Sabah adalah sebuah negeri yang terletak di bahagian utara Kepulauan Borneo dan

merupakan negeri kedua terbesar di Malaysia selepas Sarawak.
Sabah juga dikenali sebagai 'Negeri Di Bawah Bayu' kerana kedudukan negeri tersebut
yang berada di bahagian luar dan selatan zon ribut.
Etimologi
Asalusul nama !Sabah" diperolehi daripada sejenis tanaman iaitu pisang yang dikenali
sebagai !pisang saba" iaitu sejenis buah pisang yang dipanggil #SABBA$ # atau
#SA%%A$# oleh masyarakat kaum Suluk &Sulu' dan BajauSulu( yang sangat popular
dibuat pisang goreng. %isang ini banyak ditanam di sepanjang pantai barat Sabah
sebagai sumber makanan. '%isang saba' juga dikenali sebagai 'jaba' oleh masyarakat
Bajau di negeri tersebut. Kini 'pisang saba' lebih dikenali sebagai pisang menurun.
Menurut legenda dari masyarakat BajauSulu( perkataan SABA$ mulamula digunakan
oleh moyang )un Datu Mustapha yang merupakan anak bongsu Sultan Sulu. Moyang
beliau telah mengambil keputusan untuk menetap di Kinabatangan dan enggan kembali
ke sulu apabila pertahanan dan tentera kerajaan sulu di )awi)awi yang merupakan
%usat %ertahanan )erakhir Kerajaan Sulu telah mengalami kekalahan di tangan tentera
Sepanyol yang ketika itu sedang berperang dengan kerajaan Sulu dan Kerajaan Brunei.
Moyang beliau bersamasama dengan pengikutnya yang terdiri daripada pahlawan
pahlawan Suluk( Bajau dan *rranun telah mendarat di Kinabatangan. Sewaktu sampai di
Kinabatangan mereka telah menjumpai pohonpohon pisang yang tumbuh subur di
kawasan Sungai Kinabatangan. Mereka tidak mengetahui nama sebenar dan jenis
pokok pisang yang mempunyai buah yang bersegisegi dan agak besar itu.Dalam
bahasa mereka &BajauSuluk'( buah pisang disebut sebagai Sabbah atau Sappah.
Mereka seringkali menyebut dan menamakan tempat yang mulamula mereka tempati
itu sebagai Sabah dan nama itu terus digunakan dalam bahasa harian mereka
sehingga ia digunakan untuk merujuk negeri yang ada pada masa sekarang.
Nama 'Sabah' pertama kali digunakan pada abad ke+, oleh para pedagang yang
mengembara di antara Kepulauan Sulu dan Kerajaan Brunei. %endek kata( nama
'Sabah' telah pun digunakan sejak sebelum kedatangan Syarikat Berpiagam Borneo
-tara dan British lagi.
Setelah negeri Sabah diambil alih oleh Syarikat Berpiagam Borneo -tara( nama 'Sabah'
telah ditukar kepada 'Borneo -tara' se.ara rasmi pada tahun +//+. *bu negeri Sabah
yang pertama ialah Kudat & +//+ '. 0alau bagaimanapun( nama 'Sabah' kembali
digunakan pada tahun +123 selepas negeri tersebut menyertai Malaysia.
4atatan puisi 5awa Nagarakertagama yang dikarang oleh %rapan.ha pada tahun +32,
menyebut Sabah sebagai 'Sudang'. Dalam .atatan Mar.o %olo sewaktu beliau singgah
di Boneo( Sabah &Brunei'ketika itu dikenali sebagai #B-6N*# yang mungkin merujuk
kepada %ulau Borneo.
1
Geografi
Sabah terdiri daripada 2 daerah pentadbiran atau Bahagian( yang dahulu dikenali
sebagai #6esidensi# iaitu7
• Kudat
• %antai Barat -tara 8 Selatan
• %edalaman
• Sandakan
• )awau
Bandarbandar utama di Sabah adalah Kota Kinabalu &ibu negeri'( Keningau( %apar(
Sipitang( )uaran( %enampang( Semporna( 9ahad Datu( Sandakan dan )awau.
%enduduk Sabah terdiri daripada masyarakat berbilang kaum( di mana kumpulan etnik
terbesar adalah kaum Kadazandusun &satu pertiga' dan diikuti oleh )ausug &Sulu'(
Bajau dan 4ina( Melayu( dan kaumkaum minoriti lain.
