Nga Valbona në Picar

(Në gjurmët e misionit supervizues të Bankës Botërorë në projektin e
zhvillimit te burimeve natyrore Qershor 200!
Nga "aki #$%&
Mirdita me dy bashki pronare pyjesh
Pyjet e 'ushkut në (zi) *uket sikur po ringjallen+ ,ir*itorët me krenari
tregojnë atë )ë kanë arritur- *uke marrë pak e*he nga meritat e shirave të
.un*it )ë i kanë kthyer *ushkajat si liva*he të gjelbëruara e të harlisura+
Bashkia e /rëshenit *uket si një rast i vecantë- pasi përvec )ytetit-
a*ministron e*he shume .shatra për rreth - .shatra )ë kanë marrë *itët e
.un*it në pronësi mbi 0 mije hektarë pyje- por )ë preten*ojnë se kanë në
territorin e tyre mbi 12 mijë hektare+ #ryetari i këshillit të (zi)it- *uket pak
sa i revoltuar- pasi *uke )enë mësues në )ytet e kryetar në .shat- ka lënë
orën e mësimit në )ytet e ka ar*hur me n2itim për të )enë korrekt- me
misionin e Bankës- i cili është vonuar në mble*hjen në Bashki- i n*o*hur në
mes shpjegimeve nganjëherë të kun*ërta mi*is Pyjores- nënkryetarit të
Bashkisë e 3ho)atave të për*orimit të pyjeve+ 4ë ar*hur sa nga (jermania-
3ue*ia- "ollan*a e 3kocia- ,ol*avia- #osova e 4irana- shpesh bëhet e
vështirë për të gjetur- nocionin e përbashkët e përkthyesit i *uhet kohet të
shpjegojë *allimin mi*is termave Bashki e #omunë- .shatit e )ytetit-
për*oruesit e pronarit të pyllit- krenarisë për ringjalljen e zvillimin e pyjeve
në 10 vjecarin e .un*it nga .ermerët e mosbesimin e pyjores pasi komunat e
.shatrat nuk kanë njerëz të *itur- për të rritur pyllin+ Një .ermer shpreh
pakëna)ësinë për pagesat e vogla për punën )ë ka bërë në pyllin e tij-
n*ërsa tregon trasenë e paparë të rrugës *rejt ,orinës- ku bashkë.shatarët e
tij paguhen shumë herë më tepër+ /ruga *uket sikur ka gllabëraur gjysmën e
pyllit të sapongritur- e ka hallakatur sa an*ej kën*ej mijëra metër kub
*herash- me një arrogancë )ë *uket se ja jep autoriteti i .unksionit )ë i është
ngarkuar- për të bashkuar e zhvilluar sh)iptarët+ ,ir*itorët thonë si me
shaka- se rruga *o të ishtë me jetëgjatë- sikur një përmije e vlerës së saj tu
jepej .shatarëve për të mbjelle e mirëmbajtur pyllin rreth saj+ #jo i *uket
llogjike e*he për.a)ësuesve të misionit të Bankës- por rruga për të vajtur ne
vesh të Qeverise e te .illojë të zbatohet *uket më e gjatë se sa ajo e
inagurimit të 'urrës5 Prishtinës+
Kryeziu i Qafë Malit do shesë kredite karboni
Në #ryezi të Qa.ës së ,alit komunikimi bëhet nmë i vështirë+ 6shatarët kanë
marrë përsipër )ë të zhvillojnë pyjet e të për.itojnë pagesa *uke shitur
kre*itet e karbonit- për të kontribuar në zvogëlimin e n*ryshimeve klimatike+
&rka*i nga ,ol*avia e2pert i Bankës për .on*in e Biokarbonit- tenton të gjejë
kamerën me të cilën ka .iksuar punën e bërë për ringjalljen e pyjeve- si *he
porteret e *y nënave me origjinë katolikë- punëtore për të realizuar
projektin- )ë shpjegonin se në kryesi shumicën e pyllit e trashegonin .amiljet
myslimane- megjithëse ato ishin më të paktat në numër në .shat+ &rka*i i
provokon nëse *o të ishte më mirë sikur e*he .amiljet e tyre të ishin
shën*rruar në myslimane e të merrnin e*he ato më teper pyll nga
peran*oria- por ato thonë se nuk e shesin besimin për një cope pyll- n*ersa
&hmeti nje pjesëmarrës në projekt- thotë se ai shkon si në kishë e merr
pjesë në meshë ashtu e*he në 2hami- *he nuk përton të thotë pjesë si ga
Bibla ashtu e*he #urani e të shpjegojë se atij i tepron pyll e*he për të
mbyllur për te sekuestruar karbon- pasi n*ryshe nga zonjat .amilja e tij
trashëgon më teper+ 7në përpi)em tu them së më atë ricungim më tepër
kanë prishur se kane rregulluar- *uke treguar *isa pisha te reja te prera e
për*orura per hunj- n*ërsa zonjat shpjegojnë se 8hala 8 *mth9pisha9 është
shume e ke)e pasi mbulon ven*in e nuk bën as për tu *jegur e as për
kullotë+ "alat *uhen he)ur thonë ata- por një roje *uhet paguar- pasi gar*hi
)ë është vënë *uket si *ryni i *erës së Nastra*init- pasi pylli poshtë është pa
gar*h- e gjeja e gjallë këpusin .ilizat e reja- )ë sapo kanë .illuar të rriten+
4ekniku i zonës sheh lart nga %aku i 4hiut *he më kërkon tu shpjegoj
(erhar*it e %enartit se atje ka )ene pylli i vërtete- ku (jonit e Prengës u
është *ashur të punojnë mbi :0 vjet për të prerë+ Nën liva*het e bjëshkeve-
*uket se zjarri ka lënë pak pylll ahu të pa*jegur si një provë se atje *ikur ka
)ene pylli+ 4ekniku thotë se burri më i zoti i .shatit nuk mun* ta mbajë
gishtin e vogël të *orës më shumë se pese sekon*a në burimit te %akut të
4hiut- pasi gishti *o të paralizohej+
%enarti e ,argareta u bënë protagonistë të *arkës së organizuar nga #ryetari
i komunës së 3hënmërisë- pasi ekipi 3ue*ez atë natë shënoi .itoren e parë në
;uropian- )ë (erhar*it e 'ritës ju *ukej si ogur i mbarë për n*ihmat )ë pyjet
sh)iptare mun* të marrin më tepër mbështetje nga $rganizata 3ue*eze për
<hvillim N*ërkombëtar+
Kruma, ujë dhe vetëm ujë
4ë nesërmen 3kën*eri bashkë me *y agronomët e veterinerin e Bashkisë së
#rumës na *huruan një shpjegim per.ekt teknik të mun*ësive për të
realizuar zhvillim të integruar te buj)ësisë- blegtorisë- pyje e kullotave- për
të shëruar plagët e hapjes pa kriter to tokave të reja në pllajën e "asit- *uke
krijuar mun*ësi për të n*aluar erozionin e shtuar jetën e "i*rocentralit te
6ierzës- të cilës #ukësi e "asi i kanë .alur- pjesë ë )ënies së tyre+ %enarti
*uket pak i merakosur- për këmbënguljen n*oshta të tepruar të 3kën*erit-
)ë para se të investojmë *uhet të gjejmë të zotin e tokës- kjo për .aktin se
objektivi )ën*ror i projektit është të përkrahë më të var.ërit e të patokët në
.shat- nëpërmjet mbështetjes së tokave të përbashkëta- por argumenti )ë
krye.jala për zhvillimin e "asit është uji- uji *he prap uji- për të gjithë *ukej
bin*ës+ Në *rekën )ë sho)ëroi seminarin- "asianët e be.asuan (erhar*in-
zyrtar i lartë i Bankës Botërore në =ashington- ish *rejtues për *isa vite të
projektit sh)iptar të pyjeve- kur në .un* të *rekës- i sollën tortën me
.ishkzjarree e me urimin për *itëlin*jen e tij të mbi pesë*hjetë )ë e kish
kapur në zonën e tyre+
Në rrugën *rejt (olajve- një ekspert skocez )ë sapo i është bashkuar 3NV
me gjysëm shaka he*h i*enë )ë bunkerët e shumtë mun* të për*oren pëe të
pro*huar )ymir *ruri- nga pemet )ë hi)en gjatë rrallimit të pyjeve- shaka )ë
.uti në *ebat pothuaj gjithë pjesëtarët e misionit e %enarti vazh*imisht
ngacmohej për këtë .unksion të pamen*uar të kësaj *huratës së .un*it )ë i
la *iktatura popullit e pejsazhit sh)iptar>>>>>
