P. 1
Ποιος Σκότωσε Τον Όμηρο

Ποιος Σκότωσε Τον Όμηρο

|Views: 127|Likes:

More info:

Copyright:Traditional Copyright: All rights reserved

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

02/11/2015

pdf

text

original

  Θ Α Ν Α Τ   Σ Τ Η Σ Κ Λ Α Σ ΙΚ Η Σ Π Α ΙΔ Ε ΙΑ Σ

Κ Α Ι Η Α Π   Κ Α Τ Α Σ Τ Α Σ Η Τ Η Σ Ε Λ Λ Η Ν ΙΚ Η Σ Σ   Φ ΙΑ Σ
ΠΟΙ ΟΣ
Τ Ο Ν
ΟΜΗΡΟ
νΐσΤΟΚ ϋΑΥΙδ ΗΑΓίδΟΓί
αΟΗΝ ΗΕΑΤΗ
ΚΑΚΤΟΣ
Ο νιοτοκ ϋΑνίδ ΗΑΝδοη είναι καθηγητής
των Ελληνικών στο 03ΐϊΓοπιϊ3 δίβίβ υπΐ-
ν€Γ5ί(;γ (ΡΓβδηο). Έχει συγγράψει τα έρ­
γα 77?β ΟΙϊιβΓ θΓββΚ5 και Γϊβΐάβ ΜίΜουί
  Γ 63Π Ί 5.
0 ϋΟΗΠ ηεατη είναι επίκουρος καθηγη­
τής των Κλασικών Σπουδών και πρόε­
δρος του Τμήματος Κλασικών Σπουδών
στο δ3πΐ3 013Γ3 υπΐν6Γ5ΪΙγ. Είναι συγ­
γραφέας του βιβλίου Αοίαβοη, ΤΙιε υη-
ΠΊ3η1γ ΙηίΓυόβΓ.
νΚΊ 'ΟΚ I )/\νΙΝ II \ \ \ < )\
.!()! Ι Ν 111-ΛΊ ί!
0 θάνατος της κλασικής παιδείας
κα>η αποκατάσταση της ελληνικής σοφίας
ΚΑ ΚΤΟΣ
  ι κ α λ ύ τ ε ρ ο ι δ ε ν έ χ ο υ ν κ α θ ό λ ο υ β ε β α ιό τ η τ ε ς ,
ε ν ώ ο ι χ ε ιρ ό τ ε ρ ο ι ε ίν α ι γ ε μ ά τ ο ι ε μ π α θ ή έ ν τ α σ η .
λνΐΙ ΧΙ Α Μ ΒΙ ΠΧΕΚ ΥΕΑΤ8
Ο Υιοί ο γ 0&νΐ8 Ηαηδοη
επιθυμεί να προσφέρει τη συμβολή του στο βιβλίο τούτο
στη μνήμη των Ειι^ηο Υ&ίκίείροοί και €ο1ίη Είΐιηοικίδοη
και στις άλλες μεγάλες ψυχές
μιας γενιάς κλασικιστών που έχει σχεδόν χαθεί..
Ο Μ ιη Ηοϋίΐι
αφιερώνει την εργασία του στην ΟηϊΙ Β1ιΐΓηβ0Γ£,
η πρακτική σοφία της οποί ας παρέχει καθημερινό αντίδοτο
στις ανοησίες του ακαδημαϊσμού.
1Ί Ε Ρ I Ε X Ο Μ Ε Ν Λ
ΕΥ ΧΑ ΡΙ ΣΤΙ ΕΣ 13
ΠΡΟΛΟΓΟΣ 15
ΓΙΡΩΤΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ
Ο ΟΜΗΡΟΣ ΕΙ ΝΑΙ ΝΕΚΡΟΣ 29
ΛΕΥΤΕΡΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ
ΣΚΕΠΤΟΜΕΝΟΙ ΣΑΝ ΕΛΛΗΝΕΣ 55
ΤΡΙ ΤΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ
ΠΟΙ ΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ Ι ΌΝ ΟΜΗΡΟ - Κ Α Ι ΓΙ ΑΤΙ ; 129
ΤΕΤΑΡΤΟ Κ ΕΦΑΛΑΙΟ
Η ΔΙ ΔΑΣΚΑΛΙ Α ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΙ ΚΩΝ
ΔΕΝ ΕΙ ΝΑΙ ΕΓΚΟΑ Ι Ι ΥΠΟΘΕΣΗ 227
ΠΕΜΠΤΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ
ΤΙ ΘΑ ΜΠΟΡΟΥΣΑΜΕ ΝΑ ΚΑΝΟΥΜΕ 285
ΕΠΙ ΜΕΤΡΟ 337
11
ΕΥΧΑΡΙΣΤΙΕΣ
Οι παρακάτω φίλοι και. συνάδελφοι διάβασαν τα χειρόγραφά μας σε
διαφορετικά στάδια και πρόσφεραν τις συμβουλές τους, τη γραπτή
κριτική τους και τις ανησυχίες τους: ΑάΗΓΠ Βείΐονν, Οίΐΐΐ Βΐιπη&εηϊ,
Νοια ΟΗπρπι&η, Ι_γηη €1ιιι, .Ιοίιη ϋιιηίαρ, (ΤίΐΓίΐ Η^ηδοη, Οΐεη Η&π1ε>\
Ρεΐετ Ηιιηί, Οπη Κε&πΐδ, ΜίοΗεΠε ΜοΚεηηιι, Ηεΐεη ΜοπΙζ, ΒείΗ Νεννεΐΐ,
ΒαΛαπί 8&γΙθΓ Κθ(.1§εΓ8, Κο6εΠ Κοά^εΓδ, Κόβει! 5ΐχ38δ1εΓ, Βηιεε
ΊΊιοΓηΐοη και ΕΙίοΙ ΥνίηΛΒο.
Θα θέλαμε να ευχαριστήσουμε ιδιαιτέρως τους Αάαιπ Βείΐονν, Ι ^π
(.Ίιικ Μ ΐΐεΐ'ΐ ΗοΓοννΐίζ και ΜΐοΙιεΙΙε ΜεΚεηηίΐ, για τις πολύτιμες υπο­
δείξεις τους σε σχέση με την οργάνωση και τον τόνο στο προτελευ­
ταίο στάδιο.
ΠΡΟΛΟΓΟΣ
Ξάνθε, γιατί προφητεύεις το θάνατό μου; Αλλά δεν είναι πρέπον κα­
θόλου εσύ να προφητεύεις.
Όμηρος, Ιλιάς [Τ 420-421]
(Ο Αχιλλέας στο άλογό του)
«Πόσο απέχει η Αθήνα από τη Σπάρτη;» {Σιωπή)
«Γιατί κατέρρευσε ο μυκηναϊκός κόσμος;» (Σιωπή)
«Γιατί οι Αθηναίοι χρηματοδοτούσαν θεατρικές παραστάσεις;» (Σιωπή)
«Ποιες είναι μερικές δυτικές αξίες που ξεκίνησαν από τους Έλλη­
νες;» (Σιο)πή)
Δεν υποβάλλουμε πλέον τέτοιες ερωτήσεις στους καινούριους διδά­
κτορες των Κλασικών Σπουδών, όταν τους παίρνουμε συνέντευξη
για θέσεις εργασίας, των οποίων η τέλεια γνώση των Ελληνικών,
των Λατινικών και της λογοτεχνίας υποτίθεται ότι πρέπει να ερμηνεύει
την προέλευση και την πολυπλοκότητα του δυτικού πολιτισμού σ’
εμάς τους υπόλοιπους. Αντίθετα, συνήθως δεχόμαστε τις ακόλουθες
ερωτήσεις από νεαρούς ακαδημαϊκούς υποψηφίους που μελετούν τους
Έλληνες:
«Είναι πολλά τα μαθήματα;»
«Υπάρχουν δυνατότητες για χρηματοδότηση έρευνας για τους καινού­
ριους καθηγητές;»
«Μήπως πρέπει να σας μιλήσω για τη διατριβή μου;»
Γιατί συμβαίνει αυτό;
Αυτοί οι νεόκοποι κλασικιστές είναι έξυπνοι, νέοι —μολονότι όχι
15
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
και τόσο, ολοένα περισσότερο— άντρες και γυναίκες. Διαβάζουν Λα­
τινικά και Ελληνικά, διαβάζουν ακόμη και σχετικά με τα Ελληνικά
και τα Λατινικά στα Γαλλικά, στα Γερμανικά και στα Ιταλικά. Έχουν
επισκεφτεί πολλές φορές την Ελλάδα και έχουν σεργιανίσει τους δρό­
μους της Ρώμης. Συνήθους μπορούν να απαγγείλουν εξάμετρους, γνω-
ρίζουν κάποια πράγματα γύρω από τη ρητορική και την επιστήμη
των ιδεών και είναι έτοιμοι να παραπέμψουν σε Γάλλους θεωρητικούς,
όπως ο Μισέλ Φουκό.
Οι περισσότεροι επίδοξοι καθηγητές Κλασικών Σπουδών είναι προϊ­
όντα των καλύτερων πανεπιστημίων που έχει να προσφέρει η Αμερι­
κή. Πολλοί από αυτούς είναι ευγενικοί και πολυμαθείς. Οι περισσό­
τεροι φοβούνται έντονα ότι, μετά από εννιά ή δεκαπέντε χρόνια πα­
νεπιστημιακής μελέτης των Κλασικών, δεν πρόκειται να βρουν κα­
νονική δουλειά —η πλειοψηφία δεν θα βρει πράγματι. Όσοι αποφοι­
τούν από το μεταπτυχιακό πρόγραμμα —κατά πολύ λιγότεροι από
το μισό όσων μπήκαν— έκαναν ακριβώς ό,τι τους έλεγαν, μελέτη­
σαν επιμελώς ό,τι τους όρισαν να μελετήσουν, έκοψαν κι έραψαν τους
εαυτούς τους στα μέτρα των συμβούλων καθηγητών τους. Ανυπομο-
νούν ν’ αρχίσουν τη δημοσίευση εργασιών τους, πρόθυμοι να ανήκουν
σε κάποια καινούρια σχολή κριτικής θεώρησης και πεισμένοι ότι τώ­
ρα μπορούν «να κάνουν θεωρία». Κάθε νέα φουρνιά εν δυνάμει καθη­
γητών Ελληνικών και Λατινικών έχει την εμφάνιση, την ομιλία, τη
συμπεριφορά και το ντύσιμο εκείνων που τους δίδαξαν.
Έτσι, συχνά γνωρίζουν ελάχιστα για τους Έλληνες και σπάνια, ή
και καθόλου, σκέφτονται και ενεργούν σαν Έλληνες. Μερικοί ολίγοι
μπορεί να έχουν επιτυχημένη σταδιοδρομία ως κλασικιστές, αλλά οι
περισσότεροι θα είναι αποτυχημένοι ως Έλληνες, ως ερμηνευτές και
διαχειριστές της ελληνικής σοφίας. Εσείς, το κοινό, δεν θα μάθετε
ποτέ ποιοι είναι, τι διαβάζουν, τι γράφουν, και δεν θα ακούσετε ποτέ
τι έχουν να πουν. Όποιος παρακολουθεί τα πήγαιν’ έλα στο ετήσιο
συνέδριο της Αμερικανικής Φιλολογικής Ένωσης, της επίσημης α­
δελφότητας των κλασικιστών, που γίνεται στο τέλος της χρονιάς,
αντιλαμβάνεται το μεγάλο χάσμα ανάμεσα στους ίδιους τους αρχαί­
ους Έλληνες και στο επάγγελμα του κλασικιστή.
ΠΡΟΛΟΓΟΣ
Μέσα σε διάστημα τεσσάρων ημερών παρουσιάζονται πάνω από
τριακόσ'.ες εργασίες και γίνονται ανοιχτές συζητήσεις πάνω σε κάθε
είδους θέμα, από την αρχαία παρενδυσία μέχρι τα τρίμετρα. Ιίάνω
από πέντε χιλιάδες πανεπιστημιακά βιβλία και μονογραφίες εκτίθενται
σε ένα τεράστιο εκθεσιακό χώρο. Εκατοντάδες άνεργων καθηγητών
με διδακτορικό στέκονται σαν υπνωτισμένοι μπροστά σ’ ένα πίνακα
όπου αναγράφονται κάθε μισή περίπου ώρα θέσεις εργασίας για κα­
θηγητές Ελληνικών και Λατινικών. Συνωστίζονται εκεί σπρώχνοντας
ο ένας τον άλλον, ελπίζοντας ότι θα δουν να εμφανίζεται το νούμερο
που τους έχουν δώσει, πράγμα που σημαίνει ότι ένα από τα ελάχιστα
πανεπιστήμια που προσλαμβάνουν προσωπικό της ειδικότητάς τους
θα τους καλέσει σε συνέντευξη —τα περισσότερα από αυτά τα πα­
νεπιστήμια προσφέρουν δουλειά μόνο για ένα εξάμηνο ή για ένα χρόνο,
στη θέση κάποιου καθηγητή που έχει πάρει άδεια, και με το χαμη­
λότερο πανεπιστημιακό μισθό. Ουδείς κλασικιστής, άνεργος ή εργα­
ζόμενος, φαίνεται να προσέχει τα εκατομμύρια των ανθρώπων έξω
από την πόρτα του ξενοδοχείου όπου γίνεται το συνέδριο, που δεν
Λ/ / ", (\ / / /ΤΊ*\
γνωριςουν τίποτε —και οεν ενοιαφερονται να μάθουν-- για τους Ελ­
ληνες οι οποίοι ξεκίνησαν αυτόν ακριβώς τον πολιτισμ,ό που τους ε­
ξασφαλίζει ελευθερία, αφθονία και ασφάλεια που δεν συναντάται που­
θενά αλλού.
Τόσοι πολλοί δόκτορες Κλασικών Σπουδών, τόσο λίγες θέσεις ερ­
γασίας. Τόσο λίγη διδασκαλία σχετικά με τους Έλληνες, τόσα πολλά
γραπτά γύρω από αυτούς, για τόσο λίγους. Τόσες πολλές νέες προ­
σεγγίσεις, τόσες πολλές νέες θεωρίες, τόσες ομιλίες, βιβλία, άρθρα
και δημόσιες συζητήσεις με έξυπνους τίτλους, κι όμως σχεδόν καμιά
θέση εργασίας, επειδή δεν υπάρχει σχεδόν κανένας φοιτητ7]ς, επειδή
στην πραγματικότητα δεν υπάρχει ενδιαφέρον για τους Έλληνες μέ­
σα ή έξω από τα πανεπιστήμια. Τόσο μεγάλη προσπάθεια για τόσους
λίγους, τόσα λίγα για τόσους πολλούς. Μακάρι εμείς που διδάσκουμε
τον κλασικό κόσμο να είχαμε τόσους προπτυχιακούς φοιτητές, ή έ­
στω και ενδιαφερόμενους Αμερικανούς, όσοι είναι οι καθηγητές ή οι
μεταπτυχιακοί φοιτητές. Τότε όμως θα χρειαζόμαστε ανθρώπους που
σκέφτονται και ενεργούν σαν Έλληνες, όχι σαν κλασικιστές, για να
μας διδάξουν σχετικά με την Ελλάδα.
Ο ΤΊ Γ_____ ' _______ _______ ' ί Λ ________
17
ΙΙΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
Με δυο λόγια, για να καταλάβει κανείς τι σκότωσε την επίσημη
μελέτη της κλασικής αρχαιότητας, μπορεί να περάσει τέσσερις μέρες
ανάμεσα στους κορυφαίους μελετητές των Ελληνικών που διαθέτει
το έθνος, συνήθως σε μια πολύ ψυχρή πόλη της Ανατολικής Ακτής,
αμέσως μετά τα Χριστούγεννα, και να ακούσει ελάχιστα πράγματα
γύρω από το ποιοι ήταν οι Έλληνες, και πολύ λιγότερα γύρω από το
γιατί πρέπει ο καθένας πάνω στον πλανήτη να φροντίσει να σκέφτε­
ται ή να ενεργεί σαν Έλληνας. Θα ήταν σκληρό αλλά όχι αναληθές
να ομολογήσουμε ότι ουδείς από αυτούς του ηλικιωμένους καθηγη­
τές, τους αρχιτέκτονες των σημερινών Κλασικών Σπουδών, που σπεύ­
δουν σε παρουσιάσεις, δικτυώνονται και ανταλλάσσουν κουτσομπο­
λιά, μοιάζει έστω και στο παραμικρό με εκείνους που κράτησαν τα
στενά των Θερμοπυλών. Δεν μιλούν σαν τον μελλοθάνατο Σωκράτη
ούτε προσλαμβάνουν τον κόσμο σαν τον Σοφοκλή. Ανάμεσά τους δεν
θα βρεις καταδικασμένο Αχιλλέα ούτε θλιμμένη Σαπφώ και σίγουρα
κανέναν σκληροτράχηλο ερασιτέχνη πολεμιστή που να περιμένει τους
Πέρσες στον Μαραθώνα. Οι Αμερικανοί επιμελητές τ(ον Ελλήνων
δεν είναι καν επιπόλαιοι σαν τον Αρχίλοχο, δεν διαθέτουν ούτε κατά
διάνοια το χιούμορ του Αριστοφάνη ή τη σοβαρότητα του Θουκυδίδη.
ΙΙώς ξεμακρύναμε τόσο απελπιστικά από εκείνους στους οποίους α­
φιερώσαμε τη ζωή μας;
Τούτο το βιβλίο ερευνά το γιατί οι Έλληνες είναι τόσο σπουδαίοι
και το γιατί είναι τόσο λίγο γνωστοί. Γιατί τόσο λίγοι καθηγητές
Ελληνικών και Λατινικών μας διδάσκουν ότι οι σύγχρονες δυτικές
έννοιες της συντεταγμένης πολιτείας, του ελεύθερου λόγου, των ατο­
μικών δικαιωμάτων, του ελέγχου των στρατιωτικών από τους πολί­
τες, του διαχωρισμού θρησκευτικής και πολιτικής εξουσίας, της ισο­
τιμίας της μεσαίας τάξης, της ατομικής ιδιοκτησίας και της ελεύθερης
επιστημονικής αναζήτησης, που είναι ζωτικής σημασίας για την ύ­
παρξή μας, προέρχονται από τους αρχαίους Έλληνες; Και στους δυο
μας το ενοχλητικό αυτό παράδοξο —υπέροχος τομέας μελέτης, μη­
δαμινό ενδιαφέρον— προκαλεί την περιέργεια εδώ και είκοσι χρόνια.
Τώρα πιστεύουμε ότι μπορούμε να δώσουμε κάποιες εξηγήσεις.
18
ΠΡΟΛΟΓΟΣ
Το Ποιος σκότωσε τον Όμηρο; λοιπόν είναι μ.ια ιστορία σχετικά
με το γιατί πρέπει όλοι να ενδιαφερθούμε για το τεράστιο χάσμα
ανάμεσα στη ζωτικότητα των Ελλήνων και στην ατολμία εκείνων
που είναι υπεύθυνοι για τη διάσωση των Ελλήνων, ανάμεσα στη σα­
φήνεια και το σφρίγος των πρώτων και την ασάφεια και την ανιαρό­
τητα των δεύτερων. Ωστόσο, δεν πρόκειται για άλλη μια ανάλυση
(ακαδημαϊκή ή λαϊκή) της παρακμής του θεσμού του Πανεπιστημίου.
Ούτε πρόκειται να βρείτε εδώ μια άμεση εμπλοκή στους πολέμους
περί πολιτισμού. Αυτά τα πολύ σοβαρά βιβλία —φιλοσοφικές πραγ­
ματείες και δημοσιογραφικές αποκαλύψεις — έχουν ήδη εκδοθεί. Ίσως
υπερβολικά πολλές φορές. Μετά την έκδοση του βιβλίου του Άλαν
Μπλουμ Το κλείσιμο του αμερικανικού νου (Τ1;·ε 01οδϊη§ οί 11ΐ6Αιπειϊ-
οίίπ Μίικί) το 1987, τόσο η δικαιολογημένη αγανάκτηση όσο και το
ιδιοτελές «βιτριόλι», που συχνά συνοδεύονται από στατιστικές που
θυμίζουν κάπως τις κοινωνικές επιστήμες, έχουν ως στόχο το μο­
ντερνισμό γενικώς και ιδιαιτέρως τη φιλελεύθερη ιδεολογία που έχει
διαποτίσει την ανώτατη εκπαίδευση στις Ηνωμένες Πολιτείες. Εδώ
όμως ενδιαφερόμαστε για τη συμπεριφορά και την παιδεία μάλλον
του κλασικιστή παρά για την πολιτική στάση του. Αν επικρίνουμε
την τρέχουσα ιδεολογία και θεωρία, δεν είναι επειδή απλούς διαφω­
νούμε πολιτικά, αλλά περισσότερο εξαιτίας της προσποίησης και της
υποκρισίας, του μεγάλου χάσματος μεταξύ όσων λένε τώρα οι κλα­
σικιστές και όσων κάνουν, επειδή τέτοιες μεθοδολογίες πολύ λίγο
συμβάλλουν στο να κινήσουν το ενδιαφέρον των αναποφάσιστων φοι­
τητών ή του κοινού για τους αρχαίους Έλληνες και επειδή δεν έσω­
σαν αλλά βοήθησαν να καταστραφούν οι Κλασικές Σπουδές λίγο πριν
τη δωδέκατη ώρα τους.
Αντίθετα, το Ποιος σκότωσε τον Όμηρο; αφορά περισσότερο στο
θάνατο ενός δύσκολου και ιδιαίτερου τρόπου θεώρησης του κόσμου,
του τρόπου με τον οποίο οι αρχαίοι Έλληνες έβλεπαν το σύμπαν
τους. Αυτό είναι το πρώτο και κύριο θέμα μας: το νόημα και η ση­
μασία αυτής της αρχαίας ελληνικής θεώρησης της ζωής —αυτό
εννοούμε με το «Όμηρος» στον τίτλο — και οι συνέπειες της σχεδόν
19
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ:
ολοκληρωτικής εγκατάλειψής της από το σύγχρονο κόσμο. Ο Όμη­
ρος είναι ο πρώτος δημιουργικός δικαιούχος του όρου πόλις και κατά
συνέπεια αποτελεί το «αλφαβητάρι» για ολόκληρο τον κόσμο των
Ελλήνων που ακολούθησε. Επειδή όμως η κλασική αρχαιότητα δεν
ανθεί στην Αμερική, επειδή, δηλαδή, οι αρχαίοι Έλληνες και Ρω­
μαίοι βρίσκονται ως επί το 7ΐλείστον φυλακισμένοι μέσα σε κάτι που
αποκαλείται «τμήμα Κλασικών Σπουδών» στο τοπικό πανεπιστή­
μιο, το Ποιος σκότωσε τον Όμηρο; πρέπει επίσης να αφορά στο θά­
νατο ενός ακαδημαϊκού κλάδου, του αρχαιότερου (μοναδικού κάποτε)
τομέα στην ανώτατη παιδεία.
Προβάλλετε την αντίρρηση ότι αυτή η παράλληλη περιγραφή, η
αυτοκαταστροφή ενός μικροσκοπικού κόσμου απομονωμένων καθη­
γητών, δεν παρουσιάζει εγγενές ενδιαφέρον. Ποιος νοιάζεται για την
εξαφάνιση των Κλασικών Σπουδών, ενός τομέα που οι περισσότεροι
Αμερικανοί ξαφνιάζονται μαθαίνοντας ότι υπάρχει; Παραδεχόμαστε
ότι μπορεί να υπάρχει κάτι διεστραμμένα αστείο στο να διαβάζει ή να
γράφει κανείς γύρω από τις μικροπρεπείς πολιτικές εξουσίας ενός
ετοιμοθάνατου θεσμού, γύρω από ένα ψευτοεπικό αγώνα νυχτερινών
πλασμάτων που κοάζουν και γρατζουνάνε το ένα το άλλο για μια
θέση σε ένα μικροσκοπικό νούφαρο σε μια λιμνούλα που εξατμίζεται,
για μια τελική Βατραχομυϊομαχία. Γενικά, όμως, δεν θα ήταν άδικο
να πούμε ότι τώρα πια ελάχιστοι Αμερικανοί γνωρίζουν κάτι για τις
Κλασικές Σπουδές —και «σκασίλα τους μεγάλη».
Ωστόσο, κάθε Αμερικανός όφειλε να νοιάζεται. Ο θάνατος των
Κλασικών Σπουδών σημαίνει πολύ περισσότερα από την αναπόφευ­
κτη ενδόρρηξη ενός παραδοσιακού ακαδημαϊκού τομέα, πολύ περισ­
σότερα απ’ ό,τι η εξαφάνιση ενός ακόμα βιβλιόσαυρου εδώ κι εκεί.
Εδώ δεν μιλάμε για το θάνατο των Σπουδών Ελεύθερου Χρόνου.
Χειρισμού Ψυχαγωγίας ή Εκπαιδευτικής Φιλοσοφίας. Γιατί άρρη­
κτα δεμένα με αυτή τη βυθιζόμενη γραφειοκρατία που ονομάζεται
Κλασικές Σπουδές, είναι οι ιδέες, οι αξίες, το όραμα της κλασικής
Ελλάδας και της Ρώμης —ο «Όμηρός» μας. Πρόκειται για τις ιδέ­
ες και τις αξίες που έχουν διαμορφώσει και εξευγενίσει ολόκληρο το
δυτικό πολιτισμό, ένα όραμα ζωής που —τι ειρωνεία! — δέχεται όλο
20
ΠΡΟΛΟΓΟΣ
και μεγαλύτερη επίθεση εδώ στη Δύση, καθώς η μεταλλαγμένη μορ­
φή του χάνει μετάσταση από τη μιαν άκρη της υδρογείου μέχρι την
άλλη. Οι κλασικιστές αισθάνονται ότι η Δύση τους καταρρέει, ακρι­
βώς τη στιγμή που τα άλλα δισεκατομμύρια ανθρώπων στην υφήλιο
θα προσέβλεπαν σ’ αυτούς για να την καταλάβουν.
Εξετάζοντας το ποιος σκότωσε τον Όμηρο, ελπίζουμε να κατα-
δείξουμε ότι η άγνοια γύρω από την ελληνική σοφία πρέπει να είναι
ζωτικού ενδιαφέροντος, όχι επειδή η Δύση πεθαίνει, αλλά επειδή,
αντίθετα, οι θεσμοί και ο υλικός πολιτισμός της κατακλύζουν πλέον
τον κόσμο. Η ελεύθερη αγορά, η δημοκρατία, η στρατιωτική δυνα-
μοκρατία, η τεχνολογία, η ελευθερία λόγου και η ατομικότητα, κα­
λώς ή κακώς, είναι ό,τι επιθυμούν οι περισσότεροι σε τούτη τη γη.
Όλα αυτά όμως άρχισαν με τους Έλληνες και μόνο με τους Έλλη­
νες. Ωστόσο, είναι ανόητο και επικίνδυνο να ενστερνιστεί κανείς αυ­
τές τις συμβάσεις της Δύσης, χωρίς να κατανοήσει ότι όλο αυτό το
δυναμικό έπρεπε να παρακολουθείται και να περιορίζεται από πλήθος
ολόκληρο πολιτιστικών πρωτοκόλλων, που ποίκιλαν από την ευθύνη
του πολίτη, τη φιλανθρωπία και την έννοια της κοινότητας μέχρι μια
κοσμοθεωρία που είναι μάλλον απόλυτη και τραγική —όχι σχετική,
όχι θεραπευτική, όχι γλυκιά.
Η απώλεια της ελληνικής σοφίας, ακόμη και τη στιγμή που η
υλική κληρονομιά της σαρώνει τον πλανήτη, αποτελεί τραγική εξέλιξη
— είναι μια ιστορία διαφθοράς γεμάτη ειρωνεία. Οι Έλληνες μας έ­
δωσαν τα εργαλεία να βελτιώσουμε τον υλικό κόσμο, αλλά και το
κουράγιο και την ενόραση να παρακολουθούμε στενά και να κριτικά­
ρουμε αυτό τον συχνά τρομακτικό δυναμισμό. Εμείς ενστερνιστήκα­
με τα πρώτα, αλλά αγνοήσαμε τα δεύτερα. Οι Κλασικές Σπουδές, η
δεξαμενή και των δύο ελληνικών παραδόσεων, τάχθηκαν υπέρ της
πρώτης και αγνόησαν τη δεύτερη, κι έτσι έγιναν υλιστικές και κα~
ριερίστικες, αλλά όχι πια ελληνικές.
Κατά συνέπεια, σε τούτο το βιβλίο υποστηρίζουμε τρεις θέσεις:
Πρώτον, η ελληνική σοφία δεν είναι Μεσογειακή αλλά 2ντί-Με­
σογειακή- ο ελληνικός πολιτισμός —ιδεώδες που δεν στηρίζεται σε
21
ΓΙΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
φυλή — δεν είναι απλώς διαφορετικός, αλλά εντελώς αντιθετικός προς
οποιονδήποτε πολιτισμό της εποχής ή του χώρου του. Η πόλις δεν
είναι αφρικανικής ούτε ασιατικής εμπνεύσεως αλλά θεσμός σε σκό­
πιμη αντίθεση με τις ανατολικές προσεγγίσεις στη διακυβέρνηση, τη
λογοτεχνία, τη θρησκεία, τον πόλεμο, τα ατομικά δικαιώματα, την
ιδιότητα του πολίτη και την επιστήμη. Ό,τι κι αν υπήρξε Ελλάδα,
δεν ήταν Τύρος, Σιδώνα, Γκίζα ή ΓΙερσέπολη, ούτε Γερμανία, Βρε­
τανία ή Γαλατία. Οι κεντρικές αξίες της κλασικής Ελλάδας είναι
μοναδικές, αμετάβλητες και μη πολυπολιτισμικές, ως εκ τούτου ερμη­
νεύουν τόσο τη διάρκεια όσο και το δυναμισμό του ίδιου του δυτικού
πολιτισμού, για τον οποίο εμείς, ως Δυτικοί διανοούμενοι, πρέπει να
πάψουμε να απολογούμαστε, αλλά, αντίθετα, να τον γνωρίσουμε σε
βάθος ως το μοναδικό πρότυπο που ή θα σώσει ή θα καταστρέψει
τον πλανήτη. Δεν χρειάζεται να απολογούμαστε που βλέπουμε ένα
μοναδικό ηθικό μάθημα στην ελληνική γραμματεία πέρα από το
«κείμενο», τη «ρητορική» ή την «ανάλυση», που πιστεύουμ,ε πως ο.
Έλληνες ανήκουν στους εκτός πανεπιστημίου, ή που εξηγούμε το
γιατί εκατομμύρια άνθρωποι σε τούτο τον κόσμο φαίνονται να επιθυ­
μούν περισσότερη, και όχι λιγότερη, από την προσωπική ελευθερία,
την πολιτική ελευθερία και την υλική άνεση που άρχισαν με την ελ­
ληνική προσέγγιση στην κοινο>νία, στην πολιτική και στην επιστήμη.
Δεύτερον, ο θάνατος της κλασικής μάθησης είναι και αληθινός
και μετρήσιμος. Ελάχιστοι αυτή τη στιγμή στην Αμερική γνωρίζουν
κάποια πράγματα σχετικά με την καταγωγή της Δύσης από την
αρχαία Ελλάδα. Οι πολίτες μας απομακρύνονται όλο και περισσότερο
από τις φιλοσοφική και ηθική θεώρηση που είναι τόσο απαραίτητη
αν θέλουμε να καταλάβουμε και να χειριστούμε τον ελεύθερο χρόνο,
την ευμάρεια και την ελευθερία στη Δύση. Το ευρύτερο κοινό ελάχι­
στα γνωρίζει δυτική ιστορία, διακυβέρνηση ή λογοτεχνία, κι ακόμη
λιγότερο γραμματική, συντακτικό και αισθητική. Οι απόλυτες αξίες,
η ηθική αιδώς και η ελληνική τραγική προσέγγιση στην ανθρώπινη
ύπαρξη, είτε απορρίπτονται ως αντιδραστικές είτε θεωρούνται ως ιδι­
οκτησία της θρησκευτικής ηθικής. Στο πανεπιστήμιο η κατάσταση
είναι ακόμη πιο ζοφερή. Οι κατάλληλοι διαχειριστές αυτής της ελλη­
22
ΠΡΟΛΟΓΟΣ
νικής κληρονομιάς — κλασικιστές και Κλασική παιδεία — έχουν σχε­
δόν χαθεί. Εξετάστε την παρακμή με όποια κριτήρια θέλετε. Τα βα­
σικά πτυχία Κλασικών Σπουδών έχουν καταντήσει παράξενο φαινό­
μενο, και δεν είναι παρά λίγες εκατοντάδες ανάμεσα στα εκατομμύρια
των φοιτητών που αποφοιτούν κάθε χρόνο. Οι προοπτικές εργασίας
για ένα νέο διδάκτορα Κλασικών Σπουδών είναι σχεδόν ανύπαρκτες.
Δεν εκπονούνται νέα προπτυχιακά προγράμματα στις Κλασικές
Σπουδές, δεν υπάρχει επαρκές αναγνωστικό κοινό που να συντηρήσει
πανεπιστημιακές εκδόσεις σχετικά με τον αρχαίο κόσμο, δεν υπάρχει
σταθερή εξέλιξη των Λατινικών στα πανεπιστήμια. Τα Ελληνικά ε­
ξαφανίζονται από το πρόγραμμα μαθημάτων τιον κολεγίων. Οι πε­
ρισσότεροι καθηγητές Κλασικών Σπουδών γνωρίζουν πως, όταν πά­
ρουν σύνταξη, δεν θα αντικατασταθούν —η θέση τους παραχωρεί ται
σε κοινωνικές, θεραπευτικές ή επαγγελματικές σπουδές ή εκχωρεί-
ται ίσως σε βάση προσωρινής ή μερικής απασχόλησης σε λίγους λέ­
κτορες, φοιτητές που κάνουν το διδακτορικό τους ή στους χρονίως
άνεργους και περιοδεύοντες διδάκτορες ανθρωπιστικών σπουδών, που
όλοι τους, βέβαια, υφίστανται σκληρή εκμετάλλευση.
Τρίτον, τητωρινή γενιά των κλασικιστών βοήθησε στην καταστρο­
φή της κλασικής παιδείας. Μολονότι η υποκρισία τους, που εκφρά­
ζεται με τη διαφορά του τρόπου ζωής τους από αυτόν που κηρύσσουν,
η ασάφεια στη γλώσσα και στην έκφρασή τους, η νέα θρησκεία τους
του μεταμοντερνισμού, της θεωρίας, της κοινωνικής δομής και της
σχετικότητας δεν είναι καινοφανείς ούτε βαθυστόχατες —ο επόμε­
νος αιώνας δεν θα δώσει καν σημασία στις ανοησίες τους —, είναι εν
τούτοις^-αξιοκατάκριτοι και σαν τέτοιοι πρέπει να αναφέρονται και να
καταδικάζονται. Ναι, όσα αυτοί οι καριερίστες έγραψαν και είπαν
ήταν ανόητα, βαρετά και, ως επί το πλείστον ασήμαντα, ωστόσο
όσα έκαναν, δυστυχώς, δεν ήταν. Η δική μας γενιά κλασικιστών,
αντιμέτωπη με τη διεύρυνση του δυτικού πολιτισμού πέρα από τα
ο'ύνορα της Δύσης, αντιμετώπισε επίσης την πρόκληση να εξηγήσει
τη σπουδαιότητα της ελληνικής σκέψης και των αξιών στην κρίσιμη
εποχή της ηλεκτρονικής πληροφόρησης και ψυχαγωγίας. Εδώ απέ-
τυχαν παταγωδώς. Απέτυχαν σε τέτοιο βαθμό ώστε τώρα πια οι
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
Έλληνες δεν παίζουν σχεδόν κανένα ρόλο στις συζητήσεις σχετικά
με το πώς θα εξελιχθεί η Δύση στην επόμενη χιλιετία. Ακόμη χει­
ρότερα, η παράλειψη καθήκοντος των ακαδημαϊκών δασκάλων δεν
ήταν απλώς η συνηθισμένη τους οκνηρία, αυταρέσκεια και υπεροψία,
αλλά συχνότερα μια σκόπιμη επιθυμία να νοθεύσουν, ακόμη και να
καταστρέψουν, τους "Ελληνες, να διαβεβαιώσουν το κοινό ότι ως κλα­
σικιστές γνωρίζουν καλύτερα πόσα «σεξιστές», ρατσιστές και εκμε­
ταλλευτές ήταν στην πραγματικότητα οι "Ελληνες. Αυτό υπήρξε το
ψέμα και η προδοσία που έφερε βραχυπρόθεσμα οφέλη στην καριέρα
τους, ωστόσο κατά την πορεία βοήθησε στην καταστροφή ενός ευγε-
νούς επαγγέλματος. Έτσι. δεν απολογούμαστε που υιοθετούμε ίσως
λαϊκιστική στάση, που κάνουμε επίθεση ενάντια στο ναρκισσισμό και
στον αυτοέπαινο των αυτοαποκαλούμενων «θεωρητικών» που πρό-
σφεραν πολύ λίγα σε πολύ λίγους και τίποτε σε όλους τους άλλους.
Η προσωπική εμπειρία των συγγραφέων στις Κλασικές Σπουδές εί­
ναι περιορισμένη, φυσικά, αλλά όχι ασήμαντη. Καθένας από μας έχει
ξοδέψει πάνω από δύο δεκαετίες μελέτης και διδασκαλίας του αρχαί­
ου κόσμου της Ελλάδας και της Ρώμης από συμπληρωματικές προο­
πτικές (ένας ελληνιστής και ένας λατινιστής, ένας ιστορικός και ένας
κριτικός λογοτεχνίας). Φοιτήσαμε και διδάξαμε στα περισσότερα είδη
εκπαιδευτικών ιδρυμάτων; καλά δημόσια πανεπιστήμια, μέτρια πολι­
τειακά πανεπιστήμια, κορυφαία κολέγια ελεύθερων σπουδών, μέτρια
κολέγια ελεύθερων σπουδών.
Γνωριστήκαμε στο διδακτορικό πρόγραμμα Κλασικών Σπουδών
στο Στάνφορντ, στα τέλη της δεκαετίας του ’70 και, συμπτωματικά,
δημιουργήσαμε και οι δύο προπτυχιακά προγράμματα στις Κλασικές
Σπουδές. Διδάξαμε μέχρι και δεκατρία μαθήματα (και ποτέ λιγοτερα
από επτά) κάθε χρόνο. Δημιουργήσαμε θέσεις εργασίας για επτά κλα­
σικιστές σε διάστημα επτά ετών. Εκδώσαμε ακαδημαϊκά βιβλία, δη­
μοσιεύσαμε άρθρα και αποκτήσαμε μάλιστα και μια δεκαπεντάλεπτη
μίνι διασημότητα, όταν πήραμε τα ετήσια Βραβεία Αριστείας στη
Διδασκαλία της Αμερικανικής Φιλολογικής Ένωσης, που απονέμο-
νται κάθε χρόνο στους κορυφαίους καθηγητές προπτυχιακών σπου­
δών στα Ελληνικά και στα Λατινικά.
24
ΠΡΟΛΟΓΟΣ
Είμαστε και οι δύο ένοχοι — δόλια όσο και κατάφωρα — για πολλά
από τα επαγγελματικά εγκλήματα που μεμφόμαστε εδώ. Έχουμε
γράψει και οι δύο βιβλία και άρθρα που δεν διαβάστηκαν παρά μόνο
από μια χούφτα άλλους στενόμυαλους ειδικούς, εκδόσεις που οι υπο­
σημειώσεις, η βιβλιογραφία, τα ευρετήρια και οι κώδικές τους ήταν
μόνο για δική τους κατανάλωση. Έχουμε δεχτεί προσκλήσεις να δια­
σχίσουμε τη χώρα αεροπορικώς, με έξοδα άλλων, για να παρουσιά­
σουμε εργασίες σε εθνικά συνέδρια. Έχουμε πάρει λεφτά από ιδιώτες
και από το δημόσιο για να κάνουμε έρευνα και να γράψουμε, εις
βάρος της διδασκαλίας. Δημιουργήσαμε και οι δύο από το τίποτα
προπτυχιακά προγράμματα, μόνο και μόνο για να τα απαρνηθούμε
για λιγότερο σοβαρές έγνοιες και μετά να παρακολουθούμε εξ απο-
στάσεως την κατάρρευσή τους. Τπήρξαμε, προς όνειδος μας, πολύ
συχνά στο παρελθόν εκείνοι ακριβώς οι σιωπηλοί στρατιώτες που
επικρίνουμε ανεπιφύλακτα σε τούτο το βιβλίο, οι δειλοί δάσκαλοι των
Ελληνικών και των Λατινικών που, ενώ έβλεπαν τον τομέα τους να
διαλύεται, δεν είπαν τίποτα.
Αντιλαμβανόμαστε ότι δεν υπάρχουν πάντα καλοί άνθρωποι σε α­
νώνυμα προπτυχιακά κολέγια που σώζουν τα Ελληνικά και τα Λατι­
νικά διδάσκοντας εκατοντάδες κακά προετοιμασμένους σπουδαστές.
Ούτε όλη η «αφρόκρεμα» των πανεπιστημιακών δασκάλων αποφεύ­
γει εγωιστικά να διδάξει, εκμεταλλεύεται τη θέση της και γράφει για
μια μικρή ομάδα επιλέκτων. Πρόκειται, φυσικά, για κάτι πιο πολύ­
πλοκο, για μια ρευστή και φθοροποιό διαδικασία που επηρεάζει όλους
μας παντού. Οι Κλασικές Σπουδές δεν είναι παρά ένα μονάχα μέρος
της αμερικανικής κοινωνίας στα τέλη του εικοστού αιώνα, της οποί ας
κοινωνίας οι αξίες γίνονται όλο και πιο ελαστικές εδώ και αρκετές
δεκαετίες. Όλοι όσοι διδάσκουμε Ελληνικά οπουδήποτε, ανάλογα με
τη θέση μας, αντιμετωπίζουμε καθημερινά μια πραγματικότητα που
λέει το αντίθετο απ' όσα μαθαίνουμε από τους "Ελληνες: ασαφείς και
ασφαλείς δημοσιεύσεις, ταξίδια, τίτλοι, χρήματα και στενομυαλιά. Σε
κάποιες στιγμές όλοι μας μάθαμε να τιμούμε αυτό που μας σκοτώνει
και σε άλλες να δυναμώνουμε και να αγκαλιάζουμε αυτό που μπορεί
ακόμη να μας σώσει. Όπως το έθεσε και ο Κλιντ Ί στγουντ στο τε­
Ι Ι 010Σ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ:
λευταίο του έργο Οι ασυγχώρητοι, έτσι κι εμείς, σ’ αυτό το επάγ­
γελμα, «όλοι θα το πληρώσουμε».
Καθώς κι οι δυο μας πλησιάζαμε στη συμπλήρωση της δεύτερης
δεκαετίας στο επάγγελμα, βολεμένοι, ασφαλείς, ευτυχισμένοι, με τις
θεσούλες μας. καλοπληρωμένοι και διδάσκοντας στις πολιτείες που
γεννηθήκαμε, προσπαθήσαμε να κάνουμε κάτι, έστω μικρό, για ν’
αλλάξουμε την πορεία του. Ο ένας (ΐοΐιη ΗοαίΗ) έγραψε ένα άρθρο
σχετικά με την «Κρίση στις Κλασικές Σπουδές» (ΟΙαχαΐεαΙ ΨοΗά,
Σεπτέμβριος/ Οκτώβριος, 1995), μια ευσυνείδητη, αν και αξιολύπη­
τη, έκκληση στους κλασικιστές για περισσότερη έμφαση στην ευρεία
έρευνα και τη διδασκαλία σε προπτυχιακό επίπεδο. Η εχθρική υπο-
δοχή της αρχικής, ειλικρινούς εκδοχής αυτού του άρθρου —που δη­
μοσιεύτηκε σε μια «λοβοτομημένη» μορφή;μετά από δυόμισι χρόνια
ψυχοθεραπευτικής επεξεργασίας του και άσκησης στην ευαίσθητο-
ποίηση— φύτεψε το σπόρο που αναπτύχθηκε στο παρόν βιβλίο.
Ο άλλος (νΐοίΟΓ θ3νΪ8 Η&ηδοη) τράβηξε διαφορετικό δρόμο αφή­
νοντας το επάγγελμα και επιστρέφοντας στη δενδροκομία και την
αμπελουργία για κάμποσα χρόνια. Οι πρόλογοι και οι επίλογοι πολλών
γραπτών του αναφέρονται άμεσα στα περισσότερα θέματα με τα ο­
ποία καταπιάνεται τούτο το βιβλίο: λαϊκισμός εναντίον σχολαστικι­
σμού, ισότητα εναντίον ελιτισμού, η σημασία της διδασκαλίας στην
ευρυμάθεια, η 7τενία της θεωρίας όπως ασκείται, σήμερα, η αναμόρ­
φωση της μεταπτυχιακής εκπαίδευσης, η αξία των Ελλήνων τόσο
στην αντίδρασή μας απέναντι στην καθημερινή μ.ας εμπειρία όσο και
στην ερμηνεία της. Το ΙΙοιος σκότοοο-ε τον Όμηρο; αντιπροσωπεύει
ένα φυσικό τόπο συνάντησης και για τους δυο μας.
Αν μυαλά πολύ μεγαλύτερα από τα δικά μας απέτυχαν να σώσουν
τους Έλληνες από τους κλασικιστές, πώς μπορούμε να αποτολμή-
σουμε να πείσουμε τον οποιονδήποτε στην Αμερική ότι το να σκεφτό­
μαστε και να ενεργούμε σαν Έλληνες θα μπορούσε να θέσει τέρμα σε
μεγάλο μέρος της σημερινής μας παραφροσύνης; Ωστόσο, κάθε ά­
λογο πρέπει να τραβάει την άμαξα που του ταιριάζει. Εμείς οι δυο
μπορούμε να μιλήσουμε για το τι ξέρουμε και βλέπουμε καθημερινά,
ΠΡΟΛΟΓΟΣ
γιατί συνεχίζουμε να διδάσκουμε Όμηρο, με την ελπίδα ότι οι Κλα­
σικοί μπορεί να αποκτήσουν αξία για κάποιον που δεν είναι κλασικι­
στής, με την ελπίδα ότι κάποιος που δεν είναι κλασικιστής μπορεί να
έρθει και να σώσει τον κλάδο. Ί σως η ελληνική σοφία να ξαναγεν-
νηθεί με νέα μορφή στο μέλλον, να υψωθεί από την τέφρα των Κλα­
σικών Σπουδών και να επαναδιαμορφώσει τον κόσμο, τον αληθινό
κόσμο εκτός πανεπιστημίου. Ο Αριστοτέλης σημείωνε ότι «είναι πι­
θανό να έχει διερευνηθεί κάθε τέχνη και κάθε επιστήμη πολλές φο­
ρές, στο μεγαλύτερο δυνατό βαθμό, και να έχει χαθεί ξανά». Πραγ­
ματικά, θα ήταν ύβοις να συμπεράνουμε ότι απλοί κλασικιστές της
γενιάς μας, μέσα στους διαδρόμους των σχολών και τις αίθουσες δι­
δακτικού προσωπικού, σε αεροπλάνα και σε ημερίδες, θα είχαν τη
δύναμη να καταστρέψουν για πάντα τον Όμηρο. Δεν μπορούν και δεν
θα το κάνουν.
Μπορούμε επομένως να ελπίζουμε ότι, όταν η επίσημη μελέτη
των Ελληνικών και των Λατινικών θα έχει τελικά πεθάνει και θα­
φτεί μέσα στις προσεχείς λίγες δεκαετίες, θα αναδυθεί ξανά με κά-
ποια μορφή που δεν μπορούμε να φανταστούμε —κάποια νέα. μη
ακαδημαϊκή μορφή— που θα βλέπει τους Έλληνες όπως είναι. Αν
αυτή η κυκλική, ολότελα ελληνική άποψη της ιστορίας αποδειχτεί
αληθινή, τότε το Ποιος σκότωσε τον Όμηρο; μπορεί να χρησιμεύσει
σαν ένα είδος ιστορικού οδηγού, γΓ αυτούς που δεν έχουν ακόμη
γεννηθεί, σχετικά με το τι £εν πρέπει να κάνουν και γιατί δεν πρέπει
να το κάνουν.
Επειδή πιστεύουμε πως η σταδιοδρομία και των δυο μας απέτυχε
να σώσει τους Έλληνες μέσα στο χώρο μας και ότι το επάγγελμά
μας, στο σύνολό του, έχει αποτύχει στο ρόλο που έπρεπε να παίξει
στη χώρα μας, μας κατέχει μια αίσθηση θλίψης. Είμαστε σχεδόν η
τελευταία γενιά ενός ζωτικού επαγγέλματος που όμως δεν μπορεί
πια να συντηρηθεί, ενός επαγγέλματος που σύντομα θα συντροφεύει
τα Σανσκριτικά και την Αιγυπτιολογία ως, κατ’ όνομα μόνο, επιστη­
μονικός κλάδος, με μαθήματα που θα απαριθμούνται μεν στους πα­
νεπιστημιακούς καταλόγους, αλλά θα προσφέρονται σε δύο ή τρεις
μόνο φοιτητές κάθε τέσσερα ή πέντε χρόνια, μια γνώση άγνωστη
στο πλατύ κοινό.
27
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
Δεν γράψαμε το βιβλίο αυτό γ*α να φανούμε σκληροί απέναντι στους
συναδέλφους μας ή για να βγάλουμε τα άπλυτα του χώρου μας στη
φόρα. Δεν είμαστε κινδυνολόγοι. Απλώς κουραστήκαμε να συναντάμε
όλο και περισσότερους άνεργους διδάκτορες Κλασικών Σπουδών, όλο
και περισσότερους αυτάρεσκους ηλικιωμένους καθηγητές που σπάνια
διδάσκουν, όλο και περισσότερα ακατανόητα και γεμάτα περιττολο­
γίες άρθρα σχετικά με την εξουσία και το φύλο, όλο και περισσότερα
τηλεφο>νήματα από ταλαντούχους άνεργους που ζητούν να διδάξουν
μαθήματα που δεν υπάρχουν πια, όλο και περισσότερα μαθήματα στα
πανεπιστήμια γύρω από τη θεραπευτική --και όλο και περισσότε­
ρους χρεωμένους φοιτητές που δεν διδάχτηκαν ποτέ τίποτα για τους
Έλληνες ή γιατί η ελληνική σοφία είναι κάτι που έχει αληθινή αξία.
28
Ο ΟΜΗΡΟΣ ΕΙΝΑΙ ΝΕΚΡΟΣ
Στο παρελθόν συναναστράφηκα σπουδαιότερους άντρες από σας και
ποτέ δεν με αγνόησαν άλλωστε ακόμη δεν συνάντησα ούτε θα
συναντήσω τέτοιους άντρες... Υπήρξαν οι ισχυρότεροι απ’ τους άντρες
που μπόρεσε ποτέ αυτή η γη ν’ αναθρέψει, οι ισχυρότεροι άντρες
ενάντια στους ισχυρότερους εχθρούς, που -πάλεψαν με θηρία των βου­
νών και με τρόπο λαμπρό τα κατέστρεψαν. Αφού ήρθα από την Πύ~
λο, από μακρινό τόπο, τους συναναστράφηκα επειδή αυτοί μου το
ζήτησαν και πολεμούσα ανεξάρτητος κοντά τους. Ήταν δε άντρες
που κανείς θνητός πάνω στη γη δεν θα τους αντιμετώπιζε μέχρι
σήμερα στη μάχη.
Όμηρος, Ιλιάς. [Α 260-δβδ, 266-272]
(Ο Νέστωρ στον Αχιλλέα και στον Αγαμέμνονα)
ΠΡΩΤΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ
ΤΑ ΔΕΔΟΜΕΝΑ
Μέσα σε μια χρονιά, το 1992, οι κλασικιστές δημοσίευσαν και έγρα­
ψαν κριτικές σε 16.168 άρθρα, μονογραφίες και βιβλία σχετικά με
τους Έλληνες και τους Ρωμαίους*. Η εργασία περισσότερων από
δέκα χιλιάδες μελετητών εμφανίστηκε σε περίπου χίλια διαφορετικά
επιστημονικά περιοδικά. Είμαστε ένα πολυάσχολο επάγγελμα λίγο
πριν τη δωδέκατη ώρα, την ώρα της καταστροφής. Οι ερευνητές και
μόνο της Ιλιάδας και της Οδύσσειας έκαναν περισσότερες από δια­
κόσιες δημοσιεύσεις σε εννέα σύγχρονες γλώσσες, χωρίς να συμπερι-
* Αυτοί και οι αριθμοί που ακολουθούν προέρχονται από το ί' Αηηέβ ΡΗΐΙοΙο§ιηιιβ,
τον επίσημο οδηγό βιβλιογραφίας για τον κλασικό κόσμο. Το πιο πρόσφατο διαθέ­
σιμο έτος είναι το 1992 —η ίδια η βιβλιογραφία δεν προλαβαίνει να παρακολου­
θήσει τον όγκο των δημοσιεύσεων και ακολουθεί με λίγα χρόνια καθυστέρηση.
ΙΙΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
λάβουμε τις εκατοντάδες των μελετών για το ιστορικό, αρχαιολογικό
και γλωσσολογικό υπόβαθρο των ομηρικών κειμένων. Αυτά τα άρθρα
και τα βιβλία αντιπροσωπεύουν μόνο το επισήμως δημοσιευμένο υλι­
κό· ίσως άλλα τόσα να γράφτηκαν σε πιο αφανή περιοδικά, τοπικά
ακαδημαϊκά ενημερωτικά δελτία και δημόσιες ανακοινώσεις.
Η σύγκριση της ακαδημαϊκής παραγωγής του 1992 με αυτή του
1962 αποκαλύπτει αξιοσημείωτη ανάπτυξη στο χώρο των κλασικών
μελετών κατά τις περασμένες τρεις δεκαετίες· διπλάσιοι μελετητές
δημοσιεύουν τώρα 50% περισσότερο υλικό σε διπλάσια επιστημονικά
και άλλα περιοδικά. Ένα βοήθημα αναφορών, που περιέχει σύντομο-
γραφίες περιοδικών, σειρών και καθιερωμένων έργων «που συναντούν
συχνότερα οι κλασικιστές στη μελέτη του επιστημονικού τους κλά­
δου», απαριθμεί περισσότερους από 4,400 ξεχωριστούς τίτλους 0.3.
Ψείΐίη^ΐοη, ΠΐαίοηαΓν ο/ ΒΐΜ’ιοξί'αρΜε Α'οοΓβχ ίαιίοη^Ροαηά ϊη ίίιε
^ΗοΙ αηΜρ ο/€Ια$ήεαΙ 8ίιιάΐ?$ αηάΚβΙαίεά ΟίκΐρΗηβε, Γουέστπορτ,
€ΓΓ, 1983, σ.χί). Ουδείς εν ζωή κλασικιστής γνωρίζει έστω και τους
αύξοντες αριθμούς του χώρου πια, τόσο έχει γιγαντωθεί ο μηχανι­
σμός της ακαδημαϊκής παραγωγής.
Οι ίδιοι οι μελετητές δεν έχουν καν τη δυνατότητα να είναι ενή­
μεροι για τις εκδόσεις της δικής τους υποειυΐκότητας στις Κλασικές
Σπουδές. Ο συγγραφέας, επί παραδείγματι, ενός πρόσφατου βιβλίου
470 σελίδο^ν για την ΐλιάόχ σχολιάζει στην αρχή της βιβλιογραφίας
του (η οποία καλύπτει 25 σελίδες και περιλαμβάνει περισσότερα από
700 βιβλία και άρθρα): «Μερικές πηγές, που αναφέρονται παρεμπι­
πτόντως στις σημειώσεις, τις έχω παράλείψει χάριν οικονομίας [!],
ως περιφερειακές· ακόμη και στα πιο σημαντικά έργα περί του Ο­
μηρικού Ζητήματος, δεν τίθεται θέμα πληρότητας» (Κ. δίαπίεν, ΤΗβ
8ΗΪ€ΐά Ο/ΗοηιβΓ: Ναιταίΐνβ 5ϊηιϋίιΐΓ? ίη ίΗβ ΙΙίαά, ΙΙρίνστον, 1993, σ.
427). Οι μελετητές, που τώρα γράφουν για λίγες δεκάδες περίπου α­
ναγνώστες, ομολογούν ότι, #φού διάβασαν καμιά εφτακοσαριά δευ-
τερεύοντα έργα στον τομέα τους, ακόμη και οι ίδιοι δεν μπορούν να
γνωρίζουν σε βάθος τη βιβλιογραφία τους. Είναι άραγε αυτή η επι­
στημοσύνη στις Κλασικές Σπουδές δείγμα ενός υγιούς, ακμάζοντας
και σπουδαίου επιστημονικού κλάδου; Ή μήποκ στην πραγματικότη­
τα αποτελεί σύμπτωμα αλλά και εξήγηση του ίδιου του θανάτου του;
30
Ο ΟΜΗΡΟΣ ΕΙΝΑΙ ΝΕΚΡΟΣ
Διαφορετικές στατιστικές μπορεί να αφηγηθούν μια πολύ διαφορε­
τική ιστορία. Την ίδια στιγμή που ο αριθμός των λογίων δημοσιεύ-
σείον ανέβαινε στα ύψη, ο αριθμός των μη επαγγελματιών στην Α­
μερική που μελετάει ή διαβάζει για τον κλασικό κόσμο σημείωνε κα-
τακόρυφη πτώση. Εφτακόσιες χιλιάδες μαθητές λυκείου γράφτηκαν
στο μάθημα των Λατινικών το 1962. Μέχρι το 1976 οι εγγραφές
είχαν πέσει κατά 80%, στις εκατόν πενήντα χιλιάδες. Σε δεκαπέντε
μόνο χρόνια, πάνω από μισό εκατομμύριο λιγότεροι Αμερικανοί γρά­
φτηκαν στο βασικό αυτό μάθημα των Κλασικών Σπουδών. Σ’ αυτό
το χρυσό αιώνα των δημοσιεύσεων για τους Κλασικούς, ο αριθμός
των φοιτητών των Λατινικών στα κολέγια έπεσε από 40.000 το 1965
σε 25.000 εννιά μόλις χρόνια αργότερα και από τότε δεν ανέκαμψε.
Τα πλήρη στοιχεία για τη δεκαετία του ’90 δεν έχουν δοθεί ακόμη,
όμως, σύμφωνα με ανεπίσημες πληροφορίες, η πτώση συνεχίζεται,
ίσως μάλιστα και επιταχυνόμενη*.
Μεταξύ 1971 και 1991, ο αριθμός των φοιτητών που επέλεξαν
τις Κλασικές Σπουδές ως κεντρική τους κατεύθυνση έπεσε κατά
30%, όπως και οι εγγραφές στο μάθημα των Ελληνικών στη δεκαε­
τία 1977-1986. Από τα περισσότερα του ενός εκατομμυρίου βασικά
πτυχία που απονεμήθηκαν το 1994 μόνο εξακόσια ήταν στις Κλα­
σικές Σπουδές, πράγμα που σημαίνει ότι τώρα υπάρχουν πέντε ή έξι
καθηγητές Κλασικών Σπουδών στη χώρα για κάθε τεταρτοετή φοι­
τητή αυτού του τομέα, και πάνω από τριάντα άρθρα και βιβλία ετη-
σίως για κάθε τελειόφοιτο.
Μια συγγραφέας πρόσφατης έρευνας για τη μελέτη των κλασι­
* Η δημοσιογράφος €ε1ΐ3 ΜοΟεΰ ισχυρίζεται, χωρίς τεκμηρίωση, ότι οι εγγραφές
στα μαθήματα των Λατινικών στο κολέγιο και στο επίπεδο των μεταπτυχιακών
σπουδών αυξήθηκαν κατά 25% μεταξύ 1992 και 1994. Στην πραγματικότητα,
οι αριθμοί που δίνονται από την Εταιρεία Σύγχρονων Γλωσσών λένε άλλα
πράγματα: οι εγγραφές μειώθηκαν 8% ακόμη μεταξύ 1990 και 1995. Η Μοϋοο
αναφέρει την έκδοση νέων μεταφράσεων Ελλήνων συγγραφέων, εκθέσεις έργων
τέχνης και την ταινία της Ντίσνύ Ηρακλής ως επί πλέον αποδείξεις της ζωντά­
νιας των Κλασικών. Η εμφάνιση του Ηρακλή σε κινούμενα σχέδια έχει τόση
σχέση με τις Κλασικές Σπουδές όση και η επιτυχία της Μικρής Γοργόνας με
τη μελέτη της υδροβιολογίας.
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
κών Ελληνικών στη Βόρεια Αμερική παρατήρησε ότι οι εγγραφές σε
μια νέα σειρά ελληνικών μαθημάτων στο πανεπιστήμιό της κατέβη­
καν, μέσα σε τέσσερα εξάμηνα, από είκοσι πέντε σε δέκα, μετά σε
πέντε και τελικά σε δύο. Η σειρά των μαθημάτων ακυρώθηκε, κα­
ταλήγει, παρά —ποιος λέει ότι οι πολιτικοί έχουν το μονοπώλιο στη
στρεψοδικία; — «την αδιαμφισβήτητη επιτυχία του πειράματος» (Μ.
δΐάηηετ κ.ά., «ΟΓεεΙί 2000 -- Οηδϊδ, Οΐ3ΐ1εη§ε, ϋεα<11ΐηο>, ΤΗβ €1α8-
ήοαυοιιηιαΐ 91, 1996, σ. 406). Το γεγονός ότι δύο φοιτητές ολοκλη­
ρώνουν τώρα μια σειρά ελληνικών μαθημάτων σε ένα μεγάλο πανε­
πιστήμιο επιγράφεται «επιτυχία».
Οι φθίνοντες αριθμοί των φοιτητών δεν είναι φυσικά το μοναδικό
σύμπτωμα της κακοήθους νόσου μας. Ο θάνατος των Κλασικών Σπου­
δών μπορεί επίσης να μετρηθεί όχι μόνο με τον αριθμό αλλά και με
το είδος των φοιτητών και την ποιότητα της εκπαίδευσής τους. Οι
φοιτητές που επέλεξαν Κλασικές Σπουδές στη δεκαετία του ’70 είχαν
τους μεγαλύτερους βαθμούς στον κλάδο των Ανθρωπιστικών Σπου­
δών, κατά πενήντα μονάδες υψηλότερους από εκείνους που επέλεξαν
Αγγλικά. Μέχρι τα μέσα της δεκαετίας του ’90, το χάσμα είχε σχε­
δόν εξαφανιστεί, αλλά η κίνηση ήταν προς μια κατεύθυνση- οι βαθ­
μοί όσων ειδικεύονταν στα Αγγλικά παρέμειναν σχεδόν αμετάβλη­
τοι, ενώ ο μέσος όρος για όσους ειδικεύονταν στις Κλασικές Σπουδές
έπεσε κατά σαράντα τέσσερις μονάδες. Με οποιοδήποτε αντικειμε­
νικό κριτήριο, το καθηγητικό προσωπικό των Κλασικών Σπουδών
τα πήγε εξίσου άσχημα· τώρα υπάρχουν λιγότερα διδακτορικά προ­
γράμματα στις Κλασικές Σπουδές απ’ ό,τι σε οποιοδήποτε άλλο επι­
στημονικό κλάδο που έχει ερευνηθεί· ακόμη και με περικοπές στα
μεταπτυχιακά προγράμματα, οι Κλασικές Σπουδές εξακολουθούν να
έχουν τα χαμηλότερα ποσοστά πρόσληψης των διδακτόρων τους στο
χώρο των Ανθρωπιστικών Σπουδών και, κατά μέσο όρο, το δεύτερο
χαμηλότερο μισθό στον ίδιο χώρο*.
* Ϊ Υ αυτές τις στατιστικές σε σχέση (χε το θάνατο των Κλασικών Σπουδών, α­
ντλήσαμε πληροφορίες από το €ία$ύθ8: Α Όί8αρ!ίηβ αηά ΡΓϋ/β88ΐοη ιη €η8Ϊ 89,
εργασία των Ρ. ΟοΙίΐΗηι και Ε. Εώτιιιηίΐδ, και από το «Οαη (Γΐίϊδδίαδ ΟΪ6?» του
Ο ΟΜΗΡΟΣ ΕΙΝΑΙ ΝΕΚΡΟΣ
Η δική μας προσωπική εμπειρία επαληθεύει αυτές τις στατιστι­
κές. Στα δύο πανεπιστήμια όπου ο καθένας μας δημιούργησε προ­
γράμματα Κλασικών Σπουδών εχ ηϊΐιϋο στα μέσα της δεκαετίας του
’80, οι Κλασικές Σπουδές βρίσκονται ουσιαστικά σε κωματώδη κα­
τάσταση. Στο Κολέγιο Κ,οΐΐΐηδ, όπου μόλις πριν έξι χρόνια υπήρχαν
ένας κλασικιστής μόνιμης και ένας περιορισμένης απασχόλησης, τώ­
ρα πια δεν υπάρχουν θέσεις περιορισμένης απασχόλησης. Η έδρα που
είχε διατεθεί κάποτε για τις Κλασικές Σπουδές έχει ξεστρατίσει τώ­
ρα από τη διδασκαλία των Ελληνικών και των Λατινικών. Στο €α!ί-
ίοιτπα $1α1ε υηίνει·$ίΐγ οτο Φρέσνο, ο νεοαφιχθείς πρόεδρος, αντιμετω­
πίζοντας τις περικοπές του προϋπολογισμού, έβαλε το 1992 ολόκληρο
το πρόγραμμα των Κλασικών και Ανθρωπιστικών Σπουδών στο στό­
χαστρο για εξάλειψη και απέλυσε το μόνιμο καθηγητικό προσωπι­
κό, αναστέλλοντας τη διδασκαλία. Το 1993 εκείνο το πρόγραμμα
είχε τέσσερις θέσεις πλήρους απασχόλησης, τώρα υπάρχουν δύο, και
χρειάστηκαν τρία χρόνια ιδιαίτερης προσπάθειας για να αποκαταστα-
θεί και τρίτη. Ο; καθηγητές δέχονται συνεχή πίεση να διδάσκουν μό­
νο μαθήματα ανθρωπιστικών σπουδών και δυτικού πολιτισμού (που,
για λίγο ακόμη, αποτελούν μέρος του προγράμματος μαθημάτων γε­
νικής παιδείας) στη θέση των Λατινικών και Ελληνικών ανώτερης
βαθμίδας.
Είχαμε 176 αιτήσεις υποψηφίων για μία και μόνη θέση καθηγητι­
κού προσωπικού (ένα μικρό τμήμα Κλασικών Σπουδών δέχτηκε 141
αιτήσεις το 1996 για διορισμό ενός έτους, μη ανανεώσιμο). Ακόμη
και οι φήμες για κάποια θέση αντικαταστάτη ενός έτους σε μέρη
όπως το ΟαΚίοιτήβ δίπίε ΙΜνεΓ8Ϊίγ στο Φρέσνο ή στο $3ηία (ΓΙαπι
υηΐν6Γ8ΐίγ έχουν αποτέλεσμα δεκάδες επισκέψεις άνεργων κατόχων
διδακτορικού στις Κλασικές Σπουδές από το Γέιλ, το Μπέρκλεϊ και
το Στάνφορντ. Γνωρίζουμε και οι δύο ότι, αν φύγουμε ή αν συνταξιο-
δοτηθούμε από τις τωρινές μας θέσεις, δεν πρόκειται —όπως και
πολλοί άλλοι -του κλάδου μας — να αντικατασταθούμε.
Οίΐνίΐΐ ΚίΐηιΐΌΧίΙι {υη§ιια Ρταηοα, Σεπτ./Οκτ. 1995, σσ. 61-66). Παρά τα ερω­
τηματικά σ’ αυτούς τους τίτλους, υπάρχει ομοφωνία ότι το πλοίο μας πραγμα­
τικά βυθίζεται.
33
ΓΙΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
Παραθέσαμε τις παραπάνω στατιστικές μόνο και μόνο για να τε­
κμηριώσουμε το προφανές: οι Έλληνες, άγνωστοι εν πολλοίς στο
ευρύτερο κοινό, είναι τώρα νεκροί και μέσα στο ίδιο το πανεπιστήμιο.
Σήμερα, οι Κλασικές Σπουδές περιλαμβάνουν ένα σύνολο γνώσης και
έναν τρόπο θεώρησης του κόσμου που είναι σχεδόν μη αναγνωρίσιμα,
ένα σχεδόν εξαφανισμένο είδος ακόμη και μέσα στον ίδιο του το βιό­
τοπο, τον ακαδημαϊκό χώρο. Εμείς οι κλασικιστές είμαστε το «σπά­
νιο πουλί» του ακαδημαϊκού χώρου· μετά τη συνταξιοδότησή μας ή
μετά το θάνατό μας, οι θέσεις μας είτε καταργούνται είτε αντικαθι­
στάμεθα με προσωρινούς ή μερικής απασχόλησης βοηθούς.
Όμως γιατί οι Έλληνες είναι άγνωστοι τώρα: Η Αμερική είναι
πλουσιότερη παρά ποτέ· τα πανεπιστήμιά της είναι μεγαλύτερα παρά
ποτέ· οι αριθμοί των καθηγητών ανωτέρου επιπέδου στις Κλασικές
Σπουδές, των μεταπτυχιακών προγραμμάτων, των δημοσιεύσεων, των
ενημερωτικών δελτίων μέσω υπολογιστών και των επιστημονικών
συνεδρίων ποτέ δεν ήταν υψηλότεροι. Γιατί τόσο απογοητευτικά μι­
κρό ενδιαφέρον τώρα, παρά τη διαθέσιμη ελληνική σοφία μέσω ενός
δίχως προηγούμενο αριθμού υψηλής ποιότητας και προσιτών οικονο­
μικά μεταφράσεων; Τη στιγμή ακριβώς της ιστορίας μας που ο Όμη­
ρος θα μπορούσε να μας βοηθήσει να θυμηθούμε ποιοι είμαστε, γιατί
φτάσαμε εδώ και πού έπρεπε να πάμε, μόνο μια χούφτα Αμερικανοί
γνωρίζουν τους Έλληνες ή νοιάζονται για το θάνατο των Κλασικών
Σπουδών. Αν εμείς γράφουμε τόσο πολλά, γιατί όλοι οι άλλοι τα
διαβάζουν τόσο λίγο; Στην εποχή μας, .που κυριαρχείται από πραγ­
ματική μανία για ταυτότητα, γιατί εμείς οι Δυτικοί δεν οδηγηθήκα-
με από τους πολυπράγμονες καθηγητές και λογίους μας πίσω στην
ομορφιά και τη σοφία —και τη δύναμη— του δικού μ.ας πολιτισμού;
Ο θάνατος του Ομήρου, θεωρημένος από ιστορική άποψη, ήρθε με
μεγάλη ταχύτητα. Μόλις πριν τριάντα χρόνια, οι Κλασικές Σπουδές
εξακολουθούσαν να αποτελούν σημαντικό μέρος της δυτικής παιδεί­
ας. Ο υδραυλικός, ο μάγειρος, ο αγρότης, πιθανότατα είχαν κάνει ένα
χρόνο Λατινικά στο γυμνάσιο και ήξεραν ίσως να μεταφράσουν το
εαφ6 άίειη στο μπλουζάκι ενός εφήβου. Για περισσότερες από δύο
34
Ο ΟΜΗΡΟΣ ΕΙΝΑΙ ΝΕΚΡΟΣ
χιλιετίες οι μορφωμένοι και οι φωτισμένοι στη Δύση ήταν υποχρεω­
μένοι να μελετήσουν «τους Κλασικούς» από την παιδική κιόλας ηλι­
κία τους. ΓΙ μελέτη της ελληνικής και της λατινικής γλώσσας και
γραμματείας αναγνωριζόταν ως η τέλεια εκπαίδευση σχεδόν για κάθε
επάγγελμα, είτε στρεφόταν κάποιος προς τις επιχειρήσεις, τα νομι­
κά, την ιατρική είτε προς την πολιτική. Τι ήταν λοιπόν αυτό που
αποτελείωσε στο γύρισμα της χιλιετίας την παράδοση της προοδευ­
τικής παιδείας, που επί δύο χιλιάδες χρόνια υπηρέτησε τόσο καλά
τους πολίτες;
Η απάντηση δεν είναι τόσο προφανής όσο θα νόμιζε κανείς. Οι
παραδοσιακές κατηγορίες εναντίων των Κλασικών Σπουδών είναι εξί­
σου παλιές όσο και ο ίδιος ο ελληνικός πολιτισμός. Όλοι έχετε ακού-
σει το τροπάριο: «Γιατί να θέλει κανείς να δανειστεί χρήματα για να
/ κάνει τέτοιες σπουδές; Τα Ελληνικά και τα Λατινικά δεν θα τον
βοηθήσουν να βρει δουλειά». Η μελέτη των Ελληνικών είναι δύσκο­
λη, άσχετη με το σημερινό κόσμο, μη πρακτική, λέγεται, και σχεδόν
ανθυγιεινή. Φταίνε η τηλεόραση, οι μεγάλες εταιρείες, το βίντεο, η
οικονομία, εξηγούν οι κλασικιστές. Στο κάτω κάτω, όταν ένα απλό
:ι:τυχίο μπορεί να κοστίσει εκατό χιλιάδες δολάρια, ποιος μπορεί να
κατηγορήσει τους σημερινούς φοιτητές (ή τους γονείς τους που δανεί­
ζονται για να πληρώσουν τα δίδακτρα) για τη σύγχυση της παιδείας
με την επαγγελματική εκπαίδευση, για την εξονυχιστική έρευνα των
καταλόγων των κολεγίων για κάτι που να μοιάζει «πρακτικό»; Τα
Λογιστικά, η Διοίκηση Ξενοδοχείων, η Εποπτεία Ψυχαγωγικών Κέ-
ντρίον και το Ρεπορτάζ Ραδιοφώνου και Σπορ (μάθημα που υπάρχει
πράγματι στο τμήμα Ανθρωπιστικών Σπουδών στο δίΐηϊΗ Ο&γη υπϊ-
νεΓδΐίγ) είναι αλήθεια ότι ακτινοβολούν απρόσμενη γοητεία. «Η Θεω­
ρία του Βαδίσματος» και «Το Σταρ Τρεκ και οι Ανθρωπιστικές Σπου­
δές» (αυθεντικά μαθήματα στο Ο&ΐΐί’οπιίδ δίαίε υηίνεΓ8ΪΙγ στο Φρέ-
σνο) εξασφαλίζουν υψηλότερους βαθμούς με λιγότερη δουλειά απ’ ό,τι
η «Εισαγωγή στα Ελληνικά». Καθώς τα σχολικά δάνεια μεγαλώ­
νουν, αναδύεται ενισχυμένη και η αριστοφανική εικόνα του αποφοίτου
Κλασικών Σπουδών με μεταπτυχιακό ως άνεργου τηλεορασόπλη-
κτου «φυτού», που θέτει σε ενέργεια τη νεοαποκτημένη σωκρατική
35
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
διαλεκτική ικανότητά του για να πείσει τον πατέρα του ότι το χρήμα
είναι αρετή, η αρετή είναι γνώση και η γνώση προέρχεται από τις
επαναλήψεις του Σταρ Τρεκ.
Ωστόσο, αυτά δεν είναι παρά η παμπάλαιη αμοιβή των κλασικι­
στών· εκείνοι που μελετούν τον αρχαίο κόσμο φέρουν πάντα το φορτίο
τού να καταδείξουν στους ζωντανούς τη σπουδαιότητα και τη σημα­
σία των προ πολλού νεκρών. Μέχρι πρόσφατα οι «ιεραπόστολοι» των
Κλασικών στη Δύση, ενεργοποιημένοι από τα κείμενα που διαβάζουν,
την τέχνη που γνωρίζουν, ανταποκρίνονταν πάντα —αντλώντας μια
διεστραμμένη απόλαυση από αυτό— σε τούτη την πρόκληση. Όμως.
στην αντιστροφή της ιστορίας της δυτικής παιδείας (μιας ιστορίας
που, από κάποια άποψη, ήταν η ιστορία της επιτυχημένης υπεράσπι­
σης του προγράμματος μαθημάτων των Κλασικών Σπουδών ενάντια
σε αυτές ακριβώς τις κατηγορίες), ο πανεπιστημιακός κόσμος εδώ
και τρεις δεκαετίες δεν έχει επιδείξει την παραμικρή ανταπόκριση
στις συνήθεις προκλήσεις. Οι καλύτεροι από εμάς απλώς παραιτήθη-
καν. Οι χειρότεροι κατέστρεψαν, συχνά συνειδητά, το ίδιο τους το
επάγγελμα.
Γ ια να εκτιμήσουμε το καινοφανές και τη σημασία της τρέχουσας
αποτυχίας μας, πρέπει πρώτα να ρίξουμε μια ματιά στην ιστορική
θέση των Κλασικών Σπουδών στην παιδεία. Πρόκειται για ιστορία
που επαναλαμβάνεται συχνά, ωστόσο οι αφηγητές πολλές φορές χά­
νουν το σημείο κλειδί· ο Όμηρος άντεξε σε κάθε πρόκληση, εξέτρεψε
όλες τις απειλές, απέκρουσε τις επιθέσεις τη μια μετά την άλλη —
συχνά βγαίνοντας με κάποιες αμυχές, άλλοτε αναζωογονημένος, αλ­
λά πάντα ανέπαφος — μέχρι πολύ πρόσφατα. Τα Ελληνικά υπήρξαν
πάντοτε μοναδικά, απαιτούσαν ως εκ τούτου έναν ιδιαίτερο τύπο φύ­
λακα, προκειμένου να επιβιώσουν για άλλη μια γενιά, ωστόσο πάντο­
τε υπήρξαν οι τέτοιου είδους ανιδιοτελείς θεράποντες, όσο λίγοι και
κυνηγημένοι, όσο αλλόκοτοι και αποξενωμένοι από το επαγγελματικό
σύστημα των κλασικισμόν, όσο αφανείς και άγνωστοι και αν ήταν
στο ευρύτερο κοινό.
36
ΑΝΤΙ ΜΕΤΩΠΙ ΖΟΝΤΑΣ ΜΕ ΕΠΙ ΤΥΧΙ Α ΤΗΝ ΠΡΟΚΛΗΣΗ
Η βαθιά γνώση της Ιλιάοας και της Οδύσσειας αποτέλεσε τη βάση
του εκπολιτισμού για τους ίδιους τους Έλληνες —ο Όμηρος ήταν η
Ελλάδος τζαίδευσις, η ποίησή του «το Βιβλίο». Στην αρχαία Ελλά­
δα όμως δεν υπήρξαν ποτέ ιερές αγελάδες ή ιερά κείμενα. Η πρώτη
ισχυρή πρόκληση στο αμ,ηρικό πρωτείο ήρθε τέσσερις αιώνες αργότερα
από τον φιλόσοφο Πλάτωνα που εξέβαλε τη μελέτη του Ομήρου και
των τραγωδών από την ιδανική πολιτεία του»επισημαίνοντας ότι (πλέον
κάποιων άλλων μεταφυσικοί αντιρρήσεων) αυτές οι ιστορίες παρου­
σίαζαν ψευδείς και μη υγιείς εικόνες των θεών και των ηρώων. Ο
Δίας να μεταμορφώνεται σε ζώα που ζουν σε στάβλους για να παρα­
σύρει ανύποπτες παρθένες στην αγκαλιά του; Η Ήρα να ξελογιάζει
τον άντρα της, προκειμένου να σβήσει τους Τρώες από το χάρτη; Ο
Θυέστης να τρώει τα παιδιά του; Αυτά «τα παραμύθια που λένε οι
γριές» [Πλάτων, θεαίτητος, ί'76'ο] δεν ήταν σε καμιά περίπτωση το
υλικό που έπρεπε να διαβάζουν τα παιδιά μας για να γίνουν ενάρετοι
ενήλικοι.
Αλλά και ο μεγαλοφυής Πλάτων δεν μπόρεσε να εξορίσει τον Ό­
μηρο. Συχνά ο δικός του χαρακτηρισμός για τον Σωκράτη βασίζετα»
σε ομηρικά και τραγικά πρότυπα για να εξετάσει τον ενάρετο βίο:
Κάνας λάθος, άνθρωπε, αν νομίζεις πο^ς ένας άντρας που θέλε5 να
ωφελήσει έστω καί. λίγο τους άλλους πρέπει να υπολογίζει τον κίνδυνο
αν θα ζήσει ή αν θα πεθάνει. Ενώ το μόνο που πρέπει να σκέφτεται,
όταν ενεργεί, είναι αν ενεργεί δίκαια ή άδικα και αν η συμπεριφορά
του είναι καλού ή κακού ανθρώπου. Γιατί τότε θα ήταν ανάξιοι, σύμ­
φωνα με τα λεγόμενά σου, όσοι από τους ημιθέους σκοτώθηκαν στην
Ί ροία, και όλοι οι άλλοι, και ο γιος της Θέτιδας. Αυτός, τόσο πολύ
περιφρονούσε τον κίνδυνο μπροστά στο ενδεχόμενο να ντροπιαστεί...
ΙΙλάτων, Απολογία Σωκράτους [28β-ο)
Μια γενιά αργότερα, ο πιο συστηματικός φιλόσοφος Αριστοτέλης διέ­
λυσε τις κατηγορίες του Πλάτωνα, τόσο σε ηθική όσο και σε μετα­
φυσική βάση- η απόρριψη του Ομήρου από τον Πλάτωνα δεν είχε
βρει και πολύ έδαφος στο λαϊκό ελληνικό πολιτισμό.
Ο ΟΜΗΡΟΣ ΕΙΝΑΙ ΝΕΚΡΟΣ
37
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
Η παθιασμένη τούτη επίθεση και υπεράσπιση αποτέλεσαν το
πρότυπο της κριτικής και της αντίδρασης σε αυτήν για περισσότερο
από δύο χιλιετίες μέχρι τη δεκαετία του 1960. Οι Κλασικοί κατη-
γορήθηκαν ως υπερβολικά δύσκολοι, ακατάλληλοι, άσχετοι, μη πρα­
κτικοί, τραχιοί, ανήθικοι ή και παλαιοί —ακόμη και για το «σύγ­
χρονο» αθηναϊκό κόσμο του τέταρτου π.Χ. αιώνα. Οι υποστηρικτές
των Κλασικών Σπουδών αντεπιτέθηκαν, εξίσου ρωμαλέα, με απο­
δείξεις για το πόσο «πρακτική», πόσο ουσιαστική ήταν η μελέτη
της ελληνικής (και της λατινικής) γλοόσσας, γραμματείας και ιστο­
ρίας, για τη μόρφωση, την αισθητική, την οικοδόμηση της γνώσης
αλλά και ως θεμέλιο ηθικής. Οι Κλασικές Σπουδές πολύ σύντομα
αποτέλεσαν ουσιαστικό πυρήνα της δυτικής παιδείας στη γλώσσα,
στη λογική, στην ηθική, στην αισθητική και στη φιλοσοφία. Η βα­
θιά γνώση του «Κανόνα» εξασφάλιζε ισχυρό ηθικό αίσθημα και ικα­
νότητα σε οποιοδήποτε σχεδόν επάγγελμα ή απασχόληση επέλεγε
κανείς να ακολουθήσει. Εξ αρχής λοιπόν ο Όμηρος είχε πυροδοτήσει
τη γνωστή φιλοσοφική διαμάχη σχετικά με το τι συνιστά μια χρήσι­
μη και απαραίτητη εκπαίδευση —οι βάσεις των ελευθέριων σπουδών
ή οι τεχνικές δεξιότητες. Και πάντα, ο ανθρωπιστής, καλλιεργημέ­
νος, μορφωμένος και υπεύθυνος πολίτης οριζόταν ως κάποιος που εί­
ναι διαποτισμένος με την κλασική ελληνική σοφία, που είχε αναπτύ­
ξει μια δομημένη προσέγγιση στη μάθηση.
Καμιά σχεδόν πλευρά της πολιτιστικής ζωής των Ρωμαίων δεν είχε
μείνει ανέγγιχτη από την ελληνική επίδραση. Η λατινική λογοτεχνι­
κή ιστορία αρχίζει με μια διασκευή της   δ ύ σ σ ε ια ς . Το δεύτερο αιώνα
πια, οι περισσότεροι μορφωμένοι Ρωμαίοι γνώριζαν Ελληνικά κι έτσι
μελετούσαν τον Όμηρο. Αναπόφευκτα, η Ρώμη αμφισβήτησε την ε­
ξάρτησή της από έναν ανώτερο αλλά ξένο πολιτισμό, αποκαλώντας
τους Έλληνες αναξιόπιστους, ανέντιμους, συκοφάντες, ψεύτες, εξυ-
πνάκηδες, πολυλογάδες, ακόμη και κάπως εκθηλυμένους. Οι Ρω­
μαίοι ύψωσαν φωνή εναντίον της ελληνικής επιρροής και επίδειξης
— ο σατιρικός Γιουβενάλης και ο ποιητής επιγραμμάτων Μαρτιάλης
ζωγράφιζαν υστερικά με την πένα τους σκληρές καρικατούρες των
38
Ο ΟΜΗΡΟΣ ΕΙΝΑΙ ΝΕΚΡΟΣ
εξελληνισμένων Ρωμαίων ως θηλυπρεπών, απάτριδων και αρνητών
της παράδοσης. Εκείνο που αναμενόταν από έναν καλό Ρωμαίο ήταν
να εκτιμά τον ελληνικό κλασικό πολιτισμό, αλλά ποτέ να μην επη­
ρεάζεται υπερβολικά από τις τρέχουσες ελληνικές μόδες —παρόμοια
με τη μεταγενέστερη στάση των Άγγλων απέναντι στους Γάλλους.
Το δεύτερο π.Χ. αιώνα ο Μάρκος Κάτων, ο πιο ισχυρός της ρω­
μαϊκής αριστοκρατίας, αποκάλεσε τον Σωκράτη «φλύαρο» και «α­
νατρεπτικό» και χαρακτήρισε τον ρήτορα Ισοκράτη —και τη σχολή
του-- «μη πρακτικό». Εξαπολύοντας κεραυνούς εναντίον των ξενι­
κών ελληνικών επιρροών που διείσδυαν στον «εντόπιο» πολιτισμό, ο
Κάτων έβαλε να πετάξουν τους Έλληνες φιλοσόφους από τη Ρώμη,
μολονότι αυτοί, φυσικά, σύντομα επέστρεψαν και έμειναν. Αυτός ο
,σεβαστός και ισχυρός συγκλητικός, παρατηρεί ο βιογράφος του Πλού­
ταρχος, «προφήτευε και προμάντευε ότι οι Ρωμαίοι θα χάσουν την
κυριαρχία τους, αν γεμίσουν και μολυνθούν από τη γνώση των ελλη­
νικών γραμμάτων» [Μάρκος Κάτο)ν, 23]. Ωστόσο οι διαμαρτυρίες
του αγνοήθηκαν ή απορρίφθηκαν. Ο ίδιος ο Κάτων ένιωσε αναγκα­
σμένος να μάθει λίγα Ελληνικά στα γεράματά του (ενώ από αρκετά
νωρίτερα φαίνεται να είναι εξοικειωμένος με τα ελληνικά γράμματα).
Ο Πλούταρχος, ένας Έλληνας από την άσημη Χαιρώνεια, παρατη­
ρεί πικρόχολα ότι «αυτή όμως την κακή του προφητεία ο χρόνος τη
διέψευσε, γιατί στην πραγματικότητα η πόλη ανυψώθηκε σε μέγιστο
βαθμό, μολονότι δέχτηκε και τα ελληνικά μαθήματα και την ελλη­
νική παιδεία ολόκληρη» [ο.π.].
Κατά συνέπεια, η πρόκληση που αντιμετώπιζαν οι πρώτοι χρι­
στιανοί Πατέρες της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας ήταν πώς να εκμε­
ταλλευτούν ένα επιτυχημένο ειδωλολατρικό εκπαιδευτικό σύστημα
χωρίς να διδάσκουν την ειδωλολατρία, πώς να εμβολιάσουν την αρ­
χαιότερη και πιο σύνθετη ελληνική ιδέα ενός χρήσιμου δυϊσμού σώ-
ματος-ψυχής πάνω στη χριστιανική ιδέα της αιωνιότητας, πώς να
χρησιμοποιήσουν παλαιότερες εθνικές τελετουργίες στην υπηρεσία ε­
νός νέου θεού. Τι έπρεπε να κάνουν οι καλοί, μορφωμένοι χριστιανοί
με τη δική τους κλασική κληρονομιά —τι να κάνουν με αυτούς τους
άσεμνους, λάγνους θεούς;
39
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
Δαίμονες που έπρεπε να έχουν εκδιωχθεί με την εμφάνιση του
Χριστού κυκλοφορούσαν ανεξέλεγκτα σε όλα τα κείμενα, εμποδίζο­
ντας ακόμη και το δανεισμό από την κατά τα άλλα λογική μεταφυ­
σική αρχιτεκτονική του Πλάτωνα. Κάποιοι από τους πρώτους Πα­
τέρες της Εκκλησίας αποκήρυξαν συνολικά την κλασική μάθηση,
ακόμη και τη φιλοσοφία που διαδραμάτισε τόσο σημαντικό ρόλο στον
καθορισμό του δόγματος της αναπτυσσόμενης .Εκκλησίας. «Οι φιλό­
σοφοι είναι οι πατριάρχες των αιρετικών», εξηγούσε ο Τερτυλλιανός.
Η Τέταρτη Σύνοδος της Καρχηδόνος το 398 μ.Χ. απαγόρευσε στους
επισκόπους να διαβάζουν ειδωλολάτρες συγγραφείς, με όλη εκείνη
την ασύδοτη σεξουαλικότητα, τη βία, την αλογόκριτη έκφραση και
τον αθεϊσμό τους. Ο πάπας Γρηγόριος Α' καυχιόταν για τα μη κλα­
σικά Λατινικά του και προειδοποιούσε έναν από τους επισκόπους του-
«Τπέπεσε στην αντίληψή μας ότι εσύ, αγαπητέ Αδελφέ, εξηγείς την
ειδωλαλατρική γραμματεία σε ορισμένα άτομα... Παραλάβαμε το υ­
λικό αυτό μετά δισταγμών και το απορρίψαμε μετά βδελυγμίας...
επειδή τα εγκώμια του Χριστού δεν δυνανται να συνυπάρξουν στο
ίδιο στόμα με τα εγκώμια του Διός».
Ωστόσο» σε αντίθεση με το σήμερα, εκείνοι οι φανατικοί κατήγοροι
έχασαν οι Έλληνες και οι Ρωμαίοι συγγραφείς προσαρμόστηκαν, α­
φομοιώθηκαν και έγιναν «σημαντικοί» για μια ακόμη φορά. θ' Αυ-
σώνιος, ο Σιδώνιος, ο Αμβρόσιος, ο Αυγουστίνος, ο Βοήθιος και άλλοι
θαρραλέοι άντρες, που τώρα είναι ως επί το πλείστον άγνωστοι, ένω­
σαν τον κλασικό και τον χριστιανικό κόσμο για πάντα. Ακόμη και ο
Ιερώνυμος (ο οποίος στο περίφημο όνειρό του κατηγορήθηκε από τον
Θεό ότι ήταν περισσότερο «κικερώνειος» παρά χριστιανός» κι έτσι
μετανόησε και ορκίστηκε να μην έχει ποτέ ξανά στην κατοχή του ή
να διαβάσει αιρετικό βιβλίο) επέστρεψε στους Κλασικούς στα ύστερα
χρόνια της ζωής του. Ο Λακτάντιος γράφει σαν προσήλυτος Κικέρων.
Εκκλησιαστικοί Πατέρες στα μοναστήρια, όπως ο Κασσιόδωρος, με­
λέτησαν και αντέγραψαν εθνικούς συγγραφείς και κράτησαν τα κεί­
μενα ζωντανά —έργο καθόλου εύκολο, όταν ο υλιστικός κόσμος της
Ρώμης διέβρωνε τα πάντα γύρω τους.
Τα λατινικά και τα κλασικά κείμενα συνέχισαν να ζουν μέχρι το
40
Ο ΟΜΗΡΟΣ ΕΙΝΑΙ ΝΕΚΡΟΣ
Μεσαίωνα, γνωρίζοντας ακόμη μεγαλύτερη άνθηση κατά την Καρο-
λίγγεια Αναγέννηση (800 μ.Χ. περίπου). Η καρδιά του εκπαιδευτι­
κού συστήματος, τα βασισμένα στην κλασική παιδεία ίπνίυηι (γραμ­
ματική, ρητορική, λογική) και φΐ«ι<Μνΐιιπι (αριθμητική, μουσική, γεω­
μετρία, αστρονομία) των ελευθέριων σπουδών κυριαρχούσαν στη μά­
θηση και εντάχθηκαν στα νέα πανεπιστήμια. Αυτό το πρόγραμμα
μαθημάτων δεν έχασε την επιρροή του μέχρι το δέκατο ένατο αιώνα
— ακόμη και μέσα σε έναν υλικό πολιτισμό δυσχερειών, ανεξέλεγκτων
ασθενειών και κοινότοπης αγριότητας.