Bahasa rasmi negeri Sabah ialah Bahasa Melayu( namun terdapat bahasabahasa lain
yang ditutur: seperti Bahasa Kadazan( Bahasa 4ina &Bahasa *rannun( Bahasa Bajau'(
dan lainlain. 0alaupun Bahasa Melayu merupakan bahasa perantaraan utama(
Bahasa Melayu Sabah yang digunakan oleh masyarakat Sabah terdapat sedikit
perbezaan daripada Bahasa Melayu piawai &Bahasa Melayu Baku'.
Sabah adalah satu kawasan yang berbukit bukau. ;unung Kinabalu yang tertinggi di
Asia )enggara tersergam indah pada ketinggian <(=1, meter.
Sejarah
Sabah diambil alih oleh Syarikat Berpiagam Borneo -tara British &British North Borneo
Chartered Company' pada +//+.Dari Kesultanan Sulu dan telah menjadi sebuah negeri
naungan >mpayar British pada +///. 0alaubagaimanapun hal ehwal dalam negeri
masih diselaraskan oleh Syarikat. %emerintahan Syarikat tamat pada +1<2 dan ia
menjadi tanah jajahan Borneo -tara sehingga merdeka pada 3+ August +123. Negeri
negeri Semenganjung Malaysia( Sabah( Sarawak( dan Singapura menyatukan Malaysia
pada +2 September +123.
*bu negeri Sabah ialah Kota Kinabalu( yang terletak di 6esidensi %antai Barat Sabah.
Semasa zaman penjajahan British( Kota Kinabalu dikenali sebagai 5esselton.
2
Kerajaan negeri
Negeri Sabah ditadbiri oleh Dewan -ndangan Negeri dan 5emaah Menteri ? Kabinet
Negeri. Dewan -ndangan Negeri merupakan kuasa tertinggi dalam menetapkan polisi
di dalam negeri. Kabinet Negeri bertanggungjawab kepada Dewan -ndangan Negeri
yang diwakili oleh pelbagai Ahli Dewan -ndangan Negeri &2= kawasan' yang dipilih
rakyat melalui %ilihanraya -mum setiap lima tahun. *a diketuai oleh @ang di%ertua
Negeri yang dilantik oleh @ang di%ertuan Agong Malaysia.
5abatan Ketua Menteri adalah tiang pentadbiran negeri yang meletakkan pejabat Ketua
Menteri( %ejabat Setiausaha Kerajaan Negeri serta lainlain jabatan.
Ekonomi dan budaya
%ada +1A=( Sabah merupakan negeri yang kedua terkaya di Malaysia( dengan
Keluaran Dalam Negara Kasar &KDNK' per kapita di belakang Selangor &termasuk
Kuala 9umpur'. 0alaupun ia kaya dengan sumber semula jadi( kini Sabah adalah
negeri yang termiskin di kalangan negerinegeri Malaysia. %endapatan puratanya pada
sekarang adalah di kalangan negeri Malaysia yang paling rendah( sedangkan kos sara
hidupnya lebih tinggi daripada Semenanjung Malaysia.
%ada B===( kadar pengangguran Sabah ialah ,.2 peratus( yakni yang tertinggi di
Malaysia dan merupakan dua kali ganda purata nasional sebanyak 3.+ peratus. )ahap
kemiskinannya sebanyak +2 peratus merupakan tahap yang tertinggi di Malaysia( yakni
lebih daripada tiga kali purata nasional. Sebahagian daripada masalahnya ialah
pembahagian kekayaan yang tidak saksama.
3
SUKU KAUM SABAH
Kadazan-Dusun
Kaum Kadazan!usun merupakan nama kaum bumiputera asli yang terbesar di Sabah
dan berasal daripada *ndo4hina. Kaum etnik ini menggunakan pelbagai bahasa dan
dialek dengan pelbagai kebudayaan dan adat resam tradisional. )erdapat BA suku
kaum di dalamnya. Antaranya ialah Dusun 9iwan( Dusun )indal( Dusun %ahu( Dusun
9otud( Bagahak( Dusun 9abuk( Dusun Kimaragang( )agahas( )angara( Dusun(
6ungus( Crang Sungai( Kuijau( )ambanuo( dan sebagainya.
Kumpulan etnik yang terbesar adalah suku kaum Dusun yang merupakan satu pertiga
dari penduduk Sabah. Suku kaum Dusun yang tinggal di pantai barat seperti
%enampang( %apar( )uaran( Kiulu( )amparuli( )enghilan( Kota Belud dan juga di
lembah bukit di 6anau( )ambunan( dan Keningau adalah petani tradisi yang menanam
padi sawah dan huma. Sesetengah dari mereka memburu serta menangkap ikan
sungai. Mereka kebanyakan bertempat di sekelilingi kawasan lembah pantai barat dan
kawasan pendalaman.