Golaj kërkon më tepër
6ermerët e (olajt *uken si më të .amiljarizuar me projektin+ &ta janë krenarë
)ë në vitin e kaluar kanë shpëtuar pas asnjë zjarr- kanë si të thuash ngritur
nga zero e bërë pyje të vërteta në nje kohë rekor* në mirëkuptim të plotë
me njëri tjetrin mbi ?00 hektare pyje- si *he kanë mbyllur për projektin e
karbonit mbi 200 hektarë- në ku.irin )ë i n*an ata nga Bytici i 4ropojës+
Ngastrat e *ushkut *uken vërtet të harlisura- *he më*yshjet e mija te tre
viteve më parë për të për.shirë e*he *isa pyje ku kishin mbetur vetëm *isa
shkurre me bush të vogël *uket se kishin )ene pa baza- pasi *ruret e vegjel
të .rashërit- arrës e gështenjës- *uket se shpejt *o ta mbulojnë bushin e *o
të krijonin pyllin- ashtu sic ven*alinjtë- )ë kishin *alë të na takonin- pothuaj
një nga c*o shtëpi- e përpi)eshin të na bin*in me krenarinë e bukurisë së
ven*it e të pyjeve të krijuara prej tyre+ 'uke pakësuar rreth 200 hektarë
mun*ësine e kullotjes- u shpjegon (erhar*i atyre- ju me *hitë apo lopët
tuaja *o të kullosni tokat e .shatarëve të tjerë- *uke u bërë atyre *y
pa*rejtësi- paksuar kullotën e *uke mos ju krijuar mun*ësi )ë të për.itojnë
as nga paratë e projektit për mbjellje e as nga shitjet e #arbonit+ 4ë gjithë
.shatrat aplikuan për projektin e #arbonit- por ajo @taliania )ë er*hi e
kontrolli ne ven*- i vlerësoi më tepër propozimet tona+ Ne kemi mja.t kullotë
e nuk *ëmtojmë të tjerët- por nëse *oni të na n*ihmoni na i shtoni projektin
e karbonit+ (olaj ka 20 mijë hektare e ne mun* të mbyllim *eri në një mijë
argumentonin ata+ Në pyjet )ë na janë përmirësuar- ne mun* ti bëjmë për
momentin të *yja si kullotjen ashtu e*he rritjen e pyllit+ #ëtë e kemi berë
tra*icionalisht në zabelet tona- e *uket se Banka Botërore me 3@'=N
3ue*eze e 3NV "ollan*eze po na n*ihmojnë ta ngjallim prapë këtë tra*itë të
bukur+
Bytici midis zjarreve dhe shpresës
/ruga për në Bytic *uket e vështirë- n*ërsa *ielli ka marrë rrugen e
perën*imit+ /ruga është hapur e tëra për tu rikonstruktuar nga (olaj në
4ropojë- cakulli e bën të vështirë ecjen- shpatet poshtë rrugës janë mbushur
plot gurë e *hera- *hitë e *elet kapërcejnë për të kullotur mbi gurë të
më*henj te përhapur ku*o- n*ërsa një sipër.a)e e pamasë pylli e kullote
është *jegur në )in*ra e )in*ra hektarë+ <jarri ka marrë mbarë poshte e lart
rrugës- *uke kaluar nga Paci ()en*ër e komunës! në gjithë .shatrat për
rreth- *uke hyrë shpesh e*he në bren*ësi të .shatrave+ 6shatarët thonë se
zjarri i vitit të kaluar na mun*i+ Na mun*i se ne kishi mbetur pak në .shat
*he ai ishte i paparë- jo vetëm të n2ehët i ma*h- por n2ehët e erë e .ortë-
ne *ijmë të kontrollojmë zjarrin )ë vjen nga poshtë- pasi i hapm kori*ore e
kanale- për*orim e*he ujin- por ky ishte zjarr nga lart e na zhuriti jo vetëm
pyjet por nga njëherë e*he bahcet e të mbjellat+ Banorët në Byticin e thellë
*uken shumë të rrallë+ 'isa nga shtëpitë *uken si të pabanuara- catitë muret
*ritaret avllite e bahcet bren*a tyre *uken si të mbuluara nga një enigmë e
sho)ëruar me hijen e braktisjes e të vënies nën sun*imin e një bote
biologjike paranjerëzore- ku ka.shet *he bmët bashkë me motin- errësirën e
lagështirën janë në garë për të zh*ukur gjurmët e *ikurshme njerëzore+
Aatitë *he muret kanë .illaur të përkulen+ Ven*e ven*e kanë .illuar të
bien+N*ërsa grupi *ebaton se pylli *uhej të ishte rralluar më tepër- &*miri ka
vajtur në Bajram Aurri- për të parë e*he njëherë për hotel- pasi në )ytet
zhvillohet një aktivitet n*oshta .olklorik si so.ra tropojane- me pjesmarrje
pothuaj ballkanike- e pjesëmarrja e zonjës së parë të ven*it- *uket se ka
krijuar ngushticë në këtë )ytezë *eri tani me pak hotel+ Ne *ijmë si bëhet
pylli- na a.rohet me n2itimin karakteristik të të ecurit e të të .olurit një nga
ven*asit+ &s lopës- as *eles e as pyllit- nuk u merren të gjitha menjë *orë+
"erë *uhet tu japësh e herë tu marrësh+ Bu pylltarët *oni )ë ta bëni pyllin të
bukur e të shën*etshëm- por nga njëherë- ju na harroni- neve njerëzit+ ;
gjithmonë mën*jen tek gjobat e keni+ 7ne *i si rrallohet pylli- por ata )ë pylli
mi jep unë i marr kur më *uhen- sot *icka për zjarr- nesër për gar*h-
pasneser për gjeth apo hunj *omatesh+ #ështu pylli rrallohet- bari *el poshte-
gështenjën po e *i se *uhet lënë për mbarë- po kështu e*he )ershinë e eger-
por kjo kur më *uhen e kur me *el koha+ 3e u prenë nje vit më vonë- apo
një vit më parë- pylli është mësuar me mua+ &jo )ë ju mun* të rregulloni e
të më këshilloni është për shembull- se c.arë unë kam të *rejta të he) nga
ky pyll- ta zemë pas 10 vitesh- me një .jalë- kur ju të më kontrolloni- .jala
vjen kur të bëni planin e ri- unë të kem për shembull një C0 apo 100 a 20
*rurë për *ynim+ #jo *o ti shkurtonte punë e*he teknikut apo shumarit- )ë të
mos rrijë c*o jave pas meje *uke me *hënë *amkën për *rurin )ë pres- por
.jala vjen të vijë e të shohë se sa unë e kam zbatuar marrëveshjen+ Ne e
bëjmë më mirë se shteti si pyllin ashtu e*he gjënë e gjallë- pasi ne *ijmë nga
të parët tonës si të ruajmë .arën e pikërisht .arën e mirë+ 3hteti nga njhere
si*omos në pyll e humbet .arën+ %enarti n2orri kamerën *he po shihte e*he
njeherë *ashin e jashtëzakonshëm )ë po u*hetëonte me kamion nga Paci
*rejt kukësit+ 4rup ma*h- me kacurrelat e bar*hë )ë i mbulonin )a.en e gjate
e të pa)ethur- brirët të trashë me shume për*re*hje ai *ukej si një )enie
hyjnore+ =shtë prej ketu- por po e *ërgojmë *rejt %umit të Vlorës- pasi është
për mbarë- mezi e gjeti kuptimin e pergjigjes %enarti+ ,e një .jalë është *ash
për .arë+ 6atosi in2hinieri i ri nga )ë punon për 3@'=N ne #osovë *uket i
mërzitur në rrugën e kthimit ng Bytici në Bajram Aurri+ ,ua më *uket kotësi
preukopacioni juaj se si të rrallojmë pyllin- në këtë .shat plot me pyje- ku
*uken tre prioritete- i thotë ai ,argaretes ekspertës së 3tokholmit për
3@'=N- këtu *uhet shkolla-rruga e uji+ @ riu )ë takova- më shpjegoi se ai
ngeli pa shkollë të mesme- pasi për ta bërë *uhej të shkonte në Bajram Aurri
rreth 000 lekë *ita vajtje ar*hje+ Po kështu ngeli e*he motra- të cilën e cuam
tek tezja në Puke- e unë punoj )ë ti paguajmë ato pak c.arë .itoj unë nga
.erma për c*o muaj+ Ne kemi tokë- por nuk kemi ujë e as treg+ Ne kemi
blete- por nuk kemi sho)atë *he nuk marrim këshilla për ti trajtuar apo për
të gjetur tregun+ 3hkolla- rruga e uji n*oshta e*he mun* ti kthejnë banoret
)e janë larguar thotë 6atosi- n*ërsa unë provoj të shpjegoj se në këto zona
