građevinsko – arhitektonski fakultet u nišu nauka + praksa 12.

1 / 2009

234





STUDIJA URBANIH ELEMENATA OTVORENIH PROSTORA U CILJU
ADEKVATNE SOCIJALNE INTEGRACIJE

Monika Uzunović
1



Rezime, U ovoj studiji analizirani su slobodni, neizgrađeni prostori, njihovi odnosi sa arhitektonskim
objektima, uticaj umetnosti na njihovo oblikovanje i reanimaciju i istaknuta sredstva vizuelnih opažanja
na otvorenim gradskim područjima. Cilj rada je da se ukaže na neophodnost sinteznog razmišljanja o
prostoru, da neizgrađene prostore treba projektovati i osmišljavati sa jednakom pažnjom kao i izgrađene
objekte. Trgovi su nosioci socijalnog i urbanog života, pa bi trebalo da budu mesta promenljivih funkcija,
raznovrsnih događaja i procesa, a ne ostaci arhitekture koja ih okružuje.
Čitljivost određenog prostora i vizuelna identifikacija su ključni za izgrađivanje mentalne slike okoline,
jer prostor stalno deluje na svoje korisnike. Pokušaj tretiranja prostora sa aspekta umetnosti oblikovanja i
prostornih odnosa, skreće pažnju na promišljeniji i detaljniji pristup projektovanju gradskih ambijenata i
celina.

Ključne reči, grad, izgrađeni prostori, neizgrađeni prostori, oblikovanje, identitet, vizuelno opažanje


Summary, In this study, urban open spaces and their interaction with architectural structures in their
immediate vicinity, the influence of art on their design and renewal and prominent means for their visual
perception were researched. The aim of this paper is to point out the significance of comprehensive
thinking of open spaces, as well as perceiving their organisation as an ongoing project which should be
carried out as thoughtfully as the one of the built environment. Squares are carriers of social and urban
life, and should be flexibly arranged in order to be easily adaptable to a variety of functions, events and
processes, and they should not represent merely the remains of the architecture that surrounds them.
Clarity of a certain open space and visual identification are of utmost importance for developing a mental
picture of our environment, due to the fact that space is constantly affecting us. Attempting to approach
open spaces’ organisation and their spatial relations from the aspect of artistic principles draws attention
to a more studious and detailed plan of action for designing various city ambiances as well as a city as
whole.

Key words, city, built environment, urban open spaces, design, identity, visual perception


1 ARHITEKTURA GRADA - GRAD
ARHITEKTURE

Posmatrajući grad kao tvorevinu čoveka nastalu
kao proizvod društvenih, istorijskih, ekonomskih i
prirodnih uticaja, možemo govoriti o najvećem urba-
nom fenomenu ikada nastalom. Konstruišući tako je-
dinicu od koje se polazi, a koju u ovoj studiji moramo
posmatrati kao baznu, dolazimo do strukture sačinjene
od podcelina, delova, područja, a ukoliko svaku od tih
podcelina posmatramo kako Lynch kaže “distriktima”,
grad je zaista forma karakteristična i jedinstvena sama
po sebi. Tako se postavlja pitanje na koje se po urba-
nistima podrazumeva potvrdan odgovor, a to je: da li
su izgrađeni i neizgrađeni prostori za grad isto što i
molekuli i međumolekularni prostor za tkivo? O ovom
pitanju treba da razmišljaju svi oni koji se
profesionalno bave uređenjem prostora: planeri,
urbanisti, arhitekte, pejzažne arhitekte ili dizajneri i
ustanoviti da li je za njih slobodan prostor na kome je
potrebno nešto izgraditi pozornica na kojoj je svaki
1
Monika Uzunović, d.i.a – master, PhD student FTN-a u Novom Sadu, demonstrator na vežbama iz predmeta Urbana/ruralna analiza i
morfologija i Urbanističko projektovanje I, Gradska uprava za urbanizam i stambene poslove Novi Sad.
građevinsko – arhitektonski fakultet u nišu nauka + praksa 12.1 / 2009

235
pojedinačan objekat skulptura ili je on deo
kompozicije čitavog naselja.