9azimnya masyarakat daripada subetnik yang disebut di atas adalah berasal
&mendiami' daripada kawasankawasan &daerah' tertentu umpamanya Kimaragang di
daerah Kota Marudu( 9otud di daerah )uaran( Crang Sungai di daerah Kinabatangan(
Sugut( %aitan dan %itas. Bagi Crang Sungai yang tinggal di daerah %itas( mereka
menganut agama *slam manakala daerahdaerah lain seperti Kinabatangan Crang
Sungai turut menganut agamaagama lain. Masyarakat 9otud &Suang 9otud' turut
mendiami kawasan %antai Barat Selatan negeri Sabah terutamanya )uaran( )amparuli(
)elipok dan dan sedikit di Kota Belud &)ampasuk'. Mereka hidup se.ara kolektiD dengan
mendiami rumah panjang yang mengumpulkan beberapa keluarga( iaitu antara +,=
B== orang. 0alau bagaimanapun( pada masa kini( rumah panjang jarang dilihat dalam
etnik ini. Kebanyakannya telah mengalami pembangunan Dizikal dan mental.
*stilah KadazanDusun ini wujud dari hasil penggabungan etnik Kadazan dan Dusun
serta beberapa etnik ke.il lain. %enggabungan ini adalah akibat pertelingkahan politik.
9agipun( perbezaan antara kaum Kadazan dan Dusun tidaklah begitu berbeza dan
kasar.Beza antara bahasa Kadazan dan Dusun ialah seperti bahasa Malaysia dan
bahasa *ndonesia.
4
Suku kaum yang membentuk Kadazandusun
Kadazandusun terdiri daripada empat puluh suku kaum Dusun dan Kadazan.
• Bisaya
• Bonggi
• Bundu
• Dumpas
• ;ana
• ;aro
• *daan
• Kedayan
• Kimaragang
• Kolobuan
• Kuijau
• 9ingkabau
• 9iwan
• 9obu
• 9otud
• 9undayeh
• Makiang
• Malapi
• Mangkaak
• Minokok
• Murut
• Ngabai
• %aitan
• %ingas
• 6umanau
• 6ungus
• Sinobu
• Sinorupu
• Sonsogon
• Sukang
• Sungai
• )atana
• )angara
• )idong
• )indal
• )obilung
• )olinting
• )ombonuo
• )uhawon
5
• )utung
Perayaan
%esta Kaamatan &Menuai' disambut oleh Kadazandusun sebagai meraikan tuaian baik(
tetapi %esta Kaamatan juga disambut oleh semua kaum lain Sabah. %esta Kaamatan
disambut sepanjang bulan Mei walaupun perayaan ini hanya pada 3= dan 3+ Mei.
Kemun.ak perayaan Kaamatan adalah peraduan ratu .antik atau unduk ngadau( tarian
tradisi( dan upu.ara kemun.ak yang dijalankan oleh Bobohizan #ketua pendita#
%esta Kaamatan bagi kaum Kadazan juga dikenali sebagai ')adau Ka'amatan' dalam
bahasa Kadazandusun.
Kadazan per.aya kepada makhluk halus dan diper.ayai terdapat lima makhluk halus7
Kinoringan&Ketua makluk halus 8 %en.ipta'( 6usod&semangat semua benda hidup
ke.uali manusia'( Koududuwo &semangat manusia'( )ombiruo &semangat orang yang
telah meninggal'( dan 6ogon &semangat jahat'.
Menurut keper.ayaan Kadazan( semangat padi merupakan Kinoingan &Kinorohingan
dalam dialek Dusun' yang dikenali sebagai Bambaazon( disembah sebagai pen.ipta
dan berkuasa sumber kepada kewujudan. Semangat padi Bambaazon dimuliakan pada
pokok padi( beras( dan nasi. 6amai yang memper.ayai bahawa #)anpa padi( tiada
kehidupan.#
Ketika pesta Kaamatan( penduduk Sabah mengenakan pakaian tradisi mereka dan
bersukaria. Selain menari Sumazau dengan alat muzik tradisi( tapai &arak beras'
dihidangkan sebagai minuman istimewa. %enduduk Sabah akan menyapa sesama
mereka dengan u.apan 'KopiEosian )adau Ka'amatan' atau 'Selamat $ari Menuai'.