Ωστόσο οι κλασικοί συνέχισαν να επικρίνονται δριμύτατα για η­
θικούς λόγους. Ο Παύλος Αλβαρο έγραψε: «Ακόμη και ο αγρότης
χωρικός, όταν φυτεύει τη συκιά, ανακαλύπτει αυτό που οι ειδωλολά-
τρες “σοφοΓ’ δεν έμαθαν ποτέ: Έν αρχή ήν 6 Λόγος, και ό Λόγος ήν
προς τον Θεόν, και Θεός ήν ό Λόγος. Ουτος ήν έν αρχή προς τον
Θεόν (Ιωάν. α 1). Τούτο ο πολυμαθής Πλάτων δεν εγνώριζε, τούτο
ο ευφραδής Κικέρων αγνοούσε, τούτο ο παθιασμένος Δημοσθένης δεν
ανερεύνησε ποτέ. Δεν θα το βρείτε ούτε στην μπλεγμένη λόχμη του
Αριστοτέλη ούτε στην ευέλικτη πονηρία του Χρύσιππου». Με τη
Θεία Κωμωδία του Δάντη, η καθομιλουμένη ορθώθηκε για να αμφι­
σβητήσει το διανοητικό μονοπώλιο των Λατινικών, παρ’ όλο που ο
ποιητής διάλεξε τον Βιργίλιο για οδηγό του, χρησιμοποίησε κλασικά
αρχέτυπα στην Κόλασή του και έβαλε Ρωμαίους τυραννοκτόνους στο
στόμα του Σατανά.
Οι κλασικοί ήταν τώρα, στην πραγματικότητα, έτοιμοι για μια
νέα ολοκληρωτική αναμόρφωση της όψης τους. Λίγα μόλις χρόνια
μακριά από τον Δάντη βρίσκονταν ο Πετράρχης και ο Βοκάκιος (ί­
σως ο πρώτος «σύγχρονος» Δυτικοευρωπαίος που είχε βαθιά γνώση
της Ελληνικής). Σύντομα ολόκληρη η Αναγέννηση επέστρεψε στους
Έλληνες κατά πάντα, από τη γλυπτική μέχρι την ποίηση, από την
πολιτική μέχρι την επιστήμη. Όμως και αυτή η ελληνική αναγέννη­
ση είχε τα αρνητικά της κατάλοιπα. Στη «Μάχη των Βιβλίων» του
δέκατου έβδομου και του δέκατου όγδοου αιώνα στην Ιταλία, στη
Γαλλία και στην Αγγλία, τα πάθη μαίνονταν σε σχέση με τη θέση
των Κλασικών σε θέματα γούστου και εκπαίδευσης. Δεν θα μπορού-
41
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
σαν οι σύγχρονοι να ξεπεράσουν αντί να μιμούνται, να υπερβούν αντί
να ακολουθούν τους μεγάλους αρχαίους διδασκάλους; Η νεότερη «φουρ­
νιά» των συγχρόνων ισχυρίζονταν ότι είναι σοφότεροι και πιο εξελιγ­
μένοι απ’ όσο το ειδωλολατρικό παρελθόν, και σίγουρα ανώτεροι με
δεδομένα τα πλεονεκτήματα της θεϊκής έμπνευσης και της δικής
τους ηθικής υπεροχής. Όταν όμως αυτή η πιο πρόσφατη απρόοπτϊ)
εκδήλωση διαφωνίας έσβησε, οι Κλασικές Σπουδές όχι μόνο εξακο­
λούθησαν να αποτελούν τον πυρήνα όλης της ευρωπαϊκής παιδείας,
αλλά και να ορίζουν τις ίδιες τις παραμέτρους των συζητήσεων περί
παιδείας. Μέχρι τις αρχές του δέκατου ένατου αιώνα, η ίδια η λέξη
«κλασικός» πήρε μια νέα σημασία καλλιτεχνικού και λογοτεχνικού
ύφους, εκτός από την έκπαλαι οικεία ποιοτική και ιστορική της ση­
μασία. Ο αρχαίος κόσμος στην πραγματικότητα επεξέτεινε την επιρροή
του στον τρόπο με τον οποίο ο σύγχρονος κόσμος έβλεπε τη θέση
του στην ιστορία.
Για να έρθουμε πιο κοντά στα καθ’ ημάς, ο', δικοί μας Πατέρες του
Έθνους βοήθησαν να εδραιωθεί μία αμερικανική «λατρεία της αρχαι­
ότητας» στο τελευταίο μισό του δέκατου όγδοου αιώνα. Περπατώντας
κανείς στους δρόμους της Ουάσινγκτον, βιώνει από πρώτο χέρι τους
ελληνορωμαϊκούς θεσμούς, την αρχιτεκτονική και την πολεοδομία.
Πρώτες μας έρχονται στο νου προσωπικότητες όπως ο Τόμας Τζέ-
φερσον, ο οποίος στους Κλασικούς βρήκε πρότυπα ελευθερίας, δημο­
κρατίας και αγροτικής ζωής, καθώς και ιδιωτικής και δημόσιας α­
ρετής. Πράγματι, οι Αμερικανοί, περισσότερο απ’ οποιονδήποτε άλλον
στη Δύση, πίστεψαν ότι οι Έλληνες ανήκαν σε όλους, ότι η εργατική
τάξη των μη αριστοκρατών μπορούσε να διαμορφωθεί" και να καθοδη­
γηθεί από τα κλασικά ιδεώδη διακυβέρνησης, έκφρασης και κάλλους.
Ακόμα μια φορά η χρήση της κλασικής αρχαιότητας ως βάση
της γενικής παιδείας αμφισβητήθηκε, τώρα για λόγους πρακτικότη-
τας και σχετικότητας. Όπως τόνισε ο ιστορικός Μάιερ Ρέινολντ,
από το ξεκίνημά της η Αμερική βρισκόταν «σε αναζήτηση της χρή­
σιμης γνώσης». Ποιο είδος εκπαίδευσης είναι πρακτικό και σκόπιμο;
Η εκπαίδευση είναι για να κάνει τους σπουδαστές καλύτερους αν-
Ο ΟΜΗΡΟΣ ΕΙΝΑΙ ΝΕΚΡΟΣ
θρώπους και πολίτες ή για να τους προετοιμάσει για τον «αληθινό
κόσμο»; (σαν να επρόκειτο για δυο διαφορετικούς στόχους!) Ο Τζέ-
φερσον — και όχι κάποιος ελιτιστής — υπερασπίστηκε τους Κλασι­
κούς γράφοντας ότι «καθώς προχωρούμε στη ζωή... τα πράγματα
αρχίζουν ένα ένα να γκρεμίζονται, και υποψιάζομαι ότι τελικά μένου­
με μόνο με τον Όμηρο και τον Βιργίλιο, ίσως μόνο με τον Όμηρο».
Ωστόσο, ο αρχιτέκτονας του Τζέφερσον, ο Μπέντζαμιν Λατρόμπ, πα­
ραπονιόταν ότι η /λίάς του Ομήρου «δεν μεταδίδει καμιά πληροφορία
που να μπορεί ποτέ να είναι πρακτικά χρήσιμη» (1789). Ο Τόμας
Πάιν θεωρούσε τη μελέτη των Ελληνικών άσκοπη και όχι πρακτι­
κή, Παρόμοια, ο Μπέντζαμιν Ρας, ένας από αυτούς που υπέγραψαν
τη Διακήρυξη της Ανεξαρτησίας και ιδρυτής κολεγίου, κατέληξε στο
/ συμπέρασμα ότι «αν κάθε ελληνικό και λατινικό βιβλίο (εξαιρουμένης
της Καινής Διαθήκης) καιγόταν στην πυρά, ο κόσμος θα γινόταν
σοφότερος» (1810/1811).
Από το 1800 νέα ωφελιμιστικά θέματα —φυσικές επιστήμες,
' σύγχρονες γλώσσες, ιστορία και γεωγραφία— γλιστρούσαν μέσα στο
αμερικανικό δημοκρατικό πρόγραμμα σπουδών για να αμφισβητήσουν
τη θέση των Κλασικών Σπουδών. Το ιδανικό σύστημα εκπαίδευσης
και έκφρασης του Βενιαμίν Φραγκλίνου προωθούσε την καθομιλου­
μένη. Ο Νώε Ουέμπστερ απαιτούσε επίσης μια παγκόσμια εκπαίδευση
βασισμένη στις επιστήμες και στην αγγλική γλώσσα και γραμματι­
κή: «Ποιο το κέρδος για έναν έμπορο, ένα μηχανικό, έναν αγρότη,
από τη γνίοριμία του με τις γλώσσες των Ελλήνων και των Ρωμαί­
ων;» Ένας συγγραφέας το 1778 το έθεσε πιο ωμά: «Πολλοί από
τους νέους μας κοπανάνε το κεφάλι τους με την Ιλιάδα, ενώ θα
’πρεπε να χρησιμοποιούν τα χέρια τους για να καθαρίζουνε τους βάλ­
τους και να αποστραγγίζουνε τα έλη μας».
Τότε, όπως και τώρα, οι Κλασικές Σπουδές —ιδίως η εκμάθηση
των αρχαίων Ελληνικών— κατηγορήθηκαν ως άχρηστες, μη πρα­
κτικές, χάσιμο χρόνου, μη δημοκρατικές και αντίθετες στην από­
κτηση εργασίας και επαγγέλματος. Δεν σου εξασφάλιζαν δουλειά ού­
τε σου παρείχαν καν μια χρήσιμη ικανότητα· ήταν δείγμα ελιτισμού,
σχολαστικισμού ή αγνωστικισμού. Παρά ταύτα, οι Κλασικές Σπου-
43
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
δες παρέμειναν στον πυρήνα της σύνολης παιδείας καθ’ όλο το δέκατο
ένατο αιώνα, εποχή κατά την οποία η γνώση μας για την ίδια την
κλασική αρχαιότητα μεγάλωσε με διακριτά άλματα. Η κλασική επι­
στημοσύνη έφτασε στο απόγειό της μεταξύ 1800 και 1920 με τη
βοήθεια των νέων επιστημονικών τομέων της αρχαιολογίας, της επι­
γραφικής, της νομισματολογίας, της παπυρολογίας και της λογοτε­
χνικής κριτικής, ενώ τα Λατινικά διδάσκονταν στα λιβάδια και στις
παραμεθόριες πόλεις της αναπτυσσόμενης αμερικανικής Δύσης.
Στα τέλη όμως του δέκατου ένατου αιώνα, ο ανταγωνισμός στο
πρόγραμμα σπουδών του κολεγίου προήλθε όχι απλώς από τον πα­
ραδοσιακό πραγματισμό των φυσικών επιστημών και των σύγχρονων
γλωσσών αλλά και από τις πρόσφατα εισηγμένες επιστήμες της πο­
λιτικής, των οικονομικών, της ανθρωπολογίας, της γλωσσολογίας και
της ψυχολογίας. Οι νέοι αυτοί επιστημονικοί τομείς δεν ήταν απλώς
πιο πραγματιστικοί από τις Κλασικές Σπουδές, ήταν αντίθετοι στο
πνεύμα ως προς την κλασική και τραγική θεώρηση της ίδιας της
ανθρώπινης κατάστασης. Επί πλέον, ένας νέος μεταπολεμικός αμερι­
κανικός εθνικισμός, ένας εθνικισμός με ρηχή συλλογική μνήμη, εστί-
ασε το ενδιαφέρον σε περισσότερη αμερικανική ιστορία. Ηγετικές φυ­
σιογνωμίες στην παιδεία, όπως ο 'Γσαρλς Έλιοτ, πρόεδρος του Χάρ-
βαρντ για σαράντα χρόνια, τον οποίο ο λατινιστής του Χάρβαρντ Ε.Κ .
Ραντ συνέκρινε με τον πάπα. Γρηγόριο Λ . απαιτούσαν περισσότερη
προσοχή στα Αγγλικά και την εφαρμογή του συστήματος της επι­
λογής μαθημάτων ως εναλλακτική πρόταση στα Λατινικά και στα
Ελληνικά. Ακόμη και το πανεπιστήμιο Τζέφερσον στη Βιρτζίνια είχε
ανοιχτό πρόγραμμα σπουδών από την έναρξή του. Τελικά, ο αμερικα­
νικός ισονομισμός, ο πραγματισμός και η νεοδημιουργημένη πίστη
στην υλική παραγωγικότητά του είχαν πράγματι σκοτώσει τους Έλ­
ληνες;
Όχι, ο Όμηρος επιβίωσε εδώ όπως και αλλού· νέοι ιεραπόστολοι
— όπο.>ς στο παρελθόν, ευφάνταστοι, ρωμαλέοι, μη παραδοσιακοί ζη­
λωτές — εμφανίστηκαν από το πουθενά. Η Ελλάδα, για παράδειγμα,
βγήκε πάλι στο φως των προβολέων με τις αρχαιολογικές ανακαλύ­
ψεις του Ερρίκου Σλίμαν, το τελευταίο τέταρτο του δέκατου ένατου
Ο ΟΜΗΡΟΣ ΕΙΝΑΙ ΝΕΚΡΟΣ
αιώνα. 'Οπως ήταν αναμενόμενο, οι σύγχρονοι βιογράφοι του Σλίμαν,
συνήθως επαγγελματίες πανεπιστημιακοί καθηγητές, τονίζουν την
έλλειψη ακαδημαϊκών περγαμηνών που τον χαρακτήριζε (παράτησε
το σχολείο στα δεκατέσσερα για να εργαστεί ως μαθητευόμενος πα­
ντοπώλης), την έλλειψη πρωτοτυπίας (είχε μάθει πολλά από επαγ­
γελματίες λογίους), την ανυπομονησία του με τη γραφειοκρατία (δεν
περίμενε πάντα για άδειες προκειμ.ένου να αρχίσει τις ανασκαφές του),
την απερισκεψία του (γκρέμιζε ή κατέστρεφε πράγματα που μεταγε­
νέστεροι μελετητές θα θεωρούσαν πολύτιμα), την αλλοίωση των α­
ποδεικτικών στοιχείων και την παραποίηση της ίδιας του της ζωής
(πράγμα που πιθανώς είναι αλήθεια).
Όμως χαμένα σχεδόν μέσα στις λεπτομέρειες της δυσφήμισής του
(ήταν άραγε η γυναίκα του η Σοφία όντως παρούσα στις ανακαλύ­
ψεις του, όπως ισχυριζόταν ο ίδιος;) βρίσκονται τα αξιόλογα επιτεύγ­
ματα του Σλίμαν: αυτοδημιούργητος εκατομμυριούχος πριν τα τριά­
ντα του, αυτοδίδακτος (γνώριζε πάνω από δέκα γλώσσες), λάτρης
του Ομήρου, ταξιδιώτης του κόσμου (έκανε μάλιστα και μια μικρή
περιουσία στο Σακραμέντο κατά τον «πυρετό του χρυσού»), ερασιτέ­
χνης φιλόλογος και ιστορικός που σχεδόν εισήγαγε τη σύγχρονη επι­
τόπια έρευνα (αποκαλείται συχνά Πατέρας της Μεσογειακής Αρχαι­
ολογίας). Σε μια εποχή που οι περισσότεροι μελετητές απέρριπταν
την ιστορικότητα της Τροίας, όταν οι ελάχιστοι ακαδημαϊκοί δάσκα­
λοι που υποπτεύονταν την αλήθεια απέφευγαν σωφρόνως να την πουν
ευθέως, στέκονταν διστακτικοί και τσαλαβούταγαν στην άκρη του
νερού, ο Σλίμαν βούτηξε στα βαθιά με το κεφάλι· πήγε στην Τουρκία
και αποκάλυψε την Τροία στον κόσμο· έκανε ανασκαφές στις Μυκή­
νες και στην Τίρυνθα και αποκάλυψε έναν ολόκληρο ελληνικό πολι­
τισμό της Εποχής του Χαλκού. Πάρτε στα χέρια σας οποιοδήποτε
βιβλίο για την ελληνική ιστορία, θα βρείτε τον «νταή» Σλίμαν στην
Τροία. Επισκεφθείτε το Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο στην Αθήνα,
το χρυσάφι των Μυκηνών του «άπληστου» Σλίμαν θα σας ανταπο­
δίδει τη ματιά μέσα από τη νεκρική μάσκα του Αγαμέμνονα. Ξεφυλ­
λίστε οποιοδήποτε σχολικό βιβλίο σχετικά με την αρχαιολογική μέ­
θοδο, ο «απερίσκεπτος» Σλίμαν θα κυριαρχεί σε ολόκληρη την παρου­
45
ΙΙΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
σίαση. Πώς θα μπορούσε ποτέ να πεθάνει πραγματικά ο Όμηρος,
όταν υπήρχαν ευκαιρίες για θεοπάλαβους όπως ο Ερρίκος Σλίμαν με
την Ιλιάδα στο χέρι μπροστά στα τείχη της Τροίας να ξαναφέρουν
τους Έλληνες στη ζωή;
Από τα μέσα του δέκατου ένατου μέχρι τα μέσα του εικοστού
αιώνα, οι Κλασικές Σπουδές τα έβγαλαν πέρα με επιτυχία στη μάχη
τους με την κατάργηση της προϋπόθεσης της γνώσης των Ελληνικών
και των Λατινικών, πρώτα κατά την είσοδο στο πανεπιστήμιο και
στη συνέχεια κατά την αποφοίτηση, επιβίωσαν του Τζον Ντιούι, του
απομονωτισμού και της ύφεσης που ακολούθησαν τον Πρώτο Παγκό­
σμιο Πόλεμο, ακόμη και την άνοδο του μοντερνισμού και την απόρ­
ριψη εκ μέρους του των παγιωμένων κλασικών παραμέτρων λογοτε­
χνικής και καλλιτεχνικής έκφρασης, και της αμφισβήτησης των αμε­
τάβλητων ιδεωδών της αλήθειας και του κάλλους. Ενώ δέχονταν
συνεχή επίθεση, οι Κλασικές Σπουδές, όπως πάντα, αντιμετώπισαν
τη βίαιη προσβολή κατά μέτωπο. Οι Επιτροπές του 1917 και του
1924 εξέτασαν τη φθίνουσα επίδραση των Κλασικών Σπουδών στο
εκπαιδευτικό πρόγραμμα και πρότειναν δρόμους αναμόρφωσης. Η ο­
μηρική επιστημοσύνη έκανε άλλο ένα γιγαντιαίο βήμα προς τα ε­
μπρός μέσω ενός άλλου απίθανου και παραγνωρισμένου σωτήρα στα
τέλη της δεκαετίας του 1920.
Ο Μίλμαν Πάρι, εκπαιδευμένος στα δημόσια σχολεία της βόρειας
Καλιφόρνιας, δεν έλαβε υποτροφία για μεταπτυχιακές σπουδές στις
Ηνωμένες Πολιτείες. Αντίθετα, πήγε στο Παρίσι για να σπουδάσει
στη Σορβόνη το 1924. Μέσα σε τέσσερα χρόνια (το ένα τρίτο του
συνηθισμένου χρόνου) ο Πάρι έγραψε δύο διατριβές που επρόκειτο να
φέρουν επανάσταση στην κατανόησή μας γύρω από την ομηρική γρα­
φή. Μέσα από μια στατιστική ανάλυση επιθέτων σε συνδυασμό με
κύρια ονόματα και μερικά κοινά ουσιαστικά — «γοργοπόδαρος Αχιλ-
λέας» και «Μενέλαος, αγαπημένος του Άρη», τόσο οικεία στους ανα­
γνώστες της Ιλιάδας— απέδειξε ότι αυτό το στερεοτυπικό σύστημα
φράσεων αποτελούσε τη σπονδυλική στήλη της επικής αφήγησης.
Η επανάληψη λέξεων και φράσεων δεν ήταν ένδειξη ενός καλλιτέχνη
που έχει στερέψει από ιδέες και φαντασία αλλά απόδειξη της ικανό­
Ο ΟΜΗΡΟΣ ΕΙΝΑΙ ΝΕΚΡΟΣ
τητας ενός αριστοτέχνη ποιητή. Η Ιλιάς δεν συντέθηκε από έναν
μορφωμένο ποιητή, αλλά μάλλον συρράφτηκε μεγαλοφυώς προφορι­
κά και απαγγελλόταν από κάποιον αμόρφωτο διασκεδαστή.
Ο Πάρι πρόσφερε τα χειροπιαστά στοιχεία για να αποδείξει ότι τα
ποιήματα αποτελούσαν μέρος μιας μακράς προφορικής παράδοσης —
πολύ παρόμοια μ’ εκείνη των Γιουγκοσλάβων βάρδων, όπως επιχείρησε
αργότερα να καταδείξει— και ότι αυτός ο τρόπος της σύνθεσης εξη­
γούσε σε μεγάλο βαθμό πολλές από τις ιδιαιτερότητες του ομηρικού
ύφους. Κάτι ακόμη πιο σημαντικό, τα ερωτήματα σχετικά με την
ενότητα και την αρτιότητα των επικών ποιημάτων —υπήρχε ένας
Όμηρος ή πολλοί; Ποια μέρη των επικών ποιημάτων ήταν τίνος ποι­
ητή; — που κυριαρχούσαν εν πολλοίς κατά τη μελέτη του Ομήρου
τον περασμένο αιώνα, μπορούσαν πια να παραμεριστούν, αφού οι λό­
γιοι μπορούσαν τώρα να επιστρέφουν στο νόημα των κειμένων με μια
εντελώς νέα ομάδα προτεραιοτήτων: ποιοι άκουγαν την Ιλιάδα, πότε,
που και γιατί;
Ο Πάρι πέθανε τραγικά στα τριάντα τρία του, εφτά μόλις χρόνια
μετά τη συγγραφή (στα Γαλλικά) της πιο σπουδαίας εργασίας του,
χωρίς ποτέ να μάθει για πόσα χρόνια αυτή θα συνέχιζε να είναι σπου­
δαία. Πολλοί λόγιοι, ιδιαίτερα στην Ευρώπη, εξακολουθούσαν να α-
ρνούνται τις ίδιες τις αρχές της θεο.>ρίας του Πάρι τα επόμενα πενήντα
χρόνια. Το πιστόλι που βρέθηκε δίπλα στο πτώμα του στο δωμάτιο
ενός μοτέλ στο Λος Άντζελες, σε συνδυασμό με την αβέβαιη θέση
του στο Χάρβαρντ. οδήγησε πολλούς κλασικιστές να συμπεράνουν
ότι ο μυστηριώδης θάνατός του ήταν αυτοκτονία που προκλήθηκε
από την άρνηση παράτασης της θητείας του, αν και δεν υπάρχουν
αποδεικτικά στοιχεία για την αυτοκτονία ή για τη μη παράταση.
Το πραγματικό έγκλημα του Πάρι φαίνεται πως ήταν το ενδιαφέ­
ρον του για τις ιδέες μάλλον παρά για τις ακαδημαϊκές διακρίσεις.
"Εχοντας γλιτώσει την πληκτική δοκιμασία ενός αμερικανικού διδα­
κτορικού προγράμματος, ο βετεράνος των Βαλκανίων είχε την ικανό­
τητα να βάζει στην άκρη την παραγωγική αλλά στεγνή και στατι­
στική έρευνα, μόλις έμπαινε στην τάξη με τους φοιτητές: «Εύκολα
φέρνει κανείς στο νου τον ενθουσιασμό ενός πρωτοετούς του Χάρ-
47
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
βαρντ όταν, μετά από μια αναμενόμενη ρουτίνα γραμματικής ανάλυ­
σης και έμμετρης απαγγελίας, ο ΙΙάρι έβαζε στην άκρη τον Τερέντιο
και εισήγε Μολιέρο και Σασά Γκιτρί... Είχε την ικανότητα να περ­
νάει με άνεση μέσα απ’ οποιοδήποτε πεδίο μάθησης βρισκόταν κοντά
στον παράτολμο δρόμο του. Ήταν αδύνατον να τον συναντήσεις κα­
τά τη διάρκεια αυτών των περιόδων αφομοίωσης, χωρίς να κολλή­
σεις λίγο από τον ενθουσιασμό του για μια απροσδόκητη ποικιλία θε­
μάτων. Υπήρχε μέθοδος στις παρεκβάσεις του, η μουσική, η σλαβική
εθνολογία, η μνημονική ψυχολογία αξιοποιούνταν προς όφελος του
Ομήρου...» (Η. Ι ^νΐη, «ΡογΙγηϊΙ: οίπ Ηοιηεηο 8ο1ιοΙηι'», ααεήοαυοην-
ηαΐ 23, 1937, σσ. 260-61). Ο Πάρι, ο αδέσμευτος, εργαζόταν «προς
όφελος του Ομήρου» και όχι το αντίστροφο. Με τέτοια υποστήριξη,
ο Όμηρος μπορούσε να επιβιώσει.
Στη δεκαετία του 1930 —το απόγειο των Κλασικών Σπουδών
στις ΙΙΙΙΑ, από καθαρά αριθμητική άποψη — σχεδόν ένα εκατομμύριο
μαθητές γυμνασίου έκαναν Λατινικά κάθε χρόνο. Ακόμη και μετά
την κάμψη κατά τη διάρκεια της οικονομικής ύφεσης και το ξέσπασμα
του πολέμου, οι Κλασικές Σπουδές γνώρισαν νέα ακμή μετά από το
Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, καθώς νέα προγράμματα προστέθηκαν
στο πανεπιστήμιο. Τα μαθήματα των Κλασικών Σπουδών —κυρίως
Λατινικά και Ελληνικά— εξακολουθούν να υπάρχουν στο πρόγραμ­
μα μαθημάτων του κολεγίου, αν και πολλά σχολεία είχαν από καιρό
πάψει να τα θεωρούν υποχρεωτικά, με αποτέλεσμα πολλοί μαθητές
να καταφέρνουν να αποφεύγουν τα Ελληνικά και τα Λατινικά εντελώς.
Πολλοί το έκαναν. Εδραιωμένη, ακόμη, με ασφάλεια στο πανεπι­
στήμιο, η μελέτη των Λατινικών συνέχιζε να εξασφαλίζει τη γνώση
της γραμματικής, της οικονομίας στην έκφραση, την προσοχή στη
λεπτομέρεια και την απουσία των τεχνασμάτων. Η διεύρυνση του
λεξιλογίου και η βαθιά γνώση της ετυμολογίας ήταν τα δευτερογενή
κέρδη της κλασικής σκέψης που εστίαζε σε ένα αιώνιο αγαθό και
ένα πάντα παρόν κακό. Εφόσον η μόρφωση, η κομψή γραπτή και
προφορική έκφραση, η εξοικείωση με την πολιτική και τα κοινωνικά
συστήματα και ένα κοινό σύνολο αναλλοίωτων ηθικών αρχών ήταν οι
κύριοι στόχοι μιας εκπαίδευσης στις ελευθέριες σπουδές, εφόσον η
48
Ο ΟΜΗΡΟΣ ΕΙΝΑΙ ΝΕΚΡΟΣ
ίδια η εκπαίδευση απαιτούσε κάποια απομνημόνευση και συγκρότη­
ση από -το σπουδαστή, οι Κλασικές Σπουδές δεν θα εξαφανίζονταν
— έστω κι αν οι εγγραφές στις κλασικές γλώσσες αντιμετώπιζαν τη
συνήθη περιοδική παρακμή. Άλλωστε, σε χαοτικές εποχές, οι Έλ­
ληνες πρόσφεραν πάντα, αν όχι πια το σύστημα, τουλάχιστον μίαν
ολοκληρωμένη προσέγγιση στην κατανόηση της τέχνης, της λογο­
τεχνίας, της πολιτικής και της φιλοσοφίας. Άλλωστε, υπήρχαν πάντα
ανώνυμοι φύλακες που δίδασκαν σε εκατοντάδες ανθρώπους Λατινι­
κά και Ελληνικά με ελάχιστη αμοιβή, αντλώντας κουράγιο από αν­
θρώπους αντισυμβατικούς, όπως ένας Σλίμαν ή ένας Πάρι, που χρη­
σιμοποιούσαν την ιδιοφυΐα τους για να σώσουν τον Όμηρο για μια
ακόμη γενιά.
Γπήρχε ακόμη σημαντική δουλειά να γίνει με τους Έλληνες. Στις
αρχές της δεκαετίας του 1950 οι έγγραφες πινακίδες που είχαν βρεθεί
σε ανασκαφές της Κρήτης και στην ηπειρωτική χώρα στις αρχές
του αιώνα δεν είχαν αποκρυπτογραφηθεί ακόμη. Οι μελετητές δια­
φωνούσαν για περισσότερο από μισό αιώνα για το κατά πόσο μια από
αυτές τις γραφές —που αυτός που την ανακάλυψε, ο Άρθουρ Έβανς,
την ονόμασε Γραμμική Β — ήταν βασκική, ετρουσκική, σημιτική ή
προελληνική. Μερικοί από τους πιο τολμηρούς είχε προτείνει ότι η
Γραμμική Β μπορεί να είναι ελληνική, αλλά καμιά από τις αποκρυ­
πτογραφήσεις δεν έβγαζε νόημα, και η επαγγελματική ορθοδοξία επέ­
μενε ότι ήταν η γλώσσα κάποιου μη ελληνικού πολιτισμού ή απλώς
εμπνευσμένου από τον μινωικό, της Εποχής του Χαλκού (1400 π.Χ.
περίπου). Οι κλασικιστές γνώριζαν ότι η μεταγενέστερη κλασική ελ­
ληνική γραφή ήταν προσαρμοσμένη από τη φοινικική και δεν έμοιαζε
σε τίποτε με τούτη την ακατανόητη γραφή πάνω σε αυτές τις πολύ
πρωιμότερες πήλινες πινακίδες από την Κρήτη και τα μυκηναϊκά
ανάκτορα στην ηπειρωτική χώρα.
Η κρατούσα ορθοδοξία ήταν τόσο εδραιωμένη, ώστε ένας αρχαιο­
λόγος που την αμφισβήτησε αποκλείστηκε από τις ανασκαφές στην
Ελλάδα εντελώς. Έτσι η λύση σε ένα ομηρικό πρόβλημα προήλθε
για μια ακόμη φορά από ένα ταλαντούχο ερασιτέχνη, τον Μάικλ Βέ-
ντρις. Πολύ διαφορετική ιδιοσυγκρασία από τον Σλίμαν, ο Βέντρις
49
4 - Ποιος σκότωσε τον Όμηρο;
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
ωστόσο μοιραζόταν πολλές κοινές ιδιότητες —και υπέστη πολλές
από τις ίδιες ταπεινώσεις — με τον άνθρωπο που ανακάλυψε την
Τροία. Ο Βέντρις δεν είχε επαγγελματική ακαδημαϊκή εκπαίδευση
στις Κλασικές Σπουδές, αφού είχε φοιτήσει σε αρχιτεκτονική σχολή
στο Λονδίνο. Ήταν όμως κι αυτός ιδιοφυής στις γλώσσες, μιλούσε
άπταιστα Αγγλικά, Γαλλικά, Γερμανικά (είχε διαβάσει για τα αιγυ­
πτιακά ιερογλυφικά σε ένα γερμανικό βιβλίο όταν ήταν μόλις επτά
ετών), Πολωνικά (τα είχε μάθει μόνος του στα έξι) και Σουηδικά
(τα έμαθε κατά τη διάρκεια επίσκεψής του που κράτησε λίγες ε­
βδομάδες). Γοητευμένος από την πρόκληση της μινωικής γραφής
(που βρέθηκε επίσης σε πινακίδες στα ερείπια ελληνικών ανακτόρων
της Εποχής του Χαλκού), ο Βέντρις αφιέρωσε τον ελεύθερο χρόνο
του στην αποκωδικοποίησή της, δημοσιεύοντας το πρώτο άρθρο πά­
νω στο θέμα όταν ήταν δεκαοκτώ ετών. Στη συνέχεια, το 1952, σε
ηλικία τριάντα ετών, αυτό το ανερχόμενο αστέρι του αρχιτεκτονικού
κόσμου ανακοίνωσε στην κοινότητα των κλασικιστών ότι είχε ανα­
καλύψει ένα κλειδί για την αποκωδικοποίηση των πινακίδων και ότι,
τελικώς, ήταν Ελληνικά!
Σε συνεργασία με έναν κλασικό φιλόλογο, ο Βέντρις άρχισε να
μεταφράζει Ελληνικά γραμμένα σε συλλαβογράμματη γραφή επτα­
κόσια χρόνια πριν τον Όμηρο. Για πρώτη φορά μπορούσαμε να δια­
βάσουμε «σύγχρονα» έγγραφα σχετικά με τη ζωή το>ν Ελλήνων στο
μυκηναϊκό κόσμο (οι πινακίδες καλύπτουν χονδρικά μια περίοδο από
το 1400 έως το 1200 π.Χ.). Οι ομηρικοί ήρωες —και θεοί— έγιναν
ξαφνικά ιστορικά πρόσωπα με έναν τρόπο που από την αρχαιολογία
μόνο δεν θα μπορούσε να φανταστεί κανείς. Σε ποιο βαθμό και με τι
τρόπους οι διάφορες αυτές πηγές στοιχείων της πρώιμης ελληνικής
ιστορίας συμφωνούν και αλληλοσυγκρούονται —και, εν πάση περι-
πτώσει, τι ακριβώς έκαναν οι Έλληνες στην Κρήτη το δέκατο τέ­
ταρτο π.Χ. αιώνα— είναι κάτι που βρίσκεται στο κέντρο της μελέ­
της του ομηρικού κόσμου ίσαμε σήμερα, και αυτό οφείλεται κυρίως
στις προσπάθειες ενός σχετικά άγνωστου Άγγλου αρχιτέκτονα.
Όπως και ο Μίλμαν Πάρι, ο Βέντρις δεν επρόκειτο να έχει ποτέ
την ικανοποίηση να δει τις εικονοκλαστικές θεωρίες του να αλλάζουν
50
Ο ΟΜΗΡΟΣ ΕΙΝΑΙ ΝΕΚΡΟΣ
τον τρόπο με τον οποίο κατανοούμε όλοι τη μεσογειακή αρχαιότητα.
Το φθινόπσ>ρο του 1956, λίγες μόλις εβδομάδες πριν από την έκδο­
ση του βιβλίου που είχε γράψει με τον φιλόλογο που αναφέραμε πιο
πάνω σχετικά με την αποκωδικοποίηση της Γραμμικής Β, σκοτώ­
θηκε σε αυτοκινητικό δυστύχημα. Ήταν μόλις τριάντα τεσσάρων ε­
τών. Ο πρόωρος θάνατος του Βέντρις του στέρησε μια φήμη που του
άξιζε πολύ, αλλά την οποία ποτέ δεν επιδίωξε· τον γλίτωσε επίσης
από το να υποστεί τις κατηγορίες που ακολούθησαν (παρόμοιες με
κείνες που δέχτηκε ο Σλίμαν) από επαγγελματίες πανεπιστημιακούς,
ότι δηλαδή η αυτοβιογραφική του περιγραφή σχετικά με την αποκω­
δικοποίηση ήταν γεμάτη πλάνες και απάτες. Πολλοί λόγιοι αρνήθη-
καν να δεχτούν τα αποτελέσματα της έρευνάς του — αντέκρουε το
μεγαλύτερο μέρος της επαγγελματικής επιστημοσύνης και έλυνε ένα
πρόβλημα που είχε αποτελέσει αίνιγμα για έγκριτους διδάκτορες επί
μισό αιώνα. Μερικοί κλασικιστές που εργάζονταν πάνω στη Γραμμι­
κή Β σίγουρα τον αντιπάθησαν μόνο και μόνο για την επιτυχία του.
Ωστόσο, κατά γενική ομολογία πλέον, η δουλειά του Βέντρις είναι η
πιο σημαντική συμβολή στην κατανόησή μας για την πρώιμη ελληνική
ιστορία —και για τη σχέση του κειμένου του Ομήρου με αυτή την
ιστορία— στον εικοστό αιώνα. Η συγκίνηση που προκάλεσε η απο­
κωδικοποίηση της Γραμμικής Β πέρασε στα λαϊκά μέσα μαζικής
ενημέρωσης, ξεχειλίζοντας πάνω από τους τοίχους του πανεπιστη­
μίου και ξαναφέρνοντας τους Έλληνες στο ευρύ κοινό. Μυστηριώδης
γραφή αποκωδικοποιήθηκε! Ο Όμηρος δεν ήταν νεκρός.
Ο Όμηρος, τα τελευταία εκατό χρόνια, είχε σωθεί από τρεις «α­
προσάρμοστους» — τον Σλίμαν, τον Πάρι και τον Βέντρις — που ερ­
γάστηκαν όχι για να κερδίσουν προαγωγή, μόνιμη θέση ή την επιδο­
κιμασία των λογίων, αλλά κυρίως από μια έμφυτη επιθυμία να μά­
θουν και να κάνουν και άλλους να μάθουν για την Ελλάδα.
Μολονότι στις αρχές της δεκαετίας του ’60 οι Κλασικές Σπουδές
ήταν απλώς ένας ακόμη επιστημονικός τομέας που συναγωνιζόταν
με πολλούς άλλους για οικονομικούς πόρους, ένας τομέας που είχε
από καιρό χάσει τα πρωτεία στο πανεπιστήμιο, δεν είχαν ακόμη
51
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
παραδώσει ολότελα το πνεύμα. Ένας από τους λόγους, σίγουρα, ήταν
η αδράνεια και η αυταρέσκεια η μελέτη των Κλασικών βρισκόταν
πάντα στο κέντρο της δυτικής εκπαίδευσης, είχε πάντα αντιμετω­
πίσει με επιτυχία τις προκλήσεις, απαντώντας σε κατηγορίες του
τύπου ότι ήταν άσχετη προς την εποχή, ότι δεν ήταν πρακτική και
ότι προέτρεπε σε αμαρτήματα εμπνευσμένα από την ειδωλολατρία.
Ας μην ξεχνάμε ότι και το ίδιο το πανεπιστήμιο ήταν ελληνική ιδέα
και ολόκληρη η δομή του, η ορολογία και ύ; λειτουργία του ήταν ελ­
ληνορωμαϊκές μέχρι το μεδούλι. Οι Κλασικές Σπουδές προχωρούσαν
κυλιόμενα, κινούμενες αυτάρεσκα με το «καυσαέριο» από τα στραγ­
γισμένα και σκουριασμένα ρεζερβουάρ σπουδαστικών τομέων όπως ο
Δυτικός Πολιτισμός, οι Ανθρωπιστικές Σπουδές και η Φιλολογία.
Μεγάλα μυαλά του εικοστού αιώνα, όπως ο Τ.Σ. Έλιοτ, ο Έζρα
Πάουντ, ο Πικάσο και ο Ουίνστον Τσόρτσιλ, αποδείκνυαν την αξία
των Κλασικών Σπουδών στη γνώση, έκφραση και ευφράδεια, τόσο
για προοδευτικούς όσο και για αντιδραστικούς.
Ωστόσο η αληθινή αιτία που οι, Έλληνες διατηρούνταν ακόμη ζω­
ντανοί ήταν επειδή οι ένθερμοι μαθητές του Ομήρου —μερικοί από
αυτούς επαγγελματίες κλασικιστές — δεν εννοούσαν να τον αφήσουν
να πεθάνει. Στην τάξη και στις βουνοκορφές της Μεσογείου, στη
Σορβόνη και στη βιβλιοθήκη του σπιτιού τους αργά τη νύχτα μετά
από μια μέρα στο γραφείο, υπήρχαν άντρες και γυναίκες που σκέ­
φτονταν — και ενεργούσαν— σαν Έλληνες. Λίγες μεμονωμένες φω­
νές έφερναν την αλλαγή, οι φωνές εκείνων που έβλεπαν μεγαλύτερα
ερωτήματα πίσω από τις λεπτομέρειες, που δεν σκέφτονταν πώς να
βγάλουν τον επιούσιο από τον Όμηρο, αλλά πώς να ξαναφέρουν τον
Όμηρο στη ζωή. Η ιδιοφυΐα του Σλίμαν, του Πάρι και του Βέντρις
έχει αναθεωρηθεί, απορριφθεί, αγιοποιηθεί, λεπτολογηθεί και αποβληθεί
πια εκατοντάδες φορές, όμως αυτό που οι άνθρωποι εκείνοι έκαναν
για τον Όμηρο στο ευρύτερο πλαίσιο της διάσωσης των Κλασικών
Σπουδών συνήθως ξεχνιέται. Εμείς, οι πιο ταπεινοί άντρες και γυναί­
κες, μπορούμε τουλάχιστον να μάθουμε από τις πράξεις τους ότι μπο­
ρούμε μόνο να σώσουμε τους Έλληνες και τον τρόπο τους να βλέ­
πουν τον κόσμο — και επομένως να σώσουμε τον εαυτό μας — μόνο
52
Ο ΟΜΗΡΟΣ ΕΙΝΑΙ ΝΕΚΡΟΣ
με το να σκεφτόμαστε και να ενεργούμε όπως εκείνοι στους οποίους
έχουμε αφιερώσει τη ζωή μας.
Οι "Ελληνες, λοιπόν, ήταν τουλάχιστον ζωντανοί καθώς άρχιζε η
δεκαετία του ’60. Οι ισχυρισμοί των σύγχρονων καθηγητών ότι «δεν
έχουν σχέση με την εποχή μ.ας» και ότι «δεν είναι πρακτικοί» είναι
ανεπαρκείς απολογίες για τον πρόσφατο θάνατο των Κλασικών Σπου­
δών — διαφορετικά, ο Όμηρος θα είχε χαθεί υπό δυσκολότερες συν­
θήκες προ αιώνων. ΙΙριν όμως εξετάσουμε τις ακριβείς αιτίες του θα­
νάτου του Ομήρου —την αποσύνθεση των Κλασικών Σπουδών στα
περασμένα τριάντα χρόνια —, πρέπει πρώτα να στραφούμε στους ίδιους
τους Έλληνες. Πρέπει πάντα να θυμόμαστε τι ακριβώς είναι αυτό
που χάσαμε και γιατί είναι τόσο σπουδαίο, ιδίως αν θέλουμε να δούμε
τον ελληνικό τρόπο σκέψης να ξανακερδίζει έστω κι ένα μικρό κομ-
ματάκι του χοίρου που διαφέντευε κάποτε στην εθνική ψυχή.
Στα επόμενα περιγράφουμε ακριβώς τι εννοούμε με την περίεργη
φράση «σκέπτομαι και ενεργώ σαν Έλληνας». Δεν μοιάζει παράξενο,
αν όχι διεστραμμένο, να τίθεται μια τέτοια πρόκληση στους Αμερι­
κανούς της δεκαετίας του ’90, να υιοθετήσουν δηλαδή τις αξίες εκεί-
νο.>ν που είναι πια νεκροί εδώ και δυόμισι χιλιάδες χρόνια; Πρέπει,
άρα, να αναβάλουμε προς στιγμήν την αυτοψία μας στις Κλασικές
Σπουδές — ποιος σκότωσε τον Όμηρο και γιατί — και να στραφούμε
στους ίδιους τους Έλληνες για να μάθουμε γιατί εσείς, οι σημερινοί
άνθρωποι, πρέπει να θρηνήσετε το θάνατο της κλασικής παιδείας.
5.3
ΔΕΥΤΕΡΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ
ΣΚΕΠΤΟΜΕΝΟΙ ΣΑΝ ΕΛΛΗΝΕΣ
Πολυμήχανε Οδυσσέα, πρέπει βέβαια να εκφράσω απροκάλυπτα τη
γνώμη μου, όπως ακριβώς σκέφτομαι πραγματικά κι όπως θα είναι
τελεσίδικη, για να μη μου πείτε όλοι τα ίδια τώρα που καθόσαστε
κοντά μου· γιατί είναι εχθρός μου όσο και οι :τύλες του Άδη εκείνος
που άλλα σκέφτεται κι άλλα λέει.
Όμηρος, Ιλιάς [I 308-313]
(Ο Αχιλλέας στον Οδυσσέα)
Η Ι ΔΕΑ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙ ΚΗΣ ΕΝΟΤΗΤΑΣ
ΙΙοιοι είναι οι Έλληνες και τι ακριβώς είναι ελληνικό; Αυτές οι άμε­
σες ερωτήσεις σπάνια διατυπώνονται στις αέρες μας. Οι κλασικιστές,
στους οι:οίους πρέπει να αποταθούμε για απαντήσεις, τώρα ασχολού­
νται ελάχιστα ή και καθόλου με την εξήγηση των ελληνικών αξιών
στο ευρύ κοινό. Λίγοι μόνο κατά την τελευταία δεκαετία έχουν προ­
σπαθήσει να συνδέσουν τη σημερινή Δύση με οτιδήποτε ονομάζεται
«οι Έλληνες». Η σιτία για την αποφυγή του γενικευμένου όρου
«ελληνικό» από τους κλασικιστές είναι, πιστεύουμε, τριπλή.
Πρώτον, οι πιο οξύνοες κριτικοί της Δύσης είναι, επιφυλακτικοί,
δικαιολογημένα, μπροστά στην απλοϊκή ειδωλολατρία του δέκατου
ένατου αιώνα. Οι «Έλληνες» τότε επιδεικνύονταν περίπου σαν Νοτιο-
ευρωπαίοι Βικτωριανοί, μονοδιάστατοι υϊίεράνθρωποι που, παρόμοια,
είχαν κατακτήσει πιο σκουρόχρωμους λαούς, έχτιζαν πολυτελή κτί­
ρια, έγραφαν επική ποίηση κι έφτιαχναν ωραία πράγματα. Για μας,
το να μοιραζόμαστε το θαυμασμό για τους νεκρούς Έλληνες με μιαν
αγγλική κοινωνία αποικιοκρατική, σεξιστική, ρατσιστική και ιμπε-
55
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
ριαλιστική, μοιάζει σαν συγχωροχάρτι σε αυτές ακριβώς τις αμαρ­
τίες του δέκατου ένατου αιώνα. Αφ’ ετέρου, η απόρριψη των Ελλή­
νων ως κακότροπων και μισαλλόδοξων μας απαλλάσσει από αυτό το
εξαφετικά στενόχωρο αγγλοσαξονικό φορτίο. Διαβεβαιώνουμε τους
εαυτούς μας: «Εμείς δεν είμαστε καθόλου σαν κι αυτούς» —και
κυρίως: «Δεν είμαστε καθόλου σαν κι εκείνους που νόμιζαν ότι είμα­
στε σαν κι αυτούς». Τον τελευταίο καιρό, εμείς στην Αμερική βρι­
σκόμαστε σε μια υπεραντίδραση εναντίον της Δύσης γενικά, και των
Ελλήνίυν και των θαυμαστών τους ειδικότερα, λες και τα τωρινά
μας μειονεκτήματα (αλλά όχι οι επιτυχίες μας) συνδέονται κατά κά­
ποιο τρόπο με τις αξίες των από καιρό πεθαμένων Ευρωπαίων. Όταν
εμείς οι Αμερικανοί αποτυγχάνουμε ή κατηγορούμαστε για έλλειψη
ευαισθησίας, καταφεύγουμε στη θυματοποίηση κι έτσι, για άφεση
αμαρτιών, ισχυριζόμαστε ότι είμαστε θύματα του δικού μας φριχτού
παρελθόντος, ότι είμαστε πολύ καλύτεροι άντρες και γυναίκες απ’
όσο εκείνοι που δεν υπάρχουν πια.
Η δεύτερη αιτία για την απροθυμία μας να μιλήσουμε γενικευ-
μένα για τους Έλληνες δεν πηγάζει από το πόσο άβολα μας κάνει να
νιώθουμε η δυτική μας κληρονομιά αλλά από την εμφάνιση των κοι­
νωνικών επιστημών και την κυριαρχία τους στο σημερινό πρόγραμ­
μα σπουδών του πανεπιστημίου. Η σύγχρονη ανθρωπολογία και κοι-
νωνιολογία έχουν την τάση να συγκεντρώνονται περισσότερο στην
κοινωνική ανωμαλία παρά σε ομοιότητες που υπερβαίνουν το περιο­
ριστικό χωροχρονικό περιβάλλον. Ένας νότιος μεσογειακός λαός που
έζησε πριν από δυόμισι χιλιετίες, που λάτρευε ένα πάνθεον αλλόκο­
των θεών, που πάντα έκοβε τους λαιμούς των ζώων σε θυσίες, έντυνε
τους άντρες με γυναικεία ρούχα πάνω στη θεατρική σκηνή, σκότωνε
τα θηλυκά βρέφη και είχε καθιερώσει το σοδομισμό, θα φαινόταν
στον κοινωνικό επιστήμονα ότι δεν έχει και πολύ σχέση με αυτό.που
τώρα ονομάζουμε σύγχρονο δυτικό πολιτισμό. Το να βρίσκουμε οτι­
δήποτε, έστω και κατ’ ελάχιστον, όμοιο ανάμεσα σ’ εμάς τους συγ­
χρόνους και στους Έλληνες, υποστηρίζουν τώρα μερικοί, είναι το ίδιο
θεμιτό όσο και το να βλέπουμε τον εαυτό μας στους πολιτισμούς της
Πολυνησίας ή του τροπικού δάσους του Αμαζονίου. Η λατρεία, το
56
ΣΚΕΠΤΟΜΕΝΟΙ ΣΑΝ ΕΛΛΗΝΕΣ
τελετουργικό, οι προλήψεις, οι συγγενικές σχέσεις, η ενδυμασία, η
διατροφή, το σεξ —αυτά μόνο είναι οι «ενσωματωμένες» πολιτισμι­
κές λυδίες λίθοι. Σε αυτή την άποψη, τα διανοητικά και αφηρημένα
στοιχεία της ζωής, που μπορεί να αποκαλύπτουν πολιτιστική συνέχεια,
θεωρούνται επινοημένες και «κατασκευασμένες» —συνεπώς λιγότερο
αποκαλυπτικές— πλευρές μιας συνειδητής, φυσικής κοινωνίας.
Η αφηρημένη ιδέα της «ελληνικότητας» και το επιχείρημα ότι
αυτό το μοναδικό όραμα ενός σχετικά μικρού πληθυσμού επηρέασε
όλο το σύγχρονο ευρωπαϊκό πολιτισμό, αμφισβητεί άμεσα το πιο πρό­
σφατο ανθρωπολογικό δόγμα. Μια τέτοια προσέγγιση κάνει κάποιον
να κερδίσει πολύ γρήγορα το ατυχές παρώνυμο του «πολιτιστικού α-
ποικιοκράτη» που προσπαθεί να «παραχωρήσει προνόμια» και να
«ηρωοποιήσει» την τέχνη και τη γραμματεία ενός συγκεκριμένου
αρχαίου πολιτισμού μιας συγκεκριμένης εποχής. Οι πλέον πολιτικο­
ποιημένοι από τους κοινωνικούς επιστήμονες επιμένουν μάλιστα ότι ο
όρος «ελληνικός», ως συνολικός πολιτισμικός όρος, δεν έχει θέση
στα πανεπιστήμια· πολλοί προτιμούν τον όρο «μεσογειακός» — ορολο­
γία περισσότερο σύμφωνη με την προ- >{- * που καταβάλλει το πα­
νεπιστήμιο για την επινόηση μιας «τ - λιτισμικής» Αμερικής.
Με την εμφάνιση του Μεταμοντερνισμου —αυτής της νέας επίθε­
σης στην ίδια την αντικειμενική αλήθεια, με την άρνηση γεγονότων
ή περιστατικών χωριστά από τη γλώσσα ή το κείμενο, και την αντί­
ληψή της ότι κάθε πραγματικότητα είναι κοινωνικά καθορισμένη —
η Ελλάδα μας θεωρείται πια μια αυθαίρετη αφηρημένη έννοια*. Αυτή
η «Ελλάδα», μας λένε, είναι μια απλή επινόηση, ένα σημαίνον προ­
νομιακών πολιτιστικών κειμένων, αναθυμίαση μιας «'α«· ίλλευτικής
ελεύθερης αρσενίκής ελίτ. Αυτή η «Ελλάδα» είναι ατ >ο κοινωνι­
κό κατασκεύασμα, μονταρισμένο και πακεταρισμένο για μια μακάρια
και εύπορη σύγχρονη Δύση, για να προβάλλει έναν εντελώς υποκειμε­
νικό αντικατοπτρισμό της. Αυτή η κλασική αντανάκλαση, μας λένε
* Γ-' αγγλικό Οη?ο1<(λατ. Ογηοοοχ) οφείλεται κυρίως στη ρωμαϊκή αντίληψη. Οι
ίδιοι οι Έλληνες χρησιμοποιούσαν σπάνια το ανάλογο ελληνικό (Γραικός) για το
λαό ή την επικράτεια τους.
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
τώρα οι Νέοι Σοφιστές, τελικά δεν είναι περισσότερο αντιπροσωπευ­
τική μιας αρχαίας (αν τολμήσουμε να χρησιμοποιήσουμε ένα τόσο
αυθαίρετο χρονολογικό επίθετο) κοινωνίας στη νότια Βαλκανική απ’
όσο μια μεμονωμένη παράσταση πάνω σε ένα βράχο ή το αυλάκι
ενός τροχού στην *ιέτρα.
Έτσι, στη μεταμοντέρνα εποχή μας του κυνισμού, του μηδενισμού
και του σκεπτικισμού, όποιος είναι αρκετά ανόητος, ώστε να μιλάει
«μεγαλοπρεπώς» για τους «Έλληνες» από ηθική άποψη, μπορεί να
απορριφθεί (ος απλοϊκός, βραδύνους ή, ακόμη χειρότερα, σαν να είναι
και ο ίδιος ένας κακόγουστος υπερασπιστής της εκμετάλλευσης. Με
άλλα λόγια, ο οπαδός των Ελλήνιον δημιουργεί εκ του μηδενός την
ιδέα των «Ελλήνων» μόνο και μόνο για να προωθήσει τις δικές του
υποσυνείδητες ρατσιστικές και σεξιστικές επιδιώξεις· για να καταπι­
έσει τον παρόντα «άλλο», έχει επινοήσει ένα παρελθόντα υψηλό πο­
λιτισμό που δεν υπήρξε ποτέ στην πραγματικότητα.
Τέλος, η ενοχή των λευκών της ανώτερης μεσαίας τάξης και η
εμφάνιση των κοινωνικών επιστημών δεν εξηγούν από μόνες τους το
γιατί εμείς, ετούτης της γενιάς, έχουμε χάσει την ικανότητα να ορα­
ματιζόμαστε τους Έλληνες με κάποια ολοκληρωμένη έννοια. Ακόμα
μια φορά υπεύθυνο είναι το πανεπιστήμιο και η ακαδημαϊκή του κουλ­
τούρα. Περισσότερο καταστροφική της ενιαίας ιδέας της ελληνικό­
τητας υπήρξε η αυξανόμενη ακαδημαϊκή αποφυγή οποιουδήποτε γε­
νικού, ευρέος και συνολικού. Αυτή η απροθυμία να δει κανείς τους
Έλληνες ως ενιαίο πολιτισμό με σκέψη συνολική και μεστή, προέρ­
χεται από την κουλτούρα των ακαδημαϊκών δασκάλων του τέλους
του εικοστού αιώνα. Εμείς στο πανεπιστήμιο έχουμε επινοήσει τις
ίδιες τις αρχές της εξειδίκευσης. Έχουμε αναπτύξει την παράδοξη α­
ντίληψη ότι, αν μπορούμε να βρούμε μία και μόνη εξαίρεση σε μια
βάσιμη γενίκευση, τότε ολόκληρη η υποστηριζόμενη θέση πρέπει να
απορριφθεί. Βαθιά καχύποπτοι απέναντι στις εντυπωσιακές θεωρίες,
μαθαίνουμε να είμαστε δικολάβοι και χαρτογιακάδες, να ζούμε με το
φόβο ότι η δουλειά μας θα κηλιδωθεί με τον ταπεινωτικό χαρακτηρι­
σμό της «εκλαϊκευμένης», ότι κάποιος λόγιος θα βρει μία εξαίρεση
σε μία λογική αρχή ιστορίας ή γραμματείας.
58
ΣΚΕΠΤΟΜΕΝΟΙ ΣΑΝ ΕΛΛΗΝΕΣ
Για τον τρέχοντα, άτολμο τρόπο σκέψης των κλασικιστών, η «Ελ­
λάδα» είναι μια χυδαία υπεραπλούστευση. Γπήρχαν, στο κάτω κά­
τω, ίσως και 1.500 ελληνικές πόλεις-κράτη, μια γραπτή λογοτεχνία
τουλάχιστον δεκαπέντε αιώνων, μια ποικιλία διαλέκτων, εθνικών θυ­
λάκων και καλλιτεχνικής έκφρασης, με μικρή συμφωνία ως προς τη
φιλοσοφική αντίληψη και πολύ λιγότερο προς μια ιδέα εθνότητας. Το
να τα στοιβάζουμε όλα αυτά μαζί μήπως σημαίνει ότι αγνοούμε τις
λεπτές διαφορές και τη διαβάθμιση; Γιατί να βλέπουμε ολόκληρη
την Ελλάδα, όταν τα μέρη —και τα μέρη των μερών— είναι η α­
ληθινή ιστορία; Σήμερα, μόλις κάποιος αναφέρει τους Έλληνες, οι
άτολμοι ειδικοί —μελετητές ενός και μόνου έτους του πέμπτου αιώ­
να, λάτρεις κάποιου άσημου χαμένου ρητορίσκου, ειδήμονες επί ενός
ή δύο αγγείων ή ενός συμβολαίου χαραγμένου σε πέτρα— πέφτουν
πάνω του σαν τα κοράκια και απαιτούν να μάθουν «Ποιοι Έλληνες;
Τίνος Έλληνες; Έλληνες πότε, πώς και πού;» Μπορείτε να φαντα­
στείτε τι θα λένε σύντομα για την «Αμερική» και τους «Αμερικα­
νούς». «Γπάρχουν υπερβολικά πολλές πολιτείες για να κάνεις μια
τέτοια γενίκευση, υπερβολικά πολλά φύλλα, πολλές θρησκείες, πολ­
λές γλώσσες, μεγάλη πολιτισμική ποικιλότητα για να προωθείται
ένα τόσο μη ακριβές και συνολικό κατασκεύασμα». Μπορείτε επίσης
να είστε βέβαιοι ότι εμείς οι κλασικιστές δεν κινδυνεύουμε να εμφα­
νίσουμε στις τάξεις μας πολλούς Χέγκελ, Βέμπερ ή Τόινμπι με τις
ενοχλητικές τους «βεβαιώσεις», «υποθέσεις» και «γενικεύσεις».
Για πολλούς σύγχρονους κλασικιστές η ιδέα μιας κοινής ελληνι­
κής κληρονομιάς είναι πότε επονείδιστη και παρωχημένη, πότε ανάρ­
μοστη και καταπιεστική, πότε μη ακριβής, απλοϊκή και αντιεπιστη­
μονική, και πότε ξεκάθαρα επικίνδυνη για την καριέρα κάποιου —ή
όλα τα παραπάνω μαζί κι ακόμα περισσότερα. Διδασκόμαστε ότι αυ­
τή η «απλοϊκή» προσέγγιση της αρχαιότητας αποσιωπά απλώς την
πολυπλοκότητα για τον αδαή μη πανεπιστημιακό, που δεν διαθέτει
βέβαια τα εξευγενισμένα γούστα του πανεπιστημιακού. Ωστόσο, αν
καλοεξετάσει κανείς όλες αυτές τις αντιρρήσεις στην ενοποιητική ιδέα
της ελληνικότητας, θα δει είτε ότι είναι υπερβολικές ή ότι δεν πείθουν
καθόλου. Ο ελληνικός τρόπος θεώρησης του κόσμου —αυτό που ονο-
59
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
μάζουμε ελληνική σοφία — προσφέρει ένα όραμα της ανθρώπινης φά­
σης και της θέσης του ανθρώπου στον κόσμο που ανήκει αποκλει­
στικά στην προβιομηχανική Μεσόγειο και κατέχει κεντρική θέση σε
όλη τη συνακόλουθη δυτική σκέψη.
Πρέπει όμως να θυμηθούμε πρώτα ότι οι ίδιοι οι Βικτωριανοί δεν
ήταν και τόσο απλοϊκοί. Ο δέκατος ένατος αιώνας σημάδεψε βαθιά
την κλασική επιστημοσύνη, και οι Έλληνες ερευνήθηκαν και απομυ-
θοποιήθηκαν όσο και ειδωλοποιήθηκαν. Ί ο μεγαλύτερο μέρος αυτής
της έρευνας στη Γερμανία, στη Γαλλία και στην Αγγλία έκανε τους
Έλληνες περισσότερο, όχι λιγότερο, πολυσύνθετους, περισσότερο αλη­
θινούς παρά ιδανικούς. Οι λόγιοι άρχισαν ανοιχτά να λογομαχούν και
να ανταλλάσσουν ιδέες σχετικά με την ελληνική λογοτεχνία, την
ιστορία, την ποίηση, την επιγραφική, την τέχνη και την αρχαιολογία
και να χρησιμοποιούν το κλασικό παρελθόν ως στέρεη βάση για τις
δικές τους κριτικές σχετικά με την ευρωπαϊκή κοινωνία του δέκατου
ένατου αιώνα, που ποίκιλαν από τη μεταχείριση των ομοφυλόφιλων
μέχρι τον αντισημιτισμό. 11 εξύμνηση της Ελλάδας το δέκατο ένατο
αιώνα δεν ήταν τόσο παιδαριώδης όσο μας λένε τώρα. Στο κάτω
κάτω, στα μάτια τους ο Ευριπίδης έγινε τα πάντα —από ευσεβής
προχριστιανός ηθικολόγος, μέχρι στυλοβάτης του ορθολογισμού κατά
το διαφωτισμό, μέχρι ρομαντικός υποστηρικτής της επιστροφής στη
φύση. Όπως και οι ίδιοι οι Έλληνες, οι Ευρωπαίοι του δέκατου ένα­
του αιώνα αμφισβητούσαν τα πολιτιστικά τους δεδομένα —τη δου­
λεία, την αντρική κυριαρχία, τα περιορισμένα πολιτικά δικαιώματα,
την εκμετάλλευση των φτωχών, ακόμη και τη μεταχείριση των πιο
αδύναμων, από παιδιά έως ζώα.
Για τους Βικτωριανούς, η ελληνική σοφία παρείχε στην ευρύτερη
κοινωνία τα εργαλεία ακριβώς για να ξεκινήσει η αναζήτηση προς τη
βελτίωση των κακών της Δύσης στο μεγάλο αιώνα της αναμόρφωσης
— ανοιχτές διαφωνίες, λογική διερεύνηση των γεγονότων, ελεύθερη
αντίθεση, καταστολή της θρησκευτικής παρέμβασης, ηθική αμφισβή­
τηση και πνευματικό σφρίγος. Για κάθε αγγλικό εξιδανικευμένο ε­
γκώμιο του Περικλή και του αθηναϊκού ιμπεριαλισμού, για κάθε ρα­
τσιστή ψευδοϊστορικό, υπήρχαν άλλες τόσες επικρίσεις του αθηναϊκού
ΣΚΕ1Ί Τ0ΜΕΝ0Ϊ ΣΑΝ ΕΛΛΗΝΕΣ
όχλου, άλλοι τόσοι που έβλεπαν τον πολιτισμό, όχι τη φυλή, ως την
πραγματική σημασία της ελληνικότητας. Οι κλασικιστές θα ένιωθαν
περηφάνια, όχι ντροπή, για τους Βικτωριανούς. Χωρίς το έργο τους
δεν θα είχαμε τώρα λεξικά, κείμενα ή επιγραφές της ελληνικής γλώσ­
σας — καμιά βασικά έγκυρη ερμηνεία για να την επεξεργαστούμε
περισσότερο, να την προσαρμόσουμε, να τγ;ν απορρίψουμε και να την
κλέψουμε ως δική μας σε κάθε επόμενη γενιά.
Κάτι ακόμη πιο σημαντικό, οι ίδιοι οι Έλληνες --ιδιαίτερα ο Η­
ρόδοτος και ο Αριστοτέλης που είχαν συνείδηση της ανθρωπολογίας
και του ρόλου του πολιτισμού — προσδιόριζαν το Έλληνιχόν ως κάτι
που περιλάμβανε τα πάντα. "Εβλεπαν τις πόλεις-κράτη ως μια συνο­
λική κοινωνία Ελλήνων, Ελλήνων που μοιράζονταν μια παρόμοια
γλώσσα και χονδρικά τις ίδιες θρησκευτικές πεποιθήσεις, που βίωναν
ένα χαρακτηριστικό κλίμα και γεωγραφικές συνθήκες, που καλλιερ­
γούσαν τη γη και πολεμούσαν με σχεδόν όμοιο τρόπο και αποτελού­
σαν μέρος ενός μοναδικού και άγνωστου αλλαχού πολιτικού θεσμού,
της πόλεως. Ο Ηρόδοτος, ο «πατέρας της ιστορίας», λέει ότι υπάρχει
μια «ελληνική ομοιότητα σε αίμα και γλώσσα, κοινά θρησκευτικά
ιερά και θυσίες και μια γενική ομοιομορφία στον τρόπο ζωής». Ο Α­
ριστοτέλης αρχίζει τα Πολιτιχά του με το δεδομένο ότι η όλη πραγ-
μάτευσή του σχετίζεται με «τους Έλληνες», μια συνολική ιδέα που
αντιπαρατίθεται «στους βαρβάρους» οι οποίοι μιλούν άλλη γλώσσα
και «σπάζονται κοινωνική οργάνωση εντελώς διαφορετική (και κα­
τώτερη) από την πόλη-κρά τος. Όλος ο εθνικός σοβινισμός του Ισο­
κράτη, Αθηναίου ρήτορα του τέταρτου π.Χ. αιώνα, βασίζεται στην
υπόθεσή του ότι οι πόλεις-κράτη κατείχαν έναν ενιαίο πολιτισμό, και
το μόνο που έλειπε στις περισσότερες περιοχές ήταν μια συνολική
αντίληψη πολιτικής ομοσπονδίας ή εθνότητας. Ενώ ο Αριστοτέλης
και ο ΙΙλάτοίν συνήθως διέφεραν, ενώ η τραγική άποψη του Αισχύ­
λου απέχει πολύ από εκείνη του Ευριπίδη, ενώ τα λυρικά ποιήματα
της Σαπφούς δεν είναι τα εξάμετρα του Ομήρου, ενώ η Θήβα δεν
είναι Άργος, όλοι έκριναν την κοινωνία από μια κοινή προϋπόθεση
ελληνικότητας —το κοινό βασικό στοιχείο της γλώσσας, την πόλη-
κράτος και την οικονομική, θρησκευτική και στρατιωτική πρακτική.
61
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
Είναι και ανιστόρητο και παράλογο να μη μιλάει κάποιος για «Έ λ­
ληνες».
Μέγα μέρος της καθημερινής ζωής σε αυτή την αρχαία Ελλάδα
θα μας φαινόταν τώρα αλλόκοτο, όπως άλλωστε και το μεγαλύτερο
μ.έρος του πολιτισμού πριν από δυόμισι χιλιάδες χρόνια. Ωστόσο οι
Έλληνες γνώριζαν τουλάχιστον όσο κι εμείς την ιδιομορφία πολλών
εθίμων τους. Τόσο τα λαϊκά κινήματα όσο και η επίσημη πνευματι­
κή αναζήτηση αμφισβητούσαν τον πολυθεϊσμό, κοροϊδεύοντας συχνά
το κλασικό πάνθεον,   ο ν ανθρωπομορφισμό και τις «ανόητες» ιστορίες
των Ολύμπιων θεών. Τον πέμπτο αιώνα οι ορθολογιστές στοχαστές
καθρέφτιζαν μια κοινή δυσαρέσκεια απέναντι στην όλη ιδέα των μα­
ντείων και της προφητείας, και οι διαφωνίες σχετικά με τη σεξουαλική
κοσμιότητα μαίνονταν, ποικίλλοντας από κανόνες καλής συμπεριφο­
ράς μέχρι την ίδια τη σεξουαλική πράξη, και όλα αυτά ως μέρος
μιας συστηματικής λογικής διερεύνησης των πιο φυσικών μας παρορ-
μήσεων. Αυτή η συνειδητότητα και η αυτοκριτική υποδηλώνει μια
διανοητική παράδοση διαφορετική από άλλων προβιομηχανικών κοι­
νωνιών, αρχαίων και συγχρόνων, αλλά οικεία προς τη δική μας.
Ο εικοστός αιώνας δεν κατασκεύασε το ελληνικό πρότυπο. Ο Δια­
φωτισμός, η Αναγέννηση, ο Μεσαίωνας και οι Ρωμαίοι, με τη σειρά,
έβλεπαν την τέχνη και τον πολιτισμό τους είτε ως παρόμοια είτε ως
διαφορετικά από το.»ν Ελλήνων είτε ως υποστήριξη είτε ως αντίδρα­
ση εναντίον της ελληνικότητας. Ήταν ένα μέτρο από το οποίο δεν
μπορούσαν να ξεφύγουν και το οποίο έβλεπαν ως ενιαία, αναγνωρί­
σιμη κληρονομιά που ήταν δική τους. Κάτι πρέπει να συνέδεε τόσο
ανόμοιες κοινωνίες μέσα από βουνά, χιόνια και αιώνες του παρελθό­
ντος. Κάτι εξηγεί το γιατί ένας Αμερικανός ή ένας Γερμανός που
πιάνουν τώρα στα χέρια τους τη Μήδεια ή την ιστορία του Θουκυδίδη
αναγνωρίζουν αμέσως κάτι σύγχρονο, αν όχι κάτι που να απηχεί τη
δική τους πολιτιστική εμπειρία, με ένα τρόπο που δεν ισχύει για τις
θυσίες των Αζτέκων, την κινέζικη ποίηση, το Κοράνι ή τα ιερογλυ­
φικά. Αυτό το κάτι —όχι φυλή αλλά πολιτισμός— είναι μ.ια πολύ
ασυνήθιστη παράδοση που αρχίζει με τους Έλληνες και παραμένει
μαζί μας ακόμη και σήμερα.
62
ΣΚΕΠΤΟΜΕΝΟΙ ΣΑΝ ΕΛΛΗΝΕΣ
Το μεγαλύτερο μέρος της ελληνικής γραμματείας ήταν στην πραγ­
ματικότητα προϊόν μιας αστικής αντρικής ελίτ. Ωστόσο, στοιχεία από
έγγραφα της εποχής —επιγραφές σε πέτρα, παραστάσεις, πινακίδες
με αναθέματα, ιδιωτικές επιστολές σε μόλυβδο και πάπυρο— και η
αρχαιολογική μελέτη τόσο της πόλης όσο και της υπαίθρου τείνουν
να τεκμηριώσουν μάλλον παρά να διαψεύσουν τον «ηρωοποιημένο»
κόσμο που εμφανίζεται σε αυτή τη γραμματεία, υποδηλώνοντας και
πάλι ένα κοινό, συνολικό ελληνικό πολιτισμό. Αν η Ελλάδα είναι πο­
λιτιστικό κατασκεύασμα μιας προνομιούχου ελίτ, τότε τα τυχαία κα­
τάλοιπα που αποκαλύφθηκαν κάτω από τη γη της είναι ένα μυστη­
ριώδες μέρος της συνωμοσίας. Ένα αρχαίο τείχος, ένα ψήφισμα χα­
ραγμένο σε πέτρα, ένα θραύσμα αγγείου, ένας υπόνομος, μπορούν να
αναγνωριστούν ακόμη και από τον ανεκπαίδευτο ερασιτέχνη ως
«ελληνικά». Τπάρχουν αποδείξεις —στην ελληνική ηπειρωτική χώ­
ρα, στο Αιγαίο, στις ακτές της Μικράς Ασίας, στη Σικελία και στη
νότια Ι ταλία— της παρουσίας ανθρώπων που μοιράζονται κάτι κοινό
ως «Έλληνες».
Δεν έχουμε κατασκευάσει τη χίμαιρα «ελληνικότητα» για να επι­
κυρώσουμε τις δικές μας πολιτισμικές υποθέσεις. Μάλλον, κατά την
έρευνά μας να ανακαλύψουμε γιατί είμαστε ό,τι είμαστε, συνεχώς
«σκοντάφτουμε» —στο χώμα, στην πέτρα, στα κείμενα, στα νομί­
σματα— πάνο) σε αυτούς τους παράξενους κάποιους, αυτό το μονα­
δικό λαό που ονομάζεται «Έλληνες».
ΕΛΛΗΝΙ ΚΟΤΗΤΑ
Η απάντηση στο γιατί ο κόσμος δυτικοποιείται ανάγεται στο μα­
κρινό παρελθόν, στη σοφία των Ελλήνων —ικανή αιτία για να μην
εγκαταλείψουμε τη μελέτη της κληρονομιάς μας. Οι δικές μας α­
πόλυτες αρχές και αξίες μπορούν να ανακαλυφθούν ξανά σχεδόν σε
κάθε κομμάτι της ελληνικής γραμματείας που διαβάζουμε — φιλο­
σοφία, ιστορία, ρητορική, δράμα ή ποίηση. Ας πάρουμε ένα παράδειγ­
μα, την τραγωδία του Σοφοκλή Αντιγόνη (441 π.Χ.) που γράφτηκε
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
στο απόγειο του μεγαλείου και της πολιτιστικής ηγεμονίας της Α­
θήνας. Μέσα σε λίγο περισσότερους από 1.300 μόνο στίχους, μπορεί
να διακρίνει κανείς τις περισσότερες από τις πολιτισμικές παραδοχές
όλων των Ελλήνων που εμείς τώρα, δυόμισι χιλιάδες χρόνια αργό­
τερα, θεωρούμε ως δεδομένες —έστω κι αν η τραγωδία του Σοφο­
κλή συνιστά διερεύνηση της πολιτικής και ιδιωτικής ηθικής και όχι
πραγματεία περί πολιτισμού. Με άλλα λόγια, ένα κομμάτι αθηναϊ­
κής λογοτεχνίας, που υποτίθεται ότι κατά τ’ άλλα δεν ασχολείται με
την πολιτική επιστήμη ή τις πολιτιστικές μελέτες, μπορεί να χρησι­
μεύσει ως αποτελεσματική εισαγωγή για οποιονδήποτε έχει περιέρ­
γεια για το πώς είμαστε σαν τους Έλληνες στην καθημερινή μας
ζωή. Αν βάλουμε προς στιγμήν στην άχρη την Αντιγόνη ως υψηλή
λογοτεχνία και εξετάσουμε τα βασικά των υποκειμένων θέσεών της
σχετικά με τον άνθρωπο και τον πολιτισμό, το έργο μπορεί να είναι
εξίσου αποκαλυπτικό τόσο από τις αρχές που προϋποθέτει όσο και
από τις εντάσεις που διεγείρει και τις ιδέες που αμφισβητεί.
Η ηρωίδα του έργου είναι η Αντιγόνη, αδερφή και κόρη του νεκρού
Οιδίποδα. Εναντιώνε ται στο βασιλικό διάταγμα που απαγορεύει την
ταφή του αδερφού της Πολυνείκη, του ηττημένου σφετεριστή του
θρόνου των θηβών, που είχε προσπαθήσει να αρπάξει το βασίλειο
από τον ίδιο τον αδερφό του. Γποχρεωμένη να ακολουθήσει είτε το
νόμο είτε τις δικές της αντιλήψεις περί οικουμενικής ηθικής και αδερ­
φικού καθήκοντος, η Αντιγόνη επιχειρεί να προσφέρει ταφικές τιμές
στον Πολυνείκη. Η ευσεβής αλλά παράνομη πράξη της έχει ως συ­
νέπεια τη θανατική της καταδίκη Ακολουθεί μια σοφόκλεια συμφο­
ρά για το θείο της, το βασιλιά Κρέοντα, ο οποίος θα την τιμωρούσε
για προδοσία. Η ολοένα και πιο τυραννική συμπεριφορά του Κρέοντα
κατά την τήρηση του νόμου —ο φόβος και η απόρριψη της οικογέ­
νειας, των συμπολιτών του και του θειου— έχει ως αποτέλεσμα το
θάνατο του γιου του, της γυναίκας του και της ίδιας της Αντιγόνης.
Το κράτος και η αυτάρεσκη σιγουριά του ότι ο ανθρώπινος νόμος
μπορεί να αμφισβητήσει το θεόθεν έθιμο φαίνεται πως προχωρεί πολύ
μακριά, με καταστροφικές συνέπειες για όλους τους εμπλεκόμενους.
64
ΣΚΕΠΤΟΜΕΝΟί ΣΑΝ ΕΛΛΗΝΕΣ
Μέσα σε αυτό το δράμα, που είναι σε μεγάλο βαθμό μια σκληρή
κριτικ ή της αθηναϊκής κοινωνίας και της ελληνικής πόλης-κράτους
γενικά, ο Σοφοκλής μας μιλάει για την αιώνια πάλη ανάμεσα στο
κράτος και το άτομο, στον ανθρώπινο και το φυσικό νόμο, και για το
τεράστιο χάσμα ανάμεσα σε αυτό που επιχειρούμε εδώ στη γη και σ’
αυτό που επιφυλάσσει για όλους μας η μοίρα. Σε αυτό το υπέροχο
δραματικό έργο, σχεδόν τυχαία, βρίσκουμε κάθε αιτία σχεδόν του για­
τί είμαστε τώρα ό,τι είμαστε. Οι κατηγορίες που ακολουθούν, παρ­
μένες από το έργο, δεν εξαντλούν σε καμιά περίπτωση το δυτικό
πρότυπο. Δεν είναι, και πάλι, ούτε καν οι κύριες αιτίες για να διαβά­
σει κανείς την τραγωδία, είναι απλώς οι ήχοι στο φόντο του δράματος.
Αυτές οι υποκείμενες πολιτισμικές υποθέσεις, όμως, που μπορούν να
βρεθούν σχεδόν σε κάθε τυχαίο απόσπασμα ελληνικής γραμματείας,
φωτίζουν μεγάλο μέρος σχετικά με τη δική μας ζωή στη Λύση,
στην αλλαγή της χιλιετίας.
Η επιστήμη, 'η έρευνα και η απόχτηση της γνώσης καθαυτή πρέ­
πει να παραμένουν χωριστά τόσο από τη θρησκευτική όσο και από
την πολιτική εξουσία.
Για τους Έλληνες, η ελεύθερη ανταλλαγή ιδεών, η αφηρημένη και
λογική έρευνα για το φυσικό και υλικό κόσμο και η επιδίωξη της
γνώσης χάρη της γνώσης, δημιουργούν ένα δυναμικό που είναι ταυ­
τόχρονα μεγαλοφυές και τρομακτικό και δεν μοιάζει με κανενός άλ­
λου πολιτισμού. Ο χορός των Θηβαίων γερόντων σε μια θριαμβευτική
ωδή τραγουδάει για την πρόοδο της τεχνολογίας και για την κυριαρ­
χία της πάνω στη φύση. Πολλά τά ίείνά κοΰδέν ανθρώπου δεινότερον
πέλει. «ίίολλά γεννούν το δέος· το μέγα δέος ο άνθρωπος γεννά»
[στ. 334-335], ο άνθρωπος του οποίου οι ναυτικές, γεωργικές, ιατρι­
κές και μαστορικές τέχνες νίκησαν τα πάντα, εκτός από τον ίδιο το
θάνατο. Οπλισμένος με «τέχνες μαστορικές που σοφίστηκε», ο άν­
θρωπος της πόλης, δηλαδή ο πολίτης της πόλης-κράτους, μπορεί να
εφαρμόσει τις τέχνες του «που δεν τις βάζει ο νους», αλλά «όμως
μια στο καλό. μια στο κακό κυλάει», ένα ισχυρό επιστημονικό εγ­
χείρημα του οποίου σκοπός είναι η πρόοδος με κάθε αντίτιμο. Δεν
65
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
είναι ν’ απορεί κανείς που ο ανήσυχος Σοφοκλής επιλέγει να χρησι­
μοποιήσει το διφορούμενο επίθετο δεινός για τον άνθρωπο. Η λέξη
είναι πιο- κοντά στο «φοβερός» ή «τρομακτικός» και σημαίνει ταυ­
τόχρονα θαυμαστός και φριχτός —εκπληκτικά καλός ή παράξενος
και ασυνήθιστος σε βαθμό που να γίνεται φριχτά κακός.
Για τον Σοφοκλή, που βίωσε τη δόξα και την κατακόρυφη πα­
ρακμή της Αθήνας του πέμπτου αιώνα και που αναγνώριζε το ρόλο
τόσο της θεϊκής μοίρας όσο και της θανάσιμης ύβρεως στην πτώση
της, υπήρχε πάντα ένα αντίτιμο που έπρεπε να πληρωθεί για την
ανηλεή ανθρώπινη πρόοδο, η οποία, σύμφωνα με τα λόγια του Ευρι­
πίδη, μας κάνει «αυθάδεις, ισχυριζόμενους ότι είμαστε καλύτεροι από
τους θεούς». Όποιος έχει δει τα βουνά μας αποψιλωμένα από αρχέ-
γονα δάση, ώστε η κατώτερη μεσαία τάξη να μπορεί να έχει καθα­
ρά, οικονομικά προσιτά και ανθεκτικά σπίτια, αναγνωρίζει την τεχνο­
λογική και ηθική ανταλλαγή για την οποία ανησυχούσε ο Σοφοκλής.
// στρατιωτική εξουσία λειτουργεί υπό τον πολιτικό έλεγχο και επο­
πτεύεται από αυτόν.
χΑπό την αρχή μέχρι το τέλος της Αντιγόνης, ο επίδοξος σφετεριστής
Πολυνείκης κατηγορείται για το ότι συγκρότησε ένα στρατό εκτός
νόμου για να αποκτήσει τον έλεγχο των Θηβών. Επί πλέον, οι φύλα­
κες του Κρέοντα υπηρετούν όχι ως κατασταλτικά όργανα —που
μπορεί να το βάλουν στα πόδια και ν’ αλλάξουν στρατόπεδο όταν τα
πράγματα για το βασιλιά τους δεν πάνε καλά— αλλά μάλλον ως
απρόθυμοι στρατιωτικοί που επιβάλλουν νόμους οι οποίοι δεν είναι
απαραίτητα της αρεσκείας τους. Πουθενά ο «στρατηγός» τους δεν
είναι κάποιος θεϊκός πρίγκιπας. Αυτοί οι ένοπλοι άντρες λοιπόν μπο­
ρούν ελεύθερα να προσφέρουν συμβουλές, ακόμη και να μιλάνε με
αγένεια αν χρειαστεί, στο διοικητή τους ο οποίος ασκεί εξουσία α­
ποκλειστικά μέσω της θέσης του ως νόμιμης κεφαλής του κράτους.
Ο Φύλακας, μάλιστα, μέμφεται τον Κρέοντα για τη βιάση του να
του απευθύνει αστήρικτες κατηγορίες: «Κρίμα κριτής να κρίνει δί­
χως κρίση!» [στ. 325]. Ο Σοφοκλής έγραφε μ.έσα σε μια κοινωνία
όπου σχεδόν κάθε εκλεγμένος Έλληνας στρατηγός κάποια στιγμή ή
66
  Κ Ε ΙΊΤ Ο Μ Ε Ν Ο Ι   Α Ν ΕΛ Λ Η Ν Ε 
θα π λήρω νε π ρόστιμο ή θα εξοριζόταν, θα εξοστρακιζόταν ή θα εκτε-
λούνταν, όπου σχεδόν κάθε αρχηγός π ολεμούσε π λάι στους άντρες
του και σχεδόν π οτέ δεν επ ιβίω νε όταν δεν επ ιβίω νε ο στρα τός του.
Ο ίδιος ο συγγραφ έας του δράματος είχε οδηγήσει άντρες στη μ ά χη
και είχε υπ ηρετήσει ω ς ελεγκτής άλλω ν που είχαν απ οτύχει. Κ α νείς
στο ακροατήριο του   οφ οκλή δεν θα το είχε θεω ρήσει παράξενο που
ένας στρα τιώ της αμφ ισβητούσε τον αρχηγό του ή που ένας ταπ εινός,
απ λός οπ λίτης ήτα ν σοφ ότερος από το στρα τηγό του. Ό π ω ς μας
θυμίζει ο Α ριστοτέλης, για την Α θήνα, «σε όλα τα αξιώ ματα που
συνδέονται με το στρα τό εκλέγονται με φ ανερή ψ ήφ ο».
Η συνταγματική και συναινετική διακυβέρνηση είναι δυτική ιδέα.
Η ιδέα της συντα γμ α τικής διακυβέρνησης διαπ οτίζει κάθε π λευρά
της Αντιγόνης. ΙΙα ρ ’ όλο που οι Έ λληνες τρα γικοί χρησιμοπ οιούν
αναχρονιστικά τις συμβάσεις του π ρώ ιμου μύθου, κα ι γ ι’ αυτό η δρα­
μ α τική α ρχιτεκτονική έχει να κάνει με τον κόσμο τω ν βασιλιάδω ν
κα ι τω ν π ατριώ ν που π ροηγήθηκε της π όλης-κρά τους, ένα μεγάλο
μέρος της Αντιγόνης έχει να κάνει με τις αντιφ άσεις εντός του νόμου,
της διακυβέρνησης κα ι του νομικού συστήμ α τος —-ζητήμ α τα που
διακυβεύονταν σε μεγάλο βαθμό στον αθηναϊκό κόσμο του π έμπ του
π .Χ . αιώ να που ζούσε ο   οφ οκλής. Ο π οιητής μεταμορφ ώ νει τη
μυθική μοναρχία τω ν Θ ηβώ ν σε μια γνήσια σύγχρονη π όλη-κρά τος,
όπου οι π ολίτες π ρέπ ει να φ τιάχνουν νομοθεσία κι ω στόσο να ζουν με
κείνη την απ όφ αση της π λειοψ ηφ ίας, έστω κι αν είναι απ λώ ς νόμιμη
και καθόλου ενάρετη ή ηθική. Ο Κ ρέω ν π ρέπ ει να ανακοινώ σει το
διάταγμα «σε όλο το λα ό». Η Α ντιγόνη και η αδερφ ή της Ισμ ήνη
αναγν(ορίζουν ότι το να θάψουν τον αδερφ ό τους και να παραβιάσουν
έτσι το νόμο της π όλης είναι παράνομο και κα τά συνέπεια «εναντίον
τω ν π ολιτώ ν». Ό τα ν ο Κ ρέω ν καυχιέται για τη δύναμή του να επιβάλει
το διάταγμα του κρά τους, ο ίδιος του ο γιος, ο Α ίμ ω ν, του αντιλέγει:
«Π όλ η καμιά δεν είναι ενός ανθρώ π ου» [σ τ. 731]. Κ α μ ιά π όλη-κρά ­
τος, ακόμ η και η πιο ολιγα ρχική, δεν ήτα ν.
·* Ο ίδιος ο Κ ρέ(υν απ οδεικνύεται τρα γική φ ιγούρα, ένα ολότελα δυ­
τικό λογικό πλάσμα που αφ ιερώ νεται στο νόμο π άνω απ ό κάθε άλλο
67
Π Ο ΙΟ     Κ Ο Τ Ω   Ε ΤΟ Ν Ο Μ Η ΡΟ ;
ανθρώ πινο και θεϊκό μέλημ α. Είνα ι τρα γικός από μόνος του, όχι α ­
π λώ ς επ ειδή π ηγαίνει ενάντια στην ηθική ομοφ ω νία τω ν π ολιτώ ν
του και στην επιθυμία τω ν θεώ ν, αλλά επ ειδή το κάνει με την ειλικρινή
π επ οίθηση ότι ω ς κεφ αλή του κράτους εμμένει σε μια απ α ρα ίτητη
ελληνική έννοια συναινετικής διακυβέρνησης —κά τι που υπ άρχει μ ό­
νο «ότα ν οι π ολίτες κυβερνούν και στη συνέχεια κυβερνοόνται με τη
σειρά τους», σύμφ ω να με τον Α ριστοτέλη.
Η θρησκεία είναιχω ριστή από την πολιτική εξουσία και υποκείμενη
σ ’ αυτήν.
  την ελληνική π όλη-κρά τος κανένας αρχιερέας δεν διαθέτει απ όλυτη
π ολιτική εξουσία. Α υτός ο διαχω ρισμός τω ν ρόλω ν θα διαρκέσει και
κα τά την ελληνιστική επ οχή (απ ό τον ύστερο τέτα ρτο π .Χ . αιώ να
μέχρι τον π ρώ το) κα ι θα καθιερώ σει ένα ιδεώ δες που θα εξυπ ηρετήσει
τους αναμορφ ω τές για τους επ όμενους είκοσι π έντε αιώ νες. Η βουλή
και η εκκλησία του δήμου διοικούν τις π ολιτικές και στρα τιω τικές
υπ οθέσεις —οργανώ νουν εκλογές, ψ ηφ ίζουν τη νομοθεσία, διορίζουν
στρα τηγούς, καλούν τους στρα τιω τικούς, περιμένουν από τους π ολί­
τες, όχι απ ό το κρά τος, να προμηθεύσουν όπλα. Την επ οχή της π ό­
λης-κρά τους κανένας ελεύθερος π ολίτης δεν υπ οκλίνεται ούτε π ρο­
σκυνάει μια ζω ντανή θεότητα πεσμένος κα τά γης. Π ροφ ήτες, μάντεις
και ιερείς τελούν εορτές, θυσίες, δίνουν συμβουλές και ερμηνεύουν το
υπ ερφ υσικό· δεν κατευθύνουν την κρα τική π ολιτική ρετ 86 ούτε π α ­
ραβιάζουν τη θέληση της εκκλησία ς του δήμου. Ο άρχω ν δεν είναι ο
ενσαρκω μένος θεός, π ου π αντρεύεται την αδερφ ή του, οδηγεί το λαό
του σε δημόσια π ροσευχή και θυσία, επ ιβλέπ ει το χτίσιμ ο του τάφ ου-
μνημείου του ή κάθεται σε θρόνο π ου π αριστάνει π αγόνι. Ο ιερέας
μπ ορεί να απ ειλήσει ή να υπ νω τίσει στην π ροσπ άθειά του να μ ετα -
π είσει την εκκλησία του δήμου, αλλά πρέπεινα τη μεταπ είσει.
Έ τσ ι, στην Αντιγόνη, ο μάντης Τειρεσία ς, που μ έσω της υπ ερφ υ­
σικής του τέχνης κα τέχει μεγαλύτερη σοφ ία α π ’ όση ο Κ ρέω ν, λοι-
δορείται («το σινάφ ι τω ν μάντεω ν λατρεύει τον π α ρά » [στ. 1042])
κα ι διώ χνετα ι από το βασιλιά. Ό τα ν του λένε να φ ύγει, φ εύγει. Δ εν
είναι η ιερόσυλη κα κομετα χείριση του ευσεβούς Τειρεσία από τον Κ ρέ-
68
  Κ Ε Π Τ Ο Μ Ε Ν Ο Ι   Α Ν ΕΛ Λ Η Ν Ε 
οντα εκείνο π ου κατα δικά ζει τον τελευταίο- η παράνοια μάλλον και ο
π ολιτικός του εξτρεμισμός τον κάνουν να απ ορρίψ ει τις υγιείς, λογι­
κές συμβουλές της οικογένειας και τω ν φ ίλω ν του. Κ ανένας Έ λληνα ς
δεν θα σκεφ τόταν ότι ο Τειρεσίας έπ ρεπ ε να α σκήσει βέτο ή ότι ο
Κ ρέω ν θα μπ ορούσε να διαβάσει -’-ους οιω νούς. Ο Π λά τω ν έβλεπ ε το
μάντη κα ι τον π ολιτικό ω ς ξεχω ριστούς- «ο μ ά ντης, υπ ερόπ της με
π ερηφ άνια κι επ ιρροή» δεν έπ ρεπ ε να παρεμβαίνει στη δια κυβέρνηση,
«όπ ω ς στην Α ίγυπ το, όπου ο βασιλιάς δεν μπ ορεί να κυβερνήσει αν
δεν έχει την εξουσία του ιερέα ».
Μ -/; εμπιστευόμενοι ούτε τον πλούσιο ούτε τον φτω χό, οι Έλληνες
της π όλεω ς έχουν μεγάλη πίστη στο μέσο πολίτη (ο πνευματικός
πρόδρομος της δικής μας εμπιστοσύνης στη μεσαία τάξη).
Ο μ ικροκτημ α τία ς α γρότης, ο βοσκός, οι τεχνίτες, η τροφ ός, ο π ολί­
της-σ τρα τιώ της, ιδού οι ανύμνητοι ήρω ες του ελληνικού τραγικού
και κω μ ικού θεάτρου. Α υτοί οι δευτερεύοντες αλλά ουσιαστικοί χα ­
ρα κτήρες και τα μέλη του χορού π αρέχουν το σταθερό φ όντο για το
φ όνο, την αιμομειξία κα ι την τρέλα μιας βασιλικής κα ι θεϊκής μυθι­
κής ελίτ π ου ζει σε διαφ ορετικό κόσμο από εμάς τους υπ όλοιπους.
