You are on page 1of 7

_______________________

519
_______

X. ULUSAL TESSAT MHENDSL KONGRES 13/16 NSAN 2011/ZMR
DAHA VERML POMPA SSTEMLER N YEN NESL
MANYETK PM-DESTEKL SENKRON ELEKTRK
MOTORLARI


Bora TRKMEN





ZET

Pompa sistemleri genellikle, eer trbin ve dizel motor deil ise, motorlar tarafndan srlmektedir.
Standartlarda elektrik motorlarnda verimlilik snflar Eff1, Eff2, Eff3 snflarndan IE1, IE2, IE3 ve
Preminium Efficiency olarak tekrar dzenlenmitir. Avpura Biriliinde elektrik motorlarnda 200 kW
gce kadar IE3 verimlilik snf kullanm 2015 ylna kadar zorunluluk olarak ne kmaktadr.
Trkiyede de benzer standartlama almalar yaplmaktadr. Pompa sistemlerini sadece pompa
verimlilii olarak deil, pompa-motor sistem verimlilikleri birlikte ele almak doru yaklam olacaktr.

Bu deien trend iinde, zellikle sirklasyon pompalarnda, pompa-motor grubu rotor olarak blok
tiptedir ve verimlilik konusunda motorun nemli etkisi vardr. Dnya da bu konudaki almalar sabit
manyetik destekli senkron motorlar zerinde artmaktadr. Motor mili zerinde dolaan ve kaybolan
akm verimlilik zerinde ciddi etkiye sahiptir. Kayplarn azaltlabilmesi iin yaplan almalar ve
toplam verimliliin artmas bildirinin ana konusudur.




ABSTRACT

Pumping systems are driven by electric motors more than % 96, the others could be diesel driven,
steam turbine and etc. Motor efficiencies are standardized as Eff1, Eff2, Eff3 previously and now
converted to IE1, IE2, IE3 and Preminium efficiency.

Permanent magnet synchronous motors (PMSM) are increasingly attractive in many applications due
to their higher efficiency, higher power density, decreasing prices of permanent magnet and lower life-
cycle cost.




1. GR

Santrifuj Pompalar dnen kanatklar aracl ile akkan transfer eden makinelerdir, pompalarn ok
geni bir uygulama alan buklunmaktadr. Istma hatlarndan, endstriyel bulak ykama makinelerine
veya enerji santrallerinde kazan besi suyundan, soutma hatlarna kadar geni kullanm alan deiik
spektrumda ve zelliklerde pompalarn tiplerinin olmasn gerektirmektedir.

Pompa sistemlerini bir btn olarak ele almak doru yaklam olacaktr. Pompa ile birlikte boru
sistemi, elektrik motoru ve tm tesisat dikkate alnmaldr. Pompann doru boyutlandrlmasnn
yannda, pompa sistemleri yerinde montaj yapldktan sonrada gzetim altnda tutulmaldr. Pompa
seim hesaplarnn doru yaplp yaplmad, hesap srasnda deil, yerinde montaj yapldktan sonra
sistem erisi ile birlikte hangi noktada alt mutlaka gz nne alnmaldr. Projelendirme
aamasnda seilen debi ve basma ykseklii, gerek alma noktas ile akmyorsa, pompa
Bilimsel/Teknolojik almalar
_______________________
520
_______

X. ULUSAL TESSAT MHENDSL KONGRES 13/16 NSAN 2011/ZMR
Bilimsel/Teknolojik almalar
muhtemelen verimsiz bir noktada alacaktr. Bylesi durumlarda pompalarn seilme noktas yerine,
gerek alma noktasna gre tekrar pompay ilemek sz konusu olabilecektir.

Bu durum fark edilirse, sorunun zm iin baz alternatifler vardr. Bunlardan balcalar;

Pompann ark apn deitirmek,
Pompann devrini frekans konvertr veya dier devir deitiriciler (hidrolik kaplin, kay kasnak
vs. ile) devrini deitirmek
Uygun zm olmamasna ramen, vana ile ksma-ama yaparak sistem erisini deitirmek
ve bu sayede pompay en verimli noktasna yakn amacna uygun noktada altrmak vb.

Bu ve benzeri uygulamalar ile sistemi hidrolik adan doru noktalarda altrmak mmkn olacaktr.

Ayrca boru ap optimizasyonu, verimli pompa sistemi altrmakta nemli bir unsurdur. Eer
hesaplanan boru ap bir veya bir ka ap byk seilirse, pompann alma hayat boyunca
karlamaya alt diren kayplar decek ve g hesabndaki H deeri dtnden, tketim
gc azalacaktr.





