya belirten kelimelerdir.

kayu "hangi, ne"


kayu igke ivse uzar kig kalur (KB-556), kayukin koriingti kagan lclgLi oz (KB-510); khyu netrg (DLT-I, 3l-14), kayu odte hacib tilese mini (KB-56or ne "ne, nasll"
boyda ne ugbar (DLT-I, 44-13), bu sukak ne ter (DLT-11,287-3),bu yir ne kcig iize ol (DLT-III, l3l-4), kelip kayda ti.ittiirft ne omu@ neteg (KB-523t. kerek beg kerek kul ne edgii isiz (KB-235), krirtigli ne barmu yigii iqgii ag (KB-51.1), ne

nerfi bar bilig teg srghg drftin (AH-100), ne tiirliig angsrz arrr vumakrn (All- l

I 1).

64

NECMET'TIN HACIEMINOGLU
neqe "nice, ne kadar"

avgr neQe al bilse adrg anga yol bilir (DLT-I, 63-13), bu boz eni nege (DLT-I, 49-21), koy sanr nege (DLT-III, 157-16), nege'alim erdi neEe feylesuf (AH-203), negeked kigi bolsa ozke yakrn (KB-517), neqe yir bar erdi srgrgmaz eri (AH-201).

5. BELiRSIZIIX SIFATLARI
Yalnrz baglanna birer belirsizlik zamiri olan bu kelimeler kendilerinden sonta

gelen isimleri belirttikleri zaman "belirsizlik srfatt" gcirevini ytiklenirler.


Metinlerimizde tespit edebildilimiz belirsizlik srfatlan qunlardrr:

barga "biittin"
asrg kolsa barga

ozifg yanslzrn (KB-106), tanuk ol safga barga suret bediz

(KB-20), tozi barga muri$lug sarfga ay idi (KB-24).

bir kaq "bir kag"


bu bir kag netrg ol kor bireyin nigan (KB-702), bu bir kng nerig ol kor kiqike yavuz (KB-337), kerek sii
bagrrf ga

bu bir tag krhk (KB-2309).

biitiin

"bi.iti.in, hep"

kcini grn biitiin er mariga ked kiistig (KB-863), taprndr biitiin bolup (KB-763). tegme "her, bir bir, tiirlti ttirlti"

qn

bagrrsak

btitiinsiiz bolur tegme yirde kcirigiil (KB-2151), kcirii barsa tegme iqindehrtar (KB-2152).

kiip "gok" bu il tutguka


(KB-3031).

krip er at sii kerek (I<B-2057), hazine nerek kdp er at Eok kerek

KARAHANLITURKQESI kag "kag, bir kag"

GRAMERi

65

bt kag nerig birikse biregii oze (13-343),bu kap nen! ozrigdin yrratay kriliig (KB-852), kap ig krl kaE kag iq kod krlur erse sen (KB- 1450).
kamug "btitiin, hepsi, her" akftk kamtrg 'oyb ki.ini yuyur (AH-230), bulunm az kantug krzda ol krzrak ol (AH-444), kamug abadannrrig harab ol orrtr (AH-200), kamug ig odinde bolur ay biigii (KB-5 57), karnug nerS yakrnhk krlur kcir bakrn (KB-605), karnug retriisi ort kokuzr tolur (KB-530), yezek kamttg yerig yezedi (DLT-III, 88-23).

her (F) "her" bilip tutsa her kim edibnirig sozin (AH-51 1), eger bilse kaqgar tilin /zer kiqi (AH-s0l). telim "gok, pek Eok, bol, fazla"
telim mal oktig kul kara-ba,s kerek (AH-298), telim nerft tavar birdi rigdi okriq (KB-761), relim sozig uksa bolmas (DLT-III, 20-3), tilindin tdkiildi telim er kanr (KB-r42).

ZA RFLA R

Zarflar da, srfatlar gibi isim soylu sdzlerdir. Ciimle drqrnda tek baglarrna isim olan bu kelimeler, ciimle igerisinde bir fiilin veya srfatrn anlamrnr tamamhy,or veya niteliyor ise "zarf" adrnr ahrlar.
Bu bakrmdan Tiirk dilinde isim ve srfatlann gofu zarf olarak kullanrlabilir. Metinlerimizde gegen zarflan biz qu gekilde gruplandrrdrk:

(Durum)Zarflan 2. Miktar Zarflan


1. Hal

4.ZamanZarflart
5. Soru Zarflan

3. Yer Zarflarr

1. HAL (DURUM) ZARFLARI


Ttirkge'de durum ve tavlr ifade eden her isim, tarz zarh olarak kullerrrl:rbilir. Bu zarflar sayrlmayacak kadar goktur. Bu goz <intine ahndrirnda metinlcrrrrrizde
gegen hal (durum) zarflannrn baqhcalan gunlardrr:

agrr "a$rr, de$erli, krymetli"


agrr tut negii erse yarhglann (KB-128), kamug edgrileri_r: ugtrtut kotur 1Kt1455), uguz tutmasl.r':'r agtr tutsunr (KB-540).

akrun / akru "yavag, yava$ga"


akru akru (DLT-I, 114-11), akrun arrtar sevingil (DLT-III,36l-lr. bu ay toldr oldurdr akru amul (KB-769), iligke ottindi kor akru amul (KB-1556). andag "ciyle"
budun boldr andag ol orrtdi ktirii (KB-21I 1), ol artiag aydr (DLTJ, 37-21).

KARAHANLITURKQESIGRAMERI

67

berk "saflam, kuvvetli, mahfuz" biri beg srizini katrg tutsa berk (KB-2504), kagar bu tiriglik nege tutsa berk (KB-361), mini kim buhp berk tutayrn tise (KB-721).
grgay "fakir, yoksul"
kararigku yarukluk gtgay tut ya bay (I<B-2717), tapugka riziirilni gryaybil 9'gay (KB-3677).

grn "do[ru"
egitmig sdzin gm teg[irse tilin (KB-3818), idisi bile gm tiiziilmig kigi (KB4795), kutadsu soziirf! qrn stiziilsii oztm (KB-51 17).

edgii "iyi" cjdi kelse edgiibirir ol ktini (KB-3014), tugr edgiili.ik krl
2160).

sen edga bulun

(KB-

katrg "sa$lam, kuvvetli, kail"


ata pendini sen katry tut katrg (KB-1568).

kiini "do$ru, gerEek"


kdni bol konilik krl atan kijni (AH-165), kdni soylese soz asgr rikiiq (KB1025), krini sozle srizni tilirigni beze (AH-156), mirfger dostta biri bulunmaz kiini
(AH-382).

mundag "boyle, bu gekilde" savda mundag kelir (DLT-III, 154-14),ug mundag krl (DLT-I, 36-19).

munr tig / munurig tig "bunun gibi"


kim erse munt, te g itermii kanr (KB-B 25), munt teg bulur erse sen bir tigi (KB-4503), muru teg;'ok erse sen andrn tdfttil (I<B-2121).

68

NECMETTIN HACIEMiNOGLU

terk "tez, Eabuk"


ara korse evrer yana terk yizin (KB-403), igig emlemese kigi terk oli.ir (KB157), kiisiiq tut yigitlik keEer sinde terk (1{3-361).

uguz "ucuz, de$ersiz" <iziir$ni uguzklmagrl sen kiigiin (KB-4587).

yaguk "yakrn"
bu begler ol ot otka barma yaguk (KB-653), bugar odte beglerke barma yaguk

(KB-778).

yakqr "iyi, gi.izel" idi ynk,rr aymrq tili korigli tiiz (KB-515), kamug yak,r kordi tili uz scizi (KB53), korii barsa 1,ck,rr ayur bu soziig (KB-298).

yiigrii

"koqarak"

ajun tegre ytigrii oziimni kiirettim (KB-6541), kayu yiigrii ttnmaz ajun
tezgintir (KB-1733), yumugka irig bolsa yiigriituru (KB-4040).
Burada omek olarak verrneye qahqtrlrmrz kelimeler genellikle hal zarfi olarak kullanrlan yalrn veya kahplaqmrg kelimelerdir. Bunun yantnda -ga / -pe egitlik eki, -n, -La / -le vasfta hali eki, -layu / -leyu zarf-fiil eki ile genigletilmiq kelimeler de hal zarfi olarak kullanr lmaktadrr.

turup bag kdttirdi ilig (KB-774), bu ogdi bile numga edgti atr (KB907), ilig scizlemedi bir anga turu (KB-767), sozi egri bolsa ki.iyer ol ktigiin (KB-

bir

artEcr

1024).

2. MiKTAR ZARFLARI
artuk "fazla"
agrrlamrq nrrrrk okiiq hil'atr (KB-61), meliklerke artuk 34).

ilig kend tutar (KB-

KARAHANLITURKQESIGRAMERI
ked "gok, iyi, iyice"

69

ajun tutguka er ukuq bilse ked (KB-224), anr bildegi er marila ked kiisiiq (KB-207), tilig ked kiidezgil ki.idezildi bag ffB-176).

biraz "biraz"
adrnrn ilese biraz kodsa tap (KB-2561), trigek koldr yatil biraz ingrtintip (KB-

s826).

iikiiq "pek gok, fazla"


okuE srizleme sijz

birer sozle az (KB-172), okll,r sozlese yarrtqadr rir bilig

(KB-174).

kiip "qok"
bu beglik igirige takr kr)p krltn (KB-430), er at kcip kalrn tut sevin.lur sene (KB-5483).

beter (F) "daha, kotii"


siigig esriikinde beter ay beki (8-6141).

idi

"pek, gok"
scjz

biliglig idi azbiligsiz oktig (KB-199), idikigki mini emgettirtil idi rik telim (KB-166).

ol mesclde kelir (Kll- l l0),

telim / iik telim "gok, pek gok, bol, fazla"


atari! tapgr bar erdi artuk telim.l.mini emgetiir til idi ok tclim (KB- l6(r
r

aqru "agrn, Eok" agrrladr a,rru tiikel boldr kut (KB-1766), iqig 6l9l), kulak koz yiti tutsa asrukoru (KB-4040).

agrur kcirmiS

yiti kdzltig cr (KB-

70
bularda

NECMET|IN HACIEMiNOELU
erig "en, daha" (kuvvetlendirme edatr) ctimle iginde zarf olarak kullanrhr.

eig altn bu yalgrk yonr (KB-137),

bularda

erf iistiin sekentir yonr

(KB-l3l).

3. YER ZARFLARI
berii "beri"
beriikel tapug krl kitrigiil bir tstn (KB-106)
tegre (KB-4414).

I tigre "etraf,

qevre"

ajun tegre yiigrii oztimni ktirettim (KB-6541), fesat tegre turma yorrma yauk

taEra "drgan, drq"


tamga suwr ta$ra Erkrp tagrg oter (DLT-I, 424-17).

kirii

"geri, girerek"

bulun olmuq erse yulup ol kirii (I<B-2402), iligke kiril hem grka tiirgidi (KB609), kirii hem grka bilse oldrug turug (KB-3998).

yan "yan, taraf" (KB-4114,4783).

utru / utra "do[ru,

kargr"

tefgiz utrakirdi kime irigtigi (KB-3386), ukug keldi utru ayur bi.itrti kor (KB193), yagrk birle utru bakrgsa tohr (KB-137), yonk utrlt vrsa kigig yoklatur (KBl 7s).

yokaru / yokkaru "yukan" bagrn kokke tegr{ir yokaru krhp (KB-3072),ka krlayu kaynar yokarukodt (I<B-72), ktinirfte bedtiyi.ir yokaru agar (KB-731).
arka / arkara "arka, araka taraf, art"
neEe tirse diirtya kahr

arkara (KB-6636).

KARAHANLITURKQESIGRAMERI
yakrn "yakln" yaktn bolsa begke ktdezgii ked riz (KB-650), yaktn tuttum
taprndurmadrn (KB-634),
y

1I

cizke

avuz yungrg iske yakm turmasa (KB-704).

4. ZAI/IAN ZARFLARI
ara "bazan"
402), ara

ara klJ.kt krz teg krhngr silig (KB-400), ara k<irse yi.igrtir bezenip udu (KBtigdiliir tilara mirig sokiig (KB-177).

afnu "iince"
hacib aydr asnu mafgakelsiini (KB-509), men a{nu ayayrn iligke soziirfg (KB-539), olar boldr asnu ol edgti baqr (KB-253).

burun "cince, ileri"


kamug edgiiliik krl sen edgi burun (KB-236), ol

il boldr torde takr ked burun

(KB-263).

emdi / imdi "gimdi, gu anda"


anr cig sen emdi sevinEin

tile (KB-39), korigtil badrm emdi anrfg yolrriga

(KB-46), udrr erdirf! erse tur ag emdi kciz (KB-83).

erte "erte, sabah, erken" kige yattr erte yana atlanrp (KB-5940), yana koptr erte isin baqladr (KB6422).

kidin
1227).

"arka, sonra"

egitgii biligsizke aysa kidin (KB-1012), sarila kelmesiini kidinkelgirgl (I(B-

kin "arka, geri, sonra" aya kin keligli ogul krz krhn (KB-3373), kedig

ogse kendi.i kagan

kin kalur

(KB-2400), sakrngrn tirilse bolur kin seving (KB-3550).

72

NECMETTiN HACIEMINOGLU

iirigdiin "onden, onceden"

c;fidiin kamug baggrka (KB-45), kidin r)igdtin errnes ne soldtn origun (KB-18), yagr yetse digdiin usallar
bagr erdi r)rigdiin kamug baggrka (KB-45), bagr erdi

oltir (KB-444).

kig "geg, uzun"


kayu igke ivse uzar kiq kalur (KB-556), nege kig tirilse togengii yirig (KB1383), uzun kig yagagrl ay ilig kutt (KB-i350). kiEe "gece"
kige yatsa kig yat yana erte tur (KB-1506), kiqe yattt anda ttinedi serip (KB489), togar kige azn yana ok tolur (KB-734).

naru "bir yana, sonra, bagka"


busug bolmasa bardtm emdi naru (KB-366), ktisemig bile Elktt

bu,h ttartt

(KB-519).

kiindiiz "giindiiz"
ayur ttinle ktindtiz marlla tur baka (KB-760), kigi kigi kcirse krr./r;-' rnini sorfldaga (KB-5004), tiini yattr yatgakta kiindtiz tjrti (KB-952).

sorig "son"
kigig tepsemegil yime igme son! (KB -1302).

tutgr

/ tutagr "her

zaman, devamh"

cikiingliig bolur /afEr ovke iqi (l<B-324).

tiin

"gece"

sini boldr tan kiin bu emgek bile (KB-39).

ulag

/ ulagu

"daima"

tilek arzu ni'met ulaqu, kadaqhk yakrnhk ulaybohtr (KB-6281).

KARAHANLITURKEESIGRAMERI
ahr / ahur (A.) "son, sonunda, nihayet"

73

gehadet bile kesgil ahtr trnrm (KB-394), ririg iilgii aftrr triger8ii yirig (KB237), yonp trn tokrgh ahrr rilgiisi (KB-233).

hergiz (F.) "asla, higbir zaman"


grka tugsa hergiz unrtmaz yolum (KB-5414), ciltiglike hergizasrg krlmaz em (KB-1065), zina krlma hergizkatrglan usa (KB-4409).

evvel "evvel, cince" burun (ewel) an zehrt tatgu 'aseldin oza? (AH-c440), burun (euvel) burun bagka b<irkni keder bas kerek ? (AH-C300).

5. SORU ZARFLARI
Kendilerinden sonra gelen fiilleri soru yolu ile belirten zarflardrr.

Yiiklemleri ve srfatlan soru yoluyla krsan ya da berkiten kerimelerdir.


negi.i teg "ne gibi"

negii teg bolur bu kdnilik ulu (KB-861), negii /eg bolur edgti krlkr ttizi (KB855), negii teg igeyin bu isiz kigig (KB-930).
nege "nice, ne kadar, kag, nasrl"

isizlik edikmez nege edlese (KB-347), nege me srnadrm isiz krlgugr (KB247), nege tirse diinya tiiker alkrnur (KB-l 14).

nerek "ne, neye, ne gerek" nerekkeng urur sen bu altun giimiig (KB-1420), nerekkodgurar sen nerek bu (I(B-1233). srgrt
neteg "nasrl, ne gibi"

(KB-390).

anadrn neteg togdumerse bu kiin (KB-1513), munrrf! gtikri emdi neteg oteyin

74

NECMETIN HACIEMINOdLU

neliik "nigin,

neden, nasll"

bardrri! neliik aymadrrig (DLT-[\,245-15), neliik arigar biligtim (DLT-III, 188-19), neliik sozlemez sen agrn teg bolup (KB-775), neliik tiirdiirig emdi bu tigke marfta (KB-369), scikiigliig neliikboldt zahhak otun (KB-241). nelek "nigin"
nelekkeristiriE (DLT-I, 370-12), orBdiin nelek yalvarmadrrig kag kata berdirQ tavar (DLT-I,498-20).

nelik "niEin"
bilig eri yaglsrn neliksever (DLT-III, 385-6). neqtik "neden, nigin"
korup negiik kagmadrrQ (DLT-I, 79-20), negiikbardfig (DLT-I' 392-11)'

EDATLAR
ArapEa bir kelime olan edat "dlet" ve "vaslta" demektir. Onun gramerdeki yerini tesbit ederken bu asli anlamrnr griz oniinde bulundurmak gerekir. Nitekim, bir gramer unsuru olarak "edatlar tek baslarma anlamlan olmayry, ancak ciimledeki di{er kelime ve kelime gruplan arasmda geSitli ilgiyi kurmaya yarayan" "6let stizler"dir, "vasttalar"drr. Daha miigahhas bir ifade ile anlatmak gerekirse, denilebilir ki edatlar dilin mantrki kurulugunu tegkil eden ctimle yaprslnln "harcr"drr. Bu bakrmdan gorevi itiban ile isim gekim eklerine benzerler.

Dilin btitLinti iginde miicerret bir unsur olarak ele ahndr$r takdirde ise edatlar gekime girmeyen "donmuq" ve "kahplagmrg" sdzlerdir. Boylece mihiyet itiban ile de isim Eekim eklerine yaklagrrlar. Bu bakrmdan, denilebilir ki, Ttirkge edatlar isim gekim eklerinin gordiifii gorevlerin bir krsmrnr da yiiklenmig, fakat onlardan daha zengin ni.iansh zaruri srjzlerdir. Ttirkgede baqka dillerin edatlanna mukabil hal ekleri, hem de onlara ildveten edatlar vardrr. Bu trzellikleri ile dilimizdeki edatlar isimler ve fiiller yanrnda fakat onlardan farkh mahiyette tigiincii bir kelime grubunu tegkil eder. Edatlann gerek dilin biitiinii iginde, gerekse gramer unsuru olarak cijmle iginde tek baglanna anlam taqrmamalan ve gekime girmemeleri gibi onlan isim ve fiillerden aylran iki miihim ozellik vardrr. Onun igindir ki, asrllan ne olursa olsun, bu ozel farklan gcistermeyen kelimeler, o durumlan ile artrk edat de]gildir. Bu vesile ile, bdzr Avrupah Tiirkologlar'rn isme muzaf olmug ve gekim eki almrg iginde, dtsmda, karStnnda, yarunda vb. gibi bir Eok kelimeyi kendi dillerine kryasla edat
saymalannr do[ru bulmadrf;rmrzr belirtmek isteriz. Zira Tiirkge'de "benim
yarumda" ile "benim elimde", "okulun karStnnda " ile "okulun damtnda" terkipleri arasrnda hem gekil, hem de mahiyet bakrmrndan hig bir fark yoktur.
Edatlarla diler kelimeler arastnda bilhassa kullanrhg srrasrnda ortaya Erkan bu farklar bir tarafa brrakrldrlr takdirde, Ttirkge'deki her edatt ilk ve asli gekli bakrmrndan ya bir isme, ya da bir fiil ktiktine ba$lamak miimkiindiir. Gergi bugtinkti bilgimizle ktiktinti ve ekini ayrramadr$rmrzbazt edatlar da vardrr. Ancak onlann yaplslnl da Tiirk dilinin kurallanna dayanmak ve bilinenlerle kargrlagtrrmak s0retiyle, agapr yukan tesbit etmek mtimkiindiir. Esasen bir krsrm edatlann defil,. Ttirkge'de mevcut daha bir gok ek ve kelimenin yaprsr da heniiz tam aydrnlanamamr$ttr.

76

NECMETTiN HACIEMINOGLU

Eski Ttirkge devresinden beri dilimizde mevcut olan edatlar yapt, kciken ve mahiyet bakrmrndan beq gruba aynhrlar.
zarf fiilekleri ile (gr)re, oza, tapa, dte vb.), bazan da gekim ekleri ile (isterse, bakaltm, gitti, varun.. gibi) teqkil edilmig edatlardrr. Gerek Eski Ttirkge'de, gerekse bugtinkti Ttirk lehgelerinde mevcut olan pek gok edafin bu gekilde tiiremig oldufunu tesbit etmek gi.ig de$ildir. Genellikle g ekim v e b a ! lama e dnt I a n fi i lden ttiremiqlerdir.

1. Fiilden tiireyenler Bunlar, fiil koklerinden genellikle

2. isimden tiireyenler
Bunlar isim kciklerinden genellikle vasrta hali eki (ugun, dnin, gibin, birle... gibi), iyelik eki (kibi, sont, dni), cihet eki (igre, sonra, taSra...) ve bazan da di$er hal ekleri ile teqkil edilmiglerdir. Kuvvetlendirme, soru ve qekim edatlan daha gok bu gekilde tiiremigtir. Bilhassa mekin, zam.an ve cihet bildiren kelimeler isim kiikenli
edatlann go[unlu$unu teqkil ederler.

3. Yaprsr ve kiikeni bilinmeyenler


Bunlar, eski Ti.irkge'den beri goriilen fakat k<iken ve yaptlan kesin olarak bilinmeyen edatlardrr. Bir krsmrnr hem fiile hem de isme ballamak mtimktindi.ir. Bdzrlannrn yaprsr tesbit edilse bile kullanrhg qekli ile kok anlamr arastnda bir ilgi kurmak giigttir. (ara, an, adm, ok / tik, ma / me, erki vb.).

4. Taklidi siiz mahiyetinde olanlar


Bunlar genellikle insan veya tabiat seslerini taklit s0retiyle, yahut his ve hadisleri yorumlayrp ses geklinde ifdde eden sozlerdir. Tam bir edat ozellipi gdsterirler. Seslenme, tinleme, cevap ve hayret edatlan genellikle bdyle ttiremigtir. (ah, ay, ey, oh, vah, haydi, ha, ya vb.)

5. Yabancr asrlh olanlar


Bunlann ancak isldmi Tiirk edebiya! devresinden itibaren dilimize girenlerini
tesbit edebiliyoruz. Onlar da Arapga ve Farsga'dan altnan sozlerdir. En gok ba$lama edatlan arasrnda gori.ilen bu yabancr asrlh scizler, bilhassa terctime hareketi bagladrktan sonra dilimize girmiqtir. Bunlar Tiirkge'ye sadece bir kelime olarak defil, bir gramer gekli olarak girdikleri igin, gerek ses, gerekse anlam baktmrndan pek az defiiqiklife u[ramrglardrr. Aynca kendi dillerinin sentaksrnr da birlikte getirdikleri igin, TiirkEe'nin ciimle yaplslna tesir etmig, ifdde tarzrnr bozmuqlardtr. (ger, eger, hod, meger, madem ki, ldkin, fakat, Sdyed, gttya, hatta vb.).

Edatlann yapr ve tiireyig gekillerinin aragttnlmast yantnda, meydana geliq sebeplerinin tesbiti de miihim bir meseledir.
aErklamadan da anlagrlacalr gibi Tiirkge'de asli olarak isimler

Yukanda edatlann tiireme gekilleri ve krikenlerine ddir verilen ktsa vefiiller olmak iizere

KARAHANLITURKQESIGRAMERI

77

sadece iki farkh kelime grubu vardrr. Ttirkgedeki biitiin sozleri bu iki gruptan birine baflamak aga[r yukan mtimkiindtir. Edatlar da bir ismin veya fiil geklinin uzun miiddet aynr grirevde kullanrlmasr neticesinde "kahplagmrg" veya anlamca "aqlnmlg" scizlerdir. Briyle bir "kahplagma" ve "aglnma" olayrnrn meydana gelig sebebi ise, dilin mahiyeti ve bunyesi ile ilgili miihim bir cizelliktir. Qtinkii dil hayatiyeti olan strekli bir varhktrr. Bu da onun devamh s0rette geligmesini, zenginlegmesini, anlam ve ifdde giictinii artlrmasrnr gerektirir. Btinyesini bozmadan, yaplsrnl agmadan, defigik ifdde imkdnlanna kavugmasrnr ihtiyag hdline getirir. igte bu zaruretledir ki dilin ustalan dil hazinesindeki kelimelere zamanla degigik anlamlar ve g<irevler yiiklerler. Onceleri tek tek qahrslar tarafindan ytiklenen ve dar bir sahada kalan bu yeni anlamlar, gittikge yerlegir, genigler ve yaygrnlaqrr. GeEici olmaktan grkar, genellegir. Neticede dilin biinyesi iginde yeni gramer gcirevleri ytiklenmig kelime gruplan tegekkiil etmig olur. Ancak, boyle bir geliqme dilin genig trlgtide iglenmig olmasrna ba$hdrr. Bu sebepledir ki bir dilde isim ve fiil gibi temel unsurlardan bagka yardrmcr unsurlann geqitlilili o dil igin zenginlik aldmetidir. Qiinkti dillerin asrl zenginli$i kelime sayrsrnrn fazlah$rndan ziyade, ifdde imkdnlartntn geniglifi ile cilgiiliir. Edatlar da dile ifdde giicti ve niians kazandtran scizler oldu$una gore, iglenmig dillerin geqitli gorevlerle yiiklii sayrsrz edat'a sahip olmalan tabiidir. igte Ttirkge biiyle bir dildir. TtirkEe, bu zenginli$e ytizyrllarca siiren bir iglenigten sonra ulagmrgtrr. Qok geniq bir co[rafi sahada yayrlan ve kurdufu her imparatorlu$un hikim milleti olan Ttirkler, siyasi geligmeleri ile birlikte dillerinin imkAnlannr da genigletmiglerdir. Bu genigletme, hem bagka dillerden kelime almak, hem de temas ettikleri yeni kiilttirtin ihtiyaglanna gcire TiirkEe'yi iqlemek s0retiyle yaprlmrgtrr. Bilhassa her kiilttir gevresinde yetiqmi$ kalem erbabr, Ttirkge ci.imle yaplsrna bir "tag" il6ve etmiq, bir edat kazandrrmrqfir. Qiinkii dilimizdeki edrtt'lann biiyiik bir krsmr, isim veya fiil grubundaki kelimelerin oradan alrnrp gegici olarak edat bigiminde kullanrlmasr neticesinde meydana gelmigtir. Bu da daha gok yazar ve san'atgrlar tarafindan yaprlmrgtrr. Nitekim, yazr dilinde konugma diline nisbetle daha qok ve gegitli edatm bulunmasr bu fikri destekler. Ti.irkge'ye hakim btiyiik sanatgllann eserlerinde, ikinci srnrf yazarlara nisbetle edatlarn gegitlili$i bu fikri kuvvetlendirir. Ve nihayet Eski Ttirkge'den bugiine dofru dilimizdeki edat geqidinin gittikge artmr$ olmasr da bunu isbat eder.

Tiirkge'deki edatlann bir krsmr gekim eki almak sriretiyle isimleqebilir. Boylece ciimle iEinde veya drgrnda bir isim gorevi goriir. Bunlar ya hentiz tam "edatlaqmamrg", yani yan "donmug" kelimelerdir, veya da Eok eskiden beri edat olarak kullanrldrklan igin, tersine bir ihkigafla tekrar "isimleqmig" srizlerdir. Qekim edatlannn bazrsr bu ozelli$i gcisterir (ba\ka, dodru, gibi, grire, geri, kadar, yana vb. gibi). Bir krsrm edatlar ise, hig bir s0rette Eekime girmez. Bunlai da tamamiyle donmug asrl edatlardrr. Kuvvetlendirme (ot</tik, da/de, dahi, bile, ma./me, yime, hod),'soru (nasil, hani, acaba), gcisterme (Su, iste), seslenme (ey, haydi), cevap

78

NECMET|IN HACIEMINOGLU

(evet, peki, hay hay), ballama (eger, gergi, veli, Sdyed, nitekim, zaten vb.) edat lan bu ozellikleri tagrrlar. Bunlardan bagka, bir krsrm kelimeler de ciimle iginde ancak

bellidurumlardaedat gorevigrirtrler(Uslanmadr ginigor odivanedestinler; Varstn

gtiniil agkrnla harib olsun efendim vb.).


Edatlar anlam ve gorevlerine gcire de on gruba aynhrlar: Qekim edatlan 2. Ballama edatlan
3. Kuvvetlendirme edatlan

l.

6. Qafrrma-Hitap edatlarr 7. Unlemler


8. Gosterme edatlarr

4. Kargrlagtrrma-Denklegtirmeedatlan J. Tekerriir edatlarr 5. Soru edatlan

I. qEKiM EDATLARI
isimlerden sonra gelerek, ba$h oldu$u isimle ctimlenin di$er unsurlart arasrnda zaman, mekAn, cihet, tarz, sebep, benzerlik, bagkahk vb. bakrmlardan
gegitli ilgiler kuran kelimelere Eekim edatr diyoruz.

Bunlar, mutlaka bir isimden sonra gelmeleri ve ancak o isim sdyesinde anlam kazanmalan sebebi ile, isim hal eklerine gok benzerler. Nitekim J. Deny, A. Rasim, Tahir Ken'an, Abdunahman Fevzi, gibi bir gok gramerciler isi'n eklerini de edatlar arasrnda saymrglardrr. Halbuki gekim edatlan isim hal eklerinden qu farklarla aynlrrlar:
I

Edatlar mtistakil kelimelerdir; ses ve qekil bakrmrndan biinyelerini muhafaza edip, ait olduklan isimle benzeqmezler.

2. 3. 4.

"UEiin" ve "ile" gibi zamanla eklegme temayiilii gosterenler miistesnd ait


olduklan isimden mutlaka ayn yazrlrrlar.
Edatlar anlam bakrmrndan isme daha genig ve zengin hiiviyet kazandnrlar.

Edatlar isme muzaf olduklan, yahut her hangi bir hal eki aldrklan zaman

edathk hiiviyetlerini kaybederler; bu sebeple Osmanh miielliflerinin Arapga'ya, Avrupah Tiirkologlar'rn da batr dillerine kryasla vardrklan bu
netice, Tiirkge'nin btinyesine uygun degildir.

Ti.irkge'nin btnyesine uygun olmayan difer bir husus da, gekim edatlannrn yanhg isimlendirilmesidir. Avrupah Ttirkologlar kendi dillerinin ozelliklerine kryasla Tiirkge'deki gekim edatlanna postposition (sona gelen edat) adrnr vermektedirler. Bu, priposition'un (one gelen edat) zrddr kabul edilerek di.igiintilmii$ bir terimdir. Bizim gramercilerimiz de genellikle bu ismi benimsemiglerdir. Halbuki Tiirkge'de bir "rine gelen edat" veya ek olmadr$rna, btitiin ek ve edatlar tabii olarak, sona geldi$ine gore bunlar igin "son Eekim edatr" tabirini kullanmak da hatahdrr. Qiinkti

KARAHANLITURKEESIGRAMERI

-79

bu, ister istemez, bir de "<in gekim edatl"nrn mevcud oldu[unu zannettirmektedir. Onun igindir ki, biz "son gekim edah" tabirini yanhg buluyor ve sadece "Eekim edab" demekle yetiniyoruz. Eski Tiirkge'den gtiniimtize kadar kullanrlagelen gekim edatlan yapr ve ktiken bakrmrndan iig gegittir:

l. 2. 3. . 2.
I
1

Fiil kokenli olanlar,


isim kcikenli olanlar,
Yabancr asrlh olanlar. Kullanrhq bakrmrndan da gekim edatlan ikiye aynlrrlar: Yalnrz edat olarak kullanrlan donmuq kelimeler,

Ashnda isim veya zarf olmakla birlikte, gegici olarak edat durumunda
kullanrlan kelimeler.

Anlam baktmrndan ise gekim edatlannt

gu gruplara

aylrabiliriz:

Baqkahk, farkhhk ifade edenler

adm, artuk, ayru, ayruk, baSka, bdlek, gayrt, harig, ma'Ada, rigtin, riii, 6iii, ciitin, rizge, ziyade vb.

2. , Benzedik ve miktar bildirenlerdsd, asil, beraber, bigi / bigin, Qaghg, genli, geli, geSit, defrlii, derece, diAdek, diirlti/tiirlii, emsdli, gibi / gibin / kibi / kibin / kibik / kimi, gfine, kadar, mhnend / mdnendt, mefiiz, mefiizlig, mertebe, misdl, misillfi, mu'ddil, mukabil, nalar, nd4r, ohSaSry, riltbe, sayu, sfat, teg / tig / tek / tik, vdr, veS, yafihg vb. 3. Mek6n ve zaman ifdde edenler altp, are, asra, a{e, agaga, aSry, aS*, aSnu, basa, berii / birii, bttrna, burun, degin / digin / deginpe / diginge, ewel, gerti / girii, igre / iggerii, kadar, kege / kige, kidin, kidin, kiyin, kin, kisre, kodt / kodt, orta / ortu / otra, oza, rifi, rifii, riiiin, riiidlin, (ite, dze, rizere, sabtk, stra, sofi, softra, td, taraf, ta{., tai'ra, tegi / tigi, tegin / tigin, teginge / tiginge, tegre / tigre, tigrii, tiste, iistiin, ulat; yan, yafia, yana, ydre

vb.

4.

Cihet bildirenler

an, arkuru, asra, a{a, baka, cdnib, dapa/tapa/daparu/tapara/taparu, degin, deginge, dek, dogru / togru, maru, ilgerii, kadar, karap, karSu, karu, nart / naru, sart / saru, siiar, stfiartt, ta{garu, turkaru, utru, yan / yaru, yagru, yaiiaru, yffiak,

yokaru vb.

Sebep ve gaye bildirenler ddir, dolayt, igin / igiin / iigiin ra{men, udu vb.

80 5.

NECMETTIN HACIEMINOGLU

ugun, iyin, ma'niden, ndst, ritkiirii, rjttirii,

6.
7

Tarz ve mukayese bildirenler


baka, baslayu, gdre / kdre, nazaran, nisbetle, tilze vb.

. Birliktelik

ve v6srta bildirenler

beraber, bile, bilen, birle / birlen, ile / ilen, ulam vb.

Qekim edatlan ait olduklarr isimlerin genellikle hal eki almrg gekriyle kullanrhrlar. Her edat, isim ve zamirlerle birlegirken defigik hal ekleri ister. Bu tjzellik, bir yandan edatrn kcikeni ile, bir yandan da anlam ve fonksiyonu ile ilgilidir.
Karahanh Ttirkgesi'nde ku llanrlan edatlar qunlardrr:

adrn < ad-l-n "-den bagka Eski ri.irkge, Karahanh, Harezm ve Qafatay sahalanna ait metinrerde goriilmektedir. A. von Gabain'e gore adtn kelimesi ad- fiil kokiinden -n zarf-fiil eki ile tiiremigtir (Alt. Gr. 140). Brockelmann ise bu edatr isim kokenli saymakta; fakat r izahrnr yapamamaktadrr (Ost. Gr. 174). R. R. Arat da (ETg, 3ll) a&ngig< admgrg srizi.inti izahederken,adtnedatrm TTT.Ill, not l8 veTTT. V, A. not l7'yede afif yaparak, adtr- fliline baflamaktadrr.
Bizce de bu edat bir ad- fiil koktine ba$lanabilir. $riyle ki: adm edatr gekli inkigaf baktmtndan adruk edatrna paralel bir seyir takip etmektedir; nitekim rzdlrfiilinden ti.iredi[ini bildilimiz adruk Orta Tiirkge'de adruk geklinde inkigaf ettili gibi, Eski Tiirkge'deki adm da Orta Tiirkge devrinde ve Harezm sahasrna ait metinlerde adm olarak geligmigtir. Aynca bu paralellik yalntz gekle miinhasrr olmayrp, edat durumunda kullanrldrklan zaman "-den bagka, -den gayrr" anlamlarrnr ifade etmektedir. igte bu diigtincelerle, adruk, adtr- fiiline baflandrlr gibi, adm da adtrln kendinden tiiredi$i bir ad- kokiine baflanabilir.

a) isimlerin -da / -de aynlma b) '

hali ile

idim rahmetinde adm yok umung (KB-1364), keserde adtnbolmagay ol mini, (KB-818), kcini banr keyiknifr ktizinde adtnbay yok (DLT-IIL l5l-19).

Zamirlerin -da / -de ayrrlma hali ile

senifide adtn men idi bilmedim (KB -1151), arufida adm yok safra ktig bile (KB-1280); iikting ol afrar yok ofr anda adtn (AH-l 16) mwtda adrn tidag ok (ost. Gr. -174); menifr yok sakrngrm munufida adtn (r(B-1217); on iki i.ikek ol bularda adm (I(B-138).

KARAHANLI TURKEESi GRAMERI

8r

c) g)

isimlerin -drn / -din ayrrlma hali ile


idim rahmetidin adm (Ost. Gr. -175), kiEiklikte tasnn adm yok miini (KB-

1628).

Zamirlerin -drn

/ -din ayrrlma

hali ile

mttndm adm (ost. Gr. -175), munufidm adm (ost. Gr. -175), seniiidin adm yok safra tu$ tefl (KB-7).

ara <ar-a "araslnda"


Eski riirkge'de,_Karahanh, Qa$atay, KrpEak.ve Batr Ttirkgesi'nde hiE bir ses de[igikli$ine u$ramadan kullanrlan ara edatrm A. von Gabain, isim tokenli olarak (Alt. Gr. -143); Brockelmann ise fiil kcjkenli olarak (osr. Gr. -lgl) gcistermigler; fakat izah etmemiqlerdir. Hem bir gekim edatr olan, hem de isim hal eklerini alarak bir isim gibi kullanrlan ara s<izti, gekil bakrmrndan -ra cihet ekiyle yaprlmrq bir mekdn zart:r:, hatrrlattrgr gibi, bir zarf-fiili de diigtindtirmektedir. Bu kelime edat olarak kullanrldr$l zaman da ciimlede mekdn zarfi gcirevini gciriir. Bu edatrn arfiil kcjktinden -a zarf-fill ekiyle yaprlmrg olmasr ihtimali daha kuvvetlidir.

a)

Yahn hal ile

III, 60-8);

bilig kigi ara iiliigltig ol (DLT-I,.5 ll-26);tevey miiniip koy oroya$mas (DLT_ ara ogdiliir tit ara mifr sdkiig (KB-177); bediik UotOr begtei a'rabuktiltig (KB-1694)

b) c)

Aynlma hali ile


agudtn ara ot ara suv grkar / birisi itigli birisi yrkar (KB_26g6).

Zamirlerle
biznifi ii siznifi ara (Ost. Gr.
I8l

), andm ara (Ost. Gr.

gI

).

arr "-e do$ru, -den

cite, -den

ileri, -den"

farkl o ld ufu n u d ii gti ndtirmektedir. Brockelmann an'yr narubahsi igine ahp isim k<jkenli olarak gostermig; fakat izah etmemigtir. (ost. Gr. -174);J. Deny de an lle naru arasrnd,a art < narr < naru < inaru geklinde bir mi.inasebet dtiqiinmekle birlikte, aErklama vermez (TDG, 591).
olu gu k<ikenlerinin de

Eski ri.irkEe'de bulunmayrp, orta Tiirkge devresinde g<iriilmeye baglayan aru edatrna bugtinkii Krpgak ve Sibirya givelerinde (Rd. I. -263-26g) ve Anadolu alrzlannda da rastlanmaktadrr. Anadolu a$rzlannda oldukga genig bir muhitte kullanrlan bu edat dn qeklinde dir: Do{udan drt bir ftrtma koptu (DS, I) orne$inde anlaft ve kullanrhg bakrmrndan an'yabenzemekle birlikte, telaffuzlannrn Oe-gigit

82
268).

NECMETTIN HACIEMINOGLU

Radloff ise nan'mn an'dan grktr$r kanaatindedir; fakat delil gtistermez (Rd. I,263Bizce de an ile nart / naru arasrnda goyle bir mtinasebet diigtiniilebilir: nrr grkma hali ile -dan an geklinde kullanrldrlrnda, -da narr geklinde yanhg heceleme sonucunda nart edatr ortaya Erkmrg olabilir. Nitekim, TiirkEe'de iilegtirme sayt adlanndaki -Sar /-Ser ek'r, (be-Ser < beS-er gibi), -lar /-ler Eokluk eki (o'lar < ol-ar) ve -ru /-ni (be-ni < ben-i) yikleme hali ekinin btiyle bir yanhq heceleme neticesinde meydana geldi$i bilinmektedir. bu gehrnifr an yagrda (Ost. Gr. -174); eldin ilge arr (Ost. Gr.)

arkaru < arkur-u "-a kargt, -a do[ru" Anlam bakrmrndan arkur- "gapraz gegmek" ile bir mtinasebet kurmak miimktin oldu$u gibi, qekil baktmtndan da bu fiilin zarf-fiil gekli olarak diiqiini.ilebilir. A. von Gabain'de bu gekilde, Radloffda ise arktrt geklindedir.
Qekim edatr olarak Batr Tiirkgesi'nde kullanrlmaktadrr.

a) b)

artuk < art-u-k "-den ba;ka, -den fazla" -da / -de ayrrlma hali ile yogurkanda artuk adak kciri.ilse i.igiytir (DLT-II, 137-6); bu kag yirde artuk
-dan

katrklangu el (KB-2503); tapuglarda artukbu yinqke tapug (KB-2484)'

-den ayrrlma hali ile

artak erden artuk almas (DLT-I, 99-5)

asra < as-ra "aga[r, -den aqa$r, -den cite"

Eski TiirkEe devrinde mekin zarfi olarak kullanrlan asra sciztinti A. von Gabain (Alt. Gr. -143), Brockelmann (Ost. Gr. -177) isim kokenli olarak gostermiglerdir. Sonundaki -ra cihet eki bunu ns-ra qeklinde di.igtinmemizi miimkiin krlmaktadrrl R. R. Arat da kelimeyi boyle izah etmigtir (AH, Not. 34). Bu kelime XL ytizyrldan itibaren esre ve daha sonra da e / i qivelerinrte isre qeklinde inkigaf etmigtir (AH, Not. 294) Qa$atay Tiirkgesi'n de esre, Osmanh Ttirkgesi'nde ise asra, esre ve rsrc gekilleri bir aradadrr. Qekim edatt olarak kulanrhgr da ancak Orta
Tii rkqe devresinden itibarendir.

KARAHANLI TURKCESI GRAMERI

83

isre "-den cite, -den aqa$r"

a) isim ve zamirlerin
o anda isre ol

ayrrlma hali ile

(DLT-I, 126-15).

a$nu < aqrn-u "-den dnce"

(Alt. Gr. 136) ve Brockelmann (ost. Gr. 182) a{nu'ytr a{rn-u geklinde zarf-fiilli
olarak kabul etmiglerdir ki, doprudur.

Eski Ttirkge, Karahanlt ve Harezm sahalannda gcinilmektedir. A. von Gabain

a)
I

-da

/ -de ayrrlma

hali ile

ayfimazda crsnr stiztii scizleme (KB-960), katilmazda arrnu srnagrl kiqig (KB304), t d r iit m e zde a S nu b ay at bu'dlem (YS -2227 ).

b)

isimlerin ve zamirlerin -drn


men andm a,rnu kildim

/ -din ayntma hali ile


182).

(DLT-I, 130-16), kapukdm a,rna (Ost. Gr.

basa < bas-a "-den sonra, -den cite"

Eski Tiirkge, Karahanlr ve Qa$atay sahalarrnda Eekim edatr olarak kullanmrgtrr; fakat hem A. von Gabain Alt. Gr.'te, hem de J. Eckmann Ch. M.'de basa'yr gekim edatlan arasrnda gostermemiglerdir. Brockelmann ise bu kelimeyi fiil kokenli gekim edatlan arasrna almrg; fakat izahat vermemigtir (ost. Gr. 182). Bizce basa, bas- fiil koktinden -a zarf-fiil eki ile tegkill olunmugtur.

a) isim ve zamirlerin

-de ayrrlma hali ile yagur baq bolur bu beginde basa (1iJ-1630); bu srizde basa (Ost. Gr. 182); men anda basa kedim (DLT-II, 224-4): tilekke tegiimez bu anda basa (r(B-1921); usanma oliir sen menifide Dasa (KB-1093); krhg krnda Erkmaz antfida basa, kirrg
birle begler uzatur elig (KB-21 3 8); antfida basa boldr iking origay (KB
-I

-da

32)

berii < birii < beri < ber-ii?, ben-rii? "-den beri, -den itibaren" Tiirk dilinin, ilk yazrh metinlerinden zamanlmrza kadar biiti.in sahalarrnda
goriilen bir gekim edah ve mekdn zarfrdrr. K<iken baktmrndan hember-ii qeklinde bir zarf-fiili, hem de be-ru geklinde cihet eki ile yaprlmrq bir ismi diigiindtirmektedir. A. von Gabain (Alt. Gr. 145) ve Brockelmann (ost. Gr. 174) berii'yu isim kokenli gostermiglerdir. Bu edat i < e givelerinde birii, Anadolu Tiirkgesi'n de ise beri olarak
inkigaf etmigtir.

Bu edat birEok Tiirkolog tarafrndan ben-rii geklinde izah edilmigtir. Fakat bu, zayrf ihtimaldir. Qi.inkti, anlam baktmrndan, hem de gekil bakrmrndan berii edatlnr

84
mi?