Α π ό την αρχή κιόλας του δυτικού π ολιτισμού, η Ελλά δα δημιούργη­
σε ένα αντια ριστοκρατικό ήθος, συχνά εχθρικό π ρος τη συσσώ ρευση
του π λούτου και στην όλη ιδέα του πλούσιου με επ ιρροή, και είναι
μια απ ό τις ελά χιστες κοινω νίες στην ιστορία του π ολιτισμού που το
έκαναν.
Ο ι Έ λληνες απ ό τη φ ύση τους είχαν μάλλον κα χυπ οψ ία παρά
θαυμασμό για την π λουτοκρατική ιεραρχία κα ι για ό,τι απ ειλούσε
την α π οκεντρω τική φ ύση της π όλης, που είναι η φ υσική έκφ ραση
μιας κοινω νίας ισοτίμω ν. Ο Α ίμω ν π ροειδοπ οιεί τον π ατέρα του τον
Κ ρέοντα ότι ο κόσμος θρηνεί για τη θανατική κα τα δίκη της Α ντιγό­
νης, για την ανάγκη να σκεφ τεί τη γνώ μη του «κοινού ανθρώ π ου»,
«του-λα ον π ου μοιράζεται την π όλη μ α ς».   την Αντιγόνη του   ο­
φ οκλή (π ου ήτα ν και ο ίδιος απ ό καλή οικογένεια, γιος πλούσιου
«βιομ ηχά νου»), η τάση της λα ϊκότητα ς εμφ ανίζεται έντονα προς κάθε
κατεύθυνση —οικονομική, κοινιυνική και π ολιτική. Ο ίδιος ο Κ ρέω ν
69
Π Ο ΙΟ     Κ Ο Τ Ω   Ε ΤΟ Ν Ο Μ Η ΡΟ ;
μαίνεται εναντίον της δύναμης του χρήμ α τος: «Θ α δεις τους πιο π ολ­
λούς ότι τα κέρδη της ντροπ ής τούς χαντακώ νουν και δεν τους σώ ζει
τίπ οτα » [στ. 314-315], Ν ω ρίτερα είχε συμπ εράνει: «Δ ε φ ύτρω σε
χειρότερη καμιά εφ εύρεση στον κόσμο σαν το χρήμ α » [σ τ. 296-297],
Τόσο ο   οφ οκλής όσο και ο Ευριπ ίδης π ροικίζουν τους μέσους
αγγελιαφ όρους, φ ύλακες, α γρότες, κήρυκες, οικονόμους και βοσκούς
με ένα ευχάριστο βαθμό κοινής λογικής· είναι πονηροί, οξύνοες, ευαί­
σθητοι, σπάνια απ λοϊκοί, σπάνια «π α λιά τσοι». Ο Α γγελιαφ όρος στην
Αντιγόνη σχολιάζει ξερά το βασιλικό φ ιάσκο: «  όδια ζε π λούτη σω ρό
στο κα τώ ι, κα ι, αν λα χτα ρά ς, ζήσε βασιλικά, μα αν η χαρά σου
π έταξε, δε σου χαράμιζα ούτε καπ νού σκιά , μπ ρος στη χαρά, να τ’
α γορά σω » [σ τ. 1149-1152]. Δ εν είναι απ ορίας άξιο που το έργο τε­
λειώ νει με τα λόγια: «Λ όγια μεγάλα ξιπασιάς με συμφ ορές μεγάλες
π ληρώ νοντα ι» [στ. 1321-1323] —λέξεις που εκείνες τις επ οχές θα
είχαν κοστίσει σε έναν Γϊέρση το κεφ άλι του. Μ ε δυο λόγια, ο   οφ ο­
κλής αντλούσε απ ό την πλούσια αντιαριστοκρατική π αράδοση τω ν
π ερασμένω ν δύο αιώ νω ν, απ ό στοχα στές που π οίκιλλαν απ ό τον Ό ­
μηρο και τον Η σίοδο μέχρι τον Α ρχίλοχο, τον   άλω να και τον Φ ω ­
κυλίδη, που όλοι τους αρέσκονταν να εκθέτουν την ά σχημ η π λευρά
τω ν π λούσιω ν και φ ημισμένω ν. Ο Θ ουκυδίδης, σύγχρονος του   οφ ο­
κλή, βάζει τον Α θηναγόρα να λέει για την ικα νότητα το^ν ανθρώ π ω ν
να διοικούν ότι «οι π λούσιοι είναι βέβαια οι καλύτεροι διαχειριστές
του χρήμ α τος, αλλά οι συνετοί είναι οι καλύτεροι σύμβουλοι κι ο π ο­
λύς λαός ο καλύτερος κριτής, όταν δια φ ω τιστεί» [  Τ , 39].
Η ιδιω τική περιουσία καιη ελεύθερη οικονομική δραστηριότητα είναι
άτρω τες στον κυβερνητικό εξαναγκασμό και παρέμβαση.
  τον κόσμο της ελληνικής π όλης-κρά τους ο π ολίτης έχει δικαίω μα
επ ί της π εριουσίας του, το δικαίω μα να κληρονομεί και να κληροδοτεί
αυτό π ου είναι δικα ιω μ α τικά δικό του. Α υτό το α π οκεντρω τικό σύ­
στημ α εξηγεί το για τί οι "Ελληνες απ οίκιζαν (κα ι συχνά εκμ ετα λ­
λεύονταν) την ανατολική και νότια Μ εσόγειο αντί για το αντίστροφ ο.
  ε αντίθεση όμω ς με τις π ρω ιμ ότερες ανα κτορικές δυναστείες στην
Α νατολή και στο Ν ότο, η φ ορολόγηση και η α ναγκα στική εργασία
70
  Κ Ε Π Τ Ο Μ Ε Ν Ο Ι   Α Ν ΕΛ Λ Η Ν Ε 
τω ν ελευθέρω ν π ολιτώ ν ήταν σχεδόν ανύπ αρκτες. Ο Κ ρέω ν, όπ ω ς
και π ολλοί άλλοι συντηρητικοί, απ ό τον α ριστοκρά τη του έκτου π .Χ .
αιώ να Θ έογνη έω ς τον Π λά τω να , μαινόταν εναντίον της αύξησης
του κεφ αλαίου και του εμπ ορίου μεταξύ τω ν π ολιτώ ν, που είχε κα ­
ταστρέψ ει την κα τοχή του π λούτου και της εξουσίας ω ς δικα ίω μα
κάπ οιω ν απ ό τη γέννησή τους και μόνο, π ράγμα που απέβαινε εις
βάρος της δικής του κληρονομικής και κα τοχυρω μ ένης θέσης:
Δ ε φ ύτρω σε χειρότερη κα μ ιά
εφ εύρεση στον κόσμ ο σαν το χρήμ α .
Α υτό γκρεμ ίζει π όλεις, ανθρώ π ους ξεσπ ιτώ νει,
δα σκα λεύει κα ι π λανεύει το φ ρόνιμο
μυαλό να κυνηγά ει της ντροπ ής τα έργα.
[  οφ οκλής, Αντιγόνη, σ τ. 296-302]
Ο -πλούτος, χω ρίς απ όδειξη ηθ ικής, ανατρέπ ει τα σταθερά π ρότυπ α
κοινω νικής συμπ εριφ οράς και καθιερω μένης π ολιτικής εξουσίας, ανα­
στα τώ νει π αλιές ιεραρχίες καθώ ς και την υπ ακοή και τη συμμ όρφ ω ­
ση του λαού.
Μ ε δυο λόγια, η ελεύθερη αγορά —έστω και η λιγότερο εξελιγμένη,
π ρω τοκα π ιτα λιστική ελεύθερη αγορά τω ν Ε λλήνω ν— διαβρώ νει τα
κληρονομικά π ρονόμια, κάνοντας να επ ικρα τήσει ένα διαφ ορετικό και
μ ετα βλητό κριτήριο αξίας, βασισμένο στα επ ιτεύγμ α τα . Ό τα ν η αθη­
ναϊκή δημοκρατία είτε περιφ ρονείται από τον Ψ ευδο-Ξ ενοφ ώ ντα είτε
εγκω μ ιά ζετα ι από τον ίδιο τον Π ερικλή, η εστίαση είναι συχνά στο
λιμάνι και στην αγορά, τους τόπ ους του ελεύθερου εμπ ορίου και τω ν
συναλλαγώ ν που δίνουν δύναμη στον όχλο και σάρκα και οστά στην
αφ ηρημένη επ αγγελία της ισότητα ς.
Η αντίληψη της διαφωνίας και της κριτικής στη διακυβέρνηση, στη
θρησκεία καιστους στρατιω τικούς είναιεγγενής μεταξύ των Ελλήνω ν
της πόλεω ς.
Ο π ουδήπ οτε αλλού στη Μ εσόγειο, ο ταραχοπ οιός που φ ω νάζει δυνατά
και χαλάει τον κόσμο απ ομονώ νεται, απ οκεφ αλίζεται ή μ ετα μ ορφ ώ ­
νεται ριζικά σε αυλοκόλακα.   τον ελληνικό κόσμ.ο ο διαφ ω νώ ν —
7!
Π Ο ΙΟ     Κ Ο Τ Ω   Ε ΤΟ Ν Ο Μ Η ΡΟ ;
Α ία ς, Φ ιλοκτήτης, Α υσιστρά τη, Η λέκτρα , ΙΙρομ ηθεύς — γίνεταισυ­
χνά ο επ ώ νυμος ήρω α ς του θεατρικού έργου. Η Α ντιγόνη επ ιτίθεται
στον ελληνικό π ολιτισμό σε πολλά μ έτω π α, στην τυραννία του κράτους
επ ί του ατόμ ου, στον αλόγιστο σοβινισμό ενός οπαδού της αρσενικής
α νω τερότητα ς, στη μ α κα ριότητα και π α θ ητικότητα ενός άτολμου
σώ μ α τος π ολιτώ ν, στη σ χετικότητα ενός πιο σύγχρονου κόσμου που
αναπ τύσσεται ύπ ουλα μέσα του. Π ροειδοπ οιεί ότι κανένας θνητός,
έστω και με το κράτος στο π λευρό του, δεν μπ ορεί «να π ατά τω ν
θεώ ν τους αλάθευτους άγραφ ους νόμ ους» [στ. 453]   ε μια κα τά
μ έτω π ο ηθική αντιπ αράθεση με τον Κ ρέοντα , εξω θεί το βασιλιά στο
φ τηνό καταφ ύγιο της π ροκα τά ληψ ης εναντίον του γυναικείου φ ύλου.
Χ ά νοντα ς την υπ ομονή του, μπ ορεί μόνο να καταφ ύγει σε π αλικαρι-
σμούς: «Ό σο εγώ θα ζω , γυναίκα δε θα διαφ εντεύει» [σ τ. 523]. Ό τα ν
η αδερφ ή της Α ντιγόνης Ισμ ήνη, που είναι πιο μετρημένη και ά τολ­
μ η, απ οφ ασίζει τελικά να λάβει μέρος στην τα φ ή, δέχετα ι από την
Α ντιγόνη ένα ψ υχρό όχι: «Ε γ ώ δεν αγα π ώ εκείνη π ’ αγαπ ά με λό­
για » [στ. 541].
Θ α μπ ορούσε κανείς να πει ότι ο ίδιος ο   οφ οκλής θέλει να υπ ο­
νομεύσει την ίδια την π όλη που του επ ιτρέπ ει να ανεβάζει τα έργα
του, ότι χρησιμοπ οιεί την κρα τική επ ιχορήγηση για να πείσει τους
Α θηναίους π ροστάτες του ότι το π ρόβλημά τους, η αιτία της π αρακμής
τους, βρίσκετα ι στους ίδιους, όχι στους θεούς, στις γυναίκες, στους
ξένους, στους δούλους ή σε άλλους Έ λληνες. Ο σύγχρονός του Π ε­
ρικλής λέει ότι τέτοιος ελεύθερος λόγος «δεν απ οτελεί εμπόδιο αλλά
μάλλον ένα σημ α ντικό π ροάγγελο οπ οιασδήπ οτε δρά σης».
Α υτά τα εφ τά π αραδείγματα ελληνικώ ν π ολιτισμικώ ν αρχώ ν απ ό
την Αντιγόνη, π ου δεν έχουν καμιά σχέση με το έργο ω ς λογοτεχνία
ή π α ράσταση, είναι τυχα ίες επ ιλογές από ένα κα ι μόνο έργο· όμω ς
μπ ορούμε να βρούμε τα ίδια ήθη και αξίες στην Απολογία Σω χράτους
του ΙΙλά τω να , σε ένα κεφ άλαιο της ιστορίας του Θ ουκυδίδη, στις
Βάχγες του Ευριπ ίδη ή σ ’ ένα λόγο του Δ ημ οσθένη. Α ντίθετα με
γρα π τά της ίδιας επ οχής αλλού, η ελληνική λογοτεχνία , ακόμη και
όταν ασχολείται με το κράτος ή τη θρησκεία, σπάνια ελεγχόταν από
  Κ Ε Π Τ Ο Μ Ε Ν Ο Ι   Α Ν ΕΛ Λ Η Ν Ε 
αυτά τα κα τεστημ ένα . Εξα ιτία ς αυτής της στενής σχέσης μεταξύ
κειμένου και π ολίτη, μπ ορούμε να διακρίνουμε τι θεω ρεί ω ς δεδομένο
η πόλις σχετικά με την κοινω νία, σε αντίθεση με τα συμφ έροντα του
κράτους ή τη γραμμ ή της χορείας τω ν ιεροφ αντώ ν. Κ ά τω από αυτές
τις απ οκλειστικά ελληνικές υποθέσεις σχετικά με τον τρόπ ο με τον
οποίο έπ ρεπ ε να είναι οργανω μένο το κρά τος, βρίσκονται πιο θεμε­
λιώ δεις π επ οιθήσεις σχετικά με την ίδια την ανθρω π ότητα.
Ε Λ Λ Η Ν ΙΚ Η   Ο Φ ΙΑ
Ο ι ελάχιστοι τ:ου διεκδικούν τώ ρα αυτή τη δυτική κα τα γω γή, δεν
μπορούν να καθίσουν άπ ραγοι, αυτάρεσκα σίγουροι για την ελληνική
τους κληρονομιά. Η π αράδοση μπ ορεί (κα ι π ράγματι έτσι συμβαίνει)
να χά θηκε και να ξεχά στηκε. Ο ι Α μερικανοί δεν πρέπ ει να θεω ρούν
ω ς δεδομένο ότι θα συνεχίσουν να σκέφ τονται και να ενεργούν σαν
Έ λληνες μόνο και μόνο επ ειδή οι θεμελιω τές του έθνους τους —ω ς
επί το π λείστον μ ελετητές τω ν Κ λα σικώ ν — πριν από δύο αιώ νες κα ­
θιέρω σαν ξανά σε τούτη την ήπειρο μια ελεύθερη οικονομία, μια συ­
ντα γμ α τική δημοκρα τία , ένα ιδεώ δες δικαιοσύνης και μια π αράδοση
φ ιλελεύθερης διαφ ω νίας π άνω στο π ρότυπ ο του ήθους τω ν Ελλήνω ν.
Το δυτικό π ρότυπ ο δεν είναι αυτόμ ατο και δεν εμφ ανίστηκε στους
Έ λληνες εκ του μηδενός —ούτε επ ιβίω σε μέχρι σήμερα χω ρίς αιώ νες
π αρεκβάσεω ν, διακοπ ώ ν και επ ιθέσεω ν. Π ολλές φορές η Δ ύση έχει
γυρίσει την π λά τη στα κα λύτερα στοιχεία τω ν Ελλήνω ν και για αι­
ώ νες υπ έστη τις συνέπ ειες: θρησκευτική αδιαλλαξία, π ολιτικός αυτα ρ-
χισμ ός, βάρβαρη λογοκρισία, μαζικοί φόνοι και απ όλυτη απ ουσία π ο­
λιτισμού. Ο ι ελληνικές αρχές δεν ήταν απ λώ ς τυχαία φ αινόμενα της
δύσκολης γεω γραφ ίας της νότιας Βα λκα νικής, της ιδιαίτερης θέσης
μέσα στο π ήγαιν' έλα της ανατολικής Μ εσογείου, τω ν δρα στηριο­
τήτω ν στο ύπαιθρο που οφ είλονται στο ζεστό καιρό, ή τω ν κόπ ω ν
λίγω ν ιδιοφ υώ ν ανθρώ ποον σε κείνη την ταραγμένη επ οχή.
Ο ι ελληνικοί θεσμοί δεν ήταν τυχαία συμβάντα. Ή τα ν, μάλλον,
προϊόντα της εξαιρετικά ιδιαίτερης κοσμοθεω ρίας του πληθυσμού.   τη
73
Ι10Ι0    Κ Ο Τ Ω   Ε ΤΟ Ν Ο Μ Η ΡΟ ;
γένεσή της η ελληνική θεώ ρηση του κόσμου είναι, ω ς επί το π λείστον,
ανεξάρτητη και α γροτική, απ ομονω μένη και αυτοδύναμη —ένας συ­
γκεκριμένος τρόπ ος κα τα νόησης του ανθρώ που στο φ υσικό σόμπ αν
και ολοένα και πιο δια φ ορετικός, φ οβόμαστε., απ ό την επ ικρατούσα
τά ση της αμερικανικής σκέψ ης στα τέλη του εικοστού αιώ να. Η
συντα γμ ατική διακυβέρνηση, ο σοβινισμός μιας μεσαίας τά ξης, ο α ­
τομ ικισμ ός, η διχόνοια, η α υτοκριτική, η ελευθερία της έκφ ρα σης, η
ανοιχτή οικονομία και οι π όλεμοι τω ν στρα τιω τικώ ν ήταν μόνο οι
απ τές εκδηλώ σεις πιο θεμελιω δώ ν αξιώ ν, μιας ξεροκέφ αλης λογικής
γεννημένης απ ό τον αυτοδύναμο τρόπ ο ζω ής του αγροτικού δήμου,
π ου βασιζόταν ( ΐ)σ τη θεώ ρηση του κόσμου με πιο απ όλυτους όρους·
(2) στην κατα νόηση της θλιβερής, τρα γικής φ ύσης της ανθρώ πινης
ύπ αρξης· (3) στην επ ιδίω ξη αρμονίας μεταξύ λόγω ν και έργω ν· και
(4) στην ανυπαρξία ψ ευδαισθήσεω ν σχετικά με το ρόλο του π ολιτισμού
στην ανθρώ πινη ιστορία.
Μ άλλον απόλυτοι σ ’ ένα κόσμο αβεβαιότητας.
  τον κόσμο της π όλης, π ου μπ ορούσαν να ελέγξουν, οι φ ιλόσοφ οι
Ιΐλ ά τω ν κα ι Α ριστοτέλης έφ εραν στο π ροσκήνιο ιδέες όπ ω ς η π ρο­
αίρεση, η ευθύνη, η κα τα δίκη και η τιμω ρία . Δ εν π ροβληματίζονταν
και πολύ για ελαφ ρυντικά, για τοπ ικά ήθη, π εριβαλλοντική μειονεξία,
μειω μένη ικα νότητα κα ι π ροσω ρινή π αραφ ροσύνη. Φ υσικά , δεν αρ-
νούνταν ότι τέτοια σχετικά π ροβλήματα υπήρχαν, αλλά ανησυχού­
σαν γ ι’ αυτά λιγότερο α π ’ όσο εμείς τώ ρα . Ο ι Έ λληνες δεν αγνοού­
σαν τα τεχνά σμ α τα τω ν παιδιώ ν που έκλαιγαν. τα>ν μελίρρυτω ν ρη­
τόρω ν, της τρομ οκρά τησης με απ ειλές για σω μ α τική βλάβη και του
α π οκλεισμ ού τω ν ενόρκω ν στα δικα στήριά τους, αλλά συνήθω ς
αναγνώ ριζαν αυτά τα π ράγματα ω ς· αυτό που ήτα ν — έξυπνοι, σοφ ι­
στικοί, απ ελπ ισμένοι και μερικές φ ορές επ ιτυχημένοι τρόπ οι για να
αποφ ύγουν το ξίφ ος και το κώ νειο.
Ο Π ενθεύς στο έργο του Ευριπ ίδη Βάκχαιείναι π ροσω ρινά π αρά-
φ ρω ν και π αιδιάστικα ανόητος όταν προσπαθεί να ρίξει έναν θεό κυ­
νηγώ ντα ς τον, παρά τα ύτα ο δύστυχος έφ ηβος π ληρώ νει για τη νεα­
νική του απ όπ ειρα να π ροκαλέσει μακελειό. Π αρά τον άγριο διαμελι-
  Κ Ε Π Τ Ο Μ Ε Ν Ο Ι  Α Ν ΕΛ Λ Η Ν Ε 
σμό του, θυμόμαστε ότι κι αυτός είχε θελήσει να σκοτώ σει. Ο Ο ιδί-
π οδας του   οφ οκλή —θύμα τω ν π εριστάσεω ν της γέννησής του —
είναι ενσυνείδητα ένοχος μόνο για υπ ερβολική αυτοπ επ οίθηση, ω σ τό­
σο στη Θ ήβα έχουν διαπ ραχθεί αιμομειξία και φ όνος. Μ ήπ ω ς κάπ οιος
άλλος από τον αγνοούντα Ο ιδίπ οδα διέπραξε αυτά τα εγκλήμ α τα ; Ο
ίδιος ο Ο ιδίπ οδας απ αντά στο ερώ τημ α με ένα ηχηρό όχι. Η Κ λ υ­
ταιμνήστρα του Α ισχύλου είχε αρκετούς λόγους να σκοτώ σει τον μοι­
χό, π αιδοκτόνο σύζυγό τη ς, αλλά η πράξη της δεν έπ αυε να είναι
φόνος εκ π ρομ ελέτης, και πεθαίνει.   ύμφ ω να με τα λόγια που της
βάζει ο Α ισχύλος στο στόμ α : «Θ α με σκοτώ σουν, όπ ω ς εσκότω σα κι
εγώ με δόλο».
Π ρέπ ει όλοι να εξιλεω θούν —στα μά τια μ α ς, συχνά π άσχουν
υπ ερβολικά —, για τί η ελληνική αρχή είναι ότι η α π ρόκλητη βία είναι
π άντα λάθος, συχνά ακόμ η και α υτή που έχει ακολουθήσει μια π ρό­
κληση· τα. άτομα π ληρώ νουν για την αναντίρρητη ιδέα ότι το απ όλυ­
το είναι λιγότερο επικίνδυνο απ ό το σχετικό. Το ένα οδηγεί χω ρίς
έλεγχο στην υπ ερβολή, αλλά το άλλο π άντα σε ηθική κενότητα . Ω ­
στόσο, κάπ οια ανταπ όδοση δεν είναι απ λώ ς α στόχα στη εκδίκηση,
όπ ω ς μας θυμίζει ο Π λά τω ν στον Πρω ταγόρα, αλλά «για χάρη του
μέλλοντος, για να μη διαπράξει πάλι αδικία ούτε αυτός ο ίδιος ούτε
άλλος, όποιος θα δει τούτον να τιμ ω ρείτα ι» [3245], Είνα ι «τιμ ω ρία
χάρη της π ρόληψ ης», έτσι ώ στε αυτός που κάνει το κα κό «μ ε την
τιμω ρία να βελτιω θεί». Για τους Έ λληνες, μια κοινωνία που δεν μ π ο­
ρεί να τιμ ω ρεί αλλά μόνο να συγχω ρεί και να εκλογικεύει είναι εξίσου
ένοχη, εξίσου αήθης όσο και ο ίδιος ο εγκλημ α τία ς. Μ ας ζητά ει π ε­
ρισσότερο να μπ ούμε στ7]ν κονίστρα και να βρομιστούμε με το κα κό,
να τιμω ρήσουμε π ρόσω π ο με π ρόσω π ο τον άξαφνα μετανοημένο, παρά
να ξεχνάμε και να αγνοούμε από ασφ αλή και αυτά ρεσκη α π όστα ση.
Ο Θ ουκυδίδης γράφ ει για την π ολιτική αναταραχή στην Κ έρκυρα :
Επ ίδοξοι ριζοσπ άστες και επ αναστάτες «για να εκδικηθούν τους ε­
χθρούς τους, κρίνουν ότι αξίζει να καταργούν π ροηγουμένω ς και να
μην αφ ήνουν να ισχύουν οι κανόνες του φ υσικού δικαίου, π άνω στους
οποίους στηρίζοντα ι οι κοινω νίες και πάνω στους οποίους μπορούν να
ελπίζουν και οι ίδιοι για τη σω τηρία τους, αν βρεθούν κά π οτε σε
75
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤ  ΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
κίνδυνο και τους έχουν α νά γκη». Α κόμ η και οι δολοφ όνοι και οι μ α ­
χαιροβγάλτες θα χρειαστούν κάπ οια μέρα τον α μ ετά βλητο, απ όλυτο
νόμο της π όλης-κρά τους. Ο Π λά τω ν λέει π ερίπ ου το ίδιο π ράγμα:
α κόμ η κα ι οι κλέφ τες, για να π ροστατευτούν απ ό τον α λληλοσκοτω -
μ ό, μοιράζουν μεταξύ τους τη λεία τους σύμφ ω να με μια αφ ηρημένη
και α μ ετά βλητη α ντίληψ η π ερί του τι είναι δίκαιο κα ι σω στό. Η
δικαιοσύνη είναι μια α π α ρα ίτητη και α π όλυτη ιδέα που υπ άρχει και
βελτιώ νετα ι από αμνημονεύτω ν χρόνω ν κα ι στην οποία π ρέπ ει να
μετέχουν όποιοι απολαμβάνουν ακόμα κα ι την ελα χιστότα τη έννοια
ανθρω π ιάς.
Για να υπάρξει η πόλις, δεν μπ ορεί να αλλάζει μόνο και μόνο για
να ανταπ οκριθεί στην π ερίσταση. Ο θάνατός της τον τέτα ρτο π .Χ .
αιώ να δεν ήτα ν στην π ρα γμ α τικότητα απ οτέλεσμα του διεφ θαρμένου
κα ι εξαντλημένου σώ μ α τος τω ν π ολιτώ ν ή της εισβολής τω ν Μ α κε-
δόνω ν, αλλά μάλλον της ανικανότητας ή της απροθυμίας να αφ υπ νί­
σει τους βασικούς θεσμούς και ήθη —κυβερνητικά , π ολιτικά , στρα τι­
ω τικ ά — ώ στε να ανταπ οκριθούν στις οικονομικές και κοινω νικές α ­
ναταραχές στην ανατολική Μ εσόγειο. Π ρά γμ α τι, οι τραγικοί ήρω ες
Ο ιδίπ οδας, Α ία ς, Α ντιγόνη κα ι Φ ιλοκτήτης του   οφ οκλή αντλούσαν
τη δύναμή τους απ ό την έτοιμη τα ύτισή τους με την ίδια την Α θήνα
του π έμπ του αιώ να, μια ισχυρογνώ μονα π όλη καταδικασμένη στη
συμφ ορά εξαιτίας της μεγαλόπ ρεπ ης αφ ροσύνης της και της απ ροθυ­
μίας της να π ροσαρμοστεί στον π ολύπ λοκο κόσμο τω ν μικρότερω ν
π ολιτειώ ν. Θ εω ρείτα ι π ροσβολή για τον Έ λληνα να τον απ οκαλέσουν
κόθορνο (το υπ όδημα π ου μπ ορεί να φ ορεθεί είτε στο δεξί είτε στο
αριστερό π όδι), δηλαδή άνθρω π ο που δεν έχει σταθερές π επ οιθήσεις,
πέρα απ ό την επ ιθυμία για α υτοσυντήρηση, όποια εγκα τάλειψ η αρ­
χώ ν κι αν συνεπ άγεται κά τι τέτοιο.
Το μήνυμα τω ν Ελλήνω ν μπ ορεί να είναι τρομ α κτικά κα ι συχνά
οδυνηρά απ όλυτο: η ηθική επ ιταγή της ελληνικής τραγω δίας είναι
«α μ ετά βλητοι νόμ οι». Τ α έθιμα κα ι η π αράδοση π ροέρχονται απ ό
τους θεούς. Τ α δια τά γμ α τα έχουν ηλικία αιώ νω ν κι είναι γραμμένα
σε π έτρα . Τ α δόγματα της πόλεως π ροέρχονται, κα τά τους ισχυρι­
σμ ούς, απ ό μυστηριώ δεις π ρογονικούς «νομ οθ έτες». Ο κα τα δικα σμ έ­
76
ΣΚΕΠΤΟΜΕΝΟΙ ΣΑΝ ΕΛΛΗΝΕΣ
νος φ ιλόσοφ ος   ω κρά της εξηγεί για τί π ρέπ ει να αποφ ύγει την α π ό­
δραση κα ι να π ροτιμήσει το κώ νειο. Η Α ντιγόνη επ ιλέγει τον π έτρινο
τάφ ο αντί για μια ζω ή όπου θα π ρέπ ει συνεχώ ς να κρύβετα ι για να
γλιτώ σει. Ο Π ερικλής επ ιπ λήττει τους π ολίτες που ετοιμάζονται να
του επιβάλουν π ρόστιμο ή να τον εξορίσουν. Ω στόσο, α υτή η απ ολυ­
τότητα δεν είναι σκληρός ή α στόχαστος δογματισμός ούτε τρέφ εται
μόνο από την π ίστη στο υπ ερφ υσικό. Δ ιαφ έρει απ ό το θρησκευτικό
μονότονο άσμα π ου λένε οι δρυΐδες, απ ό τις π έτρινες π λάκες του
Μ ω υσή κα ι απ ό τη φ ριχτή σφ αγή στην π υραμίδα τω ν Α ζτέκω ν. Ο ι
κανόνες τη ς, όποια και να είναι η υπ οτιθέμενη π ροέλευσή τους, στην
π ρα γμ α τικότητα δεν είναι προϊόν τω ν θεώ ν ή έστω κα ι απ λώ ς του
χρόνου, τω ν εθίμω ν ή της π ρα κτικής. Είνα ι οδηγοί σφ υρηλατημένοι
μ έσω δοκιμ ής και λάθους, υπέρ κα ι κα τά , συμφ ω νίας και διαφ ω νίας.
Ο ι Έ λληνες αποδίδουν την π ροέλευση τω ν νόμω ν κα ι τω ν π ολιτευ­
μ άτω ν που έχουν δοκιμα στεί απ ό το χρόνο σε π ολίτες-π ρογόνους π ου
είχαν ζήσει κα ι π ολεμήσει για την π όλη —τον Δ ράκοντα κα ι τον
  όλω να στην Α θήνα, τον Λ υκούργο στη   π ά ρτη, τον Π ιττα κό στη
Μ υτιλήνη, τους λεγάμενους Ε π τά   οφ ούς — όχι σε θεούς ή π ροφ ή­
τες. Α υτοί οι κανόνες, με άλλα λόγια, είναι το κοινω νικό συμβόλαιο
ενός σώ μ α τος ελευθέρω ν π ολιτώ ν. Ο ι κανόνες που παραμένουν α μ ε­
τά βλητοι προσφ έρουν μια μόνιμη, έστω κα ι δυσάρεστη ενίοτε, λύση
τόσο για τη σύγκρουση όσο και για το έγκλημ α . Η σω μ α τική δύνα­
μη και το νεύρο π ρέπ ει να τίθενται στην υπ ηρεσία της νόησης κα ι να
μεγεθύνονται απ ό ένα π νεύμα π ροσαρμοσμένο στις π ρα γμ α τικότητες
της ανθρώ π ινης φ ύσης —τα θεσπ ίσματα του Α ριστοτέλη που είναι
«εν μέρει φ υσικά, εν μέρει νομ ικά ».
  τον π υρήνα του ελληνικού συστήμ α τος π επ οιθήσεω ν βρίσκετα ι η
π ίστη ότι υπ άρχουν απ όλυτες σταθερές στον κόσμο, άχρονες κα ι απ ρό­
σβλητες απ ό κα τα στά σεις κα ι ερμηνείες, ένα μικρό αλλά ζω τικό σ ώ ­
μα γνώ σης π ου, ω ς επ ί το π λείστον, είναι αδιαπ ραγμάτευτο κα ι έχει
προέλθει απ ό κοινή συμφ ω νία. Είνα ι αυτό το ηθικό σύμπ αν που η
Α ντιγόνη απ οκαλούσε άγραπτα νόμιμα, οι άγραφ οι νόμοι π ου υπ ήρ­
χαν π άντα. Α π ό αυτό το π λαίσιο της ελληνικής σκέψ ης ο   ω κρά της
και ο Π λά τω ν συνεχίζουν τη μ ά χη εναντίον τω ν σοφ ιστώ ν, εκείνω ν
77
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤ  ΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
π ου επ ιδίω καν να μετατρέπ ουν φ τηνές κοινοτοπ ίες γύρω απ ό τη σ χε­
τικότητα («ο άρρω στος νομίζει ότι η τροφ ή είναι π ικρή· για τον υγιή
είναι γλυκιά ») σε Α λήθεια. Ο ι νόμοι του π ολιτεύμ α τος, η ιδιω τική
π εριουσία, η απ όστα ση μεταξύ θρησκείας κα ι π ολιτικής, ο σοβινι­
σμός μιας μεσαίας τά ξης, όλα αυτά είναι αδύνατα σε μια κοσμ ο­
θεω ρία υπ οκειμενική, συνεχώ ς ρευστή, π ου δεν στηρίζετα ι σ ’ ένα π υ­
ρήνα α μ ετά βλητω ν π επ οιθήσεω ν. Ο ι Έ λληνες δεν θα μπ ορούσαν να
φ τιάξουν ένα τόσο σημ α ντικό π ολιτισμό βασισμένοι στο αληθές επ ι­
χείρημ α , όπ ω ς το έθεσε ο Π λά τω ν, «βά σει του οποίου τα π άντα
λέγεται ότι είναι σ χετικά ».
Η ανθρώπινη φύση είναισταθερή στο χρόνο καιστο χώρο.
Α π ό την π εριγραφ ή του ιστορικού Θ ουκυδίδη σχετικά με τους φ τω ­
χούς μαθητές της μ ικρής, ά σημ ης κω μ όπ ολης Μ υκα λησσού, που
δολοφ ονήθηκαν χω ρίς κανένα απ ολύτω ς λόγο («η συμφ ορά που έ­
π εσε π άνω σ ’ ολόκληρη την π όλη ήταν α π ’ όλες η πιο μεγάλη, πιο
α π ροσδόκητη κα ι πιο δεινή» [Ζ' , 29]), απ ό τις απ ελπ ισμένες Μ ήδεια
κα ι Φ αίδρα του Ευριπ ίδη ή απ ό την τυπ ολογία τω ν εκφ υλισμένω ν
π ολιτευμά τω ν του φ ιλοσόφ ου Α ριστοτέλη μαθαίνουμε ότι ο άνθρω π ος
είναι —τι ά λ λ ο;— άνθρω π ος. Είνα ι ένα π λάσμα ανασφ αλές, στην
π ρω τόγονη μορφ ή του όχι ολότελα αισχρό αλλά, π α ρ’ όλα α υτά , ικα ­
νό για μεγάλο κα κό, αν τα έθιμα, η π αράδοση και οινόμοι της π όλης _
υπ οχω ρήσουν. Ο Α ριστοτέλης μας υπενθυμίζει στα Η θικά Ν ικομά-
χεια ότι «κα μ ιά απ ό τις ηθικές αρετές δεν είναι έμφ υτη στους αν­
θρώ π ους (...) αλλά έχουμ ε γεννηθεί με την ικα νότητα να δεχόμ α στε
αυτές τις αρετές και να τελειοπ οιούμαστε ω ς προς α υτές με τον
εθισμό» [1103α 17, 24-25],
Ο φ υσικός και ρομαντικός άνθρω πος της δικής μας γενιάς, απ ό
τον ευγενή άγριο του Ρουσό π ου είναι «π α ντού αλυσοδεμένος» μέχρι
τη «δημ ιουργική μαινάδα» του Ν όρμαν Ο . Μ π ράουν π ου περιμένει
να απ ελευθερω θεί, δεν θα π είσει π οτέ τον Έ λληνα μ ελετητή της αν­
θρώ π ινης φ ύσης, π ου έχει δει τις μαινάδες του Ευριπ ίδη στη σκηνή
ή έχει διαβάσει για π τώ μ α τα που ρίχνονταν σε οτιδήπ οτε μπ ορούσε
να κά ψ ει κα τά τη διάρκεια του λοιμού στην Α θήνα. Η δική μας
ΣΚΕΠΤΟΜΕΝΟΙ ΣΑΝ ΕΛΛΗΝΕΣ
σύγχρονη λατρεία του απ ολίτιστου κτηνάνθρω π ου βασίζεται π ερισσό­
τερο σ ’ ένα μύθο π αρά στην π ρα γμ α τικότητα τω ν εμπ ειρικώ ν απ ο­
δείξεω ν για τον τρόπ ο π ου τα π ράγματα ήτα ν, είναι και θα είναι. Δ εν
θα βρούμε ευτυχία , δεν θα βρούμε δικαιοσύνη, δεν θα βρούμε αλήθεια,
κα ι πολύ λιγότερο απ ελευθέρω ση, στη φ ύση μας και μόνο. Εντελώ ς
το αντίθετο.
Α π εναντίας, μας λένε οι Έ λληνες, η πόλις είναι η κα λύτερη και
η μοναδική μας π ιθανότητα να ελαχιστοπ οιηθείγια κάπ οιο χρόνο π ά ­
νω σε τούτη τη γη το κα κό που θα κάνουμε ο ένας στον άλλον. Ο
Α ριστοτέλης, στην αρχή κιόλας τω ν Π ολιτικώ ν του, επ ιμένει ότι τε­
λικά είμ αστε μόνο πολιτικόν ζφον, ένα «ζώ ο π ου κα τοικεί σε π όλη».
Για τους Έ λληνες, οι φ υσικές π αρορμήσεις, ανέλεγκτες απ ό τα π ερι­
οριστικά χαλινάρια του νόμου, της π αράδοσης και της π ολιτικής τά ­
ξης, δεν οδηγούν (όπ ω ς υπ οθέτουν μερικοί) σε απ ελευθέρω ση κα ι αυ­
τοπ ρα γμ ά τω ση αλλά πιθανότερα σε ολοκα ύτω μ α . Α κόμ η κι ένας ψ υ­
χα να γκα στικός οπαδός του νόμου όπ ω ς ο Κ ρέω ν στην Αντιγόνη, μο­
λονότι στερείτα ι ηθικής αίσθησης, έχει κάπ οια δικαιολογία που υπ ε­
ρασπ ίζεται το νόμο έναντι π εραιτέρω π ολιτικής ανατα ρα χής. Ο Η ρά ­
κλειτος λέει ότι «οι άνθρω ποι π ρέπ ει να μάχονται για τους νόμους
τους σαν να ήτα ν τα τείχη της π όλης τους» [α π . 44 Ο ϊεΐδ]. Κ α ι τα
δύο απ οτρέπ ουν τον εχθρό απ ό μέσα κι α π ’ έξω .
Δ ιακόσια χρόνια Ρομ α ντισμ ού με την π ίστη του στην π ρω τογενή
κρα υγή, στην π ύρινη ουσία του ανθρώ π ου, την π αγιδευμ ένη κα ι
πνιγμένη μέσα στο άσχημο π λα στικό κα ι αλουμίνιο της π όλης, α κό­
μη και η απ όλυτη και υπ εροπ τική εμπ ιστοσύνη του Δ ια φ ω τισμού
στη λύτρω ση του ανθρώ που μ έσω της καθαρής λογικής, της απ αλ­
λαγμένης απ ό έθιμα, π αραδόσεις, θρησκείες, και η π αραδοχή του
ανεξήγητου σχεδόν μας κατέστρεψ αν. Ξ εχά σα μ ε τι μας δίδαξαν οι
ιστορικοί Τ ά κιτος κα ι Π ολύβιος σχετικά με τους πιο σκοτεινούς α γ­
γέλους της φ ύσης μας: η αληθινή ελευθερία είναι χάος· ελευθερία
χω ρίς υπ ευθυνότητα είναι πιο συχνά α γριότητα · ένα άνετο «λουρί»
π ου δεν π ληγώ νει είναι κα λύτερο, ασφ αλέστερο για όλους μιας α π ’
όσο μια π όρτα κλουβιού ορθάνοιχτη· και η εκπ αίδευση και η μάθηση
— τα διορθω τικά του θρησκευτικού φ ανατισμού— μπορούν κι αυτές
79
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤ  ΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
να γίνουν άψ υχες αφ ηρημένες έννοιες που απ οδεικνύουν το κα κό ρω ­
μαλέο, το καλό απ λώ ς π ληκτικό και κοινότοπ ο. Ο άνθρω πος χω ρίς
την π ολιτεία, όπ ω ς γνώ ριζε ο Α ριστοτέλης, δεν είναι άνθρω π ος.
Ο ψ υχολόγος, ο σύμβουλος κα ι ο εκπ α ιδευτικός στο π ανεπ ιστήμιο
θεω ρούν συχνά απ λοϊκό όποιον υιοθετεί την ελληνική σκοτεινή άπ ο­
ψ η π ερί ανθρώ π ινης φ ύσεω ς. «Α π όλυτοι στις απ όψ εις τους», αντιλέ­
γουν. «Α φ ελείς, δίχω ς ευαισθησία οπ αδοί της π αραδοσιαρχίας, που
δεν έχουν επ αφ ή με τις λεπ τές απ οχρώ σεις και το διφ ορούμενο».
«Π ολιτικοί εξτρεμ ιστές». «Θ ρησκευτικοί φ οντα μ εντα λιστές». «Α δα ­
είς κα ι μονοδιάστατοι νεοφ ώ τιστοι». Ω στόσο, τα δικά τους «νέα »
ευρήματα στην π ρόσφ ατη κοινω νική επ ιστήμ η είναι «εκσυγχρονισμοί»
— συνήθω ς εν αγνοία τους— του Α ριστοτέλη, του Π λά τω να και του
συνόλου της ελληνικής π ολιτικής σκέψ ης: «η δημοκρατία π ροϋπ οθέ­
τει οικονομική και κοινω νική ισονομία»· «οι π λούσιοι και οι φ τω χοί
μοιράζονται μια π αρόμοια κα ι α νησυχητική ηθ ική»· «δύο γονείς είναι
πιο επ ιτυχημένοι από έναν»· «η φ τώ χεια δεν είναι π ά ντοτε εγγενώ ς
η αιτία της εγκλημ α τικότητα ς»· «η κοινοκτημ οσύνη κα ταστρέφ ει
την π ρω τοβουλία »· «μ ια ισχυρή μεσαία τάξη π αρέχει τον πυρήνα
της π ολιτικής στα θ ερότητα ς»· «οι νεαροί άντρες είναι υπεύθυνοι για
τα π ερισσότερα εγκλήμ α τα ».
Ο τω ρινός αιώ νας μας της ψ υχολογίας, της κοινω νιολογίας, της
ανθρω πολογίας και τω ν κοινοτικώ ν μελετώ ν — όλες τους διογκω μένες
υπ οκα τηγορίες της ελληνικής γρα μμ ατείας, ιστορίας και π ολιτικής —
δεν έχει εκπ ληρώ σει την υπ όσχεσή του στην Α μ ερική. Δ εν χρειάζε­
ται να είναι κανείς στρυφ νός αντιδρα στικός, ένας Ιαυά αίοΓ Ιεπ ιροπ δ
αοϋϊ, για να συμφ ω νήσει ότι εμείς ω ς άτομ α σε τούτη την επ οχή της
αφ θονίας δεν είμ α στε κα λύτερα π ροσαρμοσμένοι, ευτυχέστεροι, ευγε-
νέστεροι ή ασφ αλέστεροι ούτε π ερισσότερο νομοταγείς ή λογικοί ω ς
επ ί το π λείστον, κα ι σίγουρα δεν είμα στε ηθικότεροι α π ’ όσο έστω
έναν αιώ να πριν. Ο ι τέχνες του γάμου, της ανατροφ ής τω ν π αιδιώ ν
κα ι της ιδιότητα ς του π ολίτη δεν έχουν π ροοδεύσει τα τελευτα ία π ε­
νήντα χρόνια. Ο ι ψ υχοθεραπ ευτές μάς μιλούν τώ ρα για τις θεραπείες
τους για το στρες, την εξάντληση και την κρίση της μέσης ηλικία ς.
Ό μ ω ς αυτά είναι π ανάρχαια κα ι πολύ γνω στά σύνδρομα της τρα γι-
80
ΣΚΕΠΤΟΜΕΝΟΙ ΣΑΝ ΕΛΛΗΝΕΣ
κή ς, σύντομης ανθρώ π ινης π άλης ενάντια στο κα κό —οι Έ λληνες
μας θυμίζουν ότι συχνά η τεχνολογική και υλική π ρόοδος συνεπιφ έρει
ηθική οπ ισθοδρόμηση. Ο ι Έ λληνες θα έλεγαν ότι οι σύγχρονοί μας
ψ υχολογικοίσύμβουλοι έχουν, απ λώ ς και χω ρίς να το γνω ρίζουν, μ ετο­
νομάσει μια αιώ νια νόσο: επ ινόησε μια νέα ασθένεια και μ ετά να κα υ-
χηθείς για τη θεραπεία της.
Μ ε δυο λόγια , οι π ιστοί του μοντερνισμού (π ου δεν γνω ρίζουν τον
Θ ουκυδίδη, τον Π λά τω να κα ι τον Ευριπ ίδη) έχουν π αρανοήσει τη
φ ύση του ανθρώ π ου, το ρόλο του π ολιτισμού και τη σω στή ισορροπία
μεταξύ τω ν δύο. Ω ς απ οτέλεσμα , δεν έχουν αποδείξει ότι μπ ορούμε
να ξορκίσουμε τους δαίμονες απ ό μέσα μας με την εναίσθηση, τη
συμ βουλευτική, την κουβέντα , την τρυφ ερή φ ροντίδα, την απ οδοχή ή
μια ζεστή σουπ ίτσα . Ο ύτε, απ ό το άλλο ά κρο, μας έχουν π είσει ότι
θα έπ ρεπ ε απ λώ ς να ενδίδουμε στις φ υσικές μας ορέξεις. Ό τα ν κά ­
π οιος μέσα στην ελληνορω μαϊκή π αράδοση διερευνούσε τον «έσω ε­
αυτό του», το έκανε συχνότερα επ ειδή αντιλαμβανόταν ότι δεν είχε
— κα λώ ς ή κ α κ ώ ς— ανταπ οκριθεί στις π ροσδοκίες της κοινω νίας,
σπ ανίω ς για το αντίθετο.
Επ ειδή λοιπ όν η ζω ή δεν είναι ευχάριστη αλλά τρα γική κα ι εφ ή­
μ ερη, δεν ω φ ελεί να επ ινοούμε ιδέες κα ι θεραπείες που φέρνουν π ρο­
σω ρινή μόνο ανακούφ ιση απ ό την αλήθεια ότι κανείς μας δεν είναι
αθάνατος (ο Η ρόδοτος κάνει α κόμ η και τον Ξ έρξη, βασιλέα π άσης
Π ερσία ς, να κλάψ ει γ ι’ αυτό το αναπ όδραστο). Μ ια «ά σχημ η π αιδική
ηλικία », λοιπ όν, δεν έχει συνήθω ς π έραση στους Έ λληνες. Ό λοι έχουν
ένα π επ ρω μένο, αλλά α υτό το π επ ρω μένο μπ ορεί να βελτιω θεί ή να
χειροτερέψ ει, να διευρυνθεί ή να στενέψ ει μόνο με την ελεύθερη βού­
ληση. Ο κα τα λύτης γι’ α υτή την επ ιλογή είναι ο χαρακτήρ ή ήθος,
η απ όλυτη σφ ραγίδα τω ν Ελλήνω ν απ ό τη γέννηση που βγάζει αγίους
απ ό το γκέτο και δαίμονες απ ό το Μ π έβερλι Χ ιλ ς. Είνα ι μια συνθή­
κη με τον εαυτό σου, όχι ένα π ρόσχημ α για τους άλλους. Μ ήπ ω ς
δεν είπ ε ο π ροσω κρα τικός Η ρά κλειτος ότι «ο χα ρα κτήρα ς του αν­
θρώ π ου είναι η μοίρα του» [απ . 119 ϋ ϊεΐδ];
Ο Ρω μ α ίος βιογράφ ος τω ν καισάρω ν   ουητώ νιος, αφ ού έγραψ ε
το χρονικό τω ν συμφ ορώ ν του αυτοκράτορα Γά ιου Κ α λιγούλα , κα -
81
6 - Ποιος σκότωσε τον Όμηρο;
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤ  ΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
τα λήγει, ω στόσο, ότι ο νεαρός άντρας ήτα ν κ α τ’ ουσίαν «τέρα ς». Το
σημερινό νομικό κα τεστημ ένο θα επ ισήμαινε ότι η απ όδειξη τέτοιω ν
εγκλημ ά τω ν είναι «π ροβλημ α τική» και ότι η κα τά ενενήντα εννέα
τοις εκα τό βεβα ιότητα για την ενοχή απ αλλάσσει τον Γά ιο —αναμ­
φ ίβολα οι νομικοί μας αϊτοί θα απαιτούσαν βιντεοταινίες με τα εγκλή-
μα τά του εν εξελίξει. Α κόμ η κι αν βρισκόταν ένοχος, μ ήπ ω ς δεν θα
υπ οστήριζαν τώ ρα οι συμπ εριφ οριστές ότι η διαστροφ ή του εφ ήβου
κα ι ο σαδισμός, οι βιασμοί, ο εξαναγκασμός σε σοδομισμό κα ι η εξα-
χρείω ση (οδυνηρές λέξεις όλες) δεν ήτα ν α π οτελέσμα τα του κα κού,
αλλά π ροκλήθηκαν απ ό τον π ρόω ρο θάνατο του π ατέρα του ή την
εκτέλεση τω ν αδερφ ώ ν του; Ά ραγε τον π ήρε π οτέ κανείς αγκαλιά
τον Γά ιο;   ε τέτοιου είδους μυαλά το κα κό εξηγείται π ολύ εύκολα
μ ’ ένα σω ρό άλλα π ράγμ ατα. Για τον κοινω νικό επ ιστήμ ονα, οι βλα­
βερές εμπ ειρίες της π ρώ ιμ ης π αιδικής ηλικίας και μόνο π αρήγαγαν
τις προφ ανείς απ οκλίσεις από τους έμφ υτους ανθρώ πινους κανόνες
αλήθειας κα ι ομορφ ιάς. Ο ι ψ υχολογικοί σύμβουλοι θα π ρόσθεταν βια­
στικά ότι ο καημένος ο Γά ιος είχε γίνει «μ π α λά κι» ω ς π αιδί απ ό τον
ένα κηδεμόνα στον άλλον. Ο ι π ιέσεις της ιεραρχίας κα ι του α ντα γω ­
νισμού της αυλικής ζω ής ήτα ν σίγουρα σκληρές για το βασιλόπ ουλο.
Η π ρόω ρη φ αλάκρα του τού π ροκάλεσε αναμφ ίβολα ανασφ άλεια κα ι,
ω ς αντιστάθμισμα, ματαιοδοξία. Η π ρώ ιμ η επ ιληψ ία του απ έκλεισε
κάθε π ιθανότητα για φ υσιολογική ζω ή. Τα στρεβλά π ρότυπ α ρόλω ν
απ ό την Ιουλία γενεά π ρέπ ει οπ ω σδήπ οτε να έβλαψ αν την π αιδική
ψ υχή κα ι την α υτοεκτίμ ησή του. Για τους σύγχρονους θεω ρητικούς
μα ς, κά τι άλλο από το κα κό —κα ι π ολύ λιγότερο τη γενική εκτί­
μηση του   ουητώ νιου π ερί έμ φ υτης τερα τω δία ς— εξηγεί για τί ο
Κ α λιγούλα ς, ένα «σ τρα τιω τικό π α π ουτσά κι»* και ανθρώ πινος όπ ω ς
εμ είς, π ιθανώ ς βίασε την αδερφ ή του, σκότω νε στην τύχη τους π ερα­
στικούς με τα ίδια του τα χέρια και απ ολάμβανε εξίσου τον αργό,
αδικαιολόγητο βασανισμό τόσο τω ν εχθρώ ν όσο και τω ν φ ίλω ν του.
Δ εν αξίζει ο νεαρός αυτοκρά τορας να τύχει ψ υχοθεραπ είας για τα
* Η ονομ ασία Καλιγού λας προέ ρχεται από το στρατιωτικό υπό δημ α αιΐι^ιιΐίΐ που
του είχαν χαρίσει οι ρωμ αϊκέ ς λεγεώ νες μ έ σα στις οποίες ανδρώ θηκε (Σ.τ.μ .).
ΣΚΕΠΤΟΜΕΝΟΙ ΣΑΝ ΕΛΛΗΝΕΣ
κα κά π ου τον ανάγκασε η κοινω νία να υπ οστεί; Ε μ είς, οι θεατές της
αμ αρτίας, ξεχάσαμε την π ροειδοπ οίηση του   ω κρά τη ότι η διάπ ραξη
αδικίας έρχετα ιδεύτερη στην κλίμ α κα της αήθους συμπ εριφ οράς, κα ­
θώ ς «μ εγαλύτερο όλω ν και π ρώ το ανάμεσα στα κα κά είναι το ν’ α­
δικεί κάπ οιος και να μην τιμ ω ρείτα ι» [Π λά τω ν, Γοργίας, 479(1],
Ο μοντερνισμός και ο αντικλασικισμός υπ οστηρίζουν ότι δεν υπ άρ­
χει στην π ρα γμ α τικότητα κα κό, αφ ηρημένο ή συγκεκριμ ένο, κα ι κα ­
τά συνέπεια δεν π ρέπ ει να ντρέπ εται κανείς για το ότι είναι αδύναμος
ή υπ οκύπ τει στις επ ιθυμίες, στην αρρώ στια ή στους π ειρασμούς.   την
π ρόσφ ατη αμερικανική θεραπ ευτική π ροσέγγιση στην ανθρώ π ινη φ ύ­
ση, η «κυβέρνηση» ή η «κοινω νία » ή το «π εριβά λλον» είναι οι ένο­
χοι, π οτέ οι εγγενείς αδυναμίες του ανθρώ π ου, η άγνοια, η δειλία και
η χα λα ρότητα . Ο μαρξισμός, ο κομμουνισμός, ο σοσιαλισμός, ο κα π ι­
τα λισμ ός, ο συντηρητισμ ός ή ο φ ιλελευθερισμός — μεγεθυσμένοι π ρό­
σφ ατα απ ό το στρες της ρύπ ανσης, το φ όβο του π υρηνικού ολοκαυ­
τώ μ α τος, την εξαχρείω ση π ου σφ υρηλατεί η βιομηχανοπ οίηση κα ι η
τεχνολογία , την απ ω θημένη μνήμη και τη δια τα ραχή της ελα ττω ­
μ α τικής π ροσ οχής— είναι τα απ ρόσω π α, αφ ηρημένα π ροβλήμ ατα .
Α ν εμείς οι σύγχρονοι ήμ α στε απ λώ ς πιο ορθολογιστές ή αν ήμ α στε
απ λώ ς λιγότερο ορθολογιστές κα ι πιο φ υσικοί, μας λένε τόσο οι φ ω ­
τισμένοι όσο και οι ρομαντικοί —αλλά σπ ανίω ς αν ήμ α στε απ λώ ς
πιο δυνατοί εσω τερικά , αν ήμ α στε απ λώ ς λιγότερο άπ ληστοι και δει­
λοί, αν απ λώ ς γνω ρίζαμε π ού συναντιούνται η π ίστη κα ι η λογι­
κ ή —, τότε οι κοινω νικοί μας π αθολόγοι θα εξαφ ανίζονταν. Α ντιπ α -
ραβάλετε αυτό με την Πολιτεία, όπου ο Π λά τω ν π αρουσιάζει ένα
σύνθετο σχέδιο για να μας κάνει να ζούμε κα λύτερα . Το συμπ έρασμα
του   ω κρά τη εκεί είναι απ λό και άμεσο: π ρέπ ει «να αναζητούμε και
να επ ιδιώ κουμε ένα π ράγμα μόνο: να μάθουμε να διακρίνουμε μ ετα ­
ξύ καλού και κα κού».
Ο ι γεμ άτοι αυτοπ επ οίθηση π αντογνώ στες π ολιτικοί επ ιστήμονες
κα ι οι φ ω τισμένοι κυβερνητικοί π ρογραμ ματιστές δεν μπ ορούν, όπ ω ς
λένε, να κατασκευά σουν μια ουτοπ ία, να ανακατανείμουν τον π λούτο
ή να εξασφ αλίσουν την ευτυχία μ έσω φ όρω ν, ειδικώ ν τελώ ν ή επ ιχο-
ρηγήσεω ν, χω ρίς να π ροσεγγίσουν τη μ ελαγχολική ελληνική σοφ ία
83
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤ  ΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
π ερί ανθρώ π ινης φ ύσεω ς. Ο ι Έ λλ ηνες, σε τελευτα ία ανάλυση, πριν
απ ό δυόμισι χιλιάδες χρόνια επ ινόησαν (μ ετα ξύ άλλω ν) τον α στικό
σχεδίασμά, τις κρατικές λειτουργίες και την π ολιτική — μολονότι σπ α -
νίω ς ή κα ι καθόλου χρειαζόταν να φ ορολογήσουν την ιδιοκτησία ή το
εισόδημα. Έ ξω απ ό την ολοκληρω τική «Κ α λλίπ ολη» του Π λά τω να
ή την ανέφ ικτη «Α ρίστη Π ολιτεία » του Α ριστοτέλη, το ελληνικό,
όραμα στα θερότητα ς στην πόλιν δεν ήτα ν κάπ οια σοσιαλιστική π α ­
νάκεια ή φ ω τισμένος έλεγχος, αλλά μια ρεα λιστική π ροσπ άθεια να
επ ιτευχθεί μια χονδρική ισορροπ ία ανάμεσα στους καλούς (τους «α π ό
π ά νω » π ου κληρονομούν, έχουν τα γονίδια, εργάζονται σκληρά , είναι
τυχεροί —ή ψ εύδονται κα ι κλέβουν) κα ι τους π ολλούς (τους «α π ό
κά τω » π ου γεννιούνται χω ρίς τίπ οτα , δεν έχουν κα μιά ευφ υΐα, τε­
μπ ελιάζουν, είναι ά τυχοι —ή είναι πανέξυπνοι αλλά έντιμοι). Η σ τα ­
θερότητα ήτα ν συνήθω ς απ οτέλεσμα της π ρα κτικής τού να στριμ ώ ­
χνεις όσο γίνεται π ερισσότερους φ τω χούς και π λούσιους στο μέσο
κα ι να τους κρα τά ς απ ασχολημένους στα α γροκτήμ α τα και στα μι­
κρά μαγαζιά τους, μακριά τόσο από τους αριστοκρά τες όσο και από
π ροοδευτικούς δημ οκρά τες, να τους διατηρείς στη φ άλαγγα με τα
δόρατα κα ι τις ασπ ίδες τους, μακριά τόσο απ ό τους έφ ιππ ους ευγε-
νείς όσο και απ ό τους μισόγυμνους ακροβολιστές. Ο στόχος τω ν Ε λ ­
λήνω ν δεν ήτα ν να δελεάσουν τους πιο εργατικούς του μέσου να α -
ναρριχηθούν στις υλικές κα τα χρήσεις της κορυφ ής, αλλά μάλλον να
πιέσουν την κορυφ ή π ρος τα κά τω και τη βάση π ρος τα π άνω . Δ εν
είναι συμ π τω μ α τικό το ότι ο Θ ησεύς, ο   όλω ν, ο Π εισίστρα τος και
οι π ερισσότεροι άλλοι μυθικοί ή π ρώ ιμοι π ολιτικοί π εριβάλλονται όλοι
απ ό ιστορίες τριώ ν τάξεω ν, με τη μεσαία να θεω ρείται ω ς το μονα­
δικό θεμέλιο της κοινω νίας.
Η π ολίτική στην π όλη-κρά τος συνήθω ς ακολουθεί το ίδιο σενάριο.
Ο ι π λούσιοι προειδοπ οιούν εκείνους στο μέσον για τον αδαή και με
εγκλημ α τικές τάσεις όχλο απ ό κά τω . Ο ι φ τω χοί απ ό κά τω , με τη
σειρά τους, καθιστούν π ροσεκτικούς τους μεσαίους σε σχέση με τους
ά π ληστους και αργόσχολους κηφ ήνες απ ό π άνω . Ό τα ν οι επ οχές
είναι κα λές, οι αυτά ρεσκοι μεσαίοι ακούνε την α νώ τερη τά ξη· όταν η
τροφ ή, είναι λίγη, π ροτιμούν π ερισσότερο αυτά που λένε οι άπ λυτοι.
84
ΣΚΕΠΤΟΜΕΝΟΙ ΣΑΝ ΕΛΛΗΝΕΣ
Α υτό ουσιαστικά είναι η ελληνική π ολιτική επ ιστήμ η, μάλλον κυνική
στο βάθος της: απ όφ ευγε εξίσου τις π αθολογίες τω ν π λουσίω ν και
τω ν φ τω χώ ν, επ ιδιώ κοντας μια σταθερή μεσαία τά ξη· κα ι να χα λι­
ναγω γείς, χω ρίς να απ οξενώ νεις, τους πιο π ροικισμένους. Η αντίφ α­
ση μεταξύ της κοινω νικής δικαιοσύνης και της έμ φ υτης, εγω ιστικής
φ ύσης του ανθρώ π ου —η κύρια π ρόκληση κα ι για την ίδια τη σύγ­
χρονη π ολιτική επ ισ τήμ η— θεω ρήθηκε άλυτη απ ό τους Έ λ λ ηνες,
κά τι που έπ ρεπ ε να ανατεθεί σε μιαν ανέφ ικτη Ο υτοπ ία απ ό τον
Α ριστοτέλη, τον Π λά τω να κα ι έλάσσονα ελληνικά μυαλά.
  την ελληνική λογοτεχνία , με τρα γικό τρόπ ο, υπ άρχουν π άντα οι
πλούσιοι· μερικές φ ορές είναι υψ ηλόφ ρονες αλλά συχνότερα εγω ιστές,
είτε ευφ υείς είτε ηλίθιοι. Υ π άρχουν π άντα οι φ τω χοί, άλλοτε κα τα π ώ ς
τους αξίζει, άλλοτε θύματα εκμ ετάλλευσης και κα τα π ίεσης. Ω στόσο
τα άκρα μεταξύ τους είναι π ερισσότερο όμοια π αρά ανόμοια, κα ι είναι
πολύ χειρότερα π λάσματα απ ό εκείνους π ου βρίσκονται στο μέσον,
π ου μόνο αυτοί —όπ ω ς π ιστεύουν ο Α ριστοτέλης, ο Α ριστοφ άνης
και ο Ευριπ ίδης — σώ ζουν την π ολιτεία. Ο Θ ησεύς στις Ιχέτιοες του
Ευριπ ίδη το Χέει καθαρά: «Ο ι π λούσιοι δεν ω φ ελούνε και γυρεύουν
π άντα π ερισσότερα· οι φ τω χοί, π ου καν δεν έχουν το καθημερινό τους,
φ όβο φέρνουν κα θ ώ ς, ξεγελασμένοι, από το φθόνο κα ι τους κα κούς
δημ α γω γούς, σα ΐτες ρίχνουν π ικρές στους π λούσιους· η μεσαία μ ε­
ρίδα από τις τρεις σώ ζει τις π όλεις, φ υλάγοντας της π ολιτείας το
νόμ ο» [στ. 238-245],
Μ ε δεδομένη α υτή τη θλιβερή άπ οψ η για την ανθρώ πινη φ ύση, η
π λησιέστερη ελληνική π ροσέγγιση σε μια λύση που θα έφ ερνε κοινω ­
νική δικαιοσύνη για τους μη π ρονομιούχους, ενώ ταυτόχρονα θα δια­
τηρούσε τα προνόμια κα ι την ελευθερία δράσης για τους πιο επ ιθετι­
κούς, εγω ιστές κα ι π ροικισμένους, ήταν κα ι π άλι η δια τήρηση και
επ έκτα ση τω ν «μ εσα ίω ν». Ό π ω ς π αρατήρησε ο λυρικός π οιητής Φ ω ­
κυλίδης, «κα λό π ολύ υπ άρχει στους μεσαίους· μεσαίος θέλω να ’μαι
σε μια π όλη». Α ν αυτό α π οτύχει, απ αιτούν απ ό την ελίτ ένα γλυκα ­
νάλατο ηοΙ)ΐ6886 οΜ ΐ§ε, μια ηθική αίσθηση καθήκοντος να μην α ρ-
νούνται τα υλικά π λεονεκτήμ α τά τους, αλλά να τα προσφ έρουν για
να βοηθήσουν τα αδέρφ ια τους και την κοινω νία. Ο ι αληθινά π ροικι­
85
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤ  ΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
σμένοι οφ είλουν να προσφ έρουν τα χαρίσμ ατα του νου κα ι του χαρα­
κτήρα π ου διαθέτουν —αν είναι αληθινά π λεονεκτήμ α τα και όχι α ­
π λώ ς ιδιορρυθμίες ή παραξενιές της τύ χ η ς— ω ς κοινω νική λειτουρ­
γία (συνήθω ς στην π α ρα γω γή θεατρικώ ν π α ραστά σεω ν κα ι στην
κα τα σκευή και επ άνδρω ση π ολεμ ικώ ν π λοίω ν) για τους π ιο κά τω .
«Τ ον π λούτο», λέει ο Π ερικλής στους π λουσίους, «π ιο πολύ τον έ­
χουμε σαν ευκαιρία για έργα π αρά σαν αφ ορμή για κα υχησ ιές». Θ υ­
μίζει στους φ τω χούς ότι «τη φ τώ χεια του να π αραδέχεται κανείς δεν
είναι ντροπ ή· μεγαλύτερη ντροπ ή είναι να μην π ασχίζει με τη δουλειά
να γλιτώ σει α π ’ α υτήν» [Θ ουκυδίδης, ϊΓ 40]. Η λύση στην ανισό­
τητα δεν επ ρόκειτο να βρεθεί μόνο στην π ολιτική αλλά στις καρδιές
τω ν ατόμ ω ν μ έσω της π ίστης στη λογική κα ι, π ότε π ότε, όπ ω ς μας
θυμίζει ο Π λά τω ν, στο στοχα σμ ό ενός κόσμου π έρα απ ό αυτόν με
π ερισσότερη τάξη π ου αναγνω ρίζει την ευσέβεια και τη μετριοπ άθεια
μέσα στο δικό μιας. Δ εν είναι να απορεί κανείς που στην τελευταία
ομιλία της ζω ής του ο   ω κρά της ζητά ει απ ό τους κα τηγόρους του
να τιμω ρήσουν τους γιους του «αν σας φανούν ότι νοιάζονται π ιο
π ολύ για τα χρήμ α τα ή για κάπ οιο άλλο π ράγμα α π ’ όσο για την
α ρετή. Κ ι αν νομίζουν ότι είναι κά τι ενώ δεν είναι, να τους επ ικρί­
νετε...» [Π λά τω ν, Απολογία Σω κράτους, 41©].
Η π όλη-κρά τος ήτα ν μια κοινα>νική οργάνω ση που χα λιναγω γού­
σε την επ ιθυμία, χω ρίς να πνίγει την π ρω τοβουλία . Κ α τα π ίεζε το
«θ ηρίο» μέσα μ α ς, π ροκειμένου να μας επ ιτρέψ ει να ζούμε ο ένας με
τον άλλον, απ αιτώ ντα ς υπ ευθυνότητες ω ς αντάλλαγμα για την π α ­
ροχή περιορισμένω ν δικα ιω μ ά τω ν. Δ εν ήταν θεραπ ευτικό ίδρυμα ούτε
συνολικό σύστημ α π επ οιθήσεω ν π ου θα μπ ορούσε να μιας ελευθερώ ­
σει επ ινοώ ντας ξανά την ίδια την ιδιοσυγκρασία του ανθρώ που —
στόχος του φ ασισμού, του κομμουνισμού κα ι ομοίω ς της σύγχρονης
τιτλοφ ορούμενης δημ οκρα τία ς. Α φ ού όλοι οι άνθρω π οι μετέχουν της
ίδιας φ ύσεω ς, οι Έ λληνες της πόλεως ενδιαφ έρονταν μόνο για τον
αυτοέλεγχό της, το καθήκον του ατόμου π ρος μια κοινότητα ισοτίμω ν
κα ι την ανάγκη να βρουν τη σω τηρία μέσα απ ό την α ντιμ ετώ π ιση
της μοίρας. Ο ι Έ λληνες ήτα ν βαθιά κα χύπ οπ τοι έναντι τω ν «α γί­
ω ν» κα ι αυτού που σήμ ερα μερικές φ ορές απ οκαλούμε «π ολιτική του
86
ΣΚΕΠΤΟΜΕΝΟΙ ΣΑΝ ΕΛΛΗΝΕΣ
νοήμ α τος». Π ίστευα ν ότι ο π ολιτισμ ός, όχι η φ ύση, μιας σώ ζει, ότι
το θηρίο δεν είναι η κοινω νία π ου δημιουργούμε αλλά η ίδια η φ ύση
του ανθρώ π ου. Η υλική κα ι δια νοητική πρόοδος είναι αντίθετες προς
τη ζηλόφ θονη κα ι άγρια φ ύση κα ι, κα τά συνέπ εια, είναι αδύνατες χω ­
ρίς τα χαλινάρια, τις π αρω π ίδες και τα σπιρούνια της π όλης-κρά τους.
Ο λόγος πρέπει να είναισύμφωνος με την πράξη.
Ο κόσμος τω ν Ελλήνω ν μοιάζει σήμερα σχετικά ά κα μ π τος, ένας
α μ ετά βλητος κόσμος με μικρή αμφ ισημία σχετικά με τη φ ύση του
ανθρώ π ου κα ι τη διόρθω ση τω ν ατελειώ ν του. Είνα ι επ ίσης ένας κό­
σμος όπου η ετυμηγορία για την α τομ ική συμπ εριφ ορά εξαρτάται απ ό
το π όσο καλά συνταιριάζεται ο λόγος με το έργο, το π ώ ς μιλάει κά ­
π οιος κα ι μετά δρα.   ’ αυτό τον κόσμ ο, τα χέρια είναι σπ ουδαία όσο
κα ι το κεφ άλι.
Ο Π ετρώ νιος, ο Κ ικέρω ν, ο Κ αλλισθένης, ο Α ντιφ ώ ν, ο Δ ημ οσθέ­
νης, ο   ω κρά της, ακόμη και ο   ενέκα ς κα ι ο Λ ουκανός εν τέλει,
συνετρίβησαν όλοι γι’ αυτά που είπαν ή έκαναν. Ο Π λά τω ν, ο Α ρι­
στοτέλης κα ι ο Θ ουκυδίδης γλίτω σα ν π αραλίγο. Ο Π λίνιος, ένας δρα­
στήριος επ ιστήμονας, πέθανε απ ό ασφ υξία στη σ τά χτη του Β εζού­
βιου α ναζητώ ντας τη γνώ ση. Ό λοι αυτοί οι διανοούμενοι, α ιχμ ά λω τοι
μιας μακράς και ένδοξης ελληνορω μαϊκής π α ράδοσης, γνώ ριζαν ότι η
διαρκής αναμόρφ ω ση επ ιτυγχάνεται μόνο με τη δράση. Ν όημ α μπ ο­
ρεί να βρεθεί μόνο στην π ροσπ άθεια να κάνουμε εκείνο που δεν θα
έπ ρεπ ε να μπ ορούμε να κάνουμε, στη θυσία της ζω ής και της υγείας
π ροκειμένου να αγγίξουμε και να ξύσουμε την επιφ άνεια μ εγα λύτε­
ρω ν π ραγμ άτω ν π ου δεν ξεθω ριάζουν. (Έ τσ ι, ο δραματουργός Ε υρι­
π ίδης, που είδε ότι ο λόγος π ρέπ ει να α π οκτήσει σάρκα και οστά , έ­
γραψ ε: «Δ εν φ θονώ τη σοφ ία, αντίθετα χαίρομαι να την α να ζητώ ,
αλλά υπ άρχουν άλλα π ρά γμ α τα, μεγάλα κα ι φ ανερά που είναι α ιώ ­
νια» [Βάχχαι, στ. 1005-1007].)
Το ελληνικό ιδεώ δες της α ρετής αρχίζει απ ό το άτομ ο: π ρέπ ει να
είμαστε δυνατότεροι, ανθεκτικότεροι, πιο ειλικρινείς α π ’ όσο είναι στη
φ ύση μας να είμ αστε. Π ρέπ ει να π ροσβλέπ ουμε στους εαυτούς μ α ς,
όχι σε άλλους, για να νικήσουμε αυτό που είναι γραμμένο απ ό τη
87
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤ  ΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
μοίρα. «Π ροτιμ ά ω », λέει ο Φ ιλοκτήτης του   οφ οκλή, «κά νοντας το
κα λό ν’ α π οτυχα ίνω , π αρά με το κα κό να ’χω τη νίκη» [σ τ. 94-95].
Ο ι διανοούμενοι είναι έξυπνοι, όχι σοφ οί, αν δεν είναι και άνθρω ποι
της δράσης, αν απ οφ εύγουν τον κίνδυνο να κάνουν τα λόγια τους
π ράξη. Τ ι θα έλεγαν αυτοί οι π ρα γμ α τιστές Έ λληνες για τους π ολι­
τικούς μας π ου κάνουν εκκλήσεις για π α τριω τισμ ό, αλλά απέφ υγαν
τη στρά τευση, π ου χλευάζουν τα επ ιδόματα ανεργίας, αλλά μαγει­
ρεύουν τις επ ιχορηγήσεις σε εταιρείες κα ι σε γεω ργικές επ ιχειρήσεις,
π ου επαινούν τη δημόσια εκπ αίδευση, αλλά στέλνουν τα δικά τους
π αιδιά σε ιδιω τικά σχολεία, που διακηρύσσουν την π ολυπ ολιτισμικό-
τητα , αλλά διάγουν βίο κομ ψ ής απ ομόνω σης;
  τα κεφ άλια μερικώ ν, υπ οστηρίζουν οι Έ λληνες κα ι οι Ρω μ α ίοι,
έχει μπ ει η αλλόκοτη ιδέα ότι για την τρα γική τους σω τηρία π ρέπ ει
να ακολουθήσουν π ορεία σύγκρουσης με τη μοίρα. Η λύτρω ση έρχε­
ται σε ήρω ες σαν κι α υτούς, μόνο απ ό το ότι δεν ταλαντεύονται δεξιά
κι αριστερά στον αγώ να τους να κάνουν την π ράξη σύμφ ω νη με το
λόγο. Π ρέπ ει, με άλλα λόγια, να δρουν, όχι απ λώ ς να σκέφ τονται.
Το θέμα π οτέ δεν είναι το π ότε ή το αν θα συγκρουστούν με τον
τοίχο, αλλά μόνο το π ώ ς —το αναγνω ρισμένο αντίτιμο της δράσης
στη θέση της απ λής κουβέντα ς. Έ να ς Α χιλλεύς, Έ κ τω ρ, Π ρομ η-
θεύς, Α ία ς, Φ ιλ οκτήτης, μια Α λκηστις ή μια Α ντιγόνη, σχεδόν απο­
λαμβάνουν την επ ικείμενη σύγκρουση και τα συντρίμμια τω ν υπ οδε­
έστερω ν ανθρώ π ω ν π ου θα σκορπ ίσει η γρανιτένια τους απ οφ ασιστι­
κότητα . Τέτοιου είδους άντρες κα ι γυναίκες είναι π ροετοιμασμένοι να
αντιμετω π ίσουν το εντυπ ω σιακό φ ινάλε —να πεθάνουν για τις αρχές
τους. Ο Δ ημοσθένης επ έπ ληττε τους Α θηναίους του τέτα ρτου π .Χ .
αιώ να, επ ιμένοντας ότι το να έχεις το δίκιο με το μέρος σου δεν χρει­
άζετα ι κόπ ο, η δυσκολία είναι να μετακινηθείς απ ό την άνεση και τη
μ α κα ριότητα της αφ ηρημένης α ρετής στο σκληρό και ακριβό κόσμο
της π ρα γμ α τικότητα ς. Δ εν ω φ ελούσε κα ι π ολύ να ψ ηφ ίζονται δια­
τά γμ α τα , αν η εκκλησία του δήμου δεν ήταν διατεθειμένη να φ ορέσει
θώ ρακες και ασπ ίδες κα ι να σχημ α τίσει τη φ άλαγγα. Ο Α ριστοτέλης
έλεγε ότι η αφ ηρημένη α ρετή απ ό μόνη της δεν αρκεί (διαφ ορετικά
θα μπ ορούσε κάπ οιος να είναι ενάρετος μόνο κα ι μόνο με το να κοι­
88
ΣΚΕΠΤΟΜΕΝΟΙ ΣΑΝ ΕΛΛΗΝΕΣ
μ ά τα ι). Το θέμα ήτα ν να ζει ενάρετα στον επ ίγειο κόσμο της κα θημ ε­
ρινότητα ς, όπου οι αισθήσεις δέχονται συνεχώ ς π ειρασμούς. Ο γερο-
Α ίας αναστενάζει: «Δ ιόλου δε λογαριάζω εκείνον που ζεσταίνουν κού­
φ ιες ελπ ίδες. Π ρέπ ει ή τιμημένος ο ακέριος άνθρω π ος να ζει ή και
π άλι με τιμ ή να π εθαίνει».
Η ελληνική σοφ ία -—στην κω μ ω δία , στην τρα γω δία , στο διάλογο
κα ι στην ιστορία — μας π ροειδοπ οιεί ότι η π αρούσα εθνική καλοπ ρο­
αίρετη συνήθεια να υπ οκαθιστά η γλώ σσα τη δράση είναι μια απ ό­
κλιση από το δυτικό π ιστεύω μας κι επ ομένω ς δεν θα λειτουργήσει.
Η αλλαγή της γλώ σσα ς δεν αλλάζει την π ρα γμ α τικότητα (βλέπ ε
την Ιστορία του Θ ουκυδίδη σ ιτ ικ ά με τους ψ ευτοεπ α να στά τες στην
Κ έρκυρα ή τον Σάλωνα του Π λούτα ρχου σχετικά με με την επ ινό­
ηση τω ν ευφ ημ ισμώ ν). Η αλήθεια είναι ένα αγαθό π ολύ πιο π ολύτιμο
α π ’ όσο η α υτοεκτίμ ησή σου (ρω τήσ τε τον φ ω νακλά Α ίαντα ή τον
«κα κό μ π ελά » την Α ντιγόνη, π ου ανακοινώ νουν την αλήθεια γνω ρί­
ζοντας π ολύ καλά ότι στο εξής δεν θα μπορούν π ια ν’ ανήκουν στην
κοινω νία). Ο ανόητος δεν μπ ορεί να π αρουσιαστεί για έξυπνος, ο έξυ­
πνος δεν μπ ορεί να υπ οβιβαστεί σε άγνοια (ή έτσι. π ίστευε ο Π λά τω ν
στις τραχιές του διαιρέσεις της κοινω νίας). Η ευφ υΐα δεν είναι π οτέ
ηθ ική, και πολύ λιγότερο ευτυχία (ο Α ριστοτέλης το π ίστευε, και γι’
αυτό ήθελε να βλέπ ει την α ρετή, όχι να ακούει γι’ α υτήν). Ο ι αργό­
σχολοι λεφ τάδες δεν είναι οι επ ιτυχημένοι, ω στόσο, το επ ίδομα ανερ­
γίας δεν γεννάει αυτοδυναμία στο λα ουτζίκο (στις κω μ ικές ουτοπ ίες
του Α ριστοφ άνη κα ι οι δυο ομάδες γελοιοπ οιούνται· για τον Π ερικλή
ούτε η μια ούτε η άλλη τάξη π αράγει τον καλό π ολίτη). Η επ ηρμένη
γραφ ειοκρατία ούτε οικοδομεί ούτε θεραπ εύει, αλλά τελικά «ξερνά-
ει» διχογνω μία, αναβολή και απ αλλαγή —δείτε τους μικρούς άντρες
κα ι γυναίκες του Α ριστοφ άνη π ου αναλαμβάνουν τη διακυβέρνηση
κα ι γελοιοποιούν το δημόσιο υπ άλληλο και τη σπ ατάλη τω ν χρημά τω ν
κάποιου άλλου. Ο π ολίτης έχει πολύ περισσότερες ευθύνες απ ’ όσο συμ­
φ υή δικα ιώ μ α τα (προειδοπ οιούσε ο   ω κρά της). Η ντροπ ή είναι μια
π ολύ πιο ισχυρή, μια πιο ηθική ιδέα α π ’ όσο η ιδιω τική ενοχή (του­
λάχιστον στον π ροσγειω μένο κόσμο του Ο μήρου κα ι του Η σίοδου).
Η ελληνική λογοτεχνία για έναν Α μερικανό φ οιτητή της σύγχρο­
89
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤ  ΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
νης επ οχής μπ ορεί να είναι δυσά ρεστη. Δ εν είναι να απ ορεί κανείς
που π ροτιμάμε αντίθετα να επινοούμε μηχανισμούς που να μας πείθουν
ότι το οδυνηρό παρελθόν δεν ήτα ν π ραγμ α τικά αυτό π ου ήτα ν.   κ ε-
φ τείτε, για π αράδειγμα, τι θα έλεγαν οι Έ λληνες για την π α ρα κά τω
διαφ ήμιση απ ό τον «Κ α τά λογο Ειδικώ ν Π ω λήσ εω ν» του Ο χίοιά
υπ ίνοΓ8ΪΙγ Ργ688 το Φ θινόπ ω ρο του 1995, π ου π αρουσιάζει μια νέα
έκδοση της Καινής Διαθήκης και των Ψ αλμώ ν:
... μ ια νέ α έ κδοση της Βίβλου που μ ιλά ει πιο ά μ εσα από ποτέ στα
σημ ερινά κοινωνικά ενδιαφέ ροντα, ιδιαίτερα στην κίνηση προς την
απά λειψη των διακρίσεων. Οι διακεκριμ έ νοι μ ελετητέ ς που παρή γα-
γαν αυτό το έ ργο καταπιά νονται μ ε θέ μ ατα ό πως η φυλή , το φύ λο
και η εθνικό τητα, σαφέ στερα από ποτέ . Σε τού τη την έ κδοση, η
βιβλική γλώ σσα που αφορά ανθρώ πους μ ε σωμ ατικά νοσή μ ατα έ χει
αναθεωρηθεί για να αποφευχθεί η προσωποποίηση των ατό μ ων μ έ σω
των αναπηριώ ν τους · η γλώ σσα που αναφέ ρεται σε ά ντρες και γυναί­
κες έ χει διορθωθεί, ώ στε να αντανακλά αυτή τη συνολικό τητα μ ε
ακρίβεια· τα λογοτεχνικά σχή μ ατα που αφορού ν το σκοτά δι και το
φως έ χουν αναθεωρηθεί ώ στε να αποφευχθεί η εξίσωση του «μ αύ ­
ρου» ως ό ρου για έ γχρωμ ους ανθρώ πους μ ε το «μ αύ ρο» ως μ εταφορά
για το κακό · οι αναφορέ ς στον ιουδαϊσμ ό έ χουν διορθωθεί ώ στε να
αποφευχθού ν ανακριβείς υπαινιγμ οί σε σχέ ση μ ε τη σταύ ρωση του
Χριστού · η γλώ σσα του Θεού έ χει βελτιωθεί, ώ στε να αντανακλά
μ ια πιο παγκό σμ ια έ ννοια του Θεού και του Ιησού Χριστού .
Λ έξεις δύο χιλιετιώ ν θα «διορθω θούν», θα «αναθεω ρηθούν» κα ι θα
«βελτιω θ ούν». Π ροφ ανώ ς ο ευαίσθητος ακα δημα ϊκός κα θ ηγητής εί­
ναι εξοπ λισμένος για να κάνει εκείνο π ου ο Θ εός δεν μπ ορούσε. Α υτή
η εκ νέου επ ινόηση του π αρελθόντος συνοδεύεται απ ό τη συνηθισμένη
πλέον οργουελική διαστροφ ή: η απ οδυνάμω ση του λεξιλογίου, ο ευνου­
χισμός του κειμένου κα ι η επ ιδίω ξη της δια στρέβλω σης ονομάζονται
εκ νέου ω ς «π ιο άμεση απ ό π οτέ» ομιλία, ω ς «σα φ έστερη απ ό π οτέ»
ενασχόληση κα ι ω ς απ οφ υγή «ανακριβώ ν υπ αινιγμώ ν». Ο π οιοσδή­
π οτε αναγνώ στης της Κ α ινής Δ ια θήκης γνω ρίζει ότι, κα λώ ς ή κα ­
κώ ς, υπάρχουν π ραγματικά ελάχιστοι «ανακριβείς υπ αινιγμοί» σε σχέ­
ση με τη στα ύρω ση του Χ ρισ τού. Ο ι αναγνώ στες αντιλαμβάνονται
ποιοι το έκαναν κα ι για τί.
Ω στόσο τα Ελληνικά είναι μια α ρκετά δύσκολη γλώ σσα κα ι κα τά
90
ΣΚΕΠΤΟΜΕΝΟΙ ΣΑΝ ΕΛΛΗΝΕΣ
συνέπ εια είναι τα υτόχρονα και άμεσα αναγνω ρίσιμη και αναζω ογονη­
τική τόσο για τον νεοφ ώ τιστο όσο και για τον π επ ειραμένο αναγνώ ­
σ τη. Ο ι άντρες του Ο μήρου λένε: «Ε ίνα ι π ολύ κα λύτερος απ ό σένα ».
Ε δώ δεν υπ άρχουν ανακριβείς υπ αινιγμοί. Ο μολογούν επ ίσης: «Μ ά ­
τα ιο... Τώ ρα ο φ οβερός θάνατος μ ’ έχει φ τάσει και δεν είναι πια μα­
κριά· δεν υπ άρχει τρόπ ος να ξεφ ύγω »· κα ι: «Δ εν σου ταιριάζει να
αγαπ άς αυτό τον άνθρω π ο, για τί υπ άρχει φ όβος να μισήσεις εμένα
π ου σ ’ α γα π ά ω !» «Β εβα ιώ νω π ω ς δεν υπ άρχει άντρας χειρότερος
απ ό σένα !» «Μ α κά ρι το π νεύμα κα ι η μανία μου να με οδηγήσουν να
σου π ετσοκόψ ω τη σάρκα κα ι να τη φ άω ω μ ή, γι’ αυτά π ου μου
’χεις κά νει!» Ο ύτε κι εδώ υπ άρχει και μεγάλη ανησυχία για «α π ά ­
λειψ η τω ν δια κρίσεω ν». Κ α νείς δεν κοκκινίζει απ ό αμηχανία ότι τα
λόγια του μπ ορεί να εκληφ θούν ω ς α π ολίτιστα , σκληρά ή άδικα , και
πολύ λιγότερο ω ς κα τα θλιπ τικά ή τραχιά· το μόνο που ενδιαφ έρει εί­
ναι ότι τα π ιστεύουν για αληθινά κα ι επ ομένω ς π ρέπ ει να λεχθούν, κι
ας τα π άρει ο καθένας όπ ω ς θέλει.
Μ ια αλήθεια π ου λέγετα ι ευθέω ς μετράει π ερισσότερο απ ό την
«επ ιζήμ ια γλώ σσα » κα ι «λόγια π ου π ληγώ νουν» σε κάθε π ερίπ τω ­
ση. Ο Α ριστοτέλης λέει στα Η θικά Νικομάχεια ότι ο άνθρω π ος που
αγαπ άει την αλήθεια για χά ρη ακριβώ ς της αλήθειας «α κόμ η κα ι σε
π εριπ τώ σεις π ου δεν έχει σημ ασία , θα το κάνει ακόμ η π ερισσότερο
σε π εριπ τώ σεις π ου έχει μεγάλη σημ α σία » [ 1127β ], Α κόμ η κα ι ο
αρχετυπ ικός ψ εύτης Ο δυσσέας δεν θα ισχυριζόταν π οτέ ότι είναι φ ι­
λαλήθης· πιο συχνά κα υχιέτα ι για την π ανουργία της ψ ευδολογίας
του και δεν έχει καμιά αμφ ιβολία για το π ότε κα ι για τί κα τηγορημ α ­
τικά δεν λέει την αλήθεια — π ράγμα που δεν μπ ορούμε να π ούμε για
την π ρόσφ ατη έκδοση της Καινής Διαθήκης και των Ψ αλμών της
Ο ξφ όρδης.   το τέλος της Ο δύσσειας, όταν έχει κάνει τον π ατέρα
του να κλάψ ει με ένα τελευταίο και αχρεία στο ψ έμ α , ο Ο δυσσέας
π ρέπ ει να γνω ρίσει κι αυτός το αντίτιμο της π ροσπ οίησης. Ο ι κίνδυ­
νοι της μ η σύνδεσης του λόγου με το έργο διερευνώ νται π λήρω ς στον
τρόπ ο π ου π αριστάνεται ο Ο δυσσέας στην α ττική τρα γω δία , ιδιαίτε­
ρα με το χα ρα κτήρα του αήθους κα ι αντιπ α θητικού π ολέμαρχου στα
τελευταία έργα του   οφ οκλή κα ι του Ευριπ ίδη.
91
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤ  ΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
Ο ί τυφ λοί κα ι οι χω λοί στα ελληνικά δεν είναι συχνά οι άνθρω π οι
«μ ε ειδικές α νά γκες» ή με «μ ειονεξία», αλλά απ οκαλούνται τσιμπ λιά­
ρηδες και στραβοκάνηδες —φ ρικτές «α να π ηρίες» όλες, π ου απ αιτούν
φ ιλανθρω πία κα ι βοήθεια απ ό τους α κμ α ιότερους. Ο Η σίοδος λέει
σκληρά ότι ο δυνατός άνεμος κάνει τον ανήμπ ορο γέρο να λυγίζει
«σαν τροχός». Κ ά νεις π αιδιά όχι απ ό ουτοπ ιστικό ιδεαλισμό, για να
«δημιουργήσεις ένα καλύτερο κόσ μ ο», αλλά επ ειδή, με τη συμπ αντι-
κή ανταλλαγή το>ν ηλικιώ ν, τα φ ροντίζεις όταν είναι νήπ ια για να
κάνουν κι αυτά το ίδιο για σένα όταν γεράσεις. Τ α γηρα τειά δεν είναι
η «χρυσή επ οχή» τω ν ηλικιω μ ένω ν π ολιτώ ν, αλλά πιο συχνά μια ε­
π οχή ασθενειώ ν, μοναξιάς, σω μ α τικής ανημπ όριας και απ ώ λειας της
ομορφ ιάς, μια επ οχή π ου σου π έφ τουν τα δόντια, τα γόνατά σου π ρή­
ζονται, η π λά τη σου καμπ ουριάζει, πιάνονται οι αρθρώ σεις σου, τα
γεννητικά σου όργανα δεν λειτουργούν κα ι η μνήμη σ ’ εγκαταλείπ ει
— «θλιβερό π ρά γμ α », λέει ο ελεγειακός π οιητής του έβδομου π .Χ .
αιώ να Μ ίμνερμ ος. Εβδομ ήντα χρόνια είναι αρκετά για κάθε άνθρω ­
π ο, αναστενάζει ο   όλω ν.
Ο ι Έ λληνες συνειδητοπ οίησαν ότι η ειμαρμένη, το π επ ρω μένο και
οι θεοί π ολύ λίγο νοιάζονται για τη δικαιοσύνη — όπ ω ς κα τα λήγει να
μάθει ο Α χιλλεύς, ο άριστος τω ν Α χα ιώ ν— κα ι δεν μπορούν να μ α -
σκαρευτούν με τα λόγια.   ’ ένα π ερίφ ημο χω ρίο της ραψ ω δίας Ω
της Ιλιάδας, ο Α χιλλεύς βλέπ ει για π ρώ τη φ ορά ότι τα καλά κα ι τα
κα κά π ου βρίσκουν τους θνητούς είναι τυχα ία —ή τουλάχιστον α ­
νεξιχνία στα — μοιρασμένα απ ό τους θεούς:
Γιατί έ τσι ό ρισαν οι θεοί για τους δυστυχισμ έ νους θνητού ς , να ζού νε
δηλαδή πικραμ έ νοι, ενώ αυτοί είναι χωρίς βά σανα. Γιατί δυο πιθά ρια
βρίσκονται στο κατώ φλι του Δ ία μ ε δώ ρα που δίνει, μ ε δυστυχίες το
έ να και το ά λλο μ ε αγαθά · σ’ ό ποιον τώ ρα ο Δ ίας που χαίρεται μ ε
τους κεραυνού ς δώ σει ανακατωμ έ να, αυτό ν πό τε τον βρίσκει το κακό
και πό τε το καλό · σ’ ό ποιον δώ σει από τα δεινά , τον κά νει καταφρο-
νεμ έ νο, κι αυτό ν καταστρεπτική αθλιό τητα πά νω στη θεία γη τον
καταδιώ κει, και τριγυρίζει χωρίς να είναι τιμ ημ έ νος ού τε από τους
θεού ς ού τε από τους ανθρώ πους .