me shumë pyje e kullota të gjëra n*oshta projekti *uhet të jetë më .leksibël
*he të mbështesë .jala vjen- pajtimin e pyllit me *hinë e *elen- n*oshta këto
*y të .un*it po të ishin më të zhvilluara mun* ta kishin mbrojtur nga zjarri
pyllin e Byticit- por *uhet e*he përpunimi i )umështit e mishit apo tregu për
këto pro*ukte me shije e pastërti biologjike të pasho)e+
'ielli ka perën*uar kur arrijmë në )a.en )ë na .al një pamje be.asuese-
*ritat e para të )ytetit sapo jane n*ezur- n*ërsa konturet e &lpve *uken të
jashtëzakonëshme+ &h sikur ta kisha për ekranin e kompjuterit thotë 6atosi-
n*oshta mun* të ishte me e bukura në bote+ Por nuk mun* ta .ilmoj pasi
*uhet bllokuar nje autokolllone e tërë- shton 6atosi+
(rupi tonë i takoi te .lintë në 4ropojën e vjetër- pikërisht në një "otel ne
,ej*an- një .shat i bukur- me një luginë të butë plot me liva*he- por e*he
ketu me male të *jegura- në rrugën e mrekullueshme e të as.altuar C50
kilometer larg pikës ku.itare të (jakovës+
Ne zemren e lpeve
N*alesa e parë të nesërmen ishte tek ura e Valbonës- tek kanioni i .amshëm i
3hoshanit+ A*okush shpejtonte të merrte .otogra.inë e parë- një n2itim
njerëzor i gjithkun*shëm- kur has vështrimin e parë në një gjëje të mirë e të
rrallë+ %ugina e Valbonës *uket e mahnitëshme për ata )ë e shohin për here
të parë- jo vetëm ujë i kristaltë )ë vrapon në shtratin e lumit të trazuar herë
pas herë nga rruga në rikontrusion anës tij- por e*he pishat e rralla te
rrobullit majë shkëmbnjve- në majat e maleve për rreth- silueta të
mbinatyrshme- )ë *uket sikur kanë mbirë në shkëmb )ë të prekin )iellin+ Në
'ragobi kemi harruar të pyesim për shpellën- pas marramen*jes )ë krijon
uji- liva*het- pylli e pejsazhi- thirrjet e (jonit për .otogr.i- apo zjarret )ë herë
pas herë kanë ka.shuar vitin e kaluar e*he Valbonen+ Plani për të vizituar
%iva*hin e (jarpërit na *ështon- pasi shirat e .un*it kanë rrësh)itur një masë
të ma*he *herash- )ë kërkon *itë të tëra të riparohet me .a*romat )ë sapo
janë nisur+ "otelin )ë e kisha parë tek hi*hte shtat në mesin e viteve 0 - e
gjetëm të lo*hur e si jashtë ven*it e kohës+ 'uket si skeleti i nje .antazme )ë
së bashku me bunkerët nuk *on të na n*ahet- por *ikush thotë )ë mun* të
kthehet ne realitet e ti përshtatet ven*it e kohës pasi është privatizuar nga
një koleg i yni- i cili n*oshta *o të kuj*eset për mirëmbajtjen luginës së
Valbonës e kësaj perle të &lpeve tona- unikë në ma*hështine- *ritë hijet e
surprizat e pa.un*a+
Përpi)emi të ngjitemi në një n*ër ballkonet )ë ven*osen në luginëzat e
shpatmaleve+ Pas pak hasim *isa pisha të krasitura sikur të ishin *ush)e- e
*ebati në mes pylltarësh nuk ka të sosur- përse banoret e alpeve *uhet të
rrezikojnë jetën e të ngjiten për të prere *egët e pariperteriteshme te
pishave *eri ne 1C apo 20 meter lartësi+ 7ne preten*oj se kërkojnë më
shumë *ritë të arrijë në tokë )ë toka të bëjë më tepër bar- por *uket se jam
gabuar+ Pak më lart *uket një mur i pa.un* me gurë- të bar*hë gël)erore- i
cili është mbuluar i tëri me *egët e pishave- të krasitura të hasura më
poshtë+ ; gjithë ana e *jathtë e luginës ishte rrethuar për të .ormuar një
liva*h malor- të cilit preten*ohet ti merret një kosë+ Pak bar por a) i
*omos*oshëm për *imër+ ,ë lart është stani *hë shtëpia sezonale e .ermerit+
Një shtëpizë mo*este- re.lektori i *i2hitalbit sikur na ngacmon herë pas herë
*uke na he*hur rezet e *iellit+ 'ebate të gjata e plot enigma në marrë*henet
e malësorëve me kullotën- kanuni- zakonet shtegtimi i gjësë së gjallë-
kon.liktet e komunave *he .shatrave te alpeve për pronësinë mbi kullotat e
mena2himin e tyre+ ,i*is ligjit- e tra*itës- mbetet një hapsirë- një pasuri por
e*he një s.i*ë )e *uhet trajtuar+ #ooperativa i ka përzier pak ku.injtë e
tra*itat- e të vjetrit *uhen sh.rytëzuar për tiu kthyer tra*itës thotë një
pro.esor i .akultetit+ Përpara se të gjejme mekanizmin e bashkëveprimit me
blegtorët e alpeve *uhet njohur realiteti si *he mun*ësite e .ormalizimit të
marrë*henieve mi*is këshillave të .shatrave komunave e blegtorëve+
Për.a)ësues nga .e*eratat e #ukësit e 'ibrës vijnë nga një vizitë në Pejë e
bashkohen në *ebatin *he s.i*at se si *uhet organizuar shërbimi pyjor apo
këshillimi i .ermereve pas trans.erimit të pyjeve e kullotave në pronësi të
komunave- një seminar .ushor- ku *ebati *uket si n*ërkombëtar në perlën e
&lpve sh)iptare- mi*is Bezerces- #ollatës- )ypit te (racit e /upës në veri e
verilin*je *he majave te Boshit e "ekurave ne jug e juglin*je+ (erhar*i
kërkon )ë të provojmë të shkojmë *rejt )a.ës së Valbonës për të he*hur
vetem një vështrim mbi bukuritë e lumit të (ashit- luginës së 3halës e të
tjera bukurive të alpeve- së paku për ti parë nga larg e pasuruar shpirtin me
bukuri )ë rrallë kujt i takon ti shohë nga globi ynë i vogël- por një shi i
rrëmbyer karakteristik për bren*ësinë e alpve- na *etyron të shpejtojmë
*rejt makinave e par ta sho)ëruar luginën *eri sa ajo ia *orëzon ujin 'rinit+
!rojektet për pa"esa të shërbimeve mjedisore n"a #$ i %ierzes midis
ëndërrës e realitetit
#ishte .illuar rruga e kthimit- *he njëkohësisht e një *ebati për mun*esitë e
projekteve të shërbimeve mje*isore për të mbrojtur *igën e li)enit te .ierzes-
rezervuarin e tij por e*he rrugen e urat- nga erozioni e rresh)itjest )e vijne
si pasoje e shpyllezimit e zjarreve+
&koma *uken shenjat e një rrësh)itje masive të tokës mbi sallën e
ma)inerive të "i*rocentralit te 6ierzës- i shpjegon Bani kolegut të tij "arkos-
n*ërsa unë kujtoj takimin e (erhar*it me ,inistrin e ;konomisë *he
;nergjitikës në mos gaboj në vitin 200:- në një tentativë të herëshme për ta
bin*ur për një bashkëpunim mi*is #omunës së 6ierzës e 'rejtorise se
"i*rocentralit apo #;3"- )e të vishen me pyje shpatet e maleve )e i
*ergojnë ujrat në rezervuarin e 6ierzes+ #;3" har2hon jo pak për c*o vit
*uke n*ërtuar prita malore apo gabione- për të .renuar rrësh)itjen e
shpateve apo mbushjen e rezervuarit+ %enarti ka bërë para *y vjetësh një
.oto aty ky lumi i (omsi)es bashkohet me rezervuarin e "A të Vaut të 'ejes+
Në .oto jane *y ura- njëra mbi tjetren me *i.erence moshe rreth 20 vjet+
%umi e ka ngritur shtratin si rezultat i erozionit ne shpatet e maleve *he ura
e vjetër herë pas herë në kohë vërshimesg puthet me pas)yren ujore te
lumit+ Një urë e re ka he*hur shtat për të bërë të kalueshem lumin+ &shtu si
pritat gabionet apo urat e reja janë pasoja të *egra*imit të tokës- *he
erozionit+ #jo është 6ierza u shpjegon Bani (erhar*it e 'ritës *he pritat e