NECMETTIN HACIEMINOGLU

ben zamiine ba$lamak imkansrzdrr. Ben zamiinin -n sesi nasrl ve niEin dtiqmi.igttir? E$er berii, benrii'den geliyorsa, dilde serti < senrii , aru<anru vb. olmast gerekmez

a)

-da

/ -de ayrrlma hali ile

tiimen yildaberii tul erdim tulas (KB-84); ajunka apa inmisinde berii (I(B219); maffa ok taprndrfr kigikde berii (KB-1941).

bile < birle "ile, birlikte, beraber" (bk. birle) Ti.irkge'nin gegitli devrelerinde hem kuvvetlendirme, hem Eekim, hem de ba$lama edatr olarak kulanrlmrg olan bile, Eski TtirkEe devrinden beri hiE bir ses defigiklifine u$ramadan yagamaktadrr; ancak A. von Gabain Alt. Gr.'te bu edata yer vermemis ve bile'nin tegekkiil tarzr hakkrnda da kesin bir qey stiylememiStir. Brockelmann onu, ile edattyla birlikte miitala etmiq ve fiil kokenli olarak gristermi,stir. (Ost. Gr. 183) A. von Gabain ise bile ile ilgisi olmast gereken bilen'i birlen < bir-le-n geklinde agrklamakta (Alt. Gr. 140); di$er yandan da birle'yi bir-i-l-e olarak ayrr bir zarf-fiil saymaktadrr. Briylece tatmin edici bir izahtarnndan uzaklaqmaktadrr. R. R. Arat ise, bunu bile < birle geklinde izah etmigtir (AH, Not. 34, s. 139); M' Mansuroflu (TDAY-1955, s. 59-71) ve M. Ergin (TDB, 226) da aynr goriiqtedirler. Bizce de mdk0l izah gekli budur. Nitekim Tiirkge'de -r sesinin dtigtii$ti stk gcirtilen olaylardandrr: kurtul- > kutul-; arslan > aslan gib|

a)

Yahn hal ile

Vasrta hali gorevinde ve "ile" anlamrnda: tiin kiin keEe alkrnur Sdlek bile ay (DLT-I, 82-14); ol yingiini geg biLe sagurdr (DLT-II, 79-$; ti.in kiin blle sevnelim (DLT-I, 100-9); edgtiliigi.ig uganga iligifl bile teslim krl (DLT-I, 44-2);kigi soz bile koph boldr melik (KB, 133); tamamr eriir kaggari til bile (AH-499).

b)

Yahn hal ile: "beraber, birlikte" anlamtnda krir arslan bile kognr bugday bagr (KB-140); ulugluk bile bul tiktig ilke erk G<B-9a3); tiqisi kahp bir adrn er bile (AH- 275); siyaset krlur erdi himmet bile, bu himmet yara;ur mtiriivvet bile (KB-411).

c) q)

-le vaslta hali ile: "beraber, birlikte" anlamrnda tiinle bile (DLT-I, 362-14), tiinle bile kogelim (DLT-II, 5-28). Yahn hal ile: "-den" aynlma hali gorevinde
ol er bile sandr "o adam stivarilerden sayrldt" (DL

f ii, 28- l3)

KARAHANLITURKqESiGRAMERI d)

85

Yahn hal ile: "bir geyle" anlamrnda kcifriiltig bezedi yarukluk bile, tirimnibezedi tanukruk bile (r(9-3g6); krg yay bile tokryn (DLT-I, 170-12); ajun toldr 'udvan cefa cevr bile (AH,393). e) ilgi hati ile: kimifi bite kag botsa (DLT-III, l5-9).

TiirkEesi'nin Eski Anadolu devresi sahalannda gok kullaniian ui. getim ve baplama edatrdrr. Kelimeyi A. von Gabain (Alt. Gr. tz6i bir-r-u $"kiil; bir zarf-fiil olarak izah etmigtir' Brockelmann da birle'yi fiil krikenli edatlar-arasrnda ve ile ylebirlikte zikrederek (ost. Gr.) zrr.nlen Gabain'in g<iriiEtine tat,tmJtaarr. Ruotott (Rd. IV_ 1855) kelimeyi bir-Ie Eeklinde izah etmJktedir. R. R. Arat ise w. Bang,rn birle < bir-Ie (ile) agrklamasrna katrlmaktadrr. (A-H. Not. 34. 5. 140) M. Mansurolru (TDAY-1955 s. 59-71), ile M. Ergin de aynr kanaattedirle, 1mnlzze1.

birle < bir+le < bir+ile; birle < bir+i-l-e Eski Ttirkge devresi, Karahan', Harezm,

ealatay, Krpgak ve Batr

Alemi tutmrgdr (340-4).

Bizce de uygun izah tarzr budur. etinkii kelimeyi anlam bakrmrndan biril_ fiiline baSlamak miimktin defildir. Birlikielik, birlikte olma anlamrnr ifade etti[ine gore, bir+i/e geklinde. izah gimdilik diferlerinden daha mak6l gcirtilmektedir. Nitekim Tazamrndme'de mevcud iig <irnef birile ,,safd_ yr niyyet birile Eekrindedir: nemd bulmrg ola (321-7); bunun birileki bunun :."$u.ii ea7-13); birile mehabeti

a)

Yatrn hal ile: vasrta hali grirevinde, "ile, -den, sebebiyle,, anlamlannda

anrfr emri birleteger teggiigi (ALI_452)

17l-ll,_ktEig ulug birte turugdr (DLT-II, 95-3); tui,g iun ort, yumas (DLT-III, 157-207; ukug birle tuttr ajun tutgugr i bilig birle baltt budun basgugr (IG_2lg); tapug birle arzu tilek bulmrg er (KB-946); anrfr vuddr birle kofit)ller tolup (AH_73); biligbirle bilniirtciriitgen idi (AH-l2l); hiiner birre devretbirikmekliki (AH-aar;

Yahn hal ile: "birlikte, beraber" anlamrnda adgrr krsrak Dirle siirtigdi (DLT-II, 96-23);ttin ktin birre kangtr(DLT-II, 97_ 8); iki beg birte el bordr (DLT-I, 95-5); iiki.ig cigdi oirt, tx,*""]r,in ,"nu (IG_2); sevtig savgt birle kopur kopgumr (KB-a7); tuta birsii bu taht birle bubaht (KB-92); llyet atr birle sozig bagladr (IG-13a3); 'Atik birle fu*t rigtinf Ji,n_n6reyn (AH_
33)

b)

Zamirlerin ilgi hali ile: "ile, birlikte, beraber, -den" anlamlannda ol menifi birle ok atr$gan (DLT-II, 157 -4); ol menifi birle ogegdi (DLT-I, 6 I 9); ol arufi birle at yangdr (DLT-III, 72-12); arufr birle tezging yime tezgintir (KB726); menifi birle yiigrir mafia oz ular (KB-676); arufi birle yalfiuk yarutsa ktini (KB-860); arufi birle biit (KB-1712); kimifi birle devlet yara$sa kelip (KB-1702);
bularruft birle (Ost. Gr. 182).

86 c)

NECMETTTN HACIEMIIIOdLU

burun < buru-n < bur-u-n "-den cince, ilk" Bir zaman zarfi olan burun, Harezm, Qa$atay, KrpEak sahalannda gekim
edatr olarak kullanrlmrgtrr. Daima aynlma hali ile kullanrlmaktadrr.

a)

-da

/ -de; -drn / -din ayrrlma

hali ile
(DLT-I, 398-22).

kiSide burun (Ost. Gr. 176), ol ntendin burunbardr

dogru < togru <togur-u, togru-g? "-a kadar, do$rusuna, istikametine,


kargr, sulannda, srralannda" Daha Eok Batr Ttirkgesi'nde, ozellikle Tiirkiye Ttirkgesi'nde gok kullanrlan do$ru edatr, Karahanh, Krpgak ve Qa$atay sahalannda tognr qeklindedir ve az kullanrlmrgtrr. Kelimenin tegekkiil tarzr hakkrnda deligik gortigler vardrr. Brockelmann bunu togur- fiilinin zarf-fiil qekli olarak kabul etmektedir. (Ost. Gr. -185); J. Deny ise tigrii edatrnrn kahnlagmasr neticesinde bu geklin ortaya grktrlrnr soylemektedir (TDG-593); Suzan Duran ise, kelimeyi g6yle izah etmigtir: togru"do$rulmak, ycinelmek" fiilinin -g eki ile isimleqmig gekli tagrag dur. Birden fazla heceli sozlerin sonundaki -g / -glein di.igmesi ile togru gekli hasrl olmugtur. Aynca kelime bagrndaki t- seslerinin d- olmasr ile de dogrtt gekli meydana gelmigtir.

(TDAY-1956, s. 68)
Bizce bu ihtimal vdrit olmaz. Once kelime nin togrug gekline hentiz rastlanmamr$trr. Sonra, bu soz e$er togru-g geklinde bir isim olsa idi, Kutadgu Bilig'de togru gekline rastlamak (arrtar togru yolda elig tegmese, 13-2550) kabil olmayaca$r gibi,

kelimenin Do$u Tiirkgesi'nde de togruk olarak geligmesi gerekirdi. Halbuki kelime Qa$atay Tiirkgesi ile Ozbek Ttirkgesi'nde tokru geklindedir. (02b. Gr. -145; Ch. M.

-131).ve togn gekline de rastlanrlmaktadrr. (GT. 9-7). Bu bakrmdan, Brockelmann'ln agrklamasr girndilik daha mak0l gor{inmektedir.
Karahanh Tiirkgesi'nde togru, daha gok zamirlerin yrin gosterme hali ile kullanrlmrgtrr: arrtar togru yolda elig tegmese (KB-2550)

KARAHANLI TURKQES1 GRAMERI

87

igre < ig-re "iginde, iEine"


Eski Ti.irkge devrinden beri hig bir ses defiqiklifine u$ramadan son devirlere kadar kullamlmrq bir gekim edatrdrr; daha gok mekan zarfi gorevi gdriir.

a)

Yahn hal ile

tokrq igre un$trm (DLT-I, 367-22); ok kig igre ql,g:J krldr (DLT-I, 393-8); olyangrk igre ynmak karvadt (DLT-II, 250-18); kimi igre (Ost. Gr. -177); vaktt igre (Ost. Gr. -177); tiktig rahmeti lqre (Ost. Gr. -177); bulur nerrt igre dellller mirrte (AH-S); biligsizlik igre kam hayr yidi (AH,l22); ti.ikedi bu on tort bdb igre sdzi

(AH,486). kargu < kargr < karg-u < kar'r-E-u "-a do$ru, -a karqt"
Bu soz, gekim edatr olarak Kaggarh'dan itibaren kullanrlmaya baglanmrgtrr. Eski Tiirkge'de, Uygur ve Karahanh metinlerinde bu gorevi utru eda1.: gormektedir. Kaggarh'da kargu anlamrnda kullanrlan bir de karu sozii vardtr ki, bu bize kargu'nun ilk gekli gibi gortinmektedir. Yapr bakrmrndan birincisi kar-, ikincisi de karts- fiilinden de$igik eklerle yaprlmrq birer zarf-fiil olma ihtimalini
ku vvetlendirmektedir.

a)

Yahn ve yiinelme hali ile

ograp kah kelse safra karSu sile (DLT-III, 272-2);kaza karSu bolmaz kattg ya kurup (AH-462, 18,265); Ogrtz kaganka knrSukildiler'

kibi < kip+i


gelmek itibaren suretiyle tegekkiil etmigtir. Qekim edatr olarak Orta TiirkEe devrinden kullanrlmaya baglanmrgttr. Ancak, Karahanh ve Harezm sahalannda gok az g<iriilmektedir. Bu sahalarda kibi yerine tig (teg / tek / tik), meiiiz, mefiizlik, yaigltg tercih edilmiq, nisbeten Krpgak ve Qa$atay, daha genig olarak da Batr Tiirkqesi'nde

Eski Ttirkge'deki kip "kahp, misal, <irnek" soziine iyelik eki

-i

kibi (kibin, kibik


kullanrlmrgur.

/ kimi /

kimin

/ gibin /

bigi

bigin qekilleriyle birlikte)

a)

isimlerin yahn, zamirlerin ilgi hali ile


korum
/<iDi

idigin kodr yuwar (DLT-III, 6l-20); kuqlar kibi ugtrmrz (DLT-I,

a83-22); bu er anrfr

kipi denir ki (DLT m. I 19-29).

88

NECMETTTN HACIEMINOGLU

kidin / kiyin < kid-in "-den sonra, -den

(bk. kin, kiyin).

cite, arkada, batrda, ote tarafta"

Ktikttirk ve Uygur metinlerinden itibaren gdrtilen kidin, ashnda bir mekdn zartrdlr. Sonralan ses de[igikli$ine ulrayarak kidin ve kiyin gekillerini almrghr. Sibirya givelerinde ise kezin geklindedir. Kelimenin tegekkiil tarzr hakkrnda kesin bir gey soylemek mtimkiin olmamakla birlikte, kid "gen, arka"; kin "arka, sonra"; kirii "gei, arka"; kisre "gei, sonra, arka, garb" ve kidirti "geri, arka, garb" gibi Eski Tiirkge devresinden beri mevcut olan mekdn zarflan ile aynr kokenden geldi$i de giiphesizdir. zira hepsinde bir fti k<tkti ve yine hepsinde -n veya -rii, -re eklefi miigterektir. Anlamlan da agalr yukan birdir.

Bu bakrmdan ki bir isim olarak da kabul edilse,

fiil

kdkii de sayrlsa,

yukandaki scizlerin gegitli eklerle bu ki'den ttiredi$i muhakkaktrr. Bizce en kuvvetli ihtimal &ihin bir fiil k6kii oldugudur.

-da /-de ve -drn /-din ayrrlma hali ile odunmtsta kidin okinmtiq kigi (IG-1399); negii teg bolur sen menifide kidin (r(B-1217); seniftde kidin men tirig turmayrn (KB-1230); aya minde kidin keligti munr (AH-481); kalur munda kidin'seped sandukufr (AH-288); menifidin kidin (KB, 5l-3); (KB, 56-21); (Ost. Gr. -178); kamug agnuda sen sen dftdiin kidin (I{J'8)

a)

Bu kelime daha sonra Harezm ve Qa$atay metinlerinde kiyin / keyin geklinde


inkigaf etmigtir.

kirii / kerii < kir-ii < ki-r-il ? "-den


aynlma hali ile ve az kullanrlmrgtrr.

sonra"

a)

Ayrrlma hali ile

yawlag trlhg begden kfru yalrigus tul yeg (DLT-III, 133-15), yalr$uk merftgii tirilmes / srnka kirlJb kirii yanmas (DLT Itr, 65-2).

kodr

/ koyr < kod-r

"-den agafr, -a do$ru)

Ashnda bir mekdn zarfidrr. A. von Gabain'e gore kod- fiilinin zarf-fiil geklidir (Alt. Gr. -137);Brockelmann da aynr kanaaftedir (ost. Gr. -183). Bu kanaat dilciler
arasrnda yaygrndrr.

a)

Eski riirkge'de, Karahanh, Harezm ve Qafatay sahalannda gdriilmektedir.

Yahn hal ile


tekebbiir tutar erni kemgi.ir ko& (AH-282); kahk ko& (DLT-LII,34-14).

KARAHANLITURKQESIGRAMERI b) c)
773).

89

Ayrrlma hali ile


tagdtn ko& (DLT-L 165-5); arSta kodt (Ost. Gr. -184).

Yiinelme hali ile


tefiise kodt inse boldr yuta (KB-1526);kal.:^g korkrr tizke kodt aldr trn (KB-

merigiz < beftiz < beft+i-z? "gibi, goriintg, giizellik"

a)

Yahn hal ilc


yana

irlti tiirgir kiter kork mefiiz (KB-733).

misdli < misdl+i "gibi".


bu agzrfl misdli tifriir ndnr teg (KB-2684).

naru / narr "-den sonra, -den itibaren" (bk. an) Karahanh devri metinlerinden itibaren goriilen nartt / nart, ashnda bir mekdn zarfrdrr. Kelimeyi yapr bakrmrndan Eegitli gekillerde izah etmek mtimktindiir. Ttirkge'de kelime bagrnda n- sesi bulunmadrfrna gore, buradaki n-,yaan sciztine sonradan eklenmiqtir (bk. ar), ya da uygurca'daki maru, bizim hentiz bilmedi$imiz bir sebeple, naru Seklinde inkigaf etmigtir. Edat olarak Karahanh ve Qa$atay
sahalannda kullaprlmrgtrr.

a) b)

isimlerin aynlma hali ile


sen kryrlma taprn

bu ktinde narubu ciztim tmmadrm (KB-754); bu ktinde naru (IG-597); bu yirdin naru (Ost. Gr, -174).

Zamirlerin ayrrlma hati ile

negii bulsa munda naru rd yor (KB-1444); ilig aydr munda naru ay ogul (KBl59l); taprndr bu toldr anda naru (KB-607); arur$da naru barga yrlkr sanr (KB266).
Bazr orneklerde de yahn hal ile kullanrlmrgtrr:

ol naru atrndr (DLT-I, 199-6); busug bolmasa bardrm emdi naru (KB-366).

otra < orta "arasrnda, ortasrnda"


Karahanh sahasrnda gririilmektedft. ortu sonunda teqekkiil etmigtir.

< orta < otra geklinde bir inkigaf

90

NECMET|I]\I HACIEMiNOGLU

-l

ol ikki kigi otra araladr (DLT-I, 308-18); ikki bagra igegiir otra kokegtin yangtlur (DLT-I, 188-1); ikki kigi otra (DLT-I,256-4); defiiz otra kirdi (Ost. Gr. -178); evin barkrn orta (Ost. Gr. -178).
oza

<

oz-a"{ince, -den cince, -den beri"

fiil

Karahanh ve Harezm metinlerinde goriilmektedir. oz- "gegmek" geklidir. Daha gok zaman ve mekdn zarfi olarak kullanrhr.

fiilinin zarf-

a) isim ve zamirlerin

'Atik erdi agnu kamug telim dtinyd yigli senirigde oza (l(B-1236); kctrii tursa bizde ozabargugr (KB-250); ajun begleri tildi bizde oza (KB-I885).

ayrrlma hali ile da oza (IG-5 I ); an zehri tatgu 'aseldin oza (AH-440);

iiffin < iiffi+n "-den baqka, -den ayn" A. von Gabain, Alt. Gr.'te bu kelimeyi zikretmekle birliktc. iirnek
vermemiqtir. Kelimenin gekim edatr olarak kullanrhgrna Kutadgu Bilig'ten itiharen rasthyoruz.

a)

Ayrrlma hali ile

bu attan tifiin keldir (DLT-I, 94-22): yanut krlsa bolmaz canrnda rlirrr (KB2819); kalup bulmadlm men tjziimde dfrin (I(B-2942); edgtiltikte dfiin; ki;rtlc r)iin (Ost. Gr. -179)

iitrti / iittirii < iitiir-ii "-den sonra, -den dolayr,


Karahanh sahasrnda "-den dolayr"

sebebil'le"

a) b)

Yahn hal ile


aftar dtri,i birgil bu iki igig (KB-2732); tapundurgu

rifrl

aqrnsa yohn

(KIl-635)

Aynlma hali ile

ogul ktzda dtrti ata yir etin (KB-1 166); yalavagtm dtrti keliir korkltiS it (KB2599); bu bir 'aybdm iitriibagn kesgiiEi (AH-363); hasis nefiditt c)trii tip tiztiri ktiEe

(AH-162)
c

Vasrta hali ile


antn

iitrii

bolsa idig tutgugr (KB-2886); arun

iitrii bilge krlur er oziig (KB-

2629).
q

) itgi trati ile


itilse anrrf! dtriitizmig igi (KB-2601)

KARAHANLI TURKEESI GRAMERI


6ze

91

lj;ze "tizerine, tizerinde, iist, ile"

A. von Gabain bunu ilze geklinde okumakta ve iiz- fiilinin zarf-fiil qekli saymaktadrr (Alt. Gr. -139); R. R. Arat ile W. Bang ise, o?e okumuglardtr (OKD.).

a)

Yahn hal ile

suwlar dze tayanma (DLT-III, 161-2); bu yrr ne kog r)ze ol (DLT-III, 131-5); sartnrfl azukr ang bolsa yol dze yer (DLT-I, 65-17)t adaghk oze turmadt (DLT-I, 149-3): konilik rize buldr barga igig (KB-1716); ktini yol cize tuttr kofrltim amul

(KB-382); elik ktilmiz oynar giEekler tize (I{B-79).

b) iyelik ekli siizlerle


bayat rahmeti erdi halh oze (I(B-42); tapug beg taptst oze bolmasa (KB-840).

srffar / srffaru "-den yana, cihetine, taraftna" Uygur metinlerinden itibaren gciriilen bir gekim edatrdrr. Kelimenin tegekki.il tarzr hakkrnda kesin bir qey soylemek hentiz mtimktin de$ildir; ancak afiaru, mufiaru, aftar, mufiar gibi biinyesinde bir -garu ekini ihtiva etti[i muhakkaktrr. Eski Tiirkge'den sonra Karahanh ve Harezm sahasrnda gekim edatt. olarak
nadir kullantlmrgtrr.

a)

Ayrrlma hali ile arufidm sfiar igse iggii kdzi (KB-2020); isizliktin cizni stfiaru
tapa < tap-a "-a dofru"

sahp (AH-366);

kamugdm stfiar; riziifide sfiar (Ost. Gr. -179)

Bah Tiirkgesi drgrndaki sahalarda mpa telaffuzu ile kullanrlan bu edat, tapmastanndan zarf-fiildir. Hem gekim edatt, hem de cihet bildiren bir zarf olank kullanrlmrqtrr.

a)

Yahn hal ile


yaylag taba emitti (DLT-I, 214-18); isizler yakrn bolsa begler tapa (I(B-889);

Hacib kirdi ilig tapa yiz urup (KB-578); kadag tapabardr (Ost. Gr. -184); aya hiikmin ajun tapa iiggi.igi (AH449)

b)

Zamirlerin yiikleme hali ile


bizni taba ne eli.ik (DLT-[,94-2)

taparu < tapa+ru "-a dolru, -a kargr) Ashnda yon bildiren bir kelime olan tapa edattna, -ru cihet eki eklenmig ve
anlamr daha da kuvvetlendirmigtir.

il

92

NECMET|IN HACIEMINOGLU

a)

isimlerin yahn hali ile


Hacib tapara (Ost. Gr. -184); ulugluk taparu elig sundukufr (AH-286)

"i.

b)

Zamirlerin ilgi hali ile


ol menifi taparu keldi (DLT-I, 445-l l); ol arufi taparu bardr (DLT-L,
445 -13).

teg

/ tek I tig I tik < te-g; te-k "gibi"

kullanrlan bir edattrr. Yapr bakrmrndan te- fiilinden tiiremi$ bir ismi dtiqtindiirmektedir. Kelimenin Qa[atay TiirkEesi'nde dek / dik telaffuzlarr ile geligmiq olmasr dabir dik < de-< te- < ti- fiilinin mevcudiyetini kuvvetlendiriyor.

TtirkEe'nin her sahasrnda az gok farkh gekillerde inkigaf etmek suretiyle,

a)

Yahn hal ile

Eekiirge reg sii (DLT-I, 490-8); krini soz asel teg bu yalgan basal (AH-l6l); bilig teg asrghg cirftin (AH-100); siifrekke yrlig teg erenke bilig (AH-89); biligsiz yiligsiz siifrek teg hali (AH-91); tilek reg fiikel buldr tapnur erig (KB-619); negi.i /eg kigen ol sini berklegii (KB-701); karaksrz /eg kortir (DLT-I, 497-9); sen ktin ay teg yaruk (KB-12); bodum erdiok reg (KB-1099).
b

) isim-fiillerle

yil ay kiin keger teg tiriglig keEer (KB-i214); keger yil keger teg meze mtiddeti (AH-194); yazar kol kugar teg yana terk kugar (AH-222); tanr til yirniE teg 'asel (AH-466).

c)

Zamirlerin yahn ve ilgi hali ile

agrrladr min teg tapugsuz tulug (KB-389); tiler erdim emdi sini teg kigi (KB752); ant teg ne devlet ciziim yolunur (KB-662); aruig teg banr men (KB-1513); andag reg (DLT-III, 159-22)
q

Yiikleme hali ile


munr leg yok erse sen andrn tdfri.il (KB-2121)

d) iyelik ekli
(KB-206);
ta$r /eg

siizlerle
igi ol iEi /eg ta$r (KB-863).

sini erdiikiirfg reg (KB-33); safra sandukurrt teg (AH-326); tive burnr /eg

tegi / tegil < teg-ii "-a kadar, -a dek)

A. von Gabain (Alt. Gr. -138) Brockelmann (Ost. Gr. -184) ve Zeynep Korkmaz'a gore (EK. -65) teg- fiilinin -i / -ii ile yaprlmrg zarf-fiil geklidir. Bu goriiqe genel likle biitiin di lciler katrlmaktadrr.

KARAHANLI TURKEESI GRA"\TERI

93

a)

Yiinelme hali ile

ediz'argta altrn seraka tegi (I(B-24); idi edgti tunurE bu cidke reSi (Y3-1259); taraka tegi (Ost. Gr. 184); kiinintifr kiline tegti yagr @LT-Itr,237-10).

tegre

/ tigre I tegrti / tigrii / tigri / degri < tegiir-e, tegiir-ii

"gevre,

etraf, -a kadar" Aslrnda bir mekdn zarfi olan bu kelime, A. von Gabain'e gore tegiir- fiilinin zarf-fiil geklidir (Alt. Gr. -138). Kelimenin tegri, tegrri gekillerinin bulunmasr da onun bir zarf-fiil olma ihtimalini kuvvetlendirmektedir. Ancak bunu igre < ig+re, ta{ra < ta{+ra tirne$nde oldulu glbi tegre < teg+re rarzrnda izah etmek de imkan dahilindedir. Fakat kelimenin tegri qeklinin de bulunmasr zarf-fiil olma ihtimalini
ku

vvetlendirmektedir.

a)

isimlerin yahn, zamirlerin ilgi hali ile


f esad

tegre turma (Ost. Gr. - I 85); aruii tegre kigi kapsadr (DLT-trI, 285- I ).

ugun
edatrdlr.

/ iigiin / igiin / iqin < ug+u-n "hakkrnda,

hususunda dolayrsryle,

sebebiyle, yi.iztinden, maksadryla" anlamlannr ifade ile sebep ve gaye bildiren gekim

Bu edattn tegekki.il tarzt hakkrnda gegitli gortigler vardlr. Bu gortiqlerin en yaygrn olam ugun'un ag "nihayet" sciziine -n vaslta hali eki gelmek suretiyle tegkil olundufu kanaatidir. Meseld W. Bang (St. III, -1273); T. Banguollu (SN. -79); M. Ergin (TDB-s. 332) bu kanaattedirler. Difer raraftan A. von Gabain de kelimeyi farazi bir up- fiilinin -n ile yaprlmrg zarf-fiili saymaktadrr (Alt. Gr. -142). Zeynep Korkmaz ise, bu edat hakkrnda yazmr$ oldulu makalede (ugun / iigiln / igin vb. gekim edatlanntn yaprsr iizerinde TDAY-1961) yukanda zikredilen gtiriiglerin miinakagasrnr yaptrktan sonra, onlardan aynlarak, kelimeyi ag "sebep" ismine -n vasrta hali eki gelmek suretiyle teqekktil etmiq saymaktadrr. Z. Korkmaz'rn dtigiincesine biz de katrlmaktayrz. Nitekim ugun / tigiin edatrnrn anlam ve kullanlhEr
ile ag "sebep" kelimesi arasrndaki mtinasebet bu kanaati kuvetlendirmektedir.

(DLT-I, 358-26); Dad ispehsalar beg iigilnbu kitab (AH-69).

Yahn hal ile taprnmak iigiin keldim (IG-a99); kigilik iigiin at urundr kigi (KB-l600); kamug kadgusr erdi timmet iigiin (Y,,8-40); yulug krlma rizni adrnla iigiin (KB1404); tawar iigiin tefrri atlamadrp (DLT-I, 86-2); kuE tuzakka mefr tgzn iliniir

a)

94

NECMET'|IN HACIEMINOGLU

b) iyelik ekli c)

siizlerle

bu krlkrm iigiii;bu alllm iigiin (KB-690); bagzr iigiin mefrlentir (DLT-II, 2908); evi tepremezi ilgiin artamaz (I(B-834).

Zamirlerin ilgi hali ile


senifr iigiin keldim (DLT-I,76-2)

a)

utru < utur-u "karql, -a dofru" Yahn hal ile

kirip turdr ay Aytoldr utru or;j (KB-621); yli.z utru bolur tutgr Hacib ozi (KB2464); yiz utru (Ost. Gr. -185); ne ig utru kelse afia ked bakrn (AH-369); anuk utru tutsa yoksa sanmas (DLT-I, 68-11).

b) c)

Ayrrlma hali ile


k<iktin utru (Ost. Gr.
-I

85).

Zamirlerin yiinelme hali ile

utru turup yagdr afrar krg okr grgrlwar (DLT-I, 494-3); bardt sofra yek utra tutup bal (DLT-IIL 156-12); kokma artar utru turup tegre yerge (DLT-lIl, 422-9); mafia utru keldi (DLT-IV,126-11).

iistiin < iist+ii-n "iistte, [isttinde"


Bu da az kullanrlmrg bir edattrr.

a)

isim ve zamirlerin aynlma hali ile


yag:J krikte

ilstiln; andan iistiin (Ost. Gr. - 180).

II.

BAGLAMA EDATLARI

Baflama edatlan, ci.imleleri veya ciimle iginde kelimeleri ve kelime gruplannt

ya anlam bakrmtndan, yahut qekil itibariyle birbirine baflayan sozlerdir. Bu bakrmdan Ttirkge ctimle kurulugunda baflama edatlannrn yeri ve gorevi ihmdl
edilmeyecek kadar miihimdir. Ba$ama edatlannrn teqekktil tarzr ve tarihi inkigaflan incelendifi zaman, onlann Ttirk dilinin bi.inyesi iginde nasrl bir yer iggal ettikleri
daha da

iyi anlagrhr. Bilindifi gibi, Eski Tiirkge'de ba$ama edatr yoktur. Gergi daha gok tekid gtlrevi goren ok / cik, ma / me, takr, erki vb. ile ciimle agrcrsr olan kaltt, kah, ulatr, ulayu, angula, agulayu gibi siizleri baflama edatr olarak kabul etmek rniimkiindiir.

KARAHANLTTURKqESIGRAMERI

9s

Ancak, Tiirkge ciimlenin biinyesine sonradan girmig gok geqitli baflama edatlan ile

karqrlaqtrrrldrft zarnan, bu yukarrdakilerin baflarna gcirevlerinin zayrf oldufu anlagrhr. Onun igindir ki, Tiirkge'de baflama edatlanntn teqekki.ilii, Karahanh devresinden itibaren kendini belli eder. Eski Ttirkge'de olmadr[r halde, sonradan ile Eok sayrda baflama edahnrn baqka dillerden ahnmasr veya dilin kendi imkinlan ve de Arapga yabanct dillerin ozellikle tegekkiil etmesi olayr, gramerciler tarafrndan payr bir isabet olan Farsga'nrn tesiri ile izah edilmektedir. Bu, muhakkak ki btiytik izah tarzrdr. Nitekim, ozellikle Batr Ttirkgesi'ndeki baflama edatlanntn biiyiik bir krsmrnln yabancr asrlh oluqu, bahis konusu kanaati destekler mahiyettedir. Ancak dikkat edilirse goriiliir ki ba$ama edatlanntn difer bir ktsmt da Ttirkqe'nin kendi btinyesinden grkmrqtrr. Meseli, bazr isimler, bazr fiil gekilleri hatta kelime gruplart kahplaqmak suretiyle "edatlaqmrg"trr. Onun igindir ki, baflama edatlanntn teqekktiItinii sadece yabanct dillerin tesiri ile izah etmek do!ru defiildir. Bunda, geniq olgiide Ttirkge'nin geliqmig ve iglenmig bir dil olmasrnrn rolii vardtr. Zira dilimiz ytizyrllar boyunca usta yazarlarrn kalemi ile iqlendikge, ifade imkAnlarr bakrmrndan hem incelmig, hem de zenginlegmigtir. Sanatkirlann duygu ve diiqiincelerini dile getirirken gtisterdikleri tisl0p cehdi, de[iqik ve orijinal ifade yollarrnt araghrmalan, yazr dilinde gegitli "klige" scizlerin tegekkiiliine imkin haztrlamrqttr. Sonra da bn "klige" srizler edat halini almrgtrr. Nitekim aragttrmalartmlz slraslnda gtirdtk ki Nevdyi, Fuz0li, Biki, Nedim, Mehmed Atcif, Seyh Galib, Yahya Kemal ve Peydmi Safa gibi Ttirkge'ye hdkim sanatkdrlann eserlerinde Eok sayrda ve de[igik nijanslt edatlar kullanrlmrqtlr. Hatta, genellikle sanatkdr asltnda edat olmayan bizl kelimeleri edat gibi kullanarak, onlann daha sonra "edat hfrviyeti" kazanmastnl temin etmiqtir. Btiylece, TtirkEe'deki baflama edatlannrn sayrsr ve gegidi gittikge artmr$tlr. Esasen, Kutadgu Bilig'den itibaren giiniimtize kadar, Tiirkge'deki difer edatlarln sayrsr ve
gegidi (gekim edatlan, soru edatlan, kuvvetlendirme edatlan) gittikge azaldrfr halde, ba$ama edatlannrn zenginleqmesi de bu fikrimizi destekler mahiyettedir.

Baflama edatlan anlam ve gorevleri bakrmtndan

qu

farkh gruplara aynltrlar:

l.

Ci.imle bagt edatlart

2. Asrl ba$ama edatlan


3. Denklegtirme edatlarl

Ciimle baEr edatlarr


abarQ "e[er"

$art ctimlesini kendinden sonraki ciimleye baflar. Genellikle ciimle bagrnda bulunur. Orneklerine Kaggarh'da rastlanmaktadtr:

96

NECMETTIN HACIEMINOGLU

abari! kolsam udu banp, tutar erdim si.isin tanp: "e!er isteseydirn ardr srra vanp askerlerini dafrtarak onu tutardrm" (DLT-I, 399-22); abang sen barsa sen: "e[er sen vartrsan" (DLT-I, 144-12); kelse abarig terkenim etilgenret ti.irkiinirn: "e[er hakanrm gelirse oymafrn hali iyi olur" (DLT-I,442-5).
eger

/ efier "e!er,

gdyet"

Farsga'dtr. isldmi Tiirk edebiyahnrn ilk metinlerinden itibaren ba$lama edatr olarak kullanrlmaktadrr. $art ciirnlesini esas ciimleye baflar; genellikle cijmlenin
baErnda bulunur.

eger hile gdre yok erse adrn / kamug nerig hazine i.ilegiil barrn (KB-l 189); yava scizlese sciz nege yas krlur / eger sozleyti bilse asgl bolur (KB-987); eger bolsa 'adlirfg katrghg marrta (AH-a0); eger mii'rnin erserig tevazu'krhn (AH-280); eger
bilse kaggar tilin her kigi, barur ol edibnirig ne kim aymr$r (AH-501).

hergiz "asli, muhakkak, hig bir zaman" Farsga'dtr. isldmi Tiirk edebiyatrnrn btit{in sahalarrnda kullanrlmrg bir ctimle bagr edatldrr. Kuvvetlendirme gdrevi gciriir.
oltiglike hergiz asrg bolmaz em (KB-1065).

imdi / emdi "bciyle, boylece, artrk, nihayet" Karahanh, Harezm, Qalatay ve Batr Ttirkgesi metinlerinde kullanrlan bir
ctimle bagr edatrdrr.
egit emdi kag sciz habib fazhndan (AH-21); baka kcirgil endi uka srnayu (AH99); aydrn emdi yat (DLT-I, 36-12); emdi yirek yrftrlur (DLT-I, 4t-1j); attrn erncli sen t<igiil (DLT-I, 76-19); emdi meni kim tutar (DLT-I, 125-15).

kagan / kagan kim "ne zaman, ne zaman ki, vaktaki, -dl[r zaman"
Eski Ttirkge devrinden beri Tiirkge'nin btitiin sahalannda kullanrlan kagan, bir

ciimle baqr edatrdrr.


kagan "ne zarnan, -nca l-ince, -dr[r zaman"
kaqan kdrse anr Tiirk-budun ariga anrrrt avdagr (DLT-I, 352-10); bulgak okug
bolsa kngan biligir.fi yeter (DLT-I,467-8); anrrl! birgiler nerrt kagankolsaterk (KB-

2805); bu ajun kagan ol umrngka orun (AH-219); biliglig biligsiz kagan ter[! bolur (AH-87); olardrn usanmak kagan ol mariga (AH-32)

KARAHANLITURKqESIGRAMERI

97

kah / kal-r "artrk, niyet, e!er, $ayet" Eski Tiirkge'den itibaren bilinen kah A. von Gabain tarafrndan ETG'de cdat olarak zikredilmemiqtir. Nitekim kelimenin baflanra edatr olarak kultanrlrgr

dinlenmek istiyorum.

fiildir. Nitekim, bugiin Anadolu alrzlannda "ar-trk" rnindsrna kulanrlan ,,kalan,, kelirnesi de aynt kol- mastan nclan isim-fiildir: "Epcyce Ealrgtrm kalttn biraz
"artlk, nasrl, e!er" anlamrndadrr. Bu salrada gok gdrtilen kalL hem baflama, hem de ciimle bagr edatr olarak
"e[er, gayet" anlamrnda baflama edah olarak:

Karahanlt sahast metinlerinden itibaren gciri.ihnektedir. kelime kal- mastann dan zaff-

kulanrlmaktadrr.

ogrry kah kelse sariga kargu siire (DLT-III, 272-2): krska etin kelse kdlr kutlug yay (DLT-I, 82-13);kelse kah yarhg bolup yungrg uma (DLT-I,93-4); trnur

kah atatsa krsrak seni ay (DLT-I, 207-ll);karga kalt kilse murigrn ol sukar (DLT-I, q25 - I 8) ; ka h kedsetrg atlas u n utma (AH-354)
brizri

rrt

"artlk, nihayet" anlamlnda ctimle bagl edatr olarak:


bu

iki bile

iEke yakma ive / kah yaksa krrdrrf!

tiriglik yava (KB-323); gakmak

gakrp evse kalr udrnur yula

(DLT-Irr,26-2);

sen

kah barsa sen (DLT-III, 234-3).

"nasll" anlamtnda:

kah sevmeyin krir bu edgti kigig / kah ogmeyin men bu edgti igig (KB-933); isigkah krldrrfi (DLT-III, 234-r); cidlek yarag krjzetti / agn tuzak uzattr / bcgler begin azrttr / kagsa /cnlr kurtulur-(DLT-II, 234-5).
sen bu

kim
Eski Tiirkge devresinden beri Tiirk dilinin her sahasrnda kullanrlrnrg olan kim; ballama edatl ve kuvvetlendirme edatrdrr. isldmi Ttirk edebiyatr devrinden itibaren Farsga ki ile yan yana kullanrlan bu edat, bilhassa Batr Tlirkgesi'nin son yrllarrncla tamamen kaybolup yerini ki'ye brrakmrgtrr. Karahanh sahasrnda az kullanllmlgtrr. Netice bildirir.
ne ermig tileki kim errnig cizi (KB-503)

meger: demek ki, ciyleyse, -den bagka


sahalannda kullanrlmrqtrr. Baflama ve ciimle bagr eaitrArr.

Farsga'dlr. Karahanlr, Harezm, Krpgak, Qa!atay ve Batr Ti.irkgesi

98

NECMETTIN HACIEMINOGLU

bilig tut ya erdem kiEi iigrenfrr l meger bu ukug tadudrn t*riir (KB-1825); meger iki tiirltig kiqi ol bilin / birisi biligsiz birisi agrn (KB-969); kamlug nerigke hile itig gare bar / meger bu cliim hilesiz (KB-l 183); munr baqka iltmez meger ked kigi (KB-2492); tilirftde yanrnasu begler sozi I meger edgiiltikte adtn ay kozr (KBl3l4); sozi.irrt sozlemegil ,neger riz tenkirft (KB-1325); kamug ig iginde amulluk iidiir/ meger ta'at erse ivingil ytigtir (KB-1999).

niteg kim / neteg kim / nitekim, niteki "nitekim" Karahanlt sahastnda nete g kim neteg kim orunsuz toprk yuvlunur / anr teg me devlet ciztim yolunur (KB652); neteg kimbiligsizbiltimez munt / ukuglug ukupan kiizetiir anr (KB-22)

takl / tak-l "ve, ile (bk. dakr, dagt, daht 'Batt TiirkEesi')" Tiirkge'nin btitiin devrelerinie baflama ve kuvvetlendirme edatr olarak kullanrlmrgtrr. (Bk. Baflama Edatlarr). Ctimleleri baflar, kelimeler arastnda
srralama yapar.

yigi.i iEgii mil{igtah kedgi.iliik (l<B-za3D; anr bilip taktbardtm (DLT-I,4563); iltip tarrg kodmadr srggan takr srkrrkan (DLT-II, 263-22); ya$nat krhE baqnt oze kakkrl yara/ brglrp anrrrt boymta'/.J kalkan tura (DLT-II,356-19); koEsup lakr kavuqtum (DLT-III,
1

88-20).

veger "e[er, qayet" Farsga'dtr. $art ciimlesini baflayan edathr.


vegerbolsa adlirig katrghg mariga (AH-40)

velakin / velikin "fakat, ancak, ammi" Farsga'drr. Genig bir kullanrhqr vardrr. Kullanrhqr veli, velik, lik, likin vb. gibidir. mtintim yok velikin kigiler ayur (KB-684); ne edgii ig erdi senirft kelmekirB / velikin yayrg sen oztirig bi-vefl (KB-716); velikinkorerke tozti ktirkliig ol (AH320); re'iyyetka miiqfik selim til halim / velikin buEarda geraatslant (AH-52); bu ajun ma ktjrmekke kdrkltig tay / velikin iEinde tiimen n6-hogr (AI{-218)

KARAHANLI TURKQESI GRAMERI

99

ya "veya, yahut, yoksa, fakat"


Daha gok karqrlagtrrma edatr olarak ya da baflama edah durumunda kullanrhr.

yagtz yir bakrr bolmagrnga krzrl I ya otta gigek rinmeginge yagrl (KB-120); kim edgfi tiler erse edgfi krlur / basrngak ya satgagka bakmaz bolur (KB-912); ya bustan teg ol hil kerem al giil ol (AH-3a\; direrftsiz keger baht ya kuq teg ugar (AH-224); yayrnkr bulut teg ya ttig teg hali (AH-223)
yana I yene

/ yine < yan-a "imdi, bciylece, ve, gene vb."

Ttirkge'nin btitiin devrelerinde kullanrlan ciimle bagr ve baflama edatrdrr.

yanabir kiin oldrup murigattr ilig (KB-l613); yana aydr ilig eqittim bu soz (KB-1832); rikiig s<izlese yariggadr bir bilig I yana scizlemese agrn tir tilig (KB-174); yana :lkturayrn iligke bu sriz (IG-510); yazar kol kugar teg yana terk kagar (AH222); yana bir kereglig soziim bar sariga (AH-265); yine yahy aymrq aymr$ biiyiik

ilgikirfi (KB-l100)

III.

KUVVBTLENDIRME EDATLARI

Ttirkge'de, baflama, seslenme, cevap, kargrlagtrrma vb. gegitli edatlar bi.lmle iginde asli gorevlerine ilave olarak te'kit gorevi de goriirler. Bunlar arasrnda mutlaka sona gelen da / de, dafu / dah / takL bile, ma / me, ok'/ tik, ki / kim, yeme / yime vb. kelimeler asli olarak kuvvetlendirme edatlandrr. Di$erleri ise ctimle iEinde defigik durumlarda ve bazan te'kit gdrevi gririirler. grn "gergek, hakiki"

tiiztilse tadu gm tiriglik bolur (KB-60); tili grn biittin hem krjzi korigli bay 6B-a0D; kutadmrg bolur bu sciztim grn biitiin (KB-352); tiriglikte krzrak biitiin qrn kisi (IG-1724)
gu / gii "hele"
kel gii; burma qa (DLT-III, 207-14; 16;17)

100

NECMETTIN HACiEMINOGLU

ering "belki, galiba, her halde"


ol bardr ering "o belki vardr" (DLT-ilI, 449-13);keldi ering "o belki de geldi" (DLT-I, 132-14);yandt ering ogragr "belki kurdufundan vaz geqti" (DLT-III, 65t2).

erki "belki, acaba, kim bilir" o keliir mi erki "o gelir mi ki acaba" (DLT-I, 129-11); kayrdrn kelir erkl kanga barrr / kayuda turur erki kayda yonr (KB-1529); neliik kodtum erkibu edgti igig neli.ik sirktiim erki yazuksuz kiqig (KB-1130); neteg yarigrn alktnur erki (TlY,Y. 193); neliik togdum erki yana olgeli / neliik ki.ildiim erki ugrt ktirgeli (KB-l 136).
hem Farsga'drr, Karahanh metinlerinden itibaren genig Baflama ve kuvvetlendirme gcirevi goriir.

bir kullanrhqr vardtr.

kdzi tok kerek hem uvutlug tiizi.in / aguk hem yaruk bolsa krlkrn scizi.in (KP 2000); oliigdin tirig hem tirigdin iiltig (AH-17); bilig ma'dini hem fazilet kanr (AH48); biligligni tigdi 'acem hem 'arab (AH-126); asrgsrz mizah hem cedeldin saktn (AH-3a6); evi evriliir hem ozi gevriliir (KB-744): olarnrrrt tarftutr kelir hem kafu (KB-113); okrr sun'ibri tijnld,n hem ktintin (KB-78); soziig stizledegi azar hem
yazar (I(B-205); srnamrg ukup hem bilip strzlemig (KB-1a92); ukug kalem me trnar (KB-294).

bittitip

hem

ked / ked / key "pek, ne, ne kadar, arnan"

iyi gey" (DLT-I, 322-3); ne ig utru kelse afga kedbaktn (AH-369); grkarur krirtir sen mum ked arfta (AH-18); ol il boldr torde
ked at "ne
at"; ked neri! "ne

iyi

takr ked burun (KB-263).

kop r, 319-10).

/ kopan / kopun < kop+a+n; kop+u-n

"pek, lrep, bi.isbiiti.in"

ogul kop bedtidi "gocuk pek bi.iyiidti "DLT-I, 319-10); kop edgi ner[! (DLT-

ma / me "da / de (bk. ok / tik; da / de)"

Eski Tiirkge, Karahanh ve Harezm sahalannda slk kullanrlan bir tekid ve ballama edatrdrr. Batr Tiirkgesi'nde hemen hemen hig rastlanrlmaz. Kullanrhqr ve

KARAHANLITURKEESIGRAMERI
gtirevi qekil itiban ile ok

1OI

/ cjk ve da / de edatlannrn aynrdrr. Daima sona gelir. Kendinden onceki sciziin genel ihengine uyarak ek iizelri$ gcisterir.
yana ma sariga aydrm (KB-1088); bu takr ma yirir (KB-966); kiumaz nra qtikriirrt sarBa men bire (KB-111); takr matiler erdi (KB-41g); ukturfi na,. bagrrsak
sen (KB-1942); harislik ma erke yavuz (AH-301); menirft bu oziim me bu yarfghg turur (KB-735); hem kalem me ttnar (KB-}9D; bu kiin me kim edgii atansa kigi (KB-235); men me bu kiin (KB-a66); menirig ne krtrngrm (KB-g26); ilig me agrndr

(KB-618); hemme yonth tilig (KB-149).


ne /

ni (bk. Kargrla$trrma Edatlan)

Karahanh sahasrnda "ne" ne edgi sciz aymrg kcjni er (KB-921 ); ne korkltig erdi (KB- 1079). nege

nige

negeme

nigemc < ne+ge; ne+ge+mc "ne kadar, nige"

Karahanh sahasrnda: nege / negeme nege yitik bigek ersc ciz saprn yonumas (DLT-I, 384-24); awgt ncce al bilsc adrg anga yol bilir (DLT-I,63-13); nege tefggiz igler bar; nege edgi igler eriirse kalur (KB-2102); nege er bediise; nege bag bediise (KB-a35); nege p Jir htinerhgda (AH-362); a'rmaz ne7e yusa (AH-328);.n ege'ilim erdi nege feyreiof (aH-203);

negetetikerdinbirersehvkeliir(AH-361); nepeyirbarerdi(AH-201); negebasyidi bu (KB-966)

l8l4);

negeme

neQenle

\rnadrm isiz krlgugr (KB-2al; neQcme kiqig erse bolur ulug (KBbediik erse yagmurkayarar (DLT-III,38-20); negeme hatahg

kul ersem sarrta ok /

\brak

\H-38);

negeme inanghg ig erse

yakn (AH-174).

iik

"da / de'1dahi, yine, bizzat, yalntz, ancak, sadece, hep... vb"


sahasr

Bu edatrn Tiirk'dilinin Kokti.irk, Uygur, Karahanh ve Harezm

metinlerinde oldukga y{fgrn bir kullanrlrqr vardrr. Bu edat kullanrlrqr bakrmrndan Ttrkiye Ttirkgesi'ndekilda/de'ye gok benzer. Genellikle sonuna gelerek anlamrnr kuvvetlendirdifi kelimghin ahengine gcire kahn (ok) veya ince (okj'dir. Anlamr da, kendisinden cinceki yoztin rnahiyetine gcire defiqir. i.tit"klrn zeynep Korkmaz "Tiirkge'de oUrikkuvvetlendirme (intensivum) edatr tizerine" adh makalesinde, bu edatrn, yerine grire "de, dahi, bilhassa,bizzat, yine, srrf, yalntz, ise ... gelince, asla, hep, daima, gibi, tiirlii" anlamlar ifade edebildi[ini tesbit etmiq ve belirtrni.,stir. Ciimle iEindeki ikinci gorevi de kelime ve ci.imlecikleri ballamaktadrr. Bu bakrmdan

IO2

NECMETTIN HACIEMINOGLU

da Batr Ti.irkgesi'ndeki da/de'ye parelel bir kullanrhgt vardtr. Bu vesile ile qunu belirtmek isteriz ki Ttirk dilinin difer Eivelerinden farkh olarak Batr Tiirkgesi'nde da/de edatrnrn ortaya grkrp geligmesi, bu sahantn oUtik edattndan mahrum bulunmast ile izah edilebilir; demek ki Tiirkge'nin biinyesi boyle edatr zaruri
krlmaktadrr.