Ό μ ηρος , Ιλιάς,   525-533
92
ΣΚΕΠΤΟΜΕΝΟΙ ΣΑΝ ΕΑΛΗΝΕΣ
Α τσα λώ σου γ ι’ αυτό που η μοίρα κι όχι η λογική υπ αγορεύει και
περίμενε π ω ς θα είναι συχνότερα σκληρό, π αρά δίκαιο ή ευχάριστο.
Η επ ιλογή, υπ οστηρίζουν ο Ό μ ηρος κα ι οι Έ λ ληνες, είναι μεταξύ
του καλού και του κα κού ή μόνο μεταξύ μικρότερου κα ι μεγαλύτερου
κα κού —σπ άνια, ή και π οτέ, μεταξύ καλού κα ι καλού. Η ελληνική
σοφ ία λέει σε όλους μας π ω ς η τρα γω δία μας είναι ότι π ρέπ ει να
π ροσαρμοστούμε σ ’ ένα κόσμο που δεν τον έχουμε φ τιάξει εμ είς, ότι
π ρέπ ει να νοιαστούμε π ερισσότερο για το τι κάνουμε εμείς σ ’ αυτόν
π αρά για το τι κάνει εκείνος σ ’ εμάς —π ρέπ ει να δρούμε, λοιπόν,
σύμφ ω να με την αλήθεια που ασπ αζόμ αστε και να π εριμένουμε το
χειρότερο. Ο Τρώ α ς Έ κ τω ρ αντιμ ετω π ίζει τη δική του τραγω δία
που είναι ότι π ρέπ ει να αγω νιστεί για μια χαμένη και άδικη υπ όθεση
που δεν την έχει δημιουργήσει ο ίδιος. Είνα ι ένα π επ ρω μένο απ ό το
οποίο δεν μπ ορεί να ξεφ ύγει, ένα π επ ρω μένο π ου θα του π άρει τη
γυναίκα του, το γιο του, τον π α τέρα , τον αδερφ ό κα ι τη χώ ρα του.
Μ ε άλλα λόγια , η ανοησία κάπ οιου άλλου θα τους κα τα δικά σει ό­
λους. «Γ ια τί εγώ με την καρδιά και την ψ υχή μου αυτό το ξέρω
καλά· θα έρθει δηλαδή ημ έρα , όταν κά π οτε η ιερή Τροία θα έχει
χαθεί» [Ιλιάς, Ζ 447-448], εξομολογείται, ενώ καταλαβαίνει π ω ς
δεν υπ άρχει έντιμος τρόπ ος διαφ υγής. «Α λλά π άρα π ολύ ντρέπ ομαι
τους Τρώ ες και τις χα ριτω μένες Τρω ά δες, αν φ εύγω σαν δειλός μ α ­
κριά απ ό τον π όλεμο, ούτε ο χα ρα κτήρα ς μου το επ ιτρέπ ει...» [Ιλιάς,
Ζ 441-444],
Α κόμ η κι αν Π λά τω ν κάνει λάθος σχετικά με το ότι υπ άρχει μια
έσχα τη ηθική δικαιοσύνη κά π ου, κά π ω ς, άλλοι Έ λληνες, π ρογενέ­
στεροι Έ λληνες κυρίω ς, θα έλεγαν: «Π οιος νοιάζεται αν αυτό που
κάνω θα ανταμειφ τεί, κα ι πολύ λιγότερο αν θα θεω ρηθεί σω στό, εφ ό-
σον εγώ ξέρω ότι είναι σ ω σ τό;» Κ ά θ ε φ ορά που ένας αυτάρεσκος
αχρείος ανέβαινε στην επιφ άνεια της λίμνης για να π ει ότι δεν υπ άρ­
χει π ρα γμ α τικότητα π αρά μόνο γλώ σσα , ότι η γλώ σσα κα ι η κοινω ­
νική συμπ εριφ ορά είναι κοινω νικά κατασκευασμένες κα ι κα τά συνέ­
π εια δεν σχετίζοντα ι ή , α κόμ η χειρότερα , ότι οι λέξεις π ρέπ ει να αλ­
λάξουν αν θέλουμε να νιώ σουμε καλύτερα για τους εαυτούς μ α ς, κά ­
π οιος Α ριστοφ άνης,   ω κρά της, Θ ουκυδίδης ή Π λά τω ν π ερίμενε για
93
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤ  ΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
να τον «κα τρα π α κιά σει» και να τον ξαναρίξει στη λά σπ η. Ε π ί π λέον,
όπ ω ς λέει ο Π λά τω ν, δεν π ρέπ ει να επ ιτραπ εί στους σχετικιστές να
τρέξουν να κρυφ τούν στα σκοτά δια της ανυπαρξίας. Π όσο λυπ ηρό,
π όσο τρα γικό σ τ’ αλήθεια, είναι ότι το πώ ς το είπαν οι Έ λληνες, το
γία τ/μπ ορεί να το είπαν οι Έ λληνες, αλλά σπάνια το τί είπαν οι
Έ λληνες, είναι τώ ρα συχνά η δουλειά τω ν κλασικιστώ ν στην Α μερική.
Μ α ς πληροφ ορούν ότι οι Έ λληνες εκτιμούσαν το υλικό σώ μ α όσο
ακριβώ ς κα ι το νου. Π ρά γμ α τι. Ό μ ω ς δεν επ ρόκειτο τόσο για μια
εκτίμ ηση της αισθητικής του σώ μ α τος ή της υγείας που απ ορρέει
απ ό την κα λή σω μ α τική κα τά στα ση, όσο για ένα σύμβολο κα ι μια
π ρα γμ α τικότητα ότι κάθε άτομ ο έπ ρεπ ε να έχει τη δύναμη να μ ετα ­
τρέπ ει τα λόγια του σε π ράξη, να είναι άντρες κα ι γυναίκες τω ν
έργω ν και όχι απ λώ ς τω ν λόγω ν. Η υπ οκρισία κα ι η π ροσπ οίηση δεν
είναι μόνο α τομ ικά ελα ττώ μ α τα , στο άθροισμά τους είναι θανατηφ ό­
ρα για ολόκληρη την έννοια του νόμου και της δικαιοσύνης.
Η ανω τερότητα του πολιτισμού.
Ο Π ίνδαρος, ο λυρικός π οιητής του π έμπ του π .Χ . αιώ να, έλεγε ότι
ο π ολιτισμός είναι τα π άντα. Ά λλοι Έ λληνες πρόσθεσαν ότι δεν είναι
ίσοι όλοι οι π ολιτισμοί. Ο Ιπ π οκρά της επ ιδίω ξε να εξηγήσει τις τερά ­
στιες διαφ ορές μεταξύ Α να τολής κα ι Δ ύσης βάσει του κλίμ α τος και
του εδάφ ους. Ο Η ρόδοτος, ο περιοδεύω ν ανθρω π ολόγος, γνώ ριζε (όπ ω ς
κα ι ο π οιητής Ξ ενοφ άνης) ότι κάθε π ολιτισμός θεω ρούσε τα δικά του
ιδιαίτερα έθιμα, τους θεούς κα ι τις π αραδόσεις τόσο φ υσιολογικά όσο
κα ι οικουμενικά. Μ ερικοί λα οί, π α ρατήρησε, θεω ρούσαν βδέλυγμα το
να φάνε —άλλοι το να κά ψ ουν— τα σώ μ α τα τω ν γονιώ ν τους. Ω ­
στόσο, κα τα νόησε ότι υπ ήρχαν κριτήρια π ου δεν ήταν σχετικά , σ η­
μεία αναφ οράς μ έσω τω ν οπ οίω ν μπ ορούσε κανείς να εκτιμ ήσει π όσο
α π οτελεσμ α τικά ντύνονταν, π ροστατεύονταν κα ι διοικούνταν οι άν­
θρω π οι σε οποιοδήποτε χρόνο και τόπ ο.
Α κόμ η κα ι για τον άνθρω π ο του κόσμου Η ρόδοτο, η πόλις δεν
είναι ανάκτορο, όπ ω ς και ο ίδιος ήτα ν ελεύθερος ερευνητής κα ι όχι
εξαγορασμένος χρονικογράφ ος ή αυλικός γραφ ιάς. Ο ι Π έρσες αυλικοί
εγκω μ ια στές δεν είναι Ό μ ηροι. Ο ι αυλοκόλακες δεν είναι βουλή. Ο ι
94
ΣΚΕΠΤΟΜΕΝΟΙ ΣΑΝ ΕΛΛΗΝΕΣ
π λεχτές ασπίδες από λυγαριά δεν μπορούν ν’ αντιμετω π ίσουν τις μπρού­
ντζινες π ανοπ λίες. Η δουλοπ ρεπ ής συμβουλή για εισβολή στην Ε λ ­
λάδα δεν είναι η π αθιασμένη συζήτηση ελεύθερω ν αντρώ ν για το π ού
κα ι π ώ ς είναι καλύτερο να αντισταθούν. Ο μ ισθ ω τής, ο εκμ ισθω τής
κα ι ο δουλοπ άροικος δεν είναι κτημ α τίες. Ο ι θρησκευτικές τελετουρ­
γίες σκαλισμένες σε π έτρα δεν είναι   α π φ ώ κα ι   οφ οκλής. Ο ι μύθοι
π ερί δημιουργίας χαραγμένοι σε τοίχους δεν είναι Έργα και ημέραι
ούτε καν Θεογονία. Η σφ ηνοειδής γραφ ή, τα ιερογλυφ ικά και τα Φ οι­
νικικά δεν είναι ελληνική γραμ μ ατεία. Ο ι Έ λληνες, όπ ω ς ο Η ρόδο­
τος, π ου αναγνώ ριζαν την έννοια «π ολίτης του κόσμ ου», που έτρεφ αν
μεγάλο σεβασμό για τους εχθρούς κα ι τους γείτονές τους, π ου δεν
συνέδεαν τη φ υλή με το χα ρα κτήρα ή την ευφ υΐα, δεν μιμούνταν
άλλους, όπ ω ς επ ιχειρούμε εμείς να κάνουμε τώ ρα . Δ εν συμφ ω νούσαν
ότι όλα τα άλλα κοινω νικά π ρότυπ α π ρέπ ει να έχουν ίση διανοητική
ή π ολιτισμ ική αξία. Η αφ αίρεση της κλειτορίδας της γυναίκας είναι
κα κό —χθες, σήμ ερα , αύριο κα ι για π άντα.
Ο υπ ερεθνικόφ ρω ν Ισοκρά της ήταν συχνά εθνοκεντρικός κα ι μ ι­
κρόψ υχος, αλλά δεν είχε απ αραίτητα άδικο όταν είπ ε για την π ερσική
ελίτ ότι «ζούσαν τη ζω ή σε ένα επ ίπ εδο» χω ρίς «κοινή π ροοπ τική
κα ι ελεύθερους θεσμ ούς», κα ι κα τά συνέπεια ήτα ν άντρες τω ν οπ οίω ν
οι ηγέτες ήταν «υπ εροπ τικοί έναντι τω ν κα τω τέρω ν τους και δουλο-
π ρεπ είς προς τους ανω τέρους τους», κα τά τρόπ ο που μπ ορούσε μόνο
να «εξα χρειώ νει την α νθ ρω π ότητα ». Κ ανένας αρχαίος Έ λληνα ς δεν
θα π ίστευε σήμ ερα ότι ο ισλαμικός κόσμ ος, με λίγη ακόμα υπ ομονή,
θα μάθει τα π λεονεκτήμ α τα της δικής μας δημ οκρα τία ς, ότι η εμ π ο­
ρική διένεξη με τους Ιά π ω νες είναι θέμα σημ ασιολογίας, ανυπ ομο­
νησίας και κα κής επ ικοινω νίας, ότι το σύστημ α με τις κά στες τω ν
Ινδώ ν δεν είναι π αρά π αρέκκλιση απ ό τον αναπ όφ ευκτο δρόμο προς
την ισονομία, ότι οι Κ ινέζοι φ ρουροί π υροβολούσαν και σκότω ναν τους
δια δηλω τές επ ειδή χρειάζονται εκπ αίδευση στον έλεγχο του π λήθους
και επειδή τους είχαν τελειώ σει οιπ λαστικές σφ αίρες, ότι το π ρόβλημα
με τους Χ ούτου είναι απ λώ ς η έλλειψ η συντα γμ ατικής διακυβέρνη­
σης ή ότι η θέση τω ν γυναικώ ν στη Λ α τινική Α μ ερική είναι απ λώ ς
«δια φ ορετική». Ό χ ι, οι Έ λληνες θα αναγνώ ριζαν ότι π ρόκειτα ι για
95
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤ  ΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
διαφ ορετικούς π ολιτισμούς, κά π οτε με μικρή συγγένεια και συχνά με
βαθιά αντιπ άθεια π ρος τη Δ ύση. Γπ ά ρχει λόγος —κα ι δεν είναι φ υ­
λ ετικός—, θα έλεγε ένας Έ λληνα ς, π ου στον π αγω μένο Κ αναδά
ικανοπ οιημένοι άνθρω π οι μένουν στα βόρεια τω ν συνόρω ν, ενώ εκα ­
τομμύρια άλλω ν γενναίω ν ρισκάρουν τη ζω ή τους για να ξεφ ύγουν
από το εύκρατο Μ εξικό.
Ο ελληνικός νους απ ό τον Π ίνδαρο μέχρι τον Ξ ενοφ ώ ντα έβλεπ ε
τον κόσμο ω ς ομόκεντρους δα κτύλιους. Το κέντρο ήτα ν, φ υσικά, ελ­
ληνικό, αλλά ήταν επ ίσης κα ι το μόνο μέρος όπου άνθρω π οι όμοιου
είδους κα τείχα ν τη γη τους κα ι την καλλιεργούσαν όπ ω ς ήθελαν
χω ρίς φ όρους και α υτοκρα τορική οδηγία, αντί να είναι βοσκοί, π λά -
νητες, ενοικιαστές ή κολίγοι. Ο Μ εγάλος Βα σιλιά ς κα ι ο φ αραώ δεν
ήτα ν αντικείμενα μ ίμ ησης. Ο ι εξω τερικοί κύκλοι έμεναν για τους
Κ ύκλω π ες, τους Λ αιστρυγόνες, τους τυράννους, τις Α μαζόνες, τους
π ολυγαμικούς λα ούς, τους δυνά στες, τους ανθρω π οφ άγους, τους γα -
λα κτοπ ότες, τους νομάδες, τους δεντρολάτρες, τους μισόγυμνους αλ­
λόκοτους ανθρώ πους π ου έριχναν βέλη κρυμμένοι π ίσω απ ό ένα βρά­
χο αντί να επ ιτίθενται κα τά μ έτω π ο με μπ ρούντζινες π ανοπ λίες. Δ εν
υπ ήρχαν μ ικροκτημ α τίες έξω απ ό την ελληνική πόλιν. Κ α νένα ς.
Δ ώ σ τε σ ’ έναν Έ λληνα της πόλεως την άγρια, φ ονική γη τω ν
Κ υκλώ π ω ν, κα ι μέσα σε μια δεκα ετία θα της έχει κα τα σκευά σει
φ ράγμ ατα, θα την έχει απ οξηράνει, τοπ ογραφ ήσει και μοιράσει σε
α γροτεμ άχια για αγροτικές κα τοικίες. Ο Ό μ ηρος στην Οδύσσεια, υ­
π αινίσσεται ότι στα κα τά λληλα ελληνικά χέρια θα μπ ορούσε να γίνει
ένας άνετος τόπ ος για εγκα τά στα ση με δρόμο κα ι λιμάνι, ένας α­
σφ α λής, καθαρός και ζεστός τόπ ος π ου θα διοικείται απ ό συντετα γ­
μένο νόμο κα ι εκλεγμένους αξιω ματούχους όπου όλοι θα μπ ορούσαμε
να ευημερούμε, να σεργιανίζουμε, αλλά κα ι να ανησυχούμε για το
π ώ ς έχουμε μιάνει τον Π α ράδεισο. Ο ι μοντερνιστές, εντελώ ς αντί­
θετα απ ό τον Ό μ ηρο, θα έπιαναν την γκρίνια: «Ο καημένος ο Κ ύ ­
κλω π α ς. Μ έχρι να φ τάσει ο Ο δυσσέας με τους άρπ αγες εκμ ετα λλευ­
τές του και το “νερό της φ ω τιά ς”, είχε μια Ε δέμ , δεν π είραζε κανένα,
ήταν π ερήφ ανος για τον ντόπ ιο π ολιτισμό του και τους γηγενείς θεούς
του. Μ ειονεκτούσε απ ό άπ οψ η όρασης (αλλά π οιος μπ ορεί να π ει ότι
96
ΣΚΕΠΤΟΜΕΝΟΙ ΣΑΝ ΕΛΛΗΝΕΣ
τα δυο μάτια είναι το φ υσιολογικό;) κι όμω ς έβοσκε τα π ρόβατά κα ι
τα γίδια του φ ροντίζοντας για την αειφ ορία τω ν φ υσικώ ν π όρω ν, ε­
π ικοινω νούσε με τα ζώ α και τρεφ όταν με γάλα κα ι τυρί (α , ναι, μερι­
κές φ ορές και με ανθρώ π ους).   την αμόλυντη γη του με τη σπάνια
και π ροστατευόμενη χλω ρίδα κα ι π ανίδα, η κα τά χρηση ουσιώ ν ήτα ν
ά γνω στη και υπ ήρχε μια διαχείριση τω ν π όρω ν απ ό ισότιμους α υτό-
χθονες σε οικολογική ισορροπία, χω ρίς γραμμικές ιεραρχίες, όπου κα τα ­
σκευάσμ ατα όπ ω ς ο γά μ ος, η οικογένεια, η θρησκεία ή ο νόμος δεν
μπορούσαν να ηρω οπ οιήσουν κάπ οια ομάδα εις βάρος μιας ά λλης».
Η μεγάλη π ροσθήκη, α κόμ η κα ι βελτίω ση, της Α μ ερικής επ ί του
π ολιτισμού τω ν αρχαίω ν Ελλήνω ν δεν ήτα ν, όπ ω ς ισχυρίζονται τώ ­
ρα, η π ολυπ ολιτισμ ικότητα , αλλά η μεγαλύτερη π ολυφυλετικότη τα.
Ο ι Έ λληνες δίδασκαν ότι δεν ήταν η φ υλή αλλά ο π ολιτισμός π ου
χώ ριζε τους ανθρώ π ους. Ο Δ ιογένης, ο   ω κρά της, ο Ε π ίκτη τος και
ο Μ ά ρκος Α υρήλιος σε κάπ οιες επ οχές υπ οστήριξαν ότι ήτα ν συμ ­
μέτοχοι μιας κοινής ανθρώ π ινης φ ύσης που υπ ερέβαινε τα φ υλετικά
όρια· ακόμ η και ο Α θηναίος συντηρητικός Α ντιφ ώ ν είπε ότι «α π ό τη
φ ύση είμα στε όλοι φ τιαγμένοι να είμα στε όμοιοι απ ό κάθε ά π οψ η,
τόσο οι βάρβαροι όσο κα ι οι Έ λ λ η νες» [α π . 5, 3], Ή τα ν λογικό και
όχι τυχαίο στην ανάπ τυξη της χώ ρας μας ότι το Α μερικανικό   ύντα γ­
μα, η α τομ ική ελευθερία και η ελεύθερη επ ιχειρημ α τική δρα στηριό­
τητα δεν περιορίζονταν μόνο στους Ευρω π α ίους, αλλά μπ ορούσαν να
εξελιχθούν ω ς κοινή κληρονομιά οπ οιουδήπ οτε επ έλεγε να επ ινοήσει
εκ νέου τον εαυτό του ω ς Δ υτικό —ω ς Έ λληνα . Ο   ω κρά της, ο
Π λά τω ν και ο Α ριστοτέλης μπορούσαν να γίνουν κτήμ α καθενός. Μ ε
την άφ ιξή του ένας Ιά π ω να ς, Ά ραβας ή Μ εξικανός μπ ορούσε να
ισχυριστεί ότι ήτα ν ένα με τον Θ ουκυδίδη, τον Τζέφ ερσον κα ι τον
Λ ίνκολν. Δ εν χρειαζόταν π ια να διεκδικεί π ολιτιστική συγγένεια με
τον αυτοκράτορα , τον εμίρη ή τον Α ζτέκο κα ι την κληρονομιά τους
της φ υλετικής υπ εροχής, της δεισιδαιμονίας, του θρησκευτικού φ α­
νατισμ ού, τω ν στρα τιω τικώ ν συνω μοσιώ ν κα ι ιδιότυπ ω ν δια τα γμ ά ­
τω ν.   ε τελευταία ανάλυση, οι Έ λληνες και οι Ρω μ α ίοι ήταν Ν οτιο-
ευρω π αίοι π ου, όταν α να χα ιτίστηκα ν απ ό τα ανατολικά και τα νότια,
97
7 - ΤΤπίΛί* ι'Γνή 'Γί'ιντρ την 'Ο ι ι υ )ηη·
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤ  ΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
κινήθηκαν βόρεια για να ενσω ματώ σουν ανθρω π οφ άγους, να εκπ ολι­
τίσουν γαλανομάτηδες κτηνώ δεις ληστές με σώ μ α τα γεμ ά τα τα του­
άζ, που φ ορούσαν κέρατα αγελάδας κα ι μαγικά φ υλα χτά , και να δώ ­
σουν νόμους κα ι λογική σε λευκούς, γυμνόστηθους ανθρώ π ους που
λάτρευαν τα κω νοφ όρα δέντρα. Μ ε δυο λόγια , οι γαλανομάτηδες και
με λευκό δέρμα Βορειοευρω π αίοι πρόγονοι τω ν συγγραφ έω ν ήτα ν μάλ­
λον φ ριχτοί τύπ οι μέχρι π ου το ρεύμα —όσο φ ονικό κι αν ήτα ν —
του ελληνορω μαϊκού π ολιτισμού τράβηξε π ρος τα βόρεια.
Έ τσ ι η επ ιλογή τω ν Ελλήνω ν είναι τελικά αν θα έχουν εκκλησία
του δήμου ή φ αραώ , τρεις τάξεις ή δύο, τον Η ρόδοτο ή τον αυλοκό­
λακα με το κα λέμ ι. Μ π ορείς είτε να αφ ήνεις τη διανόηση ελεύθερη
να γράφ ει π οίηση και να επ ιτίθεται στην ελίτ είτε να τη βάζεις να
χτίζει τάφ ους, να κολα κεύει τον Έ να και να χαράσσει δουλοπ ρεπ ή
π ικτογρά μ μ α τα . Έ να ς άνθρω π ος μπ ορεί να είναι νόμιμος ιδιοκτήτης
ενός κομμα τιού γης ή να σκάβει στα κτήμ α τα του Μ εγάλου Βα σιλιά .
Κ ά νε τους π λουσίους να χρηματοδοτούν θεατρικές π αραστάσεις και
να ναυπ ηγούν στόλο ή άφ ησέ τους να ξεκοκαλίζουν κα ι να κα τέχουν
ω ς ιδιοκτησία τους ολόκληρη την ύπαιθρο. Π αζά ρευε στην αγορά με
π αμπ όνηρους ιδιώ τες μικροπ ω λητές ή σέρνε με το ζόρι την π αραγω γή
σου στην απ οθήκη του π αλατιού. Ά κου το «ο Δ ίας δεν υπ άρχει π ια »
ή απ οκεφ άλιζε τους υπ ερόπ τες που δεν υποκλίνονται στον Θ ω θ. Ε ξο-
στρά κιζε, έλεγχε, σα τίριζε, δίνε δημ οσιότητα κα ι ερεύνα ή περίμενε ν’
ακούσεις το χτύπ ημ α στην π όρτα τα μεσά νυχτα. Ε ν τέλει, α υτή η
επ ιλογή καθορίζει το αν τα παιδιά θα έχουν μια κα λύτερη ευκαιρία
να τρώ νε, να είναι απ αλλαγμένα απ ό α ρρώ στιες, να μεγαλώ νουν α ­
σφ αλή απ ό ακρω τηρια σμ ό κα ι άδικο θάνατο, να βλέπουν κα ι να π ε­
ριγράφ ουν τον κόσμο όπ ω ς επιλέγουν — κα ι να εγγράφ ονται στο σύγ­
χρονο π ανεπ ιστήμιο για να μαθαίνουν πόσο απαίσιος ήτα ν στην π ραγ­
μ α τικότητα ολόκληρος ο π ολιτισμός της π α ιδικής τους ηλικία ς.
Δ εν είναι μ ειω τικό ούτε π αράλογο να ρω τήσουμ ε για τί άραγε α ­
κόμ η κα ι ο π ιο κραυγαλέος ακαδημα ϊκός επ ικριτής της Δ ύσης θα
π ροτιμούσε να π ετάξει με τη δννΐ&δ Α ίχ, να εισαχθεί στην κλινική
Μ &γο, να βλαστημά ει στην Τά ιμ ς   κουέα ρ, να π εράσει με κόκκινο
στην Ό μ α χα , να κολυμπ ήσει με το κορίτσι του στην π αραλία της
98
ΣΚΕΠΤΟΜΕΝΟΙ ΣΑΝ ΕΛΛΗΝΕΣ
  ά ντα Κ ρουζ ή να ζει δίπ λα σε μια στρα τιω τική βάση τω ν ηπα στο
Τέξας —αντί να επ ιβιβαστεί σε ένα αεροπλάνο τω ν Α ερογραμμώ ν
του Κ ογ κό, να αφ ήσει τη σκω ληκοειδή του απ όφ υση στο Γενικό
Ν οσοκομείο της Μ ανά γκουα , να χρησιμοπ οιήσει το όνομα του Α λ­
λά χ «επ ί μ α τα ίω » στο κέντρο της Τζέντα , να κα βα λήσει ένα π εζο­
δρόμιο στη   ιγκα π ούρη, να φ ορέσει μπ ικίνι στο Ιράν ή να κάνει τις
διακοπ ές του κοντά στο αρχηγείο της Εθνοφ ρουράς της Κ ορέα ς. Για τί;
Λ όγω τω ν Ελλήνω ν.
Ο ελληνικός π ολιτισμός π ρώ τος μας έδω σε τη λογική, επ ιστημ ο­
νική έρευνα —συχνά οργανω μένη σε π ρω τα ρχικά π ανεπ ιστήμια και
δημοσιευόμενη σε μέσα χω ρίς λογοκρισία — ω ς επ ί το π λείστον ά ­
τρω τη απ ό π ολιτικό και θρησκευτικό κα τα να γκασμό. Η ελευθερία
του λόγου κα ι η επ ιτρεπ όμενη π α ρέκκλιση απ ό θρησκευτικά π ρότυ­
π α ήταν επ ίσης ελληνικές ιδέες. Κ α θιστούν δυνατό για τον μ η π ιστό
να διατηρήσει το κεφ άλι του στο λαιμό του. Ο ι νομικοί κώ δικες της
π όλης επ ιδίω καν να εφ αρμόσουν ομοιομορφ ία κα ι ορθολογισμό τι­
μω ρώ ντα ς το π ταίσμ α και το κα κούργημ α , διακρίσεις που εξασφ αλί­
ζουν ότι αυτός π ου διαπ ράττει τροχαία π αράβαση ξεχω ρίζει απ ό τον
κοινω νικώ ς π αρεκκλίνοντα.   την πόλιν ο αρμόζω ν ρόλος για τις γυ­
ναίκες απ οτελούσε θέμα θρησκευτικώ ν, φ ιλοσοφ ικώ ν, λογοτεχνικώ ν
κα ι κοινω νικώ ν συζητήσεω ν· σ ’ α υτή οι γυναίκες με καλυμμένα π ρό­
σω π α , οιακρω τηρια σμ ένες και οι απ ομονω μένες δεν απ οτελούσαν τον
κανόνα. Ο ι οπ λίτες ήτα ν π εζικό π ολιτώ ν κα ι ένα με το λαό, όχι μια
α υτοκρα τορική φ ρουρά π άνω απ ό το νόμο και τον έλεγχο τω ν π ολι­
τώ ν, γ ι’ αυτό έτσι σήμερα στα κα θ’ ημά ς ο άνθρω πος με τη στολή
συνήθω ς δεν είναι γραφ ειοκράτης ή φ οροεισπ ράκτορας.
Ο ι Έ λληνες θεω ρούσαν ότι ο π ολιτισμός μάς χω ρίζει απ ό το φ υ­
σικό, π ρω τόγονο εαυτό μας κα ι ότι κανένας π ολιτισμός δεν το έκανε
αυτό κα λύτερα α π ’ ό,τι ο κόσμος της δικής τους π όλης-κρά τους. Η
περηφ άνια για τον πολιτισμό κάπ οιου δεν ήτα ν σοβινισμός, ήτα ν α ­
π λώ ς μια λογική κα ι α π α ρα ίτητη εκτίμ ηση για ένα σύστημ α π ου α ­
π αιτούσε θυσίες κα ι υπ ευθυνότητα απ ό τον π ολίτη κα ι, ω ς αντάλ­
λα γμ α , του π αρείχε υλική αφθονία κα ι π ροσω π ική ελευθερία π ου άλ­
λοι δεν μπ ορούσαν ούτε να φ ανταστούν.
99
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤ  ΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
Α υτές οι π ροϋπ οθέσεις μέσα στην Αντιγόνη του   οφ οκλή — και βα ­
σικές ελληνικές π ροσεγγίσεις στην ανθρώ πινη εμ π ειρία — αντανα­
κλούν την π ροέλευση του δυτικού π ολιτισμού- δεν μπορούν να απ ορ-
ριφθούν ω ς απ λοϊκές «ηθ ικές κοινοτοπ ίες». Δ εν είναι απ λώ ς «δια φ ο­
ρετικές» απ ό άλλους π ολιτισμούς. Μ άλλον εικονογραφ ούν τις αιτίες
για τις οπ οίες εμείς στη Δ ύση είμα στε ό,τι είμ α στε. Εξηγούν σε μ ε­
γάλο βαθμό το για τί ο ίδιος ο κόσμος δυτικοπ οιείται με τα χύτητα
κα ι υπ οδεικνύουν ταυτόχρονα το τι π ήγε στραβά . Α υτή η απ όρριψ η,
λοιπ όν, της κλα σικής μας κληρονομιάς έχει επ ιπ τώ σεις που π ροχω ­
ρούν π ολύ πιο πέρα απ ό απ λά ζητήμ α τα αισθητικής ή «π ολιτιστικής
π α ιδεία ς». Κ ά θ ε π λευρά του αρχαίου ελληνικού κόσμου απ οκαλύ­
π τει τις ιδέες και τις αρχές που έχουν προσδιορίσει τη μορφ ή —και
καθορίσει την π ορεία — του δυτικού π ολιτισμού.
Για να φ ω τίσουμε π ερισσότερο τη σημασία τω ν Ελλήνω ν, πιάνου­
με τώ ρα ω ς τρίτο θέμα μας κά τι που φ αινόταν ότι είναι το πιο απίθανο
μέρος για να βρούμε την ελληνική ιδιοφ υΐα σε δράση, εκείνη την πιο
βασική κα ι βάρβαρη οργανω μένη ανθρώ πινη δρα στηριότητα π ου α­
σκεί σε όλους μας μια μακάβρια γοητεία —τον π όλεμο.   π άνια βρί­
σκουν π ολλοί στα π εδία του φ ονικού κα ι στη δυστυχία της μ ά χης
κάπ οια εξήγηση του όλου δυναμισμού της δυτικής εμπ ειρίας.
Ο ελληνικός π όλεμ ος, στην π ρα γμ α τικότητα , π αρουσιάζει για μια
α κόμ η φ ορά στο π εδίο της μ ά χης τις αξίες της π όλης-κρά τους που
διαμόρφ ω σαν την Ελλά δα , κα ι κα τά συνέπ εια τη Δ ύση, στις πιο γυ­
μνές, πιο κτηνώ δεις μορφ ές τους. Ο ι αρχές της φ άλαγγας δεν είναι
π αρά εκείνες που αντηχούν στην Αντιγόνη.   κεφ τείτε για τί ο Θ ου­
κυδίδης αναζητούσε στον π όλεμο την εξήγηση της ανθρώ π ινης κα ­
τά στα σης: «Ο π όλεμος (...) αφ αιρώ ντας λίγο λίγο τις ευκολίες της
καθημερινής ζω ή ς, γίνεται δάσκαλος της βίας κα ι εξομοιώ νει τα
π νεύματα του π λήθους με την κα τά στα ση της σ τιγμ ής» [Γ ", 82]. Ο
ελληνικός π όλεμ ος, αυτός ο βίαιος διδάσκαλος, κα τά ειρω νικό τρόπ ο
προσφ έρει μια απ ό τις καλύτερες όψ εις του π οιοι ήταν οι Έ λληνες
κα ι για τί μας είναι τόσο π ολύτιμοι σήμ ερα . Μ π ορεί να μισούμε τον
π όλεμο, να π ιστεύουμε ότι είναι η πιο π αράλογη κα ι ω μ ή απ ό τις ορ­
1 0 0
ΣΚΕΠΤΟΜΕΝΟΙ ΣΑΝ ΕΛΛΗΝΕΣ
γανω μένες ανθρώ πινες δρα στηριότητες, ω στόσο μπορούμε να μάθου­
με πολλά απ ό α υτή την κτηνώ δη τρέλα του π ολιτισμού.
Ο ΐ Ε Λ Λ Η Ν Ε     Τ Ο Ν Π Ο Λ Ε Μ Ο
Το μεγαλύτερο μέρος του ελληνικού π εζού λόγου αφ ορά στον π όλε­
μο, στη γη ή στην π ολιτική π ερί τω ν δύο. Το να π ροσπ αθήσει κανείς
να κατανοήσει τον αρχαίο κόσμο κα ι να αγνοήσει τον π όλεμο είναι
αδύνατο. Η ανθρώ π ινη σύγκρουση είναι μόνιμη σε όλη την ελληνική
π οίηση, ιστορία, θέατρο κα ι ρητορική. Η π λοκή της Αντιγόνης εστια ­
ζόταν στον π όλεμο κα ι τις συνέπ ειές του, στην κα τα στροφ ική μ ά χη
μεταξύ του Π ολυνείκη και του αδερφ ού του Ε τεοκλ ή για το βασίλειο
τω ν Θ ηβώ ν. Η Ιλιάς είναιμια μακρά μ ά χη. Ο ι Έ λληνες έλεγαν ότι
ο π όλεμος («π ου υπ άρχει εκ φ ύσεω ς μεταξύ όλω ν τω ν ελληνικώ ν
π όλεω ν -κρα τώ ν») και η γεω ργία («η μητέρα όλω ν μ α ς») είναι τα
δύο πιο σημ αντικά π ράγματα που κάνουμε εμείς οι άνθρω π οι. Η κα λ­
λιέργεια. της γης κα ι η μ ά χη, η δημιουργία και η κα τα στροφ ή, ήταν
οι δύο δρα στηριότητες που απ οκάλυπ ταν με τον καλύτερο τρόπ ο την
αρετή και τη δειλία, την ικανότητα και την ανικανότητα, τον π ολιτισμό
κα ι τη βα ρβαρότητα . Ο δραματουργός Α ισχύλος, στο επ ιτάφ ιο επ ί­
γραμμά του, έγραψ ε για τη μονοήμερη εμπ ειρία του στον Μ αραθώ να
κα ι όχι για τη συγγραφ ή της μνημειώ δους τριλογίας του, της Ο ρέ-
στειας. Ο   ω κρά της, όταν δικαζόταν με την απ ειλή της θανατικής
π οινής, θύμισε στους κα τηγόρους του το θάρρος του ω ς ιπ π έα όταν,
στα σαράντα π έντε του, δεν έκανε ούτε στιγμ ή π ίσω κα τά τη διάρ­
κεια της εφ ια λτικής αθηναϊκής υπ οχώ ρησης μ ετά την ήττα στη μ ά ­
χη του Δ ηλίου. Εισα γόμ α στε στον κόσμο του Α ρχίλοχου διαβάζο­
ντας ότι ο π οιητής π έταξε την ασπ ίδα του κα ι δεν α νησύχησε για τις
συνέπ ειες.
Ο π όλεμος και η χρήση της γης είναι τα δομικά υλικά τω ν Π ο­
λιτικώ ν του Α ριστοτέλη και της Πολιτείας του Π λά τω να . Κ α ι οι
δύο ουτοπ ίες π ροϋπ οθέτουν ότι, πριν ο άνθρω πος μπ ορέσει να διαλο­
γιστεί, να στοχα στεί, να εκπ αιδεύσει και να συζητήσει, π ρέπ ει π ρώ τα
101
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤ  ΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
!
να ανακαλύψ ει π ώ ς να τρώ ει κα ι να π ολεμάει. Ο στρα τιώ της κα ι ο
γεω ργός μπ ορεί να είναι ξεχασμένοι ή α κόμ η κα ι περιφ ρονημένοι στο
δικό μας π ολιτισμό, στον ελληνικό νου, όμ ω ς, είναι το κλειδί για μια
κοινω νία π ου να μπ ορεί να λειτουργήσει. Δ εν υπ άρχει ούτε μία ελλη­
νική μορφ ή του π έμπ του αιώ να —δια νοητική, λογοτεχνική, π ολιτι­
κ ή — π ου να μην είχε ένα α γρόκτημ α ή να μην π ολεμούσε· τις π ε­
ρισσότερες φ ορές τα έκανε κα ι τα δύο.
Ο π όλεμος —«π α τήρ π ά ντω ν», κα τά τον Η ρά κλειτο [απ. 53
ϋϊοΐδ] — π αίζει κεντρικό ρόλο σε όλη την ελληνική κα ι ρω μ α ϊκή λο­
γοτεχνία. Ο Τρω ικός Π όλεμ ος δεν ήτα ν μόνο του Ο μ ήρου, ο φ ονικός
Α χιλλέα ς, ο π εισμα τά ρης Α ίας και ο π ολυμήχανος Ο δυσσέα ς, π ολε­
μιστές όλοι, βρίσκονται στο φ όντο τω ν κα λύτερω ν ελληνικώ ν τρα γω ­
διώ ν. Ο ι κω μ ω δίες του Α ριστοφ άνη —απ ό τους Αχαρνής μέχρι τη
Λυσιστράτη— εμφ ανίζουν ω ς π αραλογισμό το άσκοπ ο του Π ελοπ ον-
νησιακού Π ολέμ ου. Τ α λυρικά π οιήμα τα κα ι οι ελεγείες του Α ρχΟ ,ο-
χου, του Τυρτα ίου, του Κ αλλίνου, του Α λκα ίου, του   όλω να , ακόμη
και της   α π φ ούς, θα ήταν χαμένα χω ρίς οπ λίτες, ασπ ίδες, μπ ρού­
ντζινες π ανοπ λίες, στόλους κα ι λυδικά άρμ ατα . Δ εν είναι παράξενο· ο
Τυρτα ίος, ο Α ρχίλοχος, ο Α λκα ίος, ο Κ α λλίνος, ο Α ισχύλος, ο αδερ­
φ ός της   α π φ ούς, ο   οφ οκλής, ο Π ερικλής, ο   ω κρά της, ο Θ ουκυ­
δίδης και ο ρήτορας Δ ημοσθένης είχαν όλοι π άρει τη θέση τους στις
γραμμές της φ άλαγγας ή στους π άγκους τω ν τριήρω ν, αποφ ασισμένοι·
ω ς π ολίτες τω ν π όλεω ν-κρα τώ ν να υπ οθηκεύσουν τους μυς τους στον
αγώ να της ομάδας τους να π ροκαλέσει ή να εμπ οδίσει το κα κό.
Ο π ατριός του Π λά τω να , ο αδερφ ός του Α ισχύλου κα ι ο γιος του
Π ερικλή, όπ ω ς ήταν συνηθισμένο στην π όλη, τρα υμ α τίστηκα ν, σκο­
τώ θηκαν ή εκτελέστηκα ν ω ς απ οτέλεσμα μ ά χης. Ο Μ έλισσος, ο
  ά μιος φ ιλόσοφ ος και μα θητής του Π α ρμ ενίδη, οδήγησε το στόλο σε
μά χη εναντίον του ίδιου του Π ερικλή· κα ι οι δύο άντρες ήτα ν διανο­
ούμενοι π ου γνώ ριζαν επ ίσης από κω π ηλα σία και εμβολισμό. Ο   ο­
φ οκλής ήτα ν κάπ ου εκεί κοντά , μέλος της εκλεγμ ένης υψ ηλής δι­
οίκησης τω ν Α θηναίω ν.
  χεδόν κάθε ελληνικός ναός έχει τη ζω φ όρο κα ι τα α ετώ μ α τά
του γεμ ά τα με θεούς φ ιλοτεχνημένους με την π ολεμ ική στολή του
1 0 2
ΣΚΕΠΤΟΜΕΝΌ Ι ΣΑΝ ΕΛΛΗΝΕΣ
οπλίτη της π όλης· η αγγειογραφ ία δοξάζει τις τάξεις της φ άλαγγας·
τα φ ικές στήλες απεικονίζουν το νεκρό με στρα τιω τική π ανοπ λία. Ο
Π λά τω ν χρησιμοπ οιεί συχνά το π αράδειγμα του π ολέμου για να σ τη ­
ρίξει τις θεω ρίες του για την α ρετή κα ι τη γνώ ση.   υχνά αντλεί συ­
γκεκριμένα π αραδείγματα απ ό την π ροσω π ική εμπειρία τού μ εσή-
λικα   ω κρά τη που π ολέμ ησε στο Δ ήλιο, στην Α μφ ίπ ολη, στην Π ο-
τείδαια. Δ εν υπ άρχει ούτε ένας Έ λληνα ς ιστορικός π ου να μην έχει
ω ς κύριο θέμα του τον π όλεμο· για τον Η ρόδοτο, τον Θ ουκυδίδη ή
τον Ξ ενοφ ώ ντα το να γράψ ουν ιστορικές αφ ηγήσεις σχετικά με οτι­
δήπ οτε άλλο ήταν π ροφ ανώ ς αδιανόητο. Ο φ ιλόσοφ ος Η ρά κλειτος
έλεγε «ψ υχές σκοτω μ ένες στον π όλεμο είναι καθαρότερες απ ό α υτές
π ου πέθαναν απ ό α ρρώ στια » [α π . 136 ϋ ϊεΐδ]. Ο ι π οιητές Μ ίμνερμ ος,
Κ α λλίνος, Τυρτα ίος κα ι   ιμ ω νίδης συμφ ω νούσαν.
Α κόμ η κα ι η ζω ή της ελληνικής π όλης είναι συνώ νυμη με την
εμφ άνιση της μ ά χης με π εζικό, αφ ού η αρχική π όλη-κρά τος δεν ήταν
π αρά μια δημοκρατία οπ λιτώ ν. Η αλήθεια είναι ότι η κλα σική ελλη­
νική μά χη σε μαζικό σχημ α τισμ ό δεν ήταν βέβαια καινοφ ανής —οι
στρα τοί τω ν Μ υκηνώ ν κα ι της Ε γγύς Α νατολής το έκαναν επ ί α ιώ ­
νες. Ω στόσο οι Έ λληνες της π ρώ ιμ ης π όλης-κρά τους (700 έω ς 500
π .Χ .) βελτίω σαν τον χαλαρά οργανω μένο όχλο σε τα κτικές γραμ μές
και π αρατάξεις, τώ ρα κάθε π ολίτης π ου διέθετε περιουσία διεκδικούσε
ίση θέση στη φ άλαγγα, φ ω νή στην εκκλησία κα ι κομ μ ά τι γης στην
ύπ αιθρο. Ο π όλεμος εντά χθηκε τώ ρα π λήρω ς μέσα στο ιδιαίτερο
κοινω νικό κα ι π ολιτισμικό π λαίσιο του μ α χητή. Η κοινω νία α π οτε-
λούνταν απ ό μικρούς ανεξάρτητους κτημ α τίες — το π ρώ το σώ μ α π ο­
λιτώ ν που κα τείχε τίτλους κυριότητα ς ακινήτου στον π ολιτισμ ό— οι
οποίοι δημιούργησαν τις π ολεμικές τεχνικές κα ι επινόησαν π ολιτικές
για να διατηρήσουν την ανακάλυψ ή τους, δηλα δή την ίδια την αγρο­
τική ισονομία. Ο ι άντρες με τα δόρατα μπ ορούσαν τώ ρα να στοιχι­
στούν ο ένας δίπ λα στον άλλο για να π ολεμήσουν για τα δικά τους
εδάφ η ω ς απ όδειξη της δικής τους π ολιτικής αλληλεγγύης.
Μ έχρι τα τέλη του όγδοου π .Χ . αιώ να αυτοί οι π εζοί οπ λίτες
είχαν υιοθετήσει εξελιγμένο οπ λισμό κα ι θω ράκιση για να αντιμ ε­
τω π ίσουν τη νέα π ρα γμ α τικότητα της τυπ οπ οιημ ένης π ολεμ ικής τα -
103
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤ  ΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
κτική ς κρούσης. Τ ο κράνος, ο θώ ρακας κα ι οι π ερικνημίδες ήταν
κα τασκευασμένα εξ ολοκλήρου απ ό μπ ρούντζο κα ι έφ τανε σε π άχος
π ερίπου ενάμισου εκα τοστού, π αρέχοντας π ροστασία απ ό τα π ερισ­
σότερα ξίφ η, βλήμ ατα κα ι δόρατα σε βαθμό ά γνω στο σε άλλους π ο­
λιτισμ ούς. Μ ια τερά στια βαριά ασπ ίδα ενός μέτρου κά λυπ τε το μισό
σώ μ α και συμπ λήρω νε την π ανοπλία τω ν τριάντα π ερίπου κιλώ ν.
Ω στόσο ο οπ λίτης εξαρτιόταν α κόμ η απ ό τον άντρα δίπλα του για να
του κα λύπ τει με την ασπ ίδα τη δική του α π ροστά τευτη δεξιά πλευρά
κα ι να δια τηρεί τη συνοχή ολόκληρης της φ άλαγγας. Η στρα τιω τική
υπ ηρεσία ήτα ν ακριβώ ς α υτό: υπ ηρεσία ω ς ενδυνάμω ση της ισότιμης
αλληλεγγύης του σώ μ α τος τω ν π ολιτώ ν. Έ ξω απ ό τη   π ά ρτη, ο
στρα τηγός, ένας ερασιτέχνης κα ι εκλεγμένος δημόσιος α ξιω μ α τού-
χος, οδηγούσε συνήθω ς τα στρα τεύμ α τά του στην αριστερή π τέρυγα
για να ξεκινήσει την επ ίθεση· σε π ερίπ τω ση ήττα ς πέθαινε συνήθίυς
μεταξύ τω ν ανδρώ ν του. Εξα ιτία ς τω ν π εριορισμένω ν τα κτικώ ν επ ι­
λογώ ν π ου υπ ήρχαν για τη φ άλαγγα, όταν π ια η μ ά χη είχε αρχίσει,
οι π ολύπ λοκοι ελιγμοί κα ι τα κτικές ήτα ν π ροβλημ α τικές κα ι έτσι
σπάνια επ ιχειρούνταν. Η κα τά μέτω π ον σύγκρουση σά ρκα ς, ξύλου
κα ι μετάλλου ήταν η π ροτιμώ μενη μέθοδος για να αρχίζουν κα ι να
τελειώ νουν όλες οι συγκρούσεις. Δ εν είναι υπ ερβολή να π ούμε ότι οι
Έ λληνες ήτα ν το π ρώ το βαρύ π εζικό που είδε ο κόσμ ος.
Τ α π αλαιότερα βασίλεια της Ε γγύς Α να τολής κα ι οι ανακτορικές
δυναστείες που γειτόνευαν με την Ελλά δα της Ε π οχής του Χ α λκού
είχαν, φ υσικά, ικανούς π ολεμ ιστές. Τερά στιοι στρα τοί κατέβαιναν στη
μ ά χη. Η τοξοβολία, τα ά ρμ ατα , το ιπ π ικό κα ι οι π ολιορκητικές τε­
χνικές ήτα ν γνω στές απ ό την τρίτη μέχρι την π ρώ τη π .Χ . χιλιετία .
Ω στόσο, μόνο με την εμφ άνιση της ελληνικής π όλης-κρά τους και με
τη συνοδεύουσα δια νοητική, π ολιτική κα ι κοινω νική επ ανάσταση α ­
π ελευθερώ νεται το οργανω μένο φ ονικό απ ό το γραφ ειοκρατικό κα ι το
θρησκευτικό έλεγχο. Εμ φ α νίζετα ι ένα αληθινό βαρύ π εζικό α π οτε-
λούμενο απ ό μ ικροκτημ α τίες —το π ρώ το ένοπλο έθνος. Η διεξαγω γή
του π ολέμου απ ό τον έβδομο π .Χ . αιώ να και εξής είναι για π ρώ τη
φ ορά δυνα μική, ελεύθερη να π ροσαρμ όζεται, να αλλάζει και να τρο­
π οπ οιείται για να ακολουθεί τις επ ιθυμίες και τις π ροτιμήσεις της
104
ΣΚΕΠΤΟΜΕΝΟΙ ΣΑΝ ΕΛΛΗΝΕΣ
π λειοψ ηφ ίας τω ν π ολιτώ ν. Η ανακάλυψη του π ολέμου με σ τρα τιω ­
τικούς και π εζικό απ ό τους Έ λληνες α π οδείχτηκέ θαυμαστό και τα υ­
τόχρονα επ ικίνδυνο π ράγμα, προορισμένο να ταρακουνήσει τη Μ εσό­
γειο κα τά τρόπ ο που οι Α ιγύπ τιοι, οι Μ υκηνα ίοι, οι Α σσύριοι ή οι
Π έρσες δεν θα μπ ορούσαν να φ ανταστούν. Για τέσσερις σχεδόν α ιώ ­
νες έκτοτε (700 έω ς 300 π .Χ .) οι εκκλησίες τω ν κτημ α τιώ ν τω ν
ελληνικώ ν π όλεω ν έλεγχαν το φ ονικό τους δημιούργημα , τον π όλεμο
με οργανω μένο π εζικό, δημιουργώ ντας κανόνες και ρυθμίσεις που επ έ­
τρεπ αν τη συχνότητα της σύγκρουσης, αλλά την έκαναν λιγότερο
φ ονική.   ε α υτό τον τρόπ ο μ ά χης, όπ ω ς κα ι στην Αντιγόνη, βρίσκο­
νται οι κεντρικές αρχές του δυτικού π ολιτισμού π ου εξακολουθούν να
απ οτελούν το δυτικό όραμα του κόσμου.
Ε Λ Λ Η Ν ΙΚ Η Π Ο Λ Ε Μ ΙΚ Η Τ Ε Χ Ν ΙΚ Η
Κ Α Ι Δ Υ Τ ΙΚ Ο   Π Ο Λ ΙΤ Ι  Μ Ο  
Π οιες ακριβώ ς είναι οι υπ οκείμενες αρχές αυτού του ιδιαίτερου τρό­
π ου π ολέμου κα ι τι μπορούν να μας πουν για το δυτικό π ολιτισμό;
Τουλάχιστον οκτώ χα ρα κτηριστικά απ οτελούν τον πυρήνα της ελλη­
νικής π ολεμ ικής τεχνικής και απορρέουν απ ό την κα τα γω γή της
Δ ύσης:
1. Προηγμένη τεχνολογία: η αξεπ έραστη υπ εροχή τόσο τω ν
όπλω ν όσο κα ι της θω ρά κισης.
2. Ανώ τερη πειθαρχία·, η α π οτελεσμ α τική εκπ αίδευση κα ι π ρό­
θυμη απ οδοχή της διοίκησης απ ό τους στρα τιώ τες.
3. Ευφυΐα στην απόκριση: μια διανοητική π αράδοση, αδέσμ ευ­
τη κα ι αλογόκριτη απ ό κυβέρνηση ή απ ό θρησκεία, που επ ι­
δίω κε συνεχή βελτίω ση ενώ πιον στρα τιω τικής π ρόκλησης.
4. Ευρεία, κοινή τήρηση των στρατιω τικώ ν συνηθειών μεταζύ
της πλειονότητας του πληθυσμού: η π ροτίμ ηση για π ολίτες
στρα τιω τικούς και συμ μ ετοχή τω ν π ολιτώ ν στη λήψ η στρα ­
τιω τικώ ν απ οφ άσεω ν.
105
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤ  ΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
5. Επιλογή αποφασιστικής εμπλοκής: η π ροτίμ ηση να α ντι­
μ ετω π ίζετα ι ο εχθρός κα τά μέτω π ον κα ι να λύεται η μ ά χη
όσο πιο γρήγορα και απ οφ ασιστικά γίνεται.
6. Κυριαρχία του πεζικού: η α ντίληψ η ότι οι π εζοί με μυϊκή
δύναμη, όχι οι ιπ π είς ούτε καν αυτοί που ρίχνουν τα βλήμ α ­
τα , κερδίζουν τελικά τον π όλεμο.
7. Συστηματική χρησιμοποίηση κεφαλαίων, του «νεύρου του
πολέμου» κατά τον Κικέρω να, στη διεξαγωγή του πολέ­
μου: η ικα νότητα συλλογής φ όρω ν, επ ιβολής εισφ οράς κα ι
δανεισμού χρημ ά τω ν για να κατεβαίνουν οι άντρες στη μά­
χη και για υλικά , για μεγάλες χρονικές π εριόδους.
8. Η θική αντίσταση στο μιλιταρισμό: η π ανταχού παρουσία
λογοτεχνικώ ν, θρησκευτικώ ν, π ολιτικώ ν και καλλιτεχνικώ ν
ομάδω ν π ίεσης που απ αιτούν δικαιολόγηση κα ι εξήγηση του
π ολέμου και π ολύ συχνά αμφ ισβητούν, μερικές φ ορές ακόμη
κα ι αναχαιτίζουν, τη μη συνετή χρήση στρα τιω τικής δύνα­
μ ης. Υ π άρχει μια αίσθηση διαφ ω νίας, που αρχίζει με τους
Έ λ λ η νες, ότι ο πόλεμος δεν είναιη προτιμητέα πορεία αλλά
η μεγάλη τραγωδία της ανθρώπινης κατάστασης.
Η π ροσεκτική εξέταση της ελληνικής στρα τιω τικής ιστορίας, όπ ω ς
κα ι η εξέταση ενός κα ι μόνο έργου του   οφ οκλή, μπ ορεί επ ίσης να
μας π ει ποιοι είμαστε κα ι για τί —και τι διακυβεύεται με το θάνατο
τω ν Κ λα σικώ ν   π ουδώ ν.
Οικλασικοίστρατοίεπίχίλια χρόνια, από τον έκτο* π.Χ . μέχρι τον
πέμπτο μ.Χ . αιώνα, ήταν συνήθως καλύτερα εξοπλισμένοι, τόσο α­
μυντικά όσο και επιθετικά, απ’ ό,τι οιμη Δυτικοίαντίπαλοίτους.
Η ελληνική μπ ρούντζινη πανοπλία και η μακεδονική σάρισα, όπ ω ς
ομολόγησαν οι ίδιοι οι Π έρσες, έχαναν τον ανατολικό εξοπ λισμό να
φ αίνεται αστείος. Ο Η ρόδοτος λέει ότι σε σύγκριση με τα ελληνικά
όπ λα, οι Α νατολικοί ήτα ν ουσιαστικά «α π ροστά τευτοι». Ο Τά κιτος
θεω ρούσε την π ροστασία του σώ μ α τος τω ν Γερμ ανώ ν κά τι ελάχιστα
πιο απ οτελεσματικό απ ό π λεχτή ιτιά, εντελώ ς ακατάλληλη για άντρες
106
ΣΚΕΠΤΟΜΕΝΟΙ ΣΑΝ ΕΛΛΗΝΕΣ
π ου επ ρόκειτο να α ντιμ ετω π ίσουν τους ρω μ α ϊκούς θώ ρα κες απ ό
μεταλλικά ελάσματα ή φ ολίδες. Ο μπ ρούντζος κα ι το σίδερο φ τιά ­
χνονταν για να π ροστατεύουν και για να διευκολύνουν το φ ονικό κα ι
όχι, όπ ω ς στο τυπ ικό του π ρω τόγονου π ολέμου, για να στηρίζουν τον
ανδρισμό, να «σφ ραγίζουν» κα ι να δένουν την α ντρική νιότη. Κ α νέ­
νας στρα τός για π εντακόσια χρόνια δεν ταξίδευε, κα τα σκήνω νε, έ­
τρω γε ή θεραπ ευόταν πιο α π οτελεσμ α τικά απ ό μια ρω μ α ϊκή λεγεώ ­
να. Τα κορινθιακά κρά νη, ο μπ ρούντζινος θώ ρα κα ς, τα ισπ ανικά ξίφ η
κα ι το υγρό πυρ έδιναν αίσθηση α νω τερότητα ς στο π εδίο της μ ά χης,
εθνική π ερηφ άνια, α κόμ η και σοβινισμό, στους οπ λίτες, τους λεγεω ­
νάριους και τους Βυζαντινούς ναυτικούς π ου σφ υρηλατούσαν τέτοια
απ αράμιλλα όπ λα. Ωστόσο, μια τέτοια ανώτερη στρατιω τική τεχνο­
λογία ήταν το αναπόφευκτο προϊόν μιας πρακτικής κοινωνίας όπου η
αγορά των ιδεών, σε μεγάλο βαθμό, δεν ήταν δέσμια του θρησκευτι­
κού καταναγκασμού καιτης κρατικής καταστολής, όπου η επιστήμη
δεν αποτελούσε μέρος ούτε της κυβέρνησης ούτε των θεών.
Η κλασική πειθαρχία ενώπιον των τεράστιων αριθμών καιτων τρο­
μερώ ν εχθρών ήταν σχεδόν πάντα αποφασιστικής σημασίας.
Ο ι κα τά π ληκτοι Π έρσες του Δ αρείου Α ' θεώ ρησαν π αράλογο ότι οι
κα τά π ολύ λιγότεροι Έ λληνες π ροτιμούσαν να συγκρουστούν μαζί
τους π ρόσω π ο με π ρόσω π ο στον Μ αραθώ να. «Κ ύριός τους είναι ο
νόμος, τον οποίο φ οβούνται π ολύ π ερισσότερο α π ’ όσο οι άντρες σου
φ οβούνται εσένα », ακούει απ ορημένος να του λένε ο Ξ έρξης σχετικά
με τη μικρή ομάδα   π α ρτια τώ ν που π ολύ σύντομα θα του εμπ οδί­
σουν την είσοδο στις Θ ερμ οπ ύλες. Ο Θ ουκυδίδης συνοψ ίζει α υτή τη
δυτική ά π οψ η, όταν βάζει τον   π α ρτιά τη στρα τηγό Βρα σίδα να λέει
στον π ερικυκλω μένο στρα τό του να μην ανησυχεί για τους βαρβά­
ρους: «  την αναμέτρησή τους όμ ω ς με κείνους π ου δεν θα τρομ ά ­
ξουν α π ’ αυτά (ενν. το π λήθος και τους αλαλαγμούς τω ν βαρβάρω ν)
είναι π ολύ δια φ ορετικοί» [Δ ", 126]. Το «είναι πολύ δια φ ορετικοί» σί­
γουρα χα ρα κτηρίζει τις ιστορίες του Κ αίσαρα κα ι του Τ ά κιτου, όταν
οι λεγεώ νες δεν υπ οχω ρούν μπ ροστά στους φ αινομενικά τρομερούς
δίμετρους αντιπ άλους τους στον Ρήνο. Α κόμ η κα ι όταν οι πρόθυμοι
107
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤ  ΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
μ ικροκτημ α τίες της πόλεως και της Δ ημ οκρα τία ς αντικαθίσταντο
απ ό τους μισθοφ όρους τω ν δυναστώ ν της Ελληνιστικής επ οχής και
της Ρω μ α ϊκής Α υτοκρα τορία ς, η στά ση κα ι η εξέγερση ήταν σπ άνιες
σε σύγκριση με την π ροθυμία για π ροέλαση συχνά μπ ροστά στο θά­
νατο και το διαμελισμό. Η αντίστα ση τω ν επ ιστρατευμένω ν, οι επ ι­
θέσεις εναντίον διοικητώ ν, οι μικροκαβγάδες στη γρα μμ ή της μ ά χης
κα ι η μα ζική τροπ ή σε φ υγή μπ ροστά στην επ ίθεση υπό τις πιο τρο­
μερές συνθήκες, ήταν οι εξαιρέσεις και όχι ο κανόνας, όπ ω ς μαθαίνου­
με ακόμ η και απ ό τις κα τα στροφ ές στις Θ ερμοπ ύλες, στις Κ άννες
κα ι το θλιβερό απ όγευμα στην Α δριανούπ ολη, π εριπ τώ σεις όπου το
δυτικό π εζικό εξολοθρεύτηκε —χω ρίς όμω ς και γενική κατάρρευση
του ηθικού. Ο «π α νικός» είναι ελληνική λέξη, αλλά στις π ερισσότερες
π εριπ τώ σεις οι οπ λίτες και οι λεγεω νάριοι π ροχω ρούσαν μπ ροστά,
έστω και με δυσκολία, όταν διατάσσονταν. Δ εν είναι ν’ απ ορεί κανείς
π ου ο Ιώ σηπ ος σχολίασε για τις λεγεώ νες ότι «τα σχέδιά τους είναι
σαν μά χες χω ρίς αίμα κα ι οι μά χες τους σαν αιμα τηρά σχέδια » [Ιου­
δαϊκός πόλεμος Γ ", 75]. Η στρατιω τική πειθαρχία ήταν καρπός μιας
κοινωνίας όπου η συνταγματική διακυβέρνηση είχε ενσταλάξει την
ανάγκη της υπακοής στο νόμο, όχισε ένα μεμονω μένο άτομο, όπου
οιστρατιω τικοίαντανακλούσαν την κυβέρνηση, καιόχιτο αντίστρο­
φο, όπου ο στρατιώ της και ο πολίτης ήταν αρχικά ένα.
Μ προστά στην πρόκληση του άγνωστου καιαπρόβλεπτου, η Ρώ μη
και η Ελλάδα συνήθως επαναλάμβαναν με επιτυχία και μεταμόρ­
φωναν κάθε ξένη καινοτομία —τεχνολογική, τακτική ή στρατηγική —
που συναντούσαν.
Ο ι ελέφ αντες π ροκάλεσαν όλεθρο μόνο στην π ρώ τη τους εμφ άνιση
εναντίον του Α λέξανδρου στον Τδά σπ η κα ι εναντίον τω ν Ρω μ α ίω ν
κα τά την π ρώ τη τους επ αφ ή με τον Π ύρρο και αργότερα με τους
Κ α ρχηδονίους. Μ έσα σε λίγα χρόνια είχαν και α ντιμ ετω π ιστεί με
επ ιτυχία και ταυτόχρονα ενσω μ ατω θεί στους δυτικούς στρα τούς. Α ν
η π ροσεκτική επ ίθεση εναντίον οχυρω μένω ν π όλεω ν ήταν α ρχικά
ειδικότητα της Ε γγύς Α να τολής, απ ό τους μεταγενέστερους Έ λ λ η ­
νες σύντομα έγινε η «π ολιορκητική», το θέμα μιας τεράστια ς α κα δη­
108
ΣΚΕΠΤΟΜΕΝΟΙ ΣΑΝ ΕΛΛΗΝΕΣ
μ α ϊκής λογοτεχνία ς. Ο ι Ρω μ α ίοι υιοθέτησαν κα ι τελειοπ οίησαν αυτό
το επ ιστημονικό εγχείρημα —η π ερικύκλω ση με τις λεγεώ νες, το
π υροβολικό και οι π ολιορκητικές μηχανές ήτα ν ανίκητα από την Α ­
λεσιά ω ς τη Μ ασάδα. Η Ρ ώ μ η ήταν γνω στή όχι ω ς π ορθητής αλλά
ω ς εξολοθρευτής π όλεω ν. Ο λόκληροι α στικοί π ολιτισμοί, όπ ω ς η Κ ό ­
ρινθος, η Κ α ρχηδόνα κα ι η Ν ουμιδία, δεν δέχτηκα ν απ λώ ς επ ίθεση,
αλλά ισοπ εδώ θηκαν.   τη   αλαμίνα και εναντίον τω ν Κ αρχηδονίω ν
στον Π ρώ το Κ α ρχηδονια κό Π όλεμ ο οι δυτικοί στόλοι δημιουργήθη-
καν ουσιαστικά εκ του μηδενός κα ι μέσα σε σύντομο χρονικό διά­
στημ α κατάφ εραν να απ οκτήσουν α νω τερότητα στη θάλασσα έναντι
τω ν ξένω ν συμβούλω ν τους. Η π ερσική κα τοχή της Α ττικής (480-
479 π .Χ .) κα ι το μανιασμένο π έρασμα τω ν Κ αρχηδονίω ν απ ό τη
μιαν άκρη της Ιταλίας στην άλλη (218-202 π .Χ .) προκάλεσαν θλιβερή
οικονομική π αράλυση κα ι απ οτέλεσαν ύβρη κα τά της ίδιας της κλα ­
σικής ψ υχής. Ω στόσο, π αρά την τρομερή (κα ι π α ροδική) παρουσία
του Ξ έρξη κα ι του Α ννίβα στο δυτικό έδαφ ος, οιαά Η οο ελληνικές κα ι
ρω μα ϊκές στρα τιω τικές δυνάμεις αντί να συρρικνώ νονται μεγάλω ναν
σταθερά. Μ ια σειρά λαμπ ροί στρα τηγοί κα ι γενναίοι άντρες σχημ ά τι­
σαν νέους, θανατηφ όρους στρα τούς-εκδίκησης π ου ακολούθησαν τους
εισβολείς πέρα απ ό τη θάλασσα, π ροκαλώ ντας τρομερές απ ώ λειες.
Ο ι Π ερσικοί και Κ α ρχηδονια κοί Π όλεμ οι μπ ορεί να ξεκίνησαν ω ς ε­
π ιθετικές εισβολές στην Ε υρώ π η, αλλά, όπ ω ς ήτα ν αναμενόμενο, τε­
λείω σαν με όλεθρο στην Α σία κα ι την Α φ ρική, όταν οι Έ λληνες κα ι
οι Ρω μ α ίοι μέτρησαν τους εχθρούς τους και έκαναν τις α π α ρα ίτητες
π ροσαρμογές. Η στρατιω τική απόκριση, λοιπόν, ήταν το κατανοητό
κέρδος ενός πολιτισμού σε μεγάλο βαθμό αποκεντρωμένου, απαλλαγ­
μένου από θρησκευτικό δόγμα καιευέλικτου ώ στε να διορθώνεικαιν’
αλλάζει την ίδια του τη διακυβέρνηση.
Οιστρατοίτων πολιτών οργανώθηκαν πρώ τα στην Ελλάδα καιαρ­
γότερα έφεραν τη Μ εσόγειο στο κατώ φλι της Ιταλίας.
Ο ι Έ λληνες γέννησαν την ιδέα ότι όλοιοι π ολίτες —όχι ένας μικρός
π υρήνας μιας μόνιμης στρα τιω τικής ελ ίτ— ήτα ν π ροσω π ικά υπ εύ­
θυνοι για την άμυνα της κοινότητά ς τους. Τα μέλη της πόλεως έ-
109
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤ  ΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
π ρεπ ε να κα τέχουν δικά τους όπ λα, να συγκεντρώ νονται δίπλα στους
φ ίλους κα ι την οικογένειά τους κα ι να ψ ηφ ίζουν για τη δική τους
στρα τιω τική ηγεσία· δεν εξαναγκάζονταν να υπ ηρετήσουν με το μ α -
στίγιο ή με τεχνά σμ α τα , δεν εκτελούνταν σύμφ ω να με τις ιδιοτρο­
π ίες κάπ οιου ηγέτη ούτε στέλνονταν σε υπ οχρεω τικές εκστρα τείες.
Έ να ς Έ λληνα ς της κλα σικής Ελλά δα ς ή ένας Ρω μ α ίος της Δ ημ ο­
κρα τία ς σπάνια ένιω θε ότι ο π όλεμος της χώ ρα ς του δεν ήτα ν δικός
του, ότι κηρύχτηκε χω ρίς τη συναίνεσή του, ότι ήτα ν κίνδυνος που
αφ ορούσε κάπ οιον άλλον. Ο Π ερικλής θύμιζε στο αθηναϊκό ακροα­
τήριο ότι α κόμ η κι αν ένας άντρας ευημερεί στην ιδιω τική του ζω ή,
όταν η χώ ρα του δεν π άει κα λά, χάνεται κα ι ο ίδιος. Α ν όμω ς ο ίδιος
δεν τα π άει κα λά , ενώ η ' χώ ρα του είναι ισχυρή, συνήθω ς μπ ορεί
κά λλιστα να επ ιβιώ σει.
Ε π ί π εντακόσια χρόνια, οι στρα τηγοί εκλέγονταν διά βοής απ ό το
λαό στον κλασικό κόσμ ο, ω ς εκ τούτου ήτα ν υπ οκείμενα συνταγμα ­
τικής μομφ ής και απ ομάκρυνσης, όπ ω ς απ οδεικνύουν οι π ολυκύμ α­
ντες ζω ές του Π ερικλή, του Λ ύσανδρου, του Επ αμ εινώ νδα , του   ερ-
τώ ριου, α κόμ η κα ι του Κ α ίσα ρα . Ό τα ν η στρα τιω τικοπ οίηση της
Ρω μ α ϊκής Α υτοκρα τορίας ολοκληρώ θηκε τον π ρώ το μ .Χ . αιώ να με
μισθοφ ορικές λεγεώ νες, η π αρουσία του στρα τού στις π ολιτικές υπ ο­
θέσεις κα ι ο εμ π οτισμός της στρα τιω τικής διοίκησης με την π ολιτι­
κή εξακολουθούσαν να είναι μόνιμη π ηγή π αραπ όνω ν και απ οδοκι­
μασίας. Ε ν π άση π εριπ τώ σει, εκτός απ ό την ανήσυχη   π ά ρτη, εί­
ναι δύσκολο να βρει κανείς κοινω νία της κλα σικής Ελλά δα ς π ου να
έχει μ ετα τρα π εί σε ένοπ λη, εκπ αιδευμένη κα ι γυμνασμένη κά στα της
οπ οίας η π ολιτική ζω ή να αντανακλά τη στρα τιω τική. Ο Α ριστοτέ­
λης θεω ρούσε αυτά τα κρά τη π ροσω ρινά.
Ο Μ ιλτιά δης, ο Επ αμ εινώ νδα ς και ο   κιπ ίω ν δεν ήτα ν σπάνια
δείγμ ατα μεγαλοφ υΐας μέσα σε ένα κα τά τα άλλα υπ οβαθμισμένο
«μ ετά λλευμ α ». Ο ι μεγάλοι στρα τιω τικοί ηγέτες της Δ ύσης δεν είναι
ατομ ικές ιδιοφ υίες όπ ω ς οι μη Δ υτικοί Α ννίβας, Ιουγούρθας και Μ ι-
θριδάτης, τω ν οπ οίω ν η μοναχική ευφ υΐα οδηγεί έναν ολόκληρο λαό
στον π όλεμο —και τω ν οπ οίω ν η ξαφ νική απ ώ λεια , όπ ω ς η ά μ π ω ­
τη , π αρασύρει κα ι εξαφ ανίζει μαζί της κα ι το στρα τό. Ό π ω ς ο Θ ε-
1 1 0
ΣΚΕΠΤΟΜΕΝΟΙ ΣΑΝ ΕΛΛΗΝΕΣ
μ ιστοκλής, ο Π ελοπ ίδα ς, ο Φ άβιος και εκατοντάδες άλλοι μικρότεροι
ηγέτες π ου κατοικούν στις σελίδες του Η ροδότου, του Θ ουκυδίδη,
του Ξ ενοφ ώ ντα κα ι του Λ ίβιου, αυτοί οι διοικητές απ οτελούσαν τη
λογική έκφ ραση μιας ευρύτερης δυτικής στρα τιω τικής π αράδοσης
ελεύθερω ν λαώ ν. Η μεγαλύτερη εκδήλω ση της αθηναϊκής ισχύος και
π ερηφ άνιας δεν απ αντούσε στην εκκλησία του δήμου ή στο θέατρο,
αλλά όταν βάδιζαν πανδημείκα τά τη διάρκεια τω ν π ρώ τω ν ετώ ν του
Π ελοπ οννησιακού Π ολέμ ου εναντίον τω ν γειτονικώ ν Μ εγάρω ν· ένας
ολόκληρος π ολιτισμός παραταγμένος στο πεδίο της μ ά χης, ερασιτέχνες
όχι επ αγγελμα τίες, εναντίον του εχθρού. Μ ια θέση στη φάλαγγα,
ένα υποστατικό στο αγροτικό πλέγμα, μια θέση στην εκκλησία του
δήμου ήταν ανάλογες καιαλληλοεζαρτώμενες έννοιες, ποτέ αντιθετι­
κές, ποτέ ασύμφωνες- κιέτσι, όταν η κυβέρνηση του λαού ψήφιζε να
κατέβουν σε πόλεμο, υπήρχαν συνήθως αρκετοίγενναίοι πολίτες να
κάνουν ένα βήμα εμπρός, χω ρίς το μαστίγιο στις πλάτες τους.
Οι Έλληνες και οιΡω μαίοι επιδίω καν αποφασιστική σύγκρουση με
τον εχθρό, κατά προτίμηση μέσω κρούσης και προσβολής κατά
μέτω πο, μια κληρονομιά που χαρακτήριζε κατά κύριο λόγο και τη
μετέπειτα δυτική στρατιω τική πρακτική.
Ο ι π ρω ιμότεροι στρα τοί της Ε γγύς Α νατολής συγκρούονταν συνή­
θω ς μα ζικά , όμω ς δεν στήριζαν αυτές τις συγκρούσεις απ οκλειστικά
στη δύναμη κρούσης τω ν βαριά οπλισμένω ν π εζώ ν με τα δόρατα.
  το πεδίο του, το τείχος από μπ ρούντζο κα ι δόρατα π ου σχημά τιζα ν
οι αμ ετα κίνητοι ερασιτέχνες της ελληνικής φ άλαγγας, υπήρξε ο π ρώ ­
τος σχημ α τισμ ός στον κόσμο π ου μπ ορούσε να κα τα στρέψ ει ολο-
σχερώ ς το εχθρικό π εζικό, να διαλύσει το ιπ π ικό, να π ροελάσει υπό
βροχή βλημ άτω ν κα ι, ω ς εκ τούτου, να κερδίσει έναν ολόκληρο π ό­
λεμο μέσα σε ένα απ όγευμα. Ο ι μάχες του Μ αραθώ να και τω ν Π λ α -
ταιώ ν το απ οδεικνύουν π ερίτρανα. Για τους Π έρσες, που είδαν ένα
κα τά φ ρα κτο με μπ ρούντζο π εζικό να π έφ τει π άνω τους στον Μ α ρα ­
θώ να, «μ ια κα τα στροφ ική παραφ ροσύνη είχε κα τα λάβει τους Έ λ ­
ληνες».   π άνια, η ενέδρα, η εξα π ά τηση, η κα θυστέρηση ή η στρα ­
τηγική υπ οχώ ρηση ήταν οι π ρώ τες επ ιλογές Ελλήνω ν και Ρω μ α ίω ν
1 1 1
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤ  ΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
διοικητώ ν, οι οποίοι αντικατόπ τριζαν τη θέληση κα ι την ικα νότητα
τω ν στρα τιω τώ ν τους να βρουν κα ι να κατα στρέψ ουν το συντομότερο
δυνατό τον εχθρό, ώ στε να μπ ορέσουν να επ ιστρέψ ουν γρήγορα στα
σπ ίτια , στους αγρούς κα ι στις οικογένειές τους.
Ε νώ ο Λ εω νίδας κα ι οι ανυπόμονοι κι ευερέθιστοι Ο υάρρω ν, Κ ρά σ -
σος, Ο υάρος και Ο υά λης θα τα είχαν καταφ έρει κα λύτερα , αν υπ ο­
χω ρούσαν στις Θ ερμ οπ ύλες, στις Κ ά ννες, στις Κ α ρρές, στους Τ ευ-
τοβουργίους Δ ρυμούς κα ι στην Α δριανούπ ολη, η π αράτολμη επιθυμία
τους για την τελική έκβα ση μ ετά απ ό μ ά χη μιας μέρας με τον εχθρό
ήταν το στοιχείο π ου είχε οικοδομήσει και όχι κα τα στρέψ ει τους π ο­
λιτισμούς τους. Δ εν είναι να απ ορεί κανείς π ου οι μ ετέπ ειτα δυτικοί
στρα τοί βάδιζαν βαριά κα ι δύσκα μ π τα εναντίον α τά κτω ν κα ι τρομ ο­
κρα τώ ν, με την ελπ ίδα μιας κα ι μόνης ένδοξης, τρομερής α ναμ έτρη­
σης π ου μπ ορεί να έδινε μεμιάς τέλος στον π όλεμο. Ό τα ν ο Ρω μ α ίος
στρα τηγός Α ιμίλιος Π α ύλος αντίκρισε την ελληνική φ άλαγγα στη
μ ά χη της Π ύδνας κα ι συνειδητοπ οίησε ότι δεν υπ ήρχε διαφ υγή π α ­
ρά μόνο μέσα απ ό τις γραμμές τω ν υψ ω μένω ν δοράτω ν, μιας λέει ο
Π λούτα ρχος ότι «τον κυρίευσαν έκπ ληξη κα ι φ όβος, για τί δεν είχε
δει π οτέ ω ς τότε π ιο φ οβερό θέα μα » [Αιμίλιος Παύλος, 19 2]. Κ α ι
τίπ οτα δεν είχε υπ άρξει πιο φ οβερό. ΟικλασικοίΈλληνες δεν εννοού­
σαν τιείναιμια μόνιμη, εδραιωμένη γραφειοκρατία που εποπτεύειτο
κοινό καλό, αντίθετα εμπιστεύονταν κυρίω ς το θάρρος και την ικα­
νότητα του μέσου πολίτη. Ή ταν αναπόφευκτο να μην είναιανεκτικοί
απέναντιστη στρατιω τική τυπικότητα, με το να δομήσουν τον πόλε­
μο γύρω από μια στιγμιαία ένοπλη σύγκρουση που θα παρήγε μια
εξίσου στιγμιαία καιτελεσίδικη απόφαση όσο καιοιψήφοιτους στην
εκκλησία του δήμου.
Ο πλίτες και λεγεωνάριοι —πεζοίστο πεδίο της μάχης, σε πυκνό
σχηματισμό, βαριά οπλισμένοιμε σπαθί, λόγχη, δόρυ ή ακόντιο —
θριάμβευαν επίπαραταγμένων τοξοτών, ατάκτω ν, ελαφρά καιβαριά
οπλισμένω ν ιππέω ν και ακροβολιστών.
Είνα ι αλήθεια ότι έφ ιπ π οι τοξότες και βαριά οπλισμένοι ιπ π είς μπ ορεί
κα τά π ερίπ τω ση να διέσπασαν κα ι να διέλυσαν τις γραμμές κα κώ ς
1 1 2
ΣΚΕΠΤΟΜΕΝΟΙ ΣΑΝ ΕΛΛΗΝΕΣ
π αραταγμένου π εζικού Ελλήνω ν ή Ρω μ α ίω ν. Ο ι μ ελετητές μάς θυ­
μίζουν ότι η μακρόχρονη απ ουσία τους απ ό τους δυτικούς στρα τούς
συχνά α π οδείχτηκε ολέθρια. Ω στόσο λαοίπου εμπ ιστεύονταν την ικα ­
νότητα του ίπ που ή την τέχνη του τόξου π ερισσότερο απ ό το καθαρό
νεύρο κα ι τη σω μ α τική ρώ μ η υπήρξαν συνήθω ς νομαδικοί κα ι σπ α -
νίω ς μπ όρεσαν να πάρουν κα ι να κρατήσουν π εριοχές π ου είχαν κα ­
τα κτήσει δυτικές φ άλαγγες και λεγεώ νες. Ε π ί χίλια χρόνια υπ ήρξαν
α π ολύτω ς ανίσχυροι όπ οτε η π ερίστα ση απ α ίτησε τελική αναμ έτρη­
ση χω ρίς π εριορισμούς του είδους π ου υπ οτάσσει λαούς και π ροσαρτά
εδάφ η. Το δυτικό π εζικό είχε σχεδόν π άντα την ικα νότητα να π αρα­
σύρει Α νατολικούς κα ι βαρβάρους στο να δίνουν μά χες εκεί ακριβώ ς
π ου δεν έπ ρεπ ε, σε τρα χιά και ανώ μαλα εδάφ η στις εσχατιές συνή­
θω ς της επ ικράτειάς τους. Έ τσ ι, έω ς την τελική π τώ ση της Ρ ω μ α ϊ­
κής Α υτοκρα τορία ς, σπ ανιότατα μπ όρεσαν α κόμ η κα ι οι πλέον άξιοι
ιπ π είς και τοξότες να κρατήσουν δυτικά εδάφ η. Μ ικροϊδιοκτήτες και
κτημ α τίες, όχι δουλοπ άροικοι, δημιούργησαν την ιδέα της μ α ζικής
ένοπ λης αναμέτρησης για να διαφ εντέψ ουν τη γη τους, π εζοί, όχι
σαν ληστές σε επ ιδρομές για κοπ άδια, γυναίκες ή π λιά τσικο. Κ α τά
την π ορεία τω ν Μ υρίω ν διά μέσου της Α σία ς, ο Ξ ενοφ ώ ν διαβεβαι-
ώ νει τους απ οκλεισμένους και κυκλω μένους απ ό ιπ π είς στρα τιώ τες
του ότι «κα νείς δεν σκοτώ θ ηκε π οτέ απ ό ά λογο». Δ εν είναι ν’ απ ορεί
κανείς π ου στην ελληνική ρητορική ο έφ ιππ ος π ρούχοντας κα υχιέτα ι
ότι «π ολέμ ησα ω ς π εζός οπ λίτης» —κα ύχημ α π λουσίου που δεν
απ αντά σε άλλο π ολιτισμό. Η εισαγω γή της έγγειας ιδιοκτησίας υ­
πήρξε ελληνική σύλληψη· ο μόνος τρόπος να διαφεντέψεις ή να οικει-
οποιηθείς αυτή την ιδιοκτησία ήταν με τα πόδια ριζωμένα στο χώ μα,
έτσιτο βαριά οπλισμένο πεζικό έγινε η εκδήλω ση της δυτικής ιδέας
της ατομικής έγγειας ιδιοκτησίας μεταξύ μιας πολυάριθμης τάξης
ελευθέρων πολιτών.
Ο Θ ουκυδίδης είδε σω στά ότιο πόλεμος σε τελευταία ανάλυση ήταν
ανταγωνισμός χρημάτω ν. «Το χρήμα», φέρεται να δηλώνειο Π ερι­
κλής, «συντηρείέναν πόλεμο».
Π ρά γμ α τι. Μ ε την ύπαιθρό τους υπ ό κα τοχή, με τα π λοία τους βυ-
113
8 - Ποιος σκότωσε τον Όμηρο;
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤ  ΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
θισμένα, με το μεγάλο στρα τό τους εξοντω μένο σ τη   ικελία , οι ει­
σφ ορές κα ι οι φ όροι τω ν Α θηναίω ν κρά τησα ν τον εχθρό έξω απ ό τον
Π ειρα ιά π ερισσότερο απ ό όσο ήτα ν αναμενόμενο· π αραιτήθηκαν μόνο
όταν τα χρήμ α τα εξανεμίστηκαν. Π ολλά έχουν γραφ τεί για την επ α ­
να στα τική φ ύση της διοικητικής μέριμνας του Α λέξανδρου. Ω στόσο
υπ άρχει η τά ση να ξεχνιέται ότι τα απ οθέματα σε μερίδες νερού κα ι
τροφ ίμω ν, η σταθερή εισροή αγορασμένω ν φ αλαγγιτώ ν κα ι το π λήθος
τω ν π εριοδευόντω ν μ ικροπ ω λητώ ν υπ ήρξε καρπ ός ενός π ολύπ λοκου
συστήμ α τος εισφ ορώ ν στην Ελλά δα και α π όκτησης κεφ αλαίω ν εκτός
α υτής. Η επ ιτυχία του κα τέστη δυνατή από τους χιλιάδες ανώ νυμους
γρα φ ειοκρά τες της Ε λλ ηνισ τικής επ οχής π ου γνώ ριζαν π ώ ς να
απ οσπ ούν, να κα τα θέτουν, να κλέβουν και να δανείζουν χρήμ α τα για
να αγοράζονται ή να κα τα σκευάζονται φ άλαγγες, κα τα π έλτες και
π ολεμικά πλοία με τρόπ ο που ούτε να ονειρευτούν μπ ορούσαν οι βα ­
σιλικοί εισπ ράκτορες στην Π ερσία . Δ εν είναι τυχα ίο ότι στη Ρ ώ μ η
τα αΐΐπιβηία (τρόφ ιμ α ), τοαβΓαήιιηι(δημ όσιο τα μ είο) και η ηιιαβϋΐιίΓα
(τα μ εια κή δια χείριση), π ου υπ οτίθεται ότι ήταν μέλημα τω ν π ολιτώ ν,
υπήρξαν στην π ρα γμ α τικότητα τα μέσα ακριβώ ς για την επ άνδρω ση,
τη διατροφ ή κα ι την τροφ οδοσία τω ν λεγεώ νω ν, κα ι κα τά συνέπ εια
απ οτελούσαν τις π ραγμ ατικές π ροκλήσεις για κάθε Ρω μ α ίο α υτοκρά -
τορα π ου ήθελε να δια τηρήσει εσω τερική ηρεμία κα ι ασφ αλή σύνο­
ρα. Τ η στιγμ ή π ου συγκροτείτα ι ένας δυτικός στρα τός, οι τρα π εζίτες
καλούνται για διαπ ραγματεύσεις. Ό πω ς ακριβώς οι Έλληνες κινη­
τοποιούσαν το σώ μα των πολιτών, ώ στε το κεφάλαιο όλων να τεθεί
στη διάθεση του στρατού —χρήματα που δεν αποτελούσαν ιδιω τική
περιουσία λίγων φίλων του βασιλιά, αλλά την απώ τατη έκφραση μιας
οικονομίας της αγοράς, όπου συχνά το κεφάλαιο διασκορπιζόταν πέ­
ρα από τη διοικούσα ελίτ.
Τέλος, συχνά το πρόσωπο της δυτικής μάχης έδειξε καιτη σκοτεινή
πλευρά του: την κακή χρήση των καλύτερων στοιχείω ν του ευρωπαϊ­
κού πολιτισμού για την καταστροφή μάλλον παρά για τον εμπλουτι­
σμό της ζωής.
Ο ι Έ λληνες μάχονταν μεταξύ τους α στα μ ά τητα , γλεντώ ντα ς τη δό­
114
ΣΚΕΠΤΟΜΕΝΟΙ ΣΑΝ ΕΛΛΗΝΕΣ
ξα κα ι τα αγαθά του π ολέμου, εξάγοντας τη φ ονική κυριαρχία τους
για να υπ οδουλώ σουν και να σκοτώ σουν άλλους· ω στόσο, είδαν τα
κα κά επ ίσης του π ολέμου καθαρότερα απ ό κάθε άλλο π ολιτισμό της
επ οχής. Ο Η ρόδοτος απ οκάλεσε τον π όλεμο διεστραμμένο φ αινόμενο,
όπου οι π ατεράδες θάβουν τους γιους αντί για το αντίστροφ ο. Το
δίλημμα του Α χιλλέα στο I της Ιλιάδας, το γέλιο του Α ρχίλοχου για
μια χαμένη ασπ ίδα, η μεγάλη διαφ ω νία για τη   ικελική Εκστρα τεία
στο έκτο βιβλίο της Ιστορία ς του Θ ουκυδίδη, ο στεγνός κυνισμός για
το ρω μα ϊκό επ εκτα τισμ ό στον Τά κιτο κα ι στον   α λλούστιο, η θλίψ η
του Ο ράτιου για τους νεκρούς Ρω μ α ίους που εναντιώ θηκαν στον Α ύ­
γουστο — όλα αυτά υπ οδηλώ νουν ότι τα κα λύτερα μυαλά τω ν Ε λ ­
λήνω ν και τω ν Ρω μ α ίω ν αμφ ισβητούσαν π ροσεκτικά τη σοφ ία της
θανάσιμης στρα τιω τικής δύναμης. Είνα ι να απ ορεί κανείς που για
τον Α ισχύλο ο π όλεμος δεν ήταν π αρά «η τροφ ή του Ά ρη », για τον
  οφ οκλή «ο π ατέρας τω ν συμφ ορώ ν μ α ς» ή για τον Π ερικλή «μ ια
καθαρή τρέλα »; Η επ ίπ ληξη του Έ κτορα προς τον Π ουλυδάμαντα
— «Έ να ς είναι ο άριστος οιω νός: να αμύνεται κανείς για την π ατρίδα
του· εσύ όμω ς για τί φ οβάσαι τον π όλεμο και τη μ ά χη ;» — [Ιλιάς, Μ
243-244] μολονότι έντιμ η, σε διαφ ορετικές π εριστάσεις χα ρα κτηρί­
ζετα ι απ ό τον Ό μ ηρο «ορμήνια αφ ροσύνης».
Τ α έργα του Ευριπ ίδη αντανακλούν την αναδυόμενη κα τα νόηση
του κόστους τω ν μ α χώ ν, σε ανθρώ πινο και άψ υχο υλικό, κα τά τον
Π ελοπ οννησιακό Π όλεμ ο. Η εικοσιεφ τάχρονη δια μ ά χη μεταξύ Α θ ή­
νας και   π ά ρτης στην επ οχή του όφ ειλε να είναι, όπ ω ς ο Μ α ρα θώ ­
νας και η   αλαμίνα, ένα απ λός, καλός —και κυρίω ς σύντομος —
π όλεμος. Ο ι λοιμοί, η κα τα στροφ ή ουδετέρω ν κρα τώ ν κα ι η συμφ ορά
σ τη   ικελία κάθε άλλο π αρά α υτό ήτα ν. Η απ εχθής φ ύση του Μ ε­
νέλαου, του θρυλικού βασιλιά της   π ά ρτης, στην Ανδρομάχη, α π ο-
τελεί π ροφ ανώ ς αντανάκλαση τω ν σκληρώ ν εχθροπραξιώ ν μεταξύ τω ν
δύο π όλεω ν στις αρχές της σύγκρουσης. Ό μ ω ς, μ ετά απ ό σχεδόν
δύο δεκα ετίες π ολέμου, η ημ ιτρα γική Ελένη του ίδιου δραματουργού
π αρουσιάζει έναν μπ ερδεμένο αλλά ηπ ιότερο Μ ενέλαο π ου σώ ζετα ι
απ ό μια ενάρετη (κα ι   π α ρτιά τισσα ) Ελένη. Η Ελένη δεν είχε π άει
καν στην Τροία σύμφ ω να με α υτή την εκδοχή του μύθου· οι θεοί την
115
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤ  ΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
είχαν φ υγαδεύσει στην Α ίγυπ το κα ι είχαν στείλει ένα φ άσμα στη
θέση της. Ο π όλεμος είχε γίνει για ένα φ άντασμα —για το τίπ οτα !
Τόσα χρόνια άσκοπ ου π όνου, π αρατηρεί ένα απ ό τα π ρόσω π α του
δράματος του Ευριπ ίδη.
Α υτό το σχόλιο για την τρα γω δία του π ολέμου, π ου χω ρίς αμφ ι­
βολία άγγιξε κάπ οια ευαίσθητη χορδή του αθηναϊκού κοινού, απ αντά
π αντού στα έργα του Ευριπ ίδη.   την Εκάβη του, η π ρώ ην βασίλισσα
της κακοπ οιημ ένης Τροίας έχει χάσει σε τέτοιο βαθμό την ανθρώ π ι­
νη υπ όστασή της απ ό τον π όλεμο (π ρέπ ει να δει με τα μάτια της
την κόρη της να θυσιάζεται σε ένα φ άντασμα, και το π τώ μ α του
τελευταίου γιου π ου της έχει απ ομείνει να ξεβράζεται στην π αραλία),
ώ στε το έργο τελειώ νει με την π ροφ ητεία ότι θα μεταμορφ ω θεί σε
σκύλο. Ο ι Τρωάδες του Ευριπ ίδη βρίσκουν την ίδια ταπ εινω μένη βα­
σίλισσα, μητέρα του μεγαλύτερου εχθρού που είχαν γνω ρίσει οι Έ λ ­
ληνες, να έχει στερηθεί και τα ελά χιστα που της έχουν απ ομείνει
στον κόσμο: την ελευθερία τη ς, τις δύο τελευτα ίες κόρες της (η μια
σκοτώ νετα ι, η άλλη αρπ άζεται και απ ομακρύνεται για να γίνει π α λ­
λακίδα του Α γα μέμ νονα), τον εγγονό της (π ου π ετιέτα ι απ ό τα τείχη
της Τροία ς) κα ι τελικά την ίδια τη δικαιοσύνη —μόνο η Ελένη δια­
φ εύγει την τιμω ρία για τα τόσα βάσανα που π ροκάλεσε σε Έ λληνες
και Τ ρώ ες. Ο ι μη μάχιμοι —η π λειοψ ηφ ία μ α ς— είτε μοιρολογούν
είτε γίνονται οι ίδιοι λάφ υρα. Δ εν είναι να απ ορεί κανείς που ο Ό μ η ­
ρος βάζει τον Ά ρη, τον πιο π οτα π ό και άνανδρο απ ό τους θεούς, να
τρέπ ετα ι σε φ υγή απ ό τη μ ά χη απ ό έναν απ λό θνητό, κα τά π τυστος
α κόμ η και για τον ίδιο τον π ατέρα του, τον Δ ία. Ο Π ίνδαρος, ο
αριστοκρατικός κόλα κα ς, ομολογεί ότι «ο π όλεμος είναι γλυκός για
εκείνον π ου δεν τον γνω ρίζει, αλλά για κείνον που τον έχει δοκιμάσει
είναι π ράγμα φ οβερό».