1.1 ODNOS IZGRAĐENIH I NEIZGRAĐENIH
PROSTORA

Prateći istorijske tokove, gradove nastale u starijim
epohama i civilizacije i tokove koji su ih stvorili, mo-
žemo uvideti antičke, grčke gradove u kojima su arhi-
tektonski objekti bili najvažniji elementi oblikovanja
bez značajnijih korelativnih odnosa sa prostorima i
objektima koji ih okružuju, da bi smo zatim došli do
precizno oblikovanih rimskih gradova i foruma. Sre-
dnji vek doneo je nepristupačnu i konfuznu urbanu
morfologiju, koja je kasnije vodila ideološkoj
renesansi, stamenom baroku i kapitalističkim i
industrijskim gradovima gde je zemljište posmatrano
kao proizvod. Gradovi XX veka su bili strukture
nastale na ostacima prošlosti, a pod uticajem
modernog urbanizma, čime dobijamo najveći broj
gradova u kojima prepoznajemo stara jezgra i nove
četvrti.
Osnov fizičke strukture grada su svakako arhitek-
tonski objekti, ali kao posebne morfološke i tipološke
celine su slobodni, neizgrađeni prostori, izuzetnih
vrednosti i karaktera. Urbani ambijenti – trgovi, pjace-
te, parkovi, slobodne površine i pešački pravci pose-
duju i svoju posebnu trajnost.


Slika 1 – Plan Rima iz 1748. godine, Đan Batista Noli
Na urbanoj morfologiji Rima koja je prikazana na
Nolijevoj planimetriji, jasno se čita naracija u urba-
nom oblikovanju, kako osnova arhitektonskih objeka-
ta, tako i urbanih prostora. Neizgrađen prostor zajedno
sa građevinama, stvara „muziku grada“ jer metafori-
čki, objekti i slobodni prostori između i oko njih, mo-
gu da predstavljaju note i lestvice skale, a samo smis-
lenim ređanjem nota po lestvici, nastaje muzika, brža
ili sporija, što zavisi od načina komponovanja. Uskla-
đenim odnosom objekata i slobodnog prostora tj.
izgrađenog i neizgrađenog prostora, nastaje „simfonija
grada“, ali mora postojati harmonija punog i praznog.
U čovekovoj prirodi postoji paralelno težnja ka
promeni i želja za stalnošću. Grad nije samo privre-
men i prolazan fenomen, on je nezamenljiv. Objekti
koji formiraju prostore gradova često se menjaju,
grade i razgrađuju, ali kao trajni motiv gradskog pro-
stora ostaje – prazan, neizgrađen deo, kao konstantan
znak istorije.


1.2 REANIMACIJA JAVNIH PROSTORA

Angažovanjem urbanističkih celina, ambijenata i
otvorenih prostora kao mesta kulturnih i umetničkih
dešavanja možda je najbolji način uključenja celog
grada u njegov kulturni život. Prostori koje građanin
svakodnevno koristi za svoje potrebe i sa kojima je
već ostvario neki odnos, predstavljaju mu se u novom
svetlu, ostavljajući potpuno nov utisak na posmatrača
čime se neke stare i poznate celine doživljavaju na
nov i zanimljiv način, pokrećući nove teme za razgo-
vor i razmišljanje, jačajući vezu između umetnosti i
građana, podstičući radoznalost.
Uticaj umetnosti na grad ne ogleda se samo u
aktiviranju nekih njegovih delova, već u reanimaciji
čitavog životnog prostora.


Slika 2, 3 – Skulptura kao deo urbanog ambijenta;
Topijarne forme na trgu
Kod objekata koji svojim sadržajem posetiocima
nude različite aspekte socijalizacije i edukacije, veoma
je važno da, pored svog oblikovnog rešenja, objekti
svojim funkcionalnim rešenjem angažuju i aktiviraju
svoju okolinu. Različite manifestacije, izložbe, tribine,
umetnička i kulturna dešavanja treba da privuku gra-
đane da koriste neki objekat, ali i prostor oko objekta,
jer su kao dve celine, unutrašnjost i spoljašnjost u ne-
raskidivoj vezi.


1.3 PROSTOR PO MERI ČOVEKA

Gradski život u kome dominiraju pešačka kretanja
odvijao se intenzivno na trgovima po čemu je srednje-
vekovna fizička struktura specifična. Ambijenti trgo-
građevinsko – arhitektonski fakultet u nišu nauka + praksa 12.1 / 2009