Karahanlt sahastnda da/de "tam, ha igte, ttpkt, -cik, ancak, bizzaq vb"
anlamrndadtr.

bargrl ok (DLT-I, 37-11);bayat ok keldim (DLT-I, 37-13); emdi oft aydrm (DLT-I, 37-14); ogreytiki mundag o& (DLT-I, 160-3); yaz ok ye (DLT-III,, 16-11); sarigar okagar men murrtum hem takrm (KB-391); yana ok bugup aydr ilig sozi (KB-643); bayat ok bolu birsii arka ytilek (KB-I23); negii birse evre anr ok alur (KB-I39a); ol ok sozleyii sozni ulap (KB-961). biliglike tegdi riz tilgi ked dk (KB-2448); bilig birle boldr k<ir odriim ked rik (KB-1958); kiqi sdzler iikkor kiginirig sdzi (KB-516); mini emgetiir til idi ok telim (KB-166); yokadur ne erse sen o,t sen saktngtm (KB-1216); sen ok sen umrnqrm (KB-3053); siziksiz bir o? bol tidi boldr kolmrg kamug (KB-a); bir ok ogh erdi bu ay toldrnrrrt (KB-1158); ol emi tikkeldiir (DLT-I, 72-14); b6lek rddrm ant qahtmka
men o,t (AH-79); guz atlas bolur krz uguzr bos a? (AH-480).

takr < tak-r "dahi, da

de,

bile ve yine (bk. dakr / dagr / daht)"

siiti tize sagrak yeri takt aglak (DLT-I, 468-8); anr bilip takt bardtm (DLT-I, 456-3); burm tah kuval (DLT -1, 412-22); kolsa kal1 ograban bergil tah azukluk (DLT-I, 274-17); tiirigiir kadrn bulugtr / krrkrn raftr koluqtr (DLT-II' 110-4); ry takr giiliikti (DLT-III, 118-17); erdin ajun sevritiir / kagsa takt artiur (DLT-II, 335-6); tah yarmak ber (DLT-III, 226-17); o tah orada (DLT-III, 226-20); ktili.irrt lakr kiigeri.ir (DLT-I, 73-1); tigiingi taktbir bar igEe seve (KB-339); o il boldr ttrrde tatr ked barun (KB-981); idi edgi.i beglik takt edgirek (IG-a54); bu beglik igirfue takr zak kerek (KB-a39); bu beglik igirlge ta|/'lkop krhn (KB-430); tah matiler erdi odtiriim kigi (KB-41 8); tah ma negi erse arzu tilek (KB-122); nege baq yidi bu takt mayiyir (KB-966) yana
tusuglug tise yana asgr yok (KB-645); yana ok bugup aydr ilig sozi (KB-643); yana maayrttr tilekirig ne ol (KB-525); yaruklukt eksir yana yok bolur / togar kige
aztn yana ok bolur (KB-734); yana ma sarila aydrm ug bu soziim (KB-1080).

KARAHANLI TURKQESI GRAMERI

103

yeme

/ yime

sesi ktstldr" (DLT-II, 118-15); kozden yrrasa kdrrtiilden yirne ynar (DLT-III, 366-12); igler yime sawnyur "hastalar yine azahyor" (DLT-III, 278-13); erdem yime sowradt "fazilet yine savtldt" (DLT-III, 41-20); yana scizledirft sen yime sozledim (KB-665);yime ol kigiler iger (KB-814); yime tuttr ig tug yakrn krldr tiz (KB-500); biligti yime ol kiqiler bile (KB-399); anrrft birle tezging yime tezginir (KB-l26); yime kegti iidler bir anEa bu yar[! (KB-954); yime pendim al kel (AH-293); yime merd miiriivvet ftitiivvet ugan (AH-63); yime tiirt iEirige rdur men selam (AH-31); ttizti iqleririge yime ok odrn (KB-1349); tegtimedi mindin yime 6k elig (KB-1794);yime kuqgr yime ok yagr (KB-2558)

tm yime iigiikti "yine

IV. KAR$ILA$TIRMA.DENKLE$TIRME EDATLARI


Baflama edatlannrn bir gegidi olan bu edatlar karqrlaqtrnlan gruplan veya unsurlan bir birine kargrlagtrrmak suretiyle baflarlar. Bafladrklart unsurlardan genellikle once gelirler. Bu edatlar ifade ettikleri anlam bakrmrndan dcirt gegittirler:
1

Karqrlagtrnlan unsurlardan birini kastedenler:

ama ... ama, ara .... era, gAh .... gdh, ha .... ha, hah .... hah, ister .... ister, kimi .... kimi, kerek .... kerek / kerekse, ya .... ya gibi.

2. 3. 4.

Kargrlaqtrnlanunsurlardanhepsinikapsayanlar:

da .... da, eger .... eger, hem .... hem, kerek.... kerek glbi
KargrlaEtrnlan unsurlardan hig birini kapsamtna almayanlar:

ne ..... ne koyanlar:

/ ni..... nd ..... gibi

Kargrlagtrrrlan unsurlardan birini denklegtirme suretiyle diferinin yerine

ya ..... Jd,

ja

..... yahut, ya ..... veya ... gibi

hem... hem
Farsga'drr. Karahanh sahasrnda hem. ug andrn kim kuvanur tac hem taht

(KB-l74); yaratur hem y;jritiir hiikmi

yiiriir (KB-17)

IO4

NECMETTIN HACIEMINOGLU

kerek... kerek / gerek... gerek "ister... ister, hem... hem" kerekyingi bolsun kerek say tagr (KB-212); ajunka kerektor kerekil kapug (KB-106a); kerek oglum erse yakrn ya yaguk I kerek barkrn erse kegigli konuk
(KB-817).

ne...

ne

ne edgij bolur kutka kodtr korfii.il / ne krirkliig bolur bilge bolsa amul (KB1700); ne mefgzey ne yafgzay kdtiirmez bodug (KB-17); kidin iirigdiin ermez ne soldun arrtun lne asfin ne iistiin ne otru orun (KB-18); ne odriim nekodrimne ergig eren (KB-279).

yA.

. yA I y4... y6hffd

FarsEa'drr. Karahanh sahasrnda: yn... yd sekirti.ir yd oldtiri.ir yd urgu <iliir (KB-2383).

SORU EDATLARI

Tek baqlanna anlamlan olmayrp, ancak ciimle iginde anlarn ve gorevleri ortaya

grkan scizlere edat dedi$imize gcire, Ttirkge'de kelime, kelime grubu yahut ctimlelerden cince veya sonra gelerek soru mefhumu ifade eden bi.ittin scizlere de soru edatt denilebilir. Yalnrz bunlann bir krsmr soru meflrumunu tek baglanna ifade ettikleri halde, bir krsrnr mu / mii / nu / mi veya ne / ni edatlan ile birlikte ku llanr lrrlar handa < kanda "nerede"
Mekdn ve zaman meflrumunu arayan soru edatrdrr. bunlar handnerdirig derler ki (DLT-III, 218-25).

KARAHANLI TURKqESI GRAMERI kag "kag"


Sayr ve miktar mefhumunu arayan soru edafidrr.

105

kag yarmak berdi (DLT-L,321-10); kag kataaydrm (DLT-I, 321-13).

kanga

/ kanguk "nereye"

kanga bardrrig ay ogul (DLT-I, i4-17); kanga barur belgiisi.iz (DLT-I, 35426);kam kanga bardr kiqilik isiz (AH-386); stisi orun oruldr / kangukkagar ol rurar (DLT-r, t9s-4).

kanda < kan+da "nerede"


Mek6n mefhumunu arayan soru edatrdtr. Karahanh sahasrnda: kanda "nerede, nereye"

kandaerdirig (DLT-III, 218-13); kandattiEer kodr il (DLT-III, 69-2) kanl: hani, nerede keldiir karu (l(B-570); karu bir bagrrsak igim krldagr krldagr (KB-161j); kant emr i ma'ruf krlur edgii er (AH-405); tilin beklegende oki.inmis kant (AH-144); kant ahd emdnet kanr edgi.iltig (AH-389); bu kti kantk:i.n (AH-al9); kantkendi edgii kigi turgu yir (AH-a06); knrubir vefahg bar erse tile (AH-394).

oglum kant (DLT-Lrr,237-4); kam kigi (DLT-III, 237-r); eqitti ilig aydr

kayda

kayuda

/ kaydln /

kayudln < kayu+da, kayu+drn "nerede"

Mekdn ve zaman mefhumunu arayan soru edatrdlr.


kamrg ayur men kayda men /DLT-L,52-ll); kayda sen (DLT-III, 173-5); agr agruk knyuda kaldr (DLT-L,99-26); halar kendi.i kayda (AH-al9); 'aset kayda else bile arrsr (AH-439); kayudm kelirsen (KB-583).

kayu "hani, hangi, nerede, nereden',


bu iki yolurigdakayu erki yol(KB-r391); kayustgnuketdi tiledi kogtklkayu keldi iipti iligke igik (KB-451);bahrltrknr kanr riger ttt kayu(AH-235).

mu/miilmt/mi
Eski Ttirkge devresinden beri mevcut olan mu / mii edail ashnda bir ektir. Onun igin, difer soru edatlanntn aksine, isim veya fiillerden sonra gelmek suretiyle

106

NECMETIIN HACIEMTNOGLU

soru mefhumunu ifade etmektedir. Bu edat uzun miiddet uyum drgr kalarak btinyesini mu / mii gekli ile muhafaza etmig; fakat Batr Ttirkgesi'nin ilk devirlerinde mt / mi gekliilUe diizleqmiEtir. Daha sonra ise, mu / mii / ru / mi telaffuzlatr
eklegerek uyuma tabi olmuqtur.

Karahanh sahastnda: mu / mti ajun kanp mu mtrnar (AH-448); sen6, mu ayugay (AH-3); hrradhg mu bolur (AH-137); kerek mti kereksiz mii (AH-368); kelir mii senbarr mu sen (DLT-I, 8819); bardrrft mu (DLT-III,214,29,21,23);bar mu aygl (KB-683).

ne/ni
ne tirsen (DLT-III, 214-26); boyda ne ug bar (DLT-I, 44-13); ne ogurda keldirig (DLT-I, 153-15); bu ne iijiik ol (DLT-I, 72-2); sen ne boldr tiztirig (KB957); ajunda ne yarrthg eren togdr kor (KB-234); ne krlur (AH-108); ne ig utru
kelse arrta (AH-369),

nege

/ nige < ne+ge "nasll,

ne kadar"

Kullanrlrgr ve gtirevi "nasll" gibidir. Karahanh sahastnda: nig e " ne kadar"

(DLT-I, 49-21);tirf!i kopmrq atktg nege kig giitiig (AH-180); bu di.inya sorigrnda ytigtrmek nege (AH-181).
bu bciz eni nege

negiik
ne

/ nigiik < ne-ge-iik


1

"nasrl, nigin"

Kullanrhgr ve gdrevi "nasll" gibidir.


g

iik bardrfg (DLT-I, 392-

l).

negii < ne+gii "nastl, nigin"


Karahanh sahastnda: negii / negiike

negiibir egitgil bu il kend begi (KB-216); egitgil negiitir bi.igii bilge teG (KB333); kimsen negii o atrr8 / kayudrn kelir sen negii ol yatrrig (KB-583); eqitgif biliglig negii tip ayur (AH-129); negilke busar erki toldr oh (KB-637); negii teg keqer bu kegigli kiiniirig (KB-1583).

KARAHANLITURKCESIGRAMERI
nelek
neden, nasrl" Karahanh sahasrnda: nelek / neliik / nelik "neden, nigin"

rc1

/ neltik / nelik < ne+le+tik "nigin,

nelek yalwarmadrrig (DLT-I,498-r0); netekkerigtirfg (DLT-I, 37012); neliik tiirdiirfg emdi bu riEke mariga (KB-369); neliikboldr, neli)k ogdi (til241); bu rle nelilk kelmigin (KB-50a); neliik yirz eviirdiirfi (KB-6a9); netiik arigar
. cirigdi.in

biligtin (DLT-III, 188-19); bardrrft neriik aymadrrrt @LT-fir,245-15); neliikbu ajunka krlur sen gile (AH-396); neliik malka munga kitGtil bamakrrig (AH-lg3); bilig eri yagrsrn nelik sewer (DLT-III, 3g5-6); bu srikiig mdlamet netik (AH-453). nerek < ne+kerek: nigin, niye
Kullanrhg ve grirevi, nigin ve nasrl gibidir.
Karahanh sahasrnda: nerek "niye"

bu sarfta nerek (Drll-vr,392-14); nerek kadgurur sen nerek bu srgrt (KB1233); nerek nerig kigike edgii yarft (KB- I 3 07); nerek kul srjzi (KB- I 906); hanshk nerek (AH-313). neteg

I niteg < ne+teg: nasrl, nigin,

neden

Kullanlhgr ve grirevi, nigin, nasrl ve neden gibidir.


Karahanh sahasrnda: neteg "nasrl,' beg yonkr neteg

(Div.I,379-5); kdrigli.irig neteg (DLT_III,366-15); el ttiz

neteg (DI,T-III, 128-9); ulug hacrbrg ay neteg er kerek (KB-2a31);emdi ktirigli.irfi neteg (l(8-1069); emdi neteg lteyin (KB-396); neteg yirmeyii bu ukugsuz igig g<B-

1776).

nu:

ne

Kdggarh'da griri.ilmektedir. Kdggarh

geldilini soylemektedir.
na tersen "ne dersin" (DLT-III, Zl5-4).

DLT-III, 215-5'de bunun

neg[i, den

108

NECMETTIN HACIEMINOGLU

vr. EAGTRMA - HiTAP EDATTARI


Bunlar isimlerden veya unvanlardan <ince gelerek, hitab hareketini, bilhassa belirtmekten baqka hig bir anlamlart olmayan sozlerdir. Bir krsmt taklidi kelimelerdir, bir ktsmt ise, kahplagmrg diler gramer unsurlandtr. Bu sebeple
kokenlerini tesbit etmek gtigttir.

Kullanrhg bakrmrndan da obtir edatlardan farkhdrrlar; daha gok konuqma dilinde veya senli-benli bir edi taqryan garkt, tiirkti, hikdye ve qiirlerde rastlantr' Bunlar ciimle iginde bagka kelimelere baflr olmadan, tek baqlanna bir.mefhum ifade edebilen stizlerdir.Bazan, bir cevap edatr bir ciimle yerine geqer' Ozellikle karglhkh konugmalarda, her edat bir ci.imle saytltr. Cevap edatlan anlam bakrmrndan iki krsma aynltr: 1. Tasdik ve kabul ifade
edenler. 2.

ied

ve

inkir ifade edenler. Her edahn cinsi kendi bahsinde bildirilmiqtir.

ag "heY"
ag berii gel "hey beri gel"

(DLT-I, 35-12)

ala "yavag"
akt ala"yava$ yava;" @LT-I, 92-l)

av "haylr"
Kaggarfi'da gtiri.ilmektedir. Miiellif bunun iEin qu agrklamayr vermektedir: emir verenin emrini tanrmamayr bildirir bir edattrr (DLT-I' 40-3).

ayIeyliyli"ey"
kanga bardrrf! ay ogul (DLT-I, 74-17); sozledim men stjziim ay ogul/ sarrta

bir bu pend oztim ay ogul (KB-187); ay oglum begirflke 6ziiri! krlma terig (KB651); ny dost (AH- 106).

ayd ayd

/ eyd < a+yA "ey"


edgid.

ay d dost (AH-345 ) ; ay d artak

itz (KB-1812); ayd yoldaazmrg (KB-3089); ayd til idisi (KB-168); i gli g(AH-4 I 3 ); ay d mdl idisi (AH-245 )'

KARAHANLITURKEESIGRAMERI
emet

IO9

/ yemet "evet"

Kaggarh kelime hakkrnda Eu bilgiyi vermektedir: Ofuzlar emet ob;jr T{irkler


yemet derler (DLT-I, 51-5).

evet

/ ewet "evet, peki"

Kaqgarh kelime hakkrnda gu bilgiyi vermektedir: peki anlamrna bir kelimedir. Bunda iig tiirli.i sdyleyiq vardrr: Yafima, Tohsr, Krpgak boylan ewet. O|uzlar emet / ev et, Sbir Tiirkler yenr et derler (DLT-I, 5 1 - 1, 3).

ilel "evet"
Kaqgarh gu bilgiyi vermektedir:

Hakanh lehgesinde bununla beylere ve hanlara cevap verilir. (DLT-I, 78-2$.

uva "efendim"
Kaggarh qu bilgiyi vermektedir: Birisi "hey Mehmet" diye uva diye cevap vermesi gibi

gafnldrfr zaman

(DLT-I, 40-2). ya "ey" yd Rab iiste devlet ttikel krl tilek (KB-116);yh dost (AH-82); yd renc idisi
(AH-464).

yah "evet, peki"

Bu da Kaqgarh'da mevcuttur. Miiellif gu bilgiyi vermektedir: Bu atr tut denildifi zaman cevap veren adam yah-peki der. Qabuk soylendifi zaman harf
diger: teh teh; ciih ciih; geh geh; meh meh, denir. (DLT-III, I l8-67

VII. UNLEM
eden edatlar olup her

LER

Bunlar takdir, temenni, dua, hayret, teessiir, pigmanhk vb. duygulan ifade ttirlii duygu ve heyecanr ifade etmek igin kullanrlan sozlerdir. Koken ve yapr baktmrndan ya tabiat seslerini taklit suretiyle, yahut da hislerin yorumlanarak "ses" geklinde terenniimti neticesinde meydana gelmiglerdir. Bu

IO

NECMETTIN HACIEMTNOdLU

bakrmdan bir krsmr agapr yukan btittin dillerde mtiqterektir. Ancak anlamh dil birliklerinin kahplaqmak suretiyle tegkil ettikleri mtistesna cirnekler de vardtr. awa awa "vah vah"
KaEgarh'da vardrr. Actma ve iiztintti ifade eder. (DLT-I, 89-23)

dirig / diriga "yaztk, yaztk i"


Farsga teesstif ifade eden bir edattrr.

ayur ay diriga ol erde eri (KB-1574); ayur ay diriga yittirdiim erig (KB-1613).

esiz

/ isiz "yazlk"
yigitligi "yazrk onun yifitli[ine" (DLT-I, 143-3); kant kanga bardr

esiz anrrig

kigilik isiz (AH-386).

iip iip
Kaggarh'da gtirtilmekte olup, istihza ifade etmektedir. Mtiellif qu bilgiyi vermektedir: "bir kimse gok tifiini.ip te dedifini tantklayamazsa o kimse igin
sciylenir" (DLT-I, 43-9) vA

;'vay"

Kaggarh gu bilgiyi vermektedir: "Sdylenen kigi tarafrndan emreden adamtn emrinin inkAn demektir. "
vd ne tersen "vay ne diyorsun"

(DLT-III, 215,9,14)

VIII.

COSTENM E EDATLARI

Gdsterme edatlan, srfat ve zamirlerden farkh olarak, isimleri, gahtslan veya e$yayl defil, hareketleri iqaret suretiyle gdsteren sdzlerdir. Onun igin tek baqlanna hiE bir anlam ifade etmezler. Ancak bir ctimlenin veya gekimli fiilin yanrnda gdrevleri belli olur. Bunlar genellikle, gosterme gorevinin yantnda kuvvetlendirme gdrevi de gortirler.

Tiirkge'de bir gok kelime, gosterme edatr yerine kullanrllr. Meseli: bak gidiyorum; gdrdtin m{i haztrlandrm, gibi. Biz burada yalmz yaygln ve devamlt
qekilde gosterme edatr olarak kullanrlan sdzleri zikrettik.

KARAHANLI TURKQESI GRAMERI qak "igte, tam"


gak

lil

ol

atm tutgll "ta o atrn kendisini yakala"

(DLT-I, 333-5)

uE "iqte"

ap mundag krl "iqte boyle yap" (DLT-I, 36-19); akar koztim trr terrti "iqte goztim deniz gibi aklyor" (DLT-II, 45-27); togmrg ktini ug batar "dofan giineg igte gimdi batar" (DLT-II, 128-7); sariga aydrm r.ry bu sdztim (KB-1088); kigig erdi yagr
u,r

ol oghnrrrt (KB-1158); anrn

n,r grkardrm

(AH-473)

IX. TEKRAR EDATLARI


Bunlar genellikle fiillerden tince gelerek hareketin miktar ve tekerriir saylslnl ifade eden edatlardrr. Gramerler bunlan miktar veyatarz zarfi olarak kabul ederler. Bizce edat saytlmalan daha uygundur; giinkii tek baglanna olduklan zaman hig bir anlamlan yoktur. baz "yine, tekrar" bu mal kelse erte barur baz kige (AH-I84); tiinilrig kiterip baz yaratur tariga (AH-l6); ajun kiilgiler baz ahn kag yatar (AH-205); garib erdi isl6m garib boldr baz (AH-397); ne yirke yrgan baz sini ne telen (AH-416)

kata l kat-a "defa, boyunca"


Genellikle "defa" anlamtnda kullanrlan bu edat, bilhassa, ttin, ktin gibi zaman

isimleri ile bir arada oldulu taktirde "boyunca" anlamrnr ifade etmekte ve edatt gtirevi gormektedir. Difer bir gok edatlar gibi, kat- fiilinden -a zarf-fiil eki ile
yaprlmrgtlr.

' krlurmen munrrig qtikri ytiz mifg kata (KB-3058); bagrn yirke galsa uhp rnirft kata(I<B-1207); kag kataay&n (DLT-I, 321-13):bir kata aydtrn (DLT-I,218-l-5); kag kata berdirfg tawar (DLT-I, 498-20); terigizdin kerimrek gihrm mirrt kam (AH67)
yana / yan-a "yine, gene, tekrar"

yanakeldim (DLT-III, 170-13); siisin yana kadrrdr (DLT-I, 154-9); ugmak yeri kdrildi / tumlug yanakelgisiiz (DLTJ, 119-7): andrn tamar tiikel tiiz / bulhap

112

NECMETTIN HACIEMINOGLU

yana or kagar (DLT-r,60-7); yanakeldi (DLT-III, 26-21); dgtir ahp tarrldr / yrnka yana kirgt.mtiz (DLT-III, 6-4); yaruk yaz yana kurdr devlet yasrn (KB-66); ara korse evrer yana terk yiizin (KB-403); kiisenmiq turup andtn yana / kelip aydr ay toldr togdr kiine (KB-511); galat ma'nilerini ayrtmr$ yana (KB-50g); yok erdim yarattrrig yanayok khp (AH-9); yirip munr birer yana oggi.igi (AH-450).

yarigla / yarig+la < yarig-r+la "tekrar, yeniden"

oligyargtla kldr (DLT-III, 381-9). "o iqi tekrar yaph"

FIILLER
on iki yrizyrldan beri, yazr diri oran Tiirkge, gok genig bir sarrada lehge ve giveler halinde tegkilatlanmrgtrr. Aynca her lehge v" giuJ de kendi srnrrlal lginoe dallanrp budaklanarak ddrt bucafa kol salmrqtrr. Bu sebeple Tiirk dili tizerinde gahqan aragtlrmacllar,.kendi tercihlerine gore segtikleri zaman dilimi veya sahalar tizerinde uzmanlagmtglardrr. Bciylece, Ti.irkoloji'nin meseleleri btittin halinde defil, ayn ayn kigiler tarafindan parga parga ele ahnmrqhr. Meseld Eski rtirkEe gro*Jri,

tesbit etmeyi uygun bulduk.

TiirkEesi grameri, osmanh riirkgesi grameri, Do$u TiirkEesi grameri, Yy.qu. Qalatay Tiirkgesi grameri, Ttirkiye Tiirkgesi grameri uyrriyn kigiier taiafrndan yaalmrEtrr. Bu ytizden, bahis konusu gramerlirin hepsi eksiktir, gtinkii, Tiirkge, sekizinci yiizyrldan yirminci asra kadai hig kesintiye u$ramadan devam etmekle birlikte, bu uzun zaman iginde geliEerek geEitli deEigiklikl-ere u[ramrgrrr. Urt"m J" bu deligiklikler her give ve sahada ur-gok rarttrtit< gdsterm;ktedir; nitekim, bu sebeple, bazt kimseler, yan dili hiiviyeti kazanmrg Tiirk qivelerini ayl ayrr diller saymaktadrr; halbuki; hig olmazsa Tiirk ri.irkologlan, ktnuyu dar, fakat sahayr geniE tutmak suretiyle bir.lik ve btitiinltiff.i vurgulamahdrrlar. Mesel6, baqlangrEtan bu giine kadar "Ttirk dilinde isim yapan ekler" konusu ele a1nma1 ve btitiin sahalardan segi len omeklerle farkh hff n az, benzerli$in gok oldu$u gristeri lmelidir. Boylece britiin Ttirk illerinde dil birlifiinin guuruna vanlmahdrr. iqte bu gergek kargrsrnda biz, Karahanh riirkgesi,nin gramerini yazarken, 6nce, Eski rtirkge ile orta Ttirkge arasrnda yapr bakrmrndan- bir koprii kurmayi gerekli gtirdtik; gtinkti tek ve iki sesten ibaret olan kcjkler, uzun yuzyrilar boyunca geniglemek ve kaynagmak suretiyle kaybolmuqtur. Mes"ia -"gdnd"rinek" anlamrndaki r fiili d- / rd- olmugur. Gene Eski riirlge,deki kofiili koy- < ko-d; to-, toy- < to-d-, sr- fiili, sm- < sr-n- olmuqtur. Bu sebeple, Karahanlr rnetinlerinde tek heceden ibaret oldu[u igin kcik zannedilen bazr gcivdelerin gergek kcjklerini de

ait bahis konusu bu l6 kdk fiil Karahanlr Ti.irkEesi'rrde gtirrilmemektedir. Qrinkti aradan gegen yiizyrllar boyunca o kcikler, -,- / -d- / -k- / -k- / -l- / -n- / -r- / -f- / -t- / -z- gibi yaprm eireriyle kaynagmrgrrr. yani
lenigreyip

anca-k Eski Ttirkge'ye

dayanmaktadrr. Gelenek lraline gelmiq bu cilgriye gcire, tek hcceclcn ibarct kclimc k<ik sayrlmaktadrr. oysa ki, En Eski riirkge'de, ,"kiri norr,-,or, sekizi uzun ormak iizere' onaltr iinliiniin herbiri kdk fiil durumundadrr ve bu husus isbat edilmii;tir;

Bilindi[i tizre, Ti.irk dilinde krik kelimelerin tesbiti basit bir

kurala

114

NECMETTIN HACIEMINOGLU

kok durumundaki tek i.inlti unutulmuqtur. Bu sebeple, Karahanh sahastnda iki ve iig sesten tegekkiil etmig fiiller genellikle ktik saytlmtqfir.
Gergek kdklerin tesbiti konusunda uyguladrfrmtz sistemi En Eski Tiirkge'den segtifimiz cirnekler tizerinde gtistermekteyiz.

EN ESKi

runxqn'DE KOK Fiilr,Bn

A Tek iinliiden ibaret t<iit hitter

I.

a- "aytrmak"

Bilindifi iizere, en eski tiirkge'de, tek i.inliiden ibaret 16 kdk fiil var idi' Fakat' birkag istisni drgrnda o koklere rastlamrq defiliz. Ancak, bu kciklerden tiiretilmig isim ve fiiller aynr anlamt muhafaza etti[i igin, asrl kokiin ne oldupunu kolayca ve isabetle tesbit edebilmekteyiz. Meseli: "aylrmak" anlamtndaki adr' < ad-t- (EllG) fiilinin mevcudiyeti bir ad- fiilinin var oldufunu g<istermektedir. Bahis konusu bu tek heceli fiil acaba kok mi.idiir ? Hayrr. Qiinkii, tiirk dilinin btitiin saha ve
givelerinde ttirkge kelimelerin son sesi -d olamaz. Bu k;rraltn bir istisnasr vardtr' O -d- ekidir. Oyleyse yukardaki ad- fiili k<ik delil gtivdedir. Yani da fiilden fiil yapan -(mak)dtr.

-d- ise fiilden fiil yapan ektir. o halde, kanaatimizi asrl kok, apekigtirmek igin, a- kokiinden gegitli eklerle ti.iretilmig di[er fiiller ile delillendirip gene bu kokten yaprlmrq isimleri tesbit edelim. Boyle unutulmuq eski kiikleri tesbit ve teghis ederken, oncelikle, Eski TiirkEe'de fiillerden nasrl bir sisteme gore isim yaprldrfrnr da tesbit etmig bulunuyoruz. Yani, her hangi bir ismin fiilden tiireyip tiiremedifi konusunda tereddi.iie di.igtilmeyecektir. Bunu tesbit edebilmek igin rince hakiki koklerden nasrl bir sisteme gtire isim ttiretildifini tesbit etmek gerekmektedir.
aQ-

< a.Q-.'agmak, yani, kapalt durumdaki kaprnrn serbcst

kanadtlrt

bulundu[u yerden ayrrmak".


ad- < a-d- "aynlmak"

Bu tek heceli fiil biittin kaynaklarda kok olarak kabul edilmiqtir. Biz onu ad- < a-d- geklinde ttiremiq bir kelime sayryoruz. Eski Ti.irkEe'de gok ornefini grirdtiltimtiz bu- < bu-d- "donmak", r- < r-d- "gtindermek", ko- < ko-d- "koymak", ia- < sa-o- ,'saymak", to- < to-d- "doymak", yii- < yti-d- "yi.iklemek fiilleri gibi' Ancak, giirtiEiimiizti isbat edebilmek igin, bahis konusr, acl- fiilinin, yakrn ve uzak

KARAHANLITURKEESI

GRAMERI

15

akrabalannt bulup, aralanndaki anlam birlifini tesbit etmemiz gerekmektedir.


Esasen, Eski Ttirkge'den beri Tiirk dilinin btitiin saha ve qivelerinde, hig bir Ttirkge kelimenin son sesi asla -d- olamaz. Ancak fiilden fiil yapan -d- eki harig (bazr istisnAlar olsa da). Once "kardeg"lerinden baElayahm:

l. adak < ad-ak'hyak, siirekli olarak birbirinden aynlan


2. adahn < adnk-m "ayakla gitmek, yani yayan gitmek".

organ".

-n- vasrta hali eki ile kahplagmrg bir isim: Ki.imtiq kiirfge ursa altrn adahn kelir, "Giim{ig gtinege konsa ayafr ile gelir" (DLT-I, 165-3).
3i.

atlas- < ad-a-s- "yolunu gagrrmak, azrtmak"

(Karakalpak Tiirkgesi, TLO). (Bu afrzda,r/s defigmesi vardrr).

4. adas- < ad-a-S- "yolunu qaqrrmak, asrl yoldan aynlmak". "Qarga!an yolavgr yoldan adagsa" (Qolpan, Ozbek $airi) ve (qS), (KS).

5. adtm < ad-t-m "adlm, iki ayafrn birbirinden ayrrlmrg hali ve aradaki
mesafe, agrkhk".

ad-rn "bagka, yani, diferlerinden aynlmrg (ETG)". 7. adtn- < ad-rn- "1. sarhoglufu gitmek, ayrlmak (Bang, 31);2. de$igmek
6. adm <

iyilegmek (ETG)".
8. adtng < ad-

rn-g "gtinahtan annma (Bang, 3l)".

9. yadak < yad-ak "ayak".

Aynr kokten "y" ildvesi ile yaprlmrE bir isim @TG). 10. yadakm < yad-ak-rn "yayan" (ETG).
Gene "y" ildveli ve -n- vasrta hali eki ile kahplagmrq ikinci kelime. Geligme seyri gtiyle olabilir: yadahn > yadagm > yadagan > yadan > yayan. Tek heceli oldulu igin k<ik sayrlan ad- tabii, zamanla hem geniqleyecek hem de ses bakrmrndan
inkiEaf edecektir.

aihr- < ad-r- "ayrrmak" (KB), (DLT.), (ETG). 12. adruk < ad-tr-uk l. "bagka, yani diferlerinden ayn, farkh" (KB) ve (DLT.);2. "artuk, fazla (ETG), yani, belli miktardan aynlan krsrm".
11. 13. 14.

adtrt- < ad-tr-t- "aylrma" (KB), (DLT.), (ETG).

adrt- < ad-tr-t- "ayrrtmak, aytrt etmek" (KB).


< ad-rS- "aylrmak, yaymak" (KB). < ad-rn-a-ga "baqka tiirlii, yani diferlerinden ayn" (KB).

15. adtrtla- < ad-tr-t-la- "ayrrt etmek, ayrrtmak, ayrklamak" (ETG). 16. adry-

17. adnagu

16
18.
19. adna-

NECMETTIN HACIEMINOGLU

adnl- < ad-tr-t-l- "aynlmak" (KB).


< ad-t-n-a- "defigmek, baqka tiirlii olmak, bozulmak" (DLT.)

20. adtrtlry < ad-tr-t-hg "sarih, agrk" (ETG).

Yukandaki orneklerde goriildii$ii iizere, ad- fiilinden dofmuq biitiin kardeg kelimeler aynr anlamr devam ettirmektedir: " aynlmak, farklt olmak, uzaklagmak, defiqmek, bagkalagmak" gibi. Aynca taqrdrklan anlamlar da genellikle miiqahhas hareketlerdir. Bir de bu fiilin inkiqafrnr tamamlayrp ay- olduktan sonraki seyrine
bakaltm:
1. ay- "ayllmak", yani, "sarhogluktan ayrllmak, uzaklaqmak". bide n0g et ay humin" (TS). Yani "sarhoqlufu uzaklagtlr, aylr". 2. aytk- <

"yiiztin gor,

ay-rk- "ayllmak", yani, "sarhogluktan aynlmak, uzaklaqmak"' "Bezm-i Elest mest0nryrz, ayrkmaylzbiz tA ebed" (TS). Yani, "sarhogluktan

aynlmayrz". 3. aytk < ay-rk "aklt bagtnda", yani "gafletten, sarhogluktan ve uykudan aynlmrg, uzaklagmrg".
"Haznedar eydtir gordiimben aytklBir kuq indi bu kula gtikten bayrk" (TS) 4. ayil- <

ay-rl- "uykudan, baygrnhktan, gafletten, dalgrnhktan aynlmak". 5. ayruk < ay-v-uk 1. "baqka, gayn, di[er" (TS). 2. "arttk, bundan sonra"
6. aytkla- < ay-rk-la- "ayrklamak, temizlemek" yani "yabanct ve zararlt

(TS). Gogercin ki dofan sana kendi.iziin / Nite gore ayruk yuvasr yiiziin (TS). maddeleri ayrmak". 7.
gapraz.

ayhn < ay-rk-trt

1. "kurala uygun olmayan", yani kuraldan aynlmrg. 2.

Gortiltiyor ki ad- / ay- fiillerinden Eegitli eklerle uzun zaman iEinde ttiremig btitiin kelimeler kokteki asrl anlamr devam ettirmiglerdir. Yalntz belli bir donemden sonra klsmen mi.iEahhastan mi.icerrede ve hakikiden mecdzi anlarnlar4 gegilrnigtir. $imdi ad- fiilinin "uzak akrabalarrnr" aramaya baqlayahm. Metodumuz "kok tinliisii mtigterek kelimeleri, tek tek ele ahp, aralarrnda anlam birli[i veya yakrnhfr olup olmadr [rnr araqttrmakttr: l. ar- "aldatmak" (ETG), (KB), (US). Yani "dofru yc,lJa;r aytrmak".
2. ara < or-o "ara, olta" (US), (KB), (DLT). Yani "birbirinden aynlmrq iki nokta veya Eizgi arasrndaki boqluk, agtkltk. "

3. artuk < ar-t-uk 1. "bagka, gayri, midd" (TS). Yani "diferlerinden


ayrrlmlg", ayruk. 2. "artmtq, fazla".

KARAHANLTTURKCESIGRAMERI tt7
4. arala- < ara-la- "aylrt etmek; allrmak" "Bizi anrnla krhg aralar" (TS)
5. aralas- < ara-la-S- "aynlmak, uzaklagmak" (TS)

6. ara- < ar-a- "ayrrmak, agmak, aralamak". "iki kulagrn silmek dahi aramak ve barmaklann aramak "Ebu'l-Leysi's-Semerkandi

sakahn Terci.imesi,24A-l). 7. arttz- ... ar-t-t-z "aldatmak, yani dofru yoldan aytrrnak" (ETG).
8. aral ... ara-l "ada". Yani klyrdan ayrrlmrg kara pargasr (KS).

t,

9. anm... ar4-m "biiyiik adrm" (KS).


10.

anl- ... ar-rl- "uzaklagmak" (KS).


pargalanmak" (Abuqka).

ll. arr "ayrrlmak,


12. 13. anS

aran < ar-an "aynlmlE" (Yakutga, TLO).

< ar-b{ "adlm" (Krrgrz $ivesi, TLO). 14. anla- < an-la- "aynlmak, uzaklaqmak" (Krrgrz $ivesi, TLO). 15. arhru < ar-bk-ur-u"gapraz, aykrn" (TS).
16.

'

aynlmak". 17. arft- < ar-bt- "temizlemek, yabanct ve zararlt maddeleri aytrmak".
ann- < ar-bn- "temizlenmek" yani "kirden, giinahtan

Bir de aynr fiilin y'li geklini gcirelim: Bilindifi gibi, Tiirk dilinin gegitli devir, lehge ve afrzlannda J, h, s gibi <in ildveli sesleri vardtr. Bunlardan en yaygtn olant y-'dir. Bu ilive ses, biitiin Tiirkge'de bulunan aynr kelimelere bazt qivelerde gelir, bazr givelerde gelmez. Fakat, qiveler arastnda daima kelime ahq-verigi oldufu igin, herhangi bir qivede aynr keiimenin hem y'li, hem de y'siz qekline rastlamak mtimkiindiir. iqte ar- ve yar- fiillerini de gegitli give ve alrzlarda yan yana
grirmekteyiz. Omekler

verelim:

l. yar- l. "yarmak, bir geyi keserek ikiye btilmek, pargalamak" (DLT.). 2. "yarmak, ayrrmak" evin teg yar4r bu yiti kiigtig / adrrttr segim teg yir erse kagr. "O yedi kat grifti bir tane gibi yarar; ova ve tepeleri ise sagma tanesi gibi
birbirinden ayrrrr (KB -2787).
3. "ayrrmak, birbirinden uzaklagtlrmak". Yardt beni yarrmden vii yad yerlere diigtiim. "Ayrrdr beni yarimden yad ellere di.iqtiim" (TS-Siih.).

Ayrrca, odun yarmak: "odunu pargalara aylrmak" Elmayr yarrnak: "elmayr ikiye ayrrmak". Diigman cephesini yarmak: "toplu halde sava$an diigman askerini,
aralanna girmek suretiyle birbirinden ayrnp pargalara bcilmek".

4. yaran < yar-an "tarla stntrt" (Quvagga, Bang, 43). Yani iki araziyi
birbirinden ayrran gizgi,
5. yanm < yar4-m "bir biittintin ikiye aynlmr$ pargasrnln her biri".

18
6. 7.

NECMETTIN HACIEMINOGLU

yar* < yar-rk "biitiin

halindeyken ikiye aynlmlg pargalann arasrndaki

agrkhk". Duvardaki yank.

yanl- < yar-rl- "pargalara, bciltimlere, krsrmlara ayrrlmak". "Sanki yer

yarr lmlg igine girmig".

8. yann < yar-bn "ertesi giin", yani "24 saatlik gi.iniin yansl". (W. Bang, Ttirkoloji Mektuplan'ndayann kelimesinin, yan- "aydrnlanmak, rgrmak" fiilinden yaprldrfirnr ileri siirmektedir).

Unlti ile baqlayan kelimeler h lldve sesini getiren qive ve a$rzlarda da h'argeklini gdrtiyoruz. igte iki ornek:

h'anm < h'ar-rm "tarla slnln" (Halag givesi, TLO). h'anm < h'ar-rm "tarla slnln" (Edirne a[zr). Yani "iki araziyi birbirinden aylran gizgi".
Yukandaki drnekler karqtlaEtrnldrfr zaman grirtilecektir ki, ad- > ay- ve ar- > yar- fiillerinden tiiremig kelimeler anlam bakrmrndan birbirleriyle kesigmektedir. Hatti bazrlan tamamen aynr anlama gelmektedir. Nitekim, dttrt fiilin de ifade ettili
astl anlamlar, "aynlmak, uzaklaqmak, defigmek, bagkalagmak, sapmak, bozulmak"

gibi kelimeler ile

kargrlanabilmektedir.

Bu uygunlu[u, 6rnekleri tekrar

karqrlaEtrrarak bir kere daha belirtelim:

ad- "ayrtlmak", adas- < ad-a-S- "yolunu gagrrmak, dofru yoldan grkrnak, " 1 . sarhoglu[u gitmek 2. defiigmek" , adtn < ad-t-n "bagka" yani "diferlerinden aynlmrg", admg "ginahtan arrnma", adrr- < ad-tr"aylrmak", adtrt- < ad-tr-t- "aylrmak, ayrrt etmek", adna- < aduz-a- "de$igmek, bozulmak", adruk "ayruk, bagka, bundan bciyle", ar- "aldatmak, dofru yoldan aytrmak", ara- < ar-a- "aytrmak, aralamak, agmak", arala- < ara-la- "ayrrmak, aylrt etmek", aralas- < ara-la-S- "aynlmak, uzaklagmak" , aran < ar-an "aynlmtS", anla- < an-la "aynlmak, uzaklagmak (KS)", ann- "temizir.i':mek, kirden, giinahtan kurtulmak", anrr "adrm (Krrgrz givesi)", art- "temizlemek", arta- < ant-a- I'mahvolmak, bozulmak" , artltk "ayruk, bagka, bundan boyle", aytkla- "temizlemek" , {tyktrLt "gapraz" , aynlmak "aynlmak, uzaklagmak" , yar- "ikiye ayrrrnak, bolmek".
azttmaki', adtm " a'drm" , adrn -

Biittin bu kelimeler arasrndaki anlam birlifi, anlam yakrnhlr ve parelelli[i, bize, gimdiy ekadar kok kabul edilen ad- / ay- ye ar- fiillerinin gok eski bir afiilinden -d- ve -r- ekleriyle ttiredifiini agrkca gdstermektedir. o halde, ad- < A-D- ve er < a-r-, a- koktlnden dofmuE iki kardegtir. "Ancak sa,xtyoruz ki, bahis konusu filiren baska kardeSlerid de vardtr. Qiinkii Tiirk dilinin bilnyesi ve mantrd4 her hangi bir kcikii sadece iki ek ile genisletip, onunla yetinme{e miisait dertildir. Mutlaka elde mevcut diper ekler de kullarulmtStff. " Mesel6:

KARAHANLITURKqESIGRAMERI

I19

l. ak- < a-k- "akmak". Yani, "durgun halde veya kapah kap igindeki suyun bulundufu yerden aynlmasr.
2. al- < a-l- "almak". Yani, "bir nesneyi durdufu veya bulundufu yerden ayrrmak". Bir kimseyi giirevden almak: O kimseyi gdrevinden ayrrmak, uzaklagtrrmak. ala < al-a "ayn, dafirnrk" (KM).
3. ar- < a-r- "aldatmak,

ilfal

etmek". Yani dofru yoldan ayrrmak.

4.a{- < a-g- "agln gitmek" (KM).Yani, belli birtilgtiden aynlmak.


5. at- < a-t- "atmak". Yani "elimizde bulunan bir nesneyi bulundufu yerden ayrrmak, uzaklaqtrrmak" bir kimseyi gdrevden atmak: O kimseyi gtirevinden

ayrrmak, uzatlaqfi rmak. adn < at-a "ada". Yani kryrdan aynlmrg kara pargasr
6. attz < a-t-t-z "tarla slnrn". Yani 7.

iki

araziyi ayrran gizgi (ETY) taElan aylrmak

ay*la- < aytk-la- "aylklamak". Yani pirincin igindeki

8. az- < a-z- "azmak". Yani, dofru yoldan aynlmak, sapmak.

Bu drneklerde gririildiifiii izre, a- kokiinden tiiredifine inandrfrmrz on iki de kdkteki ayrrmak ve aynlmak anlamlannr aynen muhafaza etmektedir. Tabii, a- k<jkilnden ttiremiq isimler de vardtr.

fiil

9. at < a-t"ad, isim". Yani btitiin insanlan, biitiin varhklan va nesneleri


birbirinden ayran "sesli ve yauh" iSareL
10.

aral < ar-a-l "ada" (KS) < az-ak < a-z-ak "ayak" (Hakas Tiirkgesi, TLO)

11. azak

12. azan < az-an < a-z-a-n "tarla srnlrr". Yani iki tarlayr birbirinden ayrran (Volga Tatarlan aigzr, Bang, 43) Eizgi. 13. azmak < az-mak < a-z-mak"bir nehirden ayrllan kol" (TS)
14. y'az- < y'a-z- "dofiru yoldan aynlmak, azmak" 15. yazuk < y'a-z-uk "giinah". Yani hak yoldan aynlma, sapma. (ETG). 16. y'az- < y'a.-z- "sarhoglufu gitmek, sarhogluktan aytlmak"

Meygfin lebi.in ile sanemd esriicegem ben / Anun ile humirumr gerek yazam efendi (KBD,468). Tek i.inltiden ibaret bu kdk fiiilin her biri, fiilden fiil yapan gu 10 (-g/-ct/-!/-A -U-n/-r/-d-t/-z) ek ile genigledifi takdirde, gene tek heceli, fakat ti.iremiq 160 fiil elde
edilecektir.