Τ η ρω μαλέα απ εικόνιση τω ν ω μ οτήτω ν του π ολέμου από τον Ε υ ­
ριπ ίδη συναγω νίζεται και ξεπερνάει η α φ ηγημ α τική π εριγραφ ή της
ά σκοπ ης βίας απ ό το Θ ουκυδίδη. Μ ήπ ω ς δεν ήτα ν ο αθηναϊκός ό­
χλος π ου ψ ήφ ισε για μια στιγμ ή βια στικά να υπ οδουλω θούν κα ι να
θανατω θούν όλοι οι κα τα κτημ ένοι στη Μ υτιλήνη; Α θηναίοι όπ ω ς ο
Θ ουκυδίδης —ω ς επ ί το π λείστον π αλαίμαχοι κα ι α υτόπ τες μ ά ρτυ­
116
ΣΚΕΠΤΟΜΕΝΟΙ ΣΑΝ ΕΛΛΗΝΕΣ
ρες σφ αγώ ν οι ίδιοι— διατύπ ω ναν σημ α ντικά ερω τήμ α τα σχετικά με
τη φ ύση του π ολέμου, σχετικά με το ίδιο το σύστημ α αξιώ ν που
υπ ήρξε θεμελιώ δες στην ελληνική θεώ ρηση του κόσμου.
Ο κω μω διογρά φ ος Α ριστοφ άνης επ ίσης έγραψ ε α ρκετά έργα —
Αχαρνής, Ειρήνη, Λυσιστράτη κα ι άλλα μη σω ζόμ ενα — που γε­
λοιοποιούν τη φ θοροποιό υπ όθεση του πολέμου κα ι εισάγουν ένα νέο
επ ιχείρημα στη συζήτηση: ότι το οργανω μένο φ ονικό είναι η απ ά τη
του κερδοσκόπ ου κα ι του μεγαλομανούς, που ενδιαφ έρονται π ερισσό­
τερο για τον εαυτό τους π αρά για τους π ολίτες. Ο ι π ολεμοκάπ ηλοι
σε αυτές τις κω μ ω δίες, οι γραφ ιάδες, οι γραφ ειοκρατίσκοι και οι στρα ­
τηγοί, είναι οι βλάκες του αντρικού κα τεστημ ένου π ου τους «τη φ έρ­
νουν» φ ιλειρηνικές νοικοκυρές και αγρότες, που δεν χρειάζονται χρήμα
ή φ ήμη με αντίτιμο αίμα κα ι σπ λάχνα. Βέβα ια , όλα α υτά είναι α ­
στεία και εξω φ ρενικά: Θ α σταματούσαν οι Έ λληνες άντρες να π ολε­
μούν, επ ειδή οι πιο οξυδερκείς γυναίκες τους αρνιούνταν να κάνουν
έρω τα μαζί τους; Θ α έκαναν οι αγρότες ιδιω τικές συνθήκες ειρήνης
με τον εθνικό εχθρό; Ω στόσο τα ζητήμ α τα είναι π ρα γμ α τικά , οι α ­
νησυχίες για χαμένους γιους και συζύγους, αγαθά κα ι σοδειές είναι
υπ αρκτές κα ι εκφ ράζονται έντιμα. Τέτοιου είδους επ ιγνώ σεις α π οτε­
λούν την επ ιτομ ή της δυτικής αντίληψ ης π ερί ένοπ λης βία ς, για το
δυτικό τρόπ ο ζω ής.
Α υτά τα κείμενα κα ι οι λόγοι δεν ήτα ν απ λώ ς π ροσω π ικοί στοχα ­
σμοί αλλά μέρος ενός συνεχούς δημοσίου διαλόγου π ου επ ηρέαζε π ο­
λιτικούς και στρα τηγούς ώ στε να δικαιολογούν την επ ιθετικότητα με
ρεα λιστικά , οικονομικά, κοινω νικά —κα ι μερικές φ ορές ηθ ικά — επ ι­
χειρήμ α τα.   τις σελίδες του Λ ίβιου και του Τά κιτου εμφ ανίζονται
συχνά οι ματαιόδοξοι που σπ αταλούν τους άντρες κα ι τα υλικά α γα ­
θά της χώ ρα ς για λάθος αιτία , σε λάθος τόπ ο και τη λάθος στιγμ ή,
που οδηγούν απ αράμιλλους στρα τούς στον όλεθρο για χαμένες υπ ο­
θέσεις και ανήθικους π ολέμους. Ο ι π ερισσότεροι Α θηναίοι στρα τηγοί
θεω ρούσαν δεδομένο ότι θα δικάζονταν αν επ έστρεφ αν στην π ατρίδα
ηττημ ένοι — φαινόμενο που δεν ήταν άγνω στο και μεταξύ τω ν εφ όρω ν
της   π ά ρτης κα ι τω ν βοιω τα ρχώ ν τω ν Θ ηβώ ν. Ό λοι οι μεγάλοι
Έ λληνες στρα τηγοί —Π αυσανίας, Θ εμ ιστοκλής, Α ριστείδης, Κ ίμ ω ν,
117
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤ  ΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
Π ερικλής, Α λκιβιά δης, Λ ύσανδρος, Επ αμεινώ νδας — π αραπ έμφ θηκαν
σε δίκη κα ι είτε εξορίστηκαν είτε φ υλα κίστηκαν είτε τους επ ιβλήθη­
κε π ρόστιμο απ ό τους ίδιους τους ανθρώ π ους π ου επ ιδίω ξαν να σ ώ ­
σουν. Η αντίληψη επίσης ότι οιδυτικοίπολέμαρχοι πρέπει να είναι
αντικείμενο καλλιτεχνικής, λογοτεχνικής, κοινω νικής, πολιτικής και
θρησκευτικής κριτικής είχε ως αποτέλεσμα μια θεσμοθετημένη αμ­
φισβήτηση στόχω ν καιδιαδικασιών, μια συνεχιζόμενη παράδοση δια­
φωνίας που, κατά ειρωνικό τρόπο, συχνά βελτίωνε και επικύρω νε
μάλλον παρά παρακώλυε τη δυτική επίθεση.
Τ η ν ίδια π ερίπ ου επ οχή π ου οι Έ λληνες ανέπ τυσσαν την π όλη,
επινοούσαν τη συντετα γμ ένη π ολιτεία, μορφ ώ νονταν, απ οικούσαν τη
Μ εσόγειο κα ι έχτιζαν ναούς, επινόησαν κα ι μια ριζικά νέα π ροσέγγιση
στη διεξαγω γή του π ολέμου. Κ α λώ ς ή κα κώ ς, στη σύγχρονη επ οχή,
όλα σχεδόν τα έθνη που επ ιδιώ κουν τη νίκη στο π εδίο της μ ά χης δεν
έχουν άλλη επ ιλογή απ ό το να υιοθετήσουν τις γενικές εκείνες αρχές
της αντίληψ ης τω ν Ελλήνω ν π ερί απ οφ ασιστικής μ ά χης. Κ α τά μία
έννοια ακολουθούν τον Μ ιλτιά δη και τον Επ αμ εινώ νδα κι όχι τον
Π έρση Δ αρείο, τον Α ιγύπ τιο φ αραώ ή τον Γα λά τη Βερκιγγετόριξ. Η
δυτική στρα τιω τική π ρα κτική, με την π ανάρχαιη εμπ ιστοσύνη της
στην τεχνολογία κα ι την π ειθαρχία, έχει γίνει π ροέκτα ση του κα π ι­
ταλισμού της ελεύθερης αγοράς κα ι της συντα γμ ατικής διακυβέρνη­
σης α κόμ η κα ι στους σύγχρονους μη ευρω π αϊκούς κόσμους στην
Α νατολή κα ι στο Ν ότο. Μ όνο η υιοθέτηση του δυτικού π ολιτικού
κα ι στρα τιω τικού φ ορτίου εξασφ αλίζει σ ’ ένα έθνος την π ιθανότητα
επ ιβίω σης μέσα σε έναν ολοένα λιγότερο ασφ αλή κα ι π ροβλέψ ιμο κό­
σμο κατευθυνόμενω ν π υραύλω ν κα ι εκρηκτικώ ν βλημ άτω ν που κα -
τευθύνονται απ ό λέιζερ. Τα νκς στο Ιρά ν, αέρια π ου παραλύουν το
νευρικό σύστημ α στο Ιρά κ, επ ω μ ίδες κα ι ατσάλινα κράνη στην Α ­
φ ρική, στρα τιω τικές σχολές στα π ανεπ ιστήμια της Ν ότια ς Α μ ερι­
κή ς, διαφ ω νίες στελεχώ ν για το αεροπ ορικό δόγμα στην Κ ίνα και
εκατομμύρια κληρω τώ ν στο χα κί στην Ινδία είναι όλα οι εμφ ανείς
εκδηλώ σεις του ότι η π αγκόσμια σύγκρουση έχει γίνει τώ ρα συνώ ­
νυμη με τη δυτική τέχνη του π ολέμου. Ό ,τι έχουμε θερίσει από τους
118
ΣΚΕΠΤΟΜΕΝΟΙ ΣΑΝ ΕΛΛΗΝΕΣ
Έ λληνες —ελεύθερη διαφ ω νία κα ι έρευνα, αδέσμ ευτη α μ φ ισβήτηση
κα ι αντίδραση, διαχω ρισμός κράτους κα ι εκκλησία ς — κα λώ ς ή κα ­
κώ ς έχει επ ικρα τήσει.
Ο ι στρα τοί οφ είλουν τελικά να γίνουν αντανακλάσεις τω ν π ολιτι­
σμώ ν π ου τους στέλνουν στο π εδίο της μ ά χης. Ο ι άνθρω π οι, άντρες
και γυναίκες, οργανώ νουν την άμυνά τους με τον ίδιο τρόπ ο, με τις
ίδιες αξίες, για τον ίδιο σκοπ ό π ου φ τιάχνουν νόμους, σχεδιάζουν π ό­
λεις ή κατανοούν το σύμπ αν. Η υπ εροχή της ελληνικής φ άλαγγας
και της ρω μ α ϊκής λεγεώ νας π ροήλθε αρχικά απ ό ένα σύστημ α όπου
οι π ολίτες ήτα ν ιδιοκτήτες της περιουσίας τους, επ ιδίω καν μια χον­
δρική ισότητα με τους ομοίους τους, εξέφ ραζαν τις ιδέες τους απ α λ­
λαγμένοι απ ό κα τα να γκα σμ ό, αξιολογούσαν τη γνώ ση μέσω της λο­
γικής χω ρίς θρησκευτικούς περιορισμούς και οργάνω ναν ομαδική δρά­
ση μ έσω συμφ ω νίας εκπ ροσώ π ω ν μάλλον παρά μ έσω α τομ ικής εξου­
σιοδότησης.
  το κά τω κά τω , στη Δ ύση, κανένας υψ ηλότα τος, κανένας α υτο-
κρά τορα ς, κανένας ιερέας δεν είπε για πολύ «Μ η χρησιμοπ οιείτε τα
π υροτεχνήμα τά μου για κανόνια» ή «Π ώ ς ταιριάζουν όλα αυτά με
το γιν και το για νγκ;» Χ ά ρη στους Έ λληνες δεν τρέφ ουμε την ανα­
τολική αντίληψ η της διασύνδεσης τω ν π άντω ν —θρησκείας, π ολέ­
μου, ια τρικής, φ ιλοσοφ ίας κα ι α τομ ικής έκφ ρασης — ώ στε να ελέγ­
χοντα ι, να π ειθαναγκάζονται, να ερμηνεύονται ή να δελεάζονται σε
υπ οταγή σε κάπ οια θρησκευτική θεότητα , δυνάστη ή υπ οχρεω τική
κοσμοθεω ρία. Δ εν π ροϋπ οθέτουμε κάπ οια τέλεια αρμονία π ου υπ η­
ρετεί έναν ευρύτερο σκοπ ό. Ε μ είς οι Δ υτικοί δεν είμαστε απ λώ ς α ­
κτίνες σε κάπ οιο μεγαλύτερο θεϊκό ή αυτοκρατορικό τροχό. Ο μ εγά ­
λος Κ ινέζος γνώ στης της στρα τιω τικής στρα τηγικής   ουν-τζου γρά­
φ ει σύμφ ω να με μια π αράδοση π ου μερικές φ ορές είναι απ όκρυφ η,
συχνά μ υστικιστική και π άντοτε μέρος ενός ευρύτερου θρησκευτικού
π ροτύπ ου.   την π ρώ τη κιόλας σελίδα του διαβάζει κανείς; «Τ ο Τα ό
κάνει τους ανθρώ π ους να είναι σε π λήρη συμφ ω νία με τον ηγεμόνα.
Έ τσ ι, θα πεθαίνουν μαζί του, θα ζουν μαζί του κα ι θα φ οβούνται τον
κίνδυνο. Ο ουρανός π ερικλείει το γιν και το γιανγκ, το κρύο και τη
ζέστη κα ι τους π εριορισμούς τω ν επ οχώ ν. Η γη π ερικλείει το μακριά
119
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤ  ΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
και το κοντά , το δύσκολο κα ι το εύκολο, το εκτεταμ ένο κα ι το π εριο­
ρισμένο, το μοιραίο κα ι το υπ ερασπ ίσιμο έδαφ ος επ ιχειρήσεω ν».
  υγκρίνετε τον π ρα κτικό τόνο και πνεύμα π ου απ αντά στην α ­
ντίστοιχη εισα γω γική σελίδα μιας π ερίπ ου σύγχρονης με την π αρα­
π άνω στρα τιω τικής π ραγματείας του τέτα ρτου π .Χ . αιώ να, του Α ι­
νεία του Τα κτικού, με τίτλο Π ερι του πώς χρή πολιορκουμένους
άντέχειν: «Η π αράταξη τω ν στρα τευμ ά τω ν π ρέπ ει να σχεδια στεί τό­
σο σε σχέση με το μέγεθος της π ολιτείας όσο και με την τοπ ογραφ ία
της π όλης, τις φ ρουρές κα ι τις π εριπ ολίες κα ι κάθε άλλη υπ ηρεσία
για την οποία απ αιτούνται στρα τεύμ α τα στην π όλη —μόνο σε συ­
νάρτηση με όλους αυτούς τους π αράγοντες π ρέπ ει κανείς να αναλάβει
το εγχείρημ α ». Ο μοναδικός σκοπ ός του Α ινεία είναι να διδάξει τον
αναγνώ στη πώς να αποτρέψειτην εζ εφόδου κατάληψη μιας πόλης.
Τελεία κα ι π αύλα.   ε αντίθεση με τον   ουν-τζου, ο π όλεμός του δεν
απ οτελεί μέρος ούτε εξυπ ηρετεί την κυβέρνηση ή τν] θρησκεία και
π ολύ λιγότερο την π νευμ α τική ανάπ τυξη κα ι την αρμονία. Έ τσ ι, οι
συμβουλές του Έ λληνα επ ιτυγχάνουν ή απ οτυγχάνουν α π οκλειστι­
κά απ ό τη λογική τους κα ι το βαθμό α π οτελεσμ α τικότητά ς τους
στο π εδίο της μ ά χης. Δ εν π αρακω λύονται ούτε ενδυναμώ νονται απ ό
εξω τερικά θρησκευτικά ή φ ιλοσοφ ικά δόγμα τα . Α ν θέλετε να σώ σετε
μια π όλη, όχι να ευχα ριστήσετε τον αυτοκρά τορα ή το θεό, όχι να
μάθετε π ρά γμ ατα για τον εαυτό σα ς, αυτός είναι καλύτερος οδηγός.
Η εξαιρετική π ρα κτική της αρχαίας π ολεμικής τέχνης στην Ε λ ­
λάδα κα ι σ τη Ρ ώ μ η εξηγεί το π ώ ς και το για τί ο δυτικός π ολιτισμός
δεν έχει στα μ α τήσει. Κ α τα δεικνύει π όσοι απ ό τους συνακόλουθους
θεσμούς —συντα γμ ατική διακυβέρνηση, α δέσμ ευτη έρευνα κα ι ανά­
π τυξη, α τομ ική ιδιοκτησία , στρα τός π ολιτώ ν— ήταν αρχικά αναπ ό­
σπ α στο μέρος της διεξαγω γής του π ολέμου. Δ εν υπ άρχει μία α ρχή
του ευρω π αϊκού στρα τιω τικού δόγμα τος π ου να μην ξεκίνησε απ ό
τους Έ λληνες και τους Ρω μ α ίους, όπ ω ς ά λλω στε κα ι κάθε δυτική
οικονομ ική, κοινω νική ή π ολιτική π ρα κτική υπ ήρξε στο ξεκίνημά της
α π οκλειστικά κλα σική. Τ ι παράξενο κα ι τρομ α κτικό που είναι το γ ε­
γονός ότι οι άνθρω π οι μπ ορεί να σκοτώ νοντα ι με την ίδια α π οτελε­
σμ α τικότα τα π ου εξασφ αλίζει τη μεταφ ορά του νερού, τη συγγραφ ή
1 2 0
ΣΚΕΠΤΟΜΕΝΟΙ ΣΑΝ ΕΛΛΗΝΕΣ
θεατρικώ ν έργω ν κα ι την ανέγερση κα ι διακόσμηση μνημείω ν. Τ ι π α ­
ράδοξο π ου είναι ότι η δημιουργία ενός ελεύθερα σκεπ τόμενου σ ώ ­
μα τος π ολιτώ ν ενεργοπ οιεί μάλλον π αρά εξασθενεί ένα στρα τό.
Ο λόκληρη η π ραμάτεια του δυτικού π ολιτισμού —συντα γμ α τική
διακυβέρνηση, α τομ ική ελευθερία, κα π ιτα λισμ ός, Χ ριστια νισ μ ός— έ­
χει εξαπ λω θεί με τη λόγχη κα ι το αίμα του δυτικού π εζικού. Ή
μ ήπ ω ς το αντίστροφ ο; Ο ι π ροελάσεις του δυτικού στρα τού είναι τόσο
στενά συνδεδεμένες με το δυτικό π ολιτισμό, ώ στε είναι δύσκολο να
π ροσδιορίσει κανείς π ού οι ευρω π αϊκοί στρα τοί υπήρξαν π αράγοντες
και κα τα λύτες για την εξάπ λω ση τω ν δυτικώ ν αξιώ ν ή απ λώ ς συ­
μ π τώ μ α τα της εγγενούς δύναμης και ορμ ητικότητά ς τους. Ο δυτικός
π ολιτισμός έφ τασε στην καθυστερημένη Βρετα νία κα ι Γα λλία μέσω
τω ν αιχμ ηρώ ν όπ λω ν τω ν Ρω μ α ίω ν λεγεω νάριω ν; Ή μ ήπ ω ς η ρω ­
μα ϊκή μόρφ ω ση κα ι αφθονία κα τέστησε αναπ όφ ευκτη την έλευση τω ν
στρα τευμ ά τω ν της εκεί;
Τ Α Β Α Ρ Η Τ Ω Ν Ε Λ Λ Η Ν Ω Ν
Τα π αγκόσμια π ροβλήμ ατα τω ν ημερώ ν μας —ο κίνδυνος π υρη­
νικής κα τα στροφ ής, το φ αινόμενο του θερμοκηπ ίου, η εξάντληση τω ν
ορυκτώ ν κα υσίμ ω ν, οι νέοι και τρομεροί ανθεκτικοί ιοί, η ολοένα αυ­
ξανόμενη κα τα νά λω ση υλικώ ν αγαθώ ν, το διευρυνόμενο χάσμ α μ ε­
ταξύ π λούσιω ν κα ι φ τω χώ ν, η ανησυχία μας για την πιθανή εξά­
ντληση τω ν φ υσικώ ν π όρω ν, η τρύπ α του όζοντος π άνω απ ό την
Α ρκτική — είναι π ροβλήμ ατα π ου π ροέκυψ αν απ ό το δυτικό π ολιτι­
σμό κα ι την ιδιαίτερη δυτική π ροσέγγισή μας στην πρόοδο και στην
ανάπ τυξη. Γ ι’ αυτές τις ά σχημ ες εξελίξεις, οφ είλουμε να ομ ολογή­
σουμε, μπ ορούμε να ευχαριστήσουμε το π ρότυπ ο τω ν Ελλήνω ν.
Ω στόσο, με τον ίδιο τρόπ ο, οιθεραπ είες για όλες αυτού του είδους
τις οικολογικές, βιολογικές, κοινω νικές και π ολιτικές κα τα στροφ ές
που διακρίνονται α π ειλητικά στον ορίζοντα, το πιθανότερο είναι ότι
βρίσκονται μόνο στη Δ ύση. Ενα λλα κτικά καύσιμα είναι απίθανο να
αναπ τυχθούν στον αραβικό κόσμο. Ο γηγενής αφ ρικανικός π ολιτισμός
1 2 1
ΙΙΟΙΟΣ ΣΚΟΤ  ΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
δεν π ρόκειτα ι να κα τα σκευά σει το φ άρμακο π ου θα αναχαιτίσει τον
ιό του Α Ιϋδ. Η Α να τολή, στο βαθμό που α ντιστέκετα ι στη Δ ύση, δεν
θα σφ υρηλατήσει νέες μεθόδους διεθνούς συνεργασίας. Τα οχήμ α τα
π ου δεν μολύνουν και κινούνται με ανανεώ σιμα κα ι αειφ όρα καύσιμα
π ιθανότατα δεν θα προέλθουν απ ό την Κ α ρα ϊβική. Τα Η νω μένα Έ θ νη
δεν σκοπ εύουν να μετακινηθούν στην Κ ολομ βία . Τα π ανεπ ιστήμια
του Ιρά κ και του Ιράν δεν μπορούν να εκπ αιδεύσουν τους αυριανούς
μηχανικούς του κόσμου. Π α ρά την π ροπ αγάνδα π ερί του αντιθέτου,
άλλοι π ολιτισμοί δεν π ρόκειτα ι να προσφ έρουν κάπ οιο εντελώ ς διαφ ο­
ρετικό κοινω νικό π ρότυπ ο π ου θα εξασφ αλίζει παρόμοιο μέτρο υλικής
άνεσης και ασφ άλειας χω ρίς εξα ντλητική εκμ ετά λλευση του φ υσικού
π εριβάλλοντος. Α π όκειτα ι στους Έ λληνες είτε να μας καταστρέψ ουν
είτε να μας σώ σουν —εφ όσον ο κόσμος ποθεί την ελευθερία κα ι την
π ολυτέλεια π ου μόνο η Δ ύση μπ ορεί να π αράσχει. Α ν και υπ οτίθεται
π ω ς δεν π ρέπ ει να λέμ ε τίπ οτε απ ό όλα α υτά τώ ρα στο π ανεπ ιστήμιο,
οι π ερισσότεροι μέσα κα ι έξω απ ό α υτό εξακολουθούν να γνω ρίζουν
ότι είναι αλήθεια.
Α υτό δεν σημαίνει ότι π ερίφ ημες λογοτεχνίες, θρησκείες, π ρω τό­
τυπ ες μ ουσικές, τροφ ές και μόδες του κόσμου δεν μπ ορεί να εμφ ανι­
στούν έξω απ ό τη Δ ύση. Εμφ α νίζοντα ι, και π ολύ συχνά μάλιστα.
Ω στόσο ο π υρήνας του εξελισσόμενου διεθνούς π ολιτισμού μας —
επ ιστήμ η, διακυβέρνηση, γλώ σσα κα ι επ ικοινω νίες, γεω ργία , ια τρι­
κή , επ ιχειρήσεις, οικονομική κα ι σ τρα τιω τική π ρα κτική, κοινω νική
οργάνω ση — θα καθορίζεται κυρίω ς απ ό το τι συμβαίνει στην Ε υρώ ­
π η, στην Α μ ερική κα ι στα έθνη της π ρώ ην κοινοπ ολιτείας του Η νω ­
μένου Βα σιλείου, τω ν οπ οίω ν η π ολιτιστική κληρονομιά συνδέεται με
τους Έ λ ληνες. Ά λλοι αξιοσέβαστοι π ολιτισμοί —ειδικά στην Κ ίνα ,
στην Ιαπ ω νία και στην Κ ορέα — έχουν σημ α ντικό, ίσω ς το σημ α ­
ντικότερο, ρόλο να παίξουν, αλλά ο ρόλος τους θα καθοριστεί σχεδόν
π λήρω ς απ ό το βαθμό π ου υιοθετούν κα ι π ροσαρμόζουν τις οικονομι­
κές και π ολιτικές αρχές της Δ ύσης. Τ α δισεκατομμύρια τω ν ανθρώ πω ν
αυτού του κόσμου υιοθετούν με τα χύτητα το δυτικό οικονομικό και
π ολιτικό π ρότυπ ο π ου επ ικρά τησε με τους Έ λληνες. Α π όδειξη α υτής
της επ ιταχυνόμενης — κά π οτε και α νησυχητικής — κυριαρχίας βρί-
1 2 2
ΣΚΕΠΤΟΜΕΝΟΙ ΣΑΝ ΕΛΛΗΝΕΣ
σκετα ι στην ίδια τη λέξη «Δ υτικ ός», που έχει π άψ ει πλέον να είναι
απ λώ ς γεω γραφ ικός όρος. Η λέξη «Δ υτικός» π εριγράφ ει τώ ρα όχι
τη θέση αλλά την αίσθηση ενός λαού. Κ α τά τον ίδιο τρόπ ο, ο διορα­
τικός Ισοκρά της π εριγράφ ει τον όρο «Έ λ λ η να ς» ω ς δηλω τικό «όχι
τόσο της κα τα γω γής όσο της νοοτροπ ίας» και ότι «κυρίω ς ονομάζο­
νται Έ λληνες εκείνοι που μετέχουν της δικής μας π αιδείας π αρά
εκείνοι π ου ανήκουν στην ίδια φ υλή μ ’ εμ ά ς» [Πανηγυρικός, 50],
Ο ι οπαδοί του Ν ε\ν Α §β και πολλοί άλλοι που έχουν κουρα στεί
απ ό το απ ρόσω π ο κα ι τους π εριορισμούς του δυτικού ορθολογισμού,
αντιστέκοντα ι· αναζητούν λύσεις στο βελονισμό, τα βότανα, τον ανα­
τολικό διαλογισμό κα ι τα π αρόμοια. Ω στόσο π ειραματίζονται με α υ­
τούς τους εναλλακτικούς τρόπ ους ζω ής κα ι θεραπείες π ροστα τευμ έ-
νοι κά τω απ ό την π λατιά αιγίδα της δυτικής ελευθερίας, της δημ ο­
κρα τίας της, του καπ ιτα λισμού της αγοράς και του υλικού π λούτου,
με το π ανταχού παρόν «π ροστα τευτικό δίχτυ» της επ ιστήμ ης κα ι
της τεχνολογία ς. Α κόμ η και οι δυσαρεστημένοι ερημ ίτες, οι οπαδοί
της «επ ιστροφ ής στη φ ύση» ή οι κα τα στροφ ολόγοι στην Α μ ερική
π ου πάνε σε απομονω μένους «π ρομ α χώ νες» να περιμένουν τον Α ρ-
μαγεδδώ να, το κάνουν με φ ακούς, π λα στικά υλικά, βενζίνη, όπ λα,
βιβλία, φ άρμακα και ραδιόφ ω να βραχέω ν κυμ ά τω ν ρυθμισμένα σε α ­
λογόκριτους σταθμούς που προβλέπουν την όποια επ ικείμενη κα τα ­
στροφ ή. Κ ρύβοντα ι με την ελπ ίδα ότι τα υπ ολείμματα που έχουν
διαφ υλάξει απ ό την αφ θονία και την ελευθερία της Δ ύσης θα α π οτε-
λέσουν επ αρκές τεχνολογικό κα ι π ληροφ οριακό οπ λοστάσιο για να
π ολεμήσουν το Μ εσαίω να που θα έρθει. Η έξοδός τους απ ό το μ ετα ­
δοτικό α στικό «δυτικισμ ό» π αραμένει εντελώ ς διαφ ορετική απ ό τις
οργανω μένες, ανήκουστες π ορείες π ρος τη λήθη και τον όλεθρο απ ό
τις π όλεις της Κ α μ π ότζης στη δεκα ετία του ’70 ή την π ροηγούμενη
α γριότητα π ου βα φ τίστηκε «Π ολιτισ τική Ε π α νά στα ση» στην Κ ίνα .
Ό τα ν απ ορρίπ τετα ι π ρα γμ α τικά η Δ ύση, τα π τώ μ α τα γίνονται βου­
νό. Ε ν αντιθέσει, οπ οιοσδήπ οτε μ ελετητής τω ν Ελλήνω ν θα μπ ορού­
σε να εξηγήσει για τί η Ν οτιοα νατολική Α σία και η Κ ίνα εξομοιώ ­
νονται, κα λώ ς ή κα κώ ς, μ ’ εμάς π αρά εμείς μ ’ α υτές.
Η ανοδική πορεία της Δ ύσης δεν είναι ηθικό ερώ τημ α — τουλά χι­
123
ΙΙ010Σ ΣΚΟΤ  ΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
στον όχι εντελώ ς — ούτε η αναγνώ ριση του γεγονότος της κυριαρ­
χίας της είναι πράξη π ολιτιστικού σοβινισμού. Είνα ι καθαρά ζήτημ α
δυνα μικής. Ό τα ν ο π ολίτης του κόσμου μεταναστεύει, μεταναστεύει
συνήθω ς π ρος τη Δ ύση, π ροφ ανώ ς π ροτιμ ώ ντα ς θέση δεύτερης κα ­
τηγορίας σε μια δυτική χώ ρα π αρά τη μοίρα του στη χώ ρα π ου
γεννήθηκε. Ό τα ν ο π ολίτης του κόσμου αναζητά κα λύτερη εκπ αί­
δευση, π ροσανατολίζεται π ρος δυσμάς ή ψ άχνει να βρει π ανεπ ιστήμιο
δυτικού τύπ ου. Ό τα ν ο π ολίτης του κόσμου αναζητά κα λύτερα όπλα
για να σκοτώ σει π ερισσότερους απ ό τους εχθρούς του, στέλνει τους
τεχνικούς και τους στρα τηγούς του στις άγορές όπ λω ν κα ι τις στρα ­
τιω τικές σχολές της Δ ύσης. Ο π ολίτης του κόσμου επ ιδιώ κει τη
βελτίω ση τω ν ικα νοτήτω ν του μ έσω της γνώ σης τω ν ευρα>παϊκώ ν
γλω σσώ ν κα ι με μέσα έκφ ρασης π ου είναι, ω ς επ ί το π λείστον, τόσο
στην τεχνολογία όσο και στην ιδεολογία τους δυτικής π ροέλευσης. Ο
π ολίτης του κόσμου ρυπ αίνει, σπ αταλάει, σκοτώ νει, σφ άζει κα ι ξε­
σκίζει σαν Δ υτικός, επ ειδή επ ιθυμεί το μ ερτικό του απ ό την ιλιγγιώ -
δη κα τα νά λω ση και την υλική ασφ άλεια —βίντεο, πιο ζεστό σπ ίτι
το χειμ ώ να κα ι π ιο δροσερό το καλοκα ίρι, καθαρότερο π όσιμο νερό,
π ολυεστιακά γυαλιά, τουα λέτα με κα ζα νά κι, π ολυμερή υλικά , εμ βό­
λια, άφ θονη καθαρή τροφ ή, ασφ άλεια απ ό αεροπ ορικές επ ιδρομές και
το γόητρο π ου π αρέχουν τα υλικά αγαθά.
Ε λά χιστοι μη Δ υτικοί παραμένουν ά τρω τοι για π ολύ στο δέλεαρ
της αφ θονίας και τη μοιραία ανταλλαγή της με την εκμ ετά λλευση.
Η ευαίσθητη ισορροπία του π εριβάλλοντος στη Λ εκά νη του Α μαζονίου
χάνεται ανεπ ιστρεπ τί με την εντα τική καλλιέργεια, αλλά ο αντιπ ρό­
σω π ος τω ν καλλυντικώ ν της Α νοη βρήκε αναπ τυσσόμενη αγορά για
τα «σ ικά τα » βοηθήματα ομορφ ιάς στις φ υλές της νεολιθικής επ οχής
κα τά μ ήκος του μεγάλου π οτα μού. Μ ια οικολογικά π ροσανατολισμέ­
νη αμερικανική εταιρεία π αγω τα)ν π ρομηθεύεται κάρυα του Α μ α ζο­
νίου αγοράζοντάς τα κ α τ’ ευθείαν απ ό τους αυτόχθονες σε μια π ρο­
σπ άθεια να στηρίξει οικονομικά τους ιθαγενείς κα ι με αυτό τον τρόπ ο
να π ρολάβει την εξα ντλητική εκμ ετάλλευση του π εριβάλλοντος του
μεγάλου π οταμού — μόνο κα ι μόνο για να δει τους ξαφ νικά πλούσιους
ιθαγενείς να π ρομηθεύονται με τη σειρά τους αλυσοπρίονα και ηλε­
124
ΣΚΕΠΤΟΜΕΝΟΙ ΣΑΝ ΕΛΛΗΝΕΣ
κτρικά εργαλεία για να επιταχύνουν οι ίδιοι την καταστροφή, έτσι
ώστε να αποκτήσουν ακόμη περισσότερα υλικά αγαθά. Προφανώς οι
Αμαζόνιοι επιθυμούν πρώτα απ’ όλα αυτά που απολαμβάνει η συ­
γκροτημένη σε κράτος Αμερική. Αργότερα, θα βρουν το χρόνο να
ανησυχήσουν για την απώλεια του φυσικού τους βιότοπου.
Οι αυτόχθονες πολιτισμοί, ο μαρξισμός, ο φυλετισμός και ο θρη­
σκευτικός φονταμενταλισμός, στον Τρίτο και στον Ισλαμικό Κόσμο,
πέφτουν όλα μπροστά στην άξεστη, αχαλίνωτη εισβολή του λαϊκού
δυτικού πολιτισμού, από την Ρερδΐ μέχρι τον Μάικλ Τζόρνταν, .από
τα «τοκ σόου» μέχρι το περιοδικό ΡεορΙβ, έχοντας ενισχυθεί μέσω
της τεχνολογίας των δορυφόρων, των οπτικών ινών, των υπολογιστών
και της μαγνητοσκόπησης. Ο ασυγκράτητος υλισμός, το έσχατο και
εφιαλτικό φάσμα της αχαλίνωτης έκφρασης, αφθονίας και ατομικι­
σμού, άρχισαν, κατά μία έννοια, με τους Έλληνες. Ας σταματήσουμε
τους θρήνους για την ελληνική κληρονομιά και ας υιοθετήσουμε μια
πιο δυναμική και ειλικρινή προσέγγιση —ας αναγνωρίσουμε το θαύ­
μα αλλά και τον κίνδυνο της τρομακτικής δυτικής κληρονομιάς, το
αναπόφευκτο δίλημμα κάθε συστήματος που επιτρέπει στον άνθρωπο
την πληρέστερη έκφραση του εαυτού του. Στο παρά πέντε, ας μά­
θουμε επιτέλους γιατί πρέπει να επανανακαλύψουμε τους κλασικούς
προκειμένου να κατανοήσουμε το γιατί κάνουμε ό,τι κάνουμε.
Η ελληνική κληρονομιά, χρησιμοποιημένη σωστά ή λάθος, προσ­
δίδει στους οπαδούς της την τρομερή δύναμη να αλλάξουν —ή να
καταστρέψουν— ριζικά το υπάρχον διανοητικό και υλικό περιβάλλον,
σχεδόν άμεσα. Οι Έλληνες ήταν εκείνοι που μας κληροδότησαν τα
εργαλεία που μας έδωσαν τη δυνατότητα να αλλάξουμε το υλικό και
πνευματικό σύμπαν, είτε για καλό είτε για κακό. Οι αυστηρότεροι
επικριτές της Δύσης, μολονότι βαθιά και συχνά δικαιολογημένα κα-
χύποπτοι απέναντι σ’ αυτό το δυναμοκρατικό μοντέλο, επιθυμούν,
μιμούνται και εισάγουν τη φιλοσοφία του ακόμα κι όταν επικρίνουν
το μακελειό που συντελείται στους ευαίσθητους αυτόχθονες πολιτι­
σμούς. Πριν από μισό αιώνα ο Άρνολντ Τόινμπι παραδέχτηκε απρό­
θυμα την πολιτική και οικονομική ηγεμονία της Δύσης. Μας επέ­
στησε όμως την προσοχή να μην υποθέτουμε ότι μια τέτοια αυξανό­
125
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
μενη παγκόσμια επιρροή θα επεκτεινόταν στον πολιτισμό και στη
θρησκεία. Ο Τόινμπι παρατήρησε συνετά ότι παλαιότερες, πιο φοντα-
μενταλιστικές εκδοχές ακολουθούσαν πάντοτε —και θα συνέχιζαν
να τηρούν— πρότυπα αντίθετα προς τη δυτική εμπειρία. Ωστόσο,
μέσα στο μισό αιώνα που πέρασε από τότε που έγραφε ο Τόινμπι, οι
στενόμυαλοι ευρωκεντρικοί επικριτές του, και όχι εκείνος, αποδείχτη­
καν πιο οξυδερκείς ιστορικοί, ακόμα κι αν αυτό συνέβη από λάθος και
για όχι και τόσο ευγενείς αιτίες. Ο Τόινμπι, όπως και ο Σπένγκλερ
πριν από αυτόν, δεν κατάφεραν να δουν ότι ο λαϊκός υλικός πολιτισμός
της Δύσης δεν καταρρέει μέσα στην παρακμή του, αλλά θεριεύει
έστω και μέσα στην έλλειψη ηθικής.
Η Δύση πράγματι απειλεί να καταπιεί τα ήθη, τις παραδόσεις και
τις θρησκείες όλων με τους οποίους έρχεται σε επαφή. Το ΙηΙειτιεΙ
και η όλη ηλεκτρονική επανάσταση απορρέουν εύλογα από το πολι­
τισμικό κληροδότημα των Ελλήνων της ανοιχτής έρευνας, της αυτο­
κριτικής, της αντιαριστοκρατικής σκέψης, της ελεύθερης έκφρασης
και της πίστης τους στον καθαρό λόγο και στην επιστήμη, απαγκι­
στρωμένα από τις επιταγές του στρατηγού, του ιερέα ή του βασιλιά.
Ως εκ τούτου είναι παράξενο ότι οι Έλληνες που τα ξεκίνησαν όλα
αυτά είναι τόσο λίγο γνωστοί στη σύγχρονη Αμερική. Έτσι λοιπόν
τώρα επιστρέφουμε στο κεντρικό ερώτημα, που αφήσαμε αναπάντη­
το στο πρώτο κεφάλαιο, ότι το να αγνοήσουμε ή να καταστρέψουμε
τους Κλασικούς ισοδυναμεί με πολιτιστική αυτοκτονία και απαιτεί
απολογία από αυτούς που τη διαπράττουν. Αν έχουμε δίκιο σχετικά
με τη σοβαρότητα του προβλήματος, οι Έλληνες έχουν ακόμη πολλά
να μας διδάξουν στα τέλη του εικοστού αιώνα: γιατί μόνο εμείς έχου­
με τη δύναμη τόσο να καταστρέψουμε όσο και να διατηρήσουμε το
φυσικό περιβάλλον, πώς και γιατί διεξάγουμε τόσο καταστροφικούς
πολέμους, τι υποτίθεται πως πρέπει να επιτυγχάνει η εκπαίδευση,
γιατί η δύναμη του πάθους πρέπει πάντα να είναι αμφίστομη, πού
μπορεί να μας οδηγήσει η λογική και πού δεν είναι αρκετή, γιατί
είμαστε πολυφυλετική και όχι πολυπολιτισμική κοινωνία, γιατί πρέ­
πει να υπάρχουν μέτρα, όσο σκληρά και οδυνηρά κι αν είναι, πόσο
126
ΣΚΕΠΤΟΜΕΝΟΙ ΣΑΝ ΕΛΛΗΝΕΣ
ολοκληρωτικά είναι δεμένες οι δυτικές αξίες μας περί ισονομίας με
την αγροτική μας προέλευση, γιατί πρέπει κανείς να επιδιώκει το
«ευ ζην», και γιατί το «ευ ζην» είναι τόσο ανεπαρκώς προσδιορισμέ­
νο, γιατί η κοινωνία και η κοινωνική αιδώς είναι ισχυρότερα από τους
απλούς νόμους και την προσωπική ενοχή και γιατί, σ’ ένα κόσμο
όπου πρέπει να πεθάνουμε και θα πεθάνουμε, η ζωή είναι θέμα χαρα­
κτήρα. Γιατί, εν τέλει, είμαστε αυτοί που είμαστε.
Γιατί, λοιπόν, οι Κλασικές Σπουδές είναι νεκρές; Και ποιος πράγ­
ματι σκότωσε τον Όμηρο;
127
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ
-ΚΑ Ι ΓΙΑΤΙ;
Γιατί εγώ με την καρδιά και την ψυχή μου αυτό το ξέρω καλά· θα
έρθει δηλαδή ημέρα, όταν κάποτε η ιερή Τροία θα έχει χαθεί, και ο
Πρίαμο; και ο λαός του πολεμιστή Πριάμου. Αλλά δεν αισθάνομαι
τόση λύπη για τους Τρώες στο μέλλον ούτε κι αυτή την Εκάβη
ούτε για το βασιλιά Πρίαμο ούτε για τους αδερφούς μου, που πολλοί
και γενναίοι μπορεί να πέσουν στο χώμα από άνδρες εχθρούς όσο για
σένα, όταν κάποιος από τους χαλκοθώρακες Αχαιούς κλαμένη θα σε
πάρει μαζί του, αφού σου αφαιρέσει την ελεύθερη μέρα.
Όμηρος, Ιλιάς [Ζ 447-455]
(Ο Έκτωρ στην Ανδρομάχη)
ΤΡΙΤΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ
Η ΓΙΑΡΟΤΣΑ ΚΡΙ ΣΗ
Οι κλασικιστές μετέχουν τώρα της δυσάρεστης μοίρας του ετοιμοθά­
νατου αετού του Αισώπου. Ο Έλληνας μυθογράφος μας λέει για έναν
αετό, που πέφτει χτυπημένος από βέλος, ο οποίος τη στιγμή ακριβώς
του θανάτου του διαπιστώνει ότι τα φτερά στο στέλεχος του βέλους
είναι δικά του. Ό,τι έχουν πει και γράψει οι κλασικιστές για τον Ό­
μηρο τις πρόσφατες δεκαετίες —πώς το είπαμε και κυρίως γιατί —
έχει σκοτώσει το ενδιαφέρον για τους Έλληνες. Για πρώτη φορά μέ­
σα στον από αιώνων αγώνα για τη διαφύλαξη της ελληνικής σοφίας,
οι παραδοσιακοί υπερασπιστές του Ομήρου πρόδωσαν το σκοπό τους
και, συνειδητά ή όχι, εγκατέλειψαν τη σοφία των Ελλήνων προς χά­
ρη του καριερισμού. Σαν την Ταρπηία του ρωμαϊκού μύθου της δη­
μοκρατίας, που πρόδωσε το Καπιτώλιο για το χρυσάφι του εχθρού,
πάρα πολλοί κλασικιστές της γενιάς μας «πούλησαν» τους Έλληνες
129
9 - Ποιος σκότωσε τον Όμηρο;
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
για τα υπεσχημένα λάφυρα. Όπως η Ταρπηία, που συνετρίβη κάτω
από τις ασπίδες των Σαβίνων ως αμοιβή για την προδοσία της, εμείς
οι κλασικιστές πρόκειται να ανταμειφτούμε, για το δικό μας είδος
απάτης, με εξαφάνιση.
Για να ξαναπιάσουμε την ιστορία μας σχετικά με την παρακμή:
η αρχή του τέλους για την επίσημη μελέτη των Ελλήνων έφτασε
στη δεκαετία του ’60. Οι Κλασικές Σπουδές —το μοναχικό 2ΐτιο,
αιηαδ, αιπαί στους μικρούς θαλάμους των βιβλιοθηκών, τα μελοδρα­
ματικά κηρύγματα του Δημοσθένη περί θάρρους και θυσίας, οι συμ­
βουλές του Λίβιου για τον καλό αγώνα— έγιναν κάτι χειρότερο από
αναχρονισμός. Το όλο «πακέτο» θεωρήθηκε μέρος του αντιδραστικού
κατεστημένου. Έπρεπε να πεταχτεί στη θάλασσα. Οι Κλασικές Σπου­
δές ήταν απαρχαιωμένες, κυριαρχούνταν από «ηλικιωμένους» (δη­
λαδή, τριάντα και άνω) λευκούς, ήταν χρονοβόρες και δύσκολες. Ένα
σωρό σελίδες, ένα σωρό «όχι» και «μη» και «σταματήστε». Οι απο­
λυτότητες, τα κριτήρια, η απομνημόνευση και οι παραδοσιακές αξίες
δεν είχαν θέση σε ένα πανεπιστήμιο όπου ο μοντερνισμός, η σχετικό­
τητα και η ιδεολογία ήταν τα νέα «μάντρα»· όταν τα έλεγες αυτά
δημοσίως, επιβεβαιωνόσουν και αποκτούσες μια αίσθηση επαναστα­
τικής αυτοδέσμευσης.
Οι διοικήσεις των πανεπιστημίων υποχώρησαν στα παράπονα των
νεαρών και συχνά αγανακτισμένων σπουδαστών. Ακολούθησε η «α­
ναμόρφωση» του προγράμματος μαθημάτων, πράγμα που είχε ως
αποτέλεσμα την εγκατάλειψη στην ουσία κάποιων κεντρικών μα­
θημάτων — σημαντικών, βασικών μαθημάτων που υποχρέωναν τους
σπουδαστές να αποκτήσουν κάποια τουλάχιστον εξοικείωση με τη
λογοτεχνία, τη γραμματική, τη φιλοσοφία, την ιστορία και τη γλώσσα
της κλασικής αρχαιότητας. (Ακόμη και το Βατικανό ενέδωσε, απορ-
ρίπτοντας τα Λατινικά ως παγκόσμια γλώσσα της Εκκλησίας.) Ε-
παγγελματίες «εκπαιδευτές» και κοινωνικοί επιστήμονες πλήρωσαν
το κενό που δημιουργήθηκε, εξαπλώνοντας τη θεραπευτική σε όλο
το πανεπιστήμιο, προκαλώντας μετάσταση των «Αναπτύσσομαι» και
«Μίλησέ μας για τον εαυτό σου», σαν καρκινικά κύτταρα σε εξασθε-
νημένο οργανισμό. Τα σπέρματα του «νιώσε καλά» προγράμματος
130
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ -Κ Α Ι ΓΙΑΤΙ;
σπουδών φυτεύτηκαν, τη σοδειά των οποίων θερίζουμε σήμερα στο
πιεστικό μέλημα για θεσμικά επιβαλλόμενη αυτοεκτίμηση. Αυτό το
νέο, υπερευαίσθητο πρόγραμμα σπουδών και τα προσαρτήματά του
— εκπαίδευση στην ανομοιότητα, συγγραφή ημερολογίου, ευαισθητο-
ποίηση φύλου και φυλής, πολυπολιτισμικότητα, περιστασιακή ηθική,
προσωπική ανάπτυξη, άφεση αμαρτιών και πολιτική της αυτοδέσμευ­
σης— έρχεται σε πλήρη αντίθεση προς την ελληνική σοφία*.
Οι φοιτητές αυτής της νέας εποχής, που δεν είναι πια αναγκα­
σμένοι να απομνημονεύουν ανώμαλα συγκριτικά επίθετα ούτε πρόθυ­
μοι να βυθιστούν στην παλιομοδίτικη σοφία της σοφόκλειας τραγω­
δίας, πρέπει τώρα να δελεάζονται για να ξαναμπούν στην παραδοσια­
κή αίθουσα διδασκαλίας. Οι καθηγητές υποχρεώθηκαν να ξανακερδί­
σουν τους φοιτητές τους και να προσηλυτίσουν το προκατειλημμένο
πλέον κοινό στους δικούς τους ιδιαίτερους θυλάκους. Ωστόσο, αντα-
ποκρίθηκαν πολλοί από τους καθηγητές μας των Κλασικών Σπου­
δών στην υπεράσπιση της πανάρχαιης πίστης; Διαδήλωσαν μαζικά,
για ακόμα μια φορά, όπως είχαν κάνει οι πρόγονοί τους για τους
Ρωμαίους, τους χριστιανούς και τους πρώτους Αμερικανούς, τη
«σπουδαιότητα» του υλικού τους, τη «χρησιμότητά» του στο σύγ­
χρονο «μοντέρνο» κόσμο;
Οι ευκαιρίες αφθονούσαν — άλλωστε οι Έλληνες δεν είναι ανιαροί.
Οι Έλληνες δεν είχαν ποτέ αποτύχει να βρουν ακροατήριο, ενώ υ-
πήρχε, όπως είδαμε, και η μακρά παράδοση στις Κλασικές Σπουδές
* Μια τελευταία πρόκληση για τον Όμηρο ήρθε τη δεκαετία του ’60 από μια
ακόμη αλλαγή στην κατεύθυνση της αμερικανικής εκπαίδευσης. Στο τέλος ε­
κείνης της δεκαετίας στείλαμε ανθρώπους στο φεγγάρι. Επρόκειτο για θρίαμβο
της αμερικανικής επιστήμης, αλλά το εξαιρετικό αυτό επίτευγμα υπήρξε απο­
τέλεσμα της πανικόβλητης αντίδρασής μας στην επιτυχία των σοβιετικών δορυ­
φόρων Σπούτνικ στα τέλη της δεκαετίας του ’50. Η δεκαετία του ’60 λοιπόν
αφιερώθηκε στο να προλάβουμε και να ξεπεράσουμε τους μεγάλους μας αντιπά­
λους. Έτσι, η φυσική, τα μαθηματικά και οι σύγχρονες γλώσσες υπερτονίστη­
καν έναντι των παραδοσιακών ανθρωπιστικών σπουδών —λες και η ισχύς της
αμερικανικής επιστήμης δεν ήταν πάντα εξαρτημένη από μια σταθερή κοινωνία
ελευθέρων ιδεών, δημιουργημένη πάνω στο δυτικό πρότυπο που ξεκίνησε με τους
Έλληνες.
131
ΓΙΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
εκκεντρικών και μη παραδοσιακών ηρώων που εμφανίζονταν στις πιο
απίθανες περιστάσεις. Ακόμη και τα ζητήματα που υποτίθεται ότι
αποτελούσαν το φιλοσοφικό «πυρήνα» της κίνησης για έναν εναλλα­
κτικό πολιτισμό κατά τη δεκαετία του ’60 —η ισονομία, η σχέση
του ατόμου με την κοινωνία, οι δυσκολίες της δημοκρατίας, η αυτο-
καταστροφικότητα του ιμπεριαλισμού, η τραγωδία του πολέμου, το
δικαίωμα και η ανάγκη να διαφωνείς και να ενίστασαι, η αναγνώριση
του παραλογισμού — ανήκαν πρώτα στον Όμηρο, στον Σοφοκλή και
στον Ευριπίδη. Αν αυτή η θαυμαστή νέα γενιά των, κατά τους ι­
σχυρισμούς τους, προοδευτικών φοιτητών είχε γνωρίσει την Ιλιάδα,
τις Τρωάδες ή τον Γοργία του Πλάτωνα, θα είχε ίσως αναγνωρίσει
συγγενή πνεύματα και θα είχε αποκτήσει μια ιδέα ταπεινοφροσύνης
αλλά και ιστορίας. Γνώριζαν οι εικοσάχρονοι ότι πριν από πάρα πολύ
καιρό ο Θουκυδίδης στην Ιστορία του μίλησε για τους ιμπεριαλιστές
Αθηναίους που ισχυρίστηκαν με σκληρότητα ότι «... και οι δυο μας
ξέρουμε ότι στις ανθρώπινες σχέσεις το δίκιο λογαριάζεται όταν υ­
πάρχει ίση δύναμη για την επιβολή του, και πως, όταν αυτό δεν
συμβαίνει, οι δυνατοί κάνουν όσα τους επιτρέπει η δύναμή τους κι οι
αδύναμοι αποδέχονται όσα είναι υποχρεωμένοι να αποδεχτούν»; [Ε^,
89] Υπήρχαν πολλά εδώ που θα μπορούσαν να γίνουν γνωστά για
τον πόλεμο και τη δικαιοσύνη στις δεκαετίες του ’60 και του ’70· οι
Κλασικές Σπουδές θα μπορούσαν να έχουν δώσει προοπτική, βάθος,
μετριοπάθεια, προειδοποίηση — ακόμη και ιστορική υποστήριξη — στην
πανεπιστημιακή αναμόρφωση.
Αλλά τι έκαναν οι κλασικιστές; Οι περισσότεροι φιλόλογοι της πα-
λαιάς σχολής, αντιμέτωποι με τις προκλήσεις, έγιναν δυστυχώς ακόμη
πιο αντιδραστικοί. Αν οι Κλασικές Σπουδές επρόκειτο να εξαλειφθούν
από τους αγροίκους, καλύτερα να αυτοκτονήσουμε μαζί με ένα μι­
κρό, πιστό επιτελείο μέσα στο οχυρό. Λίγοι θα καταδέχονταν να πο­
λεμήσουν τους βαρβάρους σώμα με σώμα, να διαλύσουν την καθαρό­
τητα του επιστημονικού τους τομέα με μαθήματα προσιτά στους
«αγράμματους» (δηλαδή τους μη γνωρίζοντες Ελληνικά και Λατι­
νικά). Η διδακτική, φυσικά, σπάνια βρισκόταν στο πρόγραμμα των
υψηλά ισταμένων κλασικιστών (είχαν δουλειές και μονιμότητα στο
132
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ -Κ Α Ι ΓΙΑΤΙ;
αξίωμα- οι άλλοι που θα ακολουθούσαν δεν είχαν). Στο αποκορύφωμα
της κρίσης, ο καθηγητής Τζορτζ Γκουλντ του Πανεπιστημίου Χάρ-
βαρντ, το είπε καθαρά στην εθνική συνάντηση της Αμερικανικής Φι­
λολογικής Ένωσης το 1971:
Νομίζω πως θα είμαστε ψεύτες ή ανόητοι ή και τα δύο, αν ισχυ­
ριστούμε ότι η χρησιμότητα ή η σπουδαιότητα των κλασικών σπου­
δών συνθέτει τον αληθινό λόγο που τις καλλιεργούμε... Δεν στραφήκαμε
στις κλασικές σπουδές για να τις διδάξουμε και μόνο εφόσον δεχτού­
με με ειλικρίνεια αυτό το γεγονός —όταν τελικά διδάσκουμε— θα
είμαστε εξαιρετικοί καθηγητές γι’ αυτόν ακριβώς το λόγο... Ο πραγ­
ματικός λόγος που μελετάμε τους Κλασικούς είναι η αξία τους, και
η αξία αυτή είναι απλούστατα η απόλαυση που μας δίνουν. Είναι μια
αγνή, μη υλική απόλαυση, συγγενική με την απόλαυση που αντλούμε
κοιτώντας πίνακες ή ακούγοντας μουσική· είναι, ως επί το πλείστον,
μια παθητική, διανοητική απόλαυση, στην οποία το πνεύμα μας —
δεν θα πω εξυψώνεται, μολονότι αυτό συμβαίνει συχνά— διευρύνεται
και εμπλουτίζεται με την εμπειρία κάποιου πράγματος έξω από ό,τι
σχετίζεται στενά με τα προσωπικά μας προβλήματα.
ΟΙαχήεαΙΨοήά 65, 1972, σ. 258
Το αμερικανικό κοινό, λοιπόν, υποτίθεται πως έπρεπε να πληρώνει
υλικά για να χαίρονται μερικοί καθηγητές μια «μη υλική», ιδιωτική
απόλαυση. Αυτοί οι κλασικιστές της στιλιζαρισμένης ελίτ —όχι όλοι
τόσο ειλικρινείς ή έντιμοι όσο ο καθηγητής Γκουλντ— αποποιήθηκαν
το καθήκον να κερδίσουν καινούριους νεοσύλλεκτους στην «παθητι­
κή, διανοητική απόλαυσή» τους. Τα πανεπιστημιακά και κυβερνη­
τικά χρήματα θα επιδοτούν πάντα μια ελάχιστη κοόρτη αληθινών
κλασικιστών που θα μπορούν να διαβάζουν Ελληνικά σε ελαχιστότα-
τους θυλάκους.
Στο κάτω κάτω, ποια ήταν η εναλλακτική λύση; «Θεατρινισμοί
μέσα στην τάξη για την προσέλκυση φοιτητών», «μεσοαστική ευσυ­
νειδησία», «προσφορά “συγκινήσεων” στην τάξη» και «πλασάρισμα
ακαδημαϊκών “διεγερτικών”», σάρκασε πρόσφατα ένας κλασικιστής
καθηγητής έγκριτου αμερικανικού πανεπιστημίου — προσθέτοντας ότι
το επάγγελμα δεν χρειάζεται «την υποκρισία του μεσοαστικού λαϊ­
κισμού» ούτε «το να παριστάνουμε τους καλούς πολίτες και τους
133
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
κοινωνικούς σε βαθμό που να ανοίγουμε τα σπίτια μας σε επισκέψεις
φοιτητών όλες της ώρες της μέρας και της νύχτας» (ϋ. ΚοηδΙαη,
αα^εΐεαΐ ψοήά, 1995, σσ. 32-33). Ωστόσο, το πρόβλημά μας στις
Κλασικές Σπουδές, δεν είναι οι «επισκέψεις φοιτητών όλες τις ώρες
της μέρας και της νύχτας» αλλά, στην πραγματικότητα, η καμιά
επίσκεψη από οποιονδήποτε σε οποιαδήποτε ώρα. Οι περισσότεροι
από τους άνεργους κατόχους διδακτορικού πτυχίου στις Κλασικές
Σπουδές, που συνωστίζονται γύρω από τον πίνακα με τα «Ζητείται»
στο ετήσιο συνέδριο εργασίας, θα προτιμούσαν τον κίνδυνο του μεσο­
αστικού λαϊκισμού από τη βέβαιη καταδίκη του αριστοκρατικού ελι­
τισμού· πολλοί, πιστεύουμε, θα προτιμούσαν «επισκέψεις φοιτητών
όλες της ώρες της μέρας και της νύχτας» από το καμιά επίσκεψη,
καμιά δουλειά.
Τπό μία έννοια, η αυτοαποκαλούμενη Παλαιά Φρουρά των Κλα­
σικών Σπουδών, έπαιζε την άρπα της, ενώ η Ρώμη και η Ελλάδα
καίγονταν στις τάξεις τους. Οι εγγραφές μειώνονταν όλο και περισ­
σότερο, μέχρι που κάποιοι λίγοι μυαλωμένοι είδαν τον κίνδυνο. Κατά
τη δεκαετία του ’70, τα μαθήματα στην ελληνική και ρωμαϊκή
θρησκεία, μυθολογία και λογοτεχνία σε μετάφραση —πολλά από αυ­
τά τα μαθήματα εισήχθησαν και διδάσκονταν από νέους, πιο ενερ­
γητικούς καθηγητές— ήρθαν να παίξουν σημαντικό ρόλο στο πρό­
γραμμα των Κλασικών Σπουδών. Εμπνευσμένες νέες εκδόσεις του
Ομήρου, των λυρικών ποιητών, των τραγικών, των ιστορικών, του
Αριστοφάνη και των συγγραφέων του Χρυσού Αιώνα της λατινικής
λογοτεχνίας, από προικισμένους μεταφραστές όπως ο Ρίτσμοντ Λά-
τιμορ, ο Ρόμπερτ Φιτζέραλντ, ο Πίτερ Γκριν, ο Μάικλ Γκραντ, ο
Ουίλιαμ Άροουσμιθ και ο Ντέιβιντ Γκριν, έγιναν μόνιμο προσάρτημα
της διδακτέας ύλης. Ο τομέας θα είχε σβήσει ολότελα, αν δεν υπήρ­
χαν αυτές οι «λαϊκίστικες» προσπάθειες τέτοιων λογίων και καθη­
γητών. Η ικανότητα και η φαντασία τους εξασφάλισε ότι τα θέματα
του δράματος και του έπους, σκληρά και δύσκολα μαθήματα, ηχού­
σαν τώρα αρμονικές συγχορδίες με μαθητές άπειρους στις λεπτομέ­
ρειες του ιαμβικού τρίμετρου και της επιρρηματικής συζυγίας.
Με τους Έλληνες και Λατίνους συγγραφείς διαθέσιμους τώρα σε
134
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ -Κ Α Ι ΓΙΑΤΙ;
προσιτές οικονομικά και ευχάριστες στην ανάγνωση αγγλικές μετα­
φράσεις, ακόμη και ο πολύπαθος ρίη^Αεηβα^του Βιργίλιου έγινε θέμα
ζωηρών συζητήσεων. «Αινείας: Ρωμαίος ήρωας ή Τρώας παλιάν­
θρωπος; Διατακτικός Οδυσσέας ή Αχιλλέας Γβάΐνΐνιΐδ; Τραγικός η­
γέτης ή πιόνι του Αυγούστου;» Ο Αισχύλος και ο Θουκυδίδης, που
κάποτε ήταν διαθέσιμοι μόνο στους γλωσσολογικούς ανατόμους και
τους μαθητευομένους τους, διαβάζονταν τώρα από πρωτοετείς που
δεν γνώριζαν Ελληνικά και σπούδαζαν να γίνουν χημικοί μηχανικοί.
Ό,τι χανόταν στη μετάφραση —και αυτά που χάνονταν ήταν πολλά —
αντισταθμίζονταν από ένα δημιουργικό καθηγητικό προσωπικό σε μα­
θήματα που έστιαζαν σε ευρύτερα ερωτήματα. Οι Κλασικές Σπουδές,
έστω και σε υποβιβασμένη μορφή, μπορεί να σώζονταν έστω και στο
παρά πέντε.
Αναιμικός και μπανταρισμένος, αλλά ακόμη ζωντανός, ο Όμηρος
μπήκε κούτσα κούτσα στη δεκαετία του ’80, με τα δεκανίκια της
καλής θέλησης αφοσιωμένων δασκάλων, μεταφραστών και «εκλαϊ-
κευτών» που αγωνίζονταν να σώσουν τα προγράμματά τους. (Οι υ­
ψηλά ιστάμενοι κλασικιστές, την κρίσιμη στιγμή, δεν μπήκαν στον
κόπο να καθοδηγήσουν τις προσπάθειες για κατάκτηση νέων σπου­
δαστών — οι δικές τους προσπάθειες εξαντλήθηκαν στο να επανδρώ­
νουν τα γραφεία της Αμερικανικής Φιλολογικής Ένωσης, την εθνική
ένωση των κλασικιστών.) Ωστόσο η ζημιά που είχε γίνει ήταν μεγά­
λη: τα ζωτικά όργανα είχαν θιγεί και, ακόμη χειρότερο, πάρα πολλοί
κλασικιστές πλέον βρίσκονταν σε σύγχυση σχετικά με το κατά πόσο
σωτηρία των Κλασικών Σπουδών σήμαινε ευθανασία. Έτσι, ο Όμη­
ρος απαιτούσε περισσότερο νέο αίμα και περισσότερη δουλειά για να
αξιοποιηθούν τα επιτυχημένα μαθήματα από τις μεταφράσεις στο προ­
πτυχιακό επίπεδο κατά τη δεκαετία του ’70.
Όμως, οι επόμενες δεκαετίες εξάντλησαν κι άλλο τον ετοιμοθά­
νατο ασθενή, αφού η επόμενη γενιά θεραπόντων αποδείχτηκε πως
δεν ήταν θεράποντες, κι έτσι τώρα έγιναν οι τελευταίοι.
135
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
ΟΛΟΙ ΟΙ ΠΟΛΙ ΤΙΣΜΟΙ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΕΙ ΝΑΙ Ι ΣΟΙ
Στις δεκαετίες του ’80 και του ’90 συντελέστηκε μία ακόμη μετα­
στροφή στον ακαδημαϊκό κόσμο και εμφανίστηκε μία εντελώς δια­
φορετική πρόκληση για τον Όμηρο με τη μορφή της πολυπολιτισμι-
κότητας. Γενικά, οι υποστηρικτές της πολυπολιτισμικότητας ανή­
κουν σε ένα από δύο στρατόπεδα. Μερικοί πιστεύουν πως όλοι οι
πολιτισμοί είναι ίσοι —ο δυτικός δεν είναι ούτε καλύτερος ούτε χει­
ρότερος από οποιονδήποτε άλλο. Άλλοι, πιο πεισματάρηδες, είναι πε­
πεισμένοι ότι όλοι οι πολιτισμοί είναι ίσοι εκτός από το δυτικό, που
είναι ιδιαίτερα ιμπεριαλιστικός, ηγεμονιστικός, εθνικιστικός, σεξιστι­
κός και πατριαρχικός και κατά συνέπεια πρέπει να μελετάται μόνο
ως παράδειγμα του τι πάει στραβά στο σύγχρονο κόσμο. Και στις
δύο περιπτώσεις οι Έλληνες χάνουν: αν είναι το ίδιο με τους Θράκες
ή τους Καρχηδονίους, γιατί να μελετάμε Ελληνικά αντί για Φοινι­
κικά, Χιτιτικά ή Αιγυπτιακά; Αν είναι χειρότεροι, γιατί να τους με­
λετάμε, γενικώς;
Κατά εκπληκτικό τρόπο, απίστευτα πολλοί κλασικιστές φάνηκαν
να μη διδάχτηκαν τίποτα από την καταστροφή της δεκαετίας του
’60 και κατά συνέπεια δεν έκαναν και πολλά πράγματα για να πο­
λεμήσουν ενάντια σ’ αυτή τη νέα, πιο θανατηφόρα παραλλαγή της
παλιάς κατηγορίας εναντίον των Ελληνικών και των Λατινικών, ότι
δηλαδή είναι «απρόσφορα» και «παρηκμασμένα». Αντιθέτως —κι
εδώ είναι τα φτερά του αετού— προσχώρησαν σ’ αυτή τη σταυρο­
φορία εναντίον της Δύσης. Σαν τον Έλληνα Εφιάλτη, οι κλασικιστές
χρησιμοποίησαν την εκ των έσω γνώση τους για να οδηγήσουν τον
εχθρό στο πέρασμα και να παρακάμψουν τα στενά των Θερμοπυλών
κι έτσι να καταστρέψουν τους παραταγμένους σε θέση μάχης και λι­
γοστούς Έλληνες και τη μικρούλα, δική τους φάλαγγα από πίσω.
Η νέα φουρνιά «κοινωνικών ερμηνευτών» είτε πέταξε στα σκου­
πίδια τον κλασικό κόσμο επειδή δεν ήταν πολυπολιτισμικός (πράγμα
που είναι ανέντιμο, διότι κανένας πολιτισμός δεν υπήρξε ούτε θα υπάρ­
ξει ποτέ στ’ αλήθεια πολυπολιτισμικός) είτε προσπάθησε να ξαναεπι-
νοήσουν τους Έλληνες και τους Ρωμαίους ως πολυπολιτισμικούς
136
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ -Κ Α Ι ΓΙΑΉ;
(πράγμα που είναι ψέμα). Η ελληνική σοφία δεν πρέπει απλώς και
μόνο να ξεχαστεί, αλλά πρέπει να απορριφθεί ενεργά. Η τελευταία
γενιά κλασικιστών επιθυμεί να επιβιώσει και να είναι αρεστή —στους
συναδέλφους ακαδημαϊκούς δασκάλους— εγγυώμενη στους ανθέλ­
ληνες συναδέλφους της ότι οι κλασικιστές που θα ακολουθήσουν θα
είναι ελάχιστοι.
Πάνω στην απελπισία τους και πασχίζοντας να αναζωπυρώσουν
τις τελευταίες έστω σπίθες της φωτιάς του στρατοπέδου των Κλασι­
κών Σπουδών συντάσσονται με την τελευταία μόδα· κάποια τμήματα
Κλασικών Σπουδών εδώ και μερικά χρόνια έχουν υιοθετήσει αποπρο­
σανατολιστικά επανεπινοημένα προγράμματα, όπως το παρακάτω:
Ο τομέας μας είναι ώριμος πλέον όχι μόνο για θεωρητική αλλά και
για πρακτική αναδόμηση. Γιατί Ελληνικά και Λατινικά, αποκλείο­
ντας όλα τα άλλα; Ένα τμήμα Ελληνικών, Εβραϊκών και Σοριακών
θα ήταν ένας πραγματικά συναρπαστικός χώρος...
Ιαπιεδ Ο’ ϋοηηεΐ, Πη%ιια Ρναηοα, Σεπτ./Οκτ. 1995, σ. 62
Το ίδιο θα ήταν και ένα πολύγλωσσο «Τμήμα Ελληνικών, Εβραϊκών,
Συριακών, Φοινικικών, Ασσυριακών, Βαβυλωνιακών, Χιτιτικών, Αι­
γυπτιακών» κ.ο .κ., αλλά με ποιο σκοπό πέρα από την προσπάθεια
κατευνασμού κάποιων στο πανεπιστήμιο σκοτώνοντας τον τομέα;
«Γιατί Ελληνικά και Λατινικά αποκλείοντας όλα τα άλλα;» Ί σως
επειδή υπάρχει λογοτεχνία Ελληνικών και Λατινικών και ίσως επει­
δή αυτή και μόνο στη Μεσόγειο είναι εντελώς ξεχωριστή από τη
θρησκεία, αυτή και μόνο εγκαινιάζει τη δυτική εμπειρία. Ί σως επει­
δή σ’ αυτές τις γλώσσες υπάρχουν λέξεις όπως «πολίτης» και «ελευ­
θερία» και λεξιλόγιο όπου εκφράζεται η κοινωνική διαφωνία. Πολλοί
ανακαλύπτουν τώρα ότι κερδίζεις πόντους αρνούμενος ότι οι Έλληνες
ήταν μοναδικοί στην αρχαία Μεσόγειο ή ότι ο δυτικός πολιτισμός,
αρχαίος ή σύγχρονος, έχει κάποιο ιδιαίτερο δυναμισμό και φαντασία.
Μια τέτοια παραδοσιακή άποψη, μας λένε, είναι τώρα απελπιστικά
«αφελής» και «παρωχημένη»:
Υποστηρίζω ότι η παρούσα έννοια της «κρίσης» έχει παρερμηνευτεί
ως μια σύγκρουση μεταξύ θεωρητικής και παραδοσιακής αρχαιολο­
137
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
γίας, ή ακόμη και μεταξύ νέου και παλαιού. Στην πραγματικότητα
είναι απλώς ένα μέρος της γενικής κατάρρευσης της προσπάθειας
των διανοουμένων να ορίσουν τι είναι «Δύση» και τι θα έπρεπε να
είναι. Οι αρχαιολόγοι της Ελλάδας έχουν ουδετεροποιήσει το υλικό
τους για να προστατέψουν το σύνολο των πεποιθήσεων που προσέδιδε
γόητρο στις Κλασικές Σπουδές· τώρα που αυτές οι πεποιθήσεις κα­
ταρρέουν, δεν τους έχει μείνει τίποτα να υπερασπίσουν.
Ιαη Μοιτί» [επ.], ΟΙαχζίοαΙ Οκεεε: ΑηαίεηΙ ΙϋαίοΓ'ιεχ
αηά Μοάεηχ ΑκΗαεοΙοξίεχ, Κέμπριτζ, 1994, σ. 3
Μήπως πρέπει να πιστέψουμε ότι αυτός ο αρχαιολόγος και οι πολλοί
συνάδελφοί του βρίσκουν στη ζωή τους πράγματι τον ορισμό της Δύ­
σης — ελευθερία του λόγου, ατομική ιδιοκτησία, διαχωρισμός θρη­
σκείας και κράτους και συνταγματική διακυβέρνηση— να είναι α­
πλώς «καταρρέουσες πεποιθήσεις» που ισοδυναμούν με «τίποτα»; Τι
ειρωνεία να επιδιώκουν γόητρο οι σύγχρονοί μας στις Κλασικές Σπου­
δές διαβεβαιώνοντας τους εχθρούς της Δύσης ότι δεν υπάρχει «γόη­
τρο» στους Έλληνες. Τι ειρωνεία που σχεδόν κάθε άλλος πολιτισμός
στον κόσμο σήμερα καταρρέει εκτός από το δυτικό.
Ωστόσο, δεν υπάρχει τίποτα ιδιαίτερα ενοχλητικό στην «παγκό­
σμια συμ.περίληψη» ως μια γενικά ζεστή και βολική αρχή —υπό
την προϋπόθεση ότι δάσκαλοι και μαθητές κατανοούν τις πραγματι­
κές διαφορές μεταξύ αυτών των πολιτισμών. Όπως και οι ίδιοι οι
Έλληνες, οι κλασικιστές δεν πρέπει ποτέ να προσποιούνται ότι όλοι
οι πολιτισμοί είναι ίσοι. Ξέρουν πολύ καλά ότι δεν υπάρχει ένας Φαί­
δων στην Αίγυπτο, μια Ορέστεια στην Περσία ή μια Ιλιάς στην Ασ­
συρία, πόσο μάλλον δημοκρατία μεταξύ των Γερμανών της αντίστοι­
χης εποχής ή πανεπιστήμια στη Γαλατία του τέταρτου π.Χ. αιώνα.
Οι φαραώ δεν είχαν σχέδια για αεροπλάνα και ο Σωκράτης, όπως
έχει καταδείξει η καθηγήτρια Μαίρη Λέφκοβιτς* ξανά και ξανά, ούτε
μαύρος υπήρξε ούτε προϊόν κλεμμένου αφρικανικού φιλοσοφικού συ­
στήματος. Οι Ρωμαίοι έμαθαν πολλά από την πραγματεία του Μά-
γωνα του Καρχηδονίου περί γεωργίας, όμως στον πολιτισμό της Καρ-
* Βλ. Μ;ιγυ Ι.οίΤίοννίΐ/, Μαύρη Αθηνά: Μύθοι και Πραγματικότητα, Κάκτος, 1997
(Σ.τ.μ).
138
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ -Κ Α Ι ΓΙΑΤΙ;
χηδόνας δεν υπήρξε τίποτα που να μοιάζει έστω με την παράδοση
του Θεόφραστου σχετικά με τη δυτική αγρονομία.
Οι συγγραφείς του παρόντος έχουμε ως καθηγητές δεχτεί μετα­
πτυχιακούς φοιτητές από καλοπροαίρετα προγράμματα «Μεσογεια­
κών Πολιτισμών», που υπερασπίζονται και υποστηρίζουν τις φιλοσο­
φίες που παραθέσαμε πιο πάνω. Οι μεταπτυχιακοί αυτοί σπουδαστές
όχι μόνο αγνοούν, εκτός σπανίων εξαιρέσεων, τις κλασικές γλώσσες,
αλλά συχνά βγαίνουν από τη μεταπτυχιακή τους «κατήχηση» πε­
πεισμένοι ότι η μελέτη της «προηγουμένως παραμελημένης» γωνιάς
της Μεσογείου —των Σουμερίων, των Χετταίων, του Παλαιού Βα­
σιλείου, των Ασσυριών, των Βαβυλωνίων, των Περσών, των Φοινί­
κων— αποτελεί το ουσιαστικό συστατικό για την κατανόηση του
παρελθόντος και του παρόντος. Γνωρίζουμε, επί παραδείγματι, κά-
ποια που απέκτησε πρόσφατα το διδακτορικό της, της οποίας το
μάθημα (κυρίως αρχαιολογικό) «Εισαγωγή στον Κλασικό Δυτικό
Πολιτισμό» —αναγκαίο εγχείρημα καθόσον υπάρχουν τόσα μαθή­
ματα σχετικά με την Εγγύς Ανατολή που μπορούν να προσφερθούν
στα περισσότερα κολέγια — αφιέρωσε το μεγαλύτερο μέρος των δέκα
εβδομάδων που διήρκεσε στον αιγυπτιακό και τον μινωικό πολιτισμό.
Προφανώς είχε διαπαιδαγωγηθεί στην αντίληψη ότι, αν πολιτισμοί
έχουν αναπτυχθεί στην αρχαιότητα και στην ανατολική Μεσόγειο,
είναι φυσικό να έχουν παρόμοιο ενδιαφέρον και σημασία —σαν οι σύγ­
χρονοι φοιτητές ανθρωπιστικών σπουδών να διδάσκονται ότι η δημο­
κρατία, ο ατομισμός και η ελεύθερη έκφραση προέκυψαν από κάποια
θεοκρατική μοναρχία ή από μια συλλογική δεσποτεία. Βεβαίως είναι
υπέρ αυτής το επιχείρημα ότι, αν είσαι αρκετά ανόητος ώστε να
προσλάβεις κρυπτο-αιγυπτιολόγο για να διδάξει Κλασικές και Ανθρω­
πιστικές Σπουδές, αυτό που θα πάρεις θα είναι ιερογλυφικά και ίσως
η Παλαιά Διαθήκη, αλλά όχι ο Τάκιτος ούτε ο Όμηρος. Δεν είναι
εθνοκεντρικό ούτε σοβινιστικό να παραδεχτεί κάποιος ότι η αυλή του
Τιγλάθ-Πιλασάρ Γ" δεν ήταν σωκρατικός κύκλος, ότι οι κάτοικοι
της Σιδώνας δεν έφτιαχναν νόμους με την ψήφο της πλειονότητας,
ότι παντού, έξω από την Ελλάδα, υπήρχαν δύο κι όχι τρεις τάξεις,
ότι τα δυναστικά πολιτεύματα δεν επέτρεπαν την ύπαρξη κτηματιών
139
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
και ότι λογοτεχνία και φιλοσοφία εκτός θρησκείας σπανίως απαντά
πέρα από το Αιγαίο. Ωστόσο, η τρέχουσα πολυπολιτισμικότητα στο
πανεπιστήμιο κάνει τέτοιου είδους αλήθειες ακατονόμαστες, αν όχι
επικίνδυνες.
Όπως πρόσφατα υποστήριξε ένα κλασικιστής, «η πατριαρχική
άρνηση της πιθανότητας ενός πρώιμου μητριαρχικού πολιτισμού που
απαντά σε παραδοσιακούς κλασικούς είναι ελιτίστικη, (ετερο)σεξιστι-
κή, ύπουλα ρατσιστική και αντισημιτική, αφού απορρίπτει την ακα­
δημαϊκή συζήτηση —δηλαδή την παραγωγή και διάδοση της γνώ­
σης— ενός μητροκεντρικού και ισονομικού πρώιμου πολιτισμού και
υποτιμά την αφρικανική επίδραση στην πολιτιστική ανάπτυξη της
Δύσης (Βεπιαΐ, 1987)» (ΤΐηαΡαδβηι&η, «ΟυΙοΓ&εΟΙοδεΙ&ηοΠηΙοΙΙιε
Ρΐείά: Μ&ΙήουΙΙιίΓε, Αο Ιχδβί&η ΡεΓδρεοίϊνε, αηά Ρεηιίηϊδίίο Ο&δδϊοδ»,
σ. 181, στο Ρβηιΐηϊ$1 ΤΗβΟΓγ αηά ίΗβ ΟΙαζαίοϊ, Ν.3. Κα&ΐηοννϊΙζ αη<1Α.
ΚΐοΜϊη [επ.], Νέα Υόρκη/Λονδίνο 1993). Το να υποστηρίξει κάποιος
— όπως υποδηλώνουν συντριπτικά τα στοιχεία — ότι η ελληνική σο­
φία τελικά οφείλει λίγο από τον πυρήνα της σε άλλους μεσογειακούς
πολιτισμούς, αρκεί για να χαρακτηριστεί με τα χειρότερα δυνατά ε­
πίθετα. Κάτι ακόμη πιο παράξενο, μερικοί λόγιοι έχουν οικοδομήσει
καριέρες μέσα στις τελευταίες δεκαετίες επιμένοντας —και πάλι,
παραθέτοντας συγγραφείς και επιχειρήματα που έχουν ολοκληρωτι­
κά διαψευστεί— ότι οι Έλληνες άντλησαν πολλές από τις πλευρές
του πυρήνα του πολιτισμού τους από την Αφρική και τις χώρες της
ανατολικής Μεσογείου. Ο Γκάρι Γουίλς απλώς επαναλαμβάνει αυ­
τές τις ανυπόληπτες απόψεις, όταν επιμένει ότι «ο ευρωκεντρισμός,
όταν ενσωματώθηκε στη μελέτη των κλασικών, δημιούργησε μια
λανθασμένη εικόνα των ίδιων των κλασικών. Η πολυπολιτισμικότη-
τα διαλύει τώρα αυτή την πλάνη. Μαθαίνουμε ότι η “Δύση” είναι
ένα, ομολογουμένως λαμπρό, παράγωγο της Ανατολής» (Νβ\ν Υο γΚ
Τΐ/ηβα Μα§αζϊηβ, 16 Φεβρουάριου 1997, σ. 42). Οι μελετητές των
κλασικών συνειδητοποιούν τώρα ότι δεν «μαθαίνουμε» κάτι τέτοιο.
Αλλά, παρακαλούμε, μήπως θα μπορούσε να μας υποδείξει ο κ. Γουίλς
από ποιο ακριβώς μέρος της Ανατολής προήλθε η δημοκρατία, η
ελεύθερη έρευνα, η ύπαρξη μεσαίας τάξης, ο στρατός των πολιτών,
140
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ -Κ Α Ι ΓΙΑΤΙ;
η πολιτική ελευθερία, η λογοτεχνία χωριστά από τη θρησκεία ή λέ­
ξεις όπως «παρωδία», «κυνισμός», «σκεπτικισμός» και μια γλώσσα
αφαίρεσης και ορθολογισμού; Μήπως η καθηγήτρια Πάσμαν μπορεί
να μας εξηγήσει πού ακριβώς υπήρξε ένας «πρώιμος πολιτισμός
ισονομίας» έξω από τον κλασικό κόσμο; Στην Αίγυπτο; Στην Καρχη-
δόνα; Στην Περσία;
Ο Μάρτιν Μπέρναλ είναι ένας ιστορικός της Κίνας που συγκρίνει
τον εαυτό του με τον Σλίμαν και τον Βέντρις — φιλέλληνες και οι
δύο — εξαιτίας της συμβολής του στη μελέτη του κλασικού πολιτισμού
παρά τη θέση του ως «ερασιτέχνη» στις Κλασικές Σπουδές. Μας
προτρέπει «όχι μόνο να ξανασκεφτούμε τις θεμελιώδεις βάσεις του
“δυτικού πολιτισμού” αλλά και να αναγνωρίσουμε τη διείσδυση του
ρατσισμού και του “ηπειρωτικού σοβινισμού” σε όλη μας την ιστοριο­
γραφία...» (Μ. Βετη&Ι,ΒΙαο&ΑίΗεηα: ΤΗβΑ/Γοαχΐαίΐό Κοοίχ ο/ΟΙαχχίοαΙ
ανΐΐΐζαίΐοη, νοΐ.1: ΤΗβ ΡαύηοαΙίοη ο/Αηείβηί Οτββοβ 1785-1985, Νιου
Μπράνσγουικ, 1987, σσ. 2, 5). Όχι μόνο όλοι οι πολιτισμοί είναι
όμοιοι σε αυτό το μεταμοντέρνο κόσμο, αλλά η ελληνική σοφία
αποδεικνύεται να μην είναι καθόλου ελληνική! Ο ρατσισμός σε όλη
μας την ιστοριογραφία έχει δημιουργήσει τους Έλληνες που δεν ήταν
στ’ αλήθεια Έλληνες. Το παράδοξο είναι πρόδηλο: ο δυτικός πολιτι­
σμός είναι ρατσιστικός, σεξιστικός, πατριαρχικός, παρ’ όλ’ αυτά όμως
πρέπει τώρα να ισχυριστούμε ότι όλα ξεκίνησαν στη μαύρη Αφρική
και στην Ασία. Οι νεόκοποι αυτοί κριτικοί ας αποφασίσουν, δεν μπο­
ρούν να έχουν και την πίτα ολόκληρη και το σκύλο χορτάτο: ή η
Ελλάδα και η Δύση είναι φρικτές και σωστά αποτελούν την απο­
σκευή ενός καταπιεστικού ευρωπαϊκού πολιτισμού ή όχι. Οι Έλληνες
δεν μπορούν να είναι ουτιδανοί και ταυτόχρονα περίτρανη απόδειξη
μιας ένδοξης και χαμένης αφρικανικής ή σημιτικής κληρονομιάς.
Ποικίλοι και εντυπωσιακοί πολιτισμοί κατοίκησαν την αρχαία Με­
σόγειο, πολιτισμοί που συνεχώς συναλλάσσονταν, δανείζονταν, μοιρά­
ζονταν, υιοθετούσαν και απέρριπταν πράγματα ο ένας από τον άλλον
κατά την κρίση τους, και όλοι τους αξίζουν επιστημονικής διερεύνη-
σης. Οι Αιγύπτιοι και οι Πέρσες επηρέασαν τον κλασικό κόσμο, ενώ
οι ίδιοι οι Έλληνες εντυπωσιάστηκαν κατά καιρούς από τους Σκύ-
141
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
θες, τους Κέλτες και τους Καρχηδονίους. Ωστόσο, οι πολιτισμοί ποτέ
δεν ήταν και δεν είναι ίδιοι. Αν οι ονομασίες πρέπει ν’ αλλαχτούν για
να ταιριάζουν στους καιρούς, πολύ πιο έντιμο θα ήταν να αποκαλέ-
σουμε το πραγματικό τμήμα Κλασικών Σπουδών «τμήμα αντιμεσο-
γειακών Σπουδών». Αν η αλήθεια εξακολουθούσε να είναι σκοπός
για τα αμερικανικά πανεπιστήμια, τότε θα έπρεπε να διερευνήσουμε
το γιατί και το πώς μια μικρούλα, φτωχή χώρα στα νότια Βαλκά­
νια διέφερε τόσο ριζικά από το γενικό πολιτισμό που μοιράζονταν οι
πλουσιότεροι γείτονές της από την άλλη πλευρά της θάλασσας, πώς
και γιατί οι αρχές της εξακολουθούν να ασκούν τόσο βαθιά επίδραση
ακόμη και τώρα που μιλάμε.
Όταν οι φαραώ συνέχιζαν να καταναγκάζουν μαζικά τα εργατικά
χέρια για την κατασκευή των δικών τους πολυτελών τάφων, όταν ο
Μεγάλος Βασιλιάς της Περσίας έχτιζε ανάκτορα για τον εαυτό του
και ναούς για τους θεούς, όπου δεν μπορούσαν να πατήσουν οι κοινοί
άνθρωποι, οι Έλληνες κατασκεύαζαν γυμναστήρια, θέατρα, δικαστή­
ρια, δημόσια ναυπηγεία, αγορές και χώρους συνάθροισης για τους
ταπεινούς πολίτες τους. Αυτή είναι μια διαφορετική πραγματικότητα
και μπορεί να αξιολογηθεί με απόλυτα κριτήρια. Δεν υπήρξε Πυρα­
μίδα του Περικλή, Μεγάλο Ανάκτορο του Επαμεινώνδα ή μούμια
του Αριστείδη. Η Γκίζα και η Περσέπολη εξακολουθούν να είναι ω­
ραίες και να αποτελούν μνημεία του ευφυούς συνδυασμού ανθρώπινου
και υλικού κεφαλαίου, αλλά αποτελούν επίσης μαρτυρίες του πώς
και γιατί χρησιμοποιήθηκαν αυτά τα εργατικά χέρια και οι θησαυροί
— και για ποιους. Για ακόμα μια φορά, τίνος οι αρχές «καταρρέουν»;
Την ίδια χονδρικά εποχή που ο Κλεισθένης και οι διάδοχοί του
οργάνωναν ξανά την Αθήνα σε έννομη δημοκρατία οικοδομημένη σε
εκκλησίες του δήμου, συνελεύσεις και αξιωματούχους εκλεγόμενους
από πολίτες και κλήρους, κληρονομικοί πρίγκιπες και ιερείς κυβερ­
νούσαν τους Κέλτες, τους Πέρσες (των οποίων ο «Μέγας» βασιλιάς
μπορούσε «να κάνει ό,τι ήθελε»), τους Σκύθες, τους Εβραίους και
τους Αιγυπτίους. Δεν υπήρχε Επίγειος Θεός Θεμιστοκλής ούτε Κύ­
ριος Σόλων. Ενώ οι Έλληνες αγρότες τελειοποιούσαν ένα σύστημα
μαζικής μάχης στις τάξεις των οπλιτών για να σώσουν τη γη και τη
142
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ -Κ Α Ι ΓΙΑΤΙ;
συναινετική πόλιν τους, οι Καρχηδόνιοι εξακολουθούσαν να προτιμούν
μισθοφόρους, ενώ μια τάξη επαγγελματιών στρατιωτικών κυριαρχού­
σε από καιρό στην Περσία και στην Αίγυπτο. Ο Μιλτιάδης, εκλεγ­
μένος από τον αθηναϊκό λαό για να τον διοικήσει στον Μαραθώνα
εξαιτίας της αποδεδειγμένης ικανότητάς του στην ηγεσία, νίκησε ένα
περσικό στρατό που είχε επικεφαλής τους γιους, τους γαμπρούς και
τους ανεψιούς του Δαρείου —ως επί το πλείστον ανίκανους και φο­
βισμένους εμπίστους του Μεγάλου Βασιλιά, διορισμένους σε διοικη­
τικές θέσεις, προγόνους των παρατρεχάμενων του Σαντάμ και της
θεοκρατικής φρουράς του Ιράν. Ο Λεωνίδας πεθαίνει με τους άντρες
του στην πρώτη γραμμή στις Θερμοπύλες, ενώ από ψηλά τον παρα­
κολουθούσε ο βασιλιάς Ξέρξης που είχε θρονιαστεί στο βουνό. Στη
Σαλαμίνα, ενώ ο Θεμιστοκλής κινάει για τη θάλασσα, ο Ξέρξης άλλη
μια φορά τραβάει για το βουνό και μετά πίσω στο χαρέμι του. Ναι,
είναι «απλώς διαφορετικά έθιμα», αλλά όλοι οι στρατιώτες, σε όλες
τις εποχές, σε όλους τους τόπους, εκτιμούν ένα στρατηγό που μοιάζει,
πολεμάει και σκέφτεται σαν κι αυτούς —που πολεμάει μπροστά από
τους άντρες του, αντί να κάθεται θρονιασμένος στα μετόπισθεν. Ενώ
οι Πέρσες προσκυνούσαν το βασιλιά πέφτοντας κατά γης στα πόδια
του, ο Αριστοφάνης έκανε Αθηναίους πολιτικούς ηγέτες όπως ο Κλέων
να μοιάζουν με συμφεροντολόγους μπούφους και θρησκευτικούς μά­
ντεις να μοιάζουν με απλούς εμπόρους χρησμών που διαλαλούν τα
ψεύτικα εμπορεύματά τους. Ενώ ο Αισχύλος μπορούσε να υμνεί την
εμφάνιση μιας δημοκρατικής μορφής δίκης με κριτές πολίτες ισότι­
μους του κατηγορούμενου στην Αθήνα, η δικαιοσύνη στην Αίγυπτο
καθοριζόταν πάντα ως «ό,τι αγαπάει ο φαραώ».