236
va, najčešće nepravilnog oblika, smenjivali su se i
povezivali u jednu javnu funkcionalnu celinu. Trgovi
su u toku dana postajali veoma živi i živopisni gradski
ambijenti, gde su se obavljali mnogi poslovi, trgovina
i razmenjivala iskustva. Zato je Kamilo Zite u svojoj
knjizi „Umetničko oblikovanje gradova“ mogao da
piše sa tolikom sigurnošću i uverenjem u ispravno po-
stavljanje spomenika, skulptura, objekata i njihovom
međuodnosu, da piše o oblicima trgova, njihovoj ne-
pravilnosti i zatvorenosti, o najboljem položaju crkve i
prostora oko nje.
Nekada živi gradski prostori, a danas samo mesta
prolaska u žurbi, trgovi su površine koje bi trebalo po-
novo da postanu centri gradskog života i okupljanja.
Najsloženiji, najbogatiji, najurbaniji programi, kuće
najviših sadržaja i magnetizma, institucije demokrati-
zma i okupljanja, trebalo bi da okružuju prostore
trgova i da njihova unutrašnjost izađe na prostor trga i
time se stvori utisak prostora koji teče, prepliće se i ne
znamo da li smo unutra ili napolju.
„Javni objekti“ ne smeju da budu usamljeni i
udaljeni od svake susedne arhitekture i prostora koji ih
okružuje, jer samo zajedno mogu da ostvare planirano
dejstvo i imaju uticaj na kvalitet života stanovništva.
Prostori trgova i javni objekti koji ga formiraju su
nosioci urbanog i socijalnog života. Zabluda je
verovati da sa povećanjem dimenzija nekog trga u
našoj svesti u istoj meri raste i njegova
monumentalnost.
Utisak koji je omogućen veštim kombinovanjem
više trgova, kada se sa jednog prelazi na drugi je
umetnički, jer se oči pripremaju za nove prizore i nove
utiske, a svaki stvara drugačiju sliku. Usmereno
kretanje pešačkim pravcima ka mestima zaustavljanja
i okupljanja, stvara sliku strujanja krvi kroz
organizam, a bez njega nema života. Vraćanje života
na prostore ulica i trgova je fundamentalni zadatak
svih nas, jer ćemo samo tako moći da u ovom ubr-
zanom životnom tempu, zastanemo i uživamo u uhva-
ćenom trenutku, okruženi vedrim nebom, uličnom
vrevom, arhitekturom i ljudima.
Kada bi se uspostavili kriterijumi podele trgova u
Novom Sadu na osnovu njihove veličine, oblika,
granica, karaktera i funkcija, Trg u Katoličkoj porti i
Trg Republike, svakako bi bili primeri trgova koji,
iako se razlikuju po veličini, imaju jasno definisane
granice, pravilan ortogonalan oblik, izražen drušveno-
socijalan karakter sa promenljivim funkcijama,
događajima i procesima, a sve u cilju integracije i
interpolacije kulturnog i društvenog života na prostore
trgova i u živote ljudi.
Razne tribine, performansi, instalacije u prostoru
koje su privremene: postavke bioskopskih platna za
vreme Cinemacity-ja, tezgi za prodaju meda i vina
uoči različitih manifestacija, bina za koncerte, čine da
se događaji stalno smenjuju, ali da u memoriji ljudi
karakter prostora ostane isti.
Trifkovićev trg, Trg Marije Trandafil, Trg Galerija
i Trg Carice Milice, pretvoreni su u površine za
parkiranje vozila, tj. njihov programski potrencijal i
javni kulturni karakter nisu jasno definisani, iako im
granica, oblik i veličina mogu biti precizno utvrđeni.
Trgovi treba da budu mesta muzike, vodenih
površina, zanimljivih popločavanja koje će uneti boje
u prostor, mesta izložbenih prostora umetnika, mesta
gde će svaki pojedinac osećati pripadnost kako
prostoru tako i društvu. Neuređena zelena površina,
kao što je Trg Komnenskog, svakako poseduje
potencijal da ovo i postane.
Zaključak koji iz ovog možemo izvući je
nedvosmislen; kao što čovek polaže prava na javni
gradski prostor u kome boravi, tako i prostor treba
neprestano da poboljšava čovekov boravak u njemu.


2 SREDSTVA VIZUELNOG OPAŽANJA
OTVORENIH PROSTORA

Neophodno je istaći značaj specifičnih vizuelnih
opažaja: svetlosti, senke, boje, tekstura, pokreta... u
celokupnom doživljaju urbanih prostora sa aspekta
njihove manifestacije.
Svetlost i njeni kvaliteti na otvorenim gradskim
područjima nisu statični, već se svakog časa menjaju.
Osvetljenjem javnih prostora specifičnim svetlećim
izvorima i centrima, formira se silueta grada noću, a
svetlost tada postaje deo sjajne i uzbudljive gradske
scenografije. Noćna panorama grada je posebna i
veoma različita od dnevne gradske slike, jer večernja
slika sačinjena od mnogo-dimenzionalnih zraka i
različitih svetlosnih preliva ostavlja utisak pulsiraju-
ćeg ritma koji je posebno zanimljiv.