I2O

NECMET'|IN HACIEMINOGLU

Bu 160 fiili, Tiirk dilinin hazinesinde bulmak ve sahip olmak imkdnrmrz yoktur. Bu sebeble, bulabildiklerimizle yetinece{iz. Bciylece de uyguladrfrmrz
metodun ne kadar isabetli oldu$u anlagrlacaktrr.

y'aul- < y'a-l.-t-l- "sarhogluktan ayrlmak, uzaklaqmak' Humirumrz gil yazrldr tur imdi bicle getiir / Sarhoqlulumuz gitti, dafrrdr, agrldr, haydi garab getir (KBD, 354). Bilindifi gibi yaz- fiili yaymak, sermek, da[rtmak, gozmek, dafrrmak,
17.

gozmek, agmak anlamlannt ifade etmektedir. Yukandaki cjrnekler ise aynr yonde olmakla birlikte, daha ozel bir kullanrhg ile tam ad- / ay- fiillerinin yerini almrghr: ayrlmak, aynlmak.

y'at < y'a-t "yabancl, el". Yani ayn, bagka, di[er Boylece fiilden fiil yapan -d- / -y- / -r- / -k- / -l- / -t- / -z- eklei ile a- kokiinden tiiretilmig gegitli kelimeler arasrnda anlam birlifini tesbit etmig bulunuyoruz. Aynr "oyma[a" dahil fiiller -n- ve -{- ekleri ile genigletildifinde ise, bunlara benzer her hangi bir yakrnhk gori.ilmemigtir. Ancak, bugtine kadar pek bilinmeyen eski bir ekin." daha mevcut oldufu kaniatindeyiz.Bizce bu, -f- ekidir. $imdi onu ad- fiilinin kiikii olarak kabul ettilimiz a- fiilinde deneyelim: ag- < a-g-t. "agmakj' (ETG). 2. "agmak, aramak, fethetmek" (DLT). 3. "agmak, izah etmek" (KB) 4. "fethetmek, tzapa
18.

siirmek, agrfa vurmak, meydana grkarmak, agmak" (TS)

Kaynaklarrn verdifi yukarrdaki anlamlar, agafr-yukarr birbirini tamamlar mahiyettedir. Yalnrz btittin bunlar, kelimeyi tarif etmiyor. Metindeki duruma gcire, bir bagka kelime ile kargrhyor. Halbuki, ag-her qeyden dnce, "bitigik durumdaki iki nesneyi birbirinden ayrrmaktrr. " Parmaklan agmak, "bitiqik haldeki beE parmafr birbirinden ayrrmaktrr". Yumuk gozii agmak, "bitigik durumdaki 96z kapaklannr birbirinden ayrrmaktrr". Nitekim gcizlerini fazla agan kigiye, "gozlerini ayrrma" deriz. Denize agrlmak, "sahilden aynlmaktrr. " Agrk deniz, -hiE bir denizin iistii
olmadrfirna gore- "karaya gok uzak, karadan fazla ayrrlmrg" deniz demektir.
1. agil- I ag-rl- 1. "agrlmak" ,2. "ayrlmakr'. l ani baygrnhktan, sarhoqluktan' aynlmak. Qocufun uykusu aglldr, "gocufun uykusu kagtr", yani "uyku aynhp gitti" demektir. Elbisenin rengi agrlmak: "solmak". Yani "rengin kurnagtan aynlmasl". Gtil agrlmak: "Tomurcuk igindeki yapraklarrn birbirinden aynlmasr".

Goriiltiyor ki, ag- ve agil- fiillerinin anlamr, c- kcjki.inden defigik eklerle tiiretilmig fiillerin anlamlan ile genig cilgiide kesigrnektedir. Tarihimizin hangi drineminde

yaprldr[rnr bilmedifiimiz bu kelimelerin, yiizyrllar boyu akrabalannr devam


ettirmesi Tiirk milletinin ana-dili guuru ile Ttirkge'nin mantrk sistemi arasrndaki
uyum sayesindedir.

KARAHANLI TURKEESI GRAMERi


2. ay- "soylemek" (ETG)

t2t

ayry < ay-r-g "sdz" (ETG).

Bu iki kelimenin, konugma organr afrz ile miinasebeti olmamasr mtimktin miidiir? O halde meseleyi aragtrrahm. Bizce durum gudur: Yukarrdaki tek heceli ay-, kiik defiil geniglemiq bir fiil olirp, ay- < ad- < a-d- geklinde geligmigtir. Ancak, daha ad- / ay- saflrasrndan once a- kokiinden afrz ismi yaprlmrgtrr. Tabii, bahis konusu kelime bir anda tiiremi$; geqitli basamaklardan gegerek uzun bir zaman iginde ortaya gtkmrgtrr. Yani cince ag < a-g ismi, ondan agt- < ag-r flili, sonra da bu fiilden aglz < agl-z < ag-bz < a.-g-t-z "a[rz" kelimesi tegkil edilmiqtir. Gergi kaynaklarda ag ve agr- kelimelerine rastlamadrk ama "sriylemek ve konugmak" anlamrnda agrt- < ag-rt-

fiili

mevcuttur. (Kazakga Metinler, Saadet Qafatay) Esasen, aflz isminin ay- ftili ile ilgili oldufunu gcisteren baqka deliller de

mevcuttur: agzan-

< agrz-a-n- "telaffuz etmek", agtzlan- < agtz-la-n- "telaffuz

etmek, konugmak, sriylemek" (ETG)

Gdriiltiyor ki, ig ve hareket ifade eden bir fiil ile, o iq ve hareketi idare eden, gergeklegtiren organ veya vaslta arasrnda srkr bir mtinasebet vardrr. Nitekim til isminden til-e- ve dil-e-n- fiilleri yaprlmrqtrr. igte bu onemli husus dikkate ahndrftnda, T{irkge'nin yapisr ve kelime ttiretme sistemi gok daha iyi anlaqrlacaktrr. Meseli burada, a$rzn, yemek-igmek, yani beslenmek gibi bir gorevi daha oldufu halde, Ti.irk Milleti bu organa "beslenmek" gcirevine defiil, "sciylemek" gorevine uygun olan bir ismi vermigtir. Halbuki insan gtinlerce konuqmasa, hayatrnr devam

ettirebilir. Fakat belli bir mtiddet yiyemezse oltir. Buna ra$men Ti.irk Milleti
"sciylemek" olayrnl beslenmekten daha onemli gcirmi.ig ve on plana almrgtlr. Ustelik dig gifneme, dil de kagrk gibi grdayr kanqtrrma iqini yaptrfr halde, bu iki organa da, gene, /i- "sdylemek" gcirevini dikkate alarak isim vermiqtir. til < ti-l "dil" ve /i!r < /i-rs "dig". igte bu, diigiince tarzlnln istikametini gcisterrnekteclir.
3. e- "seslenmek" en < e-n "sgs".

etin < et-i-n "ses" (musideki ses) (Sertkaya).


ezgi < ee-gi "musikideki ses" (Sertkaya).

$imdi, erm kelimesinin bir et- fiilinden ttiredifi bellidir. Tabii ezgi isminin de bir ez- fiilinden ttiredifi bellidir. Qtinkti, fiillerden gi ve -n eki ile isimler yaprhr. Aynca fiillerden (kok .olsun, grivde olsun) -t ve -z ekleri ile tekrar fiil yaprftr. O halde et- ve ez- fiilleribir e- fiilinden ttiremigtir. Ustelik ses anlamrndaki en isminin de aynr e- fiilinden yaprldrlr anlaqrlmaktadrr. Aynca en- < e-n- fiili de "galgryr
Eal

mak"(ET$) anlamrndadrr.

122
4. A "uztln e",

NECMETTIN HACIEMiNOGLU

egri < e-g-i-r-i "e[ri" (ETG).


emit- < e-m-i-t- "efiilmek" (ETG). 5. r- "grindermek". Bu fiil Orhun abidelerinde kullanrlmaktadrr: Ttirk bodun begler Ttirk atrn r/r (Tiirk beyleri Tiirk adrnr brraktr). (O. A. Kiiltigin, D. -7)' .

tfi < t-tl, $ar < bsar "Otiiken yir olurup A., KT., G-7). 6. t- < yt- < uzun yt- "kokmak". y'tt 1y't-t "koku" (ETG). y'tdt- < y't-t-t- "kokmak" (ETG).

arkrq tirkig lsar nerft burflug yok (O.

i- oldufu iz < i-z isminden elde edilen neticedir. gergekleqtikten sonra fiil anlaqrlmaktadrr. Qiinkti z, 8. i- (uzun i) "baflamak". iI- < i-l- "baflamak" (ME.31/5-8). ,f- < i-rr- "ba!lamak". Ktiktin r- oldu[u hem -/- hem de -p- eki ile tiiretilmiE fiillerin varhfrndan anlaqrlmaktadr. "Ey felek rahm it, bu iki re$teni birbirige i9!"
7. i- "yiiriimek, takib etmek" kdktin
(Ey felek merhamet et bu iki teli birbirine ba{la) AbuEka
igtegen "ig iEleyen ve birbirine kogulan anlamrndadtr".

igilgen < isit-gen "birbirine baflayan demektir" (Abugka).

Nitekim,

il

Buradaki ip,frili anlagtlmlgtlr.

"eg, dost" ve ip < i-p isimleri de bu fiilden yaprlmrgttr. gergekleEtiren vasttadtr. Boylece, -p ile fiilden isim yaprldrfr da

<

i-l

Aynca, in- < i-n- fiilinin de, bu i- krjkiinden ttiredifi kanaatindeyiz. Qiinkii yukandan atrlan bir cismin inmesi, topra[a baflanmasl demektir.
9. o- "yanmak".

ot < o-f "ateg". Fiil gergeklegtikten sonra elde edilen netice" og- < o-g- "yanmak",
ogak < og-ak"ateg yakmak igin yaprlmrg cizel yer" (ETG)

Bu durumda, or ismi ve og- fiilinin mevcudiyeti ortak kdkiin o- oldufunu


gcistermektedir. 10. o- (uzun o) "yi.iriimek".

oruk < or-u-k "yol" (ETG). Bu isim, or < o-r isminden -u- eki ile tiiretilmig oru- fiilinden yaprlmrqtrr ve gergeklegmesini sallayan araqtrr. Bu fiilin bir de y'li Eekli vardrr: yon- < yor-r "yirimek", yol < yo-l "yol", fiili gergeklegtiren aragtlr.

KARAHANLTTURKQESIGRAMERI
o
halde elimizde iki isim var:

123

< y'o-l isminin


1

fiil temeli

I. oru- < or-u- fiilinin isim temeli olan or < o-r; 2. y,ol y'o-'dur. Bu durumda ortak kdk 6- < y,6:dur.
Fiili gergeklegtiren
arag, organ.

1.

o- "diigtinmek" (ETG).

r)g < d-g "diigi.ince, akrl" (ETG).


12. d- (uzun o)

rig- < ii-g- "alev scinrnek" (ETG).

dl- < d-l- "{ilmek, hayat scinmek" (ETG). 13. a- "muktedir olmak" (ETG)
uQ- < u'Q- "ugmak" (ETG). Eski gaflardaki insanrn griziinde havada ugabilen kug, elbette muktedir sayrlmaktadrr.

ut- < u-t- "yenmek, galib gelmek" (ETG; DLT). yani muktedir. uz < u-z"mahir, usta, kabiliyetli" (ETG;UM; KB). yani muktedir.
74. u- (uzun u-) "anlamak"

uk. < u-k- "anlamak" (ETG).


ukus < uk-u-S "akrl, anlayrq" (KB). Yani anlamayr saflayan yetenek, organ. us < u-s < u-g "akrl" (ETG). Yani anlamayr saflayan yetenek. Bu kelime Mo[olca'ya gegmigtir. Mofolcada.-rr- sesi bulunmadrlr igin, Tiirkge rg "akll", Mofalca'dan Tiirkge'ye as olarak tekrar geri dcinmtiEttir.
15. a- "paylagmak"

iil < ii-l "pay, hisse". Yani fiilgergeklegtikten sonra elde edilen netice. iile- < ill-e' "paylaEtrramak" (KB). Bu fiilin mevcudiyeti bir al isminin
bulundufunu kanrtlamaktadrr. iilcs- < iil-e-S- "paylagmak" (ME; DLT)

iileh < iil-e-t- "paylagtrrmak, da[rtmak" (DLT; KB) illgii < iil-gti"pay, hisse" (US)
iitlis

<al-l-,r

"hisse, pay" (KB; DLT)

Bu ornekler gcisteriyor ki, pay anlamrndaki al isminden bagka bir de r;/- fiili vardrr. Qiinkii iilgii < iil-giikelimesi -gu eki ile a/- fiilinden yaprlmrgtrr. 0 halde, hem iil- fiili hem de iil < n-l ismi asrl kok olan z- kcjkiinden gelmigtir.

Bilindili gibi, Eski riirkge'de fiilden isim yapan -/ ordukga iglek bir ektir.
16. a- (uzun ti-) "ytikselmek, yukan grkmak".

iice < iig-e- < ii-g-e- "yice, yiiksek, en [ist" (TS).

iigeyii < ii-g-e-y-ii "yiikselerek" (YZ), (US), ETG).

124

NECMETTiN HACIEMINOGLU

iin- < ii-n- "ytikselmek, yukan gtkmak" (US, ETG).

iir- < ii-r- "yiikselmek". iist < iiz-t < ii-z-t "yukart, i.ist" (ETG, KB)'
Bu kelime flz- fiilinden yaprlmrq olmahdtr. iize < iiz-e "tistiinde" (ETG). Qekim edatl ve yer zarfi olarak kullanrlan bu kelime fiz- fiilinden -e zarf-fill eki ile yaprlmrgtrr. Bunlardan anlaqrhyor ki bir uz-

fiili

vardrr.

yiigerii < yiik-gerii "Yukarl" yilkse- < yilk-ii-z-e- "yiikselmek" (KB). Yukarrdaki orneklerden iir', iin- ve riz- fiilleri aynt anlamt taqlmaktadtr. Anlagrlyor ki, bunlar a- kdktinden -r / -n / -z ekleri ile geniglemiq fiillerdir. Aynca, iice < iig-e kelimesi de bir ng- fiilinin mevcut oldu[unu gdstermektedir. Ustelik aynr kdkiin y- ilaveli ttirevleri ytice < yii-C-e, yilgerii < yiik-gerii, yiikse- < yiikiiz-e- kelimeleri de, bahis konusu fiillerde anlam birlegmektedir. O halde elimizde u- kokiine baflr genig bir kelime dilesi vardrr. Kanaatimizce bu "oyma[a"
qu silzleri de katmak gerekir:

iirleg < tir-ii-l-e-S "yokug" (H$). ilyiik < iiy-ii-k < ii-d-ii-k "tepe gibi ytiksek yer" (DLT)' Yani hiiyiik < h'ilyiik. yiiksek < yiik-ii-z- e-k "yiiksek".

yiiz < yil-z "iist" elbisenin ytizti, suyun yi.izti. Yani iistii. yiiz- < yii-z- "yizmek". Yani suyun iistiine grkmak' sesten ibaret iinsiiz+iinlii esash kiik fiiller: Sistemimize gore eski Tiirkge'de bu yaprda 8 x l6 = 128 k<jk fiil olmahdtr. Elimizdeki kaynaklann verdi[i imkanlar <ilgiistinde, o fiilleri tesbit ve teqhis etmeye galrEacafrz. Bulacafrmrz ornekler yalmz Eski Ttirkqe'ye defil, btitiin TiirkEe'ye ait olacaktrr. Qi.inkti Tiirkge'nin zengin hazinesi, dede mirasrnrn torunlar arastnda paylagrldrfr gibi, dilimiz de lehgeler, Siveler ve a[ular halinde boliiqi.ilmi.iqtiir. Tabii her sahanin geliqme seyri de az-Eok farkhdrr. Bu sebeple ornekler biitiin sahalar taranarak segilmelidir. Aynca da, oncelikle kaybolmuq kokler bulunmahdrr. Onun igin biz bagta, iinstiz+iinlii+iinsiiz yaprsrndaki iig sesli fiilleri ele alacap:z. 1. ba- "ba$lamak" (ETG, KB-5893). bag < ba-g "ba!", baz < ba'z "ba[h, bagkastna bagh, tabi. "baz ktlmak" tdbi krlmak, kendine baflr krlmak".

B.

iki

KARAHANLITURKEESIGRAMERI
Tcirt bulurigdakr budunugkop bazkrltrm (BK, D-24,ETY)

125

Aileye bakmak: "ailenin her geyi ile ilgilenmek". Gciriiltiyor ki, bak- fiilini kulanmadan, onun ifade ettifi anlamr ilgilen- ile karqrhyoruz. Bu ikinci fiil ise, gene "baflamak" anlamlna gelen il- kcjki.ine dayanmaktadrr. bar- < ba-r- "varmak" yani, bir noktadan ayrrhp bir bagka noktaya
"baflanmak". Tren Ankara'ya varmlg: Yani Ankara'ya ulagmrg. Gciriiltiyor ki var- < bar- ftilini kullanmadan, onun ifade ettifi anlamr ulas- ftili ile karqrhyoruz. Bu ikinci

bak- < ba-k- 1. "bakmak" yani, goz ile nesne arasrndaki baf kurmak, gozti bir nesneye baflamak. 2. "ilgilenmek". Qocuklara bakmak: "gocuklarla ilgilenmek".

fiil

ise, gene "baflamak" anlamrna gelen ula- temeline dayanmaktadrr. Aynca, bir geyi bir yerden baqka yere gcindermek, ulaqhrmak, yani "vardlrmak" anlamrna gelen iler de gene "baflamak" anlamrndaki il- kdktine dayanmaktadr. bark < bar-k < bar-k "biiytik ev, saray, bina" (ETY). Tabgag kaganrrft igreki bedizgig rtr. Arflar adrngrg bark yaraturtrm. "Tabgag Ka$an kendi mimarrnr grinderdi. Ona fevkalade bir saray yaptrrdrm. "(KT-G. -12: Bugiin de ev-bark ikilemesinde ya$ayan bahis konusu kelime, bizce bar-'dan -k eki ile yaprlmrg bir isimdir ve "vanlacak yer, son durak" anlamrna gelmektedir. Bazr kaynaklarda zikredilen "mal-mtilk" anlamr ise yakrgtrrmadrr.

ban- < ba-n- 1. "baflanmak, kuqak baflamak", 2. "suya banmak" yani


parmak ile su arasrnda irtibat kurmak.

bans- < bar-rS- "bangmak. " Yani "kiisiigmek ytizrinden kopmug bulunan dostluk balrnrn' yeniden kurulmasr.
2. ka-"karrgmak"

kar-< kn-r- "bir geyi bir qeyle karrgtrrmak" DLT kaS* < ka-q-r-k "kagrk" DLT, kelimenin varhlr bir de ka-ggostermektedir.

fiili

oldu$unu

kat-< &zr-l-"katmak, karrgtrrmak"DLT-Ortak kcjkiin ka- olduIu


anlagrlmaktadrr.

ki- "girmek" kigiir- < ki-giir- < ki-g-ii-r:'igeriye sokmak" ETG.


3.

kiy- < ki-d- "giymek" Yani elbisenin igine girmek kiz- < ki-z- "girmek" (ETY) 4. ko- "koymak" kod- < ko-d- "koymak" (ETG)

kon-

< ko-n-

"konrnak, koyulmak, yerleqmek" (ETG).

ko- oldufu

anlaqrlmaktadrr.

126
5. fto- "baflamak"

NECMETTiN HACIEMiNOGLU

gdm < go-m "kdk" (TS). kdk < kd-k "eyer bafr". Yani

fiili

gergeklegtiren araq.

kdk < kd-k "kitk" (DLT). Yani afacr ve bitkileri topra[a baflayan unsur. krile < kdl-e "efendisine baflr".

kdlik < kdl-i-k "golge"(KB). Yani temsil ettifi cisme baflr. krir < kd-r "dmA, yani gozi ba{\t". kdr- < kd-r "gormek"(DlT). Yani, nesne ile baf kurmak.

"tibi olmak, bir devlete baflanmak" (ETG). kriz < kri-z "gdz" (DLT). Yani fiili gergekleqtiren organ. Btiylece ortak kokiin
kcir- < kci-rfto- oldufu anlaqrlmaktadrr.
6. &z- "baflamak"

kul < ku-l "kul, k<ile" YaniTann'ya ve efendisine balh.

kur < ku-r "kugak, bag" (DLT).


kurla- < kur-lct"kugak yapmak" (DLT).
kurSa- < kur-u-S-a "kuEanmak, kugak baflamak".

kusak < kuS-ak "kuqak" (DLT).

Bu rjrnekler isbat ediyor ki ortak kok ka- dur. 7. kii- "korumak" (KB-2033) kilg < kii-g "giig, kuvvet". Fiili gergeklegtiren yetenek.
8. sa-

L saymak, 2. diiqtinmek (KB-3241)

sak < sa-k "dikkatli, uyanrk" (ETG; DLT)

san < sa-n "sayr" (ETG)


9. sl- "krrmak, yenmek" (ETG; DLT, KB-2808).

sm- < sr-n- "klnlmak".


10. so-"soylemek"
sciz

< sci-z "sdz, kelirne". Fiil gerEeklegtikten sonra elde edilen netice.
ta- "tad almak"

ll.

tat < ta-t "tat,lezzet" (DLT). tat- < to-t- "tatmak, lezzet almak" (DLT).

tatr < tat4-

"tat vennek" (DLT).

KARAHANLITURKQESiCRAMERI
12. tik- < ti-k- "dikmek, dikiE dikmek;
ba$amak; alag dikmek: fidanr toprafa baflamak

127

iki

kumag parEasrnr birbirine

tip > dip < di-p "kok" Koktin /i- oldufu tip < ti-p isminden anlaqrlmaktadrr.

ti-) "demek, sciylemek" (ETG, KB-156) til < ti-l l. "dil" fiili gergekleqtiren organ 2. "soz, kelirne". Fiil gergekleqtikten
13. ri- (uzun

sonra elde edilen netice.


14. to- "doymak"

tok < to-k "tok, doymuq". Fiii gerEeklegtikten sonra hasrl olan netice

tol- < to-l- "dolmak"


top < to-p "igi dolu"

toy- < to:d- "doymak" (ETG)


15. tu- l'tutmak, trkamak, kapatmak"

(DLT)

tur- < tu-r- "durmak, glkmak" (DLT) tu{- < tu-$- "kavuqmak, rastlamak" (DLT)
tut- < tu-t- "tutmak, yakalamak" (DLT)
tuy- < tu-d- "duymak, idrak etmek" (ETG; DLT) tuz- < tu-z- "tutmak, yakalamak" tuzak 1 tuz-ak "tutan, yakalayan ilet, komplo"

Bu ornekler ortak koktin ta- oldufunu gostermektedir.

tii- "ba$amak, dii!ilmlemek" tiig- < tn-t- "diiftimlemek" (ETG; DLT) |iigiil- < tii-k-ii-L "diifiimlenmek" (DLT) tiigiim < tiig-ii-m < tii-k-ii-m "dtiliim, ba$anmrg" tiigiin < tti-k-il-n "diiftim" (DLT) tilgin < tilg-ii-n "diiftin". iki ailenin birbirine baflanrnasr.
16.

tiip < tii-p "kcik" Afacr toprafa baflayan unsur. Bu kelime, fiilden -p eki ile isim yaprldrprnr da isbat etmektedir. tii{- < /a-rr- "diiqmek". Yani yukandan brrakrlan bir cismin topra$a defmesi ve ballanmasr olayrdrr. Nitekirn, " bir dilbere dit diistii ki nrahbfib-u dilimdir" mrsrirndaki tiistii kelimesi ba{lanth anlamrndadrr. $iir, gonliim bir dilbere ba{landr, demek istiyor. Aynca bir de " indim yarin bahgesine giilden gegilmez,,,
mrsratndaki indim kelimesini ele alahm. Burada inmek

fiili

ne anlama gelmektedir

128

NECMETTiN HACIEMINOGLU

Bahgeye inilmez de, grkrlmaz da, ancak gidilir veyavarilr. $dir, indim yerine vardtm diyebilirdi. Demek ki, inmekvevarmak fiilleri aynr anlarnr ifade etmektedir. Qtinkti, var- fiili badlamak anlamrndaki ba- kcjktinden ttirernigtir, in- fiili de gene baflamak anlamrndaki i- krjktinden yaprlmrgtrr. Gririiliiyor ki, Tiirk'{.in rnantt!t ve yorumu, bir yerden aynhp bagka yere gitme olaylnl oraya ba{larunak sayml$trr. Nitekim gr)ndermek anlamrndaki iletmek fiili ile varnwk anlamrndaki Ltlosmak fiili de gene ba{lanrak demek olan il- ve u.la- fiilleri ile ifade edilmektedir. Nitekim Azeriler inmek yerine diismek diyorlar.

Anlagrhyor
yagamaktadrr.
17.

ki

unutulmug kok

fiiller Ttirk milletinin alt

guurunda

ya- "yaklaqmak".

yaguk < ya-g-u-k "yakln, hlsrm, akraba" (DLT)


yan < ya-n "yan" yani yakn (DLT)
18.

yd- (uzun ya-) "yaymak, sermek, dafrtmak, yazmak" (DLT)

yad- < ya-d- "yaymak, sermek, dtigemek" (DLT) yat- < ya-t- "yaymak, sermek" (DLT)
yaz- < ya-z- "yaymak, sermek"

yau < ye-z-I "ova,


19.

dld.z

arazi" . Yani, serilmiq dafrtrlmtg toprak"

yt- "kokmak"

ytd- < yr-d-"kokmak" (ETG;DLT)

ydt- < yrf-l- "kokmak" (ETG) yt < yrt- "koku" (ETG)


20. yi- "yemek" (KB-164).

yim <yi-m "yem" (ETG;DLT.) 2l . yo- "yok olmak, tiikenmek, mahvolmak" yok < yo-k "yok". Fiil gergekleqtikten sonra hastl olan netice.
22. y6- (uzun yo-) yol < yo-l isminin varhfr bir de yor < yo-r ismi oldufunu gtistermektedir. Nitekim yon- < yor-r- "ytiriimek" fiili bu isimden ttiremiqtir. 23. yu- "yumak, yrkamak" (ETG; DLT.).

yun- < yu-n- "yrkanmak" (ETG). 24. yii- "ytiklemek".

yiid- < yil-d- "yiklemek" (DLT) yiik < yii-k "yiik" (DLT.) Yani fiil gergekleqtikten sonra elde edilen netice. Boylece, iig sesli ve tek heceli fiillerin kok defil, govde oldufu anlagtlmaktadrr.

KARAHANLI TURKEESI GRAMERi


25. biik- "e!mek, biikmek" (ETG)

129

biir- < bii-r- "bizmek" (DLT.)


bilz- < bii-z- "bizmek" Aynr anlamdaki bu rig fiilin kcikiiniin ba- oldufu anlagrhnaktadrr. 26. ttd- < tt-d- "men etmek, mani olmak" (ETG). ttdtg < tt-d-rg "mania, engel" (DLT.)

ttk- < tr-k- "trkamak, mani olmak" (ETG) ttt- < tt-t- "geri koymak, men etmek" (DLT.)
Anlagrhyor ki aynr anlamdaki iig

fiilin ortak k<jkti tt-,dtr.

sesten ibaret iinlii+iinsiiz esash ktik fiiller: cg- "agmak" (KB-391), af- "yi.ikselmek" (KB-289), ar- "yorulrnak" (KB_ 837), av- "toplamak, toplanmak" (KB-2408), eg- "e[mek', (KB-Zi4T. er- ',olmak" (KB-3908), rg- "kaybolmak" (KB-1532), rt- < r-d- ,'gondermek, salmak,, (KB4953), ig- "igmek" (KB-5704), i/- "yapmak" (KB-6547), iy- "acele errnek" (KB_ 5867) op- "yutmak" (KB-6403), or- "bigmek" (KB-1393), ov- "ufalarnak" (KB' 5967), oz- "ileri gegmek" (KB-248), og- "s6nmek" (KB-375), op- ',cipmek', (KB_ 451), dn "cirmek, baflamak" (KB-l3l l), o/- "geEmek" (KB-563g), ud- < u-y_ < Lr d- "takip etmek" (KB-2797), uk- < u-k- "anramak" ("akrl" rninlsrnclaki as ismi, ashnda arr olmahdrr ; bahis konusu kelime Mofolca'ya gegrniq ve sonra as olarak tekrar TiirkEe'ye dcinmtigtiir. Aynen a/rzrs isminin ulus olarakgeri geliqi gibi), (KB1531), rzl- "gtiri.imek, eskimek" (KB-2059), um- "i,mid etmek" (t<n-iooz1 ur, "vurmak" (KB-871), a.i- "susmak" (KB-Z}Z4), a/- "yenmek, galib gelmek,; (KB_ !45), iik- < iig- "yr$mak, toplamak" (KB-2935), iiz-',kopmak, kesmek,' (KB_ 54s8).

C.

iki

D. Uq sesten ibaret ilnsilz+iinlii+iinsiiz eiash kiik fiillcr:


brp- "kesmek" (KB-3620), bry- "pigmek" (KB-632), big- ',kesmek', (KB_ bil- "bilmek" (KB-4325),bir- "vermek" (KB-793), bog-,'bopmak" (KB437), bol- "olmak" (KB-60), bul- "burmak" (KB-16r7), hur- "biifmek" (KB6615)' Dur- "kokrnak" (KB-6615), bus- "pusu kurmak" (KB-202g), bus"lriddetlenmek, krzrnak" (KB-637), buz- "bozrnak" (KB-2021), ltiit- "inanmai, sona ermek", gal- "galmak, vunnak, yenmek" (KB-2791), gap- "yizmek" (KB-73), prt- "grkmak" (KB-745), Qdk- "gokmek" (KB:545 /), ert-';gegmek (erte; yann)" (5B-1331), kaq- "kagmak" (KB-231), kal- ',katmak,' (KB-l l0), kan_ "kanmak, doymak" (KB-6035), kap- "tutmak" (KB-61 l0), keg- "srinmek, ormek" (KB-231), kel- "gelmek" (KB-20), kes- "kesmek" (KB-7847, kez- "gezmek" (KB-747), ktr1375),

130

NECMETTIN HACIEMINO6LU

"krlmak, yapmak" (KB-4904), kts- "ktsaltmak" (KB-1120), kit- "gitmek" (KBlO2), kot- "istemek" (KB-3501), tap- "kalkmak, meydana gelrnek, gelmek" (KB73), koS- "eqlemek" (DLT-II, 14-11), &ov- "kovmak, siirmek" (KB-848)' kog"g6gmek" (KB-1274), kur- "kurmak, germek" (KB-65), kal- "giilmek" (KB-76), min- "binmek" (KB-5803), oig- "solmak, sararmak" (KB-3845)' sag- "saqmak, dafrtmak" (KB-80), sag- "uzaklagmak" (KB-1313), sap- "sarmak" (KB-1858), sat"satmak" (KB-4?0), seg- "segmek" (Y\B-2220), s?r- "ktzmak, kabahk etmek" (KB6543), Jey- "sevmek" (KB-7l4), srg- "tesir etmek" (KB-l607), sirig- "sinmek" (KB-1714), sok- "vermek" (KB-6071), sor- "emmek" (KB-655)' sor- "sormak" (KB-1038), st)k- "diz gcikmek" (KB-581), saft- "scikmek" (KB-2268), sa/c"sovmek" (KB-3431), son- "sonmek, bitmek, tiikenmek" (KB-2580)' san"sunmak" (KB-6616), sflr- "siirmek, kovmak" (KB-3548)' sfiz- "siizmek" (KB268), tan- "inkAr etmek" (KB-3892), tap- "b:ulmak, tapmak" (KB-1319), teg"de[mek" (KB-l55), tez- "kagmak" (KB-548), tiz- "dizmek" (KB-6616)' tog' "do[mak" (KB-827), /ok- "dijkmek" (KB-195), tu-l- "ttkanmak" (KB-3611), ttt-rt"kapanmak" (KB-1049), ta-k/g- "baflamak" (DLT-II, 20-15)' tiiz- "dlJzmek, dtizeltmek" (KB-664 I ).

rUnnui$ FIILLER
Fiilden TiiremiE Fiiller
Karahan! Tiirkgesi'nin temel eseri olan DivAnii Lfrgati't-Tiirft'te Kaqgarlr Mahmud fiilden tiiremig fiiller konusunda gu bilgiyi vermektedir. 1. Bir fiili rntiteaddi krimak igin -t- harfi getirilir: arrt-dt; kuru-t-dr gibi. 2. Pek gok yerde bir fiili rniiteaddi yapmak igin -r- harfi -r- harfi ile birleqir: bar-dt / bar-tur-il; kel-di / kel-tiir-di gibi. 3. Bir igin iqlenmesi igin fiillere -se- eki gelir. suv ig-se-di: "su igmek istedi",
aS

yey-se-di.' "aq yemek istedi".

4. Bir igin iki kiqi tarafrndan yaprldrlrnr anlatmak iEin -E- harfi getirilir: ur-dt / ur-u-S-dt; tur-dr / tur-u-rr-dr gibi. 5. Yenilmeyi, ezilmeyi ve tesir altlnda kalmayr anlatnali igin fiile -k- eki gelir ve meful anlam bildirir. er ag-rk-tlt' "adatn aclktt", yilfu yut-u-k-rl1.' "hayvan si.iriisti kurakhktan ankladr, oli.irn haline geldi".

KARAHANLiTURKQESIGRAMERI

I31

6. Bu nevide bir Eok kere -k- sesi -s- sesi ile birlegir: er ar-stk-tlt. "adanr aldatrldr", er soy-suk-dr.' "adam soyuldu", eryet-sik-ti: "adama yetiqildi", ol cr bil-

sik-ti: "o adam bilindi" gibi. 7. Pasif (Meghul) fiil yapmak igin -/- harfi gelir: ok ctt-t-l-fu; briz tok-rl-dt gibi.
8. Baqka kimse karrqmaksrzrn igleyicinin bir ige girigtifini anlatmak igin fiillere -n- gelir: ol yannaktn al-rn-dt: "o paraslnl kendi baqrna aldl', ol menlli tavann kol-u-n-dt: "o benden mahnr istedi" (DLT-I, 19-22). Goriiliiyor ki, Kaggarh, fiilden fiil tiiretmek tizre sekiz ek tespit etrnig bulunmaktadtr. Aynca mi.iellif -sm- / -sin- ekini de fiilden fiil yapan ekler arasrnda saymr g v e a Lun- s m- &, kii I iim- s iin- di ornekleri n i vermi gti r. Biz, bu sonuncuyu isimden fiil tiireten ek olarak kabul etti!imiz igin listeye
almadrk. Briylece anlaqrhyor ki, gerek Eski TiirkEe'de, gerekse Ona TiirkEe devresinde bizim tespit etti[imiz bazr ekler, ek olduklarr halde, kokle kaynaqtrklan igin, Kaggarh devrinde fark edilememiqtir. Fakat biz, Eski Ttirkge dcineminden beri

bilinen ekleri Karahanh Ttirkgesi'nde de bulmaya gahgtrk.

l.

-a-

-c-

Fiil kdk ve govdelerine

gelerek, tabandaki anlarnr kuvvetlendiren bir

pekigtirme ekidir. Eylemin si.irekli ve miikerrer oldufunu gcistermektedir.

buyur- "buyurmak", buyura- < buyur-a- "emretmek" (Ost. Gr.), kal"kalmak, brrakma" (DLT-IV), kala- < kal-a- "tutmak, saklarnak, sandrfia koymak" (KB-3127), bagtrsak kulu.g bulsa begLer tiLep/ant tutgu altun kiimiiske kalap (KB3127), "Beyler arayrp sadrk bir kul bulurlarsa, onu altrn ve giirniiq mahfaza iEinde saklamahdrrlar"/"Bu Yafma dilincedir, fasih olanr kaladr'drr. " (DLT-III, 249-12), kam- "kamaqmak" (KB-5799), kama- < kam-a- "kamaqmak" (DLT-IV, KB-464), yilzi kcirkliig erdi krirlip kc)z kamar/scizi yumsak erdi tiLi tiiz tamar (KB-464), "Yiizi oyle gtizeldi ki, goren gciz kamagrrdr; scizti yumugaktr ve dolru sciylerdi", ,toi. kamadt: "gciz kamaqtr, gtineg rqr!rndan gciz kamaqtr" (DLT-III, 272-18), kiid"korumak", ktide- < kiid-e- "korumak, muhafaza etmek", od- "yanmak", odan- < od-a-n- "uyanmak"'(KB-C 65), sap- "sapmak", sapa- < sap-a- "sapmak", /ar"da!rtmak", tara- < tar-e- "taramak, dafrtmak" (KB-2268, 4829), tiiz- "dizmek", tiize- < tiiz.-e- "dijz hale getirmek", sar- "siirmek", siire- <.rrlr-e- "siirmek" (Ost.

Gr.

199).

2. -ar- | -erPek iqlek olmayan bu ek ile ettirgen fiiller tegkil edilmektedir.

132

NECMETTIN HACIEMINOGLU

grlc- "grkmak"; gtkar- 1 grk-ar- "glkarmak, men anr evden grkardm (DLT-II, 83-6) "Ben onu evden grkardrm". gok- "gokmek"; gdker- < grik-er- "gokertmek, goktiirmek", bilgisizlik seni

gr)kerdi (AH, 102) "Bilgisizlik seni yrktr, gokertti. "

kit- "gitmek"; kiter- < kit-er- "gidermek, ortadan kaldtrmak", kaktrma sen
anda ya sudma katry/otunluk bolur bu kiteriir tattg (KB-4113) "Sen orada bofaztnt temizleyip tiiktirme, Bu, hem kabahk olur, hem de keyif kagtnr. "

mufguk- "stktnttlanmak" (DLT.); muri$ukar- < mufguk'ar- "bunaltmak, srkrntrya diiqiirmek", oI aru munkardt: "O onu bunalttr" (DLT-III, 397-24).

fiil tegkil edilmiqtir. ke- "krzarmak" (KB-3845); ktzar- < krc-ar- "ktzarmak", yaS* yandt yirke
$u cirnekte de dirntiglii

yakurdt basm/ yaruk diinya mefgzi ktzardt ryut (KB-3283) "Gtineg dondti bagrn yere yaklagtr/ Diinyanrn parlak yiizii krzanp sise biiriindti".

3. -d- / -dEski Tiirkge'de bir pekigtirme eki olan -d-, daha sonraki devirlerde -ql've -yolarak inkigaf etmiqtir. Bu ek, cinceleri pekiqtirme gorevinde bulundufiu halde, sonralarr kokteki anlam aqtnmasrnr gidermek tizere kullanrlmrgttr. Nitekim -d- / -(l/ -y- ile geniglemiq fiillerin, genellikle, asli gekillerinin yerini yeni tegekkiil edenler
almrgtrr.

Fiiller", (TDAY, 1966), adh makalesinde bahis yaptrfrnr soylemekle birlikte, verdi[i orneklerde konusu ekin pekiqtirilmiq fiiller
Saadet Qafatay "Pekiqtirilen

aftrk bu anlam yoktur.

bu- "donmak" (buz < bu-z kelimesinin mevcudiyeti bir bu- kokiiniin var oldulunu gostermektedir); bud- < bu-d- "donmak, donarak cilmek " (DLT.); e r tumlugka budtr: " Adam sofukta buydu, dondu ve oldti. " (DLT-III, 439-6)
ke- "giymek"; ked- < ke-d- "giymek"; tlimen yilda berii tul erdim tulas/bu tul tont suglup driir$ kedtinr as (KB-84), "Ben binlerce yrldan beri dul idim. $imdi bu dul elbisesini Erkanp beyaz gelinlik giydim. "

ko- "gormek" (koz < ko-z "griz" kelimesinin mevcudiyeti bir kcj- koki.ini.in bulundu[unu gostermektedir), kdd- < kd-d- "gormek, gozlemek", yaktn yaguk kdrmedip nefgni krjdilr (DLT-III, 23-1), "egini dostunu gormeyip maltnt mtilkiinti
gclrtir".

ftn- "korumak, gozlemek"; uzun il yiyeyin tise ay biigii/tdrii tiiz yorltgu budunug kii-Sii (KB-2033), "Ey hiikiimdar, i.ilkeye uzun mtiddet hiikmetrnek
istiyorsan, kurallarr dolru uygulayrp halkr koruyacakstn, gozeteceksin. "

KARAHANLITURKCESTGRAMERI

I33

ki)d- < kfi-d- "korumak, gdzlemek, beklemek"; Tiirklerin meni kiidti sdzi,
beni rizLedi demektir. (DLT-II, 87-14); ne kim isler erse tiikelitt kilder/ttikegii tiikese iniske yanar (KB-1050), "Her gey kemalini bekler, kemale erince de zevdle baglar", bela kelse sabr it ferahkn kildiip/kildiip tur ferahka bela renc yodup (AH, 350), "bela gelirse, ferahh$r bekleyerek sabr et, bela ve zahmeti yok edip ferahhfr bekle"

yo- "yok olmak" (yok < yo-k "yok" kelimesinin mevcut olugu yo- fiilinin var olduIunu gcistermektedir.) yod- < yo-d- "yok etmek, mahvetmek, silmek, bozmak"; ol toprak yilzindi yodtt: "O yiiziinden topralr sildi" (DLT-III,434-7)

yrl- "ytiklemek" (yiik < yii-k "yiik isminin mevcudiyeti ya- fiilinin varhfrnr
gtistermektedir.)

yiid- < yii-d- "yiklemek"; ol yiik ytidti: "O yiik yi.ikledi. " (DLT-III, 434-l); kalur sabr idisi sevabm yiidiip (AH-352), "Sabrr sahibi sevabrnr yi.iklenmekle kahr.
Aynca: kod- < ko-d- "koymak" (DLT., KB., AH.); tod- < to-d- "doymak" (DLT., I(8.);yad- < ya-d- "yaymak" (DLT., KB.)

4. -gar- / -ger- < -g-a-r- I


Gegigsiz

-g-e-r-

fiil

tabanlanndan gegigli ve gegigli tabanlardan da ettirgen

fiiller tegkil

etmektedir.

Bu ek, -E- / -S- ile biten isimlerden -ar- / -er- ile yaprlmrg fiillerin, lreceleme esnastnda yanhg boli.inmesiyle meydana gelmig sanrlabilir; fakat o takdirde ettirgen de$il; ancak gegigsiz fiiller tegkil edebilirdi. Qtinki -ar- / -er- isimlerden olug bildiren gegigsiz fiil yapmaktadrr. Meseld, sang: "san" isminden -ar- ile yaprlmrg olan sangar- "sararmak", ser-gar- geklinde hecelenmig ve ayn hece tegkil eden -gar-, ek gciriiniiqtinde kargrmrza grkmrqtrr; ama bu, gegiqsiz bir fiildir ve tabii isim tabanrna dayah oldufu igin bu bahsin drgrndadrr. Difer yandan, burada asrl bahis konusu olan fiil tabanrndan tiiremig igik- "igeri girmek" fiili -er- ekiyle geniqleyip igiker- < igiger- < igger- Eeklinde inkigaf ettikten sonra artrk igik-er- tarzrnda de{il; ig-gertarzrnda, taS*- fiili de -ar- ile geniqleyip taS*-ar- < ta$tg-(tr- < ta{gar- qeklinde hecelenince gene -gar- / -ger- ek durumunda kalmrg bulunmaktadrr. ol atm evge iggerdi, "o atrnr igeri soktu" (DLT-I, 237-4)

ornelinde gori.ildiifii gibi. Bu takdirde -gar- / -ger- ekini isimden tiiremig fiiller bahsinde ele almak gerekir; ancak, bir krsrm orneklerde ise, -gar- / -ger- dofrudan dolruya, fiil kdklerine geliyormuq gibi giiriindiifi.i igin burada incelenmiqtir. Halbuki onlar da asllnda bazt fiillerden -t- / -g- ile ti.iremig isimlere once -a- / -e-, sonra da -r- fiil yapma ekinin gelmesiyle teqekkiil etmiqtir. Misal:

134

NECMETTIN HACIEMINOGLU
oL

dr- "yorulmak"; argar- < ar-gar- < ang-a-r- "yormak"; yordu" (DLT-I, 225-21).
geze getirdi" (DLT-II, 196-7).

atm argardt "O atrnr

kezger- < kez-ger- < kezig-e-r- "geze getirmek"; er ok kez.gerdi: "Adam oku

kdn- "dizeImek, dofirulmak"; kc)fger- < kdn-ger- < kc)nig-e-r- "dtizeltmek, doprultmak"; ol yol krifgerdi: "O do$ru yolu gosterdi" (DLT-II, 197-6). kutgar- < kutug-ar- < kut-u-g-a-r- "kurtarmak"i mini kutgaru bir dziigni bile (KB-6260), "Beni ve kendini kurtan ver".
karukt

odt- "uyanmak"; odgar- < odrgar- < odrg-a-r- "uyandlrmak"; kanda erig / emdi udtm odgarur; "nerede o dilefine eren / qimdi beni uyandrnr" (DLT-I,

46-20). orneklerinde gdrtildtifti iizere; o halde gerek sargar- < sang-or- gibi asli isimden -ar/ -er- ile tiiremiq geEigsiz fiilleri, gerekse ta{gar- 1 taSry-ar- < taS*-ar- qeklinde fiilden -ar- / -er- ile tiireyen ettirgen fiilleri qu yukandaki sonuncu orneklerle kangtrmamak ldzrmdrr. Aynca da buradaki -gar- / -ger- ekinin -g-+-a-+-r- / -g-+-e+-r- geklinde teqekktil ettifi unutulmamahdrr. (Daha geniq bilgi igin isimden fiil tiireten -r- eki bahsine bakrnrz.)

5. -grr-/-gir-; -gur-/-giir-<-g-r-r-/-g-i-r-; -g-u'r'/-g-ii-ranlamrna bir istikamet vermekte yahut bir geniq ve yaygrn bir kullanrhgr vardtr. Bu da temaytilii ifade etmektedir. Oldukga fiilden isim yapan -g eki iizerine tince -r- / -i- / -u- / -ii-; sonra da -r- fiil yapma eklerinin gelmesiyle kurulmuqtur. (-g+i-+-r) (Daha genig agrklama igin -gar- / -gerbahsine bakrnrz.)

a) Bu ek, eklendili

fiil tabanlannrn

kel- "gelmek"; kelgir- < kel-gir- "gelmek istemek, gele yazmak"; ol marfga kelgirdi "o bana gelmek istedi. " (DLT-II, 19-27). kol- "istemek"; kolgtr- < kol-gtr- "isteye yazmak"; ol menden kolgvdt "o benden bir gey isteye yazdr. " (DLT-II, 194-13).