Η μελέτη της αρχαίας Μεσογείου μας θυμίζει ότι, ενώ οι Έλληνες
συναγωνίζονταν για τιμές στην πόλη μέσω δημοσίων αξιωμάτων,
«λειτουργιών» και ομαδικών θυσιών στη μάχη, οι Κέλτες και οι Σκύ-
θες έκαναν συλλογή από κρανία των εχθρών τους για να τα χρησι­
μοποιήσουν ως κύπελλα. Ο Ευριπίδης αμφισβήτησε την ίδια την ιδέα
ενός θεϊκού και λογικού κόσμου κατά τη διάρκεια θρησκευτικών εορ­
τών που χρηματοδοτούσε το δημόσιο· οι Καρχηδόνιοι ιερείς εμπλέ­
κονταν σε βίαιους θεολογικούς καβγάδες και ο φαραώ αναγορευόταν
143
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
θεός από την παιδική του ηλικία. Ο Ξενοφάνης και ο Πλάτων έφτα-
σαν στο σημείο να απορρίψουν την παράδοση περί ανθρωπόμορφων
θεών οι Αιγύπτιοι συνέχιζαν να λατρεύουν θεούς με τη μορφή λιοντα-
ριών, βοδιών, κριαριών, λύκων, σκύλων, γάτων, κροκοδείλων, φιδιών,
βατράχων και ακρίδων, για να μην αναφέρουμε διάφορες ιβι-, φιδο-,
γατο- και λιονταρο-κέφαλες θεότητες με ανθρώπινα σώματα. Σύμ­
φωνοι, οι Έλληνες εξακολουθούσαν να σφάζουν «βάρβαρα» τα κατοι­
κίδια ζώα τους κατά τις λατρείες τους· όμως οι δεντρολάτρες δρυΐδες
έπαιρναν οιωνούς από τους σπασμούς ανθρώπινων θυμάτων που το
αίμα τους τιναζόταν προς όλες τις κατευθύνσεις ενώ μαχαιρώνονταν
δεμένα σε πασσάλους, και οι Καρχηδόνιοι έκαιγαν παιδιά ζωντανά σε
τελετουργικά ολοκαυτώματα. Δεν επαινούμε τους Έλληνες αποικοδο-
μώντας άλλους πολιτισμούς, ωστόσο είναι πια καιρός να αντιληφθούν
οι κλασικιστές και τα αμερικανικά πανεπιστήμια ότι υπάρχουν πραγ­
ματικές διαφορές μεταξύ Δύσης και μη Δύσης, ότι θεωρούμε δεδομέ­
νες αυτές τις διαφορές κάθε μέρα της ζωής μας —και ότι διαφορές
σαν κι αυτές γεννήθηκαν με τους Έλληνες. Εμείς, ως κλασικιστές,
είτε μας αρέσει είτε όχι, πρέπει πάντα να λέμε την ενοχλητική αλή­
θεια και να αποφεύγουμε το εύκολο ψέμα· πρέπει να πληροφορούμε
τους μαθητές μας για την αλήθεια και να ξεχνάμε τις συνέπειες
στην καριέρα μας.
Ναι, οι Έλληνες έμαθαν να γράφουν προσαρμόζοντας ένα ανατο­
λικό αλφάβητο στις ανάγκες τους. Ωστόσο, οι Έλληνες της πόλεως
πολύ σύντομα μετέτρεψαν το νέο —και πλέον αφάνταστα βελτιωμέ­
νο— εργαλείο τους σε δυναμική λυρική ποίηση, δράμα και ιστορία
στα χέρια του ατόμου —όχι του κράτους, όχι του Θεού— που έθετε
ερωτήματα, ερμήνευε και αμφισβητούσε. Οι Αχαιμενίδες και οι φα­
ραώ, με το ελάχιστο επιτελείο τους γραφέων και ιερέων, χρησιμοποί­
ησαν τις χιλιετίες της γραφής και ανάγνωσης για να παραγάγουν
από καθέδρας διακηρύξεις και βασιλικά αρχεία σχετικά με το τι έκα­
ναν οι μεγάλοι άντρες. Ο Ηρόδοτος και ο Θουκυδίδης έγραψαν ιστορία
— ελεύθερη έρευνα των γεγονότων· κάτι που οι εγγράμματοι της Εγ­
γύς Ανατολής και της Παλαιάς Διαθήκης δεν έκαναν. Οι κυβερνητι­
κές χρονολογήσεις, τα θρησκευτικά χρονικά, τα στοιχεία των εκστρα-
144
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ - Κ Α Ι ΓΙΑΤΙ;
τειών, τα ιερατεία, τα θρησκευτικά αποφθέγματα και η απαρίθμηση
των δυναστειών εξακολουθούν να μην είναι ιστορία. Οι ανατολικές ε­
ξουσίες έβαζαν τους καλλιτέχνες τους να επεξεργάζονται μικρά πολύ­
τιμα αντικείμενα και ανάγλυφα που να απεικονίζουν τις κατακτή­
σεις των ηγεμόνων ή να στολίζουν τους ανακτορικούς τάφους· οι Έλ­
ληνες παρήγαν φτηνά χρηστικά αγγεία αξεπέραστης ο^ραιότητας
και δημόσιες τοιχογραφίες που εξυμνούσαν τη γενναιότητα της κοι­
νότητας.
Η πόλις μπορεί να φιλοξένησε λατρείες εμπνευσμένες από την Α­
σία ή αρχιτεκτονικούς ρυθμούς δανεισμένους από την Αίγυπτο, αλλά
ουδείς Έλληνας πίστευε ότι υπήρχε καλύτερη πολιτική κατάσταση
εκτός Ελλάδας. Γνώριζαν όλοι ότι εκεί έξω δεν υπήρχε πόλις. Έτσι,
όταν στην Αμερική μιλάμε για τούτο το παράδοξο, την πολυπολιτι-
σμικότητα, εμείς οι κλασικιστές πρέπει να είμαστε ειλικρινείς, ακόμα
και σκληροί, και να λέμε ότι έχουμε εμπλουτιστεί με διαφορετικές
τροφές, μουσικές, μόδες, τέχνες, λογοτεχνίες και γλώσσες —δορυ­
φορικές εμπειρίες γύρω από το αμετάβλητο δυτικό κέντρο μας. Ακό­
μη και οι πιο ένθερμοι υπερασπιστές της Δύσης αναγνώριζαν πάντα
ότι άλλοι πολιτισμοί προσφέρουν αισθητικά εντυπωσιακές, συγκινητι­
κές εκφράσεις της ανθρώπινης κατάστασης. Ένα κινέζικο ποίημα,
ένα αφρικανικό θεατρικό έργο, μια νουβέλα από το Παντζάμπ ή οι
ψαλμοί των Αμερινδών μπορούν να συγκινήσουν το ανθρώπινο συναί­
σθημα και να αποκαλύψουν την τραγωδία του ανθρώπου στη γη με
το ίδιο πάθος και την ίδια ακρίβεια ενός Σοφοκλή ή ενός Βιργίλιου.
Ωστόσο, ούτε ένας από τους πολυπολιτισμικούς κλασικιστές (παρά
τις ρητορείες της μόδας) δεν επιθυμεί πραγματικά να αλλοιώσει τον
ελληνικό πυρήνα μας για να ζήσουμε υπό αυτόχθονα, προκολομβιανά
σχήματα διακυβέρνησης, αϊτινές θρησκευτικές πρακτικές, αραβικά
πρωτόκολλα περί γυναικείας συμπεριφοράς, κινεζικούς κανόνες ιατρι­
κής ηθικής, ισλαμικές παραδόσεις εκκλησίας και κράτους, αφρικανι­
κές προσεγγίσεις στην επιστήμη, ιαπωνικά ιδεώδη φυλής, ινδικές κοι­
νωνικές κάστες ή αντιλήψεις ιθαγενών Αμερικανών περί ιδιοκτησίας.
Η διηπειρωτική μετανάστευση είναι εν πολλοίς μονόδρομη υπόθε­
ση. Ελάχιστοι Δυτικοί, ακόμη και οι πλέον λάβροι επικριτές, αφήνουν
145
10 - Ποιος σκότωσε τον Όμηρο;
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
τις δομές της διακυβέρνησής τους, του δικαίου, της οικονομίας και
του πολιτισμού τους για αρχέγονους παραδείσους πέρα από τα σύνο­
ρα όπου η ελληνική κληρονομιά δεν έχει κυριαρχήσει. Ο κόσμος, πα-
ρελθών και παρών, ψήφιζε πάντα με τα πόδια του και η μοναδική α­
ναχαίτιση της μεγάλης μετανάστευσης προς τη Δύση ήταν να ξανα-
επινοήσουν άλλοι πολιτισμοί τους εαυτούς τους κατ’ εικόνα του. Οι
μετανάστες του κόσμου, περισσότερο από τους φοιτητές μας των
Κλασικών Σπουδών, γνωρίζουν ότι —και γνωρίζουν γιατί— υπάρ­
χουν περισσότερες ελευθερίες, καθαρό νερό, τροφή, θρησκευτική ανο­
χή και κεφάλαια στη Νότια Κορέα, στον Καναδά και στο Χονγκ
Κονγκ απ’ ό,τι στη Βόρεια Κορέα, στο Μεξικό και στην ηπειρωτική
Κίνα.
Ωστόσο, πολλοί κλασικιστές τώρα φαίνεται να μην έχουν επίγνω­
ση ή να μην εντυπωσιάζονται με τη μοναδικότητα των Ελλήνων.
Υποστηρίζουν ότι η Δύση είναι απλώς ένα κατασκεύασμα ολίγων
προνομιούχων των οποίων οι πεποιθήσεις τώρα «καταρρέουν» και
ότι οι αδυναμίες της είναι μοναδικές μεταξύ άλλων πολιτισμών, αρ­
χαίων και συγχρόνων. Αλλά δεν υφίστανται το αντίτιμο της υποκρισίας
τους; Όλοι τους διατυπώνουν τα επιχειρήματά τους μέσα στην άνε­
ση (υλική, ψυχολογική και νομική) των δυτικών θεσμών που εγγυώ-
νται τα δικαιώματά τους —δικαιώματα που προέρχονται απ’ ευθείας
από το ελληνικό όραμα του κόσμου, δικαιώματα που συμπτωματικά
τώρα περιλαμβάνουν εγγυημένη απασχόληση για όλη τους τη ζωή
και αναμφισβήτητη ακαδημαϊκή ελευθερία του λόγου, δικαιώματα που
όμως δεν αναγνωρίζονται ως μοναδικά και δεν εκτιμώνται ως συντη­
ρητικά της ζωής. Διανοητικά αφελής, στην καλύτερη περίπτωση,
αυτή η μορφή ακαδημαϊκής πολυπολιτισμικότητας είναι υποκριτική
ως το μεδούλι και, ακόμη χειρότερο, εντελώς ξένη προς την ελληνι­
κή σοφία.
Τι νόημα λοιπόν πρέπει να βγάλουμε από την παρακάτω περιγραφή
του Αίαντα του Σοφοκλή, στην οποία βλέπουμε τη δική μας παθολο­
γία στον ήρωα του δραματουργού, που δεν μπορεί να αλλάξει σ’ ένα
μεταβαλλόμενο κόσμο;
146
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ -Κ Α Ι ΓΙΑΤΙ;
Θα χρειαζόταν βεβαίως πολύ περισσότερος χώρος από όσο έχω α­
φιερώσει σε ένα και μόνο ελληνικό θεατρικό έργο, για να αρχίσω
έστω να προσφέρω μια κάπως λεπτομερή περιγραφή όλων των τρό­
πων με τους οποίους ο αμερικανικός ιμπεριαλισμός διαφέρει από ε­
κείνον μιας μικρούλας Αθήνας πριν από δυόμισι χιλιάδες χρόνια. Νο­
μίζω όμως ότι και εμείς, στον πολιτισμό μας, χρειαζόμαστε να κα­
ταπιαστούμε με τη βαθιά συναισθηματική μας επένδυση στους δικούς
μιας Τζον Γουέιν, Τσαρλς Μπρόνσον, Τσακ Νόρις και Κλιντ Ί στγουντ
— με πρόσωπα των οποίων τη βασική βαρβαρότητα, ηθική άμβλυν­
ση και συναισθηματικό μπλοκάρισμα που βασίζεται στο φύλο τους,
καλούμαστε συνεχώς να συγχωρούμε χάρη στα ελάχιστα ψίχουλα
συμπεριφοράς τους που προβάλλουν τον «κολοβωμένο» δυναμισμό τους
για ανθρώπινο συναίσθημα. Και γιατί; Ί σως επειδή έχουμε μια αχνή
επίγνωση ότι, ως κοινωνία, τα προνόμιά μας προέρχονται από τη
γενοκτονία των ιθαγενών Αμερικανών, από τη συντριβή της Ιαπω­
νίας, από την ερήμωση της Κορέας και του Βιετνάμ και —όχι λιγό-
τερο — από τη συστηματική βάρβαρη καταστολή του εγκληματικού
στοιχείου στην πατρίδα μας που εκτελείται για λογαριασμό μας από
τους στρατιωτικούς και αστυνομικούς μας ήρωες.
Ρεί6Γ \¥, Κο86, «ΗΙδΙοποίζίη^δορίιοοίεδ’ Α]αχ»
στο ΒαΛ&Γ&Οοίΐ [επ.], ΗΐϊίοΓγ, ΊΥαββάγ/ΤΗβΟΓγ.
ΌιαΙο§ιΐ68 οηΑίΗβηΐαη Ωτατησ, Όστιν, 1995, σ. 79
Τα θύματα της αμερικανικής καταπίεσης του καθηγητή Ρόουζ
είναι παράξενα. Μπορεί κανείς να οραματιστεί τον καθηγητή Ρόουζ,
τον θεράποντα της ελληνικής παιδείας, να εξηγεί υπομονετικά στους
Ιάπωνες στη Νανκίνγκ γιατί πρέπει να απέχουν από τη γενοκτονία,
ή να κάνει ευγενικά κήρυγμα στους Βορειοκορεάτες ότι είναι κακό να
σκοτώνουν τους συμπολίτες τους χωρίς δίκη; Μπορούμε να φαντα­
στούμε τον καθηγητή Ρόουζ να τραβάει κουπί με τους ανθρώπους
στις βάρκες που το σκάνε από το Βιετνάμ, ή να περπατάει ανάμεσα
στα εκατομμύρια των κρανίων που σαπίζουν στα φονικά πεδία του
Πολ Ποτ; Συνηθίζει άραγε να φεύγει από το πανεπιστήμιο για να
κάνει τη βόλτα του το σούρουπο στο κέντρο της πόλης και να έχει
χρειαστεί ποτέ την αστυνομία και «τη συστηματική βάρβαρη κα­
ταστολή του εγκληματικού στοιχείου» —το αντίθετο λογικό επακό­
λουθο της οποίας είναι μια «άνευ συστήματος ανθρωπιστική απε­
λευθέρωση του εγκληματικού στοιχείου»;
147
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
Οι περισσότεροι «θεωρητικοί» κλασικιστές λοιπόν, ανήσυχοι για
τα «προνόμιά» τους, προσδιορίζουν τους εαυτούς τους και την έρευνά
τους ως ανένδοτα αντιδυτικούς και προσπαθούν να επιδείξουν όσα
περισσότερα διαπιστευτήρια γίνεται, να ισχυριστούν όσο περισσότερες
ομοιότητες γίνεται, να απαριθμήσουν όσο περισσότερες ταυτότητες
γίνεται προκειμένου να εξασφαλίσουν ότι 8εν σχετίζονται με κανένα
τρόπο ή μορφή με τον παραδοσιακό θαυμασμό για τους Έλληνες και
την κληρονομιά τους. Κατά συνέπεια, μέσα σε αυτή τη νέα, ιδιοτελή
προσέγγιση, μαθαίνουμε πολύ λίγα για τους Έλληνες από τους σημε­
ρινούς θεωρητικούς και πάρα πολλά για το δικό τους απύθμενο ναρ­
κισσισμό:
Το βρίσκω δύσκολο ρητορικά να εκθέσω τους τρόπους με τους οποίους
το έργο του Φουκό υπήρξε σημαντικό για μένα, χωρίς να αναγνωρί­
σω την κατακερματισμένη, ανόμοια, διχασμένη φύση της αίσθησης
του εαυτού μου, ενός εαυτού που παρήχθη στον ύστερο καπιταλισμό,
με φύλο, τάξη κι όλους αυτούς τους δείκτες που τοποθετούν κάποιον
δυσδιάκριτα και ασαφώς στον κόσμο. Όλα αυτά επηρεάζουν την ε­
παφή με το μεγάλο άντρα. Είμαι γυναίκα, κάνω ψυχανάλυση, διδάσκω
στο πανεπιστήμιο, είμαι μαρξίστρια ιστορικός, φεμινίστρια, κλασικί-
στρια, διχασμένη, προβληματισμένη για το φύλο μου, στη μέση της
συγγραφής ενός βιβλίου για τη Σαπφώ. Και συνειδητοποιώ καθώς
γράφω ότι δεν θα μπορούσα να γράψω αυτό το βιβλίο χωρίς τον
Μισέλ Φουκό. Πώς γίνεται αυτό; Πρέπει να πάρω τα διάφορα στοιχεία
από τα οποία νομίζω ότι αποτελείται ο εαυτός μου και να τα κοιτάξω
σε σχέση με το έργο του Φουκό.
Ρ3"ε Ουΰοίχ, Ξα,ρρΗο /,$Βιιηύηξ, Σικάγο, 1995, σ. 147
Προσέξτε την επανάληψη των «εαυτός», «μου», «εμένα» —τόσες
φορές μέσα σε πέντε προτάσεις. Ί σως χρειαζόμαστε λίγο λιγότερο
από καθηγήτρια Ντιμπουά και λίγο περισσότερο από το γιατί, κατ’
αρχάς, πρέπει να μάθουμε για τους Έλληνες. Διαβάζουμε ότι η κα-
θηγήτρια Ντιμπουά μπορεί να είναι κατακερματισμένη, ανόμοια, φε­
μινίστρια, διχασμένη, προβληματισμένη σχετικά με το φύλο της και
υποχρεωμένη απέναντι στον Μισέλ Φουκό, άραγε όμως είναι πιθανό
αυτός ο «εαυτός που παρήχθη στον ύστερο καπιταλισμό» να διδά­
σκει έξι ως οκτώ μαθήματα το χρόνο στη μη προνομιούχο τάξη, να
148
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ - Κ Α Ι ΓΙΑΤΙ;
ανησυχεί για τους άνεργους και υφιστάμενους εκμετάλλευση στο χώ­
ρο της, ή να γράφει για τους αμύητους στους Έλληνες και στη Δύ­
ση, ή να διδάσκει, ως αυτοαποκαλούμενη μαρξίστρια, τους φτωχούς
και τους αμόρφωτους;
Με δυο λόγια, η πόλις, μόνο μετά τα τέλη του τέταρτου π.Χ.
αιώνα παρήγαγε κάτι σαν αυτό που θα ορίζαμε τώρα, χωρίς να δια­
στρέφουμε τα γεγονότα, ως σημερινό Αμερικανό ακαδημαϊκό: Καλο­
ζωισμένος, ελίτ, θεσμικά προστατευμένος στοχαστής του ύστερου ει­
κοστού αιώνα, που κατασκευάζει με επιδεξιότητα ιδέες για τους ομό-
τιμούς του, με τη βεβαιότητα ότι οι συνέπειες αυτών των λύσεων δεν
πρέπει και δεν θα ισχύσουν υποχρεωτικά για τον εαυτό του.
Το έγκλημα αυτών των «-ήπιων» υποστηρικτών της πολυπολιτισμι-
κότητας είναι η άγνοια και η παράλειψη, κατηγορία αρκετά σοβαρή
εναντίον εκείνων που βρίσκονται στις θέσεις τους για να προστατεύ­
ουν έναν εξασθενημένο Όμηρο που βάλλεται από παντού. Άλλοι κλα­
σικιστές, όμως, οι «σκληροί» του πολυπολιτισμικού είδους, έχουν ε­
ξαπολύσει κατά μέτωπο επίθεση στους Έλληνες. Και αυτοί γράφουν
και μιλάνε για τους Έλληνες και τη Δύση, αλλά εστιάζουν μόνο
στην ασχήμια αυτής της παράδοσης, την καταπίεση και την κτη-
νωδία. «Γιατί να μελετάμε τον πολιτισμό της κλασικής αρχαιότη­
τας», ρωτάνε, «αν ήταν απλώς ο μηχανισμός για να επεκταθεί η
δουλεία, ο σεξισμός, ο ρατσισμός, ο ιμπεριαλισμός, η πατριαρχία και
η αποικιοκρατία, η επίθεση κατά του Άλλου, του μη πολίτη, που
συνεχίζεται αμείωτη μέχρι σήμερα;» Οι τελευταίοι τούτοι είναι δη­
μοφιλείς κι έχουν μεγάλη ζήτηση —υπάρχει καλύτερος τρόπος να
ανατρέψεις τη Δύση από το να έχεις τους ίδιους τους υπερασπιστές
της επικεφαλής της επίθεσης; Υπάρχει καλύτερος τρόπος να κατα-
στρέψεις έναν επιστημονικό κλάδο από το να προσφέρεις ανταμοιβές
στην τελευταία γενιά εφόσον υπόσχεται ότι θα είναι η τελευταία;
Αυτοί οι κλασικιστές κατηγορούν τον κλασικό κόσμο και τη Δύση
για δύο λόγους. Πρώτον, αποδοκιμάζουν την επιτυχημένη και βά­
ναυση ιστορία του πολιτιστικού ιμπεριαλισμού της Δύσης (η οποία
είναι απολύτως αληθινή). Δεύτερον, διατείνονται ότι οι αξίες που είναι
149
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
ενσωματωμένες στο δυτικό πολιτισμό δεν είναι απλώς δυναμοκεντρι-
κές, είναι τοξικές. Η ακαδημαϊκή, δηλαδή, πολυπολιτισμικότητα του
«σκληρού» είδους συχνά σημαίνει ότι όλοι οι πολιτισμοί είναι ίσοι
εκτός από το δυτικό. Η πολυπολιτισμική ποικιλομορφία σε κάθε πε­
ρίπτωση αποδεικνύεται να μην είναι ποικιλομορφία ιδεών, αλλά μάλ­
λον μια χορεία ανθρώπων συντεταγμένων στην επίθεσή τους σε ό,τι
ξεκίνησε από τους Έλληνες. Ωστόσο, αν καλοεξετάσει κανείς τα
πράγματα, όλες αυτές οι κατηγορίες των «σκληρών» αποδεικνύονται
απλοϊκές ή υποκριτικές ή και τα δύο. Ας εξετάσουμε μερικές από τις
πιο κοινές.
ΤΟ ΚΤΗΝΟΣ
Το Κτήνος —ο σεξισμός, ο σοβινισμός, η δουλεία και η εκμετάλλευ­
ση που είναι εγγενείς του δυτικού πολιτισμού— γεννήθηκε, όπως
όλοι γνωρίζουμε, στην αρχαία Ελλάδα. Οι σημερινοί ακαδημαϊκοί
ιδεολόγοι αρκούνται στο να το γυρίζουν ανάποδα και να κεντρίζουν
την υποτιθέμενα βρομερή, φολιδωτή κοιλιά του. Κάθε επικριτικό κέ-
ντρισμα συνοδεύεται κι από μια φαρισαϊκή κραυγή αηδίας και επι­
τίμησης — «Κάτω Κτηνάκι! Κακό Κτηνάκι!»— λες και η μομφή
εναντίον των Ελλήνων για έλλειψη σύγχρονων ευαισθησιών προσφέ­
ρει κάποια σημαντική θεώρηση του κλασικού κόσμου και της σημα­
σίας του για το δικό μας. Έτσι, σε ένα πρόσφατο συνέδριο με θέμα
«Ο Φεμινισμός και οι Κλασικοί» στο πανεπιστήμιο Πρίνστον, φεμι­
νίστριες λόγιες —που σε ελάχιστα άλλα συμφωνούσαν— συμφώνη­
σαν ομόφωνα ότι η Αντιγόνη είναι ένα βλαβερό και πατριαρχικό κεί­
μενο που ενισχύει πρωταρχικά την υποταγή των γυναικών.
Ωστόσο, αυτό το Κτήνος είναι πολύ πιο πολύπλοκο και πανούργο
πλάσμα απ’ ό,τι θα ήθελαν να αναγνωρίσουν αυτοί οι επίδοξοι δρα-
κοκτόνοι. Πριν όμως εξετάσουμε το απεχθές αυτό κτήνος διεξοδικά,
υπενθυμίζουμε τρία πράγματα για τους Έλληνες. Πρώτον, εν γένει
τα αμαρτήματα των Ελλήνων —δουλεία, σεξισμός, οικονομική εκμε­
τάλλευση, εθνικός σοβινισμός — είναι κατά κύριο λόγο αμαρτήματα
150
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ - Κ Α Ι ΓΙΑΤΙ;
της ανθρωπότητας, κοινά σε όλους τους πολιτισμούς και σε όλες τις
εποχές της ιστορίας. Οι «άλλοι» στον ελληνικό κόσμο —ξένοι, δού­
λοι, γυναίκες— ήταν επίσης «άλλοι» σε όλες τις άλλες κοινωνίες
της εποχής (και συνεχίζουν να «περιθωριοποιούνται» στους περισσό­
τερους μη δυτικούς πολιτισμούς σήμερα). Αν οι κλασικιστές μπορούν
να βρουν μια σημερινή μητριαρχική ουτοπία και μπορούν να αναγά-
γουν αυτή την κληρονομιά σε κάποιον αρχαίο πολιτισμό όπου οι γυ­
ναίκες βρίσκονταν σε πολύ καλύτερη μοίρα απ’ ό,τι στην Ελλάδα και
στη Ρώμη, ας βγουν να το πουν με αποδείξεις και όχι με εικοτολογι-
κές πραγματείες.
Ο Κορτέζ δεν χρειάστηκε να διδάξει στους Αζτέκους την αποικι­
οκρατία, το σεξισμό, το ρατσισμό, τη θρησκευτική αδιαλλαξία ή τη
δουλειά, πόσο μάλλον τις λεπτομέρειες περί ανθρωποθυσιών. Αν θέ­
λετε να βρείτε την πραγματική κτηνωδία φόνων παιδιών ή σφαγών
και ανατριχιαστικών παραμορφώσεων πολιτών, εξετάστε προ-πολι-
τειακούς πολιτισμούς έξω από τη δυτική εμπειρία. Ο πόλεμος, οι ε­
πιδρομές και το άσκοπο φονικό κυριαρχούσαν πολύ περισσότερο στους
πρωτόγονους και μη δυτικούς πολιτισμούς απ’ όσο στην Ελλάδα ή
στη Ρώμη. Η Αφρική γνώριζε αρκετά για ανθρώπινη δουλειά και
υποταγή γυναικών —και λίγα περισσότερα για ανθρωποθυσίες, κανι­
βαλισμό και βασανιστήρια— πριν της διδάξουν οι Ευρωπαίοι τις δυ­
τικές παθολογίες. Η συζήτηση όμως —και συχνά η θεραπεία— αυ­
τών των έμφυτων ανθρωπίνων ελαττωμάτων απαντά συχνότερα στη
Δύση, ενώ πολύ συχνά ο βασανιστικός δρόμος προς τη λύση άρχισε
με τους Έλληνες. Είναι φυσικό για το Δυτικό κριτή να πιάνει με το
λάσο του το δικό του Κτήνος, ωστόσο υπάρχουν πολύ μεγαλύτερα
τέρατα στο θηριοτροφείο του κόσμου που, κατά μυστηριώδη τρόπο,
μένουν ανέγγιχτα.
Δεύτερον, η πορεία των αιώνων δίνει σ’ εμάς τους μεταγενέστε­
ρους πλεονεκτήματα έναντι των προκατόχων μας, μέσω της κατα­
νόησης των λαθών του παρελθόντος. Δυόμισι χιλιάδες χρόνια ανασκό­
πησης είναι λογικό να έχουν ως αποτέλεσμα κάποια ηθική πρόοδο.
Το κοινωνικό συμβόλαιο δεν ξεπηδάει μεμιάς ώριμο από το κεφάλι
του Δία, αλλά σφυρηλατείται στο εργαστήριο εκατομμυρίων προσω­
151
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
πικών δραμάτων. Το σωστό ερώτημα, λοιπόν, δεν είναι «γιατί δεν
κινήθηκαν οι Έλληνες, όπως εμείς, προς την εξάλειψη του σεξισμού
και της δουλείας;» αλλά μάλλον «γιατί, μετά από δυόμισι χιλιάδες
χρόνια, η δική μας ηθική αίσθηση έχει προοδεύσει, συγκριτικά, τόσο
λίγο;»
Τρίτο και πιο σημαντικό, η κλασική λογοτεχνία είναι ο πιο οξυ­
δερκής κριτής του εαυτού της. Οι κλασικοί συγγραφείς είναι κατά
πολύ σκληρότεροι στην κριτική του ίδιου τους του πολιτισμού απ’
όσο οποιοσδήποτε σύγχρονος οπαδός της πολυπολιτισμικότητας, και
παρέχουν οι ίδιοι στους άλλους τα όπλα για την εκτέλεσή τους. Οι
Έλληνες παρουσιάζουν μια εικόνα του πολιτισμού τους και λένε «έτσι
έχουν τα πράγματα» —αυτό θεωρούμε πολύτιμο, αυτό μας κάνει ε­
κείνο που είμαστε, αυτούς περιλαμβάνουμε κι αυτούς αποκλείουμε —
κι έπειτα τινάζουν το όλο οικοδόμημα στον αέρα. Αυτό που συχνότερα
παρανοείται σχετικά με την κλασική γραμματεία είναι ότι σχεδόν
όλη συνετέθη ως κριτική της ελληνικής κοινωνίας και εκείνων ακριβώς
των αξιών που της επέτρεψαν να ακμάσει. Το σημαντικότερο κληρο­
δότημα των Ελλήνων και των Ρωμαίων είναι ακριβώς αυτή η απο­
κλειστικά δυτική παρόρμηση προς εξονυχιστική εξέταση των πάντων
— θεσμών, παραδόσεων και ατόμων. Μόνο με αυτό τον τρόπο μπορεί
να αλλάξουν οι ιδέες, και μόνο με αυτό τον τρόπο αποκτά ο συγγρα­
φέας κάποια αξιοπιστία στο κοινό που τον διαβάζει ή τον ακούει.
Ο κόσμος των ισχυρών ανδρών του Ομήρου, η αυτάρεσκη πόλις
του Αισχύλου, το άγριο Αιγαίο του Ηρόδοτου ακόμη και η αγία Ρώ­
μη του Βιργιλίου, όλα εκτίθενται σε κριτική και κανένα δεν βγαίνει
αλώβητο· τα θεμέλια αρχίζουν να διαλύονται ήδη από τη στιγμή που
το εποικοδόμημα στεφανώνεται. Ακόμη και ο Ξενοφών, κατ’ εξοχήν
φιλολάκων, δεν μπορεί να γράψει έναν παιάνα για τον πολιτισμό της
Σπάρτης χωρίς να επιτεθεί στους θεσμούς που υποτίθεται ότι εγκω­
μιάζει.
Δεν ισχυριζόμαστε ότι κάθε ελληνική κοινότητα υπήρξε δημοκρα­
τική ή αυτόνομη πόλις ούτε ότι θεσμοί όπως η δουλεία και η πολι­
τική υποταγή των γυναικών δεν ήταν μεμπτοί. Αυτό που εννοούμε
λέγοντας ελληνική σοφία είναι ότι στην αυγή του δυτικού πολιτισμού
152
ΙΙΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ - Κ Α Ι ΓΙΑΤΙ;
οι Έλληνες παρείχαν ένα προσχέδιο για μια κοινωνία με τάξη και
ανθρωπιά που μπορούσε να αντέξει στο χρόνο και το χώρο, μια κοι­
νωνία της οποίας το πνεύμα και οι κεντρικές αξίες μπορούσαν να
επιφέρουν, να συντηρήσουν και να καθοδηγήσουν πολιτικές αναμορ­
φώσεις και κοινωνικές αλλαγές επί αιώνες έκτοτε: ένα Κτήνος που
ήταν ικανό με το χρόνο, μετά από οδυνηρή αυτοκριτική και πειρα­
ματισμό, να μάθει πότε και πώς να αποβάλει τις απεχθέστερες όψεις
του.
Οι Έλληνες γίνονται το πολιτιστικό πρότυπο που οι κριτικοί της
κοινωνίας επί δύο χιλιετίες αναγνωρίζουν ως κάλλιστο. Αυτόν ακρι­
βώς τον οδηγό ακολουθούμε, όταν μαχαιρώνουμε τον Καίσαρα, ορ­
γανώνουμε τις λεγεώνες, αρχίζουμε μια επανάσταση, γράφουμε μια
πραγματεία, κατασκευάζουμε ένα κανόνι, αμφισβητούμε την ανδρική
ανωτερότητα ή ανατέμνουμε ένα πτώμα. Δεν ισχυριζόμαστε ότι υ­
πήρξε στη Δύση μια αδιάκοπη, ουτοπική πόλις επί 2.500 χρόνια —
ποιος θα μπορούσε να ισχυριστεί κάτι τέτοιο με το δεδομένο της Ιε-
ράς Εξέτασης, του Ολοκαυτώματος, των Παγκόσμιων Πολέμων, του
απαρτχάιντ και της βαρβαρότητας της αποικιοκρατίας; — αλλά ότι
υπήρξε ένα θεμέλιο, στην καλύτερη περίπτωση, μιας κοινωνίας με
τάξη και ανθρωπιά. Στη χειρότερη εκδοχή της, η δυτική παράδοση
είναι απλώς ένα δυναμοκρατικό, τρομακτικό επιστημονικό εγχείρη­
μα, ένα εγχείρημα που έδωσε στον Χίτλερ τη δυνατότητα να κατα­
σκευάσει τανκς Πάντσερ, να επινοήσει τους πυραύλους ν-2 και να
οργανώσει τα Ες Ες. Αλλά η ίδια κληρονομιά εξασφάλισε επίσης σ’
ένα συνασπισμό φιλελεύθερων πολιτειών να δεχτεί να θυσιάσει —και
να μπορεί να το κάνει— τους πολίτες και τον εθνικό θησαυρό της,
προκειμένου να εξαλειφθεί ένα αισχρό εγχείρημα, μια τρέλα που ω­
στόσο γνωρίζαμε ότι είχε προέλθει, εν μέρει τουλάχιστον, από τον
πολιτισμό του οποίου μετείχαμε όλοι.
Οι κλασικιστές δεν χρειάζεται να παιδεύονται για να προσφέρουν
εξεζητημένες εναλλακτικές λύσεις για το δυτικό πολιτισμό στους ση­
μερινούς προπτυχιακούς φοιτητές, αφού οι περισσότεροι σπουδαστές
των πολιτειακών πανεπιστημίων —κακά προετοιμασμένοι, χρεωμέ­
νοι, χωρίς ελεύθερο χρόνο και εργαζόμενοι σε χαμηλά αμειβόμενες
153
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
εργασίες— δεν έχουν ιδέα για την προέλευση του πολιτισμού τους.
Αν όμως οι κλασικιστές ανησυχούν πράγματι για το τι γέννησε η
Ελλάδα, καλά θα κάνουν να εστιάσουν στον τρομακτικό δυναμισμό,
κι όχι στην αδυναμία, της Δύσης, της οποίας το πάντρεμα του κα­
πιταλισμού της αγοράς με τις δημοκρατικές ελευθερίες φαίνεται ότι
σαρώνει τον πλανήτη με το να προσφέρει ακριβώς το χειρότερο μέρος
του υλικού πολιτισμού μας.
ΤΟ ΚΤΗΝΟΣ ΕΙ ΜΑΣΤΕ ΕΜΕΙ Σ;
Η κλασική λογοτεχνία και το μεγαλύτερο μέρος της ευρωπαϊκής
λογοτεχνίας που ακολούθησε, είναι, υπό μία έννοια, σχολιασμός και
αξιολόγηση του σύγχρονου ήθους. Ο κυνισμός, ο σκεπτικισμός, η
παρωδία, η εφευρετικότητα και η σάτιρα είναι όλες ελληνικές και
λατινικές λέξεις — ένα πλούσιο λεξιλόγιο δημόσιας και ιδιωτικής δια­
φωνίας που δεν μπορεί να συναγωνιστεί καμιά από τις μη δυτικές
γλώσσες. Με εξαίρεση κάποιους ελάχιστους αυλοκόλακες που συνέ­
θεταν τετριμμένους πανηγυρικούς, κανένας σημαντικός κλασικός συγ­
γραφέας, ούτε καν ο επιχορηγούμενος Οράτιος, δεν έγινε ποτέ ά­
κριτα φερέφωνο του καθεστώτος. Ο Σοφοκλής, ο κατ’ εξοχήν Αθη­
ναίος πατριώτης και παλαίμαχος πολεμιστής, κατακρεουργεί την κα­
ταπιεστική πολιτεία του και απορεί για το πώς γενναίοι άνθρωποι
εξακολουθούν να αναδύονται από τις ρωγμές της. Ο Ευριπίδης, που
διαπνέεται από μίσος και δηλητήριο για τον κύριο αντίπαλο της Αθή­
νας, τη Σπάρτη, δραματοποιεί εν τούτοις την κτηνωδία του πολέμου
και στιγματίζει τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζονται οι γυναίκες,
και οι δούλοι στην Αθήνα. Ο Αριστοτέλης δεν είναι οπαδός της τυ­
ραννίας, αλλά δεν μπορεί και να ανεχθεί την παράδοση της διακυ­
βέρνησης της πολιτείας στον όχλο. Τόσο οι λαϊκές δημοκρατίες όσο
και οι απόλυτες μοναρχίες είναι γι’ αυτόν πρότυπα «αποκλινόντων»
πολιτευμάτων. Ο Σωκράτης δεν ήταν ο τελευταίος που μας είπε ότι
αν δεν ερευνάς τη ζωή σου δεν αξίζει να τη ζεις.
Κάτω από το επίχρισμα των εύθυμων συμποσίων και μεθυσμένων
154
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ -Κ Α Ι ΓΙΑΤΙ;
οργίων του Πετρώνιου στο Σατυρικόν του, υπάρχει μια ισοπεδωτική
καταδίκη του πολιτισμού της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, από τον ίδιο
τον αυτοκράτορα μέχρι τον πιο ταπεινό δούλο. Αργότερα, η Ρώμη
γίνεται μια πιο κλειστή κοινωνία, αλλά το υλικό της αυτοκρατορικής
λογοτεχνίας της, από τον Οράτιο και τον Βιργίλιο μέχρι τον Σενέκα,
τον Τάκιτο, τον Γιουβενάλη και τον Σουητώνιο, ήταν η παρωδία, η
σάτιρα και η λοιδορία της κοινωνίας γενικά και του αυτοκράτορα
συγκεκριμένα. Η σύγκρουση, η διαφωνία, η αυτοκριτική, η επαναστα­
τική κριτική αποτελούν το φόρτο της κληρονομιάς μας από τους
Έλληνες και τους Ρωμαίους. Η τρέχουσα, λοιπόν, κριτική των λο­
γιών εναντίον των Ελλήνων και της Δύσης, είναι εξίσου μέρος της
δυτικής παράδοσής μας όσο η δουλεία και η υποταγή των γυναικών.
Οι επικριτές δεν αντιλαμβάνονται συνήθως την ειρωνεία του πράγ­
ματος. Ωστόσο πρέπει να έχουμε κατά νου αυτήν ακριβώς την πα­
ράδοση της αυτοκριτικής, καθώς θα εξετάζουμε τις παρακάτω τυ­
πικές κατηγορίες κατά των Ελλήνων από εκείνους τους κλασικιστές
που είναι πρόθυμοι να απαρνηθούν την ίδια τη γραμματεία που με­
λετούν.
Η ελληνική κοινωνία υποβίβαζε τις γυναίκες σε κοινωνική και πολι­
τική θέση δευτέρας κατηγορίας και τις ταπείνωνε με ποικίλους φανε­
ρούς και κρυφούς τρόπους.
Δυστυχώς έτσι είναι. Οι Ελληνίδες δεν είχαν δικαίωμα να ψηφίζουν
ή να κατέχουν αξιώματα και δεν απολάμβαναν ίση προστασία από το
νόμο, με αποτέλεσμα η ενεργός πολιτική ηγεσία της πόλης να θυσιάζει
οικειοθελώς το μισό δυναμικό της μαζί με κάθε ισχυρισμό περί πραγ­
ματικής ισονομίας. Ωστόσο οι σημερινοί λόγιοι συχνά αρκούνται στο
να καθορίζουν απλώς την ακριβή φύση του σεξισμού των Ελλήνων
και της Δύσης:
Μια κοινωνία που κυριαρχείται από άνδρες οι οποίοι απομονώνουν τις
γυναίκες και τις κόρες τους, αμαυρώνουν το ρόλο της γυναίκας στην
αναπαραγωγή, ανεγείρουν μνημεία στα ανδρικά γεννητικά όργανα,
κάνουν σεξ με τους γιους των φίλων τους, χρηματοδοτούν δημόσια
πορνεία, καλλιεργούν μια μυθολογία βιασμών και επιδίδονται στην
155
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
επίδειξη στρατιωτικής ισχύος, δεν είναι ανάρμοστο να την χαρακτη­
ρίσει κανείς «βασιλεία του φαλλού». Η κλασική Αθήνα ήταν μια τέ­
τοια κοινωνία. Η ιστορία της εξουσίας του φαλλού στα θεμέλια του
δυτικού πολιτισμού έχει αποσιωπηθεί, ως αποτέλεσμα του μονοπω­
λίου σχεδόν που κατείχαν οι άντρες στο χώρο των Κλασικών Σπου­
δών, μέσω της παραγνώρισης των πλούσιων εικονογραφικών αποδεί­
ξεων, μέσω της σεμνοτυφίας και της λογοκρισίας και μέσω της ά­
στοχης επιθυμίας να προστατευτεί και να εξιδανικευτεί η εικόνα της
Αθήνας.
Ενα Ο. Κειιΐδ, ΤΗβ Κβί%η ο/ ίΗβ ΡΗαΙΙιιχ: 5βχιιαί ΡοΙΐίϊοε
ΐηΑηεϊβηί ΑΐΗβηε, Νέα Υόρκη, 1985, σ. 1
Ωστόσο, οι Έλληνες εννοούσαν να συμπεριλαμβάνουν ισχυρούς γυ­
ναικείους χαρακτήρες σε κάθε όψη της τέχνης και της λογοτεχνίας
τους. Η αισθησιακή, περήφανη Αφροδίτη της Μήλου δεν είναι κά-
ποια σκανδαλιστική γόησσα του ΡεηΐΗοιιχβ. Επιμένετε ότι μοιάζει με
Μπάρμπι; Για δοκιμάστε με την ένοπλη Πρόμαχο Αθηνά με την
αυστηρή όψη της πολεμικής αρετής. Η ελληνική τραγωδία κυριαρ­
χείται από ηρωίδες, από την Ιφιγένεια ως την Άλκηστη, την Κλυ­
ταιμνήστρα και την Αντιγόνη, γυναίκες που κατευθύνουν όλες άντρες
πολύ μικρότερους από αυτές σε ανάστημα. Τώρα μπορεί να αναρω­
τιόμαστε μήπως ο Θεός είναι γυναίκα, όμως οι Σπαρτιάτες, οι Αργεί-
οι, οι Ελευσίνιοι και οι Αθηναίοι ήταν πεπεισμένοι ότι μόνο η Άρτε-
μις, η Ήρα, η Δήμητρα και η Αθηνά ήταν οι προστάτιδες θεές τους.
Ίσως δεν υπάρχει ισχυρότερη δύναμη στη λογοτεχνία από τη Μή­
δεια του Ευριπίδη. Είναι μια κακιά γυναίκα, δεν χωράει αμφιβολία
— πρόδωσε τον πατέρα, σκότωσε τον αδερφό της, κατέστρεψε τα
πεθερικά και τις αντίζηλές της. Ο Ευριπίδης προχωρεί ακόμη περισ­
σότερο, επινοώντας (απ’ όσο ξέρουμε) τη σκόπιμη σφαγή των ίδιων
της των παιδιών για να εκδικηθεί την προδοσία του άντρα της. Όμως
ο Ευριπίδης και πάλι φέρνει αδύναμους και υπερόπτες άντρες μέσα
στην πύρινη τροχιά της, ανόητους όπως ο Κρέων, ο Αιγέας και ο
Ιάσων, οι οποίοι είτε αγνοούν είτε φοβούνται θανάσιμα την παράφορη
ευφυΐα και το ακατάβλητο πνεύμα της. Με δυο λόγια, δεν υπάρχει
πιο αντιπαθητική φιγούρα στην κλασική λογοτεχνία από το σύζυγο
της Μήδειας, τον Ιάσονα, τον οποίο ο Ευριπίδης γελοιογραφεί ως
156
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ -Κ Α Ι ΓΙΑΤΙ;
τον τυπικό βολεμένο αγροίκο, που γκρινιάζει και μεμψιμοιρεί περ­
νώντας αξιολύπητα την κρίση της μέσης ηλικίας. Η ξένη Μήδεια
και όχι ο κλαψιάρης Έλληνας Ιάσων επικρίνει εύγλωττα τις αδικίες
της αθηναϊκής ζωής:
Απ’ όσα έχουν ψυχή και νου, γυναίκες,
το πιο δυστυχισμένο είμαστε πλάσμα·
πρώτα με χρήματα περίσσια πρέπει
τον άντρα ν* αγοράσουμε κι αφέντη
να βάλουμε έτσι στο κορμί μας* τούτο
χειρότερο κακό από κείνο. Η πιο μεγάλη
εδώ ’ναι η αγωνία* καλός θα βγει;
κακός; Γιατί καμιά τιμή δε φέρνει
στη γυναίκα τον άντρα να χωρίσει
μηδέ να τον αφήσει. Έπειτα πάλι
σε νέες συνήθειες μπαίνοντας και τρόπους,
το φέρσιμο του αντρός ανάγκη πάσα
να προμαντεύει, αφού απ’ το σπιτικό της
δεν το ’μαθε. Κι αν πάμε σ’ όλα τούτα
καλά και δεν βαρυγκωμάει εκείνος
για το ζυγό, χαρούμενη η ζωή μας·
ειδάλλως κάλλιο να χαθούμε. Ο άντρας
με τους δικούς του όταν στενοχωριέται,
βγαίνει έξω κι αλαφρώνει την καρδιά του
βρίσκοντας συνομήλικους ή φίλους·
όμως εμείς σε μια ψυχή μονάχα
τα μάτια πρέπει να ’χουμε στραμμένα.
Λένε πως δίχως κίνδυνο στο σπίτι
ζούμε, ενώ έξω πολεμούν.εκείνοι
με το κοντάρι· άμυαλη σκέψη· θα ’ταν
καλύτερο για με τρεις φορές πλάι
να σταθώ στην ασπίδα, παρά μόνο
μία να γεννήσω.
[Ευριπίδης, Μήδεια, στ. 230-251]
Διατυπώνετε την αντίρρηση ότι η Άλκηστη του Ευριπίδη γίνεται
μια από τις «καλές» Ελληνίδες με το να προσφερθεί οικειοθελώς να
πεθάνει για τον άντρα της; Ότι αυτό ενδυναμώνει την υποταγή της
γυναίκας στη δυτική παράδοση; Ότι δεν πρόκειται παρά για ένα α­
κόμη ύπουλο διανοητικό παιχνίδι προς ένα αυτάρεσκο, κυρίως αντρι-
157
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
κό, κοινό; Ανοησίες. Ο Άδμητος, ο άντρας της Άλκηστης, παριστά-
νεται ως ένας εγωιστής, ανειλικρινής μπούφος σε τούτο το ημικωμι-
κό έργο. Ο Ευριπίδης μας καλεί να εξετάσουμε το χαρακτήρα του
άντρα που θα επέτρεπε ένα τέτοιο πράγμα. Οι αντρικοί χαρακτήρες
του θα μπορούσαν να παρουσιαστούν ως απλώς παραπλανημένοι, με
υπερβολικό ζήλο, χωρίς ευαισθησίες στη χρήση της εξουσίας τους,
και όχι τόσο απόλυτα άνανδροι και ποταποί.
Αλλά και η Αντιγόνη θυσιάζει τη ζωή της για χάρη ενός άντρα
συγγενή της, μας υπενθυμίζουν οι φεμινίστριες του συνεδρίου του
Πρίνστον. Καταδικάζει τον εαυτό της σε θάνατο θάβοντας τον αδερ­
φό της, αλλά είναι ο πιο ευγενικός και ισχυρός χαρακτήρας του έρ­
γου. Η εμμονή του Κρέοντα στην υπεράσπιση της πόλης του, για
την οποία θα μπορούσε κάποιος να επιχειρηματολογήσει ότι ήταν
ίσως δικαιολογημένη, παρουσιάζεται ως χαρακτηριστικό μονομανούς
τυράννου και επισύρει, κατά συνέπεια, την οργή των θεών. Ο Κρέων
υποβιβάζεται, εν τέλει, σε άθλια καρικατούρα υπεροψίας και ανικα­
νότητας, όταν καυχιέται ότι εκείνος δεν θα πέσει θύμα μιας αδύνα­
μης γυναίκας. Αναμφίβολα ο Σοφοκλής είχε δει τέτοιους άντρες και
γνώριζε ότι το αντρικό «ευαγγέλιο» της αδιαμφισβήτητης διανοητι­
κής και πνευματικής ανωτερότητας ήταν ανεπίτρεπτο και ότι ήταν
ένα ψεύδος που καταδίκαζε οποιονδήποτε —άντρα, κυβερνήτη και
πολιτεία— είχε την ανοησία να το ασπαστεί. Οι γυναίκες και η συ­
μπεριφορά προς αυτές απασχολούσαν πολύ τους Έλληνες, ενώ με­
ρικοί από τους αρίστους διαπίστωναν πως αυτή η σεξουαλική αντί­
φαση βρισκόταν στην ίδια την καρδιά της πόλεως.
Ποιον θυμόμαστε, την Κλυταιμνήστρα ή τον Αγαμέμνονα; Ο δεύ­
τερος σκοτώνει την ανυπεράσπιστη κόρη του που προτείνει τον αυχένα
της στο λεπίδι ηρωικά και γενναία. Η σύζυγός του η Κλυταιμνήστρα
σκοτώνει το βασιλιά που πεθαίνει άδοξα μέσα σε μια μπανιέρα. Τόσο
ο σύζυγος όσο και η σύζυγος έχουν άδικο, ίσως, και στην εκδοχή του
Αισχύλου είναι σαφές ότι το αρσενικό είναι προτιμότερο από το θηλυ­
κό (το εκφράζει η Αθηνά, η θηλυκή θεότητα χωρίς μητέρα). Ωστόσο,
το ερώτημα εγείρεται μπρος στους συγκεντρωμένους πολίτες, ο α­
γώνας είναι κοινός.
158
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ -Κ Α Ι ΓΙΑΤΙ;
Η Πηνελόπη, τέλειο ταίρι για τον Οδυσσέα, ξεπερνάει σε πνεύμα
και σοφία τον γκρινιάρη έφηβο γιο της Τηλέμαχο. Είναι το μοναδικό
πρόσωπο δράσης μέσα σε μια αξιολύπητη ομάδα εύπιστων και τε­
μπέληδων μνηστήρων. Με την Πηνελόπη —στην αυγή της ελληνικής
λογοτεχνίας— ολόκληρος ο ομηρικός κόσμος της αρσενικής περιπέ­
τειας και κυριαρχίας υποσκάπτεται από τον λιγότερο πιθανό άνθρω­
πο, μια γυναίκα πίσω από έναν αργαλειό με περισσότερα κότσια και
μυαλό απ’ όλους τους άντρες σε ολόκληρο το ποίημα. Αν προσθέσετε
τη Ναυσικά, την Καλυψώ, την Κίρκη και την Αθηνά, δεν θα υπάρχει
πλέον σύγκριση. Οι άντρες θα πρέπει να αισθάνονται δυσφημισμένοι
που ο Πολύφημος, ο Αντίνοος και ο Μελάνθιος είναι τόσο μικρόψυ­
χοι, αφελείς και άξεστοι ακριβώς λόγω του υπερβολικού ανδρισμού
τους. Δεν είναι να απορεί κανείς που κάποιοι Βικτωριανοί πίστευαν
πως ο συγγραφέας της Οδύσσειας πρέπει να ήταν γυναίκα. Στο μύθο,
βεβαίως, οι ρόλοι είναι περιορισμένοι —σύζυγος, μητέρα, κόρη, απάν­
θρωπη μάγισσα ή πολεμίστρια, κάτοικος κάποιας ρημαγμένης πατρί­
δας ή νύμφη που έχουν ξεβράσει τα κύματα σε κάποιο μυστηριώδες
νησί. Ωστόσο οι παραδοσιακές αφηγήσεις τροποποιούνται έτσι ώστε
να προκαλέσουν την εξονυχιστική εξέταση αυτών ακριβώς των παρα­
δοσιακών προσδοκιών. Φαίνεται πως οι Έλληνες ήθελαν να ξέρουν
γιατί τα πράγματα έπρεπε να είναι έτσι.
Μην ξεχνάτε τους υακίνθους, το φεγγάρι και τα άστρα της Σαπ-
φούς, τα αγγουράκια της «ανόητης» Πράξιλλας, ένα ολόκληρο θη­
λυκό σύμπαν ως εναλλακτική πρόταση έναντι των ασπίδων και των
θωράκων της ελληνικής ποίησης. Οι Έλληνες ρέμβαζαν συχνά στην
ιδέα ότι η καλύτερη λυρική ποίηση είχε γραφτεί από γυναίκες. Η
Κόριννα, η ποιήτρια από την άσημη Τανάγρα, έλεγαν, νίκησε πέντε
φορές τον ίδιο το γερο-δάσκαλο Πίνδαρο σε ποιητικούς αγώνες. Τόσο
είχε θυμώσει, λέει ο μύθος, ώστε από την οργή του έφτασε να την
αποκαλέσει «γουρούνα». Ο στόχος αυτού του ανεκδότου δεν ήταν να
εμφανίσει τον Πίνδαρο αξιοσέβαστο και μεγαλόπρεπο.
Δύσκολα θα ισχυριζόταν κάποιος ότι όλοι αυτοί οι συγγραφείς επι­
χειρούσαν να αλλάξουν επαναστατικά την πολιτική δομή. Ωστόσο,
ήγειραν τα σημαντικά ερωτήματα κι έπαιζαν με την ένταση που
159
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
δημιουργούσε αυτό το ολοφάνερο και συχνά ενοχλητικό χάσμα μετα­
ξύ των δύο φύλων, ξανά και ξανά. Οι θεατρικοί συγγραφείς προσδοκού­
σαν να κεντρίσουν το ενδιαφέρον των Αθηναίων πολιτών με τη δρα­
ματική αναπαράσταση αντικρουόμενων ιδεών, σε βαθμό που να τους
βραβεύσουν. Η εξέταση, λοιπόν, των ζητημάτων που αφορούσαν στα
δύο φύλα δεν ήταν, όπως ισχυρίζονται μερικές σύγχρονες φεμινίστρι­
ες, μια απλή προσποίηση. Η πραγμάτευση δεν ήταν ένα υποκριτικό
αντηχείο προορισμένο να εκτονώσει με ασφάλεια την αντρική ένταση
και να καταπραΰνει το αρσενικό άγχος για την ιδιοτελή καταπίεση
του άλλου φύλου. Από το ξεκίνημα κιόλας του μακρού δρόμου προς
την πλήρη ισονομία, οι άνθρωποι στη Δύση άρχισαν να παραπονιού­
νται ότι το ταλέντο και ο χαρακτήρας δεν γνώριζαν φύλο και ότι μια
ελεύθερη κοινωνία όπου οι μισοί δεν είναι ελεύθεροι δεν είναι ελεύθε­
ρη κοινωνία. Οι γυναίκες δεν ήταν πολίτες με δικαίωμα ψήφου στην
Αθήνα, και αυτό ενοχλούσε πολλούς προικισμένους Αθηναίους που
δεν δίσταζαν να διατυπώνουν ανοιχτά τη γνώμη τους.
Δεν υπήρχε πραγματική χειραφέτηση των γυναικών στην Ελλά­
δα, ίσως εξαιτίας της εντελώς διαφορετικής προσέγγισης των Ελλή­
νων στην πολιτική και στο δίκαιο. Δεν όριζαν απαραίτητα την ισότητα
της ισχύος αποκλειστικά με έννοιες του εικοστού αιώνα περί νόμου
και νομικίστικων προνομίων. Μόνο τριάντα ως σαράντα χιλιάδες ελεύ­
θεροι ενήλικοι άντρες πολίτες ασκούσαν πλήρη πολιτικά δικαιώματα
στην Αθήνα, από ένα σύνολο πληθυσμού που έφτανε περίπου τις τρι­
ακόσιες ή τετρακόσιες χιλιάδες. Τπό αυτή την έννοια ακόμη και η
πιο φιλελεύθερη από τις ελληνικές δημοκρατίες ήταν ανελεύθερη με
τα σύγχρονα κριτήρια. Ταυτόχρονα όμως είναι παράλογο να εξισώ­
νουμε την έλλειψη δικαιώματος ψήφου με τις σύγχρονες έννοιες της
εκμετάλλευσης και της κατωτερότητας. Ο οίκος —άντρας, γυναί­
κα, παιδιά— ήταν το δομικό υλικό της πόλεως.
Η θρησκεία, το τυπικό και η λατρεία —όπου οι γυναίκες εξίσου
συχνά είχαν τον έλεγχο— μπορεί να ήταν το ίδιο σημαντικά με την
ιδιότητα του πολίτη, στη ζωή και στην ευρωστία της πόλεως. Η
λέξη «ιέρεια» είναι μια συνηθισμένη ελληνική λέξη, ωστόσο στο δικό
μας λεξιλόγιο παραμένει σπάνια. Η ελληνική θρησκεία δεν επιμένει
160
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ -Κ Α Ι ΓΙΑΤΙ;
— τουλάχιστον όχι στο βαθμό που συναντά κανείς σε μεγάλο μέρος
του χριστιανισμού, του ιουδαϊσμού και του ισλαμισμού— ότι οι γυ­
ναίκες έχουν δευτερεύουσα σημασία στο τυπικό της τελετουργίας και
στη θρησκευτική έκφραση ούτε ορίζει ότι μπορεί κανείς να έρθει σε
επαφή με τους θεούς μόνο μέσω της εύνοιάς τους προς άντρες εν­
διάμεσους. Η Αντιγόνη —πολύ πριν εμφανιστεί στη σκηνή ο άντρας
ιερέας Τειρεσίας — είναι η μόνη που κατανοεί τους άγραφους νόμους
των θεών, χρησιμεύοντας ως θεραπευτική εκπαιδεύτρια όλων των
Θηβαίων στο θέμα της χαμένης τέχνης της ευσέβειας και του αλη­
θινού νοήματος της προδοσίας. Για τους Πυθαγόρειους, οι γυναίκες
ήταν άρρηκτα συνδεδεμένες με την ουσία της θρησκείας. Ο ενεργός
ρόλος τους στη λατρεία ήταν ουσιαστικής σημασίας για την πίστη,
και οι άντρες τους τιμούσαν αυτό το ρόλο και έπρεπε να διακηρύσ­
σουν επίσημα τόσο το θαυμασμό όσο και την πίστη τους σ’ αυτές.
Οι στωικοί θεωρούσαν ότι οι γυναίκες είναι ίσες με τους άντρες, ενώ
ο Πλάτων και ο Αριστοτέλης υποστήριζαν ότι έπρεπε να τους δίνο­
νται ίσες ευκαιρίες στη μόρφωση.
Οι Έλληνες δεν ολοκλήρωσαν, αλλά είναι βέβαιο ότι ξεκίνησαν, το
διάλογο για τη θέση της γυναίκας στην κοινωνία, ένα διάλογο που
τελικά μετατράπηκε σε πραγματική ισότητα στη Δύση, και μόνο
στη Δύση. Οι γυναίκες, ιδίως εκείνες που μένουν πίσω στον ανηλεή
011Γ8118 Ιιοηοπιπι εξαιτίας των απαιτήσεων της ανατροφής των παι­
διών, εξακολουθούν να προσκρούουν σε αόρατα φράγματα στην Αμε­
ρική των επιχειρήσεων. Αλλά πόσες θα αντάλλασσαν το επιχειρη­
ματικό κοστούμι τους με το φερετζέ, τα αντισυλληπτικά με το δέσιμο
των γεννητικών οργάνων τους προς αποφυγή συνουσίας, το κληρονο­
μικό δικαίωμα στην περιουσία του συζύγου τους με το σάτι (την
καύση της χήρας στην πυρά μαζί με το πτώμα του νεκρού άντρα
της), τις κομψές ψηλοτάκουνες γόβες τους με την περίδεση των
ποδιών, την αναλογία 1,8 παιδιών ανά θήλυ προς 14 ανά θήλυ, τις
γυναικείες ξυριστικές μηχανές Κεηιϊη§Ιοη με το ξυράφι της κλει-
τοριδεκτομής; Αν δεν υπάρχει ακόμη πλήρης ισότητα, δεν είναι ε­
πειδή ο κλασικός πολιτισμός δεν επέτρεπε στις γυναίκες να ψηφί­
ζουν. Πιθανότερη αιτία είναι ότι επί αιώνες αγνοήσαμε όσα από τότε
161
11 - Ποιος σκότωσε τον Όμηρο;
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
έλεγαν λαμπρά πνεύματα όπως η Σαπφώ, η Ασπασία, η Αντιγόνη
και η Λυσιστράτη, αγνοήσαμε ότι οι γυναίκες είχαν ατομική ιδιοκτη­
σία και ατομικά δικαιώματα στη Σπάρτη και στη Ρώμη πολύ πιο
φιλελεύθερα απ’ ό,τι στις περισσότερες κοινωνίες για τις επόμενες
δύο χιλιετίες.
Ο Ξενοφών και ο Αριστοτέλης —οι δύο μάστιγες των σύγχρονων
φεμινιστριών — θα απορούσαν με τον πρόσφατο και ιδιαίτερα ριζοσπα­
στικό υπερφεμινισμό. Κατά παράξενο τρόπο, οι σύγχρονοι γενετιστές
μπορεί να βρουν τη βαθιά πεποίθηση αυτών των δύο σε βιολογική
βάση των διαφορών των δύο φύλων πολύ πιο πειστική από τις πε­
ποιθήσεις των σύγχρονων συμπεριφοριστών. Οι Έλληνες φιλόσοφοι
θα έλεγαν ότι αυτή η σύγχρονη ιδέα περί ομοιότητας των φύλων α­
νεξαρτήτως βιολογικών διαφορών, η τρέχουσα αντίληψη ότι το ίδιο
το φύλο είναι κατασκευή και απόρροια της κοινωνίας και όχι προϊόν
της φύσης, δεν είναι άλλο από αντρική, κι όχι γυναικεία, ουτοπία
που πραγματοποιήθηκε. Θα επέμεναν ότι κάποιος πονηρός —ένας
Ιάσων ή ένας Αλκιβιάδης — κατασκεύασε αυτή τη σοφιστεία προ-
κειμένου να απαλλαγεί από τις υποχρεώσεις του προς την οικογένεια
και την κοινωνία.
Ξεχάσαμε πως οι Έλληνες επέμεναν ότι τα δικαιώματα απαιτούν
υπευθυνότητα; Άπαξ το φύλο πάψει να αποτελεί μέρος της φυσικής
ανταποδοτικότητας και απαλλαγεί από τις απορρέουσες κοινωνικές
ευθύνες και ρόλους, ολόκληρος ο πολιτισμός της αιδούς και η ευθύνη
απέναντι στη σύζυγο και στα παιδιά εξαφανίζεται· ο άντρας μπορεί
τότε να γίνει ο εαυτός του χωρίς τους περιορισμούς της καταπιεστι­
κής πόλεως: ένα φυσικό αρσενικό ζώο, ελεύθερο να συνουσιάζεται
και να γονιμοποιεί κατά βούληση, να υπόσχεται και να ψεύδεται προ-
κειμένου να ικανοποιήσει τη ζωώδη φύση του, να εγκαταλείπει την
έγκυο σύντροφό του και να διακηρύσσει ότι πράγματι αυτή είναι τώ­
ρα απόλυτα ίση με τον ίδιο κοινωνικά και πολιτικά. Όποιος και αν
ήταν ο πατερναλισμός και η καταπιεστική πατριαρχία των Ελλήνων
— και μπορούσαν να είναι ασφυκτικά — , όσο εξεζητημένες και αν
ήταν οι νομικές διατάξεις περί προίκας και κηδεμονίας των χηρών
και των ορφανών, ελάχιστοι άντρες παράτησαν τις γυναίκες και τα
162
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ -Κ Α Ι ΓΙΑΤΙ;
παιδιά τους λέγοντας ένα απλό: «Άντε γεια, ζήσε τη δική σου ζωή,
τώρα είμαστε ίσοι, στάσου στα πόδια σου και ξαναμπές στο εργατικό
δυναμικό, εσύ και τα παιδιά έχετε μια υπέροχη ζωή μπροστά σας.
Στο κάτω κάτω τώρα πια είσαι μια απελευθερωμένη και ανύπαντρη
γυναίκα, μόλις σαράντα εφτά χρόνων. Α, και μην παραλείψεις να
ασκήσεις το εκλογικό σου δικαίωμα στις επόμενες εκλογές». Ένας
αρχαίος Έλληνας θα έλεγε για μας ότι χρησιμοποιούμε πάρα πολύ
συχνά την έννοια της απόλυτης πολιτικής ισότητας των φύλων ως
συναισθηματική κάλυψη για ανεύθυνους άντρες που εγκαταλείπουν
γυναίκες και παιδιά με την πλήρη επίγνωση ότι η φροντίδα των παι­
διών και τα χαμηλότερα ημερομίσθια οδηγούν στην πενία μάλλον πα­
ρά απελευθερώνουν μιαν ανύπαντρη γυναίκα. Αντίθετα άπό μας, οι
Έλληνες τουλάχιστον γνώριζαν τη διαφορά μεταξύ του ηθικά και
του νομικά αποδεκτού.
Όσοι Έλληνες επιχείρησαν να εγκαταλείψουν και στη συνέχεια
να ταπεινώσουν τις συντρόφους τους, γελοιοποιούνταν επί σκηνής για
την πράξη τους. Όμοια με τη Μήδεια, ανατριχιάζουμε τώρα με την
ελληνική έννοια της προίκας. «Η ζωή μιας γυναίκας να εκτιμάται
ως καθαρή ιδιοκτησία!» μαινόμαστε. Ωστόσο, οι Έλληνες είχαν την
πονηρή υποψία ότι, αν η γυναίκα είχε ένα σπίτι, ένα αγρόκτημα και
μερικά χρυσά νομίσματα στο σεντούκι της, ίσως ήταν λιγότερο πι­
θανό να την πετάξει στο δρόμο ο αγροίκος άντρας της, όταν η σάρκα
της θα χαλάρωνε λιγάκι και το μέτωπό της θ’ αποκτούσε ρυτίδες.
Μπορεί να της έπαιρνε τα καλύτερά της χρόνια, αλλά τουλάχιστον
δεν θα έβαζε χέρι στην περιουσία της. Ναι, πρέπει να τους κατακρί­
νουμε για πολιτικό σοβινισμό και για το ότι απέκλειαν τις πολιτικές
φιλοδοξίες εκατομμυρίων ατόμων, ωστόσο θα μπορούσαμε να μάθου­
με πολλά απ’ αυτούς για το πώς να διασφαλίσουμε ότι οι γυναίκες
δεν θ’ απομείνουν σε δευτέρας κατηγορίας θρησκευτική, κοινωνική
και πολιτιστική θέση με το πρόσχημα ότι σύμφωνα με το νόμο όλοι
μπορούμε να ψηφίζουμε και να αναλαμβάνουμε αξιώματα.
Η σκληρή φτώχεια των Ελλήνων, ο τρόμος του τοκετού, το μό­
νιμο φάσμα της αρρώστιας, οι σωματικές απαιτήσεις του καθημερι­
νού μόχθου και ο ξαφνικός θάνατος από τα στοιχεία της φύσης ήταν
163
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
υπαρκτά και σοβαρά προβλήματα. Με δεδομένη αυτή την πραγμα­
τικότητα, η απότομη χειραφέτηση των γυναικών, που απαιτούν οι
σημερινές φεμινίστριες από τους Έλληνες, μπορεί να είχε υλικές επι­
πτώσεις με απροσδόκητες και ίσως καταστροφικές συνέπειες. Το με­
γαλύτερο μέρος της τυφλής υπακοής των Ελλήνων και η απόλυτη
πίστη τους στη βιολογία γεννήθηκε από την απελπισία του αδιάκο­
που πολέμου εναντίον της φύσης. Η αφοσίωσή τους σε παραδοσιακά
πρότυπα ζωής βασίζεται στη γνώση ότι, παρά τους ναούς και την
τέχνη τους, εξακολουθούν να είναι κυρίως μια αγροτική κοινωνία που
δεν έχει πάψει να μάχεται τα ένστικτα του ζώου μέσα τους, τη στιγ­
μή που δεν διαθέτουν εξελιγμένα φάρμακα ή αξιόπιστη αντισύλληψη.
Οι γυναίκες έπρεπε να γεννούν συνεχώς, επειδή τα περισσότερα
παιδιά δεν έφταναν στην εφηβεία. Οι ρόλοι των φύλων στο σπίτι ήταν
αυστηρά καθορισμένοι, επειδή η αποτυχία να βαθύνει ένα πηγάδι ή
να υφανθεί ένα ζεστό πανωφόρι σήμαινε καταστροφή. Η ρουτίνα, η
συνήθεια και ανταπόκριση στο ρόλο βασιλεύουν —όπως μιας θυμίζει
ο Ξενοφών στον Οικονομικό του — , ενώ πρέπει να αποφεύγονται οι
πειραματισμοί και οι εκτροπές. Για ένα πολιτισμό που δεν απέχει
παρά μια σοδειά μόνο από τον Αρμαγεδδώνα και το θάνατο ενός παι­
διού από την εξαφάνιση της οικογένειας, οι δοκιμασμένοι από το χρόνο
ρόλοι των φύλων που εξασφαλίζουν την επιβίωση είναι ιεροί και καλό
είναι να παραμείνουν αμετάβλητοι, έως ότου γεμίσει η αποθήκη και
διασφαλιστεί η υγεία του πληθυσμού. Οι περισσότερες Ελληνίδες ήταν
έγκυες ή θήλαζαν από την αρχή ως το τέλος της αναπαραγωγικής
τους ηλικίας, με την ελπίδα ότι οι μισές τουλάχιστον από αυτές τις
εγκυμοσύνες θα ολοκληρώνονταν, ότι οι μισές πάλι απ’ αυτές θα έδι­
ναν υγιή βρέφη και ότι και πάλι τα μισά από αυτά θα επιβίωναν
μετά τα τρία τους χρόνια. Αντίθετα από μας, οι Έλληνες γνώριζαν
ότι πριν μπορέσει να πραγματοποιηθεί μια ουτοπία (σαν εκείνες του
Πλάτωνα και του Αριστοτέλη) ισότητας των φύλων, πρώτα έπρεπε
το σώμα των πολιτών να βρει μια μέθοδο να τρώει τακτικά, να δια­
τηρεί την ασφάλεια του και να μένει απαλλαγμένο από ξένη εισβολή.
Αντίθετα από τους Έλληνες, που είχαν αναγκαστεί να ιεραρχήσουν
τα κοινωνικά προβλήματά τους με μεγάλη προσοχή, οι δικοί μιας α­
164
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ -Κ Α Ι ΓΙΑΤΙ;
καδημαϊκοί και πολιτικοί συντάσσουν πρωτόκολλα για την πλήρη ισο­
νομία των φύλων, των φυλών και του σεξουαλικού προσανατολισμού,
τη στιγμή που διαλυόμαστε μπροστά στα ερείπια των διαζυγίων, των
εγκαταλειμμένων παιδιών, των άστεγων, των απανταχού φόνων, του
εθισμού στα ναρκωτικά και των άθλιων κατοικιών στα μεγάλα αστικά
μας κέντρα. Οι φεμινίστριες μαίνονται εναντίον της καταπίεσης στην
Αρχαία Ελλάδα μέσα σε πανεπιστήμια όπως το Γέιλ, το Πρίνστον,
το Μπέρκλεϊ ή αυτά της Πενσιλβάνια και της Καλιφόρνια και νεα­
ρές εύπορες λευκές διαδηλώνουν φωνάζοντας «Κάτω ο βιασμός του
ραντεβού!»*, όταν λίγα μέτρα πιο πέρα από τις αίθουσες διδασκαλίας
και τους κοιτώνες τους ζουν μερικές από τις πιο επικίνδυνες και
βάρβαρες κοινότητες με συνθήκες ζωής κατάλληλες μόνο για ζώα
— αστικά κέντρα πολύ πιο αφιλόξενα απ’ ό,τι η κλασική Αθήνα ή η
Ρώμη. Αντίθετα με τους Έλληνες, οι ηγέτες των κοινοτήτων μας
— που δεν έχουν πόλεις στις οποίες μπορεί να περπατήσει κανείς με
ασφάλεια μόλις σκοτεινιάσει, που δεν έχουν οικογένειες που μπορούν
να επιβιώσουν χωρίς να δουλεύουν και οι δυο γονείς έξω από το σπίτι
και των οποίων τα σπίτια γίνονται ηλεκτρονικά φρούρια όταν νυχτώ­
νει— καταφρονούν ως άλυτη τη βασική και υπαρξιακή πρόκληση,
ανυπομονώντας αντίθετα να πάνε μπροστά με την ιδεαλιστική και
την οραματιστική. Ναι, το γυάλινο φράγμα για ένα μικρό, ελιτίστικο
γυναικείο επιτελείο στελεχών επιχειρήσεων είναι τρομερό πρόβλημα
στην αμερικανική κοινωνία. Ναι, οι αγροίκοι των κολεγίων δεν πρέπει
να κάνουν σεξ με φοιτήτριες που έχουν καταναλώσει μεγάλη ποσό­
τητα αλκοολούχων ποτών. Ναι, έπρεπε να έχουμε περισσότερες γυναί­
κες μαθηματικούς στο πανεπιστήμιο. Ναι, το γήπεδο του σοφτ μπολ
για τα κορίτσια έπρεπε να είναι εξίσου εντυπωσιακό με αυτό των
αγοριών. Όμως ο οποιοσδήποτε Έλληνας θα προειδοποιούσε ότι ολό­
κληρη η υποκουλτούρα των εκατομμυρίων που μολύνθηκαν από α­
σθένειες, εθίστηκαν στα ναρκωτικά, παραβιάζουν μονίμως το νόμο
* Τα τελευταία χρόνια εμφανίζεται όλο και συχνότερα στην Αμερική το φαινόμενο
του βιασμού από άντρες με τους οποίους οι γυναίκες έχουν βγει ραντεβού, και
όχι από αγνώστους (Σ.τ.μ.).
165
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
και αφήνονται στη μοίρα τους χωρίς ελπίδα για δουλειά ή για στοιχει­
ώδη εκπαίδευση είναι πολύ μεγαλύτερο πρόβλημα για την κοινωνία.
Πριν μπορέσουμε να επιτύχουμε την απόλυτη ισότητα σε ευκαιρίες
για σταδιοδρομία για την ελίτ μας, ίσως πρέπει πρώτα να εξασφα­
λίσουμε σε εκείνους, και από τα δύο φύλα, που μοχθούν στην αφά-
νεια, μία τουλάχιστον καλοπληρωμένη εργασία ανά οικογένεια.
Η μελέτη λοιπόν των γυναικών στην αρχαιότητα μπορεί να μας
πει πολλά σχετικά με τις αξίες της Δύσης, αλλά όχι με την έννοια
που δίνεται από μεγάλο μέρος της σημερινής φεμινιστικής κριτικής:
Η φεμινιστική θεωρία —ινδιάνικη, αφροαμερικάνικη, λεσβιακή, ψυ­
χαναλυτική, γαλλοφεμινιστική, γυναικοκεντρική, ανθρωπολογική, αρ­
χαιολογική, λογοτεχνική— μπορεί να ανοίξει τον παραδοσιακά ερ­
μητικά κλειστό επιστημονικό τομέα των Κλασικών Σπουδών στον
έξω κόσμο. Μόνο αφού μεταμορφωθεί με αυτό τον τρόπο, θα γίνει
φανερό σε ειδικούς άλλων τομέων ότι στις Κλασικές Σπουδές υπάρ­
χει κάτι περισσότερο από μια συλλογή «μεγάλων μύθων» και κλισέ
σχετικά με τις παραδοσιακές αξίες του «Δυτικού Πολιτισμού» που
εμφανίζονται προσφάτως στα λαϊκά έντυπα. Στο τέλος, λοιπόν, η
θεωρία μπορεί να μετατρέψει τις Κλασικές Σπουδές από μια εξευγε­
νισμένη μελέτη για την εύπορη τάξη (μέσω της οποίας οι άλλοι κρα­
τιούνται σε απόσταση) σε ένα ζωτικής σημασίας πεδίο για πολυπο-
λιτισμικό διάλογο στον επόμενο αιώνα.
Ν.3. ΚββίηοχνϊΙζ, Εισαγωγή στο ΡεηιίηίςΙ ΤΗβοΓγ
αηά ΐΗε ϋΐαχήεζ, Ν.5. ΚαβίηοννίΙζ 3ηά Α. ΚίοΜίη
[επ.], Νέα Υόρκη/Λονδίνο, 1993, σ. 16
Ο «έξω κόσμος» που πρόκειται να ανακαλύψει ξαφνικά τη σημασία
των Ελλήνων ως «ενός ζωτικής σημασίας πεδίου για πολυπολιτισμικό
διάλογο» καταλήγει να είναι οι «ειδικοί άλλων τομέων» και όχι όσοι
βρίσκονται έξω από τις πύλες του πανεπιστημίου. Αυτή η αυτάρε­
σκη απόρριψη του δυτικού πολιτισμού — της κύριας όψης του αρχαίου
κόσμου που θα μπορούσε πραγματικά να ενδιαφέρει κάποιον εκτός
των πανεπιστημιακών καθηγητών— προκειμένου να ανοιχτεί άλλο
ένα σπυρί του Κτήνους, είναι εκείνο που κράτησε τους Έλληνες με
ασφάλεια έξω από τα «λαϊκά έντυπα» για αρκετές δεκαετίες. Έ ­
χουμε, μάλιστα, την υποψία ότι η «εύπορη τάξη» περιλαμβάνει τους
166
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ -Κ Α Ι ΓΙΑΤΙ;
περισσότερους νέους θεωρητικούς —που είναι πιο καλοπληρωμένοι,
έχουν περισσότερο ελεύθερο χρόνο και ταξιδεύουν πολύ συχνότερα και
μακρύτερα απ’ ό,τι οι καταχρεωμένοι φοιτητές της Αμερικής και οι
ταλαίπωροι γονείς τους που ανήκουν στην εργατική τάξη και πληρώ­
νουν ολοένα αυξανόμενους λογαριασμούς για την «εκπαίδευση» των
παιδιών τους.
Οι Έλληνες και οι Ρωμαίοι ανέπτυξαν μια οικονομία βασισμένη απο­
κλειστικά σχεδόν στο θεσμό της δουλείας.
Η πιο συχνή κατηγορία που ακούγεται από τους σύγχρονους οπα­
δούς της πολυπολιτισμικότητας είναι ότι οι Έλληνες, όπως οι ρατσιστές
Νότιοι του παλιού καιρού, είχαν στην κατοχή τους δούλους. Πράγματι,
λίγοι Έλληνες είχαν κάποια οικουμενική αντίληψη περί εγγενούς α­
ξιοπρέπειας του ανθρωπίνου είδους, η οποία μπορεί να εμπόδιζε να
γίνει ένας συνάνθρωπος απλή ιδιοκτησία κάποιου άλλου. Η αθηναϊκή
αναγέννηση θα ήταν εντελώς αδύνατη χωρίς τα χέρια, τις πλάτες
και τα μυαλά χιλιάδων που έχουν πια ολότελα ξεχαστεί στην ιστορία
του δυτικού πολιτισμού. Αφανείς άνθρωποι με ονόματα όπως Σω-
σίας, Ξανθίας, Καρίίον ή Μάνης έχουν χαθεί όλοι, χωρίς να αφήσουν
κάποιο ίχνος στα ιστορικά αρχεία, για τους οποίους όμως μπορούμε
να είμαστε σίγουροι ότι πέθαναν στα μεταλλεία αργύρου, στις τριή-
ρεις ή σε υγρά μαγαζιά. Ο Αριστοτέλης και ο Πλάτων —προς διαρκή
τους δυσφήμιση— υποστηρίζουν ότι πράγματι υπάρχουν σκλάβοι εκ
φύσεως. (Αυτό που τους απασχολεί δεν είναι μήπως δυσφημήσουν το
θεσμό ρετ δε, αλλά να διασφαλίσουν ότι εκείνοι που υποδουλώνονται
είναι οι βραδύνοες και αυτοί με περιορισμένες δυνατότητες και όχι οι
προικισμένοι.) Ο Αριστοτέλης αποκαλεί τους ανελεύθερους «εργα­
λεία», κάτι λίγο παραπάνω από ένα «γαλλικό κλειδί» που αναπνέει,
ένα πριόνι ή μια τσάπα με εγκέφαλο. Ο Νικίας, ο πλούσιος Αθηναίος
τον οποίο ο Θουκυδίδης επαινεί ως συνετό και ευσεβή, έκανε το με­
γαλύτερο μέρος της περιουσίας του στις πλάτες χιλιάδων ανώνυμων
δούλων, ανθρώπινων φτυαριών αλυσοδεμένων και αναγκασμένων να
εξορύσσουν το ασήμι της Αττικής, ανθρώπων που σέρνονταν μέσα σε
σκοτεινά τούνελ με μόνη τους διαφυγή το θάνατο —κι όλα αυτά για
167
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
να δώσουν στην Αθήνα τις ασημένιες γλαύκες της και για να διατη­
ρηθεί η καλή φήμη του Νικία.
Ωστόσο, με πιο προσεκτική εξέταση, οι διακρίσεις μεταξύ δούλου
και ελεύθερου, ακόμη και στις πιο απεχθείς και πανταχού παρούσες
εκδηλώσεις της κλασικής σκέψης, δεν είναι τόσο σαφείς όσο θέλουν
τώρα να πιστέψουμε. Ακόμη και ο Αριστοτέλης θεωρούσε ότι οι δού­
λοι έπρεπε ίσως να αντιμετωπίζονται με καλύτερο τρόπο απ’ ό,τι οι
φτωχοί ελεύθεροι, ότι ο υποβιβασμός τους στην πολιτική ανυπαρξία
δεν απέκλειε, όπως σε μεταγενέστερους χρόνους και άλλους πολιτι­
σμούς, κάθε πολιτιστικό, πολιτικό και κοινωνικό προνόμιο. Τα Πολιτι­
κά του δείχνουν ότι μάλλον πρέπει να θεωρούσε δεδομένη την ύπαρξη
ενός μεγάλου σώματος επικριτών του («άλλοι βεβαιώνουν ότι η ε­
ξουσία των κυρίων πάνω στους δούλους είναι αντίθετη προς τη φύση»),
που τον αναγκάζουν να υπερασπίζεται τις απόψεις του (συχνά μη
δημοφιλείς ίσως;) σχετικά με την εκ φύσεως κατωτερότητα κάποιων
ανθρώπων. Ο Πλάτων στους Νόμους του γράφει ότι ο σωστός τρόπος
να φερόμαστε στους δούλους είναι να είμαστε περισσότερο δίκαιοι
απέναντι τους απ’ όσο προς τους ίσους μας. Τραπεζίτες, λογιστές —
καθηγητές επίσης— ήταν Έλληνες δούλοι. Οι δούλοι μπορεί να
αλυσοδένονταν και να πέθαιναν στα μεταλλεία, αλλά οι υλικές συν­
θήκες των ελευθέρων φτωχών, όπως το εννοούμε σήμερα τουλάχι­
στον, δεν ήταν και πολύ καλύτερες. Το πραγματικό κακό της δουλείας
στον αρχαίο κόσμο ήταν συχνότερα η πραγματικότητα της ανυπαρ­
ξίας στην πολιτική ζωή της κοινότητας, στέρηση πολύ πιο δυσβά-
σταχτη για τους ενήλικους Έλληνες και Ρωμαίους απ’ όσο μπορού­
με να διανοηθούμε.
Οι συντηρητικοί, όπως ο Ψευδο-Ξενοφών κατά την πέμπτη π.Χ.
εκατονταετία και ο Πλάτων, ανησυχούσαν για την απουσία εμφανώς
διακριτών διαφορών μεταξύ ελευθέρων και δούλων υπό το καθεστώς
της δημοκρατίας. Ο Ψευδο-Ξενοφών έφτασε μέχρι του σημείου να
πει ότι πολύ δύσκολα μπορούσε κανείς να ξεχωρίσει τον αφέντη από
το δούλο στην Αθήνα και ότι οι δούλοι ήταν το ίδιο πλούσιοι με τους
ελεύθερους και έλεγαν ό,τι ήθελαν χωρίς φόβο επιτίμησης. Ακόμη κι
αν πρόκειται για υπερβολή, ένας τέτοιος ισχυρισμός θα ήταν αδιανό­
168
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ - Κ Α Ι ΓΙΑΤΙ;
ητος σε οποιαδήποτε άλλη δουλοκτητική κοινωνία. Ο φουκαράς τραυ­
λός Κλαύδιος κατηγορήθηκε ότι παρέδωσε μια αυτοκρατορία εκα­
τομμυρίων ανθρώπων στον Νάρκισσο και τον Πάλλαντα, δυο μηχα-
νορράφους πρώην δούλους που γνώριζαν κάτι παραπάνω για το πώς
να διοικούν τη Ρώμη απ’ ό,τι οι εκφυλισμένοι λόγω ενδογαμίας και
έκλυτοι Ιούλιοι και Κλαύδιοι. Τέως δούλοι, στο Σατυρικόν του Πε-
τρώνιου, θεωρούν δεδομένο ότι συχνά η δουλεία δεν είναι παρά προ­
σωρινή κατάσταση, μια κακή και άτυχη αρχή που μπορούν όμως να
παρακάμψουν επιτηδείως οι πιο πονηροί, που ξεπερνάνε σε ευφυΐα
τους άμυαλους κυρίους τους, και να καταλήξουν με χρήματα, κοινω­
νική θέση —και δικούς τους δούλους. Ο κοιλαράς απελεύθερος Τρι-
μαλχίων είναι ένας αρχαίος Χοράσο Άλτζερ, καρικατούρα του πα­
νούργου δούλου που καταλήγει ελεύθερος και πιο επιτυχημένος ως
Ρωμαίος από την κουρασμένη και χρεοκοπημένη τάξη των παλαιών
αριστοκρατών. Ο Χοράσο ισχυριζόταν ότι οι συγγενείς του πατέρα
του προέρχονταν από δούλους. Δεν είναι να απορεί κανείς που, κάτω
από μια τόσο κινητική και μεταβαλλόμενη κοινωνική κοσμολογία, το
Ρωμαϊκό Δίκαιο αναγνώριζε θεωρητικά κάποιους γάμους μεταξύ ε­
λεύθερων και δούλων.
Τα παραδείγματα μαζικής απελευθέρωσης δούλων αφθονούν στην
ελληνική ιστορία. Συχνά μαθαίνουμε για δούλους που ελευθερώθη­
καν, επειδή πολέμησαν στο πλευρό των κυρίων τους, έλαβαν την
ιδιότητα του πολίτη σε εποχές μείωσης του πληθυσμού, οπλίστηκαν
από κρυψίνοες επαναστάτες, χειραφετήθηκαν μετά το θάνατο του
κυρίου τους. Αναρωτιέται κανείς κατά πόσον ο Ισοκράτης υπερέβαλε
όταν ισχυριζόταν: «Ουδείς Αθηναίος επιβάλει τέτοιες ωμότητες στους
δούλους του σαν αυτές που επιφυλάσσουν οι Πέρσες στους δικούς
τους ελεύθερους». Η δουλεία στον κλασικό κόσμο υπήρξε αναμφί­
βολα μια ευμετάβλητη και συζητήσιμη υπόθεση, με τη διάκριση με­
ταξύ δέσμιων και ελευθέρων συχνά ασαφή, με τρόπο άγνωστο, επί
παραδείγματι, στον αμερικανικό Νότο.
Οι σύγχρονοι υποστηρικτές της πολυπολιτισμικότητας συχνά αγνο­
ούν τις σημαντικές διαφορές μεταξύ δουλείας στην αρχαιότητα και
στην Αμερική του δέκατου ένατου αιώνα, εισάγοντας με το ζόρι αυ­
169
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
θαίρετες ερμηνείες του παρελθόντος, στην προσπάθεια τους να απο-
καλύψουν τον εγγενή ρατσισμό της Δύσης. Έτσι, η Σέλι Χάλεϊ, αυ-
τοαποκαλούμενη «Μαύρη φεμινίστρια κλασικίστρια», υποστηρίζει χω­
ρίς καμιά απολύτως απόδειξη ότι η Μακεδονίτισσα Κλεοπάτρα υ­
πήρξε μαύρη, τουλάχιστον συμβολικά:
Σιγά σιγά, διαβάζοντας ιστορία και τη Μαύρη φεμινιστική σκέψη,
αντιλήφθηκα ότι η Κλεοπάτρα ήταν σημαντική σε δύο επίπεδα. Δίνει
φωνή στην «αγωνία για την πολιτιστική αποκλήρωσή» μας (δπάοίί
1990: 205)., και αντιπροσωπεύει τη διπλή ιστορία καταπίεσης και
επιβίωσης της Μαύρης γυναίκας. Στη Μαύρη προφορική παράδοση,
η Κλεοπάτρα γίνεται μια συμβολική έννοια που δίνει φωνή στη Μαύρη
αφρικανική μας κληρονομιά που για τόσο πολύ καιρό έχει καταπιεστεί
από το ρατσισμό και την ιδεολογία της διασταύρωσης των φυλών.
«Βίαοΐί ΡεΓηίηίδΙ ΤΗοιίξΙιΙ απά €1&δ8ίοδ: Κοπιεπιβεπη^,
Κε-ο1ίΐϊηιίη§, ΙΙε-επιρολνεπ移 στο ΡβιηίηίχΙ ΤΗβοη'
αηά (ΗβΟΙα^ία', Ν.8. ΚαβίηοννίΙζ ζηά Α. ΚίοΜϊη
[επ.], Νέα Τόρκη/Λονδίνο, 1993, σ. 29
Η οικειότητα και μόνο του Έλληνα κυρίου και δούλου —ο Αρι­
στοφάνης, ο Δημοσθένης και ο Ψευδο-Ξενοφών υποστηρίζουν ότι συ­
χνά είχαν την ίδια εμφάνιση, ομιλία και πράξη— βοηθάει στην εξή­
γηση της επιβίωσης του θεσμού, που θα είχε περιπέσει σε ακόμη
χειρότερη φήμη αν όλοι οι δούλοι ανεξαιρέτως αλυσοδένονταν και στέλ­
νονταν στις υπόγειες στοές των μεταλλείων. Ο Σπάρτακος δεν μπό­
ρεσε να συγκεντρώσει εκατομμύρια δούλους για να ανατρέψουν τη
Ρώμη επειδή, κάτω από το αριστοτεχνικό σύστημα με το οποίο λει­
τουργούσε η δουλεία στην Ιταλία, δεν λιμοκτονούσαν ούτε δέρνονταν
όλοι οι δούλοι από σκληρούς αφέντες που επέβαλαν το βούρδουλα και
τις αλυσίδες, ούτε όλοι οι αφέντες ήταν ξιπασμένοι αριστοκράτες που
έπιναν το αίμα των δούλων τους. Αν έτσι είχαν τα πράγματα, ο
γενναίος Σπάρτακος μπορεί να είχε επιτύχει!
Μερικοί συγγραφείς —ο Επίκτητος και ο Πλούταρχος, κάποτε
και ο Ευριπίδης και ο Αριστοφάνης — εκνευρίζονται με τις αντιφάσεις
του θεσμού της δουλείας. Στον αρχαίο κόσμο η δουλεία δεν προκα­
θοριζόταν από το χρώμα ή κάποια υπονοούμενη φυλετική κατωτερό-
170
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ -Κ Α Ι ΓΙΑΤΙ;
τητα, αλλά από τα παιχνίδια της μοίρας —μια πολιορκία, μια επί­
θεση πειρατών, μια άτυχη γέννηση. Ο Ηράκλειτος λέει απλά ότι ο
πόλεμος «άλλους τους κάνει δούλους και άλλους ελεύθερους» [απ.
53 Οΐεΐκ]. Φρικτός θεσμός, σύμφωνοι, αλλά τουλάχιστον όχι πάντα
μέρος ενός ευρύτερου εφιάλτη φυλής, χρώματος ή ψευδογενετικής.