2.TAHRK SSTEM

Eer bir pompa sistemi buhar trbini veya diesel motor aracl ile srlmyorsa, elektrik motoru
tarafndan srlyor olacaktr. Uygulamalarda % 96 orannda pompalar elektrik motoru ile
srlmektedir.

Bu noktada toplam verimlilik dikkate alnrken motor verimleri de nem kazanmaktadr. imdiye kadar
uygulana gelen standartlarda getiimiz yllar ierisinde bir deiiklik meydana geldi.

nceleri Eff1, Eff2, Eff3 olarak adlandrlan verimlik snflar deierek, IEC 6003430 standardna gre
yeniden snflandrld. Mevcut standartlar gnlllk esasna dayanmakta ve 90 kW a kadar olan
motorlar kapsamaktayd.

Eff1 snf elektrik motorlar yksek verimli motorlar olarak adlandrlrken, Eff2 motorlar artrlm
verimli ve Eff 3 verimlilik snfndaki motorlar standart verimli olarak adlandrlmaktayken, IEC
6003430 standardna gre yeniden tanmland.

Tablo1. Verimlilik Snflar


(kW)
m px 367x
H x Q
P

_______________________
521
_______

X. ULUSAL TESSAT MHENDSL KONGRES 13/16 NSAN 2011/ZMR
fazl motorlarda 1.1 kW dan 90 kW a kadar tanmlanan Avrupa Birlii komisyonlar ile Elektrik
Makineleri ve G elektronii reticileri arasnda gnlllk anlamas 1998 de yaplm ve 3 ayr
verimlilik snflar belirlenmitir.

EFF3 : Dk verimli motorlar
EFF2 : Artrlm verimli motorlar
EFF1 : Yksek verimli motorlar

Bu gnllk anlamas 10 ubat 2010 tarihi itibari ile bitmi durumda ancak 15 Haziran 2011 tarihine
kadar kullanm devam edebilecek. Bu tarihten sonra yeni oluturulan standart IEC 6003430:2008
geerli olacak ve 0,75 kW tan 375 kW g aralnda IE - International Efficiency yeni snflamalar
aadaki ekilde belirlenmi durumdadr.

IE 1 : Standart Verimlilik
IE 2 : Yksek Verimlilik
IE 3 : st seviye Verimlilik ( Premium Efficiency)



ekil 1. IE Snflar Arasndaki Verimlilik Farklar

IEC 6003430 altnda belirtilen verimlilik snf sistemi aadaki zelliklere sahip alak gerilim fazl
kafes asenkron motorlar iin de geerlidir:

1000 V kadar gerilimi

G 0.75 kW ve 375 kW arasnda

2, 4 veya 6 kutuplu motorlar

Srekli almadaki (S1) veya aralkl periyodik grev temelinde Anma (S3)% 80 veya daha
yksek devirli sresi faktr ile;

Direkt on-line iletim

IEC 60034-1uygun olarak alma koullar iin (scaklk, montaj ykseklik, vb)

Flanl, ayakl motorlar ve / veya milleri mekanik boyutlar IEC 600721 farkl ile bu standart
kapsamndadr.

zel milleri ve flan gibi motorlar kullanlacak olsa da dili motorlar ve fren motorlar, bu standart
kapsamnda deildir.

Bu standart kapsamndaki baz motorlar yardmc cihazlar ile donatlm olabilir. Ancak bu yardmc
cihazlarn motor ayrlmaz bir paras deildir srece, mmkn olan tm kombinasyonlarda rasyonel
Bilimsel/Teknolojik almalar
_______________________
522
_______

X. ULUSAL TESSAT MHENDSL KONGRES 13/16 NSAN 2011/ZMR
kullanmna belirlenmesinde pratik deildir. Byle modifiye standart motorlarn verimlilii iin verim
tespiti yardmc cihazlar olmadan temel motorlar zerinde yaplacaktr.




3.SENKRON MOTORLAR

Senkron motor elektromknatsl veya ok kk glerde olduu gibi, sabit mknatsl bir endktr ile
bir veya ok fazl alternatif akm sarg endvisi bulunan, sabit bir senkron hzla dnen bir alternatif
akm makinesidir. Farkl bir ifade ile senkron motor; Stator sarglarnda alternatif akm, rotor
sarglarnda ise doru akm bulunan ve rotor hz senkron devirle dnen motorlara denir. Senkron
motorlar esas itibariyle sabit hzda yke g salayan motorlardr