Jris- "stismek, tos vurmak"; iisgiir- < si)s-gi)r- "siismek istemek, siise yazmak"; srytr erig siisgiirdi "srfrr adaml si.ismek istedi, adama siise yazdr" (DLT-

II,

189-15).
tosl "tagmak"'

ta;gur- < taS-gur- "taga yazmak, tagmak iizere olmak"; a{ry tasgurdt "tencere
taqa yazdr, az kalsrn tagryordu"

(DLT-II, 178-17). b) Bu ek ailesinin -gur- / -gilr- gifti daha ziyade ettirgen fiiller tegkil

etmektedir:

KARAHANLITURKCESI

GRAMERi

I35

or- "yorulmak", argur- < ar-gur- < ar-bgur- "yormak"; begler atm argurup / kadgu aru turgurup; "Beyler atlannr yordular /Kaygr onlan durdurdu (DLT-I, 486-

l4), eri- "erimek"; ergilr- < eri-giir- < erig-iir- "eritmek", karagur- < karag-u-r"karaftmak"; karagurma diinyaka sukluk ktltp (I(B-6092), "diinyaya tamah ederek ruhunu karartma", kl- "girmek", kigiir- < ki-giir- < ki-g-ii-r- "girdirmek"; eLig uldt evke kigiirdi bata (I{B-3993), "elinden tutup hemen igeri soktu", ol yag ergiirdi "o yaf eritti" (DLT-I, 227-23), srz- "srzmak", stTgur- < stz-gur- "slzdlrmak" (DLTIY), tir- "yagamak", (tirig < tir-i-g "dii, canh"), tirgiir- < tir-giir- "diriltmek" (DLTIY),tod- "doymak", todgur- <tod-gur- "doyurmak" (DLT-IV), tur-"durmak",turgar- "durdurmak" (DLT-IV).
c) Eklendifi

fiilin anlamrnda

bazan her hangi bir defiiqiklik yapmamaktadrr:

er- "erigmek, ulagmak", ergilr- < er-giir- "yetigmek, ulagmak"; ol aska ergilrdi karrgtrrmak, kattlagmak", katgur- < kat-gur- "giilerek katrlmak"; iiniin katgura sen kafig kiilmegil (KB-4114), "katrhrcasrna yiiksek sesle giilme", kurgrr- < kun-gtr-< kung-tr"kurumak"; yer kurgtrdt "yer kurudu" (DLT-II, 194-2), kun- " kurumak".

"o yemefe vaktinde yetigti. " (DLT-I, 228-l), kat- "katmak,

6. -k-

/ -r-

Eski Ttirkge'de pekiqtirme eki olarak kullanrlan ve aynca fiile dontigltiliik anlamr veren -ft- / -k-, Karahanh. Ttirkgesi'nde daha da geniq bir kullanrq sahasr bulmugtur; ancak bu ekin hem fiilden, hem de isimden aynr mahiyette fiil tiiretmesi, dikkat gekici bir cizelliktir.
gelmez. Bu itibagla -k-

Bilindifi gibi Tiirkge'de fiile gelen ekler, isme, isme gelen ekler de fiillere / -k- kullanrhg baktmrndan istisna tegkil eden nadir eklerden
Kaggarh bu ekin gorevini goyle anlatmaktadrr:

biridir.

"Yenilmeyi, tesir altlnda kalmayr, ezilmeyi anlatmak igin gelir ve meful


anlamr bildirir":

ag*tt "adam actktt". yilh yudukdr.' "hayvan striisii kurakhktan arrkladr. " (DLT-I, 2l-2).
er

Bizim tesbit ettifimiz diler rirnekler:

bas- "basmak, baskrn yapmak", bas*- < bas-t-k- "basrlmak,


uframak".

baskrna

bu isig sezikti "bu igi ondan sezdim" (DLT-II, 117-22). er yagtka basrku "adam diigmanrnrn baskrnrna ufradr, basrldr" (DLT-II,
228-6).

136
scr?C-

NECMETTIN HACIEMINOGLU

"dtirtmek, sokmak, yenmek"; sang*- < sang-rk- "vurulmak, yenilmek,

sancrlmak".

savur- "savurmak"; savruk- < savur-u-k- "savrulmak, sagtlmak"; kdzdenyas savrukfi "gcizden ya$ saErldl".
sez- "sezmek"; sezik- < sez-i-k- "sezmek".

turuk- < tur-u-k- "durmak, toplanmak" (DLT); soruk- < sor-u-k- "kaybolan bir geyi sorarak aramak" (DLT).
uk- < u-k- "anlamak" (akrl anlamrndaki a.rca-,s isrninin mevcudiyeti kokiin zoldu[unu gcistermektedir.)

yag sanc*tr

"di.igman

yenildi" (DLT-II, 228-2).

7. -krt-

/ -kit-; -kut- / -kiitfiiller tegkil


eder.

Qok az kullanrlmrq birlegik bir ek olup ettirgen

korkit-: gcistermek, "sariga lccirkitlir men negi.-i erdiiki.im" (663)

8. -lHem edilgen, hem de diintqlii fiiller tegkil eden bu ek, iinsiizle biten tabanlara -i-; -u- / -ii- yardtmct sesleriylle baflanmaktadrr. Ti.irkiye Ttirkgesi'nde -n- ile yaprlan edilgen fiillerin go[u bu sahada -l- ile yaprlmtgtr.
-t-

Edilgen (Pasif) Fiiller:


ahga- "almak"; algal- < ahga-l- "almak".

alka- "alktglamak"; alkal- < alka-I- "allcqlanmak".

afgar

sciz

ayildt "ona sriz sciylendi" (DLT-I, 263-23).

amur- "siik0nete kavuqmak"; amrul- < amur-u-I- "siik0nete kavugmak". cy- "sdylemek"; ayil- <ay-rl- "s<iylenmek".
begge alhs alkaldt "bey alkrglandr" (DLT-I, 249-17). beze- "siislemek"; bezel- < beze-l- "stislemek". ediz ordu il kol sen amrul, amul (I(B-3084).
ev bezeldi "ev bezendi"

(DLT-II, 131-13).

evdi- "elde etmek"; evdil- < evdi-l- "ele gegirilmek"; evdildi gegirildi" (DLT-I, 246-19). lrga- "sallamak"; rgal- < rga-l- "sallanmak".

neig"o qey ele

iki tiirliig erke katilma ytra (KB-4271), "iki ti.irli.i insanrn arasrna katrlma,
uzaklagmak'

KARAHANLITURKQESIGRAMERI

137

iste- 1 istemek "istemek"; istel- < fstg-l- "istenmek"; isteldi nefg "o $ey istendi" (DLT-I, 246-9).
kar- "karmak, kangtlrmak"; kanl- < kar-t-l- "kangmak".
Icnt- "katmak"i lcatil- <

kat-rl- "kaulmak". od- "uyanmak"; odgur- < od-gur- "uyandtrmak" (KB-III); odul- < od-u-lr)

"uyanrk olmak" (KB-1 142).

gdil- < ti g-i-t-i-l- "civiilmek, medhedilmek" (KB- 177) iililm tutsa odlur yetilmez kiigi (KB-1142), "6lii gelince uyanrr; fakat hig bir geye gtcii yetmez".
sini bilmesii hnlk kaulgil kant (l(B-3922),"halk senin kim oldulunu bilmesin aralanna kua.t$". tara- "tatamak"; taral- < tara-I- "taranmak"; sag taraldt "sag tarandt" (DLT-II,
226-22).

tirilmis bu canhg cantn algalr (l{B-1472), "6liim btittin canhlann canlnl


alacaktlr".

yama- "yamamak"; yamal- < yama-l- "yamanmak"; ton yamaldl "elbise


yamandr" (DLT-III, 82-4). ytgag

rgaldt "a[ag sallandr" (DLT-I, 249-10).

Buradaki orneklerin rinemli bir krsmr isimden -a-'/ -e- ile tiiremig fiil tabanrdrr; ancak o tabanlar artrk kullanrlmamaktadrr. Aynen isimden -la- / -le- ile yaprlan tabana gelen -n- ve -a- / -e- ile yaprlan tabana da -d- ekinin geliEi gibi.

9. -ma- /
olan bir ektir.

-me-

Fiil kdk ve grivdelerine gelen bu ek Tiirkge'de menf? fiil yapan ve gok iglek

'

ahmhg kiirii armadr (DLT-I, 149-2), "alacakhyr gcirmekten usanmadr";

orungak ahp yermedt (DLT-I, 149-l), "emaneti altp yermedi".

10. -nEsas itibanyla ddntigli.i ve edilgen (pasifl


drErnda gegitli anlamh

fiiller tegkil eden -n- eki bu gdrevi fiiller yapmaktadrr. Unsiizle biten tabanlara -r / -i-; -u- / -ii-

yardrmcr iinliileriyle bafl anrr.

r0.1. Dbniislii Filllen


a) Igin Fail Uzerinde Yaprlmasr:

a/k- "mahvetmek, batrrmak"i alkm- < alk-t-n- "mahvolmak, ttikenmek" (KB-

l 14).

138

NECMETTIN HACIEMINOGLU

drrr- "drtmek"; asun- < a{u-n- "cirttinmek"; yryar kitti kafur agundt bastm (KB-4848) "misk gitti, bagrm kdfur drti.indti".
ir- "itmek"; itin- < it-l-n- "siiriinmek"; er itindi"adam siirtindii" (DLT-II, 1397).
odun- < od-u-n- "uyanmak" (KB-3286).

i- "baflamak"; in- < i-nbaflanmast".

"yere inmek" yani, yukandaki bir nesnenin yere

tara- "taramak"; taran- < tara'n'"kendi kendini taramak"; ol sagm tarandt "o kendi sagrnt taradl" (DLT-II, 145-6). b) igin Fail lgin Yaptlmasr:

elge- "elemek"; elgen- < elge-n- "kendisi igin elemek"; uragut un elgendi "kadrn kendisi igin un eledi. " (DLT-I,255-10).
ek- "ekmek"; ekin- < ek-i-n- "kendisi igin ekmek"; ol
kendisi igin ekin ekti". c) Failin iEi Yapmrg Gibi Gortinmesi: Bu anlamdaki fiiller, genellikle isimlerden -la- / -le- ekiyle tiiremig tabanlardan yaprlmaktadtr; ancak bahis konusu -la- / -le- ile yaprlmrq tabanlar gergekte bulunmayrp, nazari olarak vzr farz edilmigtir.

izifge tang ekindi "o

azlan- < az-la-n- "aztmsamak, az bulmak"i ol bu yarmahg azlandt "o bt parayl azrmsadr, az gtirdii" (DLT-I, 297-21). isiglen- < isig-le-n- "bir qeyi srcak bulmak"; ol er bu ogurda barmakka isiglendi (DL-T-I, 294-25), "o adam gitmek igin vakti srcak buldu". ktZlnn- < kn-la-n- "pahah bulmak"; ol bu aUg hZlandt "o bu att pahafu buldu" (DLT-II, 251-14). kuruglan- < kurug-la-n- "kuru bulmak"; ol etmekni kuruglandt "o ekmefi kuru buldu" (DLT-II, 268-15). suwglan- < suvtg-la-n- "sulu bulmak"; oI bahg suwglandt "o balt sulu buldu" (DLT-II,267-6).
g) Failin igi Yapar Gibi Goriinmesi:

bar- "gitmek, ermek"; bartn- < bar-t-n- "gider gibi gori.inmek, erer gibi gdriinmek"; ol evge banndt "o, eve vanr gibi goriindi.i. " (DLT-II, l4l-25). keg- "gegmek"; kegiin- < keg-fi-n'"geger gdriinmek"; er suv kegilndi "adam, kendini suyu geger gibi gdsterdi. ' (DLT-II, 156-12).
sat- "satmak"; sattn- < sat-bn- "satar giiriinmek"; er atm satmdt "adam attnt satar g<iriindii. " (DLT-II, 150-19).

KARAHANLITURKqESIGRAMERI

Bg

suz- "siizmek"; siiZiin- < siiz-ii-n- "siizer gdriinmek"; er dZiirfge suv si)Zijndii "adam kendine su siizer gibi gririindii (DLT-II, 152-2).

10.2. Pa.dfFiillen
ba- "ba$lamak" ; ban- < ba-n- "baflanmak".

biti- "yazmak"; bitin- < biti-n- "yazllmak"; bitinmis iigiin sdz urutmaz kalur (I<B-2697), "yazrlmrg olan sriz unutulmaz".
kriziin- < kdz-ii-n- "g<iriilmek"; kdzilndi nerig "nesne gcirtildi.i. " (DI T-II,
t52-17). Bazr rirnekler ise, -/- ile kurulmug tabanlara aynca -n- getirilmek suretiyre ikinci defa pasif yaprlmrElardrr:

agil- "agtlmak"; aglm- < agil-rn- "agllmak"; kapu.g aglmdt "kapr agrldr " (DLT-I,256-22).

siiziil- "siiztilmek"; siizliin- < siiziil-ii-n- "stziilmek"; suv siizliindi "sl stiziildii" (DLT-II, 247, l0). tizil: "dizilmek"i'tizlin- < tizil-i-n- "dizilmek"; yingii tiztindi "inci dizildi" (DLT-II, 243-25).
iiziil- "krnlmak, kopmak"i iizliht- < iizill-ii-n- "kopmak"; urk iizliindi: "ip
i.iztildti koptu. " (DLT-I, 258-1 5).

10.3. Olug Bildiren

Fiilen

adgtrlan- < adgtr-la-n- "aygrrlagmak"; tay ailgtrlandt: "Tay ayglrlaqtr. " (DLT-I,313-8).
beklen-

< bek-le-n."saflamlaqmak"; beklendi nefg

"Nesne saflamlaEtr,

berkigti. " (DLT-I, 239-16).

katm- < katrn'"katllaEmak, sertlegmek"; tolumlug bolup katmdtg, kantfg emdi yer suvar, "Silahr bulunca sertlegtin; gimdi kanrn yeri sular. " (DLT-I, 498-

2t).
kiigen- < kiige-n- "gticii kuvveti kalmamak, giiEsiizlegm ek"; at kiigendi. gticti kuvveti kalmadr. " (DLT-II, 156-13).

"Attn

10.4. Antamr Kuwetlenmig Fiilten dg- "aEmak, gegmek"; a{urx- < a{-u-n- "aEmak, gegmek", karu kim asundt cidindin kegip/tapmduig agtgda asundt tapug (KB-3064), "Hizmet ettin, senin
hizmetin benim hizmetimi agfi".

bil- "bilmek"i bilin- < bil-i-n"bilmek, anlamak".

140

NECMETTIN HACIEMINOGLU kntrylnn dziinpce at edgii kodun (KB-1446); "Mutlaka kendine iyi ad brrak".

kod- "koymak, brrakmak"; kodun- < kod-u-n- "blrakmak".


/col- "istemek"; kolun- < kol-u-n- "istemek"; er nerig kolundt: "Adam bir gey

istedi. " (DLT-II, 156-l). men emdi bilindim agildt kriziim (KB-5399), "Ben gimdi anladrm, griztim agrldr".
u- "muktedir olmak"; un- < u-n- "muktedir olmak, gi.icti yetmek".

unarga ayaym yan bir mafga (AH-4), "Bana yardrm et, giiciimiin yetti[i
kadar sriyleyeyim".

11. -rEttirgen

fiil

yapan bir ektir.


"

ki ngii- " geniq lemek

; ki

r$il r - < ki fgii- r - " genigletmek " (l<B -2022-4446).

r)tiir- < rit-ii-r- "hahrlatmak" (Bu ile aynr kdke dayanmaktadrr).

fiil

"arz etmek" anlamrndaki dtiin- < 6t-ii'n-

12. -sa- / -seHem fiilden hem de isimden yeni fiiller tiireten -sa"Bir igin iglenmesini dilemek igin fiillere gelir. " suv igsedi (DLT-I, 20. syf.) "su igmek istedi" demektir.

-se-, Karahanlt

Tiirkgesi'nde gok kullanrlmtgfir. Bu ek hakkrnda Kaggarh 9u bilgiyi vermektedir:

Miiellif aynca, isimden fiil ti.ireten -srn- / -sin- ekini de bununla birlegtirerek ikisini bir saymrgtrr. Tabii Kaggarh'nrn bu gori.igiine katrlmak mi.imkiin defildir. Ancak miimkiindtir ki, fiil tabanrndan -r | -i- ekleri ile tince isimler yaptlmtg sonra da bu isimlerden -sa-/-se- eki ile fiil yaprlmrgtrr. (Bk. isimden fiil yapan ekler bahsi) Bizim kanaatimize gdre -sa- / -se- eki ashnda sadece isimlerden fiil yapan bir
ektir. Nitekim, bahis konusu ek, DLT'de gok yaygrn ve iqlek olarak isimlerden fiil ttiretmektedir. Bu itibarla, bir hece di.igmesi neticesinde fiil tabanrna eklendifi sanrlmrgfir. (Bk. isimden Fiil Yaprm Ekleri Bahsi)
al- "alm*"; alsa- < al-rsa- < al-sa- "almak istemek".
dri- "aEmak, gegmek"; a;sa- < a{-FSa- < a{-sa- "agmak istemek".

em- "emmek"', emse- < em-se- < em-i-se- "emmek istemek"; keng anasm
emsedi "Qocuk anaslnr emmek istedi. " (DLT-I,278-21).

kiir- "gormek";

kdrse- < kcir-se-

< ktir-ii-se- "gtirmek istemek"; men ant

kcirsedim: "Ben onu gormek istedim".

KARAHANLITURKqESIGRAMERI
ol art assadr "O, yokuEu agmak istedi" (DLT-I, 277-6).
ol at alsadt: "O at almak istedi" (DLT-I, 277-6).
<jlmek istedi. "

141

o/- "dlmek"; rilse- < 6l-se- < ril-i-se- "cilmek istemek"; ol er r)lsedi: "O adam (DLT-I, 178-16).
ritse- < tit-se- < rit-ii-se- "gegmek istemek" (DLT)

13. -srk-/-sik-/-suk-/-siik- ;

-z-r-k- l -z-i-k-l -z-u-k-/-z-ii-k-

Edilgen veya d<intiglti fiiller tegkil eden bir ektir. Kaggarhl bu eki -k- / -k- ile aynr sayarak, birlikte zikretmektedir. Oldukga yaygrn.bir kullanrhgr vardrr.

a/- "almak"; alstk- <.al-stk- < al-rz-rk- "bir qeyden mahrum kalmak, kaybetmek"; basm alstkar terk eSit ugbu stiz (KB-41 19), "Bu scizii iyi dinle yoksa
bagrnr kaybedersin".

ar- "aldatmak"; arstk- < ar-stk- < ar-t-z-t-k- "aldatmak"; netlik ari*ar sen aya rildegi (IG,3529); "Ey tilecek olan kigi neye aldanryorsun ?"

bil- "bilmek"; bilsik- < bil-sik- < bil-i-z-i-k- "bilinmek"; anufgya{uf ffi bilsikti "Onun gizli igi bilindi. '(DLT-II, 228-24).
tutsuk- < tut-suk- < tut-u-z-u-k- "tutulmak"; er yagtka tutsuktu "Adam diigman tarafindan tutuldu. " (DLT-II, 227-13).

trt- "tutmak";

ur- "vurmak, dcivnqok"; ursuk- < ur-suk- < ur-uz-u-k- "drivtilmek, vurulmak"; er ursukfi "Adam driviildti. " (DLT-I, 243-25). n/- "yenmek, kazanmak"; utsuk- < ut-suk- < ut-u-z-u-k- "oyunda yenilmek, utulmak"; ol yarmak utsukfi "O, oyunda para utuldu. " (DLT-I, 243-12).

Not: KaEgarh
bulduk-

Mahmud, bu ek ile aynr mahiyette

iki ayn ekten daha

bahsetmektedir: -duk- ve -guk-

< bul-duk- <

bul-u-t-u-,t- "bulunmak"; bulduktt nefg: "Nesne

bulundu. " (DLT-II, 227-10), tunguk- < tun-guk- < tung-u-k- "nefes alamaz hale gelmek"; er tunguktt: "Adam nefes alamaz oldu. " (DLT-II, 227-13).

Uygur Sozliifti'nde de bultuk- "bulunmak" fiili mevcuttur; ancak Saadet Qafatay, bahis konusu -tuk- ekinin pekigtirici oldulunu ileri siirmektedir. Fakat eldeki <irnek edilgen anlamr tagrmaktadrr. Difer -guk- ekini ise pekiqtirme kabul etmek mtimktin defildir.
soy- "soymak"; soysuk-- < soy-suk- "soyguna ulramak" (DLT-I, 2l-6).

14. -slr-

/ -sir- < -sr-r- /

-si-r-

Bu ekle yaprlmrg bir <irnefe tesadiif edilmektedir:

142
gririinmek".

NECMETITN HACIEMINOGLU

kril- "giilmek"; kilIsir- < kiil-sir- < kiil-i-si-r- "giiliimsemek, giiltimser


er kiilsirdi "adam giiltimser gtirtindii. " (DLT-II, 196-8). Kutadgu Bilig ve Atabetii'l-Hakaytk'ta da aynr ekin bir defigik gekli vardrr:
kiilg i r - " giiliimsemek "

ajun ktilgirer baz alm I<nS gatar (AH-205) "Di.inya gtiliimser fakat gene de kag gatar"; yiizi ktzdt orig& yana kiilgirip (KB-3845) "Ytiztinde keder vardt, fakat gene
de gtiliimsedi".

Muhtemelen, -srr- ile -gir- aym ekin farkh Eivelerdeki gekilleridir. Nitekim bu kelime Uygur S<izliifii'nde de kiilgir- geklindedir.

15.

-sses ve anlam

Tiirk Dilinin biitiin givelerinde hig bir


kullanrlan -q-, {instizle biten ba$inmaktadrr.

defigiklifine ulramadan

fiil

tabanlanna

-r

-i-

-u-

/ -ii- yardtmct iinliileriyle

Bu ekin en iinemli 6zelli$, tegkil ettili fiillerde failin birden fazla olmastdrr. Btiylece, ifade edilen ig ve hareket birdqn fazla fail tarafindan ya birlikte, ya da kargrhkh olarak yaprimaktadrr. Onun igin :9- ile kurulmug fiillerde igteglik oldufu
igin, bunlara iEteE fiiller adr verilmektedir.

Nazari olarak her


etmektedir: 1.

fiil

tabanrna gelebilen bu ek gu mahiyette

fiiller

teqkil

lki Failin Birbirine

Kargr Hareket Etmesi:

alk- "yoketmek"; alkry- < alk't-S- "birbirini yok etmek", boy ikki bile alhstt "iki boy birbirini yok etti" (DLT-I, 237-14). ar- "aldatmak"; anS- < ar-b{- "birbirini aldatmak", olar ikki an{tl: "Onlar birbirini aldattr. " (DLT-I, 182-14). kork- "korkmak"; korkuS-'< kork'u'g- "birbirinden korkmak", olar ikki korkustular "onlar ikisi birbirinden korktu" (DLT-II, 221-10).
kti{-

<ir-p-

"buglumak"; ktisit- < kd-g'i-t- "gtilgelemek";

kiidiis- < kiid-ii-S- "beklegmek, birbirini beklemek" (DLT);


dgef- < oge-g- "birbiri ile yanq etmek";

pzs- "pusuya yatmak"; pusuf- < pus-u'{- "birbirine pusu kurmak", begler pusuftr "beyler birbirine pusu kurdu" (DLT-II, I 0l -8);
titig- < liti-p- "didiEmek" (DLT).
Z.

iti

Faitin Birbiriyle Yang veya Yardrmlagma Halinde Olmasr:

KARAHANLITURKqESIGRAMERI

143

ag- "ytikselmek, yukan grkmak"; agr{- < ag-bf- "yiiksefe grkmakta yarrg etmek", oI menifgbirle agtstt "o, benimle dafa grkmakta yangh" (DLT-I, 185-16).
d/- "almak"; alry- < al-rg- "alacak almakta yardrm etmek", ol mafga eIrSfi "o, bana alacafirmr almakta yardrm etti. " (DLT-I, 188-9).
beze- "sislemek"; bezeS- < beze-S- "siislemekte birbirine yardrm etmek", ol mafga bezek bezeSti "o, bana nakrg yapmakta yardrm etti. " (DLT-II,99-22).
ek- "tohurn ekmek"; ekis- < ek-i-S- "tohum ekmpkte yardrm etmek", oI mariga tang ekiSti "o bana tohum ekmekte yardrm etti" (DLT-I, 187-6).

Yukandaki drnekler incelendifi zaman gtiriiliiyor ki, fiilin gdsterdifi hareket, ashnda, iki kigi tarafindan aynr anda birlikte yaprlmaktadr. Ancak, gekil itibanyla ciimlede tek fdil bulunmaktadrr.
3. Birden fazla fdilin aynr hareketi aynr anda birlikte yapmasr:

kar- "karmak"; kanS- < lcnr-rS- "katrlmak, kangmak". kat- "katmak"; katrg- < kat-r-E- "katrlmak" (DLT). keg- "gegmek, gtilgelemek" (KB-1295); kegisetmek" (DLT).
kug- "sanlm
ak" ;

< keg-i-S- "gegmekte yang

kugus- < kug-u-g- "kucaklagmak" (DLT).

sanra- "sayrklamak, sagmalamak"; sanrus- < sanru-f- "hep birlikte sagmalamak", esrilkler kamug sanrusdt "sarhoElar hep sagmaladt. " (DIll-II,2l427).

tafgla-

"gaEmak"; tariglas-

tariglagdt "insanlar bu ige qagh"

< tarQIa-S- "hep birlikte qagmak", kisiler bu isig (DLT-III, 398-20).

uk- "anlamak"; ukuS- < u|u-f- "hep birlikte anlamak", olar bu isig ukustilar "onlar bu igi anladrlar" (DLT-I, 186-24).
yay kry bile kanSn "yaz ile krg birlegte, kangtr" (DLT).

Bir Halin Oluqmasr, Bir Halden Bagka Bir Hale Bu durumda fiil diiniiglti fiil gatrsr giiriiniigiindedir:
4.

GeEig:

,,sr- "lslnmak"; rsrg-

<

,sr-rr- "kendi kendine lsrnmak", tstsdt

nefg "nesne

"'"0'""?11;til;t;?;",

semis- < semi-s-"semizremek "biiti.in atlar semizlegti" @LT-II, 213 -19).

", attar kamug semrisdi

144
kullanmaktadrrlar.

NECMET|IN HACIEMINOdLU

fn- "baflamak"; /lrr- < tij-{- "dtigmek"; yani yukandan brrakrlan bir cismin yere baflanmasr; nitekim Azeriler, "inmek" yerine "diigmek" fiilini
Esasen Eski Tiirkge'de "tAkrp ermeK" aruamrndaki iy- < ia- < i-d- filli de 6nde gidene tdbi olmak, yani ballanmak anlamrndadr. Aynca uy- < ud- < u-d- fiili de aynt mahiyettedir. Tabii ula- < ul-a- fiili de aynr u- krikiine dayanmaktadrr.

5. Edilgen (pasif) Fiiller:

.f-,

burada anlamr pekigtirmekte ve hareketin kendi kendine oldu[unu

gristermektedir.

siizill- "stiztilmek"; siizliig- < siiziil-ii-g- "kendi kendine siiziilmek", suvlar


kamug siizliisdi "biittn sular stiziildti" (DLT-II, 215-24).

tikil- "dikilmek"; tikliS- < tikil-i-S- "dikilmek", yryag tiklisdi


(Dm-1207-17).

"a$ag

dikildi"

$u rirnekte de hareketin stirekli oldulu ifade edilmektedir. sark- "damlamak"; sarkry- < sark-rS- "siirekli ve Eok damlamak", buzdm suv sarktgdt "buzdan got su damladr" (DLT-II, 215-l).
6. Failin Tek Olmasr:

ad- "aytmak"; adts- < ad-r{- "aylrmak"; yana alma nnfgak adtsma bututig (KB-41l5), "aynca firna[rnr kesme ve bacafrnr aylrma".

ftar- "kanEm ak"; karry- < kar-t-S- "karErlamak", ol marfga yolda karrydt "o beni yolda karErladr" (DLT-II, 98-5).
"danrgmak"; kifgeS- < kifge-S- "sormak, danrgmak", negii teg kifgeSiir sen emdi mafga (KB-3a88); "sen gimdi bana nasrl bir gey sorarsrn".

kifge-

16. -tEski Ttirkge dcineminden beri kullanrlan yaygrn ettirgen, gegigsiz fiilleri de gegiEli duruma getirir.

bir ektir. Gegigli fiilleri

Bu ek de tek iinsiizden ibaret olan diler ekler gibi, iinstizle biten tabanlara -i- / -t- / -u- / -ii- yardtmcr tinliileriyle baflanmaktadrr. Ancak, Ttirk Dilinin ses kurallanna gcire, -/- / -n / -r- gibi tinsiizlerden sonra do[rudan dofruya baflandr[r
da griri.ilmektedir.

a) Gegiqsiz Tabanlardan Yaprlan GeEigli Fiiller:

bedii- "biyimek"; bediit- < bedii+- "biiyiitmek", bu iki bediitiir tidiirmis kulry (KB-1001), "bu iki segilmig qey kulu biiyiitiir".

KARAHANLITURKQESIGRAMERI

145

belgiir- "belirtmek, ortaya grkmak"; belgiirt- < belgiir+- "belirtmek, ortaya grkaftmak", bayat tiiste belgiirtti emdi mafga (KB-6066), "Tann rtiyada Eimdi bana
bunu belli etti".

tag-r-t- "dafrtmak", yanayafgl emdi negil sdztagrtttm (KB-6557).

tam- "damlamak"; tamtt- < tom-Ft- "damlatmak", ol suv tamfitl damlattr" (DLT-II, 31 1-1 t).

,,o,

suyu

b) Gegigli Tabanlardan Yaprlan Ettirgen Fiiller: argur- "yormak"; argurt- < argur-t- "yordurmak", antn atm argurttt ,'onun afinr yordurdu. " (DLT-I, 229-13).

biti- "yazmak"; bitit- < biti-t- "yazdlrmak" , arigar beg innrup bititse bitig 2671), "bey ona inanrp kitap yazdrrsa".

(KB-

kegse- "gegmek istemek"; Eegset- < kegse-t- "gegmek umudunda bulundurmak", ol meni suvdrn kegsetti (DLT-II, 336-8), "o beni sudan gegirmek
umudunda bulundurdu".

kdl- "ba$lamak"; kdl-i-t- "gtimdiirmek"; yani afiacr veya fidanr toprafia


baflatmak. (DLT). sag- "sagmak"; sagft- < saQ-r-t- "sagtlrmak", ol atear suv saQfitr ',o, ona su
sagtrrdr" (DLT-II, 239 -19). sey- "sevmek", sevit- < sev-i-t- "sevdirmek" (KB-400). c) Ek Aldr[r Halde Anlam Defiqiklifine Uframamrg Fiiller:

ay- "sciylemek"; ayt- < ay-t- "soylemek", kereklig sdz aytur emdi safga (I(B1904), "ben sana gimdi gerekli sdzler sciyliiyorum".

bekle- "kilitlemek, kapamak"; beklet- < bekle-t- "kilitlemek, kapatmak,, kdrii bekletip gtksa kary kapug (KB-2535), "kapryr gdzti dntinde kapaop grksa,'.
teg kadttttm (KB-6539), "gururlu bir

kad- "geri dcinmek"; kadtt- < kad-rt- "geri drinmek", kiivez teg kiir erip kaya yilit gibi tekrar sana dijndtim".

17. -dur-

/ -diir- / -tur- I -tiir-;

-t-u-r-

/ -t-ii-r-:
fiili

Kaggarh Mahmud, bu ek hakkrnda qu bilgiyi vermektedir: "pek gok yerde

miiteaddi yapmak igin, -r- harfi -t- ile birlegir. "gitti" demek olan "bardl" kelimesi "barturdl" geklinde mtiteaddi olur. "keldi" sciz{inden de "kelttirdi" geklinde miiteaddi yaprlrr. (DLT-I-2O)
Eski Tiirkge doneminde de bulunan -tur- / -tiir- eki bizce iki ekin birlegmesiyle

meydana gelmig olabilir. Esasen gegigli ve ettirgen

fiiller teqkil eden -t- eki,

muhtemelen, ya heceleme esnasrndaki yanhg briliinme sebebiyle, (art-ur- "artlrmak"

146

NECMETIIN HACIEMINOGLU
da ettirgenlik gorevi aErnan ekin

fiilinin ar-tur- geklinde hecelenmesi gibi) yahut

iizerine, yeniden aynr anlamd aki -ur- / -iir- ekinin gelmesiyle teqekktil etmigtir. Meseli: tamrt- "damlatmak" tamlt-ur- < tam-tur- "damlatmak" gibi. Bu ek, fiil tabanrnrn son sesine gdre, -dur- / -diir- geklini de almtgfir'
kel- "gelmek"; keldiir- < kel-diir- "getirmek", tilemis tilekifg safga keldilriir < G<B-aaB); "diledifin dilefi sana getirir"; /<on- "dofrulmak, diizeltmek"; krindiirkd n- diir - " gdndermek, do[rulmak' (KB -494, 399 4, 207 7 ).

kon- "konmak'; kondur- < kon-dur- "kondurmak", o evinde kus kondurdu. "o, evine kug kondurdu" (DLT-II, 142'9)' kii riin- " gdr{inmek" ; ki riint ii r' < kci riin+ iir- " gtistermek" &u/- "giilmek"i kiiltiir- < kiil-tiir- "giildtirmek", ol meni kiiltiirdi "o beni gtildiirdii" (DLT-II, 196-12). sc- "saymak"; satur' < sa'tur- "saydlrmak" ol afgar koy saturdt "o, ona
koyun saydtrdr. " (DLT-III, 187-2)'

'

L8. -ur-

/ -iir/ -iir- de, gegigsiz fiiller tegkil etmektedir.

Eski Ttirkge devrinden beri yaygrn olarak kullanrlan -ur[abanlardan gegigli, gegiEli tabanlardan da ettirgen

a) GegiEsiz tabandan yaprlan gegi$ti fiilter:

buf- "ktzmak,
sana ktzdtrtr",

hiddetlenmekl; busur'

hiddetlendirmek" , uluglnrnt busurup sai"g bu mizah (AH-347), "bu alay biiytikleri

kop- "yerinden kalkmak"; kopur- < kop-ur- "yerinden kaldtrmak", kisiler evinde kopurur tiitiin (KB-347), "bu tip insan bagkalannrn evinde toz-duman kaldlrrr". dtilr- < rit-iir- "hafirlatmak" (Bu fiil, "arz etmek" anlamrndaki dt'ii-n'ile aynt
kdke dayanmaktadrr.)

tod- "doymak"i todur- < tod'ur- "doyurmak" , men ant todurdum "ben onu doyurdum" (DLT-II, 76-8). b) Qeqitli tabanlardan yaprlan ettirgen fiiller:
ayf- "sciylem ek"; aytur- < ayt'ur'"stiyletmek" , ol mafga sdz ayturdt "o bana soz soyletti (DLT-I, 269-18). ,,tatmak,; tatur- < tat-ur- "tattlrmak", asel tatrup ilkin tamak tutrtry (AH' tat2O7).

KARAHANLITURKqESIGRAMERI
c) Ek aldrfr halde anlamr defiEmeyen fiiller:

147

kr- "krsaltmak"; ktsur- < kts-ur- "klsaltmak", sr)ziifgni ktsurgil uzatildt yas (I(B- 1 76); "yaErn biiyiidii, sriztinii krsalt". yck- "yaklagmak"; yakur- < yak-ur- "yaklaqmak" , yastk yandt yerke yakurdt basuig (KB-3283), "giineg dcindti, bagrn yere yaklagdr".
f

9.

-z-

Az kullanrlan bu ek, bazan ettirgen, bazan da sadece gegigri fiil teqkil etmektedir; ancak tesbit ettifimiz rirneklerin bir krsmrnda fiil tabanr ile -z- ekini kesinlikle ayrrmak miimktin olmamrgtr.
. bul- "bulmak";bulduz- < bul-u-t-u-z- "buldurmak" (DLT-II, 2OZ-lg). ert- "emmek"; emijz- < em-[i-z-."emzirmek, emdirmek", uragut ogluiga siit emiizd.i "kadrn ofluna stit emdirdi" (DLT-I, 180-4).

kdr- "grirmek"; ktjrkliz- < ktir-k-il-z- "gcistermek,' (ME). kiide- "saklamak, beklemek"; kildez- < kiide-z- "bekletmek, saklatmak", o/ afga kiidezdi "o bana bir gey sakladr, bir geyi benim igin bekletti" (DLT-II, s6-17). tam- "damlamak"; tamuz- < tam-u-z- "damlatmak", ol suv tamuldt',o, su damlattr"(DLT-II, 86-I 3). rap- "bulrnafti'; tapuz- < tap-u-|- "buldurmak", oI mariga sriz tapuzdt,'ol
mariga siiz tapuzdr "o bana-bilmece sordu, buldurdu. (DLT-II, 86-6) . Kaqgarh ettirgen anlam ifade eden difer iig orneli -tur- / -tilr- / -durekiyle birlikte zikredip, aynca Eu bilgiyi vermektedir:

/ -dtir-

bulduzdt nefgni "o bir Eey buldu". ol mafga iS bildiizdi "o bana ig bildirdi, <i[retti". oI tavar alduzdt "o mahnr aldrdr, soyuldu".

"Bu Oluzca'drr. Obiir Ttirkler bdyle sriylem ezler.', (DLT-II, 202)

Yukandaki ifadeden anlagrldrfrna gcire, sunulan fiillerdeki ek -z- ormayrp, aslrnda -duz- / -diiz- dtir. O da -dur- / -diir- ekinin iki give arasrnda birbirinden farklr telaffuzyeya tesbit edilmesi neticesidir. Bir ornekte de -z- eki drintiglii fiil teEkil etmektedir (Bu fiilin td- kcikiinden -z- ile geniElemiE oldufu Batr Tiirkgesi'nin Anadolu sahasrnda aynr mdnd ile ve yaygrn Eekilde kullanrlan do)- "tahammtil

etmek, katlanmak" masdarrnrn mevcudiyetinden anlagrlmaktadlr. E[er Eski Ttirkge'de bir tri- kcikti bulunmasaydr; bugtin Tiirkiye TiirkEesi'nde dr)y-Eekline rastlanrlmazdr. Qiinki rtirkge'de buna benzeyen buy-, doy-, koy- gibi biitiin fiillerde' -y-'nin eski -d- ekinin inkrEafiyla meydana geldili kesin olarak bilinmektedir). tdz- < tii-z- "tahammtil etmek, dayanmak" (Er turumlugka ttizdi) "adam sofufa dayandr. (DLT-III, ISZ-9)

r48

NECMETTTN HACIEMINOGLU

isimorN rUnnuig riir,lnn


Orta Tiirkge devresinin temel kitabr olan Divdnii L0gati't- Tiirk'te isimlerden / - e- ile -ln- / -le- zikredilmektedir. Halbuki bu doneme ait metinler incelendifi zaman bu gtirevi gdren eklerin gok zengin ve geqitli oldufu anlagllmaktadrr. Muhtemeldir ki, Kaggarlt'ntn eserini kaleme aldrlr gafda, bizim qimdi tesbit ettifiimiz eklerin bir go[u, ek olduklan bilinmeyecek Eekilde kok ile kaynagmrgfir.

fiil

yapan eklerden sadece -a-

1. -a-

-e-

Genellikle ktik isimlere gelen ve daha gok gegiEli-etken fiiller tegkil eden iglek bir ektir. Ozelikle.daha sonraki devrelere ve di[er givelere nisbetlebu sahada ekin bdyle iglek olugu, iizerinde durulmaya defier bir durumdur. Srfatlardan yaprlan

fiiller

oluE ifade etmektedir ve gegiEsizdir.


arf "yemek"; a$a-

<cf-a-

"a$ yemek, yemek yemek", er asasadt 'iadam yemek

yedi" (DLT-III, 253-l 3). at "ad, isim"; ata- < at-a- "ad vermek, lakap takmak", ol atiga at atadt l'o, ona lakap taku" (DLT-III, 250-19). ba{ "yara" ; basa- < baS-a- "kertik yapmak, yara agmak", ol ytgagry basadt " o a$agtabir takrm kertikler agtr" @LT-III, 265-24). bez "bez, nakrg"; beze- < bez-e- "siislemek, bezemek, nakrg yapmak", btt begler kapugtn siyaset bezer/siyaset bile beg ilini tiizer (KB-2130), "bu beylerin kaprsrm siyaset siisler/bey iilkesini siyaset ile di.izene sokar".
boyun "boyun"; boyna- < boyun-a- "dik bagh olmak, gururlu olmak", tiin kiin tapunTerigrige boynamagtl"gece giindiiz Tann'ya ibadet et, gururlanma" (DLT-III,

377-t3).

bulun "esir"; buluna- < bulun-a- "esir etmek"; er yagmt bulnadt "adam diiqmanrnr esir etti" (DLT-III, 301-14). elig "el"; elge- < elig-e- "elemek, elden gegirmek", c'l un elgedi "o un eledi" (DLT-I,284-18). esin "esinti; 1i1zgar"; esne- < esin'e- "esmek", esin esnedi "riizgdr esti" (DLTr,288-23). p51 "ategkoz"; kiize- < kriz-e- "ateqi kangtr-rmak, ioplamak", ol ot ktizedi "o ateEi kanqtrrdr" (DLT-III, 265-7).

KARAHANLI fiRKQESI

GRAMERI

I4g

kilz"girz"; kiize- < kiiz-e- "giiz[i gegirmek, giizlemek" IDLT-III, 265-15)). Trpkr hsla- ve yazla- gibi. loza- < yoz-a- "krslr kalmak" (DLT-III, 88-22).
Aynca:
ftcrrrr "kang"; karSa- < kans-a- "kanglamak, kanE ile olgmek" (DLT-IV); kevis "gevig"; kevSe- < keviS-e- "gevig getirmek" (DLT-IV); ktn,,ceza,';.ktna- < km-a- "cezalandrrmak, igkence etmek" (KB-3520); ku"krz"; kna- < ke-a-,krzhk bozmak" (DLT); kifg"genig"; kifge- < kitrg-e- "geniglemek, danrgmak",(KB-56); kdz "gdz"; kdze- < kiiz-e- "gdzlemek" (DLT-IV); kulun "tay"; kulna- < kulun-a-

galmak'l (DLT-IV); kurug "kuru"; kurga- < kurug-a- "kurumak"(DLT-IV); or, "yangrn"; drte- < 6rt-e- "yakmak" (DLT-IV); kiig "grdrg, kuvvet, zor',; ktige- < kiig-e"zorlamak, zulm etmek" (DLT-IV); tiil"d6l"; tijle- < t6l-e- "d6llemek, yavrulamak" (DLT-IV); o/ "borg"; 6te- < iit-e- "6demek"; tapmsa riter beg tapugg haktn "hizmetgi hizmet eder bey hakkrnr 6der" (KB-597); 6g "kin";6ge- < c)g-e- ',og almak" (KB-a651); /;ig "diiq"; tu{e- < trlry-e- "diiE grirmek"; ya7"yaz"; yaza- < yaza- "yaylamak, yazl gegirmek" @LT-IV).

"krsrak yavrulamak' (DLT lY); kopuz "kopuz"; kopuza-

<

kopuz-a- ,'kopuz

Bu ek ile yaprlmrE fiillerin biiytik bir krsmr, bir baEka fiil eki ile genigledifi zaman belli iilgi.ide anlam defigiklifine uframaktadrr. Aynca bunlar ikinci eki almadrklan takdirde kullanrlmamaktadrr.
bargal- < bartg-a-l- "gitmek tizere olmak ": tiliim tutgakt tuttr dz bargaltr onciisii beni tuttu, artrk gitmek tizereyim" (KB-5976).
,,

6lim

batgal- < batry-a-l- "batmak iizere olmak"i kiinilm batgahr teg yarumaztiiniim "giinegim batmak tizredir gecem artrk aydrnlanmayacak" (KB-I072). kelgel- < ketig-e-l- "gelmek iizre olmak" ; sakrng kadgu mihnet matfga kelgerir "endiEe, kaygr ve mihnetlere do!ru gitmek iizereyim" (KB-1074). Agafrdaki geniglemig fiillerin tabanlan*ullanrlmamrEhr:

a{nkan- < adrtk-a-n- "afndan gikayet etmek" (DLT-IV); boymap- < boyuma-g- "dolagmak, kangmak" (DLT-IV); koygas- < koyug-a-S- "koynuna girmek', (DLT-IV); kutal- < kut-a-l- "mes'ud olmak" (DLTIV); kiireS- < kiir-e-p"gtiregmek" (DLTJV); sarma{- 1 sarrm.a-[- "kangmak, siiziilmek,' (DLT-IV); suval- < suv-a-l- "su sagrlmak" (DI,T-IV); tffma{- < tffrm-a-{-',kagrnmak" (DLTlY); iistel- < iist-e-l- "artmak, gofalmak" (DLT-IV). 2. -ad- | -ed,- < -a-d- / -e-d-;
isimlerden olug bildiren gegigli-diiniiElti fiiller tegkil eden iglek bir ektir. Bu, kanaatimizce, iki ayn ekin (a-d- / -e-d-) kaynagmasr neticesinde teEekkiil etmigtir.

I5O

NECMETTIN HACIEMINOGLU

at "at"; atad- < at-ad- "tay at olmak, atlagmak"; tay atatfi "tay at oldu" (DLT-I, 206-10).

bilig "akil, hikmet, bilgi"; bilged' < bilig'ed'"aktllanmak, hikmet


olmak"; oglan bilgetli "oflan aktllandt" (DLT-II, 340'14).

sahibi

er"er,erkek"; ered- < er-ed- "erkekleEmek"; oglan ertetti "oflan erkek oldu" (DLT-I,208-15). kdp "gok"; kdped- < kdp-ed- "Eo[almak"; hazine kdpedtir kutadur yolt "hazine gofalrr il meslud olur" (KB-2262). k6rk " gpzellik"; kdrged- < kdrk-ed- "giizellegmek"; ktz krirketti (DLT-II, 34011).

&r/ "Saadet"; kutad- < kut-ad- "kutlu olmak, saadetli olmak"; takt bir siliglik hlmct kiini/ikigii ajunda kutadur k[ini "aynca dofru hareket edenin iki diinyada da giin{i kutlu olur" (KB-l663).
kiig "gig, kuvvet"; kiiged- < kiig-ed'"giiglenmcx"; ya sevda kilgedip mefgim artadt o/ "yahud sevda gtiglenip zihnime tesir etti" (KB-6590). murig "slklntl"; murigad- < mufg-ad-'lbunalmak, srkintlya diigmek"; ztzE \hlndi ayur ay ukuSlsenirigsiT mufgadur men artuk okdg "aktlsiz hayrflandr ve ey akrl ben sensiz gok bunahyorum dedi" (KB-1859). ulug "ulu, biiytik"; ulgad- < ulug-ad'"ulu olmak, biiytimek"; oglan ulgadtt

(DLT-I,263-22).
yarp "safilam, iyi"; yarpad- < yarp'ad- "iyilegtirmek, saflamlaqtrrmak"; iglig yarpadn (DLT-II, 351-14).