Slika 4,5 – Salcburg i Berlin noću
Boja je presudan faktor u vizuelnom opažanju
prostora i objekata, jer sredina u kojoj čovek živi,
prostor i priroda koji ga okružuju, odlikuju se svojim
građevinsko – arhitektonski fakultet u nišu nauka + praksa 12.1 / 2009

237
koloritom i teksturom. Otvoreni prostori obučeni u
ruho boja, fasade objekata i popločavanje pešačkih
staza oblogama u boji, mogu postati identiteti
gradova, a boja će tada postati deo uzbudljive gradske
scenografije i doprineti pokrenutosti prostora.
Pored boje, materijal poseduje i teksturu, koja je
bitno svojstvo predmeta, odnosno objekata i elemena-
ta okruženja, jer ističe njihovu prostornost. Različita
tekstura materijala čini da sam materijal bude opšte
prepoznatljiv i da mu se pripišu opšte karakteristike
kao što su: glatko, hrapavo meko, tvrdo...a
zahvaljujućit eksturi materijala, prostor može da se
doživi i taktilno.
Kretanje – čovek u pokretu je najbolja odrednica
shvatanja i doživljavanja grada. Svaki naš pokret, čini
da se stvori nova slika, koja je različita i od prethodne
i od buduće, a kretanje kroz prostor stvara nebrojeno
bogatstvo slika i utisaka, koje će stvoriti u nama odre-
đene emocije, jer prostor uvek deluje na nas, sa ili bez
naše volje. Zato je neophodno pažljivo i detaljno
oblikovati urbani prostor i njegove elemente, kako bi
se povećala slikovitost okruženja i bogatstvo
doživljaja prostora, a samim tim olakšala njena
identifikacija i omogućilo lakše kretanje i orijentacija
u njemu.


Slika 6, 7 – Promenljivi doživljaji prostora ulice
Promenljivost slike u zavisnosti od dnevnih i
sezonskih ciklusa je jedan od bitnih kvaliteta gradskih
prostora. Mene godišnjih doba ciklično stvaraju razli-
čite slike u gradovima: zima donosi sneg, dok je jesen
prebogata toplim bojama, a opalo lišće sa grana drve-
ća stvara „urbani tepih“.


Slika 8, 9 – Boje prirode koje stvaraju drugačiju sliku

3 ZAKLJUČAK

Faktori koji treba da omogućuju promociju,
aktiviranje i uređenje slobodnih površina, jesu
ekonomska moć Grada i razvijena svest o potrebi za
njihovom valorizacijom i aktiviranjem, jer otvoreni
prostori ne donose profit.
Na osnovu teorijskog razmatranja i sagledavanja
postojećih trgova u Novom Sadu, trebalo bi utvrditi
kriterijume koji bi ukazivali na jasne kvalitete
različitih sadržaja i programa koji bi se na njima
odvijali i koje slobodni prostori mogu da ponude. Ti
principi bi bili linije vodilje i primarni tokom
projektovanja novih celina, a iste je potrebno
integrisati u postojeće urbano tkivo grada.
Imajući u vidu da je slika rezultat dvosmernog
procesa između posmatrača i posmatrane stvari, u
kome spoljni fizički izgled, na kome projektant radi,
igra glavnu ulogu, neophodno je staviti akcenat na
komponovanje urbanih prostora. Zato je saradnja
arhitekata, urbanista, umetnika, inženjera, naučnika i
korisnika prostora, neophodna i preko potrebna, ako
želimo da oblikujemo prostore koji će u nama stvarati
osećanje sigurnosti, sklada, harmonije i ravnoteže.
Čovekova težnja ka promeni čini da se objekti koji
formiraju prostore gradova često menjaju, grade i raz-
građuju, ali prazan, neizgrađen deo ostaje da svedoči o
čovekovoj želji za stalnošću, a trgovi kao nosioci
socijalnog i urbanog života, mesta raznovrsnih
događaja, procesa i ambijenata, ne bi smeli da budu
ostaci arhitekture koja ih okružuje, već pažljivo
osmišljeni i oblikovani prostori.


4 LITERATURA

[1] Zite, K. (2004) Umetničko oblikovanje gradova.
Beograd: Građevinska knjiga
[2] Radović, R. (2003) Forma grada – osnove, teorija i
praksa. Beograd: Orion ART
[3] Gidion, S. (2002) Prostor, vreme i arhitektura. Beograd:
Građevinska knjiga
[4] Cerver, F. A. (2000) The world of contemporary
architecture. Cologne: Konemann
[5] Krijer R. (1999) Gradski prostor u teoriji i praksi.
Beograd, Građevinska knjiga
[6] Linč K. (1974) Slika jednog grada. Beograd:
Građevinska knjiga