Όταν ο Διογένης πιάστηκε αιχμάλωτος και υποδουλώθηκε, έδειξε
έναν Κορίνθιο αγοραστή και είπε: «Πουλήστε με σ’ αυτόν χρειάζε­
ται αφέντη». Παρά τους ισχυρισμούς του Αριστοτέλη, οι περισσότεροι
Έλληνες δεν θεωρούσαν ότι η φυσική κατωτερότητα ήταν το ιδεολο­
γικό υπόβαθρο της δουλείας, πράγμα που εξηγεί το γιατί —αντίθετα
προς την αμερικανική εμπειρία — η ύπαρξη μορφωμένων, ευφυών δού­
λων προφανώς δεν ήταν μοιραία για την ιδέα του ίδιου του αισχρού
θεσμού. Ένας ευφυής, γενναίος μαύρος δούλος προκάλεσε την αμφι­
σβήτηση ολόκληρου του οικοδομήματος της δουλείας στο Νότο· ένας
ευφυής, γενναίος Έλληνας δούλος θα είχε σταλεί πίσω στη δουλειά
του με τη φράση: «Δυστυχώς, εσύ ή οι γονείς σου έτυχε να βρεθείτε
σε λάθος τόπο τη λάθος στιγμή». Τον Έλληνα δεν τον ενοχλούσε
ιδιαίτερα το γεγονός ότι ο δούλος του μπορεί να ήταν πολύ καλύτε­
ρος από τον ίδιο —αυτές είναι οι παραξενιές της μοίρας· ένας ιδιο­
κτήτης φυτείας που αντιμετώπισε την ίδια κατάσταση είδε ολόκληρο
το ψευδοεπιστημονικό του πιστεύω να καταρρέει μπροστά στα μά­
τια του. Εκείνο που ενοχλούσε τον Αριστοτέλη και τον Πλάτωνα
ήταν ότι όλοι οι Έλληνες — οι γυναίκες και τα παιδιά περισσότερο —
θεωρητικά δεν απείχαν από τη δουλεία παρά μια χαμένη μάχη ή μια
κατάληψη πόλης. ^
Ο Ρωμαίος φιλόσοφος Σενέκας συμβούλευε: «Να θυμάστε τούτο,
ότι ο άντρας που αποκαλείτε δούλο σας προέρχεται από το ίδιο είδος,
απολαμβάνει τον ίδιο ουρανό, αναπνέει, ζει και πεθαίνει ακριβώς όπως
εσείς. Εσείς μπορείτε να τον φανταστείτε ελεύθερο, εκείνος μπορεί να
σας φανταστεί δούλο». Πέντε αιώνες νωρίτερα, ο δυσνόητος ρήτορας
Αλκιδάμας σάρκαζε: «Ο Θεός δεν έκανε κανέναν άνθρωπο δούλο».
Μπορεί να μην του πέρναγε από το νου ότι κάποιος θα έπρεπε επο­
μένως να διαλύσει το θεσμό, όπως δεν πέρασε και από το νου του
Τόμας Τζέφερσον ή του Τζον Καλχούν, αλλά το θέμα των δούλων
171
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
— αν όχι του θεσμού της δουλείας — ήταν τουλάχιστον ανοιχτό προς
συζήτηση. Πώς αλλιώς θα είχαμε ποτέ εξαλείψει τη δουλεία;
Αλλά την έχουμε στ’ αλήθεια εξαλείψει; Ένας Έλληνας της Κλα­
σικής Ελλάδας σήμερα, ιδίως ο Αριστοτέλης, θα θεωρούσε το ζήτη­
μα ανοιχτό. Αφού κοίταζε τις πόλεις μας, θα μας ρωτούσε για την
ημι-εθελούσια δουλεία. Γιατί ζουν οι «ελεύθεροι» άνθρωποι στο δρόμο
μπροστά στα μάτια εκείνων που είναι οχυρωμένοι στις πισίνες και
στα σινιέ ρούχα τους; Γιατί εκατομμύρια ψηφοφόρων ζουν από τη
μια δόση τους ως την άλλη, εθισμένοι στον πόνο, ή ραχατεύοντας
απαθώς μπροστά σ’ ένα τετράγωνο κουτί; Γιατί κατασκευάζουμε α­
μέτρητα κακόγουστα «σκατολοΐδια» από πλαστικό και σιλικόνη τόσο
για να ικανοποιήσουμε όσο και για να διεγείρουμε ανομολόγητες
επιθυμίες; Ένας Έλληνας της πόλεως θα αναρωτιόταν πόση αλη­
θινή ελευθερία, πόσες επιλογές «τρόπου ζωής» έχει ο χαμηλόμισθος
για τα σαράντα έντιμα χρόνια του, πίσω από μια μηχανή κουρέμα­
τος γρασιδιού ή ένα σφουγγαρόπανο. Ακόμη και ένας Ρωμαίος μπο­
ρεί να έλεγε ότι οι τραπεζικοί λογαριασμοί των εργαζόμενων φτωχών
μας, που έχουν εκλογικά δικαιώματα και είναι «ελεύθεροι» να ταξι­
δέψουν όπου τους κάνει κέφι, συμποσούνται σε πολύ λιγότερα από το
αντίστοιχο κεφάλαιο του ρβεαίϊαηι του αρχαίου δούλου.
Για τους Έλληνες, η έλευση της δουλείας στην πόλη-κράτος σκια­
γραφούσε τα δικαιώματα του πολίτη, αποκρυσταλλώνοντας τη διά­
κριση μεταξύ δούλου και ελεύθερου κατά τρόπο άγνωστο στους δου­
λοπάροικους και στον ανακτορικό πολιτισμό της Εγγύς Ανατολής
και της Αιγύπτου. Ο ελεύθερος Έλληνας μπορούσε τώρα να οριστεί
σύμφωνα με ό,τι δεν ήταν. Σε καμιά άλλη γλώσσα της εποχής δεν
υπήρχε λέξη για την ελευθερία ή την πιο συγκεκριμένη έννοια του
«ελεύθερου πολίτη». Ο Έλληνας λοιπόν μπορούσε να λέει για τον α­
πεχθή θεσμό του ότι τουλάχιστον ενίσχυε την ελευθερία του πολίτη.
Μπορεί ν’ αρχίσουμε τώρα να κατανοούμε τη λογική της αλλόκοτης
και αποκρουστικής σύστασης του Ξενοφώντα να αγοράσει η Αθήνα
δημόσιους δούλους για να δουλεύουν στα μεταλλεία αργύρου, ώστε
όλοι οι πολίτες, ανεξαρτήτως τάξεως, να μπορούν να συντηρούνται
με δημόσια δαπάνη και να προστατεύονται από την εκμετάλλευση.
172
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ -Κ Α Ι ΓΙΑΤΙ;
Ο Αριστοτέλης θα πρόσθετε ότι οι Αμερικανοί έθεσαν εκτός νόμου τη
δουλεία μόνο και μόνο για να μεταχειρίζονται εκατομμύρια ελευθέρων
ανθρώπων χειρότερα από δούλους.
Κάποιοι Έλληνες θα αμφισβητούσαν ακόμη και την περιττή κα­
ταστροφή ζώων εκ μέρους μας στις φαρμακευτικές έρευνες. Ο Πορ-
φύριος και ο Πλούταρχος αμφισβητούν την παραδοσιακή χρήση των
ζώων με ζήλο που δεν ξανασυναντάμε παρά στα τέλη πια του δέκα­
του ένατου αιώνα. Η σφαγή ευγενών αγρίων ζώων στο Κολοσσαίο
προκαλούσε αηδία τόσο στον Κικέρωνα όσο και στον Πλίνιο. Ο στω-
ικός αυτοκράτορας Μάρκος Αυρήλιος εύρισκε το όλο θέαμα τουλάχι­
στον ανιαρό. Ο Σενέκας, του οποίου οι Ρωμαίοι συμπατριώτες Κα-
λιγούλας και Νέρων υπήρξαν από τους πιο σκληρούς ανθρώπους που
γνώρισε ποτέ ο κόσμος, έγινε προάγγελος των σημερινών εκστρατει­
ών κατά της βίας, όταν έγραφε ότι η παρακολούθηση ενός τέτοιου
μακελειού στην αρένα τον έκανε πιο άπληστο, πιο επιθετικό, πιο σκλη­
ρό και πιο απάνθρωπο. «Δεν καταλαβαίνετε ότι τα κακά παραδείγ­
ματα γυρνάνε πίσω σ’ εκείνους που τα δίνουν;» φώναζε.
Η πολιτική δομή του κλασικών κόσμου ήταν ελιτίστικη.
Τόσο οι παραδοσιακοί μαρξιστές όσο και οι σημερινοί μεταμοντερνι-
στές μας διαβεβαιώνουν ότι οι «Έλληνες» δεν ήταν παρά μια ελίτ
εκμεταλλευτών που στηρίζονταν πάνω σ’ ένα προλεταριάτο χιλιάδων
Άλλων. Ναι, μολονότι οι Έλληνες επινόησαν τη δημοκρατία, οι πε­
ρισσότεροι διανοούμενοι δεν είχαν σχεδόν τίποτε καλό να πουν γι’ αυ­
τό. Ο Πλάτων, που τελικά έχασε την ψυχραιμία του και μίσησε τον
αθηναϊκό όχλο, φαντάστηκε ένα απόσπασμα υπερανθρώπων που θα
αναλάμβαναν ευγενικά την εξουσία χωρίς δικαιολογίες και θα χειρα­
γωγούσαν τους λιγότερο ευφυείς, τους πιο αδαείς, τους πιο επικίνδυ­
νους ανάμεσά τους. Έχει το θράσος να αποκαλεί τους κοινούς αν­
θρώπους, την εργατική τάξη που αποτελεί τη σπονδυλική στήλη της
δημοκρατίας, εκείνους που σκάλισαν τις μετόπες του Παρθενώνα και
κωπηλατούσαν στη Σαλαμίνα, «φαλακρούς ψευτομαστορίσκους».
Κακολογεί ακόμη και την αναμέτρηση στη Σαλαμίνα, τη ναυμαχία
που έσωσε το δυτικό πολιτισμό. Αυτή η σύγκρουση έκανε τους Έλ­
173
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
ληνες «χειρότερους ως λαό», λέει, επειδή έγινε η αφορμή για τη
δημοκρατία των ακτημόνων στην Αθήνα —των κατώτερης τάξης
ναυτικών— «τη χειρότερη από όλες τις έννομες διακυβερνήσεις και
την καλύτερη από όλες τις άνομες».
Εκείνος ο παράξενος Ψευδο-Ξενοφών λέει σχεδόν ότι ο αθηναϊκός
πολιτισμός είναι μια καθαρή αποτυχία: ολόκληρο το καταστροφικό
δημοκρατικό πείραμα είναι βέβαιη απόδειξη για το τι συμβαίνει όταν
υποκρινόμαστε ότι όλοι είναι ίσοι, ενώ δεν είναι. Στο κάτω κάτω,
λέει, στην Αθήνα οι δούλοι δεν πηδάνε στο χαντάκι όταν πλησιάζεις.
Ο Θουκυδίδης, ο πικραμένος εξόριστος της αθηναϊκής πολιτικής, γνω­
ρίζει πως όταν παρέχεις αφειδώς αφθονία, ισχύ και ασφάλεια σε έναν
άνθρωπο, οποιονδήποτε άνθρωπο, οποίασδήποτε πολιτικής κλίσης ή
θέσης ή καταγωγής, το πιο πιθανό είναι να βλάψει παρά να συντη­
ρήσει. Αυτή είναι η φύση του ανθρώπου. Ο ιστορικός βγάζει «σκάρ-
τη» ολόκληρη την αθηναϊκή δημοκρατική κοσμολογία —δημαγω­
γούς και γαλαζοαίματους, αριστοκράτες και λαϊκούς— της οποίας
γράφει την ιστορία. Και μην ξεχνάτε ότι η ιστορία του ήταν εκείνη
της Αθήνας του, της ισχυρότερης απ’ όλες τις ελληνικές πόλεις-
κράτη στην καλύτερη περίοδό της. Ο Βιργίλιος επίσης γνώριζε πολύ
καλά το αντίτιμο του πολιτισμού, γι’ αυτό ελπίζει τουλάχιστον ο
νέος αυτοκράτορας να φέρει την ειρήνη, χωρίς να βάψει τους δρό­
μους της Ρώμης με περισσότερο αίμα απ’ όσο είναι απολύτως απα­
ραίτητο. Διαβάστε ένα κεφάλαιο του Σουητώνιου ή την ιστορία μιας
δεκαετίας μόνο από τον Τάκιτο — υπήρξαν και οι δύο περήφανοι Ρω­
μαίοι πατριώτες: χαρακτηρίζουν τους καλύτερους και τους λαμπρό­
τερους της Ρώμης τέρατα, σαδιστές, φονιάδες και κλέφτες.
Με την πρώτη ματιά, το έργο του Σοφοκλή Αίας μας δείχνει το α­
ναγκαίο τέλος του αριστοκρατικού, ηρωικού κόσμου και την εμφά­
νιση μιας πιο δημοκρατικής κοινωνίας. Η απονομή της πανοπλίας
του Αχιλλέα στον ευέλικτο Οδυσσέα αντί στον μονολιθικό Αίαντα
σημαίνει ότι ο παλαιός, ηρωικός κόσμος του Αχιλλέα πρόκειται να
αντικατασταθεί από έναν πιο έξυπνο, πραγματιστικό τρόπο ζωής, πε­
ρισσότερο συντονισμένο με την κοινωνική εξίσωση της πολιτικής της
174
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ -Κ Α Ι ΓΙΑΤΙ;
Αθήνας του Σοφοκλή. Ποιος, λοιπόν, δεν ανακουφίζεται, όταν ο Αίας
— ο υβριστής, φονικός, εκδικητικός, κτηνώδης, ολότελα απρόβλε­
πτος Αίας, που εκτός των άλλων κακομεταχειρίζεται και τη γυναί­
κα του— ρίχνεται πάνω στο ξίφος του μπροστά στα μάτια του κοι­
νού; Ας πάει να χαθεί αυτή η «απασφαλισμένη χειροβομβίδα». Όταν
η απλοϊκή ηθική του δεν λειτουργεί πια, όταν δεν έχει πια σημασία
ποιοι είναι οι φίλοι ή οι εχθροί του ή πώς τους φέρεται, τι του μένει
για να ζήσει;
Ωστόσο ακόμη κι εδώ το μήνυμα του Σοφοκλή δεν είναι ξεκάθαρο,
δεν είναι μειωτικό. Ο Αίας αυτοκτονεί στα μισά του έργου. Μαζί του
πεθαίνει κι ένα μεγάλο μέρος του λυρισμού του έργου, καθώς το με­
γαλύτερο κομμάτι της δυνατής ποίησης εκφράζεται από το στόμα
αυτού του καταδικασμένου «μπουνταλά». Μένουμε με μισό έργο γε­
μάτο με διοικητικά παζαρέματα σχετικά με την ταφή του, διαφω­
νία που τελικά κερδίζεται από τον συμβιβαστικό και δειλό υπαλληλί­
σκο, τον Οδυσσέα, που μισούσε και φοβόταν τον Αίαντα όσο ήταν
σωστό να τον μισεί. Τώρα είναι η ώρα να θαφτεί το παρελθόν. Τούτος
είναι ο νέος κόσμος, ο αθηναϊκός, που περιέχει και καλά και κακά,
ένας κόσμος δημοσίων συζητήσεων, πολιτικής, συμβιβασμού, ισονο­
μίας και λήψης πρακτικών αποφάσεων, ο θρίαμβος του κατ’ εξοχήν
ομαδικού παίκτη.
Τέτοιος είναι και ο δικός μας κόσμος, και δεν είναι κακός. Ί σως.
Ωστόσο ο Αίας κυριαρχεί ακόμη στο έργο, τραβάει την προσοχή μας
και διεγείρει τα συναισθήματά μας, έστω κι αν οι αρχές του κατα­
στρέφουν εκείνους που αγαπούσε. Είναι ο αποφασισμένος στρατηγός
Πάτον ή ο στρατηγός Λ'εμέι, τον οποίο θέλεις στο πλάι σου μπροστά
στα τείχη της Τροίας, για να τον ταπεινώσεις και να τον ξαναχώσεις
με το ζόρι στη σκηνή του, όταν έρχεται η ώρα να το παίξεις πολι­
τισμένος και να παζαρέψεις τα λάφυρα. Με το θάνατο του Αίαντα
χάσαμε κάτι μεγάλο. Αγριο και απλοϊκό; Ναι. Ενοχλητικό; Βεβαίως.
Ταυτόχρονα όμως ήταν ευγενές και επιβλητικό. Ο Αίας πίστευε σε
κάτι πέρα από την προσωπική του μοίρα, απαιτούσε έναν κόσμο με
τους δικούς του όρους. Για το ηρωικό μυαλό του, ο φίλος είναι φίλος
και ο εχθρός εχθρός, τα λόγια ωχριούν μπροστά στις πράξεις, και
175
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
τίποτα δεν ζωγραφίζεται με αποχρώσεις του γκρίζου. Ο Οδυσσέας,
που έχει δίκιο σχετικά με την ταφή, εξακολουθεί να ανησυχεί κυρίως
για τη δική του .ζωή, για τη δική του επιτυχία. Σ’ αυτή τη «νίκη»
για τη δημοκρατία, ο Σοφοκλής υποστηρίζει παράλληλα ότι η πολιτι­
κή και ηθική εξέλιξη δεν έρχεται χωρίς απώλειες. Τείνουμε να πιστέ­
ψουμε ότι ο ποιητής προτιμάει τον παλιό, ανεφάρμοστο κόσμο των
πολεμιστών, την παράφορη ομάδα του Αίαντα, από το δικό του Χρυσό
Αιώνα της δημοκρατικής ισότητας —και πεζότητας. Ποιο νόημα,
λοιπόν, βγαίνει από το έργο; Μια έντιμη εξέταση της προόδου στη
θέση της παράδοσης, του ασυνήθιστου έναντι της ομοιομορφίας, του
ιδεαλισμού σε αντιπαράθεση με τον πραγματισμό, του απόλυτου έναντι
του σχετικού, της φύσης των αρχών έναντι του εγωισμού, όλα οδη­
γούν στη δυσάρεστη υπόδειξη ότι αυτό που μιας αρέσει και που θαυμά­
ζουμε δεν είναι πάντα αυτό που μπορούμε —και έπρεπε— να έχουμε.
Ωστόσο, οι Έλληνες στοχαστές και επικριτές της ριζοσπαστικής
ισονομίας ήταν και οι ίδιοι προϊόν μιας κοινωνίας μέσων ανθρώπων.
Κατά συνέπεια, ακόμη και οι συντηρητικοί δεν μπορούσαν να ξεφύ-
γουν από τις ισονομικές βάσεις του ίδιου τους του πολιτισμού. Η αρ­
χική ελληνική πόλη-κράτος αναδύθηκε από την αφάνεια των Σκο­
τεινών Αιώνων τον όγδοο π.Χ. αιώνα ως θεσμός (ο Αριστοτέλης την
αποκάλεσε «τιμοκρατία» που «θέλει το λαό στην αρχή και όλοι όσοι
έχουν την ίδια περιουσία είναι μεταξύ τους ίσοι») που προστάτευε μια
νέα τάξη μικροκτηματιών αγροτών, βαριά οπλισμένων πεζών και
γαιοκτημόνων πολιτών, που ήταν αντίθετοι στη μοναρχία, δύσπιστοι
στην αυταρχία, καχύποπτοι προς την αριστοκρατία και αποφασισμέ­
νοι να διευρύνουν την ολιγαρχία. Τα αγροκτήματα είχαν ίσο και μικρό
μέγεθος, ενώ οι θέσεις στη φάλαγγα ήταν όμοιες μεταξύ τους όπως
οι θέσεις στην αίθουσα της Βουλής. Κατά συνέπεια, η δημοκρατία
δεν υπήρξε πάντα αντίθετη στην τυραννία αλλά μάλλον στην τιμο­
κρατία των γαιοκτημόνων, ήταν μια κίνηση όχι προς τη δημιουργία
ενός σώματος ελευθέρων πολιτών αλλά προς την αύξηση μια ήδη υ-
πάρχουσας ελεύθερης και ισόνομης τάξης. Όταν οι υποστηρικτές της
παράδοσης, όπως ο Θουκυδίδης και ο Αριστοτέλης, είδαν την κατα­
πίεση της αθηναϊκής ηγεμονίας, τους συνεχείς σκοτωμούς του Πελο-
176
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ -Κ Α Ι ΓΙΑΤΙ;
ποννησιακού Πολέμου, τη θανάτωση του Σωκράτη και τη σχέση
μεταξύ των δημοσίων έργων στην πατρίδα και της εθνικιστικής επέ­
κτασης στο εξωτερικό, κατέληξαν να μισήσουν το κομφούζιο της α­
θηναϊκής φιλελεύθερης δημοκρατίας, και από αντίδραση λαχταρού­
σαν τις παλιές χαμένες πολιτείες των απομονωτιστών και τοπικι-
στών οπλιτών στρατιωτών. Οι Έλληνες που ήταν αντίθετοι στη δη­
μοκρατία, λοιπόν, δεν ήταν όλοι ελιτιστές· άνθρωποι όπως ο Θουκυ­
δίδης και ο Αριστοτέλης δεν επιθυμούσαν την αριστοκρατία ούτε τη
στενή ολιγαρχία.
Είναι αλήθεια ότι η αθηναϊκή δημοκρατία —η τελική έκφανση
της εξελισσόμενης συνταγματικής παράδοσης της ελληνικής πόλης —
έκανε μακρύτερους, πιο άγριους και πιο συχνούς πολέμους από οποία -
δήποτε άλλη πολιτεία της εποχής της. Εξουσία στο λαό σημαίνει
ακριβώς αυτό. Οι σκοτεινές επιθυμίες του μεταφράζονται αμέσως σε
τριήρεις και πολιορκίες. Ο πληθυσμός, και κατά συνέπεια ο στρατός,
μεγαλώνει. Εμφανίζεται ένας ολόκληρος ενωμένος λαός που μπορεί
να κάνει ή να μην κάνει πόλεμο, ανάλογα με τις επιθυμίες του. Η
εξουσία του λαού διευκολύνει τον οργανωμένο φόνο. Δεν είναι να απο­
ρεί κανείς που ο Ηρόδοτος έγραψε ότι ήταν ευκολότερο να πείσει
κάποιος 30.000 ψηφοφόρους πολίτες στην Αθήνα να πάνε στον πό­
λεμο απ’ ό,τι να πείσει έναν και μόνο άντρα στην ολιγαρχική Σπάρ­
τη. Για τους Έλληνες φιλοσόφους, που είχαν πολύ πιο απαισιόδοξη
άποψη για την ανθρώπινη φύση απ’ ό,τι εμείς, η φιλελεύθερη δημο­
κρατία ήταν, γι’ αυτόν ακριβώς το λόγο, μια ιδέα που τους προκα-
λούσε τρόμο, μια ανησυχητική σκέψη ότι οι πολεμικές φιλοδοξίες του
ανθρώπου που περπατούσε στο δρόμο θα μπορούσαν να πραγματο­
ποιηθούν σχεδόν άμεσα και χειροπιαστά στο πεδίο της μάχης. Πε­
ρισσότεροι Έλληνες σκοτώθηκαν πολεμώντας υπέρ ή κατά της επι­
θετικής και δημοκρατικής Αθήνας απ’ όσοι σε όλη την υπόλοιπη
ιστορία των πολέμων της κλασικής πόλης-κράτους.
Οι Έλληνες είναι δέσμιοι της λογικής, χωρίς το φυσικό αυθορμητι­
σμό και την ελαφράδα άλλων πολιτισμών. Οι Έλληνες είναι υπεύθυ­
νοι για το ότι κληροδότησαν στους Δυτικούς απογόνους τους το βαρύ
177
12 - Ποιος σκότωσε τον Όμηρο;
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
φορτίο του ορθολογισμού, που έχει οδηγήσει μόνο στο «διά ταύτα» κι
έχει αφαιρέσει τη μυστηριακή χαρά του ανεξήγητου από τη ζωή.
Εμείς που μελετάμε τους Έλληνες πιστεύουμε λανθασμένα ότι η
αλήθεια και οι αξίες είναι απόλυτες και αμετάβλητες και όχι απλά
κατασκευάσματα εκείνων που κατέχουν την εξουσία.
Οι οπαδοί της πολυπολιτισμικότητας υποστηρίζουν, συχνά με μια
τάση πατροναρίσματος, ότι εμείς στη Δύση δεν εκτιμούμε άλλα αυ-
τόχθονα συστήματα πραγμάτευσης και λογικής, ότι είμαστε τόσο
βεβαρημένοι με τις ελληνικές αντιλήψεις της «γραμμικής» σκέψης,
του θετικισμού και του εμπειρισμού, που μας περιορίζει η ανόητη
αντίληψη πως ένα κείμενο εννοεί ό,τι λέει και πως το ειλικρινές γρά­
ψιμο μπορεί, πάνω κάτω, να περιγράψει μια πραγματικότητα.
Ούτε μπορεί το νόημα να παραπεμφθεί σε αναφορές εκτός κειμένου,
γιατί η ανάλυση υποστηρίζει επίσης ότι η διατεινόμενη αναφορικό-
τητα ενός κειμένου είναι μη απλουστεύσιμα μεταφορική, βασισμένη
σε μια διάκριση μεταξύ εσωτερικού και εξωτερικού που αποδεικνύε-
ται επίσης ότι είναι λογική κατασκευή. Όλα τα κείμενα, τόσο τα
συμβολικά όσο και τα δήθεν περιγραφικά, ανάγονται στο επίπεδο
ρητορικών πράξεων που πασχίζουν να αρνηθούν τη ρητορική τους
ταυτότητα στην αναζήτηση μιας φευγαλέας αναφορικότητας ή «α­
λήθειας». Στο φιλοσοφικό πλαίσιο, αυτή η τεχνική της ανάγνωσης,
με την έμφασή της στη μη απλουστεύσιμη ρητορικότητα ή «πι­
στότητα» του κειμένου, αποσταθεροποιεί τις κεντρικές θεμελιακές
υποθέσεις της συμβατικής δυτικής μεταφυσικής όπως το «ον», το
«είναι» και το «ταυτόν».
ΒαΛαΓα ΟοίΤ, «Εισαγωγή» στο Ββτϋ&τα ΟοίΤ [επ.], ΗΐΞίοΓγ,
ΤΓα§βάγ, ΤΗβοη/. ΌιαΙθ£ΐιβ8 οη Αίηβπιαπ Οταπια, Όστιν, 1995, σ. 2
Αν το βιβλίο της καθηγήτριας Γκοφ είναι κι αυτό μια απλή «ρη­
τορική πράξη» και επομένως δεν έχει καμιά σχέση με οποιαδήποτε
αλήθεια περί της αρχαίας τραγωδίας, γιατί να το διαβάσουμε; Αφού
η γλώσσα του δεν παρέχει ψυχαγωγία και δεν «αποσταθεροποιεί»
τίποτα, επί πλέον χρησιμοποιεί στην επιχειρηματολογία του το οικο­
δόμημα της «δυτικής μεταφυσικής», η συλλογή τέτοιων δοκιμίων
είναι στην καλύτερη περίπτωση κακόγουστο αστείο και στη χειρότε­
178
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ - Κ Α Ι ΓΙΑΤΙ;
ρη υποκριτικό μέχρι το μεδούλι. Υποψιαζόμαστε ότι οι παριστάμενοι
στο συνέδριό της βρίσκονταν «όν»τως εκεί με καρτελάκια «ταυτό»-
τητας στο στήθος και έφεραν το «είναι» τους στο δείπνο.
Ναι, οι Έλληνες πρώτοι μας δίδαξαν πώς να αναλύουμε τον κόσμο
με τη λογική, αλλά μας είπαν επίσης ότι πρέπει να αναγνωρίζουμε
και μετά, κάποιες φορές απρόθυμα κάποιες άλλες χαρούμενα, να εν­
δίδουμε στη δύναμη του παράλογου των θαυμαστών πραγμάτων που
δεν μπορούμε πάντα να δούμε, να ακούσουμε ή να αποδείξουμε. Η
ταυτόχρονη δημιουργία του Διαφωτισμού και της ρομαντικής αντί­
δρασης σ’ αυτόν δεν είναι εύκολη δουλειά. Ο Απόλλων, ο θεός του
ορθολογισμού και του μέτρου, παραδίδει το ναό του στον Διόνυσο για
τρεις μήνες κάθε χειμώνα. Ο Διόνυσος, ο θεός του παραλογισμού,
της έκστασης και της απελευθέρωσης, πρέπει να πάρει το μερτικό
του ως η ανεξιχνίαστη δύναμη που με κάποιο τρόπο κάνει τους χυ­
μούς να κυλάνε στις φλέβες των φυτών και των ζώων. Ο Πενθεύς,
ο θρυλικός βασιλιάς των Θηβών, προσπαθεί να αρνηθεί τη θεϊκότητα,
τη δύναμη, ακόμη και την ίδια την ύπαρξη αυτού του «νέου» θεού.
Συντρίβεται και υποκύπτει στις δικές του απωθημένες παράλογες
επιθυμίες και τελικά ξεσκίζεται από τη μαινόμενη μητέρα του.
Το παράλογο είναι πάντα επικίνδυνο, αλλά είναι ενσωματωμένο
στη φύση μας· ακόμη και ο Πλάτων το κάνει να είναι το ένα τρίτον
και μερικές φορές τα δύο τρίτα της ψυχής μιας. Το άνομο πάθος της
Φαίδρας για τον προγονό της Ιππόλυτο πρέπει να καταλήξει στην
καταστροφή ολόκληρης της οικογένειας, όμως δεν πρέπει να ξεχνάμε
ότι εκείνο που αρχίζει την καταστροφική αλυσίδα των γεγονότων
είναι η συνειδητή και πλήρης απόρριψη της Αφροδίτης, του Πάθους,
από τον Ιππόλυτο. Η Αφροδίτη δεν θέλει παρά λίγη αναγνώριση —
ή έτσι τουλάχιστον ισχυρίζεται — , αλλά πώς μπορεί ο Ιππόλυτος
(με τα «μεγάλα, χοντρά βιβλία του») να αφιερωθεί στη σεξουαλική
αγνότητα της Άρτεμης (παράξενη επιθυμία για άντρα στον κλασικό
κόσμο) και ταυτόχρονα να αναγνωρίσει τη σημασία του σεξ; Είναι η
αυτάρεσκη σεμνοτυφία το ίδιο κακή με την παράδοση στο κάλεσμα
του Έρωτα; Τα «εγώ», «αυτό» και «υπερεγώ» είναι διάσπαρτα στις
σελίδες της κλασικής λογοτεχνίας, απαιτώντας να εξετάσουμε τις
179
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
αντιφατικές και αλληλοσυγκρουόμενες όψεις της ανθρώπινης φύσης.
Δεν είναι σύμπτωση που ο Φρόιντ και ο Μαρξ — επικριτές και οι δύο
της δυτικής κοινωνίας— ήταν κλασικιστές «της πολυθρόνας» που
χρησιμοποίησαν αυτήν ακριβώς την παιδεία τους στις επιθέσεις τους.
Η παράδοση της αυτοκριτικής, της ανάλυσης του ποιοι είμαστε,
πώς ζούμε, τι πιστεύουμε και σε τι δίνουμε αξία, είναι η πηγή της
δυτικής προόδου. Στους Έλληνες και στους Ρωμαίους οφείλουμε τη
σταθερή αναρώτησή μας: Γιατί το κάνουμε αυτό; Γιατί το κάνουμε
με αυτό τον τρόπο; Υπάρχει καλύτερος τρόπος; Είναι η κοινωνία
μας πράγματι ηθική; Κληρονομήσαμε αυτά τα ερωτήματα από τον
Προμηθέα, την ερευνητική μας ευφυΐα, την «προνοητικότητά» μας,
που μας έσωσε από τη ζωώδη ύπαρξη φέρνοντάς μας «φωτιά»: ε­
πιστήμη, δεξιότητες, κοινότητες, τεχνολογία. Και συχνά, όταν αγγί­
ζουμε τα όρια της λογικής μας, στρεφόμαστε στην πίστη, στη θρη­
σκεία και στο μυστικισμό.
Για εκείνους από σας που επικρίνουν αυτό το «δυτικό πρότυπο»
της προόδου, του συνεχώς ανικανοποίητου, του δυναμισμού που είναι
καρπός του ορθολογισμού, του άσκοπου γκρεμίσματος και ξαναχτισί-
ματος από την αρχή, που υποστηρίζουν ότι η ασταμάτητη «φαγού­
ρα» μας για προχώρημα δεν έχει φέρει την ευτυχία, δεν έχει βελ­
τιώσει τη ζωή μας, έχουμε μια προειδοποίηση: οι Έλληνες ήταν ε­
κεί, πολύ πριν από σας. Για κάθε μύθο του Αισχύλου σχετικά με τον
Προμηθέα και την πρόοδο του πολιτισμού, υπάρχει ένας μύθος του
Ησίοδου για τα Γένη, μια ειρωνική ωδή του Σοφοκλή για την πρόο­
δο, μια πρωτογονική θεώρηση της ανθρώπινης ζωής που βλέπει εκ­
φυλισμό κι όχι βελτίωση με την πάροδο του χρόνου. Το Χρυσό Γένος
έχει παρέλθει, όπως το Αργυρό και το Χάλκινο, η εποχή των ηρώων
και των ημιθέων έχει χαθεί. Εμείς είμαστε το Σιδερένιο Γένος, σε
εποχή ηθικής παρακμής. «Μακάρι εγώ μαζί να μην ήμουνα με τους
πέμπτους ανθρώπους», τραγουδάει ο Ησίοδος, «αλλά ή πριν να είχα
πεθάνει ή μετά να γεννιόμουν, γιατί τώρα το γένος είναι σιδερένιο·
ώστε τη μέρα δεν θα πάψουν απ’ τον κόπο κι απ’ τον πόνο, ούτε τη
νύχτα να σβήνουν· κι οι θεοί θα τους δίνουν βαριά βάσανα» [Έργα
και ημέραι, 174-178].
180
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ -Κ Α Ι ΓΙΑΤΙ;
Ισως ο κόσμος να τελειώσει σύντομα, συλλογίζονταν οι Έλληνες.
Ί σως η ζωή να είναι κυκλική και ένα άλλο Χρυσό Γένος να περιμέ­
νει. Για το κοινό του Ομήρου ίσως το καταπράσινο και παρθένο νησί
του Κύκλωπα, η αισθησιακή κρυψώνα της Καλυψούς ή η γεμάτη
ανθρωπιά παραμυθένια χώρα του βασιλιά Αλκίνοου να είναι προτιμό­
τερα από τις αίθουσες του μεθυσιού και τα χοιροστάσια της πολιτι­
σμένης Ιθάκης. Τέτοιου είδους αποκαλυπτικά οράματα αποτελούν το
κέντρο του ιουδαιοχριστιανικού επίσης οράματος της ζωής, ή όχι; Οι
Έλληνες μας έδωσαν την πρόοδο και μετά μας προειδοποίησαν ότι
μπορεί να εκφυλιστεί και να μην είναι πρόοδος. Η επιστήμη και η
μάθηση έχουν το αντίτιμό τους, καθώς μας οδηγούν όλο και πιο
μακριά από τη μήτρα της φύσης. Μια από τις μεγαλύτερες συκοφα­
ντίες εναντίον της κλασικής αρχαιότητας είναι ότι οι αρχαίοι Έλλη­
νες (αντίθετα από μας) δεν αντιλήφθηκαν το αντίτιμο που έπρεπε να
πληρωθεί για την πορεία της προόδου, για τη διευθέτηση του κόσμου
σύμφωνα με τις επιταγές της λογικής μάλλον παρά του συναισθήμα­
τος ή της πίστης. Ας μην ξεχνάμε ότι υπήρχε λόγος που ο Σοφο­
κλής αποκάλεσε τα θαύματα του πολιτισμού δεινά, τα διφορούμενα
«τρομερά».
Οι Έλληνες και οι Ρωμαίοι δεν υπήρξαν κατά καμία έννοια ηθικοί
ή διανοητικοί υπεράνθρωποι που πάντα ακολουθούσαν αυτό που κή­
ρυτταν. Μπορεί να μας κληροδότησαν την επιθυμία για αυτοανάλυση
και να μας έδωσαν και τα εργαλεία για επιτύχουμε αυτή την εξέτα­
ση, αλλά δεν τους άρεσε πάντα η κριτική και συχνά απεχθάνονταν
τον κριτή. Το αντίτιμο που έχει πληρώσει η δυτική κοινωνία για την
ανοιχτή πρόσκλησή της στην κριτική είναι βαρύ: αστάθεια, πόλεμοι,
επανάσταση, μάρτυρες, κύκλοι ψευδομάθησης, διάψευση, κι ακόμη
περισσότερες διανοητικές μόδες, ψεύτικη γνώση και «λόξες». Κάθε
φορά που ένας Δυτικός πηγαίνει στον πόλεμο, που επιδιώκει να ανα­
καλύψει μια νέα ήπειρο ή που προβληματίζεται για άτομα και μόρια,
ο κόσμος —ιδίως οι φιλειρηνικοί άνθρωποι σε μακρινές αχυροκαλύ­
βες— καλά θα κάνει να έχει το νου του. Οι συνεχείς συζητήσεις, η
διαφωνία, η δημιουργία και το γκρέμισμα προς αναζήτηση καλύτερου
τρόπου αποτελούν την καρδιά των ελευθέρων αγορών μας, αλλά είναι
181
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
επίσης δαπανηρά και ενοχλητικά, μερικές φορές και μοιραία. Οι αρχαίοι
που ξεκίνησαν αυτή την αγορά των ιδεών κουβαλούσαν το ίδιο φορτίο
με μας. Ο Ηρόδοτος, όπως εμείς, μερικές φορές κουραζόταν από την
οχλοβοή της Δύσης και συχνά έβλεπε πράγματα στην Ανατολή που
μάλλον του άρεσαν.
Ακόμη και οι Αθηναίοι, που ήταν τόσο ανεκτικοί, είχαν τα όριά
τους. Ο Αναξαγόρας, ο πρώτος φιλόσοφος που έζησε στην Αθήνα,
και ο Πρωταγόρας, ο πονηρός σοφιστής, υποχρεώθηκαν να εγκατα-
λείψουν την πόλη. Ο Σωκράτης, ο μεγαλύτερος ερευνητής όλων, προ­
τίμησε τη θανατική ποινή από την εξορία. Η βίαιη αποπομπή του
Θουκυδίδη μπορεί να υπήρξε αιτία της εξαιρετικής του Ιστορίας. Υ­
πήρχαν πολιτικοί λόγοι που ο Αρχίλοχος, ο Ξενοφών και ο Ηρόδοτος
δεν έζησαν πολύ ή δεν πέθαναν εκεί που γεννήθηκαν. Ο Ρωμαίος
Οβίδιος πρόσβαλε τον Αύγουστο με τον μη «πολιτικά ορθό» στίχο
του και εξορίστηκε στη Μαύρη Θάλασσα για την τελευταία δεκαε­
τία της ζωής του. Ο Πετρώνιος, ο Σενέκας και ο Λουκανός πέθαναν
όλοι επειδή ήταν πολύ ταλαντούχοι και ντόμπροι για τα γούστα του
Νέρωνα. Τα έργα του Ευριπίδη υπήρξαν προκλητικότατα έναντι των
παραδοσιακών αντιλήψεων περί θεών, μύθων, κυβερνητών, πολιτικών,
αλλά και του ίδιου του δράματος. Κάθε χρόνο τα έργα του επιλέγονταν
για να συμμετέχουν στους δραματικούς αγώνες —κάτι που αποτε-
λούσε τιμή από μόνο του — κι όμως κάθε χρόνο τα έργα του έρχονταν
δεύτερα ή τρίτα. Νίκησε μόνο τέσσερις φορές σ’ όλη του τη ζωή, α­
πέκτησε τη φήμη του μισογύνη, ίσως να κατηγορήθηκε για ασέβεια
και, απογοητευμένος από την υποδοχή του στην Αθήνα, πέρασε τελικά
τα τελευταία δύο χρόνια της ζωής του στη βάρβαρη και βασιλική
Μακεδονία (όπου, σύμφωνα με τις φήμες, ξεσκίστηκε από τα βασιλι­
κά κυνηγόσκυλα). Όπως και του Σωκράτη, η ιδιοφυΐα του Ευριπίδη
γελοιοποιήθηκε από τον Αριστοφάνη, προφανώς υπό τα χειροκροτή­
ματα των περισσότερων από τους συγχρόνους του. Ο Αριστοτέλης
και ο Πλάτων έθεσαν αμφότεροι τη ζωή τους σε κίνδυνο συμβου­
λεύοντας Έλληνες που δεν μπορούσαν να «χωνέψουν» το μήνυμα ή
τη φήμη τους, κι άκουσαν αμφότεροι αρκετούς σοφιστικούς ελέγχους
περί «φευγαλέας αναφορικότητας ή “αλήθειας”». Ωστόσο, οι ελεύ-
182
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ -Κ Α Ι ΓΙΑΤΙ;
θέροι αυτοί στοχαστές στα γραπτά τους καθρεφτίζουν δυσαρέσκεια
προς τους επικριτές τους: αμφότεροι θα ήταν ανεπιθύμητοι αποστά­
τες στις ίδιες τους τις ουτοπίες, αν ποτέ αποκτούσαν σάρκα και οστά
τα πολιτεύματα της Πολιτείας ή των Πολιτικών.
Με τα χρόνια (κατά περιστάσεις με τις χιλιετίες), μετά από οδυνηρή
εξέταση, κάποιες ιδέες απορρίπτονται ως ελάσσονος σημασίας ή λαν­
θασμένες: μεταξύ αυτών, όπως φαίνεται τώρα, η δουλεία, η δευτέρας
κατηγορίας πολιτική θέση των γυναικών ή ακόμη και οι αποφασιστι­
κής σημασίας πόλεμοι. Νέες ιδέες, ακόμη και νέοι άνθρωποι απ’ έξω
μπορεί να ενσωματωθούν, αλλά και πάλι αυτό μπορεί να πάρει πάρα
πολύ καιρό και να γίνει για λάθος λόγους. Ο μοχθηρός αυτοκράτορας
Καρακάλλας, λόγου χάρη, διψώντας για αύξηση των φορολογικών
εσόδων, ήταν ο πρώτος που διακήρυξε το οικουμενικό δικαίωμα της
υπηκοότητας για όλους τους ελεύθερους κατοίκους της Ρωμαϊκής
Αυτοκρατορίας —ανεξάρτητα από φυλή, εθνικότητα, γλώσσα ή τόπο
γέννησης. Οι Έλληνες και οι Ρωμαίοι έμαθαν πολλά γύρω από την
αστρονομία, την τέχνη, την αρχιτεκτονική και τις κοινωνικές συνή­
θειες από άλλα έθνη. Αφομοίωσαν επίσης ξένες θρησκευτικές ιδέες,
μολονότι ήταν αρχικά μη ανεκτικοί με τους μη ανεκτικούς (όπως οι
χριστιανοί). Ωστόσο, εντελώς ξένα προς το κλασικό πνεύμα είναι η
κατάπνιξη της διαφωνίας, η απόρριψη της αυτοκριτικής ή η ιδέα ότι
η ενσωμάτωση των ιδεών των άλλων είναι μειωτική.
Οι επικριτές της κυριαρχίας της δυτικής γραμματείας κατευθύ­
νουν τώρα πολύ συχνά το δηλητήριό τους εναντίον του λεγάμενου
γραμματειακού Κανόνα, επιχειρηματολογώντας για ένα πιο περιεκτικό
κατάλογο των έργων για μελέτη από τους φοιτητές των πανεπιστη­
μίων — ασυνήθιστα λογοτεχνικά είδη των γραπτών, προφορικών και
οπτικών μέσων από γυναίκες και εγχρώμους έξω από την ευρωπαϊ­
κή εμπειρία. Ως επί το πλείστον, η επίθεσή τους εναντίον μιας στα­
τικής, άκαμπτης αντίληψης περί Μεγάλων Βιβλίων είναι παραπλα­
νητική. Οι Ευρωπαίοι και οι Αμερικανοί υπήρξαν πρωτοπόροι στη
μελέτη, εκτίμηση και διάσωση της ιστορίας, της τέχνης και της
λογοτεχνίας άλλων πολιτισμών —το ενδιαφέρον για την ιστορική πα­
183
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
ράδοση των «ξένων» είναι σχεδόν ανύπαρκτο στις περισσότερες μη
δυτικές κοινωνίες.
Οι πιο «ακαλλιέργητες» καλλιτεχνικά και πολιτιστικά περίοδοι
της αρχαιότητας είναι η Ελληνιστική περίοδος στην Ελλάδα και η
περίοδος της Αυτοκρατορίας στη Ρώμη, όταν η έντιμη αυτοεξέταση
αποθαρρυνόταν ή εμποδιζόταν από την αυτοκρατορική κηδεμονία και
την τυραννική εποπτεία. Η απώλεια των «χλιαρών» Νέων Κωμω­
διών του Μένανδρου και των περισσότερων βιβλίων του Καλλίμαχου
(το έργο του ήταν συγκεντρωμένο σε περισσότερους από 800 τόμους)
δεν είναι και τόσο τραγική όσο θα ήθελαν να πιστέψετε οι φιλόδοξοι
ελληνιστές. Ο Βιργίλιος πέθανε έγκαιρα. Ο Οράτιος δεν κατάφερε να
ξεφύγει εντελώς (το τελευταίο βιβλίο από τις Ωδές του δείχνει την πί­
εση κάτω από την οποία βρισκόταν), και ο Οβίδιος πέθανε στην α-
φάνεια. Μετά από αυτούς, με την εξαίρεση ελάχιστων μεμονωμένων
ιδιοφυιών όπως ο Τάκιτος, ο Πετρώνιος ή ο Γιουβενάλης, οι οποίοι,
ως επί το πλείστον, χρησιμοποιούν το ταλέντο τους για να στηλιτεύ-
σουν την παρακμή της εποχής τους, έχουμε κυρίως σαβούρα, σκαρτα­
δούρα και εκβράσματα από το ναυάγιο του κλασικού πολιτισμού.
Οι κλασικιστές υπεραμύνονται τώρα του Ελληνιστικού κόσμου λέ­
γοντας ότι επρόκειτο για μια γοητευτική, πολυπολιτισμική και ποι­
κίλη φαντασμαγορία γεμάτη μαγεία και μυστικισμό, ξεχνώντας πολύ
βολικά την υλική υποδομή αυτού του ασταθούς οικοδομήματος. Αν
όμως γράφονταν δύο μόνο βιβλία πάνω στις δύο βασικές δραστηριό­
τητες κάθε προβιομηχανικής κοινωνίας —ελληνιστική γεωργία και
ελληνιστική πολεμική τέχνη — όλη η λάμψη και η αίγλη θα ξεθώ­
ριαζε. Μετά την παρακμή της πόλεως και της τριάδας της, μικρο-
κτηματίας-στρατιωτικός-ψηφοφόρος πολίτης, ο πληθυσμός φορολο­
γούνταν όπως ποτέ πριν για να εξυπηρετηθεί η στρατιωτική μεγα­
λομανία μερικών φονιάδων και τυράννων και για να πληρωθούν οι
ελέφαντες, οι μισθοφόροι, οι καταπέλτες και οι πολιορκίες τους. Οι
φόροι όμως οδήγησαν στην εξαφάνιση των μικροκτηματιών, στην εμ­
φάνιση της εταιρικής γεωργίας, στην ερήμωση της υπαίθρου και στην
ανεπάρκεια στην παραγωγή τροφίμων. Η ιστορία των λιμών, των
επαναστάσεων και της βίαιης πάλης των τάξεων στον αρχαίο κόσμο
184
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ - Κ Α Ι ΓΙΑΤΙ;
είναι κυρίως φαινόμενα πριν και μετά την πόλιν. Καθώς ο ελληνιστι­
κός κόσμος κυνηγούσε την ουρά του, οι αγρότες χρεοκόπησαν πλη­
ρώνοντας φόρους, έπειτα άρχισαν να «νοικιάζουν» τους εαυτούς τους
ως μισθοφόρους κα μετά βρήκαν ελάχιστους κτηματίες ικανούς να
τους πληρώσουν. Χρεοκοπημένοι αγρότες άφηναν τα κατεστραμμένα
αγροκτήματά τους και πήγαιναν στην πόλη, μόνο και μόνο για να
πεθάνουν της πείνας, όταν η εταιρική σοδειά ή και το ίδιο το δημόσιο
βοήθημα σε τροφή δεν επαρκούσαν, ενώ το επίπεδο της εκμετάλλευ­
σης των πολλών έφτασε σε διαστάσεις που δεν είχαν ξαναεμφανιστεί
από τις ζοφερές εποχές της προϊστορίας. Δεν είναι λοιπόν άξιο απο­
ρίας το ότι η λογοτεχνία που παρήγαγε ένα τέτοιο σύστημα ήταν
στενή, αυτάρεσκη, δασκαλίστικη, περιττολογική και δουλοπρεπής —
κι επομένως ιδιαίτερα συμπαθής πλέον στο σύγχρονο ακαδημαϊκό
κλασικιστή που, παραβλέποντας το γενικό υλικό χάος (αρχαίο και
σύγχρονο), εντοπίζει πρόθυμα κάποια μεμονωμένη χειραφετημένη
βασίλισσα της Ελληνιστικής περιόδου ή κάποιο «έγχρωμο άτομο»
που δεν είναι Έλληνας, οι οποίοι έγραφαν στα Ελληνικά.
Η μεταγενέστερη αρχαία ειδωλολατρική γραμματεία απόκτησε κι
αυτή τους πιστούς της. Οι κλασικιστές δοξολογούν τώρα τα άτονα
έπη, τις αποσπασματικές νουβέλες, τα κωμικά ανέκδοτα και τους
ονειροκρίτες τα οποία, πολύ σοφά, οι λόγιοι των περασμένων δύο χι­
λιετιών είχαν προσπεράσει. Ο Βαλέριος Φλάκκος και τα Ονειροκριτι­
κά έχουν κάποια καλά σημεία, αλλά θα μπορούσαν κάλλιστα να πε­
ριμένουν άλλους είκοσι αιώνες χωρίς να λείψουν σε κανέναν. Το συ­
ναρπαστικό μέρος της ύστερης αρχαιότητας ήταν, βεβαίως, η μεγά­
λη επανεξέταση της ζωής και των αξιών από και εξαιτίας του χρι­
στιανισμού. Στις πρώιμες εκδηλώσεις του, τουλάχιστον, ο χριστιανι­
σμός υπήρξε κλασικός, αναμφισβήτητα δυτικός στο πνεύμα. Αυτή η
παράδοση θα μπορούσε να ωφεληθεί από μια επανεπένδυση στις κλα­
σικές της ρίζες, μια κριτική αυτοεξέταση των αξιών και των αρχών
πάνω στις οποίες βασιζόταν κάποτε και από τις οποίες μετατοπίστηκε,
ωστόσο τώρα παγιδεύτηκε μεταξύ των φονταμενταλιστών παλαβιά­
ρηδων από τη μια και των ψευδοθεολόγων της απελευθέρωσης από
την άλλη.
185
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
Το Κτήνος υπήρχε πάντα μεταξύ των Ελλήνων, αλλά υπήρχαν συ­
νήθως αρκετοί Έλληνες που το αναγνώριζαν ως τέτοιο —τόσο το
χειρότερο για τους τυράννους, τους αυταρχικούς και τους αντιδρα­
στικούς. Εκείνοι οι κριτικοί και σκεπτικιστές, κι όχι οι πολυάριθμοι
αυλοκόλακες και τσανακογλείφτες, καθόρισαν το ηθικό πλαίσιο της
λογοτεχνικής έκφρασης, κι έτσι καταδίκασαν όλους όσοι μέσα στα
επόμενα δυόμισι χιλιάδες χρόνια θα αποδέχονταν την κοινωνία όπως
είναι, αντί γι’ αυτό που θα μπορούσε να είναι. Οι μεγαλύτεροι από
τους Ρωμαίους ποιητές —Βιργίλιος, Οράτιος και Οβίδιος— μας κά­
νουν συχνά να νιώθουμε άβολα. Λίγοι διαβάζουν πια τον Βαλέριο Μά-
ξιμο, που αφιέρωσε την επιτηδευμένη συλλογή του από τετριμμένα
αποφθέγματα στον αυτοκράτορα Τιβέριο, και πολύ καλά κάνουν.
Ένα τελευταίο οξύμωρο; Τα ίδια ακριβώς εργαλεία που χρησιμο­
ποιούν οι σημερινοί επικριτές για να διαλύσουν το δυτικό πολιτισμό
και να αρνηθούν στους Έλληνες τα τέκνα τους, είναι, αναπόφευκτα,
δυτικά. Κανένας μεταμοντερνιστής δεν προχωρεί στην επίθεσή του
εναντίον της «ελιτίστικης εκδοχής της επιστήμης», χωρίς να κατα-
φύγει σε μια ορθολογική ανάλυση βασισμένη σε αποδείξεις, δεδομέ­
να, παραδείγματα και λογική, ολόκληρο δηλαδή τον ελληνικό τρόπο
τυπικής λοιδορίας και φιλοσοφικής αντίκρουσης. Για να δομήσει με
επιτυχία το ευφυές αίτημά του για επιστημονική άδεια ενός έτους
μετ’ αποδοχών ή την καταπληκτική του πρόταση για έρευνα, ο α-
ποδομιστικός κλασικιστής δεν μνημονεύει τον Θεό, δεν βάζει υποση­
μειώσεις από λόγια του Προέδρου, δεν παραθέτει ρήσεις του Πρύτα­
νη, δεν ισχυρίζεται ότι του έγινε υπερφυσική αποκάλυψη ενώ βρισκό­
ταν υπό την επήρεια ναρκωτικών, δεν ξεσπάει σε θρησκευτικές υμνο­
λογίες, δεν μοιράζει κασέτες, δεν αρχίζει να χορεύει, ούτε προειδοποιεί
ανοιχτά τους απίστους για μακελειό. Κανένας οπαδός της πολυπολι-
τισμικότητας δεν θεωρεί ότι οι ακαδημαϊκές ελευθερίες είναι κατα­
πιεστικός θεσμός, ότι η αντίληψή του για ένα πανεπιστήμιο ανεξάρ­
τητο από εκκλησία και κυβέρνηση είναι ενοχλητική ή ότι η παρου­
σίαση της έρευνας και της γνώμης του σε επιστημονικά περιοδικά,
όπου κρίνονται από συναδέλφους του και δεν υφίστανται κρατική λο­
186
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ -Κ Α Ι ΓΙΑΤΙ;
γοκρισία, είναι «ηγεμονική», «πατριαρχική», «σεξιστική» ή «ρατσι­
στική».
Οι ριζοσπαστικές φεμινίστριες μπορεί να επικρίνουν τη γραμμική
και θετικιστική προσέγγιση του δυτικού ορθολογισμού, όταν όμως
παίρνουν το αεροπλάνο για να πάνε εκεί που θα μιλήσουν για τέτοιου
είδους καταπιέσεις, θεωρούν δεδομένο ότι ο ίδιος τυραννικός τρόπος
μαθηματικής και τεχνολογικής έρευνας εξασφαλίζει ότι οι κινητήρες
του τζετ και τα όργανα πλεύσης του θα λειτουργούν. Στην πραγμα­
τικότητα, ολόκληρο το αρχιτεκτόνημα πάνω στο οποίο κάθεται ο
πανεπιστημιακός κριτής είναι δυτικό μέχρι το μεδούλι, από τη βιβλι­
οθήκη μέχρι το πρόγραμμα σπουδών, από την πολύπλοκη διαδικασία
πρόσληψης, παραμονής, θητείας και προαγωγής του καθηγητικού
προσωπικού μέχρι τα φώτα της αίθουσας των συνεδρίων που ανά­
βουν με το πάτημα ενός κουμπιού.
Η αλήθεια είναι ότι δεν υπάρχει εφαρμόσιμη εναλλακτική πρόταση
στην ελληνική μέθοδο πάλης με το Κτήνος, με τους αδυσώπητους
τρόπους της διαφωνίας, της εμπειριοκρατίας και της τυπικής επιχει­
ρηματολογίας. Η ελεύθερη κριτική ενδημεί μόνο στη Δύση. Ακόμη
και σήμερα δεν συναντάται εύκολα ως γηγενές είδος στην Ανατολή,
στον Αραβικό κόσμο, στην Αφρική ή στη Νότιο Αμερική. Οι γηγε­
νείς επικριτές της ισλαμικής δικαιοσύνης, του κινέζικου ολοκληρωτι­
σμού, της αφρικανικής τυραννίας και της δικτατορίας της Λατινικής
Αμερικής είναι συνήθως εγκαταστημένοι με ασφάλεια στην Ευρώπη,
στην Αυστραλία ή στη Βόρειο Αμερική —στους αποδέκτες της ελλη­
νικής κληρονομιάς. Απαντούν συχνότερα στους χώρους των ακαδη­
μαϊκών δασκάλων ή της δημοσιογραφίας, πάντα προστατευόμενοι και
επιδοτούμενοι από τον ίδιο ακριβώς πολιτισμό που καταφρόνησαν.
Ο Σαλμάν Ρασντί και ο Έντουαρντ Σαΐντ στο παρελθόν εξαπέ­
λυσαν επιθέσεις κατά της Δύσης από την Αγγλία και την Αμερική,
όχι από τους ανεκτικούς θυλάκους της αγαπημένης τους Ινδίας και
Παλαιστίνης, αντλώντας από τη δυτική παράδοση πολεμικής, λοιδο­
ρίας, σάτιρας και αλληγορίας στο έργο τους. Ο ναός και το τζαμί
της μη Δύσης δεν είναι και τόσο φιλόξενα για "τον αθυρόστομο όσο η
αίθουσα υποδοχής και ο πανεπιστημιακός χώρος της Δύσης. Μπορεί
187
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
κανείς να γράψει υπέρ ή κατά της ευθυκρισίας της κοινότητας των
ανθρώπων υπό τον Χομεϊνί, για τον εθνικό ζήλο που γέννησε ο Σαντάμ,
για τα δικαιώματα των Παλαιστινίων, για την αφύπνιση στην Αλγε­
ρία, για τη δωρεάν ιατρική περίθαλψη από τον Κάστρο, αλλά συνήθως
το κάνει από ένα καλόγουστο και γεμάτο ηλεκτρονικά βοηθήματα
γραφείο στο Πάλο Άλτο, στο Κέμπριτζ ή στο Νιου Χέιβεν, σπάνια
για πολύ στην Τεχεράνη, στη Βαγδάτη ή στην Αβάνα.
Δεν είναι να απορεί κανείς που στο δεύτερο μισό του αιώνα μας
υπήρξαν εκατοντάδες συμπόσια, συνέδρια και δημόσιες συζητήσεις
για τη Χιροσίμα στην Αμερική —σχεδόν όλα επικριτικά της πολιτι­
κής των ΗΙΙΑ —, ενώ αντίθετα υπήρξαν ελάχιστα αντίστοιχα στην
Ιαπωνία αφιερωμένα σε μια προσεκτική ανατομία του Περλ Χάρμπορ
ή σε φρικαλεότητες στην Ασία όπως τη σφαγή στη Νανκίνγκ. Καμιά
δημόσια ή ιδιωτική ανασκόπηση του Πολέμου του Κόλπου δεν δημο­
σιεύτηκε στο Ιράκ μετά το θάνατο δεκάδων χιλιάδων ανθρώπων —
παραλείπουμε τις «κατόπιν εορτής» συγκεντρώσεις και τις παρελά­
σεις για τη «νίκη». Ωστόσο εκατοντάδες βιβλία και άρθρα που επέ-
κριναν τη συμπεριφορά μας στον πόλεμο έφτασαν στο αμερικανικό
κοινό, όταν χάσαμε λίγες δεκάδες μόνο στρατιώτες. Οποιοσδήποτε
γνώριζε την ελληνική παράδοση θα καταλάβαινε γιατί συμβαίνει αυ­
τό. Το να αρνηθούμε αυτή την παράδοση, το να εκθέσουμε σε κοινή
θέα το Κτήνος χωρίς να εξετάσουμε την αδιάκοπη μάχη των Ελλή­
νων με αυτό το πλάσμα, είναι σαν να αρνιόμαστε την αληθινή αξία
της μελέτης του παρελθόντος μας.
ΜΟΔΑ, Ψ ΕΓΔΗΣ ΓΝΩΣΗ ΚΑΙ ΠΟΜΠΩΔΗΣ ΓΛΩΣΣΑ
Τα θέματα που επέλεγαν οι Κλασικιστές για έρευνα και έμφαση κα­
τά τα προηγούμενα είκοσι χρόνια κατέληγαν συχνά σε μονόπλευρη
και αρνητική επίθεση εναντίων εκείνων ακριβώς των Ελλήνων που
μελετούσαν. Ελάχιστοι κλασικιστές ύψωσαν το ανάστημά τους για
να απαντήσουν στην επίθεση, να μιλήσουν και για τις δύο πλευρές
του Κτήνους, να ανασκευάσουν την απλοϊκή απόρριψη του Ομήρου
188
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ -Κ Α Ι ΓΙΑΤΙ;
που ήταν ευπρόσδεκτη από τους συγχρόνους τους στο πανεπιστήμιο
αλλά διανοητικά ανέντιμη. Η πολυπολιτισμικότητα λοιπόν σπάνια
παρουσιάζει με δίκαιο τρόπο το σύνολο της ελληνικής σοφίας, και η
ιστορία δεν θα σταθεί καλή για τους οπαδούς της κλασικιστές που
γνώριζαν την αλήθεια.
Οι Κλασικές Σπουδές όμως βρίσκονταν σε ακόμη χειρότερη κα­
τάσταση από το να έχουν απλώς λιποτακτήσει οι υπερασπιστές τους
στην πλευρά των εχθρών της ελληνικής παράδοσης. Τον ίδιο καιρό
που αυτή η γενιά των ακαδημαϊκών έπλαθε καριέρες τρέφοντας το
Κτήνος, ένας νέος τρόπος ομιλίας και γραφής σχετικά με κείμενα
και πολιτισμούς σάρωνε τον πανεπιστημιακό κόσμο. Πιο θανάσιμος
ίσως για τους Έλληνες από το νέο ρεβιζιονισμό ήταν ο τρόπος με
τον οποίο προσεγγίζονταν αυτά τα θέματα, η δημιουργία δηλαδή ενός
οργισμένου και εν τέλει ελιτίστικου λεξιλογίου, τόνου και διανοητικής
στάσης. Με δυο λόγια, οι κλασικιστές, που κάνουν τόσο πολλές δη­
μοσιεύσεις, δεν μπορούν πια να γράψουν· οι κλασικιστές που ανησυ­
χούν για τον Άλλον, δεν έχουν την πρόθεση ή την ικανότητα να
γράψουν για τον Άλλον.
Μια νέα, θεωρητικού προσανατολισμού, ομάδα εμφανίστηκε στις
Κλασικές Σπουδές, για να προσθέσει με τη σειρά της κούφια ορολο­
γία και περίτεχνη υπερδομή στην ήδη υπάρχουσα πολυπολιτισμική
θεώρηση. Τραγέλαφος!
Τα πάντα έγιναν θέμα συζήτησης: η αλήθεια ήταν κατασκεύασμα
και οι Έλληνες μπορούσαν να γίνουν οτιδήποτε ήθελες. Όχι μόνο τα
θέματα της έρευνας έγιναν κατάφωρα ανελλήνιστα, αλλά ακόμα και
η γλώσσα και ο τόνος στρέφονταν εναντίον των αρχών της ελληνικής
σαφήνειας και ευθύτητας. Ξεχάστε τι είπαν και τι έκαναν στην πραγ­
ματικότητα οι Έλληνες, στρατολογήθηκαν νέοι κανόνες για να απο­
δείξουν αυτά που δεν είπαν.
Στις Κλασικές Σπουδές, οι υπερασπιστές της ριζοσπαστικής ισο­
νομίας αναγνωρίζουν τώρα ανοιχτά, ακόμη και καυχιούνται, ότι υπάρ­
χει κάτι ανώτερο στην υποειδικευμένη και κωδικοποιημένη έρευνα.
Η ίδια η απόσταση των μορφών έκφρασης από τη συνηθισμένη αν­
θρώπινη γλώσσα την κάνει πολύτιμη. Προωθούμε και τιμούμε —
189
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
κυνικά ή αδιάφορα ή λόγω άγνοιας— εκείνους που κάνουν στους
Έλληνες το μεγαλύτερο κακό. Τα βιβλία για τους κλασικούς εγκω­
μιάζονται σε επαγγελματικά περιοδικά για τη στενομυαλιά και τη
σχολαστικότητά τους που περιγράφονται ως «πυκνή επιχειρηματο­
λογία» και «συμπυκνωμένη γραφή». Χαιρετίζονται για τον κακό πεζό
λόγο τους που ονομάζεται «γλώσσα που θέτει προκλήσεις». Επαι­
νούνται για τις φράσεις τους που είναι γεμάτες με τεχνητές και ανυ­
πόστατες λέξεις, πράγμα που αποκαλείται «μεθοδολογική εκλέπτυν-
ση». Η σύγχρονη προκατάληψη εναντίον των μεγάλων ιδεών (χαρα­
κτηρίζονται «υποθέσεις» και «ισχυρισμοί») και του τρόπου γραφής
που δεν περιέχει επιστημονικοφανείς αερολογίες («εκλαϊκευμένη προ­
σέγγιση») εξασφαλίζει ότι κανείς έξω από μια μικροσκοπική ομάδα
υπο-ειδικών δεν θα διαβάσει ποτέ Όμηρο. Φυσικά, αυτή η νέα γλώσ­
σα και τόνος δεν είναι απλώς εξαιρετικά ελιτίστικα, είναι και τελεσί­
δικα θανάσιμα για τη δημιουργία οποιουδήποτε καινούριου ενδιαφέρο­
ντος για τους Έλληνες. Οι θεωρητικοί «διυλίζουν τον κώνωπα» ακρι­
βώς όπως και οι παλαιοί φιλόλογοι.
Για παράδειγμα, μια πολύ θετική κριτική ενός πρόσφατου βιβλίου
για την Οδύσσεια του Ομήρου (Μαπ1γη Α. Κ&ίζ, ΡβηβΙορβ’χ Κεηοννη:
Μβαηϊη§ αηάΙηάβΙβηηϊηαογ ίη ίΗβ Οάγχςβν, Πρίνστον, 1991) μας πλη­
ροφορεί ότι λόγω της «πολυπλοκότητας», της «θεματικής παρουσί­
ασης και οργάνωσης» της συγγραφέως που είναι «λιγότερο σαφείς
απ’ όσο θα μπορούσαν να είναι», ακόμη και οι ειδικοί πρέπει να δια­
βάσουν το βιβλίο «τουλάχιστον δυο φορές για πλήρη κατανόηση».
«Οι μη κλασικιστές είναι απίθανο να τελειώσουν το βιβλίο» (κριτική
της Λ.Ε. Ντόχερτι, στο €Ια$ύαα.υο\ΐΓηαΙ 89, 1994, σ. 205). Αλλά
δεν έπρεπε η ασαφής θεματική παρουσίαση και η νεφελώδης οργά­
νωση να διορθωθούν πριν την έκδοση του βιβλίου; Όχι, γιατί φαίνε­
ται πιος δεν έχει σημασία- το βιβλίο παίρνει πολύ καλό βαθμό σε ένα
έγκυρο επιστημονικό περιοδικό. Η κριτική φαίνεται να το επαινεί,
παρ’ όλο που ομολογεί ότι λίγοι μπορούν να τελειώσουν την ανάγνω­
σή του (δείτε δείγμα γραφής της ίδιας της κριτικού που παρατίθεται
πιο κάτω).
Γεγονός είναι ότι ακόμη και οι κλασικιστές δεν διαβάζουν πια το
190
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ -Κ Α Ι ΓΙΑΤΙ;
μεγαλύτερο μέρος της έρευνας που γίνεται στο χώρο των Κλασικών
Σπουδών. Δοκιμάστε ένα απλό αν και αποθαρρυντικό πείραμα που
έχουμε κάνει εμείς πολλές φορές. Πηγαίνετε στο ανάλογο τμήμα ο­
ποιοσδήποτε πανεπιστημιακής βιβλιοθήκης. Διαλέξτε στην τύχη δέ­
κα βιβλία που έχουν εκδοθεί μετά το 1980. Έξι από αυτά θα έχουν
τσεκαριστεί μια ή δυο φορές το πολύ ότι βγήκαν έξω από τη βιβλιο­
θήκη. Ένα θα είναι ανέγγιχτο, η ράχη του θα κάνει «κρακ» και οι
σελίδες του θα μυρίζουν μελάνι μόλις το ανοίξετε. Σε άλλες περιπτώ­
σεις βρομοκοπάνε καθώς έχουν πιάσει μούχλα —αναπόφευκτο, αφού
δεν έχει πέσει ποτέ φως στις σελίδες τους. Είναι βέβαιο ότι κατά τη
δεκαετία του ’80 φτάσαμε ένα τραγικό ορόσημο στις Κλασικές Σπου­
δές: να έχουν εκδοθεί βιβλία που δεν διαβάστηκαν ποτέ ούτε από
έναν έστω άνθρωπο εκτός από το συγγραφέα και το διορθωτή.
Αυτή η κατάρρευση της αναγνωσιμότητας συμβαίνει επειδή ο Ό­
μηρος μόνος του δεν αρκεί πια. Χρειάζεται να συνοδεύεται από κάποια
εξωτερική θεωρητική αποσύνδεση, μαζί με τη συνακόλουθη «ορθοδο­
ξία» και γλώσσα. Τπάρχουν δεκάδες κριτικών προσεγγίσεων από τις
οποίες οι πιο σημαντικές μπορούν να συνοψιστούν σε κατηγορίες με­
τρημένες στα δάχτυλα του ενός χεριού.
Ο Όμηρος υπό ψυχανάλυση.
I I εφαρμογή των αμφισβητούμενων αντιλήψεων της ψυχανάλυσης
στη λογοτεχνία έχει προστατέψει πολλούς καθηγητές σε τούτο τον
αιώνα από του να είναι υποχρεωμένοι να ερμηνεύουν κείμενα με το
δικό τους τρόπο, για να μην αναφέρουμε ότι απαλλάχτηκαν από την
υποχρέωση να διδάξουν Λατινικά σε μια τάξη, ας πούμε, τριάντα
πρωτοετών από την Τοπέκα. Μολονότι ξεπερασμένος ως επί το πλεί-
στον στα τμήματα της Αγγλικής Λογοτεχνίας, ο Φρόιντ —με μια
στάλα Ντεριντά— μπορεί ακόμη να ανοίξει στο σύγχρονο κλασικι­
στή τη λεωφόρο της επιτυχίας:
Είμαστε λειτουργίες διαφορών και, αν δεν μπορούμε με βάση τη λί-
μπιντο και την επιθετικότητα να αναγνωρίσουμε/δημιουργήσουμε δια­
φορά, τότε η γένεσή μας ως διαδικασία αντιστρέφεται. Αναπτυξιακά,
191
ΙΙΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
το σύμπλεγμα του Αχιλλέα είναι σαν σπειροειδής ανέλιξη που στα­
ματά μετά την πρώτη σπείρα, όπου έχοντας υποστραφεί στον εαυτό
του τον τέμνει σ’ ένα σημείο ελάχιστα μόνο πιο μπροστά από την
αφετηρία του. Τα ένστικτα του Εγώ (Θάνατος) έχουν παραδόξως
ακυρώσει τα ένστικτα της λίμπιντο (Έρως), τα οποία θα μπορού­
σαν να έχουν δώσει στη ζωή την ορμή της.
\ν.Τ. ΜαοΟαιγ, ΟΗίΙάΙ&β ΑοΗίΙίβχ.
Οηΐοξβηγ αηά ΡΗγΙο^εηγ ίη ΐΗβΙΓιαά, Νέα Υόρκη, 1982, σ. 95
Τόση επιστημοσύνη έχει αφιερωθεί στην ψυχανάλυση λογοτεχνικών
χαρακτήρων, ώστε ο φιλόδοξος νεοφερμένος δύσκολα μπορεί να ξε­
χωρίσει από το κοπάδι, εκτός κι αν του έρθει κάποια σατανική έ­
μπνευση, όπως το «σύμπλεγμα του Αχιλλέα». Ωστόσο ο Φρόιντ είναι
η κορυφή μόνο του. ψυχολογικού παγόβουνου. Μήπως έχετε χάσει
την επαφή με την αρρενωπότητά σας; Αρπάξτε μια παγωνιέρα για
κρασί, πάρτε μαζί σας και μερικά εξίσου μπερδεμένα φιλαράκια σας
και τραβήξτε για το δάσος για να ηχήσετε το τύμπανο του Γιουνγκ:
Έχουμε, λοιπόν, σε τούτο το σημείο, δυο απεικονίσεις του δεύτερου
εαυτού, μια νεκρή και μια ακόμη ζωντανή. Για να φτάσει στο ε­
σωτερικό σκότος όπου, με τον παράδοξο τρόπο, του δεύτερου εαυτού,
μπορεί να εκδηλωθεί η φώτιση, ο Αχιλλέας πρέπει ουσιαστικά να
σκοτώσει το δεύτερο εαυτό του δυο φορές.
Τ. νίΐη ΝοΛννίοΙί, 8οηιβ\νΗεΓβI Ηανε ΝενβΓ ΤτανεΙΙεά,
Νέα Τόρκη, 1992, σ. 66
Εδώ, μια απόλυτα ορθή και κατανοητή πρόταση — ότι με το θάνατο
του Πατρόκλου, του πιο στενού φίλου του Αχιλλέα, ο Έλληνας ήρωας
χάνει ένα μέρος του εαυτού του και πρέπει να χάσει ακόμη περισσό­
τερο την ανθρωπιά του πριν μπορέσει να ξαναενταχθεί πλήρως, αν
και διαφορετικά, στην κοινωνία— έχει παραμορφωθεί εντελώς μετά
τη διύλιση μέσα από πανομοιότυπους δεύτερους εαυτούς.
Όμηρος και λογοτεχνική θεωρία.
Η λογοτεχνική θεωρία προσφέρει απεριόριστους τρόπους για να επι­
χειρηματολογήσει κανείς ότι τα κείμενα δεν λένε αυτό που φαίνονται
να λένε. Αντί να μιλάει κανείς για νόημα, θέματα ή εικόνες ή έστω
192
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ -Κ Α Ι ΓΙΑΤΙ;
για δομή, η έμφαση τώρα είναι στη «ρητορική» και στην «πραγμά-
τευση», όπως σε τούτη την περιγραφή της δομής της Οδύσσειας:
Μερικοί πολιτισμοί, πραγματεύσεις, αφηγήσεις επιδεικνύουν τη σύ­
γκρουση της κεντρομόλου με την κεντρόφυγη τάση πιο ανοιχτά και
άνετα από άλλες, αλλά η κεντρομόλος τάση, την οποία ο Μπάχτιν
θεωρεί συνακόλουθη κάθε εξουσίας, ευνοεί τη δημιουργία αυτού που
αποκαλεί «αυταρχική πραγμάτευση» σε αντίθεση με την «εσωτε­
ρικά πειστική πραγμάτευση».
I. ΡοΓ&άοΚΌ, Μαη ίη ΐΗβ ΜιάάΙβ νόίαβ. Ναπιβ αηά ΝαΓταύοη
ίη ίΗβ Οάγχζβγ, Πρίνστον, 1990, σσ. 53-54
Ο τρόπος μάλλον με τον οποίο αφηγείται ο Όμηρος την ιστορία,
παρά η ίδια η ιστορία, έχει γίνει το επίκεντρο της προσοχής. Ή,
όπως το τοποθετεί ένας άλλος λόγιος με λόγιο τρόπο, «οι πειστικές,
παραινετικές και αιτιολογικές (ή υπομνηστικές) λειτουργίες των ιστο­
ριών του μας έρχονται εδώ στο νου, αφού αυτές έχουν λάβει μεγάλη
προσοχή στην πρόσφατη επιστημοσύνη». (Κ. ϋκ±3οη, «ΚαΙΜι&δ αη<3
Νοδίοπ Τ\νο Ναιταΐίνο δΐταΐοςίβδ ίη ΙΚαά 1», ΑτβΐΗη^α 25, 1992, σ.
347). Τα τεχνάσματα και οι λεπτές αποχρώσεις της αφήγησης μέσα
στην αφήγηση γίνονται η αιτία για να διαβάσει κανείς τα έπη. Κά­
που μέσα στους παρακάτω τύπους κρύβεται ο Όμηρος:
Τούτο το κεφάλαιο είναι αφιερωμένο στην αφήγηση, στην κατάστα­
ση του συμπλέγματος αφηγητής-κείμενο ή ένθετης εστίασης, Α Ε1
[Ε2Σχ]. Υπάρχει ένθετη (ή δευτερεύουσα) εστίαση, όταν το Α Ε1εκ­
προσωπεί στον αφηγητή-κείμενο την εστίαση ενός από τους χαρα­
κτήρες, Με άλλα λόγια, το Α Ε1παραδίδει προσωρινά την εστίαση
(αλλά όχι την αφήγηση) σε έναν από τους χαρακτήρες, που λειτουρ­
γεί ως Ε2 και, κατά συνέπεια, παίρνει ένα μερίδιο από την παρου­
σίαση της ιστορίας. Ο αποδέκτης της εστίασης του Ε2 είναι ένα
δευτερεύον αντικείμενο εστίασης (Εε2).
Π.Ρ. ά& ]οπ£, ΝαηαίθΓ5 αηά ΡοααΙίζβΓΞ. ΤΗβ Ρΐβ^επΐαύοη
ο/ίΗβ ΞίοΓγ ίη ΐΗβ ΙΙίαά, Άμστερνταμ, 1987, σ. 101
Ακόμη και μελέτες τόσο συγκεκριμένες όσο οι ομηρικές παρομοι­
ώσεις χάνονται μέσα στη θεωρητική αερολογία:
193
13 - Ποιος σκότωσε τον 'ΟΐΑτηρο:
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
Θα μπορούσε, λοιπόν, να λεχθεί ότι η επική παρομοίωση τείνει λογικά
προς δυο οριακές περιπτώσεις: τη μεταφορά και τη μετωνυμία, το
σχήμα της αντιπαράθεσης ή της συνάφειας. Η ομηρική παρομοίωση
περιέχει και τις δυο αυτές οριακές περιπτώσεις και τονίζει τη συ-
μπαρουσία τους ως εν δυνάμει αφηγήσεις. Μια ιδεολογική επιταγή
στρέφει την παρομοίωση προς το μεταφορικό της πόλο, αρνούμενη
την ύπαρξη του μετωνυμικού. Αυτή η επιταγή επιβάλλει τη δομή
της μεταφοράς στις αντιπαραθέσεις της αναλογίας, ωστόσο και η
ίδια η παρομοίωση κάνει το μετωνυμικό της πόλο φανερό. Δομικά, η
παρομοίωση κάνει τη διαφορά ανάμεσα σ’ αυτές τις δυο αφηγήσεις
γνωστοποίησης αναπόφευκτη και, εν τέλει, ακατάλυτη, επιτρέποντας
μια ισχυρή ιδεολογική διαμόρφωση της ιστορίας, ενώ καταχωρίζει σ’
αυτές ακριβώς τις ιδεολογικές κινήσεις μια κριτική αντιαφήγηση σ’
εκείνη που προϋποτίθεται από τον ηρωικό κώδικα.
δ.ί. \ΥοίϊθΓ(1, ΤΗβ ΟΗοίεβο/ΑοΗΐΙΙβΞ. ΤΗβ ΙάβοΙο$γ
ο/Ρί§ιΐΓβ ίη ίΗβ Εριο, Στάνφορντ, 1992, σσ. 43-44
Ούτε τα ομηρικά επίθετα τη γλιτώνουν:
Αν επιθυμούμε να βρούμε μια τέτοια αιτία, πρέπει να την αναζητήσουμε
σε μια αρχή όσο γίνεται πιο απομονωμένη από τον πολιτισμό μιας
ορισμένης εποχής. Επικαλούμαι εκείνη την παραστατική αρχή που
έχω αναπτύξει. Είναι παγκοσμίως ποιητική. Είναι ουσιαστικά μη
αφηγηματική, μη περιγραφική, και κατά συνέπεια τείνει να αποδώ­
σει το αντικείμενο της αναπαράστασης μέσα της και από μόνη της
— ως σύνολο ρητορικών σχημάτων, ως μορφή. Κάνοντάς το, θυσιά­
ζει φυσικά την ποικιλία του τυχαίου στη διατήρηση του περιγράμμα­
τος και την πολυπλοκότητα των περιστατικών στα σημεία εστίασης.
Όποια αφήγηση υπάρχει ρέει φυσικά από αντιπαραθετικές πράξεις
και καταστάσεις. Έχουμε επέκταση μάλλον παρά επισκόπηση.
Ρ. νίναηΐο, ΤΗβ ΕριίΗβίΞ ίη Ηοπιβΐ: Α Ξίιιάγ ίη Ροβΐίβ να\ηβ$,
Νιου Χέιβεν, 1982, σ. 56
Ί σως ένας συνδυασμός επιστήμης και λογοτεχνικής θεωρίας να
μπορέσει να μας βοηθήσει να κατανοήσουμε την αφήγηση του Ο-
μήρου:
Μια εκδοχή αυτής της εξίσωσης παίρνει τη μορφή χη+ί =Ιχη(1-χη),
που περιέχει το /, ένα στοιχείο που απεικονίζει τη μη γραμμικότητα
του συστήματος, δηλαδή μερικούς από τους παράγοντες που τείνουν
194
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ -Κ Α Ι ΓΙΑΤΙ;
να επηρεάσουν την ανάπτυξη των πληθυσμών όπως εμφανίζονται στην
πραγματικότητα στη φύση. Για κάποιες τιμές του /, η ανάπτυξη
των πληθυσμών γίνεται χαοτική...
Αυτό το μαθηματικό μοντέλο δείχνει ότι πρότυπα τάξης και ατα­
ξίας μπορούν να εμφανιστούν σε σύνθετα μη γραμμικά συστήματα.
Αν οι αρχικές υποθέσεις αυτού του δοκιμίου είναι ορθές και η προφο­
ρική παράδοση λειτουργούσε ως μη γραμμικό σύστημα, είναι πιθανόν
να δημιούργησε, κάτω από ορισμένες συνθήκες σχετικά με τις οποίες
μόνο εικασίες μπορούμε να εκφέρουμε, παρόμοια πρότυπα τάξης, που
μπορεί να έχουν αφήσει ίχνη στο «ενσταντανέ» της παράδοσης που
έχουμε στην Ιλιάδα. Ένας τρόπος για να χρησιμοποιήσουμε αυτό το
μοντέλο στην Ιλιάδα είναι να ψάξουμε για κρίσιμες φάσεις όπου η
αφήγηση φαίνεται να στοχάζεται δυο πιθανές κατευθύνσεις ή εκβάσεις.
Αυτές οι στιγμές θα προέρχονταν, εν μέρει, από το μη γραμμικό,
παραστασιακό κείμενο της προφορικής παράδοσης, που ήταν αναπό­
φευκτα από τη φύση του πιο αυτοσχεδιαστικό, παρατακτικό και αλ­
ληλεπιδραστικό απ’ όσο οι λογοτεχνικές παραδόσεις ή τα λογοτεχνικά
είδη, όπως, για παράδειγμα, η τραγωδία, η οποία στήριζε τη Θετικι-
στική, ορθολογική και γραμμική προοπτική της στο κείμενο.
Κ. δοοίί ΜοπόΙΙ, «Οι&οδ Τ1ΐ60Γγ αηά ΙΗ©Ογ&1ΊΥαάΜοη:
Νοη1ίηοΕπΙγ αη(Ι ΒίίιίΓοαΙίοη ίη ύιε ΙΙιαά»
ΗβΙιο$ 23.2, Φθινόπωρο 1996, σσ. 118-119
Λάβετε υπόψη ότι αυτά τα αποσπάσματα και άλλα που θα ακολου­
θήσουν δεν είναι παρμένα από μια χούφτα διαβοήτως κακά βιβλία
που έχουν λάβει κακές κριτικές σε επιστημονικά περιοδικά. Δεν απο­
τελούν προϊόντα άγνωστων σειρών με μονογραφίες, αλλά είναι μελέ­
τες που έχουν εγκωμιαστεί από τους λογίους και από τους μεγαλύ­
τερους πανεπιστημιακούς εκδοτικούς οίκους — Πρίνστον, Γέιλ, Χάρ-
βαρντ, Μίσιγκαν και Οξφόρδη. Ωστόσο, αυτά τα βιβλία δεν είναι ούτε
καλύτερα ούτε χειρότερα απ’ όσα γράφονται τώρα για την Ιλιάδα και
την Οδύσσεια —απαλλάσσουμε τον αναγνώστη από χιλιάδες άλλα
παραδείγματα άλλων που έχουν γράψει για άλλους Έλληνες συγ­
γραφείς— από εκείνους που υποτίθεται ότι πρέπει να διδάσκουν, να
ερμηνεύουν και να υπερασπίζονται τον Όμηρο σε μας τους υπόλοι­
πους. Μία σχολιάστρια του βιβλίου της Γούφορντ συνοψίζει με συ­
μπάθεια — και με μια αναπάντεχη δόση χιούμορ, πιστεύουμε— την
άποψή της ως εξής:
195
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
Συνοψίζοντας, το βιβλίο θα μπορούσε να ανα-παρασταθεί ως αποκα-
λύπτον τις «αντιφάσεις» μεταξύ «απαισιόδοξης» μεταδομιστικής/α-
ποδομιστικής πραγμάτευσης και μιας πιο «αισιόδοξης» μαρξίζουσας
πραγμάτευσης, αντιφάσεις μέσω των οποίων —να τολμήσουμε να
το πούμε; — τρεμοφέγγουν όψεις των αλτουσεριανών «αληθινών συν­
θηκών ύπαρξης». Ή όχι.
Ο. Μαι1ΐη<1ίΐ1ε, ΙοητηαΙ ο/ΗβΙΙβηίο Ξίαάίβί; 114, 1994. σ. 179
Ο φεμινιστικός Όμηρος.
Γπάρχουν τόσες πολλές ποικιλίες φεμινιστικής λογιότητας που είναι
δύσκολο να βρεθεί ένας κοινός παρονομαστής. Πολλές ευαίσθητες και
από καιρό αναγκαίες μελέτες κατά τη δεκαετία του 1970 άρχισαν να
ρίχνουν φως στις συχνά αγνοημένες ζωές των γυναικών στην αρχαι­
ότητα — μύθος, θρησκεία, γάμος και οικονομική ζωή*. Πρόσφατα,
όμως, η φεμινιστική έρευνα γίνεται όλο και περισσότερο θεωρητική
και πικρόχολη, ενώ μερικές φορές φτάνει να απορρίπτει τη μελέτη
των κλασικών κειμένων απλώς και μόνο επειδή είναι κλασικά και
γραμμένα από άντρες και ως επί το πλείστον αφορούν άντρες: «Αν
θέλουμε να οικειοποιηθούμε ξανά το χώρο μας, πρέπει να ξεκινήσου­
με με το να αρνηθούμε τη διαιώνιση της απονομής προνομίων σε
“κανονικά” κείμενα γραμμένα από άντρες» (Ρ. ΟιΠιαπι, «ϋεοεηίεηη^
ιΙίο Τβχΐ: Ήιβ 0&86 οί Ονϊά», ΗβΙΐος 17, 1990, σ. 165). Οι φεμινί­
στριες λόγιες επιμένουν τώρα δυστυχώς ότι ο Όμηρος πρέπει να θεω­
ρηθεί υπεύθυνος για την έλλειψη σύγχρονων ευαισθησιών, ακόμη κι
όταν εμφανίζεται να τις έχει!
Σχεδόν αδιόρατα, σπέρνονται οι σπόροι του μεταγενέστερου μισογυ-
νισμού. Η Πηνελόπη παραχωρεί στον Οδυσσέα την αφοσίωση και τη
* Μεγάλο μέρος των καλύτερων έργων του τελευταίου μισού του αιώνα έχουν
γραφτεί από γυναίκες. Για παράδειγμα, μας έρχονται στο νου βιβλία-σταθμοί,
όπως αυτά των ]. Κοηιί11γ, Ε. νβππευΐ, ΜαΐΎ ίείΐίοννϊΐζ και 8. Τγ觧!3π. Σπά­
νια ωστόσο αυτές οι προικισμένες λόγιες ισχυρίζονται ότι είναι «φεμινίστριες»,
πράγμα που υποδηλώνει ότι η πολιτική, και όχι το φύλο, βρίσκεται στον πυρήνα
της γυναικείας κριτικής.
196
ΙΤΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ,ΟΜΗΡΟ -Κ Α Ι ΓΙΑΤΙ;
δημιουργικότητα της. Τα ίχνη της σεξουαλικής υποτακτικότητας
και του πολιτικού αποκλεισμού, η βία που υποφώσκει πίσω από αυτή
την πράξη, είναι ελάχιστα ορατά και μπορεί να φαίνονταν αποκυήμα­
τα της φαντασίας μας, αν δεν τα είχαμε βιώσει πλήρως στο πρώτο
μισό αυτού του ποιήματος.
ν.Ι. \νόΙι], «δΐ3ΐκϋη§ !>γ Λβ δίαΐΐιιηοχ: Ήιο Οεαίίοη οί
δεχιιαΐ Ιάεο1ο§ν ίη Ι ΐιε Οάγ$$εγ», ΑτεΐΜία 26, 1993, σ. 44
Το παράξενο επιχείρημα εδώ είναι ότι η Πηνελόπη μπορεί να εμφα­
νίζεται ως ισότιμο ταίρι του Οδυσσέα, αλλά αυτό συμβαίνει πριν ο
οξυδερκής αναγνώστης προβάλει τη μοίρα των άλλων γυναικών στο
πρώτο μισό του έπους στο γάμο της Πηνελόπης. Η «σεξουαλική
κυριαρχία» του Οδυσσέα πάνω στην Κίρκη, για παράδειγμα —η
συγγραφέας του άρθρου δεν μας υπενθυμίζει ότι η Κίρκη ήταν εξίσου
πρόθυμ.η για σεξ με τον Οδυσσέα και θα τον είχε μεταμορφώσει σε
χοίρο αν δεν είχε προλάβει να δράσει πρώτος-- αποκαλύπτει την
έμφυτη (αλλά «σπάνια ορατή») βία στην «αληθινή φύση» της πάλης
αρσενικού/θηλυκού για εξουσία. Η Πηνελόπη είναι θύμα βιασμού είτε
το γνωρίζει —ή το γνωρίζουμε— είτε όχι. Αυτό το είδος της παρερ­
μηνείας είναι χαρακτηριστικό του μεγαλύτερου μέρους της μεταμο­
ντέρνας έρευνας, στην οποία τα θέματα των κειμένων και οι εντάσεις
στους πολιτισμούς μπορούν να απλοποιηθούν σε ζήτημα εξουσίας. Οι
φεμινίστριες δεν μπορούν να αποφασίσουν αν η Πηνελόπη ήταν μια
πανέξυπνη υπονομεύτρια της αρσενικής αλαζονείας ή θύμα που έμενε
σπίτι, ενώ ο ανεπρόκοπος ο άντρας της γλεντούσε με διάφορα θηλυ­
κά. Κυρίως, όμως, απλώς επικρίνουν εντόνως το γεγονός ότι της
αφιερώνεται πολύ λιγότερος χρόνος απ’ όσο στον Οδυσσέα.
Η αφήγηση της Οδύσσειας περιλαμβάνει ως σημαντικό στοιχείο της
ιδεολογικής στρατηγικής της ένα σχολιασμό για την κατασκευή και
τη διαφοροποίηση του φύλου. Το κείμενο ασκεί ενσυνείδητα έλεγχο
στην ίδια την αφηγηματική παραγωγή και στην ικανότητα ενός υπο­
κειμένου να καθοδηγεί αυτή την αφήγηση ως μέσο διαφοροποίησης.
Η ιστορία λειτουργεί προς την εκπλήρωση των στόχων του αρσενικού
ήρο>α, που απεικονίζονται ως κοινωνικοπολιτισμικώς εποικοδομητι­
κά. Οι γυναίκες μέσα στην αφήγηση απεικονίζονται πάντα ομοιόμορ­
φα ως δολοπλόκοι ή ως εχθρικές ή απειλητικές προς το στόχο του
197
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
ήρωα. Η συνεχής άρνηση της ολοκλήρωσης των γυναικείων σκευ­
ωριών, που είναι επίσης μια άρνηση της γυναικείας επιθυμίας, τονίζει
τη θηλυκή υποτέλεια.
Ι.Ε. Ηο1πώ6Γ£, «Τ1ΐ€ ΟάγζΞβγ αηά Ρεπιαίο διιβ)60ίΐνίΙ γ»,
ΗβΙίοζ 22, 1995, σ. 120
Οι φεμινίστριες λόγιες συχνά συνδυάζουν το ενδιαφέρον για το απο­
κλεισμένο θηλυκό στοιχείο με κάποια άλλη θεωρητική προσέγγιση.