Makanan Tradisional "Hina#a Ginapan Makanan tradisional Kadasandusun
penampang ini diperbuat daripada ikan segar yang diperap dengan garam dan jus
limau nipis. Makanan ini mementingkan kesegaran serta kebersihan untuk men.apai
keenakannya. makanan tradisi juga yang terkenal ialah 'sambal' atau 'jeruk' atau lebih
dikenali sebagai BCSC- atau )CNSCM. Kebiasaannya( bosou ini dikenali sebagai
'tinamba'...oleh sekitar penduduk ranau. Bosou ini adalah daripada daging mentah(
kebiasaannya ikan sungai atau hasil buruan. Daging atau ikan mentah ini diperam
dengan nasi putih( garam( dan buah dinikmati kepayang sebagai pengawet( dan
disimpan di dalam bekas &biasanya daripada tajau ke.il' dan ditutup rapat selama
seminggu atau sehingga betulbetul telah masak sebelum dapat dimakan. Asasnya(
masakan kaum dusun ini adalah makanan yang direbus sahaja. Kebanyakan
masyarakat Dusun menggemari sayursayuran segar sebagai hidangan yang dinikmati
bersama nasi putih.
6
Tarian Tradisional
)arian Sumazau merupakan tarian tradisi suku kaum Kadazandusun yang terkenal di
seluruh Malaysia. )arian ritualnya memenuhi pelbagai Dungsi seperti mengu.ap
kesyukuran yang berkaitan dengan kegiatan menanam dan menuai padi dan untuk
menolak bala( menyemah semangat( dan mengubati penyakit.
*rama Sumazau adalah perlahan. %asangan penari berhadapan dan menggerak
gerakkan kaki berlangkah ke.il( sementara tumit kaki diangkatturunkan mengikut
irama. Ketika menari tangan dikepakkan keluar( gerakannya turun naik seperti burung
terbang. Biasanya Sumazau ditarikan semasa hari keramaian majlis jamuan %esta
Kaamatan.
Pakaian Tradisional
%akaian )radisional Suku Kaum Kadazan %enampang
Baju ini selalunya menggunakan kain hitam yang bersulamkan benang emas. *a dipakai
semasa sambutan %esta Menuai.
7

8
9
Bajau
Kumpulan etnik kedua terbesar di Sabah( kaum Bajau merangkumi +, peratus populasi
penduduk negeri ini.Bajau dan kumpulan yang sama telah menetap di pantai barat dan
timur Sabah sejak beberapa ratus tahun dan diiktiraD sebagai penduduk asli negeri ini.
Mereka bekerja sebagai petani dan nelayan di persisiran pantai barat di samping
menunggang kuda.
Crang Bajau merupakan penyelam dan pengutip hasil laut yang mahir. Mereka
menggunakan .ara penangkapan tradisional. Di pantai timur( mereka adalah nelayan
yang tinggal di Kota Belud( %apar( Semporna dan )uaran. Bajau juga mendapat
gelaran FCowboy SabahG kerana Bajau lama terkenal dengan penunggang kuda.
Bajau %antai Barat & %utatan( )uaran ( Kota Belud ' dan Bajau %antai Semporna &%antai
)imur'.
Bajau %antai adalah berbeza dengan Bajau Semporna. Dari segi pertuturan( pakaian
tradisi(adat resam dan budaya hidup adalah sangat berbeza. Bajau %antai Darat
banyak yang terlibat dengan pertanian sawah padi manakala Bajau Semporna terkenal
dengan kegiatan penangkapan hasil laut.
Makanan tradisional
• Kima
Kima adalah nama sejenis kerang laut dan terdapat dalam beberapa spesis( antaranya
lapiran( kima bohe' dan sollotsollot &bersaiz ke.il dan menyelit di .elah.elah
permukaan batu'. Kima dijadikan lauk dalam makanan tradisi Crang Bajau. Kima ini
boleh dimakan mentahmentah &inta'' setelah dihiris atau dipotong ke.ilke.il dan
di.ampur dengan air limau dan lada serta rempahratus yang lain mengikut selera
orang yang hendak makan. *a juga boleh dimasak bersama sayur. Ada juga kima yang
dikeringkan di bawah sinar matahari dan biasanya ia dimasak bersama sayur.