Senkron makineler sabit duran ksm stator ve hareketli ksm rotor olmak zere iki ksmdan oluur.
Stator sac paketlerinden yaplm olup i ksmna sarglarn yerletirilmesi iin oluklar almtr.
Senkron makineler, uyarma sarglarn tayan rotorun yapsna gre iki gruba ayrlr. Stator ve rotor
arasndaki hava aralnn her yerde sabit olduu makinelere Yuvarlak Rotorlu Senkron Makineler ve
stator i evresinin dzgn olmasna karn rotor d evresinin dzgn olmad makinelere da kk
Kutuplu Senkron Makineler denir. Birim g bana maliyetlerinin dk olmas, artan g ile
verimlerinin ykselmesi, ayrca bakm ve kontrol ilemlerinin az olmas ok byk glerde imal
edilmelerini salamaktadr.
Ortalama alma hz yke baml olmayp iindeki manyetik kutuplarn says ve elektrik ebekesinin
frekans tarafndan belirlenen alternatif akm motorudur. Sanayide kullanlan senkron motorlar
genellikle ebekeye balandnda dner bir manyetik alan oluturacak biimde sarlm bir statordan
ve doru akmla beslenen bir rotordan oluur. Rotor esas olarak bir elektromknatstr ve statorun
meydana getirdii manyetik alanla ayn hzla dner. rnein elektrikli saatler kk bir senkron
motorla alr ve zaman ehir ebekesinin frekans (50 Hz, 60 Hz gibi) belirler.
Modern bir src sistemden genelde; geni bir g aralnda frenlemeleri de ieren moment-hz
dzleminin drt blgesinde alabilme, yksek verim ve yksek dinamik cevap zellikleri aranr.

Yksek verim ve dinamik zelliklerinden dolay 1970 li yllara kadar en ok kullanlan makine doru
akm makinesi olmutur. Gnmzde bakm gereksinimi, tozlu ve patlamal ortamlarda alamama,
hz snr (mekanik komtatr iin 3000 d/d) gibi olumsuzluklar ve maliyetleri doru akm motorlarnn
deiken hzl src dzeneklerde kullanmlarn snrlayan etkenlerin banda gelmektedir.

Sincap kafesli asenkron motorlar hem dk maliyetli hem de salamdrlar. Fakat verim ve g
faktrleri dktr. Dolaysyla verim ve g faktrnn nemli olduu uygulamalarda asenkron
motorlarn alternatifleri senkron motorlardr.




Bilimsel/Teknolojik almalar
_______________________
523
_______

X. ULUSAL TESSAT MHENDSL KONGRES 13/16 NSAN 2011/ZMR
3.1. Senkron Motorun Yaps

Senkron motorlar moment stator akm ve ak da uyarma akmyla kontrol edilir. Asenkron motorda ise
hem moment hem de ak nn stator akmyla deitirilmesi optimum stator geriliminin belirlenmesini
engeller. Ayrca alan zayflatma blgesinde; asenkron motor iin gereken gerilim senkron motora gre
%30 fazladr. Reaktif g gereksinimdeki fazlalk ise %70 dolaylarndadr. Bilindii zere artk reaktif
gte llerek faturalandrlmaktadr.

Senkron motorlu src dzenekler, asenkron ve doru akm motorlu src dzeneklerden daha
yksek moment/atalet oran, daha az grlt ve salam motor kontrol algoritmasna sahiptirler. nk
senkron motorlarn rotor yarap edeer gteki asenkron ve doru akm motorlarndan kktr.
Senkron motorlarn bakm gereksinimi doru akm motorlarnn bakm gereksiniminin 1/7 si kadardr.
Bunun yannda megawatt dolaylarndaki g seviyeleri ve 6000 d/d ya yaklaan hzlar iin senkron
motorlar pratik adan zorunludurlar. Asenkron motordaki dk verim ve g faktr bu motorlarn bu
g ve hz seviyelerinde kullanmlarn snrlar.

Senkron makineler motor olarak alrken stator sarglarna alternatif akm, rotor sarglarna da doru
akm uygulandnda Lorenz Kanununa gre sabit bir hzla dner, motor milinden mekanik g alnr.
Doru akm makineleri hem dinamo hem motor olarak nasl alyorlarsa ve aralarnda yap
bakmndan bir fark yoksa, alternatrlerde senkron motor olarak alr.


Motor devir says (N), frekans (f) ve kutup saysna (P) baldr. Asenkron motorlarda motor milinden
hibir zaman bu devir says alnamazken, senkron motorlarda hz daima dner alann hzna eittir.
zerindeki sarglardan baka ayrca, rotora sincap kafesi ubuklar yerletirilir. Alternatr olarak
almada k geriliminde meydana gelen dalgalanmalar nleyen bu sincap kafesi ubuklar, motor
olarak almada dzgn bir dndrme momenti oluturur.