n*ërtuara për të mbrotjur sallën e makinerive kanë kushtuar thonë rreth 1
milion *ollarë+ 4oka është e pjerrët- mja.t e n*jeshme karshi *iellit- ngrices-
borës shiut e erës+ Ven*e ven*e sopata e zarri i kanë zh*ukur *rurët *he
gërryerjet *uken të thella të gjata e agresive+ /ruga është plot me makineri
)ë pastrojnë mbushjet nga shpatet- n*ërsa mbushja )ë i bëhet rezervuarit
*uket e pamatëshme+ 6shatrat janë të rrallë- akoma më të rralla shtëpizat e
malësoreve si ishuj të vegjël- mbytur në gjelbëerim të harlisur- )ë për të
mbijetuar ruajnë pyllin rreth e mbi shtëpi- *he sh.rytëzojnë sa mun*en si për
të kullotur gjënë e gjallë ashtu e*he për të prerë e shitur *ru pjesën tjetër+
,ja.ton te merremi vesh me këta njerëz- )ë ata të n*ryshojnë ven*et e
kullotjes- apo bashkë me ta rë gjejme një zgji*hje- *he atyre tu japim paratë
)ë sot i har2hojmë për të rin*ërtar urën pastruar rrugën e tjera- n*oshta
*uke për*orur një pjesë e*he për shkollë e shëb*etsi+ ,ua më kujtohet ajo
)ë *epueti e pro.esori /e2hep 7ka u thoshte bashë.shatarëve të tij- )ë mali i
për*orur së bashku i ngjan një kooperative të mirë- por në rastin konkret
është mirë )ë secili nga këto baorë të paguhet për kuj*esin për të mbyllur
nje vatër erozioni- kuruar plget e zjarrit apo shtuar mbulesen barishtore+
&rejt mbretërise se kullotave te 'u"ut
Pas mesnatës- në 4iranë po plani.ikonim *etajet për pjesën e *ytë të
u*hëtimit *rejt 4epelenës- %opësit- Picarit- %ukoves e %umit të Vlorës+
(erhar*i *o të largohej për tu zeven*esuar nga /oberti një ekspert me
përvojë të gjatë në Bankën Botërore- vecanërisht për kullotat e kullotjen+
;*he grupi sh)iptar sikur u thjeshtua- *uke synuar më tepër për një grup të
vogël )ë krijon më shumë kon.i*encë më .ermerët e barinjte e jugut+
,bikullotja konsi*erohet shpesh si shkaku kryesor i *egra*imit *he cveshjes
se maleve te jugut+ Vlerat e pejsazhit të mrekullueshem të jugut- me
vargmale ma*hështore të kombinuara me luginat e mrekullueshme të
Vjosës- 'rinos- 3hushicës- apo bregu i mahnitshëm i *etit Bon- n*oshta *o të
ishin e*he më të vlerësuara- *he *o të sillnin më shumë të ar*hura- nëse *o
të n*alohej *egra*imi i bimësisë- ashtu sic ka n*o*hur në veri të ven*it *he
malet *o të visheshin me lisat e gjatë apo me barin e shumëllojshëm+
N*oshta kjo *o të n*ikonte e*he )ë të ktheheshin përsëri thëllëzat- zogj e
ka.shë të tjera- tepër tërhe)ëse për turistt a) të kërkuar për zhvillimin e
kësaj pjese të ven*it+
3hkencëtarë të huaj *he të ven*it- kohet e .un*it shpesh kanë evi*entuar )ë
në gjën*jen aktuale kapaciteti i kullotave të jugut ka rënë së tepërmi *he ata
mbajnë aktualisht rreth tre herë me tepër nga sa është kapaciteti natyror
aktual i tyre+ Problemi *uket pak sa *elikat- pasi e*he në tra*itën e lashtë
sh)iptare të pas)yruar si në #anunin %ekë 'ukagjinit- në atë të 3kën*erbeut
apo @*riz 3ulit (%abërisë! asnjëherë nuk gjën*en ku.izime mbi numrin e
blegtorisë )ë mun* të mbajë c*o .amilje+ Bile shkohet më tej kur theksohet
se meratë nuk mun* të rrethohen e gar*hohen+ #jo n*oshta shpjegon e*he
.aktin )ë gar*hi elektrik a) i përhapur kohët e .un*it në kullota në ven*et e
zhvilluara- në 3h)ipëri nuk ka )enë i mirësear*hur+
4ë gjen*ur para një realiteti kur shteti sh)iptar iu *ha komunave të *rejtën e
pronësisë mbi kullotat- kuptohet )ë e*he ven*im marrja merr më tepër
peshë në komuna e .shatra- ku një kombinim i të *hënave shkencore me
përvojën historike- mun* të sillte një zgji*hje të shpejtë *he n*oshta me
rezultate a.atshkurtëra+ 'ilemat mi*is uljes së numrit të krerëve- shtimit të
kpacitetit- apo vënies së tari.ave të shkallëzuara sipas kapacitetit kullosor e
numrit të krerëve )ë i takon si mesatare c*o .amilje nëse konsi*erojmë një
n*arje vëllazërore janë alternativa )ë misioni i Bankës kërkon ti konsultojë
me *rejtues të shërbimit pyjor- shkencëtar si *he kryetar komuash e cobanë
me përvojë+
(opësi në dilemen midis deleve e dhive, dafinave, lisave e
thëllëzave
Pas një vështrimi paraprak të luginës së Vjosës me ma*hështine e maleve të
%opësit të para nga #rahësi aty ku ,allakastra n*ahet me 4epelenen- 6er*ini
bën një prezantim të hollësishëm të gjetjeve kryesore nga misioni i tij me
6rancin nga &ustria- për .ormat e për*orimit të pyllit nga .ermerët sh)iptar
njëkohësisht si pyll e kullotë- si burim *ruri- kullotje- baze ush)imore e ven*i
)ë mbyllet për tu kuruar pasi është *ëmtuar bimësia e ka .illuar të gërryhet
toka+
%opësi ka kapacitet të mbajë më shumë blegtori se sa ka aktualisht- e
megjithëatë- pyjet mbi kulloten- *a.ina thuajse është zh*ukur- korijet e
lisave *uken të mbikullotura e të ero*uara+ 'ebati me Vai*in- 3ervetin e
/obertin .okusohet ne mekanzimat )ë mun* të për*orë- .shati apo komuna-
*uke caktuar tari.at e kullotjes- e në rastin konkret per shembull ulur tari.at
e *eleve- për të stimuluar shtimin e saj- pasi si*omos në kushtet e shirave të
pranverës së sivjetme- *uket )ë bari është i bollshëm e është më mirë të
kullotet se sa të thahet e pastaj të bëhte rrezik zjarri+ Nga ana tjetër komuna
mun* të ven*osë për rastin e %opësit rritjen e tari.ave për c*o krere të
*hirtë+ Në këtë mënyrë .ermerët stimulohen të mbarështojnë *elen- për të
cilat ven*i i tyre o.ron mun*ësi për më tepër *he njëkohësisht të ulin numrin
e *hive për ti *hënë mun*ësinë lisave apo *a.inave të %opësit të ringjallen e
të zbukurojnë vargmalet+ #jo *uket si një tra*itë e harruar )ë në lu.tën
botërore- shihet e*he si një .rikë nga .ermeret- por *uket se *ebati ka .illuar
e n*oshta zgji*hjet nuk *o vonojnë+
&.ër ish "anit të 'ragotit- 3erveti na tregon pothuaj tërë shpatet malore te
4epelenes- pyjet e kullotat të gjitha të për*orura në kullotë herë në verë e
herë në *imër- e më pas grupi i *rejtohet komunës së Picarit+
Kullotat mund ti japin mbi )** mijë dollarë të ardhura ne vit !icarit
Picari mban mbi DC mijë të imta+ Aimi- kryetar i komunës propozon )ë t mos
.utemi në zyrë- por të nisemi e të shohim nga një pllajë në mes të komunës
bukuritë e maleve- pllajave e luginave të Picarit+ 'rejtoresha e '3"P- bijë e
Picarit e përkrah propozimin *he të gjithëve u jepet mun*ësia shohin kopetë
e *eleve të priveligjuara nga lagështia e .illim verës- akoma të pangjitura në
malet e larta- e të vazh*ojnë *ebatin e nisur në 4epelenë- për mun*ësitë )ë
kanë komunat për të mena2huar më mirë se shteti pasuritë )ë natyra u ka
.alur+ /oberti pyet për tari.at )ë aplikohen për c*o kokë *ele- *he kush i