• Sagol
Sagol &Kata Kerja' bermaksud men.ampuradukkan. Sagol juga mempunyai makna
Kata Nama iaitu 'benda yang di.ampuradukkan'. Se.ara khusus ia merujuk kepada
sejenis masakan tradisional yang menggunakan isi ikan &biasanya ikan pari( ikan yu
dan ikan buntal( se.ara umumnya ikan yang mempunyai hati yang besar' yang
di.in.ang.in.ang dan dimasak dengan kunyit. -ntuk membuat sagol( ikan yu( pari atau
buntal di.elur dahulu sehingga mudah membersihkan 'langnges' iaitu lapisan kasar
pada kulit yu dan pari( atau 'iting' iaitu 'duri' pada ikan buntal. Men.elur &masak separuh
10
masak' ini juga dilakukan untuk memudahkan isi ikan dihan.urkan dan di.ampur
dengan kunyit yang telah dipipis.
Ada dua jenis masakan sagol iaitu sagol kering &tiada kuah' dan sagol basah &berkuah'.
-ntuk mendapatkan rasa sebenar sagol( biasanya tidak menggunakan minyak makan
tetapi menggunakan minyak hati ikan yang disagol itu( iaitu sama ada minyak hati ikan
pari( atau minyak hati ikan yu atau minyak hati ikan buntal.
• $utu
Makanan yang berupa ubi kayu yang diparut dan telah diperah airnya lalu dimasak
se.ara stim. 9azimnya( %utu dimakan bersama Sagol( Kima( )ehektehek( dan
beberapa makanan )radisional Bajau yang lain &Selalunya makanan laut'
• %ompe
Makanan yang berupa ubi kayu yang diparut dan telah diperah airnya. *a kemudiannya
digoreng tanpa minyak di dalam kuali( sehingga berwarna kekuningkuningan.
Se.ara umumnya( makanan tradisional masyarakat Bajau adalah makanan laut dan
makanan ubiubian dan tanaman huma yang lain. Makanan tradisi orang Bajau boleh
dibahagikan kepada dua jenis utama iaitu makanan yang dimasak dan makanan yang
dimakan mentah &inta'an'. Makanan yang dimasak sama ada direbus( digoreng( dibakar
dan dipanggang. 9azimnya( intaan &makanan mentah' terdiri daripada makanan laut
seperti 'ballogballog'( 'bantunan'( tehe'tehe'( tayum( kilau( bat( lato'( kima dan
sebagainya.
Tarian Tradisional
• )arian DallingDalling
)arian ini sangat dipelihara oleh masyarakat Bajau di Selatan Hilipina. Kesedaran
kepada kepentingan memelihara budaya bangsa untuk menjamin kelangsungan
budaya bangsa berkenaan telah mendorong masyarakat Bajau di Borneo -tara
&Sabah' khususnya di Semporna bangkit dan mengembangkan seni tarian dallinhg
dalling di kalangan generasi muda. *ni dilakukan dengan membawa dallingdalling ke
majlis Dormal khususnya 6egatta 9epa Semporna. %ada tahun +11/( Badan ;alak
%usaka telah bekerjasama dengan Majlis %erbandaran Sandakan untuk menganjurkan
%ertandingan Dallingdalling Sempena Sambutan $ari 5adi )uan @ang )erutama( @ang
Dipertuan Negeri Sabah( yang pada masa itu disandang oleh )un Sakaran Dandai.
Semenjak itu( tarian dallingdalling turut mula dikenali di daerah Sandakan.
I+J
%erkataan dallingdalling adalah kata ganda daripada perkataan Sinamah &bahasa
Bajau' 'dalling' yang bermaksud gerakan seluruh badan mengikut rentak tertentu. *ni
adalah tarian hiburan di majlis keramaian khususnya majlis perkahwinan. )arian daling
daling diiringi oleh pantun yang dinyanyikan oleh seorang penyanyi. Se.ara
11
tradisionalnya penyanyi yang menyampaikan nyanyian &disebut kalangan dalam
Sinamah' adalah pemuzik. Alat muzik yang digunakan pula dipanggil gabbang.
Kadangkadang pemuzik dibantu oleh seorang penyanyi lain yang lazimnya wanita(
terutama apabila atur.ara majlis dijangka mengambil masa yang lama yang kadang
kadang men.e.ah semalaman.
Kajian awal oleh Badan ;alak %usaka mendapati( tarian dallingdalling akan semakin
ran.ak dan menghiburkan apabila ia ditarikan oleh penari se.ara berpasangan dan
keduadua penyanyi dalam keadaan 'magbono' kalangan atau berbalas pantun. Dalam
keadaan sedemikian( semua watak &penyanyi( pemuzik dan penari' akan menunjukkan
kepakaran masingmasing untuk diiktiraD sebagai yang terbaik oleh hadirin.
Pakaian Tradisional
%akaian )radisinal Suku Kaum Bajau Kota Belud bagi lelaki dan perempuan. Nama
jenis pakaian tradisional tidak dikenal pasti.