Bir asenkron motora gerilim uygulandnda motor hemen dnmeye balar. Senkron motorun
dnebilmesi iin rotor hznn yardmc bir dzenekle senkron hz deerine ulatrlmas gerekir.

Senkron motorlarda kutup sarglarna uygulanan gerilim doru gerilim olduundan, meydana gelen
kutuplanma N S N S eklinde alma sresi boyunca deiim gstermeyen bir kutuplanmadr. Stator
sarglarna fazl emk uygulandnda dner alan meydana gelecek ve bir an statorda N-S-N-
Skutuplanmas oluacaktr. Bu anda kutup sarglarndaki zt kutuplarla dner alan kutuplar birbirini
ekecek ve rotor dnmek isteyecektir. Rotor henz hareket etmeden statordaki kutuplar yer
deitirerek (frekansa bal olarak)kutup sarglarndaki ayn isimli kutuplar kar karya gelecektir. Bu
seferde ayn adl kutuplar birbirini iter kuralnca rotor itme ve ekme kuvvetlerinin etkisinde kalacaktr.
Rotor ve stator kutuplar arasndaki karlkl itme ve ekme kuvvetlerinin sonucu bileke moment sfr
olacak ve rotor dnemeyecektir. ayet rotora; yardmc bir sistemle yol verir, rotor hzn senkron hz
deerine yakn bir hza ulatrrsak rotorun sabit kutuplar, dneralann kutuplar ile rahata kilitlenir.
ebekenin g faktrnn dzeltilmesinde senkron motorlar kullanlr. Kapasitif almada reaktif g
negatif olmaktadr, motor sisteme reaktif g verir yani kompanzatr grevi grr




4. YEN NESL SABT (KALICI) MIKNATISLI SENKRON MOTORLAR

Verimlerinin ve g younluunun yksek olmas, rotor tasarmnn esnek olmas ve sabit
mknatslarn fiyatlarnn azalmas ile mr boyu maliyetinin asenkron motordan dk hale gelmesi
gibi avantajlarndan dolay Kalc Mknatsl Senkron Motorlar (KMSM) gittike fazla ilgi grr hale
gelmektedir.

Uzay Vektr Darbe Genilik Modlasyonu (UVDGM) yntemi, DC-link gerilimini daha etkin kullanmaya
izin vermesi, dk THD ve dk anahtarlama kayplarna sahip olmas gibi avantajlarndan dolay
popler bir yntemdir.

Bilimsel/Teknolojik almalar
_______________________
524
_______

X. ULUSAL TESSAT MHENDSL KONGRES 13/16 NSAN 2011/ZMR
KMSM hz; frekans ve kutup says ile orantl olan sabit hzl bir motordur. Statorunda fazl sarg
ve rotora monte edilmi sabit mknatslardan meydana gelen bir yapya sahiptir. Rotordaki
mknatslarn montaj ekline gre iki snfta inlenir. Sabit mknatslar rotor yzeyine monte edilmi ise
Yzeysel KMSM, rotora gml olarak yerletirilmi ise dahili mknatsl KMSM elde edilmi olur.
Ayrca stator sargs nda indklenen gerilim dalga ekline gre Trapezoidal tip (Frasz Dc Motor) ve
Sinsoidal tip (KMSM) olarak ayr ayr isimlendirilirler.

Motor yapsndaki sabit mknatslar KMSMyi senkron motordan ayran zelliidir. Rotorda sarg yerine
mknats kullanlmas, kayplarn dmesi, rotor hacminin klmesi ve rotor yapl eklinin esneklii
gibi avantajlar salamtr.

Sabit hzl olan KMSMde evirici veya ayarl gerilim ve frekans kayna ile hz ayar yaplabilir.

Evirici giriindeki DC gerilimi, knda istenen genlik ve frekansta AC gerilime dntren devrelerdir.
Eviricilerde kullan ilan eitli modlasyon yntemleri vardr. UVDGM yntemi dijital olarak
uygulanabilen, anahtarlama kayplar dk, k gerilimindeki harmonikleri daha az olan popler bir
yntemdir.

Asenkron motorlar iin byk bir nem tayan kaymadan senkron motorlarda sz edilemez. Bu
yzden motor ister bota ister ykte alsn, devir saysnda hibir deiiklik olmaz. Senkron motoru
altrabilmek iin mutlaka yol verme dzenine sahip olmak gerekir. Bunun iin eitli yol verme
sistemleri kullanlr

AC motorlarda kullanlan temel kontrol yntemi vardr. Bunlar skaler kontrol (V/f), vektr kontrol
(FOC) ve Dorudan moment kontroldr(DTC).