mble*h ata+ Aimi s)aron se Ven*imi i #ëshillit të ,inistrave- ja ka *hënë të
gjitha kullotat tra*icionale në pronësi komunës- por akoma *orëzimi i
territorit nuk është bërë me procesverbal nga '3"P- kështu )ë e*he këtë vit
të ar*hurat *o ti grumbullojë shërbimi pyjor+ &i shpjegon se nga DC mijë të
imta )ë ka Picari mun* të mbli*hen për c*o cit rreth 100 mijë *ollarë- të cilët
në vitet në vazh*im *o të mbeten në komunë *he *o të për*oren nga
komuna- si për punësimin e banorëve- ashtu e*he për përmirësimin në
përgjithësi të kapacitetit të kullotave+
Gardhet e para në !icarin e kërcënuar n"a tra"jedia e të
përbashkëtës+
%enarti n*alet të .ilmojë një gar*h të bërë me gabion në gjatësi mbi një
kilometër- një gar*h i bukur i )ën*isur nga një prej banorëve të kthyer nga
kurbeti- për të mbrojtur shkurret prej lisi si *he barin në ko*rën )ë i kishin
lënë trashëgim të parët e tij+ 3hparthi e Qarri së bashku me 3hkozën Panjen
e 6rashërin *uke i patur majat e tyre të mbrojtura nga gojet e bagëtive-
kanë he*hur shtat e po i kalojnë *y metër lartësi+ 6ermeri e ka populluar
këtë pyll të vogël me lepuj e ka.shë të tjera gjahu- *he vitin )ë vjen pret të
marrë të ar*hurat e para të investimit të tij+
4ek shoh pyllin e rritur bren*a gar*hit- men*ja më shkon se Picari *o të
kurohet shpejt nga 4ragje*ia e të përbashkëtës+ (ar*hi është shenja e parë-
)ë banorët po largohen nga bota virtuale *he po men*ojnë të n*ërtojnë të
ar*hmen e .ëmijëvë të tyre+ 6ermerët e Picarit kanë organizuar një javë më
parë një vizitë në 6e*ratën /ajonale të për*oruesve te pyjeve e kullotave të
#orcës- për të parë se si i kanë n*arë *he po i rrisin pyjet .ermeret e
%i)enasit *he ato të komunës së Bucimas në Pogra*ec+ Për pyjet e .ermerëve
të .shatit Peshkëpi- kryetari i sho)atës së për*oruesve të Picarit thaE atje
pamë një mrekulli- unë nuk e *i se c.arë të them+ 7në .illoj të kërkoj se mos
gjej *isa nga kryetarët e .shatrave )ë të vazh*oj *ebatin e .illur me ta një
*itë para pavarësisë së #osovës- por nuk *alloj asnjërin prej tyre+ 6er*ini
thotë se secili mun* të bëjë zgji*hjen e tij *he nëse .shatarët e Bucimasit
apo Peshkëpisë kanë zgje*hur ruajtjen e pyllit- pasi *uan ta bëjnë më të
bukur .shatin e tyre- këtu ka më tepër rën*ësi mishi e bulmeti- kështu )ë
Picari ka zgje*hur për*orimin e shijimin e të mirave të natyrë së tij- por mua
nuk më *uket *he a) bin*ëse- kur men*oj se ne sh)iptarët nuk mun* të
mbetemi përjetësisht skllever të asj )ë na .al natyra+ Përpi)em të
argumentoj- se natyra e Picarit *uhet n*ihmuar *he n*ihma mun* të vijë
*uke i punuar tokat buj)ësore- pro*huar jon2he e koncentrat- si *he *uke
kombinuar atë )ë na o.ron natyra me atë )e realizohet me pune *jersë e
investime+ 'ikush argumenton se në Picar mungojnë pothuaj tërësisht
kanalet ujitëse- *he kjo është arsyeja )ë asnjë metër katror tokë e Picarit
nuk kultivohet+
Këshilli i komunës mundtë vendosë për tarifa të diferencuara sipas
numrit të krerëve
; rën*ësishme thotë %enarti është se njerëzit kanë .illuar të men*ojnë në
Picar+ Plani i mena2himit po hartohet- *uhen llogaritur gjithe këto të ar*hura-
mbi një)in*mijë *ollarë )ë *o të .uten për c*o vit në komunë- të ar*hura )ë
më përpara i merrte shteti- tani janë të komunës+ 'o të *uhet )ë të
përgatitet sistemi i kontratave me të gjithë .ermerët+ #ëshilli i komunës
përpara se të marrë ven*ime *uhet të konsultohet si me specialistët ashtu
e*he me .ermeret )e i kane votuar- per te marre ven*ime të *rejta për të
zhvilluar zonën+ N*oshta n*ërhyn një .ermer- ne mun* ti për*orim tani nje
pjese të të ar*hurave nga kullotat e*he për të riparuar kanalet ujitëse e për
të pro*huar .oragjere apo miser+ #oncentrati mun* të lehtësoje presionin mbi
kullotëtn e këshu hap pas hapi e*he ne mun* ta n*alojmë *egra*imin+
N*oshta mun* të men*ojmë e*he për taksa më të larta për tu.at e me*ha- si
*he të n*ihmojmë pak të var.ërit )ë kanë më pak *ele e për*orin me pak se
sa u takon nga kullota e përbashkët++++++
,yrit të kaltër po i kthehet shikimi++++++
Në buzëmbrëmje n*ërsa i a.rohemi 3aran*ës- *ikush propozon një n*alesë
tek syu i kaltër- një mrekulli e .shehur nën rrzën jugore të Qa.ës së ,uzinës+
3y i kaltër pësoi një aksi*ent të rën*ë në shirat e rrëmbyera të gushtit të
vitit 2002- pak *itë pasi #ryeministrat e atëhershëm italian e sh)iptar- thotë
ish *rejtori i ujrave të 3aran*ës- kishin bërë një vizitë- për të parë nga a.ër
mun*ësinë e trans.erimit të ujrave të Bistricës *rejt @talisë se jugut+ Një një
viziti në shtetin ,ontana të &merikës rreth 11 vjet më parë unë kisha
shpjeguar )ë e*he 3h)ipëria ka burime të bukura- *he n*ër më të bukurit
është 93yri i kaltërF në jug të ven*it+ #jo është interesante më tha një nga
pro.esorët e 7niversitetit të atij shteti- po c.ar e bën 3h)ipëria ujin e syrit të
kaltër- m pyeti aiG ; *er*h shpejt e shpejt në *etin Bon- pasi ven në lëvizje
një "A në a.ërsi t burimit- përp)iesha ti argumentoja unë- n*ërsa ai shpejtoi
të më kujtojë etjen e *y ven*eve .)injë- @talisë se Bugut e (re)isë+ 3ic *uket
më shkëputit nga men*imet ish *rejtori i ujrave të vititi 2002- aktualisht
*rejtor i pyjeve te 3aran*ës- n*onjë sy e ke) e sëmuri *he tepër rën*ë 3yrin
e #altër- *he ai shpjegoi më pas përpjekjet )ë bëri *rejtoria e ujrave për ti
kthyer ujin *he shikimin syrit te kaltër+ &i ka përsëri pothuajse prurjen e
mëparshme të ujit rreth 0000 litër në sekon*ë+ %enarti e Bobi ngjiten në një
.ron të n*ërtaur në pjesën e sipërme për të parë bebebn e syrit+ 7ji *el nga
poshtë në .ormën e një pusi të thellë- me përmasat e një lumit të vërtetë-
një rryme jashtëzakonisht e ma*he me ujë të tej*ukshëm- nuanca blu në të
blertë e të cilit- vjen nga )ielli- bimët anash apo *ritë hijet e bimëve- shpatit
e pareteve anësore të burimit+ @sh *rejtori shpjegon se temperatura e tij
pothuajse nuk ka luhatje gjatë vitit- si në stinën e ngrohët ashtu e*he në atë
të .tohet ajo )ën*ron n*ërmjet 1151: gra*ë celsius+
3yri i kaltër ka plot vëllezër shpjegojnë me krenari saran*iotët-- janë mbi 20
të tillë )ë përbëjnë burimin e Bistricës+ #a mun*ësi hamen*ësojnë ata- )ë
zana.illa e tyre të jetë një li)en shumë i ma*h nëntokësor )ë mun* të
shërbejë si .urnizues i përhershëm *he i rregullt i të gjitha burimeve të
Bistrices+ N*oshta n*ërhyn 'uro &lushi in2hinier hi*roteknik me përvojë mbi
:0 vjecare- këto ujra mun* të përbëjnë *renimin kryesor të krejt masivit
karstik të malit të (jërë *he të pellgut hi*rogjeologjik të .ushës së 'rinos+