12

13
Murut
Kaum etnik ketiga terbesar di Sabah( Murut merangkumi 3 peratus populasi penduduk
negeri ini. Kaum Murut menetap di pedalaman dan kawasan tenggara serta wilayah
perbatasan antara Kalimantan dan Sarawak. Se.ara tradisi( mereka menduduki
kawasan pedalaman di utara Borneo. Mereka juga adalah antara etnik Sabah terakhir
untuk membuang amalan memburu kepala. Kini( mereka penanam padi huma dan ubi
kayu( sambil memburu menggunakan sumpitan dan menangkap ikan. Seperti
kebanyakan kaum pribumi di Sabah( pakaian tradisi mereka turut dihiasi dengan hasil
seni manik yang menarik.
)empat tinggal mereka termasuk )enom( Kemabong( %ensiangan dan Keningau.
Dahulu mereka tinggal di dalam rumah panjang dan hidup harmoni dalam keluarga
besar. Kebanyakan mereka adalah petani berpindah( pemburu dan penangkap ikan
sungai. Mereka juga mejalankan pemungutan hasil hutan&damar( rotan dan madu
lebah'.%ada masa kini kaum murut sudah ada yang berkhidmat dalam sektor awam
dalam bidang pendidikan( kesihatan dan pertahanan.
Sabah juga dikenali dengan nama Negeri Di Bawah Bayu. Sabah adalah negeri yang
kedua terbesar di Malaysia( terletak di utara kepulauan Borneo( pulau ketiga terbesar di
dunia. Sabah meliputi kawasan seluas A3(,== kilometer persegi dengan pantai
sepanjang +<(<== kilometer dengan 9aut 4hina Selatan terletak di pantai barat( 9aut
Sulu di sebelah timur laut dan 9aut 4elebes di sebelah selatan. Sabah adalah satu
kawasan berbukit bukau dan merupakan sebuah negeri yang unik dan terkenal dengan
kepelbagaian kebudayaan suku kaumnya. Menurut Agnes Keith &+1/+'( gelaran Negeri
di Bawah Bayu bukan merujuk kepada negeri Sabah sahaja tetapi juga merujuk kepada
kawasan di Selatan Sulu. )erdapat kirakira B., juta penduduk Sabah merangkumi lebih
daripada 3= suku kaum dan terdapat sebanyak /= dialek bahasa yang digunakan.
Sabah terdiri daripada 2 daerah pentadbiran yang dipanggil #6esidensi# iaitu Kudat(
%antai Barat-tara dan Selatan( %edalaman( Sandakan dan )awau. Bandarbandar
utama di Negeri Sabah adalah Kota Kinabalu &ibu negeri'( Sandakan dan )awau.
%enduduk Sabah terdiri daripada kaum Kadazan atau Dusun( Bajau( Murut( Kelabit(
6ungus( Kedayan( Brunei( 9undayeh( 6ungus(*ranun( *da"an( dan lainlain. 4iri.iri
kebudayaan negeri Sabah amat unik kerana kepelbagaian suku kaum. )iga suku kaum
utama di Sabah iaitu masyarakat KadazanDusun( Bajau dan Murut. Kumpulan etnik
yang utama adalah Kadazandusun( Murut( dan Bajau. Dengan itu( Sabah adalah kaya
dengan penduduk berbagaibagai kaum dengan latarbelakang kebudayaan masing
masing.
Suku kaum KadazanDusun yang merupakan kaum terbesar di Sabah iaitu mewakili
satu pertiga dari jumlah penduduk Sabah dan majoritinya tinggal di %antai Barat. Suku
kaum yang tergolong dalam suku KadazanDusun ialah 6ungus( 9otud( )ambonuo(
14
Kimaragang( Sanayo( Minakok dan )enggera. Suku kaum Bajau merupakan suku kaum
kedua terbesar di Negeri Sabah. Suku kaum Bajau terbahagi kepada dua iaitu Bajau
%antai Barat dan Bajau %antai )imur.