3. ar-

-er- < -a-r-

I 'e'r-

Isimlerden genellikle olug bildiren gegigsiz-diiniiglti fiiller tegkil eden, iglek bir ektir. Ozellikle renk adlanndan bu ek ile fiil yaprlmaktadrr. aI"al,lJtmtzf'; al.ar- < al-ar';'klzarmak"; talka olardt "koruk klzardt" (DLT-I, 179-6).

kt)k "gok, mavi";.kriger- < kiik-er- "g<i[ermek, gok rengini almak"; ktigerdi ne rig " nesne g<iferdi" (DLT-II, 84-1 07). kt)l "gdl"; kdler- < kril'er- "gtil haline gelmek, su gollemek" (kdl+brmek);

kiilerdisilv "Su gdllendi" (DLT-II, 84-I4). pu.t "sis"; pusar- < pus-itr- "sislenmek, puslanmak"; kdk pusardr "gcik sislendi, puslandt" (DLT-II, 78-1 ).

KARAHANLI TURKEESI GRAMERI

l5r

Jcrrg "san"; sargar- < sartg-ar-,"sararmakl'; sargardt netig,,nesne sarardl', (DLT-rr, 187-2s).
to7 "toz"; tozar- < toz-ar- "tozlamak, toz kalkmak"; toz tozardt "Toz yiikseldi',

(DLT-III, 186-18) tiin "gece, karanhk"; tiiner- < tiin-er- "gece olmak, kararmak"; tiinerdi yer "Yer karardr' (DLT-II, 86-2).
rz.r/ "iist"; iister- < iist-er- "iistiin gelmek igin yang etmek"; ol marfga iisterdi "O bana iistiin gelmek igin yangtr'(DLT-I, 221-10).

4. -da-

-de-

isimlerden etken-gegigli, taklidi scizlerden ise olug bildiren gegigsiz eden az iglek bir ektir. aldattr" (DLT-I; 273-9).

fiiller teqkil

aI "hile"; alda- < al-da- "aldatmak, kandrrmak"; ol yagmt aldadt "o, diigmanr bag "ba!, dtiftim"; bagda- < bag-da- "gtiregte sarmaya kalkmak"; oI adaktn bagdadt "o, onun ayafrna sarma vurdu" (DLT-trI, 278-25).

antfg

ok"ok"; okta- < ok-da- "ok atmak"; gerig kiireSti-oktagah girtlpar "asker tutup ' gtireqti-Ok atarak savaqblar" (DLT-II, 97-16)iz'liz"; kde- < iz-de- "takib etmek"; aya dost biliglig izin izdelil "ey dost
bilgilinin yolunu takip et" (AH,225). lin "ses, tjn"; iinde- < iin-de- "seslenmek, gafrmak"; ol meni iindedi "o beni gafrrdr" (DLT-I, 273-2).
Qegitli sesleri taklit etmek iizere bu ek ile yaprlmrE fiillerin isim tabanlan tek olarak kullanrlmadrfr igin, onlan ancak fiil halinde g<irebiliriz.

gilda- < gil-da- "grldrr grldrr etmek"; ol kiste gildadr "o, ok torbasrnda grldrr grldrr etti" (DLT-III, 281-5).'
sryta- < stg-da- "aflamak"; oglan slgtadt "oflan a[ladr" (DLT-III, 275-12). yinde- < yin-de- "aramak, takip etmek" (AH, 396); uvut yitti yindep bulunmaz

ytdt "utanma kayboldu, aramakla kokusu dahi bulunm az" (AH,417). /rl "mania, engel"; tilda- < ttl-da- "mani olmak, engellemek (I(8,4030): trde< ir-de, "arkaslna diigmek, isteniek" (Aynr ktikiin irtel-, irteE-, irtet-, fiilleri ve irteg ismi mevcuttur).

5. -gar/-15-

-ger- < -g-a-r-

-g-e-r-; -kar-

-ker- < -k-a-r-

-k-e-r-

Bir birleEik ek oldufu


ile ttiremig fiillere -ar-

/ -er- ettirgenlik

Eiiphe gtitiirmeyen bu ekler muhtemeldir ki, isimden -&-

ekinin gelmesi ve ikisinin kaynagmasr

152

NECMETTIN HACIEMINOGLU

sonunda teEekkiil etmig olmahdrr. Bir diferihtimal de isim kdklerinden" once -t-i- / -u- / -ii- ekleri ile fiil yaprhp daha sonra -k- / -k- ile tekrar isimlegtirilmesi sdz konusudur. Bu merhaleden sonra -a- / -e- ekleri ile tekrar fiil yaprhr ve oradan da -rettirgenlik eki ile genigletilmigtir. iki iinlii arasrndaki -k-l-fc- sesleri sadahlaEarak -g- / -g- olmug ve her iki Eekilde kullanrhg sahasr bulmug olmahdrr. Nitekim bu ekle tegekkiil etmiE olan fiiller hem ettirgen, hem de gegigsiz olabilmektedir.

murigkar- < mufg-kar- "bunalmak" (DLT); igker- < ig-ker- "igeriye sokmak" (DLT) gibi.

Bir baEka ihtimalde, sonu -g-l-f- ile biten isinilere -ar- / -er- fiil yapma ekinin gelmesiyle kurulan fiil, vurgusuz hecenin diigmesi yiiziinden yanhE btiliintince, briyle bir ek ortaya grkmrg olabilir.
sartg-ar- < sargar- < sar-gar- "sararmak" gibi.

Muhakkak olan Eudur ki, mevcut <irnekler arasrnda her iki gekilde teEekkiil edenlere de rastlanmaktadrr. O halde, bunlardan etken-gegigli durumda olanlar birinci ihtimale gdre, olug bildiren gegigsiz durumdakiler ise, ikinci ihtimale gtire
telakki edilmelidir.

Etken-GegiEli Fiiller: and "yemin"; andgar- < and-gar- < andtk-ar- "yemin ettirmek"; ol ant andgardt "o, ona and igirdi" (DLT-I, 226-ll).
gtn "do[ru"; gtfgar- < grn-gar- < gmrk-ar- "tahkik etmek"; ol igig gtfgardt (DLT-rrr, t82-21). ig "ig"; igger- < ig-ger- < igik-er- "igeriye sokmak"; ol afi evge iggerdi"o atr eve soktu" (DLT-I, 227 -4). .ruv "su"; suvgar- < suv-gar- < suvtk-ar- "sulamak"; ol at suvgardt "o, atl suladr" (DLT-II, 188-20). Aynca: atgar- < at-gar- < attk-q,r- "ata binmek"; ol meiri aryardt "o, beni ata bindirdi" (DLT-I,225-7).

mufgkar- < mufg-kar- < muriguk-ar- "bunaltmak"i ol ant mufgkardt "o, atr bunaltu" (DLT-III, 397 -24). otgar- < ot-gar- lotuk-ar- "otlatmak"; ol at otgardt "o, atl otlatttt" (DLT-I,

22s-rt).
tfipker- < tiip-ker- < tiipiik-er- "ashnl araEtrrmak"; ol isig tilpkerdi "o iEin dibini aragtrrdr" (DLT-II, 17 9 -9).

KARAHANLT.TURKqESI

GRAMERI
gegigsiz

153

Bu ek ile yaprlmrE ve oluE bildiren


(DLT-II,
189-9).

fiiller:

siltger- < siit-ger- "siit gibi sulu olmak"; yogurt siitgerdi "yofurt siit gibi oldu"

' tazgar- < taz-gar- "kellegmek, dazlak olmak"; er bagt tazgardt "adamrn bagr kellegti" (DLT-II, 178-3).

6. -grr-

-gir-

Bu da -gaf / -ger- gibi olug bildiren gegigsiz fiiller tegkil etmektedir; yalnrz onun kadar iglek defildir. Tegekktil tarz. da -gar- | -ger- ekinin aynrdrr.
say "sert taE"; saygtr- < say-gff- < saytk-tr- "yer kara tagh ola yazmak";yer
saygr,rdt "yer kara taEh ola yazdf' (DLT-IU, 193-23).

te7"daz,Y,el"; tazgtr- 1 taz-gr-

tauk-tr- "kellegmek" (DLT-IV).


178-

toi"toz"; tozgrr- 1 toz-gtr- < tostk-v "tozlanmak" ; yer tozgtrdt (DLT-II,


7).

7. -t- | -iHem etken, hem de olug bildiren geEiEsiz fiiller yapan iqlek

fir

ektir.

adaS "arkadaS"; a.da{F < adas-r "arkadag olmak" (KB-501).

bek "sa$lam"; beki- < bek-i- "saflamlagmak"; ilig ingke bekip i/ uft "iilkenin

temeli safl amlaEtr, hiikiimdar huzura kavuqtu "

(I<B - 17 7 2).

but "but, dal"; butt-< but-t- "budamak" lbLT-IY); kan "kan"; kant- < kan-r "kanamak" (DLT-IV); orig"6n";6fgi-< dfg-i- "<ine gegmek" (DLT-IV); drfgn < drQ-i-n "bd$ka" kelimesi bu fiilden yaprlmrgtrr.

. .

kam "heyecan"; kamr < kam-r "heyecanlanmak".

kin "arka, son"; kinil- < kin-i-l- "geg kahnmak, sona ermek"; kinilse yetmes elig "bilgi sona brrakrlrrsa, baEanh olunmaz" (KB-4389).
(DLT-I,448-l)

bilig

kdl "ba$lf' ; kdli- < kdl-i- " gommek" "Yani alacr veya fidanr toprala baflama)

dkiil "gok"; dkli- < dkiil-i- "gofalmak,yrfrlmak" (MF,,72-4'te iikliir); br


yokalmak iikliitdi mal-nt asladt siirigiikler-ni "bu yok olug, bu helak mahnr gofalttr, kemiklerini sardr" (M8,72-4).

ol "rslak"; (ili- < ()l-i- "lslanmak"; ton rilidi "elbisesi rslandr" (DLT-III, 2561).

saft "uyanrk, dikkatli"; sakt- < sak-r "hayal gibi gtiriinmek"; ol menifg kd ziime. sakrdr (DLT-III, 268-25).

154
2s).

NECMET|IN HACIEMINO6LU

zd "uyku"; udt- < ud-r "uyumak"; er udtdt "adam uyudu" (DLT-III, 259-

yagtr "yara"; yagn- < yagu-r- "yagtr olmak, yaralanmak"; iglik bolsa at
yagnmas "at srrtrnda kege olsa yara olmaz" (DLT-I, 104-25)

yrd "koku"; ytdt- < yrd-r- "kokmak, bozulmak"; ytdtdt nerig (DLT-III, 2601

3).

yor "yol" ismi bu yo- k6kiinden ttiremig bir isimdir; yon- < yor-t- "yilriimek, yol almak"; yol isminin mevcudiyeti bir yo- fiilinin bulundufunu ispat etmektedir.

8. -rr-

/ -ir-

Qeqitli sesleri taklid eden fiiller yapan bu ek, genellikle tek baqrna hig bir anlam ta$rmayan "sozde isim" tabanlanna gelmektedir. Bu itibarla, -r- / -ir- ile tegkil edilen fiilleri krik ve ek olarak ayrrmak dofru defildir.

baktr- < bak-r- "bafrrmak" (DLT-IV); brktr- < brk-r- "homurdanmak" (DLT-IV); gaktr- < gak-tr- "Eafrrmak" (DLT-IV); knhr- < knk-r- "bofazt giirtilti.ilii bir gekilde temizlemek".

9. -k-

-k-

isimlerden gofunlukla oluq bildiren ve gegigsiz Genellikle k<ik isimlere gelmektedir,


Unsiizle biten tabanlara

fiil

tiireten iqlek bir ektir.

/ -ti- seslerinden biri ile ballanmaktadrr. agu"zehir"; agilk- < agu-k"zehirlsnmek"; er agukfi "adam zehirlendi" (DLTI,191-18). and-bk- < and-rk- "yemin etmek"; er andtkfi "Er yemin etti, adam yemin etti" (DLr-r). at "ad, isim"; at*- < at-rk- "ismi yayrlmak, iinlti olmak"; at*mtS siz iilse kargry bulur "adt kotiiye grkmrq kigi irldiikten sonra beddua ahr" (KB-246). bagtr "ba[tr, gofiis"; bagr*- < bagtr-rk- "ba[n igine gokmek"; ag er bagnkn "ag adamrn bafrr igine gdktti" (DLT-I, 227-9). bastk- < baS-rk- "bag olmak"; Bu fiilden baskan < baS-rk-gan kelimesi ile
-i-

-r /

-u-

bafl<a < baS-t-k-a edatr ttiretilmiqtir.

bir "bir"; birik- < bir-i-k- "birikmek,toplanmak"; tili kdfgli birle biriker srizi 'Dili ile gdnli.i bir olanrn srizti bir olur" (KB-862). gav "tin"; gavtk- < gav-rk- "tin sahibi olmak"; er gavtktt "adam iin sahibi
oldu" (DLT-IIL,
1

17-1 3).

Qm "do[1u, gergek"; gmtk- < gm-t-k- "doprulanmak, gergeklegmek; soz gm*fi "sciz gerEekleqti" (DLT-II, 177 -16).

KARAHANLITURKqESIGRAMERI

155

ig "ig"i igik- < ig-i- k- "savagta teslim olmak"; tmt yeme iigiikti /.er an igikti "onun sesi krsrldr atr ve adamr teslim oldu" (DLT-II, 118-16).
kar "kar"; kank- < kar-rk- "gciziin kardan kamagmasr"; er kr)zi kankfi "adaml
grizti kardan kamagtr" (DLT-II,

116-207).

kin "arka, son"; kinik- < kin-i-k- "gecikmek"; kinikmiS bar erse yime
"gecikmig kimse olursa ona da yemek ver" (KB-4652).

aS

yitiir

tt7

kir "kir"; kirik- < kir-i-k- "kirlenmek" ; ton kiriktt "elbise kirlendi" (DLT-IL
19).

kodt "agafif'; kodtk- < kodr-k- "agafir koymak" (Alt. Gr.).


d I ilmke u r u

mufg "srklntl"; mufguk- < murtg-u-k- "bunalmak"; mur$uksa yag r (I(B -238 l).

yiiT

57"fsndi"; dzik- < tiz-i-k- "benlik iddia etmek". dzge < riz-i-k-e edatr bu fiilden ttiremigtir; trykr baska < baS-rk-a edatrnda oldulu gibi.
Aynca:
say "sert taS"; saytk. < say-uk- "yerin kara taEh olmasr" (DLT-IV).

tar "dar"; tartk- < tar-rk- "daralmak" (DLT-IV). tet "pas"; tattk- < tat-rk- "paslanmak"(DlT-Iv).

ttl "dil"; ttltk- < ttl-rk- "dillenmek, dile diigmek" (DLT-IV). tusu "sifa"; tusuk- < tusu-k- "gifah gelmek" (DLT-IV). tuguk- < tuS-u-k- "rastlamak, ufiramak" (KB-6544).
yagr "dtigman"; yagtk- .< yqgr-k- "diigmanlagmak". yarr "yaE, rslak"; yastk- < yaS-rk- "gciz yagarmak" (DLT-IV). yat "yabanct"; yattk- < yat-rk- "yabancrlagmak"@LT-IV).

"yer, mekan"; yirik- < yir-i-k- "yerleqmek"; senifgde ozah tiiSiip kegtiler/yirikmedi tilSte udu ktigtiler "senden evvelkiler oraya ufrayrp gegtiler;
menzilde yerlegmediler ve cincekileri takip ederek grigtiiler" (KB-5177). AEa[rdaki tirnekler ise olug defil; hareket bildiren etken fiillerdir. tag "da!"; tagrk- < tag-rk- "da[a grkmak, dafa kagmak".
/arr "drE"; taptk-

yir

< taS-rk- "drqan grkmak".

ug "t)9, son"; uguk- < ug-u-k- "s.onuna varmak".

156

NECMETTIN HACIEMINOGLU

10. -la- / -leHer tiirlti isimden etken, hem oluE bildiren; hem de taklidi mahiyette fiiller teqkil eden gok iglek bir ektir. Bunun ne kadar gegitli kullanrgta fiiller yaptr$rnr &titiin aynntrlan ile gtisterebiknek igin, tesbit ettilimip ornekleri strastyla
sunuyoruz: a) isimdeki vasfi bagkastna atfeden fiiller:

akt "cdmerl"; aktla- < ah-la- "c6mert saymak, ccimert olarak kabul etmek" (DLT-IV). ayrg "kdtti"; aytgla- < ayry-la- "k6tiilemek, ktitii saymak' (KB4463).
a7"az"; azla- < az-la- "aztmsamak, az gdrmek" (I<B'3234)bediik"bljyiJ,k"; bediikle- < bediik-le- "btiyiik saymak" (DLT-IV).
beg "beg"i begle- < beg'le- "bey saymak, bey kabul etmek" (DLT-IV)' Icnn "yaglf'; kanla- < kan-la- "yaEh gtin4ek, yagh saymak" (DLT-IV).

sart "t:rcir"; sartln- < sart-ln- "tacir saymak".

b) Isimdeki vasfi baqka bir nesneye katan fiiller: agu "a$r, zehir"; agula- < agu-la- "zehirlemek, zehir vermek, zehir f,atmak" (DLT-rV). em "ilag"; emle. < em-le- "ilaglamak, ilag vermek, ilaq katmak" (DLT-IV). dt "oEiit, nasihat"; dtle- < (it-le- "o$ritt vermek, nasihat etmek, tavsiye etmek"; safga ritler emdi bagtrsak riziln (I<B-2204).
'.suv

"su"; suvln- < suv-ln- "sulamak, su vermek" (DLT-IV),

tttz"tuz"i tuzla- < tuz-la- "tuzlamak, tuz katmak" (DLT-IV). yar "ttikriik" i yarln- < yar- ln "tiikrtik atmak, tiiktirmek" (DLT-IV).
c) Isimdeki vasfi nesneye kazandtran fiiller:

ertg "temiz"; angla- < arry-la- "anlagtrmak ,temizolanr seqmek" (DLT-IV). kdk "kdk": kdkte- < krik-le- "bir igin esasrna, kcjkiine vikrf olmak"'(KB1492).

talu "iyi, seqkin"; talula- < talu-la- "segkin hale getirmek, iyi segmek" (AH478).

tiip "dip, kcikti, asll, temel"; tiiple- < tlip-le'"kdktinii aramak" (DLT-IV).
g) ismirl ifade ettipi nesneyi iireten

fiiller:

gagtr "gra"; gagtrla- < gagtr-la- "gtra yapmak, yra imal etmek" (DLT-IV).

gdrek"gdrek"; gdrekle- < gi)rek-le- "gdrek yapmak" (DLT-IV).

KARAHANLTTURK9ESIGRAMERI
et "et"; ette- < et-le- "ethazrrlamak, etlik yapmak" (DLT-IV).

157

kadry "kaytg"; Icadtsla- < kadry-la- "kayrg yapmak" (DLT-IV).

.idng "san"; sangla- < sartg-la- "san hale getirmek" (DLT-IV).

d)'ismin ifade ettifi vasrftan annmayr biJdiren fiiller: aruk "yorgun"; arukla- < aruk-la- "yorgunluktan kurtulmak, dinlenmek" (DLT-rV).

yagtr "yara"i yagtrla- < yagtr-la- ""yarayl iyi etmek, yaradan kurtulmak" (DLT-rV).
e) ismin ifade

ettili

nesneyi vasrta olarak kullanma bildiren fiiller:

aya "awg igl"; ayah- < aya-la- "el ayalannr birbirine vurmak" (DLT-IV).

altg "azr digi"; augla- < aug-la- "azt digi ile isrrmak" (DLT-IV). boyun "boyun"; boyunla- < boyun-la- "boyunla.vurmak" (DLT-IV). f) ismin ifade ettili nesneye yonelen fiiller:
adnk"ayak; adakla- < adnk-ln- "aya$a vurmak" (DLT-IV).
agtz " aEtz" ; agtzln- < agrc-la-'! alrzavurmak (DLT-IV).
ba g t r'"
ka r tn "

bafir"

; b a g t rla-

<

bag

r - la-

"ba[nna vurmak (DLT-IV).

kartn" ; ka rmla- < knnn- la- " kamt n a vurmak " (DLT-IV).

td{ "ddE"; tdple- < tdgle- "dciEiine vurmak".


g) isimdeki vasfin kazanrldrfrnr gcisteren fiiller:

adtg "ayl'; adryla- < adtg-Ia- "ayrlaEmak" (KB-2311). anuk"haztr"i anukla- < anuk-la- "hazrrlamak, hazr olmak" (DLT-IV). arslan "arslan"; arslanla- < arslan-la- "arslanlaqmak, arslan gibi olmak" (KB-

23t4).
b e Ii rig "

korku" ; b e I i rfgle - <

b e I i rig- le

- "korkmak " (DLT-IV).

ig "hastahk"; igle- < ig-le- "hasta olmak, hastalanmak" (DLT-IV).


u.d

"stpn"; udla- < ud-la- "sr$rlagmak, srfrr gibi olmak" (l<B-4770).

E) ismin ifade

ettifi nesneyi kendisi igin kullanmayr bildiren fiiller:

garuk"gank"i garukla- < garuk-la- "gank giymek" (DLT-IV)


kdg "yegillik"; kdgle- < Idg-le- "hayvanln yegillik yemesi".
&urr

"kuE";'kuSla- < kuS-la- "avlamak" (DLT-IV).

miin " gorba" ; miinle - < miin- le- "gorba igmek" (DLT-IV).
Jav "su"; suvla- < suv-la- "su igmek" (DLT-IV).

I58

NECMETTIN HACIEMINOGLU

h) ismin ifade etti[i nesneye ba$r olarak davranrldrfirnt gosteren fiiller:


erte "sabah, erken"; ertele- < erte-le- "erken baglamak" (DLT-IV).
rr& "k6.hin";

rkla- <trk-la- "kfihinlik etmek" (DLT-IV).

isig "srcak"; isigle- < isig-le- "srcaktan gitmek" (DLT-IV).


/ars

"drg"; taSla- < taS-la- "dtgan gitmek" (DLT-IV).

yok "tist, yukan"; yokla- < yok-la- "yukan Erkmak" (AH-l01).


r) Taklidi

fiiller:

afgla- < afgt'la. anlrmak" (DLT-IV); bozla- < boz-la- "deve bdftirmek" (DLT-IV); gagila- < gagt-la"gaflamak" (DLT-IV); ryla- < ry-la- "aflamak" (DLT-IY); kakila- < kahlaahla- < ah-la- "ah etmek, ah gekmek" (D[,T-IV); "kazlann kakakak diye ba[rrmasr" (KB-4198).

11. -rabir ektir.

-re-

I -n- I

-ri-

Genellikle sesleri taklit yahud gegitli hareketleri tavsif eden fiiller yapan iglek

Bu gegit fiillerde kiik ile eki ayrrmak miimkiin defildir. Qiinki asrl anlam ektedir; o kaldrrrldrft zaman isim durumundaki taban tek bagrna hig bir gey ifade
etmemektedir.

bukra- < buk-ra- "hayvan slgramast"; at sugtdt bukradt "iit stEradt gamrqhk etti" (DLT-III, 27 9 -13). gtkra- < gtk-ra- "gtctrdamak";tiS gtkradr "dig gtctrdadr" (DLT-III,280-23). gilra- < gil-ra- "gtldtr grldtr etmek"; ok kiste gilradt "ok sadakta grldrr grldrr etti" (DLT-III, 281-5).
Bu

fiilin qikre442-9).

gekli de vardr:

guigra- < gtrig-ra- "grnlamak"; ol korfgragu gtfgradt "gam afact gtnladt"

(DLT-III,
280-r 3).

gokra- < gok-ra- "su kaynamak"; mtfgar gokradt "plnar kaynadt" (DLT-III,
ekmekte taS gikredi "ekmefiin iginde tag grcrrdadr" (DLT-IU, 280-23).

uigra- < uig-ra- "devenin inlemesi"; tfgan uigrasa botu bozlar "diqi deve inleyince potuk ses verir" (DLT-I, 120-18). ktikre- < kr)k-re- "ktikremek, giirlemek"; tipke kelip ogradt / arsLanlayu kr)kredim "tifkem geldi ytirtidiim, arslan gibi ktikredim" (DLT-I, 125-13).

KARAHANLI TURKqESI GRAMERI

r59

.
24).

mafgra- < mafg-rq- "ba[trmak"; er mafgradt "adam bafrrdr" (DLT-III, 402-

milfgre- < miifg-re- "bciftirmek"; ud milfgredi "okiz bdftirdti" (DLT-III,


403- l ).

'(DLT-rrtr, 280-l).

tikre- < tik-re- "ses vermek"; at adakt tikredi "atrn ayafr tik tik ses verdi"

12. -sa- /

-se-

Karahanh sahasrnda fiilden fiil yapan bir ek olarak da kullanrlan -sa- / -seisimlerden de aynr anlam ve mahiyette fiiller ti.ireten iglek bir ektir. Ekin bu durumu ashnda Tiirk dilinin genel kurallanna aykrndrr. Qiinki Ttirkge'de fiilden fiil ttireten eklerle isimden fiil tiireten ekler ayqdrrlar. Yani aynr ek hem fiil tabanrna, hem de isim tabanrna gelmez; fakat -sa- / -se- bu kurahn drgrnda kalmrqtrr. Gergi aynr istisndi durum -a- / -e- ve -k- / -ft- eklerinde de goriilmektedir. Ancak -sa- / -sekadar iglek defildir. Yalnrz burada hemen belirtelim ki, fiilden fiil yapan ek olarak da kullanrlan -,ra- / -se- eki, agafirdaki cirneklerde de goriilecefi gibi fiillerden yaprlmr g isimlerin iizeri ne getirilerek yeni fii ller" yapmr$ur. ahgsa- < ahg-sa- "almak istemek"; ol andm yarmak ahgsadt "O, ondan para
almak istedi" (DLT-I, 28
I -1

8).

bangsa- < bang-sa- "varmak istemek, gitmek istemek"; ol evge bartgsadt "O,
eve gitmek istedi" (DLT-I, 281-10).

berigse- < berig-se- t'vermek istemek, verir gibi olmak"; ol matiga tavar berigsedi "O, bana mal vermek istedi" (DLT-trI, 334-16).
biligse- < bilig-se- "bilgili olmak istedi"; oglan biligserll "gocuk bilgili olmak istedi" (DLT-III, 334-13). keligse- < kelig-se- "gelmek istemek"; ol mafga keligsedi "o bana gelmek istedi" (DLT-III, 335-3). Aynca:

kirigse- < kirig-se- "girmek istemek" (DLT-IV); ktiriigse- < kdriig-se"g6rmek istemek" (DLT-IV); iililgse- < tiliig-se- "cilmek istemek" (DLT-IV); satrgsa- < satrg-sa- "satmak istemek" (DLT-IV); turugsa- < turug-sa- "durmak istemek" (DLT-IV).
b) Nesne isimlerinden tiireyen fiiller:

Bunlar,
bildirmektedir.

fiil tabanrnr tegkil eden nesneye

kargr duyulan arzv ve ihtiyacr

160

NECMETIIN HACIEMINOGLU

a{sa- < a{-sa- "yemek yemek istemek"; er assadt "adam aq yemek istedi" (DLT-I,277-3).
canr

bagtr "ci[er"; bagtrsa- < bagtr-sa- "canr cifer istemek"; er bagtrsadt "adamln cifer istedi" (DLT-IIL 332-21). bal* "bahk"; baltksa- < bal*-sa- "canr bhlik yemek istemek"; er bal*sadt "adam bahk yemek istedi" (DLT-III, 334-9). egir "ilag"; egirse- < egir-se "ilaca ihtiyag duymak"; er erigsedi "adam ilag almak istedi" (DLT-I, 302-20).

eriik"eik";
Aynca:

eriikse- < erilk-se- "canr erik istemek"; er erilksedi "adamrn canl

erik istedi" (DLT-I,303-4).


et "et"; etse-< et-se- "cam et istemek" (DLT-IV).

< ev-se- "evi tizlemek" (DLT-IV). Icap "kap";Iapsa- < lcnp-sa- "kaplamak istemek" (DLT-IV). kdk " gok yiizii"; kcikse- < kdk-se- "gd[e grkmak istemek".
ev "ev";, evse-

tattg "tatlt"; tatrysa- < tattg-sa- "canr tath istemek".

ulug "ula, biiytik"; ulugsa- < ulug-sa- "bir qeyin btyti[tinii istemek" (DLT-

IV).

13. -sr-

-si-

Bu ek ismin ifade enifi nesneye veya meftruma kargr temayiil yahut yaklagma bildiren fiiller yapmaktadrr. Fazla iqlek defildir.

kurug "kunt"; kurugst- < kurug-st- "kurumaya yi.iz tutmak"; nefg kurugsadt
"Nesne kurumaya yiiz tuttu" (DLT-III,284-22).

Jav "su"; suvst- < suv-sb "dulu olmak, sulanmak"; sirke suvstdt "Sirke sulandr, sulu oldu" (DLT-III, 284-22).

yag "yap"i yagsb < yag-st "ya[ tadrnr almak, yafrmsr olmak"; yakn yagt yagsrmaz "ig yafr yalrn yerini tutmaz" (DLT-IIL 305-2).

14. -srnisimden
bu ek de, -saa)

-sin- < -st-n-

-si-n-

fiil

yapan -sr / -si- iizerine -n- dcintigltiliik ekinin gelmesiyle kurulan -se- gibi iki gegit isim tabanrndan fiil tiiretmektedir.

Fiil isimlerinden tiireyen fiiller: Bunlar, k<ik fiilin ifade ettifii hareket ve oluqu vuku bulmadrfr halde, vuku
buluyormug gibi gdsterir mahiyettedir

KARAHANLITURKEESIGRAMERI
/
bahis konusu defildir.

I6I

Bu ekin dayandrfr fiilden tiiremiE isimler yahn olarak kullanrlmaz; onlar -.rrre-sin- igin temel olmak iizre yaptlmrglardrr. Bundan dolayr taban ile eki ayrrmak

bartmsm- < bar-t-m-stn- "gidiyormuE gibi gciriinmek"; ol evge bartmsmdt,,o gitmedifi halde, eve gidiyor gciriindti" (DLT-UI, 25S-26). bilemsin- < bil-e-m-sjn- "biler gririinmek"; bryak bilemsindi ,'Bryak biler gciriindii" (DLT-II, 262-9).

kelimsin- < kelri-771-s1n- "gelir gibi gcirtinmek'; ol kelimsindi "O, geliyor gibi gririindii" (DLT-III, 259 -7 ).
gtiri.indi.i,

kilIiimsin- < kiil-ti-m-sin- "gtiler gibi grirtinm ek',; er kiitijmsindi "Adam giiler gi.i lii m sedi " (DLT-III, 259 - I O).

ekiyormu

tanmsm- < tar-Fm-su?- "eker gibi gtirtinmek,; ol tang tanmsmdt "O ekin g gibi g<iri.indti " (DLT-III, 259 -3).

yemsin- < ye-m-sin- "yiyiyor gibi gtiriinmek',; er aS yemsindi "Adam yemedifi halde yer gciriindii" (DLT.[, 108-lg).
b) Kdk isimlerden yaprlan fiiller:
bildiren fiillerdir.

Bunlar, ismin ifade ettifi nesne veya meflruma sahiplenme yahut tizenme

er "erkek"; ersin- < er-sin- "erkekleEmek"; ogul ersindi "oflan erkeklegti" (DLT-I,253-11).
ev "ev"; evsin- < ev-sin- "evi benimsemek, kendi evi saymak"; ol bu evni evsindi "O, bu evi kendi evi saydr" (DLT-I, 253-14).

yer"yer, mekAn"; yersin- <yer-sitt- "biryeri yurtedinmek',;eryerigyersindi "Adam o yeri yurt edindi, o yere yerlegti,'(DLT-III, 109-15).

gtirtinmektedir. Anlaqrhyor ki, gekiller halinde intikal etmigtir.

/ -si-r-eEski rrirkge doneminde rastlanrlan -sra- / -sire- eki bu sahada gok nadir
15. -srra-sire- < -sr-r-aesasen iqlek olmayan bu ek eski metinlerden donmuq

bag "ba$"; bagstra- < bas-sra- "bagsrz blrakmak, olgtiyii kagtrmak"; kara karnt todsa tili bapxrar "Halkrn karnr doyarsa dili olgiiyii ugui" irB-+329;.

16. -u-

-ii-

isimlerden genellikle olug bildiren gegiqsiz-dciniiglii fiiller tegkil eden iglek bir ektir. Nadiren geEigli-etken fiilldr de tiiretmektedir. "Aytoldunun hastah[r afrrlagtr" (KB-l I l5).

agtr "aLtr"i agru- < agff-u- "afrrlagmak,'; bu Aytoldmtfg igi

agrudt

162

NECMETTiN HACIEMINOGLU
bay "zengin"; bayu- < bay-u- "zenginlegmek";bayurbudrubargakdr

itliir aiun bekii-<bek'ilsaflam"; "Halk zenginlegir, diinya diizelir" 1fB-895); bek"berk, l'berki$mek, saflamlaqmak"; tiigiln berkiirdi "Dii[tim sa$amlagn" (DLT-III, 270- I ).
bog "bog, serbest"; boSu- < boS-u- "boqaltmak, serbest kalmak"; arufg dzi boSudt "Onun iEi bogaldr" (DLT-III, 266-2).

kahn "kaln"i kalnu- < kalm-u'"kaltnlaqmak"; yufka nefg kalnudt "Yufka' qey kahnlagtr" (DLT-III, 265-l). ku "pahalf,; ktzu- < hz-u- "pahalanmak"; tavar krcudt "Mal pahaltlandr" (DLT-III, 265-1).

kirf

"genig";

kifsii- < king-ii- "genig olmak" (KB-5657).

tar "dar"; taru- < tar-u- "daralmak, darda kalmak"; ceza kilma ya reng idisi
tarup "Ey rzdraph kiqi darahp dafazla qikayet etme!" (AH-464)' /ag "dtg, dtq taraf, dtganst"; ta{u- < taS-u'"drgan gtkarmak, tagtmak"; o/
evge yarmak tasudt "O, eve para tagtdt"

(DLT-III, 266-14).

is

iu-riillER

(AIF

Fiil,lnn)

isim-fiil, fiilin ad gekli, yani krhg, durum veya olugun adrdrr. Bunun igin fiilleri ad fiillerden biri ile anartz. isim-fiilin bu geqidine mastar (infinitif) adtnt veriiz. Tiirkge'de -mak / -mek,-ma / -me,-ry / -ig ekleriyle yaprlan iig tiirlii isim- fiil
vardrr. isim-fiillerde kigi anlamr olmadrfr gibi zaman anlamt da yoktur. Aralannda gok az anlam ve kullanrg farklan vardtr. Yukanda krsaca ifade etmeye gahgtrfrmrz isim-fiillere ait ornekleri metinlerimizde tespit etmeye gahqtrk. Bunlar gu qekildedir:

1. -mak

/ -mek

Bunlar isim gibi telakki edilip, iizerlerine isimden isim yaprm eklerini, iyelik
eklerini ve isim hal eklerini alabilmektedirler. Orneklerimiz qunlardrr:

ayttmakttk < ayt-mak-hk "sdylemeklik" KB-979; kdriismek < kririlS-mek


"gciri.igmek" KB-3698; kutulmah < kutul-mak-l "kurtulmasr" KB-4270; baglamak

KAITAHANLI TURKqESI

GRAMERi

I63

< bagla-mak "ba[lamak"; bamahfg < ba-mak-uig "ba$laman" AH-220; kagmak < kag-mak "kagmak" AH-153; kiidermek < kiider-mek "korumak" AH-130; kdrmekke < kdr-mek-ke "gcirmeye" AH-217; saklamak < sakla-mak "saklamak" AH-c-157; tirmek < tir-mek "dermek-toplamak" AH-435; yokamakka < yoka-mak-ka "yoklamayi, okgamaya" AH-214; yumaktn < yu-mak-rn "ylkamayr, yrkamasrnr,' AH-111 yiigiirmek < ytigiir-meft "koqmak" AH-181 : srjzlemektin < srjzle_mek_tin "sciylemekten" KB-1914; barmakka < bar-mak-ka "varmaya" DLT-I, 294-23; sdzlemekte < sozle-mek-le "sciylemede" KB-191 l; timekte < ti-mek-te "sciylemekte" KB-3489.

2. -ma

-me

fonksiyonu iq isimleri yapmaktrr.

Bu ek de -mak / -mek gibi igleklik sahasr btitiin fiil ve grivdelerini igine alan bir ektir. -mak / -mek 'in hareket isimleri yapmaslna kargrlrk -ma / -me 'nin
bryma < bry-ma "bigme,kesme" (DLT-I, 431-7); egme < eg-me,'evin kemeri"

(DLT-I, 130-8); karma < kar-ma "ya[ma" (DLT-I,410-11, 433-29); ktrma < ktr_ mc "scibti (mahrut) gey" (DLT-I, 433-28); udhttma < udhil-ma "yag peynir, taze peynir" (DLT-I, 143-16).

3. -rq / -ig;

-uE

-iiE

Bu ek de -mak / -mek ve -ma / -me tipinde fiil isimleri yapan eklerden biridir. iqleklik sahast onlar gibi biitiin fiil kdk ve g-civdelerini igine alir.-Bunlar fiillerden fiil ismi yapan eklerdendir.

bahs < bak-ry "bakrE, gozle birbirine bakrq" (DLT-I, 367-5); bilis < bit-iS "bilig" (DLT-I, 367-6); bulus < bul-us "kiginin yaphF igten kazancr" (DLT-I, 3677); gctlts < gal-tS "gelme, giireg" (DLT-I, 368-19); itis < it-ig',itigme; iki kigi arasrnda elle mtidafaa" (DLT-I, 6l-6); kagts < kag-ry "halk arasrnda uyugmazhk, dofiig" (DLT-I, 369-6, 369-8); kelis < kel-iS " geliE" (DLT-I, 370-15).

SIFAT-FiiLT,ER
I

Slfat-fiil, fiilin zamana baflr olarak kavramrnr srfatlagtrran bir gekildir (gegmiq giinler, oturan adam, satrlacak egya). zaman anlatrmr tagrmalan yriniinden isimfii I lerden ayrrlrrlar.

164

NECMETTIN HACIEMINOdLU

GegmiE Zaman Srfat-Fiilleri 1. -mrg / -miq biitmi{ < biit-mis "birmiq, sona ermig" Q); biitmis bastg kartafu kegmis.dcliig
istedi.

kutadrus < kutad-mry "kutlu olmug (kutlanmrg), saadetlenmiq"; kutadmts kiSi kdr sakmmts kerek (KB-726). kalmts < kal-mry "kalan kalmrg"; bu kalmry kiiniirig birle 'uzriifg tile (I(B377).
kegmis < keg-miS "gegmig"; bu kegmiS kilniirfgke

ugfi ktl iiniin (I(B-376)'

esitmis
3848).

<

esit-mis "igitilen, iqitilmiq"; mafga aygil emdi esitmis iimis (KB-

ve isimden isim $u cirneklerde isim hal ekleri, gokluk ekleri, isim iyelik ekleri, yaplm ekleri alarak kullanrlmrghr. atamrylara < ata'mry-lar-a "adlandlrmtglara" (KB-B, 26); aymtsm < ay-mr{-

rn ,'siiyledi[im" (KB-4866); aymrylanm < ay-mrs-lar-tm "stiylediklerim" (KB51S5); aytml[ru < ayt'mt$'nr "soyledi[ini" (KB-2944); aytmtska < ayt-mtS-ka
"sriylemiEe,' (KB-1008); bilmisim < bil-mis-im "bildifiim" (I<B-2174); barmtgm < bai-mts-in "vardrfrnr" (KB-C, 66); kdrmiSin < kiir-mis-in "gordti[tnti" (KB-563);

kiidezmisi < kiidez-mig-l "korudu[u" (KB-3764); keldiirmi;Qe < keldiir-mis-ge "getirmig gibi,' (KB-lB4); kiidezmigi < kiidez-miS-i "gozetmiqi" (KB-10); yi r mr s ttkti < yo rt - mry- ltk-tn " yiiriimesini" (KB - 1 09).

2. -dr / -di; -du / -dii


Bu ek, -gan / -gen eki gibi

fiil ismi

yapan az iglek bir ektir'

akrndr < aktn-dt "akan, akmrq" (DLT-I,140-13); ekindi < ekin-di "ekilen" (DLT-I, 203-3); itindi < itin-di "yaptlmtg" (DLT-I, 140-11); tidriindi < tidriin-di "segilmiE" (DLT-I, 144-8); rigdi < dg-di "6vme. alktg, msdh" (DLT-I-515-16); rigiindi < rigiin-di "<iviilen ki;i" (DLT-I, 140-16); siirindi < siirin-di "siiriinen" (KB5327); umdu < um-du 'ldilek, istek" (DLT-I,125-24).

3. -yuk / -yiik Eski TtirkEe'de daha gok kullantlan bu


kullanrlmrqtrr. sdzleytik

ek, Karahanlt devrinde az

< stizle-yilk "soylenmiq"; s|ziirig

sdzleyiik tiz

tilin tilgiilep (KB-

371r).

KARAHANLI TURKQESI GRAMERI

165

Genig Zaman Srfat-Fiitleri l. -ar / -er


keger < keg-eri'geger", tiriglik kegerge keger kiln taruk (Y,,8-5845).

killgirer < kiilgir-er "giiltmseyig", seviig kiilgirer teg yarudt ajun (l(B-5680). kiiler < kiil-er "gi.iliiE, giiltimseme", yaruk yilz kiiler teg yiristi rigin (KB39-s3); kiiler yit_ tutar.men sqvinglig r;ziln (I(B-6232).
kiiyer

<

kiiJ,er^"yanan", katilrpa kodu

bir

ki)yer

otyisr; (KB-5396).

2. -tr I -ir
bilirde < bit-ir-cle "bilende", bu haltg bilirde ukuSlugeip; (KB-sa18).

bilirifg < bil-ir-if!;'bilclrin", dziifgni

yavuzrak

bilirifg iigiin (I{B-5127).

bilirke < bil-ir'ke "bilene!, bilirke ayil tiif ayrtma kige (l{B-5995).

kaltrkr< kctl-tr-ka "kalana", kah bu tii 4i'met lcnlrkayine (KB-1235).


kelir < kel-ir gelen", kelir bolsa diinya krifgiit bamasa (I(8-3446).

3. -r
y(aar < yaro-r "fayda, yarar"
,

.negiike

yarann.seQer beg basa

(I(B4M4).

yonrka < yon-r-ka "yiiriiyiige", uzui yol yonrka itirigii kerek (KB-1473). 4. -ur / -ii'r bqrun < bar-urt "varanl"; kalun < kal-urt "kalanl", ya miilket kalun barurt adtn (l(B-B-37).
ktlurka < ktl-ur-kn "yaprlana", kisitik kilurka ki{ilik anut (I(B-1690).

kririir < krir-rir "gdren", kayuka taygn&rig kciriir kiiz kiirc (Y,,8-6640). nefg bolurda <'nefg bol-ar-da "birgey oldufunda", yafg nerig bolurda bu
eski nerek (KB-638).

dliirde < cil-iir-de "rilende, riltince", tiliirde biri bardt i)t sav erig (KB-1447).

tiriglik bolurga < tiriglik bol-ur-ga "canhhk olunca", tiriglik bolurga yigiimni bulur men (KB-3801).
uhtur < ulfi-ur "inleyen", ultur kisig srikse agsa tilig (Y\B-342).

Bu fiillerin olumsuz srfat-fiil gekli -maz


yapllmaktadrr.

-mez; -mas/-mes; -mar

/ -mer.ile

5. -maz
9s9).