3igurisht )ë këto janë hamen*ësime- por nëse i re.erohemi llogjikës- nuk
mun*et )ë prurjet e burimeve të Bistricës prej rreth 1 mijë litër në sekon*ë
të sigurohen në sipër.)en e vogel )ë i takon mikrobazenit )ë e ush)en me
ujë- pra pellgu i saj hi*rogjeologjik *uhet të jetë më i ma*h se sa
mikrobazeni )ë sigurisht i *huron ujrat e tij- në .akt burimet e Bistricës
gjën*en DC m nën nivelin e luginës së 'rinos- c.arë të bën të men*osh se ato
mble*hin e*he ujrat e masivit të ,alit të (jërë apo të %uginës së 'rinos-
mbrëmja po a.rohet thotë *rejtor nehati- pran*aj unë men*oj )ë ta
vazh*ojmë në makinë shpjegimin *he të përpi)emi )ë të arrijmë perën*imin
e plotë të *iellit në kalanë e %ëkurësit+
Në rivierën sh-iptare
&listeri- 3kocezi i sapoar*hur si konsulent për pyjet tek 3NV- /oberti e Aarli
ngrihen herët në mëngjez- për të bërë një vizitë të shkurtër në Butrint- *uke
për*orur si u*hërrë.yes- Aarlin një ekspert 3ue*ez- )ë punon për Bankën
Botërorë ne 4iranë- *he është pothuaj i shtëpisë në Butrint- pasi përvec
projektit tonë ai kontribuon herë pas herë për projektin e mena2himit t
breg*etit+
Një natë m parë kishim bërë një kalim të shkurtër nëpër 3aran*ë- e cila
%enartit i *ukej si një )ytet tjetër+ Bam i sigurtë se ime sho)e nuk *o të
pranojë se kjo është 3aran*a kur të shohë .otogr.itë+ ,bushur me
shumëkatëshe të *en*ura- ajo nuk ka asgjë të përbashkët me 3aran*ën e
vitit 1HH2- )ë %enarti e ka vizituar për herë të parë+ Në portin e vogël të
)ytetit- nje vapor gjerman ka sjellë *ërrasa 3ue*eze+ #amionë të më*henj
vazh*ojnë të ngarkohen në mesnatë e ti nisin *ërrasat e holla për në
(jirokastër+ ;*he në .ermën time private pyjore realizoj të tilla pro*hime
thotë %enarti- këto n*oshta janë të n*onjërit prej komshinjve të mij+ 3ikur
të ruheshin e mirëa*ministroheshin pyjet- n*oshta 3h)ipëria megjithë këtë
sipër.a)e të ma*he pyjore- e*he mun* të eksportonte+ ,egjithëkëto lisa të
bukur )ë kanë .illuar të rrisin .ermerët tanë- unë ën*ërroj )ë 3h)ipëria për
10 vitet e ar*hëshmë të bëhët .aktor për të pro*huar .uci prej lisi si për
verën .ranceze ashtu e*h 7iskin skocez+
Një plan për të mena.huar kullotat e (ukovës
,e synmin për të arritur në orën nëntë të mëngjezit në %ukovë- ekspertët e
huaj *uan e*he të sh.rytëzojnë rastin për të parë bregun e poshtëm të Bonit+
Në .akt shpjegon gjithë emocione %iljana- një in2hiniere me përvojë )ë po
harton planin e mena2himit për pyjet e kullotat )ë ka marrë në pronësi
komuna e %ukovës- bregu është i gjatë- mi*is *etit jon *he këmbëve
perën*imore të malit të Aikës- vijuar më kën*ej me vargun #onjak %avan- në
.akt bregu .illon tek përroi i bar*hë e mbaron në malin e 3hën*ëllisë- *he
%iljana përpi)et )ë ta tregojë e*he në hartën topogra.ikë )ë *o ta për*orë
për të ven*osur ku.injte e pyjeve *he kullotave )ë )everia i ka *hënë në
pronësi .shatrave të komunës %ukovë+ 3o.oja- një ekspert ven*as për kullotat
pyet se si *o të bëhet për #akomenë- tani )ë pylli e kullota është pronë e
.shatit- por ne përpi)emi )ë ta mbyllim *ebatin e %iljana shpjegon se bregu
përbehet nga ai i sipërm )ë përbën pak a shumë Bashkinë e "imarës *he
nga i poshtmi )ë për.shin )ë nga Nivicë5 Bubari e *eri në Borsh- pothuaj
tërë komunën e %ukovës+ Bregu mun* të themi se është një pasuri e
mrekullueshme e 3h)ipërisë si nga njerëzit- trashëgimia etnogra.ike e
kulturore- klima toka- bimët e ka.shët- hi*rogra.inë e pejsazhin+ /elievi i
bregut të poshtëm- për ku ne jemi *rejtuar është më i butë- )ë re.lektohet
e*he tek njerëzit- bimët e jetesa+ Por krahas mrekullive të pejsazhit mi*is
*etit te kristaltë e të pamatë e maleve shkmbore- e*he *egra*imi i bimësisë
erozioni e zjarret mbeten problem i ma*h- *he %iljana më n2it )ë të para)es
në projektor jo vetëm bukritë- )ë ka .ilmuar )ë nga helikopteri Bamarbëri-
por e*he pamjet nga rrësh)itjet masive në Borsh e %ukovë+
Vija breg*etare e Bregut n*ërhyn 6eruzi- pjestar i .irmës konsulente është në
total rreth H0 km e gjatë- me gjarpërimet e saj ajo është me e bukura e
Bonit- me kontraste- plot gjire të vogla e kepa shkëmborë- mja.t abrazive e
lartë e *he e thepisur+ Nga gryka e përroit të Borshit *eri në atë të
"un*ëcovës- gërryerjet e shpateve kanë krijuar kone gjigan*e me mbushjet
)ë i sjellin përrenjte torenciale- nga kullotat *he shkurret e *egra*uara në
shpate+ 7në përpi)em të zgje*h mi*is pamjeve të shumta *uke n*ryshuar
vazh*imisht *is)et për të ilustruar nëpërmjet pamjeve *he *hënë në kohë
sa më të shkurtër kompleksitetin e problemeve- )ë vijnë si pasojë e
mbikullotjes- zjarreve- brishtësisë së ekosistemit- *he tekave të tokës- ujit-
ajrit e *iellit
'eti i ngrohet Bonian *he vargmalet )ë e n*ajnë nga pjesa e bren*ëshme e
ven*it krijojnë një klimë tipika mes*hetare- me nje vegjetacion sikur i
a.rohesh tropikut- me temperature mesatare të shkurtit mbi 10 gra*ë
celsius+ 3ic *uket kjo ngrohtësi krijon e*he *egra*imin n*ërhyn /oberti )ë
tashme është kthyer nga Butrinti- pasi *elet- *hitë *he lopët )ën*rojnë e
kullosin në c*o *itë të vitit- nga njëherë e*he natën- *uke mos i lënë kohë
bimëve )o.të e*he një orë )ë të rriten+ 'he kjo )ë përpara $*isesë- apo
Qezarit n*ërhyn me shaka 3amiu- eksperti i kullotave në projekt+ /elievi *he
klima i kanë krijuar mun*ësi këtij rajoni )ë bimeë të mun* të rriiten në të
:0C *itët e vitit+ ;*he reshjet nuk kanë të reshtur- e kjo vjen nga .akti thotë
,evlani- *rejtues i grupit konsulent- )ë në ekip ka e*he të birin- )ë erërat e
lagështa perën*imore përplasen mbi shpatet e maleve- ku avujt në %ukovë
shën*rrohen në mbi 1:?0 mm shi- të cilat bien mi 0I gjatë vjeshtës e
*imrit- *he me një intensitet n*onjëherë e*he :00 mm në 2D orë+
Nënkryetar i komunës- in2hinier n*ërtimi- por )ë ja *in hu)et *he vlerat
ven*it të tij me logjikë e optimizëm për të ar*hmen e %ukovës - tregon për
burimet e pasura ujore- si*omos në kontaktet e .ormacioneve gël)erore me
ato terrigjene- burimet janë të pasura e të bukura vecanërisht ato të Borshit
)ë kalojna nën lokal (@zvori!- apo 3opoti i Borshit- të Bunecit e %ukovës të
cilët n*ikojnë )ë të )ën*rojë e gjelbër pjesa e poshtëme e bregut+
"avia, kryetare e "jëmbacëve te ju"ut
,akja me*hetare- thotë %iljana- ketu është e pasur në lloje *he në ven*et
me lagështirë është e harlisur- plot me 2inë- mare- mersinë- sh)opë- mretë e
olean*ër- *a.inë e gjineshter- ashe e il)e+ 4ë rralla për 3h)ipërin janë
2hi2hibanozi e pambuku i eger- por më i vecanti është rryelli- )ë është