Seterusnya suku kaum ketiga terbesar ialah suku kaum Murut yang tinggal di Selatan
%antai Barat. %erkataan !Murut" merujuk kepada kumpulan penduduk yang tinggal di
lereng bukit atau tanah tinggi di %edalaman Sabah. Murut terdapat di beberapa
kawasan seperti Keningau( )enom( %ensiangan( Sipitang( Kalabakan dan
Kinabatangan. Kaum Murut terbahagi kepada Murut )ahol atau )agal( )idung(
)imugon( Sembakung( %aluan( Bookan( Kalabakan(dan Murut Serundung. Dimana
kaum Murut mewakili sebanyak B.1K daripada penduduk di Sabah iaitu lebih kurang
,=(=== orang. Suku kaum Murut juga terdapat di Brunei( Sarawak dan sempadan
Kalimantan. Kaum Murut mempunyai bahasa tersendiri yang berbeza dengan suku
kaum Murut yang lain. *ni disebabkan Daktor geograDi sebagai penghalang dalam
komunikasi bahasa mereka.
Se.ara uniknya( kaum Murut tinggal di rumah panjang yang berhampiran dengan
kawasan sungai atau membuat penempatan sepanjang sungai. Mereka tinggal di dalam
rumah panjang yang menempatkan += hingga B= keluarga. )etapi terdapat juga kaum
Murut yang tinggal dan membina penempatan se.ara indiEidu di sepanjang sungai.
Suku kaum Murut pakar dalam membuat perahu dan menurunkan kepakaran mereka
kepada generasi seterusnya. Selain itu kaum Murut pakar dalam berburu dan masih
mengamalkan tradisi bertatu seperti kaum *ban di Sarawak tetapi tradisi ini semakin
kurang di lakukan oleh generasi muda suku kaum ini.
)erdapat adat istiadat kaum Murut yang masih kekal sehingga kini iaitu adat istiadat
semasa upa.ara perkahwinan. -pa.ara perkahwinan orang Murut terutamanya Murut
)ahol atau )agal adalah sangat unik kerana upa.ara perkahwinan yang diamalkan
penuh dengan adat dan berlangsung di rumah panjang dalam masa yang lama. Adat
seperti tina"uh atau Bului dan !barian sampai mati" masih diamalkan hingga kini. Adat
!tina"uh" adalah adat yang paling tertinggi dalam adat istiadat perkahwinan kaum Murut
)ahol atau )agal. Adat tina"uh adalah adat hantaran mas kahwin atau barangan
perkahwinan yang terakhir oleh pengantin lelaki kepada pengantin perempuan. Adat
)ina"uh ini boleh dilakukan selepas B= atau 3= tahun selepas perkahwinan mereka.
Adat ini boleh juga dilakukan semasa perkahwinan berlangsung dan mengikut
kemahuan serta kemampuan pihak pengantin lelaki. Semasa membuat adat tina"uh
terdapat beberapa upa.ara yang perlu dilakukan. Adat !barian sampai mati" juga adalah
adat kaum Murut yang sangat unik dan menjadi adat turuntemurun dalam
perkahwinan.$anya murut dari etnik )ahol saja pernah mengamalkan barian sampai
mati( tetapi pada masa ini adat tersebut sudah tidak diamalkan oleh kerana arus
pemodenan yang berlaku kepada kaum murut.
Kaum Murut juga menyambut perayaan seperti $ari 6aya( $ari Krismas( )ahun Baru(
Majlis harijadi( pengembumian dan %esta Kalimaran dan lainlain. %esta Kalimaran
ialah pesta sama seperti kaum kadazanDusun yang menyambut pesta Kaamatan. *a di
sambut selepas mereka menuai padi. Kaum Murut masa kini( telah mengalami proses
15
kemodenan dan ramai yang berkerja sebagai kakitangan kerajaan dan bukan kerajaan.
Mereka juga tinggal di bandarbandar besar dan mempunyai pekerjaan proDsional.
Namun demikian( Kaum Murut ini masih lagi mengamalkan adat istiadat yang
diamalkan oleh nenek moyang mereka sebagai adat turun temurun yang mempunyai
nilai estetika tinggi dalam kehidupan.
Kepercayaan
Dahulu mereka memper.ayai amalan animisme iaitu setiap batu( pokok( sungai( dan
bukit mempunyai roh tersendiri. Menurut keper.ayaan mereka( Aki Kopuno adalah
kuasa ghaib yang men.ipta segalagalanya yang berada di bumi( termasuk orang.
Tarian Tradisional
• )arian Magunatip
*ni merupakan tarian tradisi suku kaum Murut )imugon dari daerah )enom. Magunatip
berasal dari perkataan !apit" yang bermakna jepit &ketika menari kaki penari terjepit atau
terapit oleh B buluh jikalau tidak .ekap mengelakkannya'.
Magunatip ditarikan dalam majlis $ari Magginakan yang memuja semangat padi.