-mez; -mar /,-mer

aytmazda < ayt-maz-da "sciylemeyince", aytmazda asnu negii dtneyin (I(B-

166
bermeske

NECMETTIN HACIEMINOcLU

< ber-mes-ke

"vermeyene, vermez olana", su bermeske stit ber

''DLT-III,

129-7),

kanlmazda < katil-maz-dc "samimi olmadan", katilmazda asnu nnagil kipig (KB- r304). kerekmezin < kerek-mez-in "gerekmeyenT", negil teg kerekin kerekmezin ayur (KB-50).
kirileSmez < kirigep-mez "dantqmaz olan", dkiingliik bolur kin kifgeSmez kisi

(KB-56s3).
kdgmezde < kdg-mez-de "gcigmeden" , bu kr)gmezde asnu kdq dsa oza (KB-

4815). kririinmez < kdriin-mez "gciriinmez", koriir kdzke ursa kdrilnmez bolur (I(Bs37).

yafgilmaz < yafgl-maz "yantlmayan", yarigilmaz kisi kim ayubir mariga (KB-r98). yayilmaz < yayil-maz "sarsmayan" , yayilmaz yonga keveldin tilSiip (KB1428).
aldrkl

Not: Bu ekler, iizerlerine isim hal eklerinden bulunma, ayrtlma gibi ekleri annda ctimle iEeri sinde zarf gorev i yapabi lmektedirler. 6. -$lt / -gli

Bu ek diiz ve yuvarlak iinltili.i fiil kdk ve govdelerine bu gekilde gelmektedir. Yardrmcr tinliiler -u- / -ii- / -t- / -i- olmaktadrr. Bazr -v- ile biten diiz tinli.ilti fiillerde ise -v-'nin tesiri ile yardrmcr iinli.i -a- / -ii- olabilmektedir. Olumlu ve olumsuz fiil tabanlanna gelebilir ve -an / -en srfat fiil ekinin gtirevini gtirmektedir. aytryh < ayt-t-glt "stiylenen", ilig ayh aytrglt mufglug bolur (l(B-1909) bangh < bar-tgh "varan", bangh turur bu aiu,i terk tidiin (l{B-3557) berigli < ber-i-gli "veren", ol mafga tavar berigli o/ (DLTJI, 584)
bryryh < btg-t-gh "bigilen, bigilig", brytgh kesigli turur ay anur (KB-810)

biligli < bil-i-gli "bilen, bilici", biligli ukuglt tilekke tegir (Y\B-155) kegigli < kegi-gli "geEen, gegici", kerek barhn erse kegigli konuk (KB-817)
kirigeSmegli < kirfgeSme-gll "danrgmayan", iikiindi kirigeSmegli iste uIry Q(B-

s660).

kdrilgli < kdr-ii-gli "g{iren", tilnerdi yarumnz kiirilgli knrak (l(B-374) kdriiglisi < kr)r-ii-gli-si "gdreni", niSarun bulur men kdrilglisi yok"l(B-4781)

KARAHANLITURKQESIGRAMERI

167

ktirilmegli < kdriime-gh "gciremeyen'.', kciriimegli ktizterde kitti ust (KB-102). ogragh < ogra-gh "u[rayan", ol safga ogragh o/ (DLT-III, 315-8)
sevigli < sevi-gli "sevilen", sevigli sevingin ant tigdiler (KB-450) turugh <turu-gh "duran", kapugda turuglt tapugdatr.rrzr (KB-I00)
neqe (I<B-23)

ugugh < ug-u-gh "ugan", yongh < yon-gh "yliriiyen", ugugh yortglt tmtglt

7. -!an

-gen

Bu giin yazr dilimizde -an / -en olarak ya$ayan bu ek gok kullanrlan bir srfatigletme eklerini de iizerine alarak kullanrldrfr tirnekler vardrr. Kaggarh, bu ekin pekigtirilmig srfatlar yaptr[rnr belirttikten sonra, Ofuzlar'rn -E- / -S- seslerini dtigtirdiiftinti ifade etmektedir. Ancak verdifi <irneklerin tamamr -gan / -gen Eeklindedir. abftgan < abft-gan "gizlenen", ol er ol dzin kiSiden abrtgan (DLT-I, 154-15)

fiil ekidir. Metinlerimizde yaln halde kullanrldrfr gibi, isim

aQfigan < aQfi-gan "acltan, acrlagfiran", ol kiip ol siigikni agfigan (DLT-154-

l8)
anutgan < anut-gan "hazrrlayan", buer ol t$ry anutgan (DLT-I, 156-13)

(DLT-I, 153-3)

antgan < ant-gan "antan, temizleyen", ol kisi ol tang antgan (DLT-I, 154-23) azfigan < azrt-gan "azrtan, dofiru yoldan aynlmrg", ol kiSi ol yoldan autgan
bargaru < bar-gant "varanl", bu togmr; ilindin gthp barganl (KB-B-58)
basgan < bas-gan "basan", esen

tirliir ingin dzin basgan er (KB-965)

basuigan < basm-gan "kahreden, zayrfgciren" , baurigan bolurlar biligsiz pigil

(KB-4448) baturgan < batur-gan "batlran, baflayan", bu kiSi ol s6z baturgan (DLT-I, 5r5-20)
egilgen < egil-gen "e!ilen, gabucak e[ilen", bu butak ol egilgen (DLT-I, 159-

r) tsugan < $u-gan "rslran kcipek", $trgan,/ (DLT-I, 156-25)


kansgan < kans-gan "kangln", negil tir eSitgil kanSgan kilr er (l<B-2379)

ddilrgen < ddiir-gen "segmesini bilen kigi", bu er tegme nefgni r)diirgen (DLT-I, 157-21).
dtiilgen < citiil-gen "gegilen", yolmda kegig yok r)tiilgen botur (y:B-249)
seririgen < serin-gen "sablrh",

negiitir

eSitgil serifgenkirr;

(IG-t3tS)

168

NECMETTIN HACIEMINOdLU
sdzlegen < srizle-gen "sriyleyen", kara

hlkt terigsiz yava sr)zlegen (KB-986)

ttiriitgen < tdrtit-gen "yaratan"; igidgen < igid-gen "biiytiten";g kegilrgen <
kegn|-gen "gegiren,, bafrglayan", tririitgen igidgen kegiirgen idim

(I{B-l)

uggan < ug-gan "ugan", kaza birle uggan kaltk kuSlan (AH-459)

ugan

< u-gan " Allah'rn kadim slfatl", ay erklig agan merigil mufgsuz bayat

(KB-6)

iikiilgen < iikiil-gen "gabuk gofalan nesne", i)zillgen tiziilen", buytstg ol liziilgen (DLT-I, 158-18) B-2)

< iiziil-gen

"daima

yaratgan < yarat-gan "Yaratan, Allah', yaratgan tdriitgen me lcndir kemal (KB-

Az kullanrlan bu ek, -gan / -gen ekine gore kuvvetlilik ve siireklilik ifade eder. Bunun yanrnda isim gdrevinde kelime de yapar. baragan < bar-agan "gok giden, gok varan", ol evge baragan ol 20)

'

8. -agan

-egen

(DW-I,33-

Gelecek Zaman Slfat-Fiilleri 1. -gu / -gii


Eski Tiirkge'de zaman gekiminde kullanrlan bu ek, metinlerimizde genellikle srfat-fiil olarak kullanrlmrq ve srfat tamlamalan iEinde stfat olarak gcirev almrgtrr.
kalgu < I<nl-gu "kalacak", neliik tirdifg erdi bu lcalgu ne@fg (KB-1205)

kilmagu < hlma-gu "yaptlmayac ak", nege kilmagu iS esiirse ketiir (I(B-2101)

kitgii < kit-gil"gidecek", irip kitgiiyirde bolur mu bekifg(1{J-697)

ktiriingii < kdriin.gii "gtiriilecek", kayu kiin ktirilngii kngan kelsii iiz (KB510)

kutulgu < kutul-gu"kurtulacak" , kutulgu yirim yok tirigtik butup (Y:B-1096)


turga < tur-ga "duracak", uzun turga beglik safga birge il (KB-1454)

yonmagu < yonma-gu "tesir etmey en", yortmagu siiz srizlese sen
3828)

ug,uz

(YtB-

$u orneklerde fiil ismi ve kip gekimi olarak kullanrlmtqttr. adnagu < adma-gu "yabanct, bagkasr", erej adnagu kilga sahs safga (l(Bs29s)

KARAHANLITURKQESIGRAMERI
algu < al-gu " alacak" , sarankn yumrtmez kisi algu yafg (KB-2325)

169

armgu < ann-gu "antrlmrg, temizlenmig", anngu kfundt bu diinya evin (KB3s22)

atagu < ata-gu "adlandrrmah, adlandrracak", iigi bolsa rjtril atagu dge (KBr

99s)
o.vrngum

< avrn-gu-m "avunmam", avrngum srgmgum ydlekim tokum (KB-

4794)

ayfigu < ayfi-gu "soyleyecek", negiike yafglmry ay$gu kerek (KB-641) aymagu < aymo-gu "soylememeli", ayry birmegil nefg tilin aymagu (I(B28r r) bargu < bar-gu "gidilecek, vanlacak", barguyir "gidilecek yer" (DLT-I, 33-5) basguka < bas-gu-ka "hakimiyet igin, hakimiyete", budun basguka r)g kerek
hem yiirek (KB-217)

brirgii < ber-gii "borg; verecek" , antrig mnfga bir at bergiisi bar "onvn bana bir at borcu, verecefi var" (DLT-I,427-25)
kesmegilke < kesme-gii-ke "kesilmemeye", urug kesmegiike kigi ol emi (I(B3372) kodmagu < kodma-gu "brrakmamalf', aktltk idi ked ant kodmagu (KB-2800)

yongu < yon-gu "ytiriimek", adak kirdi iki yongu iigiin (l{B-3659) 2. -gugr / -giigi; -guluk / -giiliik; -gusr / -giisi

Bu ekler -gu / -gii srfat-fiil ekinin tizerine getirilen yaprm ekleri ile genigletilmig olan eklerdir. Bunun yanrnda ek kahplagmasr sonucu -gust / -giisi
geklini alan ek de gok kullanrlmrEtrr. Ornekler gu qekildedir.
ayguQr < ay-guQr "sciyleyen, sciyleyici", kamug tetrii boldt dztim aygug, (KB-

s337) bagugt < ba-gugt "baflayan", kiimiis kur bagugr munu men tiyii (I<B-1477) bargugt < bar-gugt "varan, vancl", ktirii tursa bizde oza bargugt (KB-250)
basgugt < bas-gugt "basan", bilig birle basn budun basgugr (KB-218)

baslagugt < basla-gugr "baqlayan", budun baslagugt kiside yigi (KB-1076)

kalgugt < kal-gugt "kalan, kahcr, yagayan", bayup kalsa minde kidin kalgugt (KB-3023) keggiigi < keg-gilgi "gegen, gegici", tefgiz yanltp ritrii yorry keggiigi (I<B-

47ls)

t70
3882)

NECMET|IN HACTFMINOGLU
kelmegilsin < kelme-gilsin "gelmeyigini", oktp kelmegiisin er erdi bastg

"l{B-

kilmagusm (KB-2067)
1020)

< ktlma-gusrn "yapmadrftnt", yagu hlmagusm ktltngt krlur

dggiisi < c)g-gilsi "{iven, civer, tivi.icii", tilig sdkse bolmaz telim iiggiist (KBt;lgiili.ig < flt-giittig "fani olan", aiunug nege tirse cizi;lgiiliiS Q<B-3616)

dlgilsin < ril-giisin "cilecefini", usayukbuyalfgukbilir rilgiisin (KB-6075) srizlegiigi < st)zle-giigi "s6yleyen, sciyleyici", smap srizlegilgi duk kutlug (KB-433) turguluk < tur-guluk "duran", knra kilkt ol bu ytrak turguluk (KB-2078) yigtisi <yi-giisi "yiyece[i", biliglig aap azyigiisi merigt (KB-6381)
c)z

yigiisin < yi-giisin "yiyecefini"; yimegiisin < yime'giisin "yenilmeyecefini, yenilmeyeni", aska barsa negii teg yigiisin yimegiisin ayur (I(B'C,62) yitgilgi < yit-giigi "yeten, yol giisteren", bu begke vezir ol tutup yitgiigt (KB5336)

yugugt < yu-Bugt "ytkayan, ytkaytct"; kodgugt < kod-gugt "blrakan", burun yiiz yugugt namaz kodgugt (KB-6454)

3. -dagr

-degi; -tagr / -tegi Kaggarh'nrn fiilden yaprlmrg srfatlar olarak ifade etti[i bu eklerle yaprlmrg

gekiller metinleri mizde srkga kullanrlmlEtrr.

bardag < bar-dag "varan, vancl, erigen" (DLT-II, 32-21)


bildegi < bil-degi "bilen, bilici", ant bildegi er mafga ked kiisiis (KB-207)
keldegi < kel-degi "gelen, gelici", kidin keldegi 6ziim srizlegii (l<B-192)

kildap < ktl-dag "yapan, eden", isizlik uguzol ant hldapl (IG-901)
kiterdegi < kiter-degi "giderici, gideren", bilig ol kiterdegi
5980)
srizledegi < scizle- degi "slyleyen", siiziig sdzledegi azar hem yazar (Y*B-205)

kiifgiil tou (KB-

tuttag < tut-ta7r "tutan, tutucu", ilig tuttaq kil krinilik kiini (I{B'30) yaruttag < yarut-taQl "parlatan, parlattcl", yarutta7l erni yaruk tilni biy (I(B'
162) yettegi < yet-teQi "yetigecek", keyik teg kagar men kim ol yettegi (KB-722)

KARAHANLI TURKQESI GRAMERI

r71

4. -asr /

-esi

-esi srfat-fiili, Karahanh Ttirkgesi'nde de gori.ilmektedir. oldukga iElektir. Metinlerimizde fiil ismi olarak kullanrlmrqtrr.
rr,68-r7)
33-'6)

Eski Anadolu Ti.irkgesi'nde gelecek zaman ifade eden ve gok iglek olan -asr

agasr < ag-afl "grkrlacak, yiikselinecek", Oguzlar tag agast ogur tegiil (DLT_

barav < bar-ast "gidilecek", oguzlar gidilecek yere barast yer derrer (DLT-I, baranfg < bar-asrfg "gitmen", burada Oguzlar senifg barasuig lugan

II, 69-9)
barastm

eLil-

< bar-asrm "varmam, gitmem", oguzlar menirig barastm derrer

(DLT-II,69-6)
kelesi < kel-esi "gelen, gelir", ol bizge kelesi bol& derler (DLT-II, 69-2) kurast < kur-ast "kuracak", bu ya kuran ogur tegiil, derler (LT-II, 68-7) tepretesi < tepret-esi "tepretilecek" , tepresi ogur QUI-IL,362-23) turast < tur-ail "durulacak", Oguzlar turax ogur derler (DW-I,33-7)

ZARF-FIILLER
1. -p i -(r)p / -(i)p; -(u)p / -(ii)p Tiirk dilinin her sahasrnda gok kullanrlan bu ek, metinlerimizde de srkga
kullanrlmrg0r. alry < al-t-p "altp, alarak"; alry oglrfga birdi elgin sunup (KB-1496). beliriglep < belifgle-p "korkmak, iirkmek", belirigtep odundt kritiirdi bastn (KB-3286) beznip < bezen-i-p "bezenmek, siislenmek", sariga ma itindi bezenip kiiler (KB-6633)

bilip < bil-i-p "bilerek", bilip stizlese sdz biligke sanur (I(B-I70) bolup < bol-u-p "olup", bolup kalgu erse nerek bu ajun (KB-a739); tiirii kil kanglan bolup kilma ktig (KB-145); bolup kaltgu kolma bolu bir sdziin (t{B-4275); dziim dilnya devlet bolup krirmedi (KB-5749); bolup cilmegey erdi begler begi (r<Bt t97).

172

NECMETTIN HACIEMINOGLU

itip < it-i-p "siisleyerek", bezenmek tiler dilnya ktirkin itip (I<B-A) kabul kthp < kabul kil-t-p "kabul edip", hdkimleri Afideri kabul kthp (I(B-

l8)
kadasltk

hlry < kadashk ktl-t-p "kardeglik edip", kadasl* edip siizleditQ sen

marfga (KB-3683)

kul kiltp < kul kil-rp "kul edip", boSug kdr bu tapnur dzin kul kilry Q{B2989) sunup < sun-u-p "sunarak, sunup", sunup birdi dgdilmis aldt ulap (KB-3275)

2. -uban / -iiben; -upan / -iipen Eski Anadolu Ttirkgesi'nde gok kullanrlan bu ek metinlerimizde
kullanrlmlqtrr.
baruban < bar-uban "giderek, vararak", yay baruban erkiizi (DlJl-I, 96-8)
koSupan < koS-upan "yazarak" (KB-B, 58)

az

ukupan < uk-upan "anlayarak" (KB-B,22)

3. -t

I -i; -u / -ii

Tiirk dilinin her devresinde gok kullanrlan bu ek, metinlerimizde de deliqik qekillerde srkqa kullanrlmrgtrr. Metinlerimizden tespit edebildifimiz bu eki almrg
ijrnekler qciyledir.

a. Zarf-Fiil Olarak KullanrhEl:


arturu bar- < artur-u bar- "artttrmak' (KB-610) arturu bir- < artur-u bir- "artttnvermek" (KB-5082)
ayu

bir- < ay-u bir- "soyleyivermek" (KB-37) bolu bir- < bol-u bir- "oluvermek" (KB-92) kodu bir- < kod-u Dir- "btrakrvermek" (KB-4980) ktirii bil- < kir-ii bil- "gorebilmek" (KB-4638) ktirii bir- < ktir-ii bir- "gciriivermek" (KB-4600)
se

rniime - <

se

rin-

u-

ma- " sabredememek" (KB-5683)

b. isim, Edat, Zarf Olarak Kullanrhqr:


agmu siiginii < aQm-u siigin-il "ihsan ederek, haz duyarak" (KB-2836)

akru < aktr-u "yavagga" (KB-769)


anlayu < arula-y-u "onun gibi, aynr qekilde" (KB-6021) arslanlayu < arslanla-y-r, "arslan gibi" (KB-3214)

KAITAHANLI TURKQESI GRAMERI

173

a{nu < a{m-u "dnce" (KB-51)

a{ru < aSr-u "agrn, gok" (KB-1766) ayru < ayu-u "baqka" (DLT-I, 126-l)
bekrii < bekir-ii "saflamca, srkrca, sertge" (KB-4344) bdrleyii < bi)riile-y-ii "kurt gibi" (DLT-I, 189-l)

buy < burr-r "hiddetli, hrrgrn" (KB-342) bilgri < bilkir-i "biiktilmiiq" (DLT-I, 219-26) egri < egir-i"elilmig, e[ri" (KB-l025) kefgril < kefgir-ii "genig" (AH-412)
kodt < kodt "asap:,. dip" (KB-72) togru < togur-u "dofru" (KB-2550) tdzii < ttiz-ii"tamamen, hepsi, btitiin" (KB-9) ukturu < uktur-u "idrak ederek" (KB-786) yaky < yahs-t "gtizel, iyi" (KB-275)
yazt < yaz-r "ova, dijz arazi" (KB-21)

yetrii < yetir-ii "iyice" (KB-515)

4.-al-e
Bu ek de -u / -ii gibi srkga kullanrlan ve defigik gorevler tistlenmig bir zarf-fiil

ekidir.

a. Zarf-Fiil Olarak KullanrhEr:


aga bir- <ag-a bir- "aglvermek" (I<B-6207)

azayon- < az-a yaru- "qagrrarak ytirlimek" (I<B-4347) hza bak- < ktz-a bak- "krzarak bakmak" (KB-4895)
kiile bak- < kiil-e bak- " gilerek bakmak" (I<B-4997)
seve bak- < sev-e bak- "severek bakmak"

(KB-l35)

tuta bir- < tut-a bir- "tutuvermek" (KB-6266)

b. isim, Edat ve Zarf Olarak KullanrhEr:


adra sege < adtr-a seg-e "ayrarak segerek" (l<B-797)

ara < ar-a "ara, araslnda" (KB-491)


erte < ert-e "erken, sabah" (KB-5940) kata < kat-a"defa, kene" (KB-1207)

114
koSa

NECMETTIN HACIEMINOdLU

< koS-a"gift" (DLT-I[, 33-27) kcilike < krilik-e "gdlge" (KB-3536)


oza < oz-a "{ince, evvel" (KB-51) sevnii kiile < sevin-fi kiil-e "sevinerek, giilerek' (KB-6201)

yana < yan-a"tekrar, yine" (KB-65)

5. -grnga /

-ginqe

Ttrkiye Ttirkgesi'nde -mca / -ince ekinin, metinlerimizdeki geklidir. Anlam bakrmrndan ayntdtr. Ctimle igerisinde zart yapar' Olumlu veya olumsuz fiiller
iizerine gelebilmektedir. bolmagmga < bolma-gmpa "olmayrnca" (KB-I20)
ko dma g mq

a<

ko dma- g

mpa " btrakmaylnca" (KB -4.73 6)

kd r iin g in g e
r) lme

<

kri r iin-

g i npe "

gtiriintince" (KB -25 63)

< t) Ime' g inge "til meyince" (KB-876) stma7mga < slma-ImQa "ktnlmayrnca" (KB-4807) todmagmg a < todma- gtnpc "doymaytnca" (KB-3766)
ging e

ugmga < u'gmgo "muktedir olunca" (l<8-4256)

iinmeginge < i)nme-ginge "glklnca, grkrncaya kadar" (KB-I20)

ek bir zarf-fiil Ek, olumsuz gekillerde kullanrlmrgttr. metinlerimiz de az daolsa defigik

6. -madtn / -medin; -madt / 'medi; -mayrn / -meyin Tiirkiye Tiirkgesi'nde -madan / -meden qeklinde kullanrlan bu
bitmedi < bil-medi "bilmeden" (K84187) bolmaytn < bol'maym "olmaylnca" (KB-4409)
kesmedin < kes-medin "kesmeden" (KB-1349)

ekidir.

kodmadm < kod-ma&n "btrakmadan' (KB-6443) kii rmeyin < kri r- mey i n " gormeyi nce" (KB. I 230)
sevmeyin < sev-meyin "sevmeyince" (KB-933)
t ap

numadt n < tupnu- madm " hizmette'bu lun madan

" (KB'

353

ttnmadt 1 tm-madt "dinlenmeden" (KB-669) ttnmadtn < tm-madm "nefes almadan" (KB-754)

KARAHAA{Lr TURKQESI

GRAMERI

t7s

7. -gah /

-geli

Az kullanrlan bir ektir. bargah < bar-gah (DLT-I,22-19,20; III, 372-6)


kelgeli < kel-geli

kilgah < kil-gah "kllah, krlarak" (KB-3214)


dlgeli < cil-geli "cileli, cilerek" (KB-1I36)
ti

r e ndi

unamaz

b e r ii ke I g e

li (Y\B 4921)

$u ornekler yapr bakrmrndan zarf-fiil eki olmamalanna kargrhk zarf-fiil


gcirevindedirler: -arda / -erde < -ar-da / -er-de

-urda/ -tirde < -ur-da) -iir-de


Yapr bakrmrndan srfat-fiil eki oldu[u halde iizerine gelen bulunma hali eki ile
zart -fril geklinde kullanrlmaktadrr.

keserde < kes-erde "kestifinde, hiiktim vgrirken", keserde adtn bulmagay ol

rnini (KB-818)

kirilrde < kir-iirde "girdi[inde", kiriirde grknrda krini tutsa kriz (KB-2869) 8. -dukta / -diikte
Aslrnda srfat-fiil eki olan -duk ile olugmugtur. kanStukta < kans-tukta "kanqtr[rnda", kanstukta esri bileki kerek (l(B-231O) $u tirneklerdeki birlegik gekimler ctimle igerisinde zarf-fri| gibi kullanrlmrEtrr.

/ -diik ekinin iizerine bulunma hali ekini almasr

baka krirdiim erse yinik bolfu yiik (KB-195), "dikkatle bakrnca yiiki.im
hafifledi" kdziln krirdi erse kr)r cigdilrniSig (I<B-4973), "ogdtilmiigii gcirtince, sen iqi
uzattrn dedi"

mini kdrdiifg erse sel6m hlmadtfg (KB-5053), "beni grirdiiliin halde selAm
vermedin"

iiliim kelmez erken tiliimke itin (KB-1370), "cili.im gelmeden, sen oliime
haztrlan"

t76

NECMETTIN HACIEMINOdLU

ninlrgir riir.lnn
galtqan gramerciler tarafindan gok farkh gekillerde anlagrlmrgtrr. (Bu konuda geniq bilgi igin bk.: A. Bican Ercilasun, Kutadgu Bilig Grameri -Fiil-, G. U. Yay., N: 33, G. Egt. Fak. Yay., N:3, Ankara 1984, s:45-48). Birleqik fiil bir kelime grubudur. Kelime gruplannda esas, anlamda bir biitiinltik tegkil etmek ve ciimle iginde tek kelime muamelesi gcirmektir. Kelime gruplanna igtirak eden unsurlar; astl anlamlanndan azveya gok farkh, yeni ve tek bir untu* ifade etmek iizere bir araya gelirler. Birlegik fiilde de bu boyledir. ister iki tarafi da fiil olsun, ister bir tarafi isim, bir tarafi fiil olsun, her birlegik fiil, bir tek kavramr kargrlar.

Birleqik

fiil

kavramr,

Tti* dili tizerinde

Metinlerimizde yukarrda ktsaca Eergevesini gizmeye Eahqtrfrmrz birlegik fiillere rjrnekler qu gekildedir:

a- isim+Yardrmct Fiil $eklinde Olan BirleEik Fiiller: 1. bol-:


bars bol- "kabarmak" (DLT-I, 348'9)

boyunka yilk bol- "boyuna yiik olmak" (KB-4735) bulun bol- "esir olmak" (KB-3994)

buy bol- "hiddetlenmek" (KB-1414) el bol- "sulh olmak, banqmak" (DLT-I, 49-5)
iS

bol- "islenmek, kirlenmek" (DLT-I,37-2)

kodt bol- "agafrda olmak" (KB-l 19) kiirilnmez bol- "goriinmez olmak" (KB-537)

kiiyilrgen bol- "yakrcr olmak" (l<B-249) ogur bol- "yol ufurlu, hayrrh olmak" (DLT-I, 53-21) ogurlug bol- "strastnda ve yerinde olmak" (DLT-I, 53-21) ridi bol- "zamant gelmek" (KB-568)
pus
bo

l- "puslanmak, duman inmek" (DLT -IIl, 124-10, 124-12)

KARAHANLITURKQESIGRAMERI
sarma{ bol- "halk birbirine kanqmak" (DLT-I, 460-14) ter bol- "terlemek, utanmak, mahcup olmak" (DLT-I, 322-12)

177

tezgi bol- "diigman gelmesi ytizrinden halk arasrnda i.irktintii, panik meydana gel-." (DLT-I, 429-10) ufut bol- "haya etmek, utanmak" (DLT-I, 309-16)
um bol- "kursak bozulmak, gok yemekten kursak bozulmak, bulanmak"loLt-1,
49-11)

yry bol- "srklgmak" (DLT-III,4-10) ydrgek bol- "cirt{ilmek, gtik kara dumanla <irtiilmek" (DLT-II, 289-2)

2. krl-:
c kll- "gagrtmak, gaqalatmak" (DLT-I, 39-11) agtr kil- "itibarh olmak" (KB-210)

hI- "fayda saflamak" (l<B-292) bagry hl- "andlaqmak, ahidlegmek" (DLT-I,


asry
b ada

371-16)

kt

l- " garpmak,itmek" (DLT-I,349-8)

boluS
boS

ktl- "birinden yana grkmak,birinin dileline uymak" (DLT-I,367-10) ktl- "brrakmak, azat etmek" (DLT-I, 330-7)

cefa

hI- "eziyetetmek" (l<B-22)

galk gulk ktl- "itmek, garpmak" (DLT-I, 349-8)

imtili kil- "diigiintip taqrnrlmadan birden bire yaprlmak" (DLT-I, l4l-8) terk hl- "gabuk gelmek" (DLT-I, 350-6)
tuS

hl-

"kavugmak, inmek" (DLT-IIL 17-10)

yoltga kil- "alay etmek, maskaraya almak" (DLT-IIL 432-13)

3. er-:
kara er- "kararmak" (DLT-II, 163-20)

kntl er- "klzarmak" (DLT-II, 163-15) 4. et-.


bdrig et- "a[rr bir qey dtiqiirerek ses vermek" (DLT-III, 354-22)

buldur buldur e/- "giildiir giildtr etmek" (DLT-I, 456-25)


gak et- "ses grkarmak" (DLT-I, 333-14)

guig et- "grnlamak" (DLT-III, 357 -5 ,357-8)

I78

NECMETTIN HACIEMINO6LU

(DLT-III, 128-31) kar kur et- "guruldamak" (DLT-I, 324-14) kart kurt e/- "grtlamak" (DLT-I, 342-19)
kag kug et- "kaz ses vermek"

sitrg et- "grnlamak, vtzlamak" (DLT-III, 358'2,358-4)

tirifg et- "trn etmek" (DLT-III, 370-13)


tok tok et- "ta$ln ta$a vurmaslndan grkan ses gibi ses gtkarmak" (DLT-I, 332-

23)

5. tur-:
dik tur- "dik durmak" (DLT-I, 334-18)

6. tut-:
tk tut- "hrgkrnk tutmak, hrk tutmak" (DLT-I, I37-19)

nl tut- "dtiqman durumunu <ifrenmek tizere bir adam yakalamak" IDLT-III,


s)

134-

yart yurt tut- "ansrztn her yandan yakalamak" (DLT-I, 341-6)

b- isim+Fiil $eklinde Olan BirleEik Fiiller: 1. ak-:


liS

ak- "salya veya balgam akmak" (DLT-III, 127-3)

2. al-z
akn al- "kefil olmak" (DLT-I, 40-6) astg altn- "faydalanmak" (KB-360)

kdrigiil al- "gonlti baflamak" (KB-319)


kut al- "mesut olmak" (DLT-II, 121-13)
r)g

al- "intikam almak" (KB-4I15)

3. bar-:
zap zap bar- "zrp zrp koqmak, gabuk gitmek" (DLT-I, 319-4)

4. bekit-:
adak bekit- "ayafit sa$am yere basmak" (KB-1855)

5. bir-:
agtg bir- "ihsanda bulunmak" (KB-520)

boyun bir- "boyun e[mek" (KB-160)

KARAHANLI TURKQESI GRAMERI

179

6. bul-:
- " b:jy ikliik kazanmak " (KB berge bul- "dayak yemek" (KB-308)
b e diik

liik

buI

-5 43

kut'bul- "baht buldu" (DLT-II, 122-3)

nrtry bul- "sriziin izerini bulmak" (DLT-I, 463-27) tilek bul- "arzusuna kavuqmak" (KB-99)

7.
sdz

rd-:

d-

"haber gcindermek" (KB-574)

tapug td- "ibadeti brrakmak" (KB-3291)

8. it-:
itig it- "hazrrhk yapmak" (KB-5702) itig itin- "hazrrhk yapmak" (KB-462)

9. kal-:
driik knl- "bir yerde bir miiddet kalmak" (DLT-I, 69-25)

10. kel-:
bargust kel- "gitmek istemek" (KB-I79)
Sep

kel- "gabuk gelmek" (DLT-I, 319-9)

terk kel- "tez gelmek" (DLT-I, 350-4)

11. kop-:
irteS kop- "bahis krzrgmak" (DLT-I, istek kop- "istek gelmek"

97-ll)

(DLT-I, 120-3)

12. kiir-:
agtrhk kdr- "itibar gormek" (KB-289)
kaya kr)r- "uzaktan gcirmek" (DLT-III, 219-7) krya kdr- "yan bakmak, arkaya bakmak" (DLT-I, 369-8)

13. kiitiir-:
egin kdttir- "kibirlenmek" (KB-1543) elig kdtiir- "el uzatmak" (KB-302)

uv kdtiir- "uykusunu kaErrmak" (KB-2270) 14. iip-: sur sur op- "qarul gurul iqmek" (DLT-III, 122-3)

I8O
15. teg-:

NECMET'|IN HACIEMINOdLU

asgr teg- "faydast dokunmak" (KB-493)


emgek teg- "zahmet gekmek" (KB-612)

tilekke /eg- "muradtna ermek" (KB-75)

16. tegiir-:
hak tegilr- "hakkrnt vermek" (KB-95)

17. tur-:
bek tur- "yerinde sa$lam durmak" (DLT-I, 455'21)

gik tur- "aqrk oyununda agrk yan yattnca gukur tarafi yukan gelmek" (DLT-I,

334-12)
miik tur- "ri.ik0 eder gibi durmak, eiilmek" (DLT-I' 335-14)
tek tur- "susmak" (DLT-I, 334-4)

tirig tur- "dik durmak" (DLT-I, 356-28)

18. tut-:
adas tut- "dost edinmek" (KB-324)

il tut- "'Jlkeyi idare etmek" (KB-216)


k()fgiil /a/- "gtintil baflamak" (KB-387)

19. tiiE-:
tnrigra tii{- "yiziistti diigmek" (DLT-III, 378-5)

20. ur-:
Qat

gat ur- "gatgat vurmak" (DLT-I' 320-8)

ters ters Ltr- "her yantndan, her yantna vurmak" (DLT-I, 348-14)

21. yat-z
ufgra yar "strt tistti yatmak" (DLT-IIL 378-3)

22.

ye-z

Qap gap ye- "qaptr qupur yemek"

(DLT-I, 318-12) (DLT-I, 323-2)

Qar Qur ye- "eline gegeni yemek, bir gey btrakmamaL"

23. yi-:
il yi- "iilkeyi idare etmek" (KB-312)

KARAHANLI TURKqESI GRAMERI

l8l

c- Fiil+Fiil $eklinde Olan Birlegik Fiilter: 1. bar-:


art-a bar- "artmaya devam etmek" (KB-5915) kit-e bar- "gitmeye devam etmek" (I<B-247)

krir-ii bar- "dikkat etmek" (I<B-2973)

2. bil-:
adtr-a bil- " ayrabilmek" (KB-4836)
kri ndilr- e
b

il- " gonderebilmek" (KB-2077)

3. bir-:
bol-u bir- "oluvermek" (KB-l642)
kel-u bir- "gelivermek" (KB-6095)

r- " uy andtnvermek" (KB -5690) yor-a bir- "izah edivermek" (KB-797)


o

d g ur- u

bi

4. kel-:
ak-a kel- "akmakta olmak" (KB-943)

kal-u kel- "hdli kalmakta olan" (KB-269)

5. kiir-:
bak-a krir- "dikkat etmek" (KB-5146)

6. tur-:
bak-a tur- "baka durmak" (DLT-I, 73-10)

bir-ii tur- "vermekte devam etmek" (KB-3093) brik-e tur- "btikiilmek, efilmek" (DLT-III, 231-l)
kak-a tur- "kaka durmak, diirte durmak, dcife durmak" (DLT-I, 73-9) kit-e turma- "gide durmamak, gidivermemek" (KB-3179)
sdg-e tur- "sdvmekte devam etmek" (DLT-III, 230-20)
scik-e

7.

tur- "diz tistii oturmak" (DLT-III, 230-19) yaz-z

ur-u yaz- "vura yazmak, dcife yazmak" (DLT-III, 59-9)

182

NECMETTIN HACIEMINOGLU

FIIL qEKIMI
gekimleri,

Tiirk dilinin her doneminde oldulu gibi Karahanh Ti.irkgesi'nde de fiil fiil k6k ve govdelerine getirilen kip ekleri ile yaprlmaktadrr. Kip eklerinden sonra ise gahrs ekleri getirilerek fiil gekimi tamamlantr. Karahanh Ttirkgesi'nde geniq zaman, gelecek zaman, qart kipi ve anlahlan
gegmig zaman Eekimlerinde qahts zamirleri kullanrlmaktadtr. Goriilen gegmig zaman gekimi iyelik kdkenli qahrs ekleri gahrslara mahsus eklerle yaprlmaktadrr.

ile emir gekimi

r. cENi$ ZAMAN QEKiMi


Karahanh Tiirkgesi'nde genig zaman ekleri -r; -ur/-iir: -tr /-ir; -r; -ar /-er'dir. Hangi fiillerden sonra hangi ekin gelece[i Ttirkge'nin tarihi ve bugiinkti givelerinin gofunda oldufu gibi belli bir kurala baflr defildir.

1. Teklik
aQ-ar men

$ahrs:
dg-er men (KB-B-25)

(I<B-4796) ay-ur men (AH-l) bak-ar men (DLT-LII, 194-15) bar-tr men (DLT-I,423-19) imle-r men (DLT-I, 288-3) kag-ar men (KB-722) kel-ir men (l<B-747)
keligse-r men
kes-er men

iil-fir men (KB-1487) dpse-r men (DLT-I, 275-22)


dtiin-mez men (Y:B-791)
sezik-er men

(DLT-II,l17-24) stgm-ur nen (DLT-II,152-26) sizlet-iir men (Dl-x-LI,34l-17)


um-ar men (AH-2)
uzat-maz men (I(B-811)

(DLT-III,285-22) ult-r men (KB-1175)

(Y,-B-363) kil-tr men (KB-3058) kir-iir men (KB-4994) kod-ur men (Y,-B-925)
kfise-r men (13-363)

yat-ur men (I(B-1449)

yon-r men (Y'.8-147)

KARAHANLI TURKQESI GRAMERI $ahrs: ay-ur sen (AH-297)


kag-ar sen (I{B-3502)

183

2. Teklik

kiiy-er sen (KB-5166)

kal-r

sen (KB-1216)

6l-iir sen (KB-1093) sev-er sen (DLT-III, 361-l)


te-

kel-ir sen (KB-583) ktl-ur sen (AH-10) ktl-ur sen (KB-525)


kir$eS-ilr sen (KB-3488)

r s en (DLT-III, 214-25)

te-r sen (DLT-III, 215-5)

uh-r sen (KB-6312)


uzat-u sen (l(B-1420) yap-ar sen (I(B-719)

krir-iir sen (AH-18)


kilge-r sen (KB-4004)

yiid-er sen (KB-1876)

3. Teklik

$ahrs:

abt-ur (DLT-I,206-19) ag-ar (DUl-[,234-7) al-r (DLT-I,168-24)


r (DLT-I, 27 3 - I 0) alw tr-ar (DLT-I, 22G21)
a

kel-iir (KB-3000) kir-iir (AH-460)


c;g-er (AH-236)

lda r-

rig-mez (KB-2086)

dgri-r (KB-5266)
ti I d ii r - ii

arttn-ur (DLT-I, 250-13)


kag-maz (KB-710)

(I<B -229 2)

sakl"a-r (I<B-2220)

kal-r (I(B-110)
kal-ur (KB-556)
kama-r (KB-464)

sev-er (AH-272)

sugft-ur (KB-3399)

udm-ur (I<8-4694)
uza-r (l(9-556)

kan-r (l(B-348) kel-ir (Y:,B-694)


$ahrs: (KB-490,4904) krl-ur miz tur-ur miz (I(8-6386) $ahrs: ay-ur-lar (KB-861)
be

1. Qokluk

3. Qokluk
r-iirle

dg-er-ler (KB-1022)

r (DLT-I,

459 -7)

sor-ar-lar (KB-6061)

I84
b

NECMETTIN HACIEMINOGLU
it iS - ii r- le

r (DLT-II, 88-22)
-5 375

t e zg

in

il r - I e r (I<B 4420)

ke

ldiir- iir- ler (KB

ur-ur-lar (I(B-690) yat-ur-lar (KB-4793)

okt-r-lar (KB-5344)

rr. cORLEN GEqMi$ zAMAN qEKiMi


Karahanh TiirkEesi'nde gcirtilen gegmig zamar' gekimi -d / -di; -du / -dii; +r / -ti; -tu / -tti ekleri ile yaprlmaktadrr. Yalnrz iigiincii teklik qahrs gekimi -h / -di; at / -rl ekleri ile olugturulmaktadrr. Bu eklerin lizerine gahrs ekleri getirilir.

$ahrs: ay-dtm (KB-4156) bilme-dim (1<B-6522)


b

1. Teklik

kol-dum (KB-3501)
o

rna-dtm (DLT-I, 288-12)

ul

dum (DLT-I, 463 -27 )

dg-diim (KB-184)

buS-dum

(DLT-II, l2-5) e mlet-t im (DLT-I, 266-4) e { iit - tiim (DLT-I, 21 0-23)


kal-dm (KB-6597) kalma-dtm (KB-1804)
ka n
S

dtiln-diim (KB-85)
stizle-dim (KB-528)

ug-tum(KB-6036)
uk-tum (l<B-797)

ulm-dtm (KB-6602)
uyad.ttm (KB-6540) yasa-dtm (KB-6548)
ya5at-ttm (KB-6548)

-t

un (DLT-I, 367 -23)

kegiir-diim (KB-649)
ked-tim (KB-84)

kel-dim (KB-528)
kesme-dim (KB-5122)

yokad-tm (KB-6560)
yokla-dtm (KB-6053)

2. Teklik

$ahrs:

ay-hfg (DLT-I,339-L4)
bil-ditfs (t<B-1941)

kilma-tufg (KB-3054)

kol-tufg (KB-671)
kurut-ttrig (KB-1558) rigren-difg (KB-4156)
dte-dirig (I(3-1559)
s ag

bit-difs (I<B-1942) bir-difg (KB-797)


b o I- d
t

rig (DLT-III, 245 -18)

eSit-tirig (l{B-4156)

ma- dt

fg (DLT-I,

79
1

-22)

kal-tufs (KB-1793)

tap m-

dulg (DLT-II,

67 -19)

KARAHANLI TURKEESI GRAMERI


kat-ttrtg (I{B-4517)
ke ke
q - ti

r85

taptn-dtfg (KB-1559)
-3)

rig (DLT

-1,

uk-tnig (KB-1942) ur-dtrig (KB-3061) iileme-difg (KB- I 205) yarut-tuig (I(B-2823)


y et

iir- dii rig (KB -67 1 )

keL-dirig (DLT-I, 53- 1 5)

kel-diri! (KB-3303)
kelme-difg (KB-3960)

iir- dfi fg (KB -3064)

3. Teklik

$ahrs:

bak-n (r{B-4895)

6diir-di (KB-148)
dg

bar-il (KB-375)
imle-di (KB-955)
kag-tu (DLT-I, 12-3)

rettime-di (KB

794)

dkliltii (DLT-I, 264-17)


sat-tt (DLT-I,519-5)

kalma-dt (KB-3064) kandur.dt (DLT-II, 192-7) karar-dt (DLT-II, 77-l) karar-dt (KB-5029) ked-ti (l{B-519) kel-di (t{B-3840)
kelme-di (KB-5969)

sewtiir-di (DLT-II, I 85- I 6) tod-n (I<B-5339) tcirit-ti (KB-148)

tur-& (I(B-519)
uma-dr (KB-3331) uzat-fi (KB-151)

L. Qokluk
aQ-ttmtz
ak-t tmtz

$ahrs:
235 -14

(DLT-III,

(DLT-I, 343 -24) keQ+imiz (DLT-III, 1 83-9 ke I- dim iz (DLT-I, 325 -20)

hl-dtmtz (KB-6255) d g-diimilz (DLT-I, 472-l l) pus-trmtz (DLT-I, 434-7)


yat-ttmry (KB-3615)

2. Qokluk
bar- dt rQtz

$ahrs:

(DLT-II, 47-5)
keq-tiler (KB-5177)

3. Qokluk

$ahrs: anas-dilar (DLT-I, 1 90-1 5)

186
ata-drlar (KB-A,

NECMETTIN HACIEMINOGLU

19)

kel-dile r (DLT-I, 417 -2)

bakts-ular (DLT-I, 183-6) bul-dtlar (KB-898) bulma-dilar (KB-6401)


e e

kir-diler (KB-5684) kdgtiler (KB-5172)


otur-dtlar (DLT-I, ris-diler (I<B-242) stik-tiler (l<B-242) ur-dilar (KB-18)
4
1

3-8)

g le S -ti le

m le S

r (DLT-I, 241 -17 ) -ti Ie r (DLT-I, 242-l)


98-1 )

kanS-tilar (DLT-II,

Ar\LATTLAN GEQMi$ ZnUAn EEKiMi Karahanh Ttirkgesi'nde anratrlan gegmig zaman -mrS / -rzip ekleri ile yaprlmaktadrr. Ek yuvarlak tinliilti fiillere de -mS / -miS qeklinde getirilmektedir.
$ahrs: kiir-miS-im (KB-2516)
men mft-mt{ men (I(B-1577)

nr.

1. Teklik

dziim ydr-mi,r o/ (KB-357)

2. Teklik
b e kl e

$ahrs:

-mi S s e n (I(B -37 5)

hl-ms-uig (KB-3917)
krizle-miS sen (KB-6308)

$ahrs: anun- mt { t ur u r (I{B -33) ay-mtf (DLT-I, 88-22)


bar-mtS

3. Teklik

(DLT-I, 245 -1 4) kel-mig (DLT-II, 59-15)


ke
g -

miS

(DLT-I,38-l) ber-miS (DW-I1024) bil-miS (DLT-III, 160-6)


bol-mrS (DLT-I, 93-5) bul-mtS

hl-mtS (DLT-I, 221-12)


kop-mrS

6B-4869)

kdtiir-miS (KB-3952)
odun-mtS turur ol (KB-4908)

(DLT-III,

361

-l )

tefgle-miS (K8-2334)

iSle-mis (KB-255)

tut-mt{ (I<B-225)
tiig-miS (KB-770)

kag-ruy (DLT-I, 235-15)


kal- mts

(DLT-III, 222-2)

KARAHANLI TURKEESI GRAMERI

187

IV. GELECEK ZAMAN QEKiMi


Karahanh Ttirkgesi'nde gelecek zaman gekimi -ga / -ge; -gay / -gey ve _gu / -ga ekleri ile yaprlmaktadrr. Eski TiirkEe'de srkga kullanrlan gelecek zaman eki -dag / -degi; -taq / -tegi, Karahanh sahasrnda az kullanrlmrgtrr.

1. Teklik

gahrs:
,

(DW-III,236-7) i7-gey men (DLT-I,492-12) lsanglan-ga men (KB-4956) kel-ge rnen (KB-5005) kel-ge men (KB-5005) kesme-gey men (KB-6515)
bar-gay men

kil-ga men (I(B-541) kdgiir-gey rnen (ytB-C,24)


kiid-ge men (I(B-5013) o7ra-gay men (DI'I-LII,312-4)

tugla-gay men (KB-5883)


togra-gay men (DLT-III,312-3)

2. Teklik

gahrs:
kdr-ge sen (KB-5618)
kildezi.ime- gey s en (KB-3764)

kng-Ba sen (I(B-4984) kegilr- gey sen (KB-448 I )


ke
g

il rme - g e s e n (l{B
gahrs:

-37

69)

yaktn bol-ga sen (KB-853)

3. Teklik

asil-gay (I<B-927) al-gay ok (KB-6125) ayft-gay (KB-5246)

dgme-gii ol (l{8-1776)
cil-desi (KB-1066)

dl-ge (r<B-5565)
sag-kny

(KB-(DLT-U, 66-15) bayut-gay (KB-4498)


bar- gay

(DLT-II, 66-12)

sang-ga (l<B-2329)

bir-ge (KB-950)
ilet-gey (KB-4115) kal-ga (KB-983)

silig bol-gu (KB-546)


tanlma- gay (DLT-II, 2Og -22)

kanl-gu (KB-3363)
ke l-

(DLT-II, 66-16) udtt-say (I<B-1424)


ter- gey

gey (DLT-II, 66- I 5)

uk-gay (l<B-282)

gii (DLT-II, 68-28) kelme-gey (KB-4478)


kel-

iiziil-ge (KB-5565)
yad-ga (I<B-2329)
yadhilma- gay (DLT-I, 442-7 )

hl-gay (KB-368) ki r- g ii- s iiz (DLT-III, 6-4)

yasma-gu (KB-3674)

188

NECMEI-TIN HACIEMINOGLU

hl-gu (KB-1102) kur-gay (DLT-[, 66-11)


kr)ni

y o kal- g

ru

r (I(B -692)

$ahrs: kel-geler (KB-4570)


kri rme
-

3. Qokluk
g ey
I

er (KB

-3

352)

iinde-geler (KB-4570)

Yakrn Gelecek Zaman


-gahr; -geliir / -gelir ekleri ile yaprlmakta&r. al-gahr (KB-116-11) at-gahr (DLT-tr,20-3) bar-gahr (KB-5976)
ba r-ga h

kdn-gelir (KB-5976)

n (DLT -II,

67 - 1)

kal-galtr (KB-1074) kel-gelir (KB-1074)

(DLT-II, I 88-1 0) tur- galr me n (DW -Il, 67 -2) turgur- gahr (DLT-II, 177 -6) yet-gelir (KB-C,370) yet- geliir (KB-A, l7 6-7)
xzgur- gahr

v.

$ART KrPr

Karahanh Ttirkgesi'nde -sa / -se ekleri ile yaprlmaktadrr. Bir kag ornekte -say .,'-re) ffievcuttur. $ahrs zamirleri ile gekim yaprlmaktadrr. Birinci gokluk ve i.igtincti gokluk gekimlerinde zamirler eklegmig ve -mtz / -miz; -lar / -ler qekline girmiEtir.

l. Teklik $ahrs:
bar-sa men (I{B-5732)
edle-sey men (I{B-C 77 -13) kel-se men (KB-4954) kelme-se men (KB-4954)
ko l- s a-

m (DLT-I, 399 -22)

krir-se men (I(B-815)


ril-se men (KB-920) ti-se men (KB-645) yaz-sa men (I(9-3769)

ktl-sa men (KB-3339)


kod-sa men (KB-5752)
y t g I as

ytgla-sa men (l(B-20)

n (l(B

-5

644)

2. Teklik

$ahrs:
ktlma-sa sen (KB-5345)

bar-sa sen (DLT -I, 1 34- I 3)

KARAHANLI TURKQESi GRAMERI

189

bir-se-fg (I(B-232)
b o l- s a s e n

ktna-sa sen (KB-3778)


64-1 3)

(DIJI -I,

kiz-

Ie - s e

se

n (I(B -3 12)

b u I ma - s a s e

n (I{B -23 62)

krir-se sen (KB-815) ti-se sen (KB-5069)


tut-sa sen (KB-1340) uk-sa sen (KB-658)

biit-se sen (KB-1340)


iq-se sen (KB-6148)

kel-se-rig(l(B-189)
(milstensihlere ait olsa gerek) kelme-se sen (KB-3258)

yi-se sen (KB-B-148)

3. Teklik

$ahrs:
kag-sa (KB-1382) kndag bolma-sa (KB-3
I7I

ag-sa (I(B-733)

agn-sa (DLT-I,274-2)
ak-sa (DLT-I,377-l)
asun-sa (KB-2604) at-sa (DIJT-I, 116-5) ba-sa (Y.,8-710)

kel-se (KB-334) kirme-se (I<B-2520) kodu birme-se (KB-3087)


odug bol-sa (I<8-2796)
o

bak-sa (DLT-II, 144-19)


ber-se (DLT-I, 320-25)

fgay

bo l-

sa

(I<B -129 4)

rize bolma-sa (KB-840)

bolun-sa (KB-4502) fesad kilrut-sa (KB-209)

trt-sa (KB-5154)
yontma-sa (KB-3868)

1. Qokluk

$ahrs:

buz-sa-mrc (KB-4016) er-se-miz (KB-6428) ur-sa-mtz (KB-4016)

3. Qokluk

$ahrs: bol-sa-lar (KB-5582) bul-sa-lar (I<B-4432)


ko

sev-se-ler (KB-5582)

srik-se-ler (KB-5582) tep-se-ler (KB-81)


ttdma- sa-lar (KB-558 1 )

r k - s a - I a r (Y\B -229 9)

dg-se-ler (KB-4396)
iigren-se- ler (KB-468 1 )

I9O
VI. BMiR KiPi

NECMETTIN HACIEMINOGLU

Karahanh Ti.irkEesi'nde emir gekiminin qahtslara gcire ayn ayn ekleri vardtr.