n*oshta i vetmi *ru në sh)ipëri )ë vegjeton në *imër *he rrëzon gjethet në
verë+ Po kështu .iku i *etit+ ;*he bananja- )ë *ikur bënte vetëm lule- n*ërsa
n*oshta nga ngrohja globale- ka .illuar ta rrisë më tepër .rutin+ %imoni-
portokalli e ulliri- n*jehen më tepër se në shtëpi- pasi janë realisht më të
mirët+
Valani*hi është simboli *he krenaria e bregut+ Po shtohet me shpejtësi
3elvia- thotë- ;rvini- më i riu në ekip- n*ërsa Bani shton me shaka se n*oshta
është i vetmi lloj pyjor )ë *hitë nuk e pël)ejnë e për pasojë nuk ia presin
kokën+ Ba kemi se po na shtohet e*he &gavia- thotë një .ermer nga 3aso-
)ë na e kanë sjellë nuk e *i se nga ku- sikur të mos na mja.tonin gjembacët
tane- por e *i unë zjarrin *on ajo- kam .rikë se po na he) Valani*hin e @l)en
tonë- nëse *o ta lemë- lëre barin se e zh*uk për .are+ Në *isa shpate të
*uket sikur të jesh në shkretirat e më*ha të ,eksikës e jo në bregun e
ngushtë e të voglë të Bonit- )ë e*he pa &gavet n*jehet mja.t i ngushtë për të
mbajtur bimët njerëzit e ka.shët++++ /obertit i kujtohet *ebati për gjembacët
në kullotat e Picarit *he këshilla për të grumbulluar sa më shumë gomerë
për ti ngrënë e riven*osur ekuilibrin në kullota+ ;*he shkurreve me gjemba
n*oshta mun* tju gjen*et ilaci- *uke i vënë nga pas e mos ja n*arë një tu.ë
me *hi- por cti bësh &gaves )ë e kane sjellë njerëzitGGG+ Pikërisht në këtë
ekosistem brilant- )ë të ngjan sikur je në kërthizën e botës+ Breg*et i
kërkuar nga gjithe peran*oritë e peran*orët e botës- )ë nga (rekët-
/omakët- Venecianët- 4ur)it- /usët- *jepi i legjen*ave- zotave e perën*ive
të vjetra sa bota është+ 4ë banosh e të mena2hosh këtë ekosistem- sa të
bukur e me thesare- a) të brishtë e i*hnak- të kërkuar- e )ë *o vizitohet nga
preten*ente të rinj e të vjetër- kërkon *ije e përgjegjesi- kërkon ti njohësh e
kapërcesh u*hezuesit e rregulloret- të kesh njohje mbi c*o gjë të përparuar
në ven*e të ngjashme- e të synosh largimin nga mbështetja vetëm tek ajo
)ë natyra o.ron- të mbështeten njerëzit e *itur e të hapen shkolla për të
mësuar se si *uhet të bashkëpveprojnë banorët e bregut ne mje*isin rreth
tyre- me këtë perlë të mes*heut- të bëhen koshient- )ë ata jetojnë në një
mje*is *elikat- )ë në asnjë mënyrë nuk mun* të jetë vetëm një kullotë- )ë
*igjet perio*ikisht- e )ë të gjithë *eri *je kanë luajtur si struci- pasi nuk *ihej
kush ishte pronari- për*oruesit apo per.ituesi- e zjarri zgji*hej si me e lehta
zgji*hje++++++++
Në .illim të mble*hjes- Nehati njo.ton se sipër.a)ja )ë #ëshilli i ,inistrave i
ka *hënë në pronësi %ukovës është mbi 0000 hektarë- *ebati vazh*on për
rregullimi me kontrata të marrë*henieve me .ermerët si bren*a e jashtë
%ukovës+ Prioriteti jonë është turizmi thotë nënkryetari i #omunës- n*ërsa
pejsazhi- blegtoria *he uji e pemët janë shtyllat kryesore të tij+ N*oshta e*he
përpunimi si *he rekalma e pro*ukteve blegtorale të kullotës së %ukovës
mun* mun* të bëhen .aktorë për shtimin e vleres ashtu si është bërë për
vajin e ullirit+ /rugës për në Borsh *ëgjohet një gurgullime e ma*he uji- janë
*llgët them unë- por 3o.oja nga Aorre tregon *aljen e tunelit te hapur
n*oshta tri*hjete vjet më parë- )ë e sjell ujin nëpërmjet tunelit ?:D metër të
gjatë )ë cau malin nga 4atzati- *he rrembeu gjithe lumin e kalasës në .shatin
4atzatit për ta shpërn*arë nga )a.a e gjashtës e *eri në Borsh- për të ujitur
agrumet e %ukoves+
/oberti ngul këmbë- )ë përpara se të pranohen n*ërhyrjet e propozuara nga
projekti e të .inancohen ata- *uhet bërë një analizë ekonomike- për lever*inë
të themi të n*ërtimit të lerës- shkuljes së barërave të kë)ia apo plehërimit të
kullotës+ Prenga n*ërhyn se ka vite )ë kërkohet por në .akt- pothuaj
asnjëherë nuk bëhet+ 4irana ka mbajtur përsëri shumë nga kullotat tona-
megjithëse neve ato nuk na teprojnë thotë një nga banorët- e "arko nga
"ollan*a- pyet nëse shteti vazh*on të mbarështojë- blëgtori e të mbajë tu.a
e nëse jo përse *uhet të mbajë në pronësi kullota- pasi kullotat *uhet ti
mbajnë e të mësojnë ti mena2hojnë ata )ë mbarështojnë e*he blegtorinë++
Nisemi *rejt luginës së Borshit- për tiu *rejtuar )a.ës së *ërrasës- )ë e n*an
#ucin nga Bregu+ Ngjitemi *rejt Aorres e provojmë të shohi e*he njëhere
bregun- plot më shkëmbenj- me zallin e *epozituar )ë ka .ormuar plazhet
mahnitëse të Borshit- Blës- (jipese e %ukovës+ Plazhe si margaritarë të
vegjel- si .oleza të një bregu plot kepa- gjire e gremina+ Pas)yra e Bonit-
re.lekton hera pas herë *iellin shpateve të 6terës e Aores- uji i tij i kaltër i
thellë- pothuaj i tej*ukshëm- është në më*yshje për *iellin- tja *ërgojë
rrezet në .un* të tij apo tu japë e*he një *orë shpateve+ Bregu është një
parajsë+ #a bukuri e pasuri+ Bregu- 'elvina- gjithë .ushat- .ushëzat për rreth-
malet luginat e ko*rinat- )ë të bëhen më të bukura- *uhen trajtuar së
bashku- )ë secili të luajë rolin e tij- si *eti- mali- .usha e të gjithë së bashku
ti shërbejnë njëri tjetrit për misrin- grurin- peshkun - gjethin barin e secila të
sh.rytëzohet me masë+
Këmborët e Kucit bien në ,tokholm
/rugën e vjetër *rejt )a.ës së *ërrasës e kisha bërë *isa herë në vitin 1HC-
n*ërsa stu*johej mun*ësia për tu zgjeruar masivi me agrume i %ukovës-
n*ërsa 3o.oja na thotë të .utemi në rrugëne re nëpër luginë *rejt .shatit
Aorre- pas rruga është më e mire *he e shkurtër+ 3o.oja na kujton se
n*o*hemi në grykën e Bo*arit- një kanion shumë i thellë mi*is ko*rës së
3opotit (#alaja e Borshit! *he skajit jugir të Vakajve- me thellësi rreth :00
meter+ ,akinat sikur zvarriten rrugës me gropa - në .un*in e luginës së
rrethuar nga malet e (jeshnikoshit e (alishtit në lin*je *he atij të vakajve në
perën*im- në një gjatësi prej 1C km- *he në )a.ën e *ërrasës në lartësinë
rreth 0D0 metër n*ahemi nga Bregu për tu .utur në malësitë e #ucit- )ë i
mbe*hin ujrat në luginën e 3hushicës e *yta pas 'rinos )ë ush)ejnë lumin e
Vjosës+ %ugina sikur n*an nga lin*ja malësinë e #urveleshit- )ë i jemi a.ruar
së tepërmi në 4epelenë- me vargun malor të Aikë %ungarës një mur )ë e
pengon luginën e shushicës të shohë e për.itojë nga avantazhet )ë mun* ti
jepte *eti Bon+ Në krah të buronjave- burimet kryeore )ë ush)ejnë lumin e
Vlorës- është ven*osur .shati #uc- ku n*alemi për të provuar prtijen *he
tra*itat në gatim të #uciotëve+
%okali i be.ason vizitorët- jo vetm për gaimin e mrekullueshëm të )ëngjit me
hell- por e*he për organizimin tepër të vecantë të lokalit- një nga të shumtët
në )en*rën mo*este të .shatit+ %oklai ishte e*he banak e *y)an për .shatin e