5. SONU

Pompa sistemlerinde toplam verim, temelde pompa boyutlandrmasna bal olduu gibi dier nemli
unsurlar da barndrr. Boru seiminin nemi, seilecek apn hz etkileyecek olmas ve hzn karesi
orannda kayplarn artacak olmas ve pompann ana gcn bu orann ok ciddi artracak olmas gibi
unsurlar en az pompa seimi kadar nemlidir.

Elektrik motorlar da, hemen hemen tm pompa uygulamasnda kullanlan en nemli ikinci ekipmandr.
Birincil nemli pompa uygun tasarland ise, bunu doru ve yksek verimlilikte bir motor ile kombine
ederek daha verimli sistemler yaratlabilir. nceki yllarda standart verimlilikte Eff2 motor genel
kullanm yaygn iken, verimlik ve enerji tasarrufu bilinci yksek yaklamlarn Eff1 elektrik motorlar
talep ettikleri gzlenen bir durumdur. Bu geen yllarda yerini IE standardna brakmtr ve daha st
snf motor verimlilikleri hedeflenmektedir.

mr boyu maliyet ve toplam verimlilik gibi kavramlar giderek nem kazandka bu konudaki genel
bilin dzeyinin de artmas ve kriterlerin farkllamas daha da verimli sistemler yapmay getirmektedir.
Ancak burada yasalarla vergi tevikleri, yasal zorlamalar ve dzenlemeler ile daha verimli sistemler
kurulmasn zendirmek ve yaygnlatrmak kamuya da devler getirmektedir. Bu konuda kabilecek
ynetmelikler ve kanunlar kiilerin tercihine brakmayarak daha verimli sistemlerin kurulmasn zorunlu
hale getirmelidir.

rnein, Avrupa Birlii sirklasyon pompalarnda belirli glerin altnda Eff1 veya IE2 motor
kullanmn zorunlu hale getirmektedir. ABD de Eff3 ve Eff2 motorlarn retimi ve yurtdndan
getirilmesi yasal dzenlemeleriyle nlenmitir, Eff1 snf elektrik motoru kullanmak zorunluluktur.

Benzer ekilde Avrupa Birlii, 2015 ylna kadar IE2 motor kullanmn 200 kW glere kadar zorunlu
hale getirmek iin almalar yrtmektedir.

Sabit mknatsl senkron motorlarda yk deiiminin verimi drmemesi, yksek g faktr ve
Bilimsel/Teknolojik almalar
_______________________
525
_______


X. ULUSAL TESSAT MHENDSL KONGRES 13/16 NSAN 2011/ZMR
Bilimsel/Teknolojik almalar
verimlilik, sabit mknats teknojisinin fiyatlarnn dmesi ve giderek ekonomik olmas yakn gelecekte
belirli uygulamalarda daha verimli olabilecek gibi grnmektedir. Bu konuda ciddi almalar
yaplmaktadr ve 12 seneye kadar daha belirgin verim artlar salanacak grnmektedir.




KAYNAKLAR

[1] IEC 600341:2010, Rotating Electric Machines, Part1, Part2
[2] TRKMEN, B., Pompa Tesisatlarnda Enerji Verimlilii ve Sistem Seimi ; Pompa, Boru ve
Tesisat Yaklam, IX. TESKON, 2009
[3] GONTERMANN D., Automation & Antriebstechnik, KSB AG, 2010
[4] ZVEI, German Electrical and Electronic Manufaturers Association
[5] ORHAN A., Senkron Motorlarn Kontrol Yntemleri 2005
[6] Motor Challange Program, www.motor-challenge.eu
[7] U.S. Department of Energy, United States IndustrialMotor SystemsMarket Opportunities
Assessment, 1999




ZGEM

Bora TRKMEN

1975 Ankara doumludur. Dumlupnar niversitesi Makine Mhendislii Blmnden lisans,
sonrasnda stanbul Bilgi niversitesi letme Ynetimi (MBA) yksek lisans blmnden mezun
olmutur. Srasyla MTEK, Gnka Klima firmalarnda mhendis olarak alm, 2001 tarihinden beri
KSB Pompada segment mdr olarak grev yapmaktadr. MMO tesisat komisyonunda, TTMD
Ankara Temsilciliinde ye, bakanlk, yayn kurulu yesi ve yaz ileri mdrl grevlerinde
almtr.yapmtr., MMO, TTMD, EE ve Biltek gibi kurumlarda ve bir ok zel kuruluta seminerler
vermitir.