Biasanya tarian ini tidak memerlukan iringan muzik kerana bunyi buluh yang dilagakan
akan berbunyi kuat serta rentak dan irama menarik. *ni ditarikan oleh sepasang penari
yang berpakaian tradisi. Dua orang akan melagakan alu dan dua orang lagi memegang
pangkal alu supaya tidak berganjak dari kedudukannya. )arian Magunatip bertujuan
untuk memeriahkan sesuatu upa.ara yang diadakan.
Pakaian Tradisional
• %akaian )radisional Suku Kaum Murut
16

17
18
19
Bugis
Suku kaum Bugis merupakan salah satu etnik yang terdapat di dalam kelompok ras
berbilang bangsa di negeri Sabah. Kebanyakan suku kaum ini telah menetap di pantai
)imur Sabah iaitu di daerah )awau( Semporna( Kunak dan 9ahad Datu.
Dari aspek sosial( suku kaum ini lebih terkenal dengan kerabat pangkat diraja
&keturunan dara'( mementingkan soal status indiEidu dan persaudaraan sesama
keluarga. Dari segi perkahwinan(suku kaum ini lebih suka menjalinkan perkahwinan
dengan keluarga terdekat dan per.eraian pula merupakan hubungan sosial yang amat
tidak disukai oleh suku kaum ini kerana ia meruntuhkan hubungan kekeluargaan dan
bertentangan dengan nilainilai agama.
%ada dasarnya( suku kaum ini kebanyakannya beragama *slam Dari segi aspek
budaya( suku kaum Bugis menggunakan dialek sendiri dikenali sebagai 'Bahasa -gi'
dan mempunyai tulisan huruD Bugis yang dipanggil !aksara" Bugis. Aksara ini telah
wujud sejak abad ke+B lagi sewaktu melebarnya pengaruh $indu di Kepulauan
*ndonesia.
Aksara Bugis.
Sejarah kedatangan suku kaum Bugis di Sabah &)awau khususnya' berkaitan dengan
sejarah penerokaan )awau. Adalah diper.ayai suku kaum ini telah meninggalkan
Kepulauan Sulawesi menuju ke %ulau 5awa( Sumatera( Semenanjung Malaysia(
Kalimantan dan Borneo sejak abad ke+2 lagi.
)ahun +/<= dijadikan sebagai Dakta kukuh untuk menyatakan tempat permulaan
penerokaan )awau oleh suku kaum Bugis. %enempatan awal oleh suku kaum Bugis ini
bermula di kawasan yang dikenali sebagai 6anggu. *ni bermakna suku kaum Bugis
sudah pun menerokai kawasan )awau dan menjadikan 6anggu sebagai salah satu
destinasi untuk berulangalik ke *ndonesia menjadi pedagang dan membawa masuk
pekerja buruh ke ladangladang milik kerajaan British ketika itu. Apapun( 6anggu
diasaskan oleh nenek %enghulu K.K. Salim di Kampung Sungai *mam( Bombalai.
20
Kemudian seorang lagi bangsa Bugis dari kerabat diraja Bone bernama %etta Senong
menetap di Sungai *mam( Bombalai. -saha mereka ketika itu adalah sebagai orang
upahan kepada Kerajaan Sulu untuk menghapuskan sebanyak mungkin lanunlanun
yang bergerak di perairan 9aut Sulu( Borneo.
Kemudian( beberapa kawasan baru terus diterokai oleh suku kaum Bugis dan kawasan
yang termasuk dalam tapak pembangunan Bandar )awau. Antara suku kaum Bugis
yang terlibat dalam penerokaan bandar )awau ialah %uang Ado( Daeng Mappata( 0ak
Neke( 0ak ;empe dan $aji Csman.

Di antara tariantarian suku kaum Bugis.

Konsep siri masiri &malu( menjaga maruah' yang dikaitkan dengan katakata suku kaum
Bugis antara lainnya 7
&'''aja mumae(lo nabe(tta taue( makkalla ) ri*appa(na lete(ngnge+,'
Maksud terjemahannya 7 5anganlah engkau mahu didahului orang menginjakkan kaki
dihujung titian & 5anganlah engkau mahu didahului orang lain untuk mengambil rezeki '.
&'''naia riasengage( to -arrani maperengnge( nare(kko moloio ropporoppo ri
laommu. re-e(ko paimeng sappa laleng molai+,'
Maksud terjemahannya 7 @ang disebut orang berani ialah yang kuat dan unggul
bertahan( 5ikalau engkau menghadapi rintangan berat yang engkau tak dapat lalui atau
atasi( kembalilah memikirkan jalan atau .ara untuk mengatasinya.
21
22
23
24