njekohesisht një muze i vogël por shumë i pasur- me hartën e 3h)ipërisë e të
#ucit në o2hak- me rakinë e zver*hur *uke u .ërkuar me paretët aromë
kën*eshme të .ucisë shumë të bukur me *ru lisi- më këmborët- zilet- veshjet
e ornamentet e kuzhinës- të ven*osura me shumë shije në .un* të lokalit+
&rsistelit skocez- voza e lisit i kujton tra*itën e ven*it të tij për pro*himin e
uiskit- ku kushti kryesor është )ë alkooli të rrijë me aromën e *rurit të
*ushkut- n*ërsa bulemti sikur kishte akumunluar më të mirën e luleve e
aromva të kullotave të maleve+
%enarti kërkon me n*rojtje )ë të blejë për të *ërguar ne 3ue*i- këmborën e
ma*he më një tingull të vecantë- simbol të tu.ave të më*ha me të imta të
#ucit e %abërisë- të cilën kërkon tja bashkojë *ashit të bukur të Buticit-
n*ërsa shumë të tjerë blenë nga një mostër të 9=iskitF të #ucit+
#orë/0ranishti shkollë për pyjet e kullotat komunale na (abëri
#emi kërkuar të marrim 1H mijë hektarë pyje e kullota- )ë n*o*hen në
ku.injtë tonë a*ministrativë- thotë kryetarja e komunës- pas mirësear*hes në
"orëVranisht- por *eri tani në janë ligjëruar vetëm ata- )ë kishim planin e
mbarështrimit- )ë patëm bërë me mbështëtjen e projektit të parë të Banks
Botërore+ Nëse na jepet gjithë sipër.a)ja vazhon ajo- n*oshta mun* të
shmanget e*he *egra*imi nga mbi kullotja- pasi "orëVranishti nuk ka më
shumë se 20 mijë të imta- *he në vitet e .un*it kemi bërë punë intensive me
.ermeret për të gjallëruar bimësine tejet të *egra*uar të pyjeve *he
kullotave në krahinën tonë+
/elievi i vecantë in.luencon e*he për një klimë speciale në gjithë krahinën e
lumit të Vlorës- ku temperatura mesatare vjetore eshte rreth 1D+C gra*ë
celsius- n*ërsa reshjet arrijnë *eri në 2D00 mm në vit+ %uginës i )ën*ron mbi
krye si ombrellë mali i Aikës- 20DC meter apo më i larti i Bregut- )ë )ën*ron
si një .ar i lartë për *etin Bon *he si strehe verore për *elet e blegtoret e
lumit të Vlorës+ Qa.a e 3hëngjergjit- rreth 00 metër poshtë majës- *uket si
e vetmja portë natyrore për tu li*hur me 'ukatin e bregun+ Një tunel në atë
*rejtim *o ti shtonte .rymemarjen lumit të Vlorës- por e*he Bregut *o ti ulte
presionin njerëzor e *o ta bënte më atraktiv- pasi *o ti shtonte krahas *etit
e*he malin e nje pejsazh e tra*ite të papërsëritëshme jetësore c*o vizitori+
,en*ja me vehte tek thënia e 6atosit të 3i*ës- se sa e vogël *o të n*a *uket
3h)ipëria- kur të bëhet me rrugë të rregullta- sa a.ër *o *uket- 4ërbaci më
'ukatin- 'hërmiun- Pilurin apo "imarën+ 7në hamen*ësoj se si *o *ukeshin
malet e %baërisë të veshura nga pyjet- më të më*henj apo ++++++
Vitet e .un*it përroi i #aurrit pranë 4ërbacit apo ai i Vranisjtit )ë *er*hen
në 3hushicë- sikur kanë .illuar të bëhen më të )etë+ Bari shkurret e *rurët po
i mbushin gra*ualisht shpatet e anës tonë thotë kryetarja- kjo e*he .alë
punës me komunitetin e bin*jes se pylli e kullota janë mbështetja kryesore
për jetën e për*itëshme të .ermerit+ Por përrenjtë perën*imorë bëhen c*o vit
e më agresive+ Përrenjte zbresin në terrene tektonike shumë të pjerrëta+ &to
janë të shpeshtë e agresivë *uke e prerë shpesh e shpesh malin )ë nga maja
*eri në *et- )ë nga përroi i (ër2hinës- 'ukatit- i rrugëve të bar*ha- i
'hërmiut- Ngjipesë- Vishës- 3piles e të tjerë- )ë tërë vitin *uken të thatë e të
shkretë- e në kohë shirash- cajnë thellë shpatet shkëmbore- *uke përcjellë
në ven* të turburllirës gurë e shkëmbenj *rejt rrugëve- .shatrave e *etit- me
shtretër të mbushur plot me gure të më*henj nganjëherë *isa tonësh+
3hkatërrojnë rrugë- kullota e ara- por n*onjëherë krijojnë e*he plazhe
zallore+
7rën e 4ërbacit e kalojmë me .rikë- pasi *uket si e sajuar mbi *isa shina- ku
pllakat metalike rrësh)esin lirisht- e gomat sikur *o *epertojë për ti përcjelle
makinat në hone pabesueshmërisht të thellë të krijur nga përroi karstik+
Përballë në anën tjetër- ka mbetur i papër.un*uar- pallati i kulurës së
4ërbacit i nisur )ë para viteve H0- )ë *ikush me shaka thotë se mun* ta
kthejmë në një *y)an relikash përse jo e*he këmborësh e zilesh për turistëF
tekanjozëF
Pylli i 4ërbacit është kthyer në një Jliva*hFme bimësi plot shën*et- e
kryetarja n*jehet më krenare se sa me )enë nga #uci- kur tregon se Banoret
e komunës së saj janë të zotë të mbajna .jalën e ta zbukurojnë 4ërbacin *he
gjithë "orë Vranishtin+ /obeti pyet se c.arë ësthtë bërë- *he 6ori- in2hinieri
)ë e ka asiastuar sho)atën- bashkë me &b*ylin- pika .okale e projektit për
Vlorën- shpjegojnë- teknologjinë e zbatuar- *uke prerë rra.sh të gjithë
shkurret e *ushkur- të kullotura për vite- nga *hitë e *elet- të *e.ormuara-
ku rrugët e transportimit të ush)imit nga toka në gjethe i kane bllokuar-
gungat e kthesat e tepërta+ 6ilizat e reja *uken të shën*etëshme e
premtuese+ Nëse "orë Vranishti *o të vazh*ojë në rrugën e nisur- *uke
llogaritur kapacitetin e kullotës- hartuar kalen*arin e kullotjes për c*o ven*-
*i.erencuar tari.at- *uke taksuar më tepër ata )ë kanë tu.ë të më*ha e i
për*orin për .itime e shitje- n*ërsa *uke i stimuluar .shatarët e var.ër- )ë
kanë pak tokë buj)ësore- )ë te mbajnë më shumë *ele *hie e lopë *uke
paguar tari.a më të ulta- por *uke gjetur e*he mënyra për të shtuar gjahun
si thëllëzën- pëllumbin- .azanin- lepurin e të tjerë- lumi i Vlorës mun* të
bëhët një shkollë e*he për gjithë komunat e bashkitë e bregut të *etit Bon
*he po kështu për githë %abërinë+
'hënia në pronësi e pyjeve *he kullotave- .shatrave *he komunave- krijon
mun*ësi të gjëra për të zgjuar tra*itën *he mën*jen e njerëzve- )ë .ermerët
të kërkojnë krahas kthimit në tra*itë- e*he *ijen- për të për.ituar në
maksimum- nga përvojat më të mira të botës së zhvilluar- *uke hapur
shkollat si për kullotjen ashtu e*he përpëunimin e pro*ukteve të saj mishit e
bulmetit- bimëve mjekësore apo shtimit e për.itimit nga gjahu e turizmi+
,isioni i Bankës *he ,inistri i ,je*isit ishin pothuaj në një mën*je )ë numri
i komunave )ë mbështeten nga projekti në Bug *uhen shtuar- *uke .utur të
parën në listë atë të <agorisë- më kryetare &nastasine- konkurente e
kryetares së "orë Vranishtit e *uke vazh*uar me #urveleshin- Pogonin-
%u.tinjën- Karën- 'ropullin- %iva*hjanë e $rikumin+ 'uket se pejsazhi i
maleve te cveshura të jugut *o të .illojë nje n*ryshim të nga*altë- por të
)ën*rueshëm- banorët *o të mësojnë ta për*orin më mirë *he ta kthejnë në
një parajsë të vërtete me bar e pemë- plot me gjah e turistë- ku erozioni të
kujtohet si nje .enomen i *ikurshëm+