$ahrs: -aym / -eyin; -ym / -yin; -dy / -ey; -ayt / -eyi;


ay-aym (KB-702) bar-aytn (KB-467) ber-eyim (KB-A109-26)

1. Teklik

-yt

-yi; -eyim

krir-eyim (DLT-III, I 30-4)

krir-eyin (KB-570)
tig-eyin (KB-930) tut-aym (KB-1579) uk-aym (KB-787)

bilt-eyin (I<B-729) kel-eyin (KB-560)


kes-eyin (KB-166)

yor-aym (Y\B-2673)

kil-aym (KB-467)
ak-ayr (KB-C 389-10) ay-ayt (KB-B 103-13)

kol-ayt (KB-C 389)

bar-ayt (KB-B 281-2) kol-ayt (KB-6568) ivme-yin (KB-5648)


sevme-yin (KB-933) it-ey (KB-184-9) kel-ey (KB-51-6)

kill-eyi (KB-6587) uk-ayt (KB-6589)

sdzle-yin (I<B-2947)

i;rey (KB-1033)
tap-ay (I<B-246-6)

kdr-ey (KB47)

2. Teklik $ahrs Eksiz, -grl / -gil; -grn I -gin Ekleri ve Unleme Edatlarr ile: Eksiz
ba (t{B-964) bas (Y',8-2361)

kdrme (KB-3505)

oh (r(B-4953)
tiryak it (KB-1064)
unutma (KB-1462)

birme (I{B-4278)
eSit

(I(8-4636)

KARAHANLI TURKQESI GRAMERI katrylan (KB-5257)


kegiir (l(8-396)

r9t

urun(K3-1947)
usanme (KB-3169)

hlma (l(8-2161)
kolu bir (KB-4871)

yafglma (KB-360)
yontma (KB-5467)

Unleme Bdatlarr ile: bit-e (l(B-1280) eg-e (I(B-B- 135-8)


kd r- gi l- e

tur-a (KB-A-189-23)

(KB -A- I 79-40)

gil-a (KB-A- I 79-40) yrg-a (KB-144-1265)


yan-

-grl

I -gil Ekleri ile:


14-1 8)

anun-gil (DLT-I,1

kiidez-gil (KB-4649)

ay-lil (DW-I,376-12)
ay-gil (I<8-2266)
bama-gil (I<9-2367)

okr-gil (KB-1181) ddilr-sil (I<B-244)


so

rfgdama- grl (KB -6 1 I 8) (I<B -4252)

bar-gil (DLT-I,37-11) ber-sil (DLT-I,35-6) bol-sil (DLT-I,64-14) d-gil (I<B-395)


kas-gtl (KB-4061) kegilr-giI (KB-28) kegiir-gil (KB-28) krirme-gil (KB-5211) yatma-gil (KB-4114)

t ep s e m e - g i I

tur-gil (KB-4173) tusul-gil (KB-3408) tut-gil (KB-25) tut-gil (KB-4296)

tii{iir-gil (DLT-II, uk-sil (I(8-3645)

3I

6-l 0)

yanma-gil (l<B-4782)

-grn
i S i d- g

/
in

-gin Ekleri Ile:


(I<B - A-21 -2

bol-gtn (KB-A-130-5)

l)

in (KB -A-47- 1 ) tut-gm (KB-A-21'-21)


s ci zl e me - g

okt-gm (KB-A-30-23)

r92

NECMETTIN HACIEMINOGLU

3. Teklik $ahrs: -su


bayu-su (KB-5853)

/ -sii; -sun /

-siin; -sunr / -siini

kutad-su (KB-B-37-7)

bilme-sii (KB-3179) bir-sa (KB-88)


buzulma-su (KB-941) estirtme-sii (KB-61 37) keg-sii (KB-6594) krlma-su (KB-3139) kolu tur-su (KB-5286) koratma-su (I<B-6239)
kc)rme-sii (KB-3235)

o/-s, (KB-5852) tiril-sti (KB-5103)


turma-su (KB-3179) tut-su (I(B-943) udftma-su (KB-5266) ar-su (KB-5519)

yetilr-sii (KB-2672) yont-su (KB-3022)

al-sun (KB-6008) bar-sun (DLT-II, 64- I 8) barma-sun (KB-167) bol-sun (DLT-I,53-26) bolma-sun (KB-5074)

kelme-siin (KB-4995)

ktlsun (KB-5851)
okt-sun (KB-B-281-3)
cite-siin (KB-1560)
rite l-s iin

(KB-B-

I 98-1

2)

bul-sm (DLT-II,
ke
g

3 16-1

1)

smma-sun (KB-167) tm-stn (DLT-II,


3I

i.ir-sfin (KB- I 920)

6-l 0)

kel-siin (DLT-II, 64-l 8) kel-siin (KB-A- I 38-39)

yorft-sun (KB-s467)

bol-sunt (KB-5590) kel-stini (KB-509) kel-silni (KB-944)


kesme-silni (KB-166)

krir-siini (KB-509)

iini (KB -5590) yalm-sunt (KB-121)


riklit
-

yasa-suru (KB-123)

kol-sunt (KB-5607)

/ -elim; awm-alrm(DLT-I, 263-14) bar-altm (KB-3489)

1. Qokluk $ahrs: -alrrig / -elirig; -ahm

-hm

/ -lim

kir-elirig(KB-B 358-l) kdq-elim (DLT-II,5-28)

KARAHANLI TURKQESI GRAMERI


bar-ahrfg (KB-A I 79- 1 1 ) keg-elim
ke miSe

193

krir-elim (I<B-4924) kiid-elim (I<B-4924)

(DLT-II,6-l)

lim (DLT-I, 44 I -8)

okt-ltm (KB-3155)
sma-Itm (KB-4930)

kil-altm (KB.A 141-5) kir-elim (KB-4975)

2. Qokluk
-rig / -riglar
a I - t - tfg

$ahrs:

(DLT -III,

37

2-4)

bosa-fg (I<B-2302)
t ut - u-

bar-rrig (DLil-II, 45-1 l)


b e r - i - rfg b i I- i-

rigla r (KB -4 8 67)

(DLT-III, 359-7)

yasa-fg (KB-2302)

fg (DLT -TII, 37 2 - 5)
$ahrs: dgren-siiler(KB-5554)
cigret-siller (KB-5554)

3. Qokluk
-sular

-siiler; -sunlar / -siinler

ayu$lama-sunlar(I(B-4463)
bilme-silnler (KB-C
kri

391-3)

rme-stinler (KB-39 1 -3)

VII. GBREKLiLiK KiPi


Karahanh Ttirkgesi'nde gereklilik gekimi -gu / -gii ekleri ile yaprlmaktadrr. Bunun yanrnda -gu / -gii + kerek ve kerek + ... -rc /-se gekilleri de mevcuttur.

-gu

/ -gti +.kerek

$ahrs: ote-gii kerek men (KB-1593)

1. Teklik

itin-gii kerek men (KB-5698)

2. Teklik
ig

$ahrs:
(I(B - I 059)
ki fge
S -

ii r - g

ii

k e rek

ii

ke r e k

(l(B -5 649)

kanl-gu (KB-4316)
kanglan-gu (KB-4859)
kanlg

sen ay-gu kerek (I{B-191A)

yetilr-sti (KB-4859)

u ke rek (KB -3209)

94

NECMETTIN HACIEMINOGLU

3. Tekil

$ahrs: (KB-1058) aktt-gu


alma-gu (KB-4144) arun-gu (KB-1103) htamn-gu (K84640)
b ii t ti r - g

kilma-gu-mu (I<B-5772)

kii-sii (KB-2033)
dgret-gii ol (KB-4166) srizleme-gii (KB-987)
sugurka- gu ol (KB-3388)

ii (I<B

-29

82)

ivme-sil (KB-557)

tesis-gil (l<B-2376)
oktt-gu kerek (I{9-641)

avt-gu kerek

(l(B-642) esit-gii kerek (l(B-l0ll)


kerek + ... -sa

yorft-7u kerek (I(B-454)

-se

nege me bu begler scizin kizlese

bu iki kiSike kerek siizlese (l(8-2678) er edgil kerek tutsa edgil hlmg kayuda tilese bulur mifg seving (KB-3509) kerek oglum erse yakrn ya yaguk kerek barktn erse kegigli konuk (YtB-811)
ukuSlug kerek ked iidiirse kisig

biliglig kerek ked biitiirse

iSiS Q<B-327)

r)riigliik kerek begke togsa kiin ay (Y3-325) krinilik kerek erke kopsa kutun krinilik an ol kisilik biitiin (KB-865)
mariga aygil emdi sil baslar kisi

negii teg kerek kilsa begler i,si (KB-2266) isizlerke kastg kerek korksalar yavaslarka edgii kerek sevseler (1i3-2299)

KARAHANLI TURKCESI GRAMERI

195

Karahanh Ttirkgesi'nde mesi ile yaprlmaktadrr. Birleqik gekimler, hikaye, rivayet ve $art birleqik Eekimleri olrnak iizere [ig grupta toplanmaktad:r. er- yardrmcr fiilinin gririilen, anlatrlan gegmiq zamanlan ve $art gekimi yaprlarak birlegik gekim teqkil edilir. Metinlerimizde geEen ornekleri giiyledir:

BIRLE$IK qBKIMLBR birleqik gekim, iki ayn gekimli fiilin ard arda getiril-

1. Hikdye Birleqik Qekimi:


a) Goriilen GeEmiq Zamann Hikiyesi:
a g t r la- dt

rfg e rd i (Y,,8 - I 09 4)

ay-dmr erdi (KB-1089) sev-dim erdi (KB-714)


s

izinme-dim erdi (KB-3882)


r d i fg (I(B - 1242)

b) Anlatrlan Gegmiq Zamamn Hikiyesi:


t d r ii t ii
I-

m iS

c) Genig Zamanrn Hikdyesi:

(l(8-650) eymen-ilr erdim (I(8-5069) kdr-tir erdi (l(B-4427) kiiy-er erdim (I(B-3308)
eSit-mez mii erdirig

tut-ar erdim (DLT-I, 399-23)

yon-r erdi (I(8-465) yon-r erdim (DIJI-III,219-14)

yilgiir-ilr erdim (13-384)

tile-r erdi (KB-40)


g) Gelecek Zamamn Hikdyesi:

erdirig(Y\B-2698) kalma-gay erdi (I{8-3656) ked-gey erditrg (KB-4425)


bil-gey d) Yakrn Zamann Hikdyesi:
y at
-

siir-gey erdifg(l(B-5105) tur-gay erdim (Y.,8-3337) tiirerme-gey erdi (I(8-696)

gah r

rdi (YJ

-59

53)

e) Emir Kipinin Hikdyesi:


d l- s iin
e

rdi (l{B -l 539)


u

f) Gereklilik Kipinin Hikdyesi:


b a r ma- g
e

rdi

fg

(I<B -1 089)

196

NECMETTIN HACIEMiNOGLU

2. Rivayet BirleEik Qekimi:


a) Geniq Zamanrn Rivayeti:

rile-r ermis (KB-469) b) $art Kipinin Rivayeti:


sev-se ermis g{B-3478)

3. $art Birleqik Qekimi:


a) Gcirtilen Gegmiq Zamanrn $artr:

(KB-4100) bilime-di erse (KB-2698) bul-durfg erse (KB-5901) eSitme-clirfg erse (KB-83) keg-ti erse (KB-6256)
bar-drrfg erse

hL-dt erse (KB-1

13)

hl-dtfg

erse (DLT-I, 74-20)

krir-diim erse (I{B-790)


cil-di erse (KB-235)

yonma-dr erse (I{B-4427)


r)l-miS erse (I{B-2403)

b) Anlatrlan GeEmig Zamanrn $artr:


bol-mry erse

(13-2402)

c) Geniq Zamanrn $artr: bar-maz erse (I(B-1077)

kol-ur erse sen (I<B-226) tuigla-r erse (I(B-2947)


yan-ar erse (I(B-5073)

(Y\B-4132) bul-ur erse sen (KB-4137)


bol-ur erse sen

kil-ur erse sen (KB-226)


g) Gereklilik $artr:

(KB-3186) ay-gu erse (KB-3886)


bar-gu erse

bir-gii erse (I(B-5218)


d-gum erdi

(I{B-tt3t)

kerek erdi sen me munt uksa sen (KB-658) eSitme-giim erdi (KB-3859) $u cirneklerde ise tig kipli Eekim mevcuttur.

udt-r erdirS erse (KB83)

ril-tir erdi erse (KB-1108)

KARAHANLI TURKEESI GRAMERi

197

ixriunni riir,r,Bn
Karahanh Tiirkgesi'nde iktidari fiilin olumlusu bil- yardrmcr fiiliyle yaprlmaktadrr. Bunun yanrnda az olmakla birlikte olumlu qekil igin a- fiilinin de kullanrldr[r goriilmektedir.

1. Olumlu Qekim:
adm kim itiigey ot em ya tolum (KB-4838) bilig iske tutsa ttdusa krizin (l(B-2870) negii teg barugay safga bu dziim (KB-3789) neteg tapnugay men (KB-3055)
unarQa lyugay seza bu tilim

(AH-3)

2. Olumsuz Qekim:
agry teg bu edgii agumaz tlp; (KB-905)

bilig bolmasa er isin itniimez (KB-2790) biliglig kdni sdzleyiimez sdzin (I<8-6747) biligs iz tilini biliimez 6ziim (KB-202)
biliimese emdi bu ta'at gmt (KB-3990) bu ikin it[imese kodgil bilig (I<B-222) fesad birle devlet turumaz kagar (KB-4415)

hahfgnt dteyiimedim men (KB-1560)


kagumaz men andm sr)z aydtm kese (KB-700)
kd riime g ey e d g il g t ii ne r g ey

kiinil fg (KB-B,

305 -9)

kileleziimegey sen aya ash beg (l<B-3764) ozunQt ara kirse sernii umaz (KB-5863)

dliimiig ttdumazbilig ya ukuS (Y:B-1196) citiig dtniimez men tilimni yaap (KB-791) sini erdiikiir$ teg dgiimez dziim (I(B-33)
tegtimedir$ iske isirig ne ering Q{B-6350) tuta bilse devLet teztimezturur (KB-713)

tilSiildi r;gi kdfgli yetlilmedi (KB-1573) usal bolsa begler iSin biitriimez(I(B-2027) yiyiimedi bar& kdriifg halini (AH-274)
$u omekler de iktidari olumsuz bol- fiili ile teqkil edilmigtir. ant siirse bolmaz r;kiiS yrl rigiin (I{B-2427)
oru yetse bolmaz ederse kuSm (Y3-2094)

I98

NECMETTIN HACIEMINOGLU

tilkel bilse bolmaz kiltklanru (I<B-4757)


yime alsa bolmaz alklannt (1<B-4757)

soRU $EKLI:
Ttirk dilinin her devir ve sahasrnda, dzellikle yazrh metinlerde soru gekli, gerek isimlerde gerekse fiillerde mu / mil ile yaprlmaktadrr. Bu bazr mtielliflerce ek kabul edilmekle birlikte, biz "soru edatlan" bahsinde gcisterdik. Burada fiillerin soru geklini ele almaya gahqacafrz. Tespit edebildifimiz gekiller aga$rdaki <jrneklerde gosterilmigtir:
ayu birmedi mil atafgya anafg(I<8-651)

ayur kcirmedirfg mil bu hakan yiizin (l(B-82)


azu tadu birle togar mu tigil (KB-1816)

bulur mu riziin bu keligli tiiniim (KB-5696)


du'a fulga mu tip mafga bir turup (KB-6503)
eSitmez mil erdirig bilgildin bu stiz (KB-650)

ilefgey mii erki mariga ol krini (KB-3160) kaldt mu (DLT-I, 4l-16)

katil&fg mu bulgak kopurgay kr;re (Y:B-4271) kelir nzii (DLT-I, 129-12)


kelir mii ya kelmez agilmaz sozan (KB-3158) kerir mii sen (DLT-I,88-18) kisi rigrenip mii bolur ol biigii (KB-1816) kisi topgr kilmak yarar mu bilip (l<B-4775)

birigli idi (l<B-3745) tildi mii (DLT-I, 4l-16) smlgay mu erki ilig altunt (KB-3160)
mariga birmegey mii

tirilgey mii erdi kd@iil ay brike (KB-4920)


tusulgay mu erki sar$a dtlerim (KB-5121) tutuzmadt mu kdr safga hil bayrig(Y\B-652) ukuSlug uknr mu.bilir mii negii (KB-908)

uruttmfgmu erki azu rirttiltip (KB-5763) yanut ktlmagu mu ay kdfgli tiris (Y\B-5772)

CU

MLE

ctimle, bir fikri, bir diigiinceyi, bir hareketi, bir duyguyu, bir olayr tam olarak bir htiktim hdlinde ifade eden kelime grubudur. Ciimle "hiiktim grubu"dur. Ctimlenin temel fonksiyonu hiikiim ifade etmektir. onun igin ciimle en tam, en geniq kelime grubudur.

ciimle unsurlan; rizne, ytiklem, nesne, ttimleg ve zartilr. Bu unsurlann hepsi aynt anda bir arada bulunaca[r gibi, bir kagr ile de ctimle kurulabilir. Hatta bir tek
Eekimli fiille de ciimle olugturulur. Bir ciimlede bir gekimli birden gok olabilirler. Ttirkge'de,
vardrr. Bunlardan birincisinde ytiklem gelirim" ve "Hava giizel" gibi.

fiil olabilir. Difierleri

"Fiil ciimlesi" ve "isim ctimlesi" olmak iizere iki gegit ctimle fiildir, ikincisinde ise isimdir. Mesel| "Eve

Karahanlt Tiirkgesi'nde ctimleyi ele aldrlrmrzda yukarrda ifade ettilimiz ctimle Eegitlerini g<irmekteyiz. Metinlerimiz rizellikle Kutadgu Bilig, Atabetti'lHakayrk ve Divan-r Hikmet gibi eserler manzum olduklan igin tam anlamryla diizenli bir ciimle ile kargrlagmak miimkiin defildir. Qtinkti Tiirkge'nin ctimle yaprsr Ozne+Tiimleg+Yiiklem geklindedir. Fakat metinlerimizde bunun farkh oldufunu gdriiyoruz.
drneklemeye gahgaca[rz:

Biz Karahanh Tiirkgesi metinlerinde ctimle bahsini Eu esaslar i.izerinde

cUMLB eEgirLERi:
1. Ytiklemine Gdre Ctimleler

Fiil Ciimlesi b. isim Ciimlesi


a.

2. Yaprsrna Grire Ciimleler


a. Basit Ciimle

b. Birleqik Ciimle

2OO
b. b.

NECMETTIN HACIEMINOGLU
b. a. $arth Birlegik Ciimle

ki'li (kim) Birlegik

Ci.imle

b. c. i9 ige Birleqik Ctimle (Srrah Ciimle)

3. Anlamrna Gore Ctimleler


a. Olumlu Ciimle

b. Olumsuz Ciimle 4. Ogelerinin Diziligine Grjre Ci.irnleler a. Kuralh Ctimle


b. Devrik Ciimle

Biz yukarrda qema olarak ifade ettifimiz gibi, metinlerimizdeki ciirnleleri bu


esaslar iizerinde i nceleyecefiz:

r. YUKLEMiNB conn cUulnrBn a. Fiil Ciimlesi: Yiiklemi gekimli bir fiil olan c[imle geqididir.
Metinlerimizde
fi

il ciimleleri goktur.

afgar bir ok tegdi (DLT-I,48-10)


aya dost biliglig tzin izlegil (AH-225) bayat afi birle sdziig basladtm (KB-124) bu sriz kdrfgiilde srgdr

(DLT-II, 15-10)
227 -13)

er oghfga tartmdt (DLT-II, 240-2)


e

yag*a tutsukdt (DLT-II,

ilahi dkilS hamd ayur men sariga (AH-l)


hs rak
ig

endi (DLT-I, 203 -22)

maginLe

r enisii'l-memalik atar (KB-28)

ol ewge bitig r)tgiirdi (DLT-I, 226-24) ol ytgag yonundt (DLT-III, 86-5)

(DLT-I, 69-26) sii yumurlanrJr (DLT-iII, I 14-5) tawar hzudr (DLT-III, 265-1) te ri erilkLedi (DLT-I, 7 0-17)
sii on kiin ciriik bolfu

tilkii

ciz

iige iirse udhuz bolur (DLT-I, 54-24)

KAI{AHANLI TURKqESI CRAMERI


uragut bezendi (DLT-II, 142-4) illiiS bol& mah kiSiler ara(AH-243)

201

yitilk bulundr (DLT-II, 143-14)


b. isim Ci.imlesi: Yiiklemi isim olan ciimle gegididir. Metinlerimizde isim ctimleleri yahn isimlerle tegkil edildifii gibi bildirme geklinde veya "ol" zamiri ve "turur" gekimli fiilleri ile de oluEturulmaktadrr. Tespit edebildi[imiz tirnekler gu
Eekildedir:

'ali tdrtilengi ol ersig tofga (AH-34) 'atik birle faruk ilg:iing zi'n-nureyn(AH-33)

bilig ma'dini hemfazilet k6ru (AH-48) bir yryag yer (DLT-III, 8-21)
bu baS ol kant yuSulgan

(DLT-il, fi-24)

bu kudret idisi ulug bir bayat (AH-19) bu nefg antfg ogn ol

(DLT.I, 126-22)

erik erini yaghg-ermegil bay kanhg (DLT-I, 70-24) kiin ol ajunug yarutgan (DLT-trI, 52-15)

ol kisi ol telim sdz ayrgan (DLT-I[, 52-10) ol ol 'akl ukuS huS hiredka mekhn (AH-47) ol ol halk talux kiSi kutlugt (AH-23)
riliiglerni tirgiiunek asan aliga (AH-20) resuller ririirig yiiz bu ol yi)zke krtz (AH-25)
hamd u sipas-il minnet ve dkiis 6gdi tefgri azze ve celleka kim ulugluk idisi tiikel kudrethg padisah turur (Y'B-l) ma'lum hlryh kitabdmyaky auzrak turur (Y:B-12)
ugan bir bayat ol kamugda oza (YxB-l)
6ktiS hamd u dgdi

afgar ok seza (KB-l)

muhammed yalavag halayrk bagr kamug bargalarka ol ol ktizkz,rr (KB-8)

yime bu kitab oI idi tik'aziz (KB-9) asryhg turur buyok ol hig yan (KB-I5)

202

NECMETTIN HACIEMINOCLU

ay ig ta{ biligli ay hakku'l-yaktn ktiziimde ytrak sen kririgiilke yakm (KB-C,


13)

kdrigliim katry tilim agtg ciziim zAfim (DH.I-9)

kdfgli katry diLAzdrdm hudd bizar (DH.I-22)


yalgan da'va ta'atlanm bargan paC (DH. IV-3)

2. YAPISINA GORE CUMLELER Yaprsrna grire ciimleleri ele ahrken iki grupta ele ahyoruz. Birincisi basit
ciimleler; ikincisi birleEik ctimleler. a. Basit Ciimleler: Bir tek yiiklemi bulunan arufg bahs
iS

fiil

veya isim ctimleleridir.

indin buttt uvtanur (AH-57)

arufg isin kegiirdiim (DLT-I, 47-16)


bahahg dinar ol biliglig kigi (AH-85)

bayat afi birle srizilg basladm (KB-1)

giil \Sktnt kfryenda min biilbiil


mag inle

boldum (DH. XIX-2)

e nis il' l- me

malik at a r (KB-28)

ne ogurda ke ldifg

(DW-I, 53-16)

r)z[in ag

n& (DLT -1, 46-7 )

sehavet semahat tutar usmam (AH-54)

vi-dirigd netiig krlgum garibhgda (DH. VIII-l)


yime tdrt isirige dur men selhm (AH-31)
zine t ii' l- ilm
e

rd

iy ii r I e r kri ni

(KB -28)

yok erdim yarattufg yana yok

hlry (AH-9)

yaratil ol ugan tiiniifg ktindtiziirfg udup biri birke yonp dfg sariga (AH13,74)
baka krirgil emdi uka slnayu
ne nerigbar

bilig teg asryhg dngin (AH-99, 100)

cahil yap anmaz angsrz eriir (AH-112)

KAr{AHANLT TURKQESI

GRAMERI

203

b. BirleEik Ciimleler: Birden fazla yilklemden olugan ctimlelerdir. Biz bu bahisi tig grupta incelemeyi ve metinlerimizden <jrnekler vererek iglemeye gahgtrk.

b. a. $arth BirleEik Ciimle: Qekimli bir fiil veya isim ytiklemi, gart kipinde Eekilmig bir bagka fiil ile garta baplanarak ifadesini buluyorsa bu qarth birlegik ci.imledir. Esas htikiim yiiklemdedir. Fakat bu hi.ikmiin olabilmesi ise kendisinden cince bir garta baflanmr$trr. Metinlerimizde bu tip ctimleler ozellikle nasihat kitabr mahiyetinde olan AH., KB., DH.'de goktur.
'dkil irsertg gariblerni kr;fglin avla (DH.I-7)

antfg medfu bolsa Sekker

Sehd

afga (AH-28)

apafg dosturig erse imin bolmagu (l(B-71)


atan yiiki aS bolsa agka az krirtintir (DLT-I, 75-22)

(DLT-I, 160-5 ovQr ne7e al bilse adrg anga yol bilir (DLT-I, 332-12)
atsa okrn kez kerip kimdiir ant ytgdaq bayat birdi erse sariga sen me bir (AH-246)

bilig ginde erse sizarkafgtidi (AH-104)


birin kelse rahat keliir renc onun (AH-210)
bu kiin tegsii mindin diirud ol.yann elig tuttagtmka egirse murfga (AH-29-30) himmet birserfg Som nefsirige ursam teber (DH. VII-9) im bilse er rilmes (DLT-I,38-19)

itigli bar

erse c)ger men ant (KB-25)

kalnfg berse krz

alr

kerek bolsa ktz ahr

(DLT-IIL 371-20)

kavi erse kamlur kagar kuweti (AH-196)


kayda barsam hetr batam maiga hemrdh (DH. II-9)

kayda kdrserfg kdrfgli smuk merhem bolgtl

(DH.I-3)

kim ol yolsuz

erse

anrr[g yolt yok (AH-41 1)

kiilse kisi atma arfgar iirter kiile (DLT-II, 29-11)


maigct boLsafazhig kuulh dziin (AH-39) yine bu ra'iyyet ki.idezgti anr

204

NECMETTIN HACIEMINOGLU

melik me kiizetse teni me canr (l{B-43)


dkils sdzlese yafgsa& tir bilig yana scizlemese agrn

tir tilig (KB-l74)

dkilz adah bolgmga buzagu bay bolsa yeg (DLT-I, 59=18)

sartrufg azukt ang bolsa yol iize yer (DLT-I, 66-16)


seve bakfi erse sen dzni avfi

(KB-l35)

sevilmek tileserig kigiler ara

ah bol ahl* sini sevdiiriir (AH-258-259)


takr ma negti erse arzu tilek

bayat ok bolu birsil arkn yiilek (Y\B-122)

tirig esen bolsa tafgiikiis kciriir (DLT-I, 62-6)


tirip birilr ersefgnege tirse tir (AH-248)
tolum anutsa kulun bulur tolum urutsa bulun bolur (DLT-I, 215-9)
iimmet bolsarig gariblerge tdbi' bo,lstt

b. b.

Ki'li

(DH.I-5) (Kim'li) Birleqik Ciimle: Ki edatr Tiirkge'ye Farsga'dan

ciimleyi asrl ciimleye baflayan bir edattrr. Biz Ttirkiye Ttirkgesi'nde bunun kullanrlmast ile olugturulan ciimlelere "ki'li birlegik ctimle" diyoruz. Metinlerimizde "ki" ile yaprlmrE birlegik ciimle mevcut defildir.
hamd u sipas ti minnet ve tikiig tigdi tefgri azze ve celleka kim ulugluk idisi tiikel kudrethg ptid$ah turur (Y:,B-l)

gegmigtir. Ti.irkge'nin Krpgak, Qafatay ve Batt Ttirkgesi sahalannda yardrmcr

rufi birgen neni kim tiledi


13)

erse

hld

yime neni tilese kilur

(I{B-4)

knmug ittifak boldilar kim masnkvilayetinde kamug tiirkistan illerinde (Y.,8-

ol er kim ulugsmdt men men tidi (AH-271)

b. c. ig ige Birlegik Ctimle ve Srrah Ciimleler: Bu bahiste bir kag yi.iklemi bulunan, fakat anlamr tamamlayan ctimleleri ele alarak tirneklemeye gahqacafrz. Burada sadece birkag gekimli yiiklemi bulunan ciimleleri defil; bunlann yanrnda tizellikle zarf-fiillerle ve baflama edatlan ile genigletilmiq ctimleleri ve manzum eserlerimizdeki giir ciimlelerini de alarak
omekleyecefiz.

1. Srrah Ciimleler:
ilimen gigek tizitdi

biikiindin ol yauldt

KARAHANLI TURKEESI GRAMERI


dkilS yatrp iizeldi

205

yirde kopa adnsur (DLT) yagmur yagtp sagildt

tiirliig

gepek suguldt

yingii kah apildt


gmdm yryar yugru{ar (DLT)

yagt otm dgilrgen toydm ant kdgiitgen


yaS

lar iiztip

ke

iir I e n

tegdi oh rildiirii (DLT) erdi apn tatrgan


yavlag yagrg katargan

boyrun tutup kadtrgan


basn tiliim agtaru @LT)

tilig Stfa koldt rabbm kdtiirdi e/ig (KB-1110)


dua kildt itig ktir aQtt bu yar$hg rikiindi rikiis yryladt

rikiingi asry kilmadr (KB-1121)


bu tiirkge koSuglar tiikettim safga

ohrda urutma du'a kil mafga (KB-75)


barur men ajundm t;ziirig

eSit sen

dkiis ibret algil ma aggil kr)ziirigll'F.r6)

206

NECMET'TIN HACIEMINOGLU

2. Zarf-Fiillerle Yaprlan Ciimleler: b ilig Ii g ke re kli g sd ziig dzley iir


s

kereksiz sdzini kririip kizleyiir (AH-117,I

I8)

efitSil biliSlis neSii tip ayur


edepler hay

til

ki.idezmek

tiytir (AH-1?9-130)

algil dgilt mendin ogul erdem tile


boyda ulug bilge bolup bilgirfg ula (DLT-[,5 etil suwt aka turur / kaya tiibi knka turur balrk telim baka turur / kr)liifg tah kiiSeriir (DLT-I, 73-7,10)
1- I 5,1

6)

ktiriip negiik kagmaduig/ yamar suwm kegmedir$


tavanrigru sagmadtfg / yesiin seni ar bdri (DLT-I, 79-20,23)

tiln kiin kege alktnur ridlek bile ay (DLT-82-14)


dlgenimde ytglry urufgyiiz min tayak

ol sebebdin hakka ugmrp kildim muna (DH-IY,4)


ayakrmdm tutup stidrep giirge ilttirfg hakka kulluk

hlmahig dip yanqry tipifg(DH-IV-S)

kamug bargnsufga bilgiiler srizi

tizip yinqiileyti kamug tiip ttizi (KB-l

l)

katnug

bu kitabnt nlry dzlcmis

hazine iqinde urup kizlemi,r (KB-13)

KARAHANLITURKQESIGRAMERI
atadn annda bagtrsak bolup

207

tiler erdi tuti, bayatn, kotup (1iI41)

kdfgiil badtm emdi arufgyoltfga


sevip sdzi tuttum biltiip kavltfga (KB-46)

3. ANLAMINA GORE CUMLELBR: a. Olumlu Ciimleler: Hiikmti bildiren ytiklem olumlu bir fiil veya isimden oluguyorsa, buna olumlu ciimle diyoruz. $ekil itibanyla olumlu olan bazr ctimleler, anlam bakrmrndan
olumsuzluk ortaya koyabilir. Meseld Tiirkiye Tiirkgesi'nde: "ne Ahmet geldi ne de Ali" ctimlesinde fiil, qekil itibarryla olumludur; fakat anlam bakrmrndan
olumsuzdur.
senir@ rahmetifgclin umar men orisa unarQa ayaymyan bir mariga (AH-4)

(AH-2)

antfgdgdisindin tatu bu tilim (AH-27)


ant Sahtmka men cik (AH-79) ol sag r)rdi (DLT-I, 172-12) bdlek

ddm

ol aru urup nnr c)giirdi (DLT-I, 177-2) ol edirdi nefgni (DLT-I, 177.-24)
menirii4 kriziime nefg ilerdi (DLT-I, 179-12) tevbe

hlry hakkayartgan aS*larga (DH XVII-1) bililr (DH XVII-4)

tevbesizler bu danyildm kigmes


\Sk

yoldafend bolay hak bir ii bar (DH XIX-l)

orun ol tdriltti onn yok afgar (KB-19)


sarigar ok srgrndrm umrngrm sariga

mufgadrup yirimde elig tut mafga (KB-29)


seviigsavgr rdtr bagtrsak idi

budunda takts kiside kedi (Y,,8-34) yagrz yir yagrl kcikte erdi ktistiq

afgar birdi Terigri agtrltk r;kiiS Q(B-a )

208

NECMETTIN HACIEMINOcLU

b. Olumsuz Ciimleler:
Hiikmii ifade eden yiiklem, olumsuz bir fiil ya dabazr edat ve kelimelerle olumsuz anlama getirilmig isimlerden oluguyorsa, bu ctimleye "olumsuz ciimle" diyoruz. Olumsuz fiil ciimleleri -ma / -me olumsuzluk eki ile yaprlan fiiller ile tegkil
edilmektedir.

I.

Olumsuz Fiil Ciimleleri: bilip iter isni \kiinmezkidin (AH.-114)


bastktursa biitmezbiiter ok
barsr

(AH-140)

bu ktirgen eSitgen safga killmesiin (AH-172)

serip sinde

rAnfgsiigip

turmasa (AH-l75)

pgayl* tip ayma tavar yokluk (AH-l88) bar&fg neliik ayma&fg (DLT-III, 245-15)
ula bolsa yol azmas (DLT-I,92-7)
biz barmas mtz

(DLT-II,66-4)

tokuz sa'at turalmadtm (DH II-8) bu kaltakdm sormarig su'at yolda kalgan(DH II-10)

kwanmadtm bu sdzlerge kagtrm grilge

(DHll-22)

ilerni aytkan sdzin nriglamnydur (DH trI-9)


ay tegme kisike kitab birmegi)

apafg dostufg erse bolmagu (Y\B-226)


azu bolmadt ay biliglig ktrri GB-248)
ukuSsuz biligsiz bedtitmez

iiziis G<B-298)

II.

Olumsuz isim Ciimleleri: Olumsuz isim ciimleleri olugturulurken, genellikle "er-" yardLmcr fiilinin
olumsuz qekli kullanrlmaktadrr. Bunun yanrnda bazt edatlarla da olumsuz ctimle
yaprlmaktadrr. Meseld: (dag ol) "teg[il" edatr ile. Metinlerimizde tespit edebildifimiz <irnekler gu qekildedir:
beS

erfgek ttiz ermes (DLT-I,

l2l-8)

bu at tas tegilI (DLT-I,329-15)

KA|AHANLT TURKEESI
bu tag aga$ ogu{ tegiil (DLT-II, 68-19)

cRerasRl

z0g

(DLT-II, 68-12) bu turanr yer tegiil (DLT-II, 68-9) bu'turgu yer ermes (DLT-II, 68-5) bu ya kurgu ogur ermes (DLT-II, 68-5) btt ya kusast ogur tegiil (DLT-II, 68-8)
bu teg agku ermes

kamug kisi tiiz ermes (DIJT-I,376-21)

ke ermez bu yalfguk kisilik ktz ol


ktz ermez kiSi kdr kiSilik ktz ol
az ermez bu yalr@uk kdnilik az ol (KB-869)

kidin cirfgdin ermez ne soldm otigun


kisi maltn yiyiirler giin dilleri imen sdf (DH.

XII, 3-3)

miin ermezmnfga krir bu irsellikim (KB-686)


ne asttn ne iistiin ne otru aran

(KB-l8)

oI andag dng ol

(DLT-[,

153-25)

ol mundtn bangsak tegiil (DLT-II,57-3)


ti ziifg me

tewey

fgii o I (I(B -229) bediik erse mayakt bediik ermes (DLT-III,


r$il
e

rme z atuig me

168-4)

c. Soru Ciimleleri:
Igerisinde bulundurdu$u mu / mii ile diler soru edat ve zarflart ile tegkil edilmig olan ctimlelere soru ciimlesi diyoruz. Metinlerimizde bu bahse timek olacak mrsralar aga$daki gekildedir:
ne sebebdin altmtS iigde kirdim yirge (DH

bu negilk rith tefge kirmey tapfi kemdl

II, 1-1) (DH-IIz-z)

yrylamay mu rilervakttmyavukyitti (DH V, l0-2)

bir ii banm diddnfgru krirermin mii QHVtr,104) mecaz boldt dostluk haktknt karu (AH-381)
kant kanga bar& kisilik isiz (KB-386)
bu ajun kagan ol umtngka orun (I{B-212)

2t0

NECMETTIN HACIEMINOGLU serer mil igifgde muru ked sckrn (KB-AH-176)

ayftfi hacib emdi kr;fgilliirig neteg


kelip kayda tiistiifg ne ornutfg neteg (KB-523)

bilisifg ne bar mu adns ya kadas kdrilgli ne bar mu ),i?ti iggii aS (KB-524) negiike yonr men bu yirde kurug
iligke baraym, kilaytn tapus G<B-467)
qryayka tiledi, dkiis nefgtavar asry ktlga mu tip, saktndt

afgar (KB-1112)

kayu srynt keldi tiledi lct)Sik kayu keldi ripti iligke t!r,k (KB-451) kah bolsa elgifgbudunka uzun (KB-230)
sena mL. ayugay seza bu tilim

(AH'3) / begi edgti bolsa yonsa kttni (l{B-455)

negii tir eSit emdi kt;fgli odus G<B-452)


ne kutlug bolur dd burlunka kilni

neliik tiirdiifg emdi bu dgke mafga (KB-369)

q. Emir Ciimleleri:
iEerisinde emir anlamt bulunan ciimlelerdir.

oglum, dgiit algil biligsizlig kiter (DI-ll-I,440-20)

algil i)giit ogul erdent tile (DW-I,51-15)


bilge erig bulup sen bakhl arufgtabaru
kelse kah

(DLT-I[, M0-20)

kangl* erter teyti seringil (DLT-III, 233-15) bu kdk kirsiin, ktul grksun (DLT-III, 362-10) nehy i g dib i nd e o g rama s un t o I ramas un de r le r (DLT III, 3 1'l -24) emri ghibinde tograsun ograsun denir (DlJl-llI,31l-24)

4. OGELEniN

uizil,iSinn conn cUrulnlnR:

Bu bahiste ci.imleleri iki baghk altrnda elc almaktaytz.

KAI{AHANLI TURKQESI

GRAMERI

211

a. Kuralh Ciimlc: Gerek isim gerekse fiil ciimlelerinde rizne+tiimleg + yi.iklem geklinde tertip edilmig ciimleler kuralh ciimlelerdir. Metinlerimizden seEtiIimiz cirnekler gunlardrr:
senifg barltguigka tanukluk biriir (AH-5)
aru fg bahs
i S i ndin b

ultt iivt anur (AH-57)

biliglig biLigsiz kagan teig bolu: (AH-87) biliglig biligni edergen bolur (AH-105) anm dztili r)z basmt yiyiir (AH-120)
kah g*sa bektin tisifgni sryur (AH-132) ol ewge barluguk erdi (DLT-L,24-26)
beg afgar ot berdi (DW-I-35-9)

ot iQtim (DLT-I, 135-7)

ol us boldt (DLT-I, 36-5) ol koydan kurut sogfu


bu stiz kr)fgillke

(DLT-[,

15-6)

ngh (DLT-II, l5-11)

ol etig stskatewdi (DLT-II, l5-16) ol keyikni yaztu (DLT-III, 59-10)

(DW-III, 59-17) beg siisin yas& (DI-x-Ifi,59-24)


er suvda yiizdi yaytg diinya fulhn sariga ukturur (KB-398)

seviglini sevmez keyik teg kagar ktrgtgl*ka yapgur adaktn kagar (Y..B-401)
kamug yirde erke bu

sakl* kerek
ke

bu beglik i,ririga takt suk kisi imini kdr usakltk

rek (KB-439)

hlur
kilh kadtr (KB-441)

ya& yetse r)trgdiln usallar t)liir (l(B-444)


usaL bolma saklan ay

mini ktirdi hocib sciztim tuSlafu (KB-559) kelir kut kisige an gavlanur yafga ay teg artar yarukt tolur (KB-740)

212
biS yastmda

NECMETTIN HACIEMINOdLU

bilim baglap ta'at ktl.dtm (DH-II, 13-l)

kabu kilip arslan babam carun aldt (DH-II, 16-1)


almry ikiyasda Allah pertev saldt (DH-VII, l3-1)

kul hace Ahmed yiti yasda sebak aldm (DH-IXI, 12-1)

b. Devrik Ciimle
Yiiklemi sonda olmayan ctiniledir. Metinlerimizde dzellikle manzum olanlarda devrik ciimle goktur. Biz burada bir kaE cirnek srralamak istiyoruz.
Somlugumdtn tag u taslar si)gti mini (DH-X,l-3) bt-dem bolup yir asnga kirdim mura (DH-X,9-4)

ndddnlarga aytsarig siiziirig kilmas kakul (DH-X, 12-3)


ryk yoltga

fend bolay hak bir ii bdr (DH-XIX,

I-I

)
:

I<nnga bardurigay

ogul

erdirtgmunda ing amul attm emdi sen tdfgiil

kildtfg erse hlmagu (DLT-I, 74-17) oynadtm atlafu (DLT-II, 114-23) kut aldt e r (DUl -II, l2l -12) yilgiirdi kevel at gafuldt kntl ot
kdyiirdi arut ot sagrap arun drtenlir (DLT-[, 133-14) arufgdgdisindin tanr bu tilim (AH-27) Sahtm medhi birle bezeyin kitdb (AH-43)
bezedim kitabnt nevadtr srizilm

(AH47)

biligdin urur men sdzilmke ula (AH-81)


orun ol tdriltti orunyok afgar

antfgstz orunyok biltiin bol mufgar (KB-19)


yagtz yir yaSil kdkte erdi kilsiiS

afgar birdi tefgri agtrl* tikiis (.*B-M)


togardm ese keldi

r;nldinyili

ajun itgiike agfi u;tmakr yolr (KB-63)


erenlik tilese senifg bu dziirig

tilifgde g*arma yaragsu sdziifg (KB-169)

KISALTMALAR

VC

BiBLiYOGRAFYA

AH

Edib Ahmed b. Mahmud Yiikneki, Atabetii'l-Hakay*;yay. RaEid Rahmeti Arat, istanbul, 1951

Alt Gr.
QM

A. von Gabain, Alttiirktsche Grammatik, Leipzig,1950; gev. Prof.


Dr. Mehmet Akahn, Ankara, 1988.
Janos Eckm ann, Chagatay Manual, indiana University Puplications, Uralic and Alttaic Series, Volume 60

DH.
DLT ET$ GT

Hoca Ahmed Yesevi, Divan-t Hikmet'ten Segmeler, Kemal


Eraslan(Haz.)
III, IIII,

Kaggarlr Mahmud, Divanu Lfigati't-Tiirk, gev. Besim Atalay, Cilt: I, IV, V, Ankara, 1939-1943,

Regid Rahmeti Arat, Eski Tiirk Dog. Tezi

f,iin, Ankara,1963. Seyfi.Sarayi , Giilistan Terciimesi, haz.Dr.Ali Fehmi Karamanhoflu,

H$ KB KTG
MT

N. Hacremin o$lu, Kutb'un Hiisrev ii $irin'i ve Dil Hususiyetleri, ist.


1968

Yusuf Has Hacib, Kutadgu Bilig, yay. Regid Rahmeti Arat, I. Cilt, Ankara, 1947,I1. Cilt, Ankara 1959,III. Cilt, Ankara

Ali Fehmi Karamanho$lu, Krygak Tiirkgesi Azerine Bir


Denemesi, Edebiyat Fakiiltesi Kitaph[r, Dr. THT, 1. .Znynep Kormaz, M arzuban- rwme
Te

Gramer

rciimesl, Ankara, I 973.

Ost. Gr.
TTS TG US

C. Brockelmann, Osttiirkische Grammatik der Islamischer Litteratur


Sprachen Mittelasiens, Leiden, 195
1.

Tarihi Tlirk $ivelen, gev. Prof. Dr. Mehmet Akahn, Ankara, 1979. Tahsin Banguoflu, Tiirkge'nin Grameri, istanbul, 1974. Ahmet Caferoflu, Eski Uygur Tiirkge'si Srizlil{ii, istanbul, 1968.

214
istanbul, 1953.

NECMETTIN HACIEMiNOGLU

Arat, R. Rahmeti: "Ttirk $ivelerinin Tasnifi", Tiirkiyat Mecmuasr, 10. Cilt,


Qafatay, Saadet: "Pekigtirilen Fiiller", TDAY, 1956. Brgin, Muharrem: "Kadr Burhaneddin Divanr Uzerine Bir Gramer Denemesi", TDED,IV. Cilt, istanbul 1951.

Hacreminollu, Necmettin: Yapt Baktmtndan Tiirk Dilinde Fiiller, istanbul,


1

984b
1971.
9

Flacrcminoflu, Necmettinz Tiirk Ditinde Edatktr, istanbul,


Fundament e: P hilo
lo g iac e T u rc rc ae F undame

nta, Wiesbaden,

59

Robert Dankoff - James Kelly: Compendium of The Turkic Dialekts (Divan Lugat-at Turk),I, il, ilI, printed at Harvard University, 1958, USA.
Ercilasun, Ahmet Bican: Kutadgu Bilig Grameri -FiiI-, Ankara, 1984.

TDK: Divanii Lfigati't- Tilrk Dizini, Ankara,l972.

1000: oN

ltg'A-

90 - 96

.J

Fiatt ., r r..^-*"- -rL. ' 't'tii: ' ISBN le,r'-r:i -0280-9