Αρκετά συχνά το φύλο, η λογοτεχνική θεωρία και η πολιτική των
τάξεων αναμειγνύονται σε μια εντυπωσιακή «σούπα». Το παρακάτω
είναι από το βιβλίο της Λ.Ε. Ντόχερτι —της κριτικού που χαρακτή­
ρισε το βιβλίο της Μέριλιν Α. Κατζ που αναφέραμε πιο πάνω ως
«λιγότερο σαφές απ’ όσο θα μπορούσε να είναι», και προειδοποίησε
ότι «είναι απίθανο οι μη κλασικιστές να τελειώσουν το βιβλίο»:
Τπάρχει επομένως ο κίνδυνος ότι ταυτιζόμενοι με τον Οδυσσέα, οι
κριτικοί και άλλοι σχετικά προνομιούχοι αναγνώστες μπορεί να α­
γνοήσουν το δικό τους προνόμιο και να συμβιβαστούν με ένα κατε­
στημένο στο οποίο συμμετέχουν, έστω και εξ υποκαταστάσεως, στην
άσκηση της εξουσίας. Η κατάσταση των γυναικών κριτικών γίνεται
ακόμη πιο πολύπλοκη με το φαινόμενο της «αρρενοποίησης». Όλες
οι γυναίκες αναγνώστριες βιώνουν την έλξη της αφήγησης με μια
επιθυμία να ταυτιστούν με τον Οδυσσέα, εναντίον, για παράδειγμα,
της Κίρκης ή της Καλυψούς. Αν όμως μια γυναίκα κριτικός δεχτεί
την πρόσκληση του Οδυσσέα να δει τον εαυτό της, όπως η Αρήτη
ή η Πηνελόπη, ως τιμημένο μέλος του κοινού αυτής της ιστορίας,
διατρέχει τον κίνδυνο να αγνοήσει το συνδετικό κρίκο μεταξύ αυτής
της τιμής και ενός ύπουλου ταξικού προνομίου που την απομονώνει
από άλλες ομάδες γυναικών. Ο στόχος μου σε τούτη τη μελέτη είναι
να αποκαλύψω και να αντισταθώ στον πειρασμό (στον οποίο έχω κι
εγώ υποκύψει στο παρελθόν) να ταυτιστώ με τις προνομιούχες μορφές
σε μια ερμηνευτική ιεραρχία παραβλέποντας τους ανεπαίσθητους συν­
δετικούς κρίκους μεταξύ αυτής της ιεραρχίας και εκείνων που βασί­
ζονται στην τάξη και στο φύλο.
Ε.Ε. ΟοΙΐ6ΐ1:γ, 8ίτβη 8οη%$: Οβηάβτ, Αχιάϊβηοβζ,
αηά ΝαΓΓαΙοΓδ ίη ΐΗβΟάγ$$βγ, Αηη Α γ5ο γ, 1995, σ. 29
Οι κλασικιστές τώρα «παρέχουν προνόμια», «αποκαλύπτουν», «δο­
μούν», «σεξουαλικοποιούν», «καθιστούν κάλπικο», «υπονομεύουν» και
198
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ - Κ Α Ι ΓΙΑΤΙ;
«αποδομούν» το «κείμενο». Αφθονούν οι τίτλοι με τις λέξεις «κατα­
σκευή», «ερωτισμός», «ποιητική», «ρητορική» και «πραγμάτευση»
συνδυασμένα τυχαία με τις αντωνυμίες «του» ή «της» και τα πα­
ρακάτω (δεν έχει και μεγάλη σημασία ποιο απ’ όλα): «σώμα», «αν­
δρισμός», «φύλο» και «εξουσία». Τοποθετήστε τα πρώτα σε μια στή­
λη στα αριστερά και τα δεύτερα σε μια στήλη στα δεξιά και ενώστε
τα μεν με τα δε με βέλη. Μετά διαβάστε προσεκτικά ένα κατάλογο
πανεπιστημιακού εκδοτικού οίκου, μερικές φορές μπορείτε να βρείτε
όλους τους πιθανούς συνδυασμούς αυτής της θεωρίας σε ένα και μό­
νο κατάλογο! Πραγματικά δεν υπάρχει όριο στο τι μπορούν να κά­
νουν οι λόγιοι στον Όμηρο (αν είναι προσεκτικοί και «αντισταθούν
στον πειρασμό» του Ομήρου), όταν «διαβάζουν την επική παράδοση
“σαν γυναίκες”» —δηλαδή, «αμφισβητώντας το κύρος των πατριαρ­
χικών κειμένων» (Μ. 8\ιζα\ά,ΜβΙαηιθΓρΗθ5β5 ο/ΗβΙβη:ΑιιΐΗοήίγ, ϋΐ/-
/βΓβηοβ, αηά ϊΗε Εριο, Ί θακα, Λονδίνο, 1989, σ. 29).
Μερικές φορές το μόνο που μπορεί να κάνει ο αναγνώστης είναι
να καθίσει βολικά και να παρακολουθεί τις λέξεις να περνούν:
Η ίδια αναχαιτισμένη μετάδοση μιμητικής μήτιοζ βρίσκεται κάτω
από την οδυσσειακή αρχιτεκτονική θεωρία. Διότι στη γυναικεία επι­
νόηση «της σύνδεσης μιας κλωστής με μια άλλη» βρίσκεται επίσης
η αρχή της αρχιτεκτονικής. Ο βιτρούβειος μύθος των αυτοχθόνων
αρχιτεκτόνων που «μιμούνται» το πλέξιμο και την επίχριση των φω­
λιών των πτηνών συνεχίζει μια ευρέως εξαπλωμένη αιτιολογία.
Α.ί.Τ. Βει^εη, «ΤΗε (Κε)Γη3ΐτί3§ε οί Ρεηείορε 3η<10(1γδδειΐδ:
ΑΐΐΙιίΙεοΙιίΓε ΟεικΙεΓ ΡΙιίΐ080ρΗγ. Α Ηοπιεήο ϋί3ΐο§υε»
στο ΤΗβ Α$ε$ ο/Η οηιβΓ, Ι Β. ΟαιΙεΓ 3Π(1 Ρ.δ. Μοιτίκ
[επ.], Όστιν, 1955, σ. 210
Είναι δύσκολο να ξεχωρίσουμε αν διαβάζουμε για τον Όμηρο ή τη
σειρά του Τΐηιε-ί,ΐ/β για την αναδιαμόρφωση του σπιτιού μας. Συ­
γκρίνετε άλλο ένα παράδειγμα της κριτικού ως κατασκευάστριας,
αυτή τη φορά σε μέταλλο μάλλον παρά σε ξύλο:
Η Νύφη μεταδίδει την επιθυμία της στους μνηστήρες της μέσω ενός
τριπλού δικτύου «κρυπτογραφημάτων» που εμφανίζονται σε ένα α­
199
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
σαφές νέφος «ανθοφορίας» και που ταξινομούν αλφαβητικές μονάδες
οι οποίες εκπέμπονται από ένα «γραμματοκιβώτιο». Η ίδια η Νύφη
απεικονίζεται μόνο ως μια σειρά τεμνομένων μεταλλικών επιπέδων
και κυλίνδρων που ένας κριτικός έχει χαρακτηρίσει ως «“κούκλα”
μοδίστρας που έχει γυμνωθεί ώστε να μείνει μόνο η μεταλλική της
αρματωσιά» (θο1άίη£, 1972:43). Όπως η Νύφη του Ντισάν, η Πηνε­
λόπη αντιδρά στις επιθετικές επιθυμίες των μνηστήρων της με ένα
πολύπλοκο μηχανισμό μηνυμάτων που αποφράσσει τήν πρόσβαση στο
αληθινό της νόημα. Συγκροτημένη όπως είναι μέσω ενός κλέους που
αντιστέκεται στην υιοθέτηση μιας καθορισμένης μορφής, η Πηνελόπη
γίνεται έτσι το πρώτο παράδειγμα σε μια μακρά παράδοση λογοτε­
χνικών μορφών των οποίων η απεικόνιση ανθίσταται επιμόνως στις
συμβάσεις που οροθετούν την κατασκευή του υποκειμένου.
Μ.Α. ΚαΙζ, ΡβηβΙορβ '$Κβηοννη. Μβαηίη% αηά ΙηάβίβΓ/ηίηαογ
ίη ίΗβΟάγ$8βγ, Πρίνστον, 1991, σσ. 194-195
Ομοσεξουαλιχός Όμηρος.
Οπλισμένοι με «αιχμηρά» όπλα, οι νέοι πολιτισμικοί θεωρητικοί μπο­
ρούν ευφυώς να επανεπινοήσουν το ομηρικό κείμενο κατά τις επιθυμίες
τους. Πετώντας στα σκουπίδια τον υπαρξιακό Αχιλλέα της Ιλιάδας,
εμφανίζονται με τον ατελή παιδεραστή του Αισχύλου — έναν Αχιλλέα
που «του άρεσαν τα αγόρια» — και τον ξαναρίχνουν μέσα στον Όμηρο
χωρίς αποδείξεις από το κείμενο που να στηρίζουν την άποψή τους:
Είναι (ο Αχιλλέας και ο Πάτροκλος) εραστές; Κάποια σωματική
έκφραση των αισθημάτων του ενός για τον άλλον φαίνεται σχεδόν
βέβαιη με το στοιχείο της συμπεριφοράς του Αχιλλέα όταν πεθαίνει
ο Πάτροκλος. Όμως δεν αποδεικνύεται αναμφισβήτητα μια σεξουα­
λική σχέση μεταξύ τους, και όσοι ενοχλούνται από την ιδέα είναι
ελεύθεροι να την απορρίψουν. Το ουσιαστικό ερώτημα όμως δεν είναι
αν οι ήρωες επιδίδονται σε σοδομισμό, αλλά αν είναι ερωτευμένοι. Πι­
στεύω ότι μπορεί να συναχθεί το συμπέρασμα ότι είναι...
\ν.Μ. ΟπΛε, «ΑοΗίΠεδ βηά Ρ&ίΓοοΙυχ ίη ίονε»,
Ηβηηβ$ 106, 1978, σ. 393
Ακόμα και οι λόγιοι των ομοσεξουαλικών μελετών που ξέρουν καλύ­
τερα, πάλι βλέπουν το έργο τους ως καθήκον προβολής των προτι-
μήσεών τους ως προς το φύλο:
200
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ -Κ Α Ι ΓΙΑΤΙ;
Άπαξ και τοποθετηθούν ο Αχιλλέας και ο Πάτροκλος στο σωστό
τους πλαίσιο, τα διακριτικά της σχέσης τους θα γίνουν φανερά και
θα μπορέσουμε να ερμηνεύσουμε τα ερωτικά στοιχεία της με όρους
που δεν χρειάζεται να δανειστούμε από τις σεξουαλικές κατηγορίες
μεταγενέστερων εποχών (συμπεριλαμβανομένης της δικής μας). Τό­
τε, οι σύγχρονες έρευνες για την «ομοφυλοφιλία» στον Όμηρο, όπως
οι κλασικές ελληνικές έρευνες για τους αντίστοιχους ερωτικούς ρό­
λους του Αχιλλέα και του Πατρόκλου, μπορεί να αποδειχτούν επιτέ­
λους γνήσια διαφωτιστικές, όχι για το τι αποκαλύπτουν σχετικά με
τους αρχαίους ήρωες, αλλά για το τι μας λένε για εκείνους τους
σκιώδεις ανθρώπους τους οποίους οι ίδιοι οι ήρωες περιγράφουν απλώς
ως «εκείνοι που δεν έχουν υπάρξει ακόμη».
Ό.Μ. Η&ΐροπη, Οηβ ΗηηάΓβά Υβακ ο/Ηοπιο$βχιιαίίίγ
αηάΟίΗβΓ Ε88αγ8 οηΟΓββΙίΕονβ, Νέα ίόρκη/Λονδίνο, 1990, σ. 87
Ο φιλολογικός Όμηρος.
Η παλαιά σχολή δεν έμεινε άπρακτη, ενόσω οι νέοι θεωρητικοί δη­
μοσίευαν τις έρευνές τους. Για κάθε αμφισεξουαλικό Αχιλλέα υπάρ­
χει και μια επεξεργασία «τυπικών σκηνών» του Ομήρου: σκηνές ικε­
σίας, σκηνές οπλισμού, ακόμη και σκηνές όπου οι ήρωες «ξεκαρδίζο­
νται στα γέλια» έχουν αναλυθεί λεπτομερώς. Για κάθε μισογύνη Ο­
δυσσέα, υπάρχει και μια μελέτη των επιθέτων που τον χαρακτηρί­
ζουν: πολύμητις Όδυσσεύς, πολύπλαγκτος Όδυσσεύς, δαΐφρων Ό-
δυσσεύς. Όλες οι «πραγματεύσεις» της Οδύσσειας μπορούν να βρουν
τα φιλολογικά τους &1ΐ£Γ0§ο στους τύπους της Ιλιάδας:
Ενώ ο κλητικός Αχιλλεύς μετά τη βουκολική διαίρεση καταδεικνύει
σκόπιμη τέχνη παρά συστηματική σύνθεση, η μία και μόνη έκφραση
που ακολουθεί την εφθημιμερή τομή αντικρούει την ιδέα των
στερεοτυπικών συστημάτων με άλλο τρόπο.
Β. δΜνο, Ναπιίη#ΑεΗίΙΙβ8, Νέα Τόρκη, 1987, σ. 111
Αποτελεσματική «βαριά» τούτο το παραπάνω, για να μας «καρφώ­
σει» στο νου την πιθανότητα ότι ο Όμηρος μπορεί να είχε κάποια
άποψη γύρω από το πού έβαζε την κάθε λέξη στο προφορικά συ­
ντεθειμένο άσμα του. Μερικές φορές, όπως σ’ αυτή την περίπτωση,
το όλον δεν είναι παρά ραφινάρισμα της δουλειάς του Πάρι, όπου η
επιστημονική ορολογία προειδοποιεί ότι μόνο οι μυημένοι μπορούν να
201
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
εισέλθουν. Εν προκειμένω μπορεί να ισχύσει η γενίκευση ότι ακόμη
και οι κλασικιστές βρίσκουν πλέον τους φιλολόγους τους το ίδιο ακα­
τανόητους με τους θεωρητικούς:
Ένα σύνολο 101 διαφορετικών τύπων ΑΟΡ (μετρώντας χωριστά τύ­
πους ΑΟΡ που έχουν υποστεί έκθλιψη και εκείνων που δεν έχουν)
χρησιμοποιούνται 551 φορές για να προσφωνήσουν 89 διαφορετικούς
χαρακτήρες στην Ιλιάδα και στην Οδύσσεια. Από το σύνολο των
εμφανίσεων, 281 εμφανίσεις 69 τύπων ΑΟΡ (αναλογούν στο 50,10%)
που ανήκουν σε 63 χαρακτήρες, βρίσκονται στην αρχή στίχων. Αυτό
περιλαμβάνει τύπους που είναι από τη φύση τους κατάλληλοι για
τοποθέτηση στην αρχή, αλλά και πολλούς επίσης των οποίων το
μετρικό σχήμα είναι προσαρμοσμένο με επιμήκυνση, βράχυνση, έκ­
θλιψη κ.λπ.
Α. Κ&Ιιαηο, ΤΗβΙηΙβΓρΓβίαΙίοη ο/ΟΓάβκ Α 8ίαάγ ίη ίΗβΡοβίίαΞ
ο/Ηοηιβηα Κβρβύίίοη, Οξφόρδη, 1994, σ. 83
Συχνά λοιπόν, το τελικό νόημα παραμένει σκοτεινό:
Έχει αναφερθεί ανωτέρω ότι η τρίτη τροχαϊκή τομή είναι κοινότερη
στους λόγους των ηρώων παρά στην αφήγηση του ποιητή και ότι
στους λόγους επίσης απαντούν υψηλότερα ποσοστά συστολής. Τι θα
γινόταν αν αποδεικνυόταν’ ότι η τροχαϊκή τομή αντιπροσωπεύει την
κατάληξη ενός στίχου πιο αρχαϊκού απ’ όσο η κατάλ,ηξη σε πένθη-
μιμερή τομή; Θα είχαμε άλλη μια απόδειξη, εκτός από το προηγούμενο
επιχείρημά μας εκ της πιθανότητας, ότι οι λόγοι είναι πιο αρχαϊκοί
. απ’ όσο η αφήγηση.
δ.Τ. Κε11γ, Ηοιηβήε ϋοπβρίίοη αηά ίΗβΜβίήααΙ ΟίΞΐίηοίίοηδ
Ββί\\?€βη 8ρββαΗβ8 αηά ΝαΓταίίνβ, Νέα Τόρκη/Αονδίνο, 1990, σ. 44
Ί σως, βεβαίως, να έχει κάποιο ενδιαφέρον το γεγονός ότι η επική
παράδοση μπορεί να ξεκίνησε ως άμεσος λόγος —αυτό υποστηρίζε­
ται εδώ— αλλά το τι μπορεί να σημαίνει αυτό για την κατανόηση
του ομηρικού έπους δεν διατυπώνεται σαφώς. Πέραν τούτου, χρειαζό­
μαστε άραγε κάποιο βιβλίο για να μας το πει αυτό, και μάλιστα ένα
βιβλίο που απλώς παραθέτει το αδιόρθωτο κείμενο μιας διατριβής
που γράφτηκε πριν από δύο δεκαετίες σχεδόν;
202
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ -Κ Α Ι ΓΙΑΤΙ;
Μέσα σε ελάχιστα χρόνια οι κλασικιστές κατάφεραν ό,τι δεν είχαν
καταφέρει τα προηγούμενα 2.800 χρόνια. Πρώτον μετατρέψαμε τα
μεγαλύτερα έπη της δυτικής παράδοσης σε μια συλλογή από «τύ­
πους σκηνών», «στερεοτυπικών φράσεων» και υποσημειώσεων. Έ ­
πειτα, δυσαρεστημένη απ’ αυτή τη φιλολογική ξηρασία, η δική μας
γενιά προχώρησε στον υποβιβασμό της πιο σημαντικής ηρωικής α­
φήγησης στην ιστορία του πολιτισμού σε ένα βάλτο αντιστροφής φύ­
λων, αφηγηματικών υπεκφυγών, αρχιτεκτονικής, κεντρομόλων τά­
σεων και ομοφυλοφιλικών πραγματεύσεων. Κρύψαμε από τον κόσμο
τη σκληρή ειλικρίνεια του Ομήρου και την καθαρή θέαση της ανθρώ­
πινης ασημαντότητας και της θεμελιώδους αξιοπρέπειας. Πώς τα
καταφέραμε — κι αυτό είναι ο μέγιστος θρίαμβός μας — να κάνουμε
τον Όμηρο ανόητο και απίστευτα ανιαρό; Πώς κατάφεραν οι Κλασι­
κές Σπουδές να γίνουν ενοχλητικές, έπειτα βαρετές και τελικά απλώς
αξιοθρήνητες;
Αυτή η κακή χρήση των φιλολογικών και θεωρητικών μας εργα­
λείων είναι απελπιστική επειδή πράγματι χρειαζόμαστε νέες ιδέες και
νέες προσεγγίσεις στις Κλασικές Σπουδές. Είναι πιθανό η σύγχρονη
θεωρία να μπορούσε να χρησιμοποιηθεί για να ξεμπερδέψει, να εξηγή­
σει και να τιμήσει τα κλασικά κείμενα, αντί να τα συσκοτίζει και να
προβάλλει απλώς τον εαυτό της, αν αυτός ήταν ο στόχος. Για παρά­
δειγμα, η εφαρμογή των γνώσεων από τους τομείς της ανθρωπολο­
γίας και της ψυχολογίας στα ελληνικά κείμενα στα μέσα αυτού του
αιώνα από τον Ε.Ρ. Ντοντς προκάλεσε επανάσταση στην κατανόη­
ση του κλασικού οράματος της ζωής. Εκείνοι οι ορθολογιστές Έλλη­
νες αποδεικνύονται πολύ πιο πολύπλοκοι, ο πολιτισμός τους με πολύ
περισσότερες λεπτές αποχρώσεις και ανθρωπιά απ’ ό,τι είχε υποστη­
ριχτεί ποτέ. Ο ελληνιστικός κόσμος του ΙΙίτερ Γκριν έχει μια τρομα­
κτικά σύγχρονη όψη, κι εκεί βρίσκεται ένα μάθημα για όλους μας.
Οι παρούσες τάσεις όμως στην κλασική επιστημοσύνη —σε ό,τι
αφορά τόσο τα θέματα όσο και τη γλώσσα που χρησιμοποιείται —
δεν έχουν καμιά σχέση με την όποια προσπάθεια ερμηνείας των
Ελλήνων. Μην ξεχνάτε ότι έχουμε παραθέσει αποσπάσματα από λί­
γα μόνο βιβλία και άρθρα σχετικά με ένα και μόνο συγγραφέα, τον
203
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
Όμηρο. Πολλαπλασιάστε τα αυτά επί τις εκατοντάδες συγγραφέων,
γραμματολογικών ειδών, τομέων και υποειδικοτήτων στις Κλασικές
Σπουδές (θυμηθείτε ξανά τις 16.168 δημοσιεύσεις μέσα στο 1992
μόνο) και μπορείτε να αρχίσετε να αισθάνεστε τον όγκο της χιονο­
στιβάδας που έχει καλύψει τους Έλληνες. Θα ήταν απογοητευτικό,
ακόμη κι αν αυτό το είδος του γραψίματος ήταν ειλικρινές, οπότε θα
μπορούσε να απορριφθεί απλώς ως κάποια επικίνδυνη παρέκβαση από
την κατανόηση της ελληνικής σοφίας εκ μέρους μας, ως προσωρινή
εκτροπή που θα διορθωνόταν από μόνη της με φυσικό τρόπο καθώς
οι έντιμοι λόγιοι θα υποδείκνυαν τα σφάλματα.
Ωστόσο η κατάσταση είναι πολύ χειρότερη. Οι συγγραφείς αυτού
του υλικού συχνά δεν το πιστεύουν ούτε οι ίδιοι! Μερικοί κλασικιστές
είναι τόσο αδιάντροποι, ώστε, όπως φαίνεται, δημοσιεύουν την ίδια
τους την υποκρισία. Πάρτε την παρακάτω απόρριψη ενός 7υεζού κει­
μένου, την εξύμνηση της γραφής που σχετικά με τον αρχαίο κόσμο
«θέτει μεθοδολογικές προκλήσεις», και δείτε τι προκύπτει:
Η ιδέα ενός διάφανου, μετριοπαθούς και συμβατικού πεζού λόγου,
που κυριαρχεί ακόμη στους ακαδημαϊκούς κύκλους, ανάγεται σε μια
στιγμή της νεοκλασικής αισθητικής, όταν το μέσο ή συζητητικό
ύφος των κανονικών ξβηβΓα άίαβηώ γίνεται ο αποδεκτός τρόπος έκ­
φρασης για την κοινωνία και τις αρχές της άρτι ενισχυμένης μεσαίας
τάξης: μπορεί να υπήρχαν διαφορές υποβάθρου ή επαγγέλματος μέσα
στην μπουρζουαζία, αλλά θα υπήρχε οπωσδήποτε μια κοινή γλώσσα,
μια καθομιλουμένη των πολιτισμικών και διανοητικών επιδιώξεών της.
Το ιδανικό μιας αστικής και εξαγνισμένης γλώσσας της κριτικής,
στην οποία οτιδήποτε «ξένο», «βαρβαρικό», «αρχαϊκό» ή «τεχνικό»
αποφεύγεται, προδίδει όχι μόνο τη νοσταλγία για ένα φυσικό ιδίωμα,
αλλά και το σχέδιο να ξαναφτιαχτεί η γλώσσα του σύγχρονου έθνους-
κράτους κατ’ εικόνα του. Ωστόσο, παρά την προσποίηση αυτή ενός
μη τεχνητού τρόπου ομιλίας, η καλλιέργεια ενός ύφους που «εκπλύ-
νει» κάθε έννοια μόχθου μετατρέπει αναπόφευκτα τον κριτικό πεζό
λόγο σε εμπόρευμα, του οποίου η διανομή ιδεών για άμεση κατανά­
λωση μετέχει στην οικονομία της αγοράς που τόσο απ£λπισμένα επι­
θυμεί να αποφύγει.
Κ. Ηεχ ΟΓ & Ό . δβΐά βη, Ιηηονα  οη8 ο/Αη  φά ϊ}\
Νέα Τόρκη, 1992, σ. χχ
204
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ - Κ Α Ι ΓΙΑΤΙ;
Οι οπαδοί τού «δεν υπάρχουν επαρκή στοιχεία» εξασφάλισαν την
άδεια να ορίσουν εκ νέου όλους τους όρους: η καθαρή σκέψη και το
κατανοητό γράψιμο είναι τώρα «κακό», η δική τους ασαφής σκέψη
και το τσαπατσούλικο γράψιμο γίνεται «καλό». Οι συγγραφείς με
τον ξεκάθαρο πεζό λόγο έγιναν οι «μεθοδολογικά μειονεκτούντες»,
μια αξιοθρήνητη, ανυπόληπτη «“μπουρζουαζία” στην υπηρεσία του
σύγχρονου έθνους-κράτους». Γράψε αυτό που καταλαβαίνεις και εί­
σαι αξιοκατάκριτος, γράψε αυτό που δεν μπορεί να διαβάσει κανείς
και είσαι αυτομάτως ελίτ και αυτάρεσκος επαναστάτης.
Οι συγγραφείς όμως δεν είναι τόσο ανάρμοστα παραπλανημένοι
όσο ιδιοτελώς ανειλικρινείς. Οποιοσδήποτε απ’ αυτούς μπορεί πολύ
γρήγορα να αντιατρέψει τα βήματά του και να εγκωμιάσει τον «μπουρ-
ζουά» πεζό λόγο στην υπηρεσία του έθνους-κράτους, όποτε εξυπηρε­
τεί τους δικούς του καριερίστικους σκοπούς, πράγμα που, φυσικά,
είναι «η οικονομία της αγοράς». Γράφοντας μια εγκωμιαστική κριτική
για το οπισθόφυλλο του βιβλίου ενός φίλου του, ο ίδιος Ντ. Σέλντεν,
που εδώ κατακρίνει τους πιο παραδοσιακούς συγγραφείς του «διά­
φανου, μετριοπαθούς και συμβατικού πεζού λόγου», ξαφνικά αλλάζει
πορεία. Εξυμνεί το φίλο του που, όπως μας υπόσχεται, γράφει «με
μια ακρίβεια και ζωντάνια που είναι σπάνιες στο χώρο μας... σταθερά
διαυγής, λογικός και πειστικός, και δεν χρειάζεται κανείς τα Ελλη­
νικά για να παρακολουθήσει τη δική του πραγμάτευση» (η υπογράμ­
μιση δική του). Ο κ. Σέλντεν βεβαιώνει τους εκλεπτυσμένους ανα­
γνώστες στο βιβλίο του ότι δυστυχώς βρίσκει κατ’ αρχήν το διαυγή
πεζό λόγο των άλλων πολύ «πεζό», ενώ στο οπισθόφυλλο του βιβλίου
του φίλου του λέει το αντίθετο και διαβεβαιώνει τους πιθανούς αγο­
ραστές ότι, ευτυχώς, το γράψιμο είναι ιδιαίτερα διαυγές (σίγουρα «εκ-
πλύνει κάθε έννοια μόχθου»). Μπορεί να μας διαβεβαιώσει και για τα
δύο, επειδή δεν πιστεύει κανένα από τα δύο. Ούτε ο μηδενισμός και
ο μεταμοντερνισμός μπορούν να αποφύγουν την έλξη του καριερισμού.
Άραγε περιπτώσεις όπως του καθηγητή Σέλντεν δεν αποκαλύ­
πτουν το άλλο κίνητρο για μεγάλο μέρος της «νέας» έρευνας, δηλα­
δή την αυτοπροώθηση, της οποίας ο μακροπρόθεσμος στόχος είναι η
αποφυγή της διδασκαλίας στην τάξη και της «μελό» —και μάλλον
205
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
δύσκολης — ιδέας να πείσουν τους άλλους για την αξία και την ομορ­
φιά των Ελλήνων; Αυτή η ασυνέπεια των κλασικιστών και τα δύο
μέτρα και δύο σταθμά αποτελούν την αντίθεση της ειλικρινούς και
συχνά αυτοκαταστροφικής κριτικής που απαιτούσαν οι ίδιοι οι Έλ­
ληνες· τα Ελληνικά της Καινής Διαθήκης το αποκαλούν αυτό υπο­
κρισία, όπως ακριβώς κι εμείς.
Τέλος, η προσποίηση χάριν του χρήματος δεν αποτελεί ίδιον των
ατόμων αλλά το ευλαβώς διαφυλασσόμενο ήθος ολόκληρου του επαγ­
γέλματος. Ο κ. Σέλντεν απλώς αντανακλά το γενικό πιστεύω ότι οι
κλασικιστές πρέπει να γράφουν με ορισμένο τρόπο μεταξύ τους αλλά
με εντελώς διαφορετικό, αν πρόκειται να «τ’ αρπάξουν» από την
«άρτι ενισχυμένη μεσαία τάξη». Στο τεύχος του Ιουνίου 1995 του
Πληροφοριακού Δελτίου της Αμερικανικής Φιλολογικής Ένωσης (της
επίσημης φωνής των «Κλασικών Σπουδών»), οι κλασικιστές προ-
τρέπονται να κινητοποιηθούν εναντίον της προτεινόμενης διάλυσης
της Εθνικής Επιχορήγησης των Ανθρωπιστικών Σπουδών, της ψυ­
χής των επιχορηγήσεών τους, των αδειών τους μετ’ αποδοχών, των
συνεδρίων και των ταξιδιών τους, και τους δίνεται η συμβουλή να
πλησιάσουν γερουσιαστές «που πιστεύουν ότι οι κρατικές υπηρεσίες
υπηρετούν μια πλούσια ελίτ» κρύβοντας το αληθινό τους πιστεύω.
Στη στήλη «Χρήσιμες υποδείξεις για τη σύνταξη επιστολών» της
ΑΦΕ, γίνεται η σαφής υπόδειξη στους κλασικιστές: «Χρησιμοποιείτε
απλή γλώσσα. Οι επικριτές έχουν συχνά κατηγορήσει την ε ε α ς ότι
τα χρήματά της υποστηρίζουν ελιτιστές λογίους. Είναι λοιπόν σημα­
ντικό να μη χρησιμοποιείτε τεχνικές λέξεις ή υψηλή θεωρία... Οι πα­
ρατηρητές πιστεύουν ότι το 104ο Κογκρέσο εμφορείται από λαϊκι-
στικές αντιλήψεις. Καταδεικνύοντας στους αντιπροσώπους σας την
επίδραση της ε ε α ς στην περιοχή σας, τονίστε παραδοσιακά λαϊκι-
στικά ενδιαφέροντα, όπως η ισότιμη πρόσβαση και συμμετοχή των
πολλών, όχι των λίγων» (η υπογράμμιση δική τους).
Κανένας καθηγητής Κλασικών Σπουδών, λοιπόν, δεν πρέπει να
γράφει σαν καθηγητής Κλασικών Σπουδών («τεχνικές λέξεις» ή
«υψηλή θεωρία») στον επαρχιώτη («εμφορούμενο από λαϊκιστικές
αντιλήψεις») γερουσιαστή του. Αντίθετα, πρέπει να συνδέσει την επι-
206
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ -Κ Α Ι ΓΙΑΤΙ;
βεβαιωτική δράση μιε το λαϊκισμό και να τους νικήσει στο ίδιο τους
το παιχνίδι. Αντί να κάθεται και να ανησυχεί για την κατηγορία
«ελιτιστές λόγιοι» (αληθινή, ως επί το πλείστον), γιατί να μην πλη­
ροφορήσει το Κογκρέσο ότι η ε ε α ς δεν είναι καθόλου κακή ιδέα,
καθώς είναι η μόνη ευκαιρία για εκατοντάδες σκληρά εργαζόμενους
να έχουν ένα χρόνο από τη ζωή τους ελεύθερο για να συγκεντρώσουν
τις σκέψεις μιας ολόκληρης ζωής και να γράψουν κάτι που κάποιος
μπορεί και να διαβάσει — μια τυχαία ζαριά από την οποία υπάρχει η
πιθανότητα να βγει κάτι που να αξίζει; Γιατί να μην παραδεχτούμε
λοιπόν ότι δεν «πιστεύεται» απλώς από «παρατηρητές» ότι το Κο­
γκρέσο είναι λαϊκιστικό αλλά ότι είναι πράγματι λαϊκιστικό, εφόσον η
τεράστια πλειοψηφία των ψηφοφόρων τούς ανέβασε στα ανώτερα αξιώ­
ματα μέσω μιας λαϊκής ψήφου —κάτι που ο μελετητής της δημο­
κρατίας σίγουρα μπορεί να κατανοήσει;
Και γιατί να υπάρχει ανάγκη να συμβουλεύει κανείς τους θεράπο­
ντες του Ομήρου να «χρησιμοποιούν απλή γλώσσα»·,
Ο ΟΜΗΡΟΣ ΚΑΙ Ο ΠΑΡΑΞΕΝΟΣ ΚΪ ΚΛΟΣ
ΤΗΣ ΑΤΤΟΠΡΟΩΘΗΣΗΣ
Τι βρίσκεται πίσω από αυτή τη νέα έρευνα και γραφή που υπήρξε
τόσο θανάσιμη για τις Κλασικές Σπουδές; Κυρίως διαφθορά: επίδοξοι
επαναστάτες στη θεωρία που στην πράξη ήταν στο μεγαλύτερο μέρος
τους εντελώς παραδοσιακοί, καριερίστες και ελιτιστές. Η δεκαετία
του ’80 και η αρχή της δεκαετίας του ’90 υπήρξαν χρόνια μεγιστο­
ποίησης του κέρδους στην Αμερική τόσο για το φοιτητή όσο και για
τον καθηγητή. Στη δεκαετία του ’80 οι πιο φιλόδοξοι φοιτητές καυ­
χιούνταν, χωρίς ντροπή, ότι αμέσως μετά την αποφοίτησή τους είχαν
την πρόθεση να γίνουν ασφαλιστές, χρηματιστές, τραπεζίτες επενδύ­
σεων και άλλου είδους μεσάζοντες —οι παμπάλαιοι «δωρολήπτες»
της πόλης που περιγράφει ο Ησίοδος. Μαθήματα, τμήματα και ολό­
κληρες σχολές μέσα σε πανεπιστήμια εμφανίστηκαν για να ικανοποι­
ήσουν νέους πελάτες. Άραγε, από πολλά χρόνια, δεν είχαν επικρίνει
207
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
όσους ξεπλένουν χρήματα ο Σωκράτης και ο Ιησούς; Τώρα όμως
μαθητής και δάσκαλος στο πανεπιστήμιο ενώθηκαν ολόψυχα, με το
ζήλο του νεοφώτιστου, στη λατρεία του Χρυσού Μόσχου.
Ωστόσο οι Έλληνες πάντα αμφισβητούσαν τη σχέση μεταξύ αρε­
τής και χρήματος, εμπορίου και Ιδιότητας του πολίτη, και επιδίωκαν
να μεταδίδουν ανενδοίαστα μια δυσχερή ηθική οικονομία όπου μπο­
ρούσαν. Στη δεκαετία του ’80 όμως, οι Κλασικές Σπουδές (και, στην
πραγματικότητα, όλος ο ακαδημαϊκός κόσμος) επανεπινοήθηκε ως
ένας τόπος μειωμένου φόρτου μαθημάτων, εκτεταμένων αδειών, συμ­
μετοχής σε διάφορες «δεξαμενές σκέψης», συνεδρίων, επιχορηγουμέ-
νων εδρών, χρηματοδοτήσεων και μικροπολιτικών εξουσίας, συχνά
ωραιοποιημένων με ένα λούστρο σύμφωνης με τη μόδα αριστερίζου-
σας ιδεολογίας ή νεοσυντηρητικής περιφρόνησης ανάλογα με το κατά
πού φυσούσε ο άνεμος της ευμετάβλητης οικονομικής κατάστασης
και της πηγής της χρηματοδότησης.
Ελάχιστοι υποστήριζαν, όπως οι προκάτοχοί τους, ότι η κλασική
παιδεία θα μπορούσε να είναι «χρήσιμη» με μια ευρύτερη, ελληνική
έννοια, παρέχοντας δεξιότητες όπως η ανάγνωση, η γραφή, η λογική
σκέψη, ιδιότητες όπως η καρτερία, η υπερηφάνεια για τα επιτεύγμα­
τα, η αυτοσυγκράτηση, και αξίες όπως η ισονομία, η λογική συζή­
τηση, η απαίτηση για αλήθεια. Οι Κλασικές Σπουδές, παραδόξως,
καθοδηγούνταν τώρα από άτομα που έβλεπαν το χώρο ως άλλη μια
σκάλα μέσω της οποίας θα έμπαιναν στη σφαίρα κάποιας επαγγελ­
ματικής ελίτ. Οι κλασικιστές, ειρωνικά και υποκριτικά, ενώθηκαν με
τις άλλες «κοόρτεις» σε ολόκληρο το πανεπιστήμιο για να μετατρέ­
ψουν το σώμα των καθηγητών στο ανυπόληπτο τσούρμο που γνωρί­
ζουμε όλοι τόσο καλά. Αυτές είναι βαριές κατηγορίες, αλλά μια δειγ­
ματοληψία της συμπεριφοράς κορυφαίων κλασικιστών τις στηρίζει.
Ο κλασικιστής Ντέιβιντ Χάλπεριν, σε βιβλίο που έγραψε πρόσφα­
τα, μιας πληροφορεί ότι η καριέρα του δεν υπέστη ζημιά από τη
μήνυση που του έκανε συνάδελφός του ισχυριζόμενος ότι ο Χάλπεριν
ζήτησε από το Τεχνολογικό Ινστιτούτο της Μασαχουσέτης να πάρει
συνέντευξη από έναν υποψήφιο για να τον προσλάβει σε μια θέση,
επειδή ήταν ερωτευμένος μαζί του, και ότι ο Χάλπεριν παρενοχλούσε
208
ΙΙΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ -Κ Α Ι ΓΙΑΤΙ;
τους προπτυχιακούς φοιτητές. Αν και η υπόθεση διευθετήθηκε εξω-
δίκως, ο Χάλπεριν απαριθμεί τα σημάδια της επιτυχίας του: «Συνέ­
χισα να λαμβάνω επιχορηγήσεις. Οι προσκλήσεις που έλαβα για δια­
λέξεις δεν μειώθηκαν στην πραγματικότητα, τα έσοδά μου από τις
διαλέξεις αυξήθηκαν... Και το ΜΙΤ μου πρόσφερε δύο χρόνια άδεια με
γενναιόδωρες αποδοχές, μαζί με έναν προϋπολογισμό για έρευνα που
όμοιο του πιθανότατα δεν θα ξαναδώ ποτέ μου» (Ξα'ιηίΡοιιεαιιΙί, Νέα
Τόρκη, 1995, σ. 12). Η απαλλαγή από τη διδασκαλία με τη μορφή
επιχορηγήσεων, οι δεξαμενές σκέψης, οι θέσεις επισκέπτη καθηγητή
και τα συνέδρια για να γράφονται έργα όπως το 5αΐηί ΡοηοααΙί («Κατά
τη γνώμη μου, ο τύπος ήταν και γαμώ τους αγίους», σελ. 6) είναι
σημάδι μέγιστης επιτυχίας στις Κλασικές Σπουδές, ενώ παράλληλα
ελάχιστα λέγονται για τους φοιτητές του ή για την κατάσταση των
κλασικών γλωσσών ή για την κουλτούρα του ΜΙΤ.
Στην εισαγωγή μιας συλλογής κυρίως ξαναδημοσιευμένων δοκι­
μίων σχετικά με τον Όμηρο (57η§βη, Ηεΐ'οβχ, αηά Οοά$ ίη ίΗβ Οάγ83βγ,
Ί θακα, 1994) ο καθηγητής Τσαρλς Σίγκαλ του Χάρβαρντ ευχαρι­
στεί την Αμερικανική Ακαδημία στη Ρώμη, την Εθνική Επιχορήγηση
για τις Ανθρωπιστικές Σπουδές, το Κέντρο για Ανώτερες Σπουδές
στις Επιστήμες της Συμπεριφοράς και το Εθνικό Κέντρο Ανθρωπιστι­
κών Σπουδών για το χρόνο και τα χρήματα που του πρόσφεραν για
να γράψει ένα βιβλίο. Θα ήταν άραγε σκληρό ή άδικο να ρωτήσουμε
πόσες χιλιάδες δολάρια —μερικά από αυτά δικοί σας και δικοί μας
φόροι— επενδύθηκαν για να μην μπορέσει να διδάξει ούτε ένα ή δύο
μεταπτυχιακά σεμινάρια το χρόνο; Είναι να μας προκαλεί έκπληξη
που ο χώρος μας χάνει υποστηρικτές, όταν αυτό το ίδιο άτομο προή-
δρευε όχι μόνο του επαγγέλματος, ως πρόεδρος της Εθνικής Ένω­
σης των Κλασικιστών, αλλά και του Φόρουμ για τη Μεταπτυχιακή
Εκπαίδευση σε ένα Μεταβαλλόμενο Επάγγελμα στο εθνικό συνέδριο;
Τι πρέπει, να γελάσουμε ή να κλάψουμε; Ποιος θα αστυνομεύσει την
αστυνομία; Θα ήταν καλύτερα — και τώρα πρέπει να είμαστε ειλικρι­
νείς — εκείνο το φόρουμ να είχε τίτλο Φόρουμ για το Εξαφανιζόμενο
Καθηγητικό Προσωπικό ενός Εξαφανιζομένου Επαγγέλματος. Άρα­
γε είναι σκληρό ή άδικο να υποστηρίξουμε ότι η μισή από αυτή την
209
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
ενέργεια και επιχορήγηση θα μπορούσε να έχει διοχετευτεί προς την
προπτυχιακή εκπαίδευση, με τελικό κέρδος, όχι απώλεια, για το γε­
νικό ενδιαφέρον προς τους Έλληνες;
Τα κίνητρα πίσω από μια τέτοια ανελλήνιστη συμπεριφορά είναι
ξεκάθαρα. Προφανώς δεν φτάνει κανείς στα κορυφαία μιας πανεπι­
στήμια, πολύ περισσότερο στην προεδρία της Αμερικανικής Φιλολο­
γικής Ένωσης, διερευνώντας όλη του τη ζωή την ελληνική σοφία με
προπτυχιακούς φοιτητές ούτε εξηγώντας τους Έλληνες στο ευρύ κοινό
ή διδάσκοντας το μη παραδοσιακό. Κατά κάποιο τρόπο, η αναρρίχη­
ση σ’ ένα ελιτίστικο πανεπιστήμιο, όχι η διδασκαλία των Ελλήνων
στους Αμερικανούς, έχει γίνει ο στόχος των περισσότερων φιλελλήνων
στις τελευταίες ώρες των Κλασικών Σπουδών. Το να διδάσκεις καλά
ή να γράφεις προσιτά για την κλασική αρχαιότητα μετράει πολύ λίγο
στην ανανέωση της θητείας, στην προαγωγή και στην πρόοδο της
καριέρας σου στις Κλασικές Σπουδές. Στην πραγματικότητα, θεω­
ρούνται μελανά σημεία στην καριέρα κάποιου· η δυσάρεστη οσμή του
«λαϊκιστή» δεν μπορεί ποτέ να απαλειφτεί εντελώς από το βιογρα-
φικό τού συγγραφέα. Ο Σλίμαν, ο Έβανς (που αποκάλυψε το μινωικό
πολιτισμό στην Κρήτη) και ο Βέντρις —κανένας από τους οποίους
δεν υπήρξε κλασικιστής — υποδηλώνουν ότι αυτό δεν ίσχυε πάντα
στο επάγγελμά μας. Συχνά, λοιπόν, αποτέθηκε στα χέρια των «ερα­
σιτεχνών», στα χέρια των Ντέιβιντ Ντένμπι του κόσμου, ο οποίος,
όταν επέστρεψε στο κολέγιο στα σαράντα του για να διαβάσει την
Ιλιάδα, έγραψε με πάθος για την ομορφιά και την καθαρή, υπαρξιακή
της πρόκληση στο Νιου Γιόρκερ, να μεταλαμπαδεύσουν τη φλόγα.
Στον ακαδημαϊκό κόσμο, ωστόσο, η πανεπιστημιακή καριέρα, ο
ρΓΟ ίοιτηα τίτλος του ακαδημαϊκού «κλασικιστή», ορίζουν τώρα έναν
άνθρωπο ως μελετητή των Ελλήνων. Σκεφτείτε την πρόσφατη ένορ­
κη κατάθεση στο δικαστήριο της γνωστής κλασικίστριας Μάρθα Νουσ-
μπάουμ. Στην προσπάθεια να μειώσει το κύρος ενός άλλου μελετη­
τή των Ελλήνων, του Ντέιβιντ Κοέν, του οποίου η μαρτυρία διέψευδε
τη δική της, η καθηγήτρια Νουσμπάουμ υποστήριξε ότι «ο Κοέν...
δεν είναι κλασικιστής. Ποτέ δεν προσελήφθη από τμήμα Κλασικών
Σπουδών και δεν είναι μέλος της Αμερικανικής Φιλολογικής Ένωσης...
210
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ -Κ Α Ι ΓΙΑΤΙ;
Είναι καθηγητής στο τμήμα Ρητορικής, με πτυχίο στα Νομικά»
(από το Αεαάβηιίε Ομβ$ύοη$, τ. 7, Φθινόπωρο 1994, σ. 33). Το κατά
πόσον έχει κάποιος γνώσεις γύρω από τους Έλληνες καθορίζεται
πλέον από την ιδιότητα του μέλους μιας επαγγελματικής οργάνωσης,
μιας οργάνωσης της οποίας την ακεραιότητα ελέγξαμε λίγο πριν. Το
κατά πόσον γνωρίζει κάποιος ή όχι τη γλώσσα των Ελλήνων εξαρ-
τάται από το αν διδάσκει σε Τμήμα Κλασικών Σπουδών. Αλλά και
πάλι, είναι αληθινές αυτές οι διαμαρτυρίες; Τπήρξαν ποτέ ειλικρινείς;
Λίγο μετά την κατάθεσή της ότι τα διαπιστευτήρια κάποιου στο
χώρο των Κλασικών Σπουδών πρέπει να εξισώνονται με τον τόπο
διορισμού, η ίδια η κλασικίστρια Νουσμπάουμ ανέλαβε μια ακόμη πιο
επικερδή εργασία στο πανεπιστήμιο του Σικάγου, στις σχολές της
Νομικής και της Θεολογίας.
Σπανίως, σ’ αυτούς τους καιρούς της περικοπής των προϋπολογι­
σμών, βρίσκουμε κάποια δημόσια ομολογία των αληθινών προτεραιο­
τήτων στο χώρο μας τόσο ειλικρινή όσο, για παράδειγμα, οι πρόσφα­
τες διαμαρτυρίες ενός καθηγητή κορυφαίου πανεπιστημίου, του Ντέι­
βιντ Κόνσταν, ενός από τους δύο υποψηφίους, την εποχή που γραφό­
ταν τούτο το βιβλίο, για την προεδρία της Αμερικανικής Φιλολογικής
Ένωσης. Ο καθηγητής Κόνσταν επιμένει ειλικρινά ότι το αληθινό
«πρόβλημα» στις Κλασικές Σπουδές είναι ότι «μικρόνοες πρυτάνεις,
πρόεδροι κολεγίων και νομοθέτες (με τη συνεργασία κάποιου αριθμού
μελών του καθηγητικού προσωπικού) σε όλο και περισσότερα κολέ­
για και πανεπιστήμια προσπαθούν να αυξήσουν το φόρτο διδασκαλίας
και να αφαιρέσουν χρόνο από την έρευνα...» (ΟΙαχχϊοαΙΨοΓίά 89, 1995,
σ. 32). Επιμένει ότι οι κλασικιστές οφείλουν «να αγωνιστούν για πε­
ρισσότερο χρόνο έρευνας» προκειμένου να κάνουν δημοσιεύσεις σχε­
τικά «με τους ρόλους των γυναικών ή τη δουλεία ή τη σεξουαλικότητα
στην αρχαιότητα» και ότι πρέπει «να απαιτήσουμε σεβασμό για τέ­
τοιου είδους εργασία και για το χρόνο που απαιτεί». Πολλοί κλασικι­
στές σε μεγάλα πανεπιστήμια πραγματικά το πιστεύουν: οι καθηγη­
τές των Ελληνικών και των Λατινικών πάσχουν από υπερβολικά λί­
γες ακαδημαϊκές δημοσιεύσεις, όπως το ΟΗΐΙάΙ&βΑΜΙΙβζ, από υπερ­
βολικά πολλές ώρες διδασκαλίας, από υπερβολικά λίγα άρθρα, όπως
211
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
το «8ΐαηάΐη§ Βγ Λε δίαΛηΐ08: ΤΙιε Οεαίΐοη οί δεχιΐίΐΐ Ιίΐεοΐο^γ ΐη Λε
Οώ?8$βγ», και από υπερβολικά πολλούς φοιτητές. Άλλες πενήντα ά­
δειες μετ’ αποδοχών για να γραφτούν άλλα δέκα βιβλία όπως το
8ΪΓ6Π 5οη§$: ΟβηάβΓ, Αιιάίβηεβς, αηά Ναπαίοη ΐη ίΗβ Οάγζχβγ ίσως να
ξαναζωντανέψουν το χώρο μας.
Οι περισσότεροι ακαδημαϊκοί δάσκαλοι, αντίθετα με τον καθηγητή
Κόνσταν, συνήθως έχουν αρκετό νιονιό για ν’ αποφύγουν να παραπο-
νεθούν δημοσίως για το γεγονός ότι διδάσκουν σε μια δυο πολυπληθείς
τάξεις το χρόνο και κάνουν ένα δυο μεταπτυχιακά σεμινάρια σχετικά
με την ακατανόητη έρευνά τους, που τους δίνει το δικαίωμα να διεκδι-
κούν μια τόσο γενναία «μπάζα» είτε από το δημόσιο κορβανά είτε
από τις τσέπες των καταχρεωμένων γονιών και φοιτητών —ιδιαίτε­
ρα όταν τόσοι πολλοί από τους νεότερους συναδέλφους τους επιθυ­
μούν διακαώς δουλειά που όμως δεν βρίσκουν. Δεν χωράει αμφιβολία
ότι έχουν απαιτήσει (και αποκτήσει) «χρόνο» για τέτοιου είδους έ­
ρευνες, αλλά η αναζήτηση του «σεβασμού» προσθέτει και την ύβρη
στη βλάβη.
Όταν μπεις στο φαύλο κύκλο της αυτοπροώθησης (η απαλλαγή
από τη διδασκαλία παράγει ένα ακόμη ακατανόητο άρθρο που εξα­
σφαλίζει χρηματοδότηση η οποία κερδίζει κι άλλο χρόνο απαλλαγής
από τη διδασκαλία για το αναδημοσιευόμενο άρθρο ως κεφάλαιο βι­
βλίου, έτσι ώστε να διδάσκονται λίγοι και να διαβάζουν λιγότεροι),
απαιτείται η θυσία της ευρείας επιστημοσύνης και της διδασκαλίας.
Χαρακτηριστική είναι η στάση του καθηγητή Ουίλιαμ Μ. Κάλντερ,
όπως αποκαλύπτεται στο εγκώμιο που πλέκει για τον αγαπημένο
του καθηγητή: «Μολονότι οι διαλέξεις του ήταν ιλαρότατες, η διδα­
σκαλία έμοιαζε να είναι μια παύση από κάτι πιο σημαντικό. Δίδασκε
Τρίτη και Πέμπτη και ακύρωνε όλα τα μαθήματα του Σαββάτου. Οι
ώρες γραφείου του ήταν από τις 12.00 ως τις 12.05^τα Σάββατα
στο Γουάιντενερ Στακς, όπου οι προπτυχιακοί φοιτητές απαγορευόταν
να μπουν. Στο πρώτο μάθημα δήλωσε: “Το τηλέφωνό μου είναι μόνο
για τους ανωτέρους μου, τους συναδέλφους μου και τους λίγους φί­
λους μου”» (ΟΙαχχΐβαΙ Οηίΐοοίί 70, 1992, σ. 8). Μέχρι σήμερα, μας
διαβεβαιώνουν, ο καθηγητής Κάλντερ «ξαφνιάζεται» από τηλεφω-
212
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ - Κ Α Ι ΓΙΑΤΙ;
νήματα φοιτητών. Αλλά γιατί ένας κλασικιστής επαινεί κάποιον που
βρίσκεται για πέντε λεπτά στο γραφείο του, σε ένα χώρο όπου απα­
γορεύεται να μπουν προπτυχιακοί φοιτητές;
Ο φιλόδοξος κλασικιστής πρέπει να βρει κάτι εντυπωσιακό και
καινοφανές να γράψει, κάτι που να ξαφνιάζει- πάνω του θα στηριχτεί
για να επαναλάβει τα όσα έχει ήδη δημοσιεύσει και όχι τα μαθήματα
που δίδαξε. Από την άλλη, για να πούμε τη μαύρη αλήθεια, τα πε­
ρισσότερα απ’ όσα μπορούν να γίνουν από ευφυείς, έγκριτους μελετη­
τές που διαθέτουν κοινό νου έχουν, κάποια στιγμή μέσα στα τελευ­
ταία 2.500 χρόνια, ήδη γίνει. Όλα σχεδόν τα σημαντικά κείμενα του
αρχαίου κόσμου έχουν κυκλοφορήσει σε δόκιμες εκδόσεις. Οι δεκάδες
κριτικές εκδόσεις των κλασικών κειμένων —Οξφόρδης, Κέμπριτζ,
Τόιμπνερ, Λόεμπ, Μπιντέ, για να περιοριστούμε σ’ αυτές — είναι σή­
μερα σχεδόν πανομοιότυπες για την πλειονότητα των αρχαίων συγ­
γραφέων. Τα αγγεία απογράφτηκαν, οι επιγραφές δημοσιεύτηκαν, οι
σημαντικές περιοχές ανασκάφτηκαν, τα ευρήματα τα>ν περασμένων
δεκαετιών ξαναμελετήθηκαν και ξανακοσκινίστηκαν όσες φορές εμ­
φανίστηκε η όποια κληρονόμος με τα ανάλογα χρήματα. Ο Καίσαρ
έγινε άγιος, φονιάς και μετά πάλι ήρωας. Οι Αθηναίοι έγιναν υψηλό-
φρονες αποικιστές, αδηφάγοι ιμπεριαλιστές και μετά πάλι υψηλόφρο-
νες αποικιστές. Ο Προμηθέας, ιδιαίτερα πολύμορφος για κάποιον αλυ­
σοδεμένο σε βράχο επί δεκατρείς γενιές, πέρασε από τις ιδιότητες
του κλέφτη, του σωτήρα, του κορόιδου, του μάρτυρα για να ξαναγυ-
ρίσει σ’ αυτή του κλέφτη. Πόσα αποσπάσματα του Μένανδρου ή του
Δίφιλου —των «σίριαλ» του ελληνιστικού κόσμου— μας περιμένουν
ακόμη θαμμένα στην άμμο της Αίγυπτου; Πόσα ακόμη θέλουμε;
Περιμένουμε στ’ αλήθεια να ανακαλύψουμε είκοσι ένα επί πλέον βι­
βλία του μυθιστορήματος του Πετρώνιου; Αυτοί που συναρμολογούν
κομμάτια χαρτιού, αγγείων και πέτρας —και των εγκεφάλων των
επιστημόνων μας — επιδιορθώνουν ολοένα περισσότερα ψήγματα ολο­
ένα λιγότερο σημαντικών λειψάνων. Ο υπολογιστής έχει αντιπαρα-
βάλλει κάθε αρχαία λέξη, κάθε σύγχρονο άρθρο και βιβλίο, ώσπου
πια η όρεξή του για ταξινόμηση σχεδόν κορέστηκε κι οι δυνατότη­
τες παραλλαγής του στο αναμάσημα σχεδόν εξαντλήθηκαν. Το σώμα
213
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
της γραμματείας έχει παγώσει. Σπανίως πλέον διαστέλλεται ή συ­
στέλλεται, το μόνο που συμβαίνει είναι να χρωματίζεται λεπτομερέ­
στερα, να τεμαχίζεται και να σκαλίζεται.
Πότε πότε, μια νέα προσέγγιση ή η αποκάλυψη κάποιου νέου στοι­
χείου προκαλούν συγκινήσεις: ένα νέο απόσπασμα του Αρχίλοχου,
ένας λανθασμένος ισχυρισμός περί της ανακάλυψης του τάφου του
Αλεξάνδρου, ακόμη μια (είναι δυνατόν;) ερμηνεία της τραγικής ερω­
τικής ιστορίας της Διδούς, άλλη μια ανακάλυψη κάποιου κλεμμένου
κομματιού από τη ζωφόρο του Παρθενώνα, άλλο ένα ακρωτηριασμένο
μπρούντζινο άγαλμα που ανασύρθηκε από το βυθό της Μεσογείου ή
μια ακόμη θεώρηση της προέλευσης της πόλεως. Αλλά ακόμη κι αν
ο ισχυρισμός είναι νόμιμος, τα γεράκια δεν αργούν να πέσουν πάνω
στο φρεσκοσφαγμένο κουφάρι, να το διεκδικούν για δικό τους και να
μην αφήσουν κοκαλάκι. Οι θρασύτεροι καριερίστες κουρσεύουν απο-
σπάσματα, λαφυραγωγούν ιδέες και μετά καλύπτουν τα ίχνη τους
πετώντας εκείνον που τα ανακάλυψε σε μια υποσημείωση.
Με δυο λόγια, ο φιλόδοξος ερευνητής των Κλασικών δεν μπορεί
πια να βρει κάτι θεαματικό να κάνει. Μόνο μικρούτσικα, σχεδόν αδιό­
ρατα βήματα μπορούμε να κάνουμε, όχι επιδεικτικά άλματα. Είναι
πράγματι σημαντικά βήματα —η πρόοδος σε οποιοδήποτε πεδίο έρ­
χεται με απειροστές αυξήσεις —, αλλά δεν περιέχουν κανένα στοιχείο
που να δίνει τη δυνατότητα στον ανελισσόμενο επαγγελματικά να
μπει θεαματικά στο δρόμο της επιτυχίας, τη στιγμή που αυτό ακριβώς
απαιτεί πλέον η νέα συντεχνιακή ιδεολογία του πανεπιστημίου. Υπάρ­
χουν πράγματι ελάχιστα στοιχεία για να οικοδομήσει κανείς μια με­
γαλόπρεπη καριέρα που θα τον λυτρώσει από την τάξη, στον τομέα
μας δεν υπάρχουν νέα γονίδια ούτε νέα μη ρυπογόνα αέρια ούτε ψυ­
χρή πυρηνική σχάση.
Το μόνο που απομένει στον καριερίστα κλασικιστή είναι να παίζει
το παιχνίδι του θεωρητικού, να επανεφευρίσκει τους Έλληνες και
τους Ρωμαίους κάθε χρόνο, να ντύνει τον Όμηρο ως τραβεστί φέτος
το φθινόπωρο, ως λογιστή που αθροίζει συλλαβές του χρόνου την ά­
νοιξη. Για να γίνει κάτι άλλο, κάτι πραγματικά σπουδαίο, για να
συνταιριαστεί πέτρα με κείμενο, για να συνδυαστεί πάπυρος με νόμι-
214
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ -Κ Α Ι ΓΙΑΤΙ;
σμα, για να γίνει κατανοητή κάποια ευγενής, μεγάλη ιδέα από το
μαραγκό, το δάσκαλο και τον οδοντογιατρό, θα χρειαζόταν κάποιος
λόγιος του δέκατου όγδοου ή δέκατου ένατου αιώνα, όπως ο Γκί-
μπον, ο Μόμσεν ή ο Γκρότε. Έπρεπε να είναι άνθρωποι της δράσης,
του πολύπλευρου διαβάσματος, με πάθος και προκαταλήψεις, «υπο-
θέτοντες» και «γενικευτές», με άλλα λόγια που, όπως ο Όμηρος,
σπάνια σκύβουν, ζουν έξω από το πανεπιστήμιο και σε κάθε περίπτω­
ση δεν βγαίνουν από τα σύγχρονα αμερικανικά διδακτορικά προγράμ­
ματα. Στην πραγματικότητα, οι περισσότεροι κλασικιστές υποπτεύ­
ονται ότι εκείνοι που συζητούν για μεγάλες ιδέες δεν υπερασπίζονται
«τίποτε άλλο παρά τη λαϊκή φρασεολογία για ηθικές κοινοτοπίες»,
όπως τονίζει για μια ακόμη φορά ο καθηγητής Κόνσταν (ΟΙα^ίοαΙ
Ψ ογΜ 89.1, Σεπτέμβριος/Οκτώβριος 1995, σ. 33).
Η ασχετοσύνη, η ασυναρτησία και η επαγγελματική αυτοπροώ­
θηση έχουν γίνει αδερφοποιτοί σε μια διεστραμμένη συμφωνία αυτο­
κτονίας: όσο πιο ακαταλαβίστικη η έρευνα, τόσο πιο απόκρυφα εκ­
φράζεται, τόσο λιγότερο νόημα έχει για οποιονδήποτε έξω από την
κλίκα των «ειδικών» και τόσο το καλύτερο για την καριέρα κάποιου.
Τι παράξενος κύκλος! Ανανέωση της θητείας, προαγωγές, άδειες,
μισθός, διαλέξεις σε άλλα πανεπιστήμια, θέσεις σε εκδοτικά συμβού­
λια, γόητρο, είναι η ευτελής ανταμοιβή για την ολική καταστροφή
της ελληνικής σοφίας. Έχουμε χάσει κάθε αληθινό διανοητικό ή
εκπαιδευτικό στόχο: να διερευνούμε, να κατανοούμε, να εξηγούμε, να
αναλύουμε —και ναι, να προσηλυτίζουμε, να μυούμε. Ελάχιστοι μονο­
μάχοι μέσα στις μικροσκοπικές και αυτοκαθοριζόμενες ερευνητικές
μας αρένες, έχουμε χάσει πλέον το ενδιαφέρον ακόμη και των πιο
αιμοδιψών θεατών.
Τούτος ο κύκλος είναι κατά κύριο λόγο φαινόμενο της δεκαετίας
του ’80 και των αρχών της δεκαετίας του ’90. Η τραγική ειρωνεία
εδώ, όπως επισημαίνεται τόσο παραστατικά από τη νέμεση των κλα­
σικιστών Καμίλ Πάλια, είναι ότι πολλοί ακαδημαϊκοί, οι αριστερίζο-
ντες κυρίως, αποδοκίμαζαν επί δώδεκα χρόνια το ρεϊγκανισμό, υιοθε­
τώντας παράλληλα τις μεθόδους του Ρέιγκαν στην προσωπική τους
καριέρα: τώρα τα πάντα πρέπει να αποδομηθούν εκτός από τα βιο-
215
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
γραφικά σημειώματα. Οι υπέρμαχοι της ισοπέδωσης καυχιούνταν ότι
ελάχιστοι μόνο μπορούν να εμβαθύνουν στις εκλεπτυσμένες θεωρίες
τους. Εδώ, παραδόξως, βρίσκεται εκείνο που συνδέει στενότερα τους
«Υψηλούς Κλασικιστές»: περιφρονούν το μέσο φοιτητή —κι ολόκληρη
τη μεσαία τάξη, εδώ που τα λέμε. Ωστόσο, αυτοί οι φοιτητές, που
εργάζονται στα φαστφουντάδικα για να εξοικονομήσουν τα δίδακτρά
τους, αποτελούν την τεράστια πλειοψηφία των φοιτητών στα κολέγια
και στα πανεπιστήμιά μας, και σπάνια έρχονται σε επαφή με τους
Έλληνες.
Πότε πότε, σπάνια βεβαίως, κάποια επιθανάτια εξομολόγηση είναι
πιο ειλικρινής από το αναμενόμενο και αποκαλύπτει τον ολοένα αυξα­
νόμενο αμοραλιστικό καριερισμό του χώρου μας με εκπληκτική διαύ­
γεια. Η αυτοβιογραφία ενός καθηγητή των Ελληνικών που εκδόθηκε
πρόσφατα, για παράδειγμα, έφτασε μέχρι τις πρώτες σελίδες των
εφημερίδων. Το 1985, ο σερ Κένεθ Ντόβερ, διάσημος κλασικός λό­
γιος, τέλειος γνώστης του ελληνικού συντακτικού και της γραμματι­
κής, ευνοούμενος των προγραμμάτων «μελετών φύλου», επισκέπτης
καθηγητής και φιλοξενούμενος ομιλητής που τιμούσαν και διεκδικού-
σαν όλες οι αξιοσέβαστες αμερικανικές σχολές Κλασικών Σπουδών
επί τρεις δεκαετίες —άνθρωπος τον οποίο η βασίλισσα Ελισάβετ Β'
έχρισε ιππότη για την έρευνά του γύρω από τους αρχαίους Έλλη­
νες— συμπέρανε ότι ο συνάδελφός του στην Οξφόρδη, ο ιστορικός
Τρέβορ Άστον, έπρεπε απλούστατα να πεθάνει:
Για μένα ήταν πια ξεκάθαρο ότι ο Τρέβορ και το Κολέγιο έπρεπε με
κάποιο τρόπο να χωριστούν, και το πρόβλημά μου ήταν τέτοιο που
ένιωσα υποχρεωμένος να προσδιορίσω με κτηνώδη ειλικρίνεια: πώς
να τον σκοτώσω χωρίς να μπω σε μπελάδες.
ΜαΓξίηαΙ ϋοηυηβηί: Α ΜβιηοΐΓ, Λονδίνο, 1994, σ. 228
Στο κάτω κάτω, ο Ντόβερ είχε αποφασίσει ότι ο Άστον ήταν ταρα-
ξίας, δικομανής, αυτοκαταστροφικός αλλά και Ανώτερο Στέλεχος και
Αρχειοφύλαξ του πανεπιστημίου, διέθετε «αφάνταστο κυνισμό» και
ήταν γνωστό ότι μεθούσε και κατέστρεφε τη νηφαλιότητα της «πε­
ρίοπτης τραπέζης» του Ιδρύματος. Έτσι λοιπόν, ο σερ Κένεθ, ένας
216
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ -Κ Α Ι ΓΙΑΤΙ;
από τους πιο έγκριτους και σεβαστούς λογίους του χώρου μας, που
έγραψε ένα βιβλίο για την ελληνική ομοφυλοφιλία το οποίο εγκω­
μιάστηκε πολύ, μας λέει ότι σχεδίαζε να διαπράξει φόνο «διά παρα-
λείψεως» — «Ας πούμε ότι μου τηλεφωνούσε και μου έλεγε ότι είχε
πάρει πολύ μεγάλη δόση, δεν θα μπορούσα άραγε να μην κάνω τί­
ποτα;»— τελικά όμως αποφάσισε να μην εφαρμόσει αυτού του εί­
δους την απραξία:
Υπήρχε επίσης ένα συνειδησιακό θέμα- δεν είχα ενδοιασμούς στο να
προκαλέσω το θάνατο ενός καθηγητή από την ανυπαρξία του οποίου
το Κολέγιο θα ωφελούνταν, αλλά δίσταζα μπροστά στην προοπτική
να παραπλανήσω την κρίση ενός ιατροδικαστή του οποίου ο λόγος
ύπαρξης είναι να ανακαλύπτει την αλήθεια.
Ό.π., σ. 229
Ο φόβος του Ντόβερ για το νόμο προφανώς δεν τον εμπόδισε από
του να διαπράξει ψυχολογική δολοφονία. Όταν ο Άστον εξέφρασε μια
συναισθηματική αδυναμία στην επόμενη συνάντησή τους, ο Ντόβερ
καυχιέται ότι ο συνάδελφός του «μου έβαλε ένα στιλέτο στο χέρι,
που χρησιμοποίησα χωρίς δεύτερη σκέψη πολύ πιο αποτελεσματικά
απ’ όσο θα μπορούσα να έχω επιτύχει με υπολογισμό». Ένας συν­
δυασμός από δυσφημιστικές επιστολές, ταπεινωτικές αποκαλύψεις και
πρωτότυπες απειλές έκαναν τη ζωή της νέμεσής του που υπέφερε
από κλινική κατάθλιψη όσο πιο δύσκολη γινόταν. Όταν τον Οκτώ­
βριο της ίδιας χρονιάς ο απελπισμένος ακτιβιστής κατάπιε μια χού­
φτα χάπια μαζί με αλκοόλ για να δώσει τέλος στη ζωή του, ο σερ
Κένεθ αντέδρασε με ένα φριχτό αλλά ψυχρά προβλέψιμο τρόπο, αντι-
παραθέτοντας αδιάφορα το θάνατο κάποιου άλλου με την κατάσταση
τις δικής του καριέρας:
Το άλλο πρωί ξύπνησα από ένα πολύωρο και βαθύ ύπνο και κοίτα­
ξα από το παράθυρο τον κήπο. Δεν μπορώ να πω με σιγουριά ότι ο
ήλιος έλαμπε, εγώ όμως έτσι ένιωθα. Είπα αργά στον εαυτό μου:
«Ημέρα Πρώτη του Πρώτου Έτους της Μετα-αστόνιας Εποχής».
Για λίγη ώρα μάλιστα μετάνιωνα για την απόφασή μου να αποσυρ­
θώ το 1986.
Ό. π. , σ. 230
217
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
Ακόμη και μετά το δυσάρεστο θάνατο του Άστον δεν υπάρχουν τύψεις
από τον κορυφαίο κλασικιστή μας, μόνο σκέψεις του οηγ5η$ Ηοηοηιηι.
Η ύπουλη επίθεση του Ντόβερ και η ρηχή του ειλικρίνεια δεν είναι
η πρόσωπο με πρόσωπο αντιμετώπιση και εντιμότητα που απαιτούν
οι αρχαίοι Έλληνες, αλλά ένα ιδιαιτέρως αποκρουστικό παράδειγμα
σύγχρονης ακαδημαϊκής ανανδρίας (η μεταφορά που προτιμάει είναι
το στιλέτο)*.
Ποια ήταν η επίσημη αντίδραση των κλασικιστών σ’ αυτές τις
νεκρόσυλες αποκαλύψεις ενός κορυφαίου συναδέλφου τους; Ας επι-
στρέψουμε στην καθηγήτρια Νουσμπάουμ, καθηγήτρια τώρα Δικαί­
ου και Δεοντολογίας, που μας καθησυχάζει λέγοντάς μιας να μην
ανησυχούμε, προσθέτοντας ότι ο Ντόβερ επίσης «χαρακτηριστικά...
δεν έχει ηθικό κα)λυμα στο να απολαμβάνει τη σκέψη του να γίνει η
αιτία του θανάτου του Άστον, αλλά αποκλείει το να πει ψέματα στον
ιατροδικαστή», ότι δεν ήταν αντίθετος στη «σκληρότητα και τη βία
των Ναζί καθαυτή, αλλά... στον πόλεμό τους εναντίον του ορθολο­
γισμού», ότι δεν ήταν αντίθετος στο γεγονός ότι ο Άντονι Μπλαντ
είχε συμπράξει στο φόνο Βρετανών πρακτόρων, αλλά στο ότι είχε
υποστηρίξει ένα καθεστώς εχθρικό προς την αλήθεια (Αήοη, Χειμώ­
νας 1997, σσ. 149-160). Ανεξήγητο; Μαθαίνουμε επίσης ότι η ίδια
αυτή κυρία που υπογράφει την κριτική είχε συγγράψει στο παρελθόν
μια εργασία μαζί —με ποιον φαντάζεστε;— με τον καθηγητή Ντό­
βερ για να υπερασπιστεί τη δική της εμφάνιση στο δικαστήριο, ότι
είχε ζητήσει την προσωπική υποστήριξη του Ντόβερ κατά τη διάρ­
κεια της ίδιας αυτής δίκης, όπου αμφισβητούνταν η δική της φιλα­
λήθεια, ότι είχε διαβάσει και κάνει μια πρώτη επιμέλεια της αυτο­
βιογραφίας του στο σπίτι του Ντόβερ και ότι είχε ζητήσει από τον
καθηγητή Ντόβερ να σχολιάσει ένα προηγούμενο προσχέδιο της κρι­
τικής της για την αυτοβιογραφία του προτού τη δημοσιεύσει. Ακόμη
* Φαίνεται πως τελευταία είναι της μόδας να επιθυμούν οι κλασικιστές το θάνατο
των ανταγωνιστών τους. Πρόσφατα, για παράδειγμα, ο κλασικιστής Ντέιβιντ
Χάλπεριν εύχεται τον όλεθρο ενός άλλου λογίου, του Τζέιμς Μίλερ, στην κριτική
που κάνει στη βιογραφία του Μισέλ Φουκό που συνέγραψε ο δεύτερος.
218
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ - Κ Α Ι ΓΙΑΤΙ;
και στον μακροσκοπικό, αιμομεικτικό και σε αποσύνθεση κόσμο των
Κλασικών Σπουδών, εξακολουθούμε να έχουμε απαίτηση από τους
διανοούμενους και καθηγητές δεοντολογίας να κρίνουν έντιμα, να έ­
χουν αρκετό θάρρος, ώστε να μη ζητούν την έγκριση της κριτικής
τους εκ των προτέρων από τους κρινόμενους, και βεβαίως να μη
συγχέουν την αλήθεια με την ευθύτητα, όπου η αλήθεια, όπως μας
υπενθυμίζει ο Πλάτων, είναι μια ηθική, μια θεϊκή ιδέα, όχι του είδους
της κακόγουστης ειλικρίνειας του Ντόβερ και της εξομολόγησης της
αμαρτίας στο παρά πέντε.
Αν θέλετε να μάθετε γιατί η ελίτ του έθνους μας δεν έχει ηθική,
γιατί οι δικηγόροι, οι γιατροί, οι πολιτικοί, οι δημοσιογράφοι και οι
μεγιστάνες των επιχειρήσεων εξισώνουν τη συγκέντρωση στοιχείων
με τη γνώση, την ειλικρίνεια με την αλήθεια, την κληρονομημένη
δύναμη με τη δικαιοσύνη, τους τίτλους και τα κοστούμια με την αξι­
οπρέπεια και το κεφάλαιο με το ταλέντο, γιατί δηλαδή δεν γνωρίζουν
το παραμικρό για την ελληνική σοφία, πρέπει να κοιτάξετε τους μέ-
ντορες που τους εκπαίδευσαν και τους έδωσαν τα πτυχία τους.
ΧΑΜΕΝΕΣ ΕΥΚΑΙ ΡΙ ΕΣ
Η ζημιά που έχει γίνει στους Έλληνες δεν είναι, όπο>ς είδαμε, απλώς
θέμα ποσοστών που δεν αποδόθηκαν στους Έλληνες που έχουν ισο­
πεδωθεί, σκοπίμως υποβιβαστεί και παρανοηθεί ως όμοιοι και σε κα­
μιά περίπτωση καλύτεροι από τους φαραώ, τους ανακτορικούς ευ­
νούχους και τους δουλοπάροικους. Ούτε το έγκλημα είναι απλώς η
διεξαγωγή έρευνας που είναι άχρηστη, μη αναγνώσιμη και αντίθετη
προς το ήθος του κλασικού κόσμου. Γπάρχει και το χειρότερο —υπό
μία έννοια— αμάρτημα της παράλειψης καθήκοντος. Η βιομηχανία
των δημοσιεύσεων έχει ένα αντίτιμο: για κάθε άρθρο και βιβλίο που
γράφεται, εκατοντάδες φοιτητές δεν διδάσκονται, ενώ ελάχιστα γρά­
φονται που να υπενθυμίζουν στον αναγνώστη το ρόλο που θα μπο­
ρούσαν να παίξουν οι Έλληνες στη ζωή μας. Εμείς, οι σιωπηλοί
219
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
κλασικιστές, ακολουθήσαμε έναν πολύ μικρό πυρήνα στη λήθη όπου
κανείς δεν μπορεί να διαβάσει αυτά που γράφουμε, να καταλάβει αυ­
τά που λέμε ή να νιώσει άνετα με την παρουσία μας —και όλα αυτά
για λίγα αργύρια.
Αντί να διδάξουμε στην εταιρεία το ισονομικό ήθος των Ελλήνων,
διδαχτήκαμε εμείς στο πανεπιστήμιο από τη συντεχνιακή Αμερική,
με καταστροφικές συνέπειες. Οι διευθυντές μας («αξιωματούχοι», όχι
πλέον λόγιοι) δικαιολόγησαν τις τεράστιες αυξήσεις τους βάσει του
ότι τώρα διοικούν μια «επιχείρηση» (όχι πια πανεπιστήμιο) με «μι­
σθοδοσία» (αμοιβές καθηγητών) που φτάνει πλέον τα εκατομμύρια,
ότι διοικούν ένα «συγκρότημα» και μια κτηματική περιουσία (όχι
πια το γυμναστήριο, τη βιβλιοθήκη ή τα ανοιχτά γήπεδα) αξίας εκα­
τομμυρίων και προσφέρουν ένα «προϊόν» που έχει μεγάλη ζήτηση
από τους «καταναλωτές» (αν δεν καταλάβατε, πρόκειται για το πτυ­
χίο και τους φοιτητές). Πολλά θα μπορούσαμε να μάθουμε κατά τη
δεκαετία του ’80 από τους Έλληνες και να έχουμε αποφύγει μεγάλο
μέρος της δυστυχίας που μας έφερε η τρέλα της νοοτροπίας του «ο
νικητής τα παίρνει όλα». Ολόκληρη η δομή της κλασικής πόλης-
κράτους υπήρξε ισονομική. Ακόμη και η πρωιμότερη και πιο ιεραρχι­
κή ολιγαρχία και τιμοκρατία είχαν στοιχεία κοινοκτημοσύνης. Το ση­
μείο εστίασης των αρχαίων φιλοσόφων δεν ήταν το αν έπρεπε να
υπάρχει κάποιο είδος ισότητας, αλλά το ως πού έπρεπε να φτάνει.
Οι βασιλιάδες, οι τύραννοι, οι αριστοκράτες και οι δικτάτορες είναι οι
εχθροί της ελληνικής πολιτικής επιστήμης. «Δεν είναι για μένα τα
πράγματα του πλούσιου Γύγη», τραγουδάει ο Αρχίλοχος, «αγάπη
εγώ δεν έχω για τη μεγάλη τυραννία» [απ. 19].
Τπήρχε επίσης αποκέντρωση στην πόλιν, ανάθεση εργασιών από
μια επιτροπή που αποτελούνταν από το Συμβούλιο των Στρατηγών,
από την κατασκευή ενός ναού μέχρι την οργάνωση δραματικών αγώ­
νων. Οι απροσάρμοστοι, που ήταν άρπαγες της εξουσίας και επιδίω­
καν να βρίσκονται στην πρώτη γραμμή της δημοσιότητας, γελοιοποι­
ούνταν και επικρίνονταν. Ο Μιλτιάδης επικρίθηκε επειδή πήρε όλη
τη δόξα για τον Μαραθώνα. Οι συνάδελφοι διοικητές τού ευγενούς
στρατηγού Επαμεινώνδα έστησαν μάλιστα μια στήλη απαιτώντας
220
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ -Κ Α Ι ΓΙΑΤΙ;
ίσες τιμές για το δικό τους ρόλο στα Λεύκτρα. Οι Έλληνες συμφω­
νούσαν ότι η ασταθής πολιτική και η μεγαλομανία μπορεί να έχουν
κάποια αποτελέσματα βραχυπρόθεσμα, αλλά αναπόφευκτα γίνονται
αυτοκαταστροφικές. Η φιλοδοξία του Αθηναίου φαμφαρόνου Αλκιβιά­
δη παραμένει το κλασικό παράδειγμα των σχολικών βιβλίων. Οι στα­
διοδρομίες δύο από τις πιο γνωστές μορφές της κλασικής αρχαιότητας,
του Αλεξάνδρου και του Ιουλίου Καίσαρα, είναι καταφανώς μη κλα­
σικές· αμφότεροι ήταν εν μέρει υπεύθυνοι για την παρακμή του αρ­
χαίου ισονομικού κράτους. Ο Αλέξανδρος, από την ημιβάρβαρη και
βασιλική Μακεδονία, είχε μια λαμπρή αλλά σύντομη σταδιοδρομία.
Όταν πέθανε στα τριάντα τρία του, αλκοολικός, άρρωστος και δηλη­
τηριασμένος, η «αυτοκρατορία» του διαιρέθηκε και εξασθένησε. Ο
Καίσαρ σφαγιάστηκε, επειδή έθεσε τον εαυτό του πάνω από τη διοι­
κούσα τάξη, μάθημα που ο Αύγουστος το έμαθε καλά. Η επιτυχής
εδραίωση της Ηγεμονίας του εξαρτήθηκε σε μεγάλο βαθμό από την
ψευδαίσθηση, τουλάχιστον, μιας ισονομιστικής διοικούσας τάξης ισο­
τίμων.
Ακόμη και ο χώρος των επιχειρήσεων, με τον οποίο ίσως πιστεύ­
ουμε ότι οι Έλληνες έχουν τη μικρότερη σχέση, θα μπορούσε να έχει
πάρει μαθήματα από μια ματιά στο παρελθόν. Η σκληρή εμπειρία
των εξαγορών, των «χρυσών αλεξιπτώτων»*, των συγχωνεύσεων,
των απολύσεων και του περιορισμού της παραγωγής για να αυξηθεί
η ανταγωνιστικότητα, η βραχυπρόθεσμη ατομική επιτυχία σε βάρος
της εταιρείας και της κοινότητας — όλο το μίασμα του καιρού μας —
θα μπορούσαν να έχουν προβλεφτεί με μια μικρή επένδυση στο δυτικό
πολιτισμό, με το να μπουν μπροστάρηδες οι κορυφαίοι κλασικιστές
εντύπως και στην τάξη με τα αναγκαία μαθήματα. Οι Έλληνες έ­
καναν την πρώτη και έσχατη κριτική του τρέχοντος φιλισταϊσμού,
ύψωσαν την πιο πειστική φωνή για μετριοπάθεια και επικράτηση
του μέσου. Οι Έλληνες είχαν ήδη χαρτογραφήσει τους δρόμους προς
την ατομική επιτυχία και τη δημιουργία μιας σταθερής κοινωνίας:
* Ο όρος «χρυσό αλεξίπτωτο» σημαίνει τη ρήτρα, σε σύμβαση προσλήψεως ανώ­
τερου στελέχους επιχειρήσεως, που προβλέπει της διατήρηση της υψηλής αμοι­
βής του ανεξάρτητα από την απόδοσή του (Σ.τ.μ.).
221
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
λήψη αποφάσεων από κοινού, όχι αστρονομικές αμοιβές για μια ελίτ
που δεν άξιζε, συνεχής έλεγχος και λογοδοσία, καθήκοντα έναντι της
κοινότητας, υποχρεώσεις των ευγενών έναντι των λιγότερο τυχερών
— αυτό που οι Έλληνες ονόμαζαν χάρις.
Τι παράξενο που τόσοι πολλοί από την τελευταία γενιά των ακα­
δημαϊκών υιοθέτησαν, σε αντίθεση, την ηθική του συντεχνιακού κρά­
τους και δημιούργησαν ένα καριερισμό θανατηφόρο για την ευρυμά­
θεια και τη διδασκαλία των προπτυχιακών φοιτητών. Σ’ αυτή τη δι­
αδικασία χάσαμε τόσο το φοιτητή όσο και το γενικό αναγνώστη,
τους μοναδικούς συνδετικούς κρίκους του Ομήρου με τον κόσμο έξω
από τις Κλασικές Σπουδές. Το κρίσιμο ζήτημα αποδείχτηκε ότι ή­
ταν θέμα χαρακτήρα —δράση σύμφωνη με τη σκέψη, έργα αντί για
λόγια, πίστη στο απόλυτο αντί στο σχετικό, αντικειμενικά κριτήρια
συμπεριφοράς— όπως θα είχαν αμέσως επισημάνει οι Έλληνες, αν
τους είχε θυμηθεί ο ακαδημαϊκός κόσμος.
Μετά από 2.500 χρόνια επιθέσεων, ο Όμηρος μπορεί και να επιβίωνε
αυτού του τελευταίου καταιγισμού κοινωνιολογικών αλλαγών, δημο-
γραφικών μεταβολών, απληστίας, μισοπάλαβων διευθυντών, ιδεολο­
γικών δημαγωγών και ανταγωνισμού προγραμμάτων σπουδών. Οι λό­
γιοι των Κλασικών Σπουδών μπορεί να είχαν υψώσει το ανάστημά
τους για τον Όμηρο, όπως το έκαναν πάντα στο παρελθόν όταν αντι­
μετώπιζαν προκλήσεις, τότε που ήμαστε γίγαντες και όχι νάνοι. Οι
Κλασικές Σπουδές θα μπορούσαν να είναι αναπόσπαστο μέρος ενός
σημαντικού διαλόγου σχετικά με το πώς πρέπει να διοικούνται οι ε­
πιχειρήσεις και οι ζωές μας, σε μια εποχή αυξανόμενης συντεχνιακής
και ατομικής σύγχυσης. Αν οι νέοι μας, που πρέπει να γίνουν μπρο­
στάρηδες, δεν έχουν αξίες, δεν έχουν κουλτούρα, δεν έχουν παιδεία
ούτε ηθική κατεύθυνση, τότε πρέπει να δούμε τι έχουν και τι δεν
έχουν διδαχτεί στα πανεπιστήμια της Αμερικής. Είναι λοιπόν να α­
πορούμε που τα παιδιά μας δεν γνωρίζουν πια τι είναι δημοκρατία,
ελεύθερος λόγος, ηθική και δυτικός πολιτισμός, κι ακόμη λιγότερο
από πού προέρχονται όλ’ αυτά και πώς μπορούν να διατηρηθούν;
Είναι να απορούμε που ο Όμηρος είναι νεκρός;
222
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ -Κ Α Ι ΓΙΑΤΙ;
Τα Ελληνικά — όπου ο λόγος πρέπει να ταιριάζει με την πράξη —
θέτουν ένα φορτίο στις πλάτες των καθηγητών των Κλασικών Σπου­
δών με τρόπο που ήταν άγνωστος στον καθηγητή, λόγου χάρη, της
μεταπολεμικής γαλλικής λογοτεχνίας ή στους περισσότερους ακαδη­
μαϊκούς δασκάλους γενικά. Σε τελευταία ανάλυση, είναι λογικό να
περιμένουμε κάτι από αυτό το χώρο να έχει χρωματίσει τους ειδικούς
του, είναι λογικό να περιμένουμε από αυτούς ότι θα κάνουν πράξη
στη ζωή τους κάτι από αυτά που θαυμάζουν στα βιβλία τους. Ας
ζουν σε κλειστές κοινότητες, ας οδηγούν Ύοίνο και ας φωνάζουν για
«ετερότητα» οι καθηγητές της συγκριτικής λογοτεχνίας. Ας βάζουν
σε ακριβά σχολειά τα παιδιά τους και ας φλυαρούν περί «πολιτιστι­
κού μωσαϊκού στα δημόσια σχολεία» οι ανθρωπολόγοι. Ας έχουν
νταντάδες από τη Λατινική Αμερική κι ας βασίζονται σε κακοπλη-
ρωμένους ερευνητές οι μαρξιστές κοινωνιολόγοι που μυρίζονται από
μακριά την «εκμετάλλευση». Ας-διαμαρτύρονται για την αύξηση της
θερμοκρασίας του πλανήτη καθισμένοι σε γραφεία από ξύλο αιωνό­
βιας σεκόιας, φορώντας γούνινα μπουφάν και οδηγώντας τζιπ ΟΓ&ηά
Οΐ6Γθ1<£6 οι βιολόγοι. Ας μιλούν για ισονομία και «κοινότητα» οι κα­
θηγητές των Αγγλικών, καθώς διαπραγματεύονται λιγότερες ώρες
διδασκαλίας και έκτακτες απολαβές. Ας λένε οι αποδομιστές ότι «δεν
υπάρχουν επαρκή στοιχεία» καθώς κυκλοφορούν τα λεπτομερή βιο-
γραφικά τους. Οι κλασικιστές όμως ας μην τα κάνουν όλα αυτά δί­
χως τύψεις.
Ο Θουκυδίδης γράφει για τον όχλο, επειδή εξορίστηκε από τον
όχλο. Ο Σωκράτης μιλάει για γενναιότητα και καθήκον, επειδή προ­
σπάθησε να σώσει την οπισθοφυλακή ενός ηττημένου στρατού. Ο
Πλάτων γράφει για άφρονες δημοκράτες ναύτες στο βυθιζόμενο πλοίο
της πολιτείας, επειδή σκότωσαν τον Σωκράτη και παραλίγο να σκο­
τώσουν και τον ίδιο. Μην πιστεύετε τους ιστορικούς που τώρα λένε
ότι η τέχνη τους είναι η απρόσωπη αφαίρεση: φυλές, φύλα, τάξεις,
θέσεις ή ιδέες, και πολύ λιγότερο οι αναπόφευκτοι νόμοι του ζωικού
βασιλείου ή οι ασταμάτητες διαδικασίες της απόκτησης και της κα­
τανάλωσης, του ανώνυμου θανάτου και της ανανέωσης. (Δεν έκαναν
περισσότερα από ό,τι είπε ένας Έλληνας: «... γιατί πόλη είναι οι άν-
223
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
δρες κι όχι τα τείχη και τα καράβια...» [Θουκυδίδης, Ζ 77]). Οι άν­
θρωποι, λοιπόν, μετράνε.
Ποιος σκότωσε τον Όμηρο; Οι άνθρωποι. Υποστηρίξαμε ότι ήταν
μια δουλειά εκ των έσω, τόσο από τους ελίτ φιλολόγους όσο και τους
θεωρητικούς της σύγχρονης εποχής, που ούτε μπορούσαν ούτε ήθε- '
λαν να αντιμετωπίσουν τις προκλήσεις του ύστερου εικοστού αιώνα.
Τη στιγμή που χρειάζονταν ηρωικές και επαναστατικές προσπάθειες
στο πανεπιστήμιο, τούτη η τελευταία γενιά των επιτρόπων της Ελ­
λάδας και της Ρώμης υιοθέτησε την ηθική τού «ο νικητής τα παίρ­
νει όλα» των μεγιστάνων, την οποία ισχυρίζονταν ότι περιφρονούν.
Όσοι δεν την υιοθέτησαν έμειναν βουβοί.
Δεν είναι τόσο το τι λένε οι κλασικιστές, όσο το τι κάνουν, αυτό
που κατέστρεψε την επίσημη ελληνική παιδεία. Σαν τον Λουδοβίκο
Ι Δ', φιλόλογοι και θεωρητικοί εξίσου καυχιούνταν αυτές τις τελευταίες
δυο δεκαετίες ότι €1α$$ίε$ ο’βζί ιηοΐ. Όμως η Μαντάμ ντε Πομπα-
ντούρ περιέγραψε καλύτερα τη συμπεριφορά τους: ΑρΓβ^ηοιιεΙεάέΐιΐξβ.
Η αληθινή ζημιά των χαρτογιακάδων του πανεπιστημίου ήταν η στά­
ση που έσπειρε η παλιά και τώρα θερίζει η νέα, και πιθανότατα
τελευταία, γενιά κλασικιστών. Επίτηδες οι Κλασικές Σπουδές τους
έπρεπε να μην έχουν μεγάλη σχέση με τους Έλληνες και καμιά
σχέση με τη διάπλαση του χαρακτήρα ή την έντιμη μομφή κάθε
τρέχουσας μόδας, δεν έπρεπε να είναι μια εκκεντρική αλλά παρ’ όλ’
αυτά ευγενής ασχολία της παλαιάς φρουράς, ένα λειτούργημα ζωής
μακριά από «την κονόμα» και την επικαιρότητα, στην τελευταία δε­
καετία, μάλιστα, δεν έπρεπε καν να διδάσκεται από τον επιτυχημένο
κλασικιστή.
Αντί γι’ αυτά, η μελέτη των Ελληνικών στα τελευταία είκοσι
χρόνια έγινε επάγγελμα, όπως τα οικονομικά και τα νομικά, ένας
μικροσκοπικός μεν αλλά κόσμος ωστόσο των τζετ, των συνεδρίων,
της δημοσιότητας, της κούφιας γλώσσας και των πρόσθετων αποδο­
χών. Η γνώση του Ομήρου έμελλε να γίνει απλώς και μόνο τρόπος
ομιλίας του ανερχόμενου καθηγητή, τρόπος ζωής του ενημερωμένου
καθηγητή και στάση του μαχόμενου καθηγητή, ο οποίος όμως δεν
224
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ -Κ Α Ι ΓΙΑΤΙ;
κρύβει πια μες την καρδιά του το ιδεώδες των Ελλήνων ούτε ζει
σύμφωνα μ’ αυτό και σε καμιά περίπτωση δεν αναλαμβάνει το φορ­
τίο που πρέπει να επωμιστεί και να κληροδοτήσει σε άλλους.
Μερικοί θορυβημένοι επιτέλους κλασικιστές αρχίζουν τώρα να μι­
λάνε για «διδασκαλία στους προπτυχιακούς φοιτητές» και για την
ανάγκη «προώθησης των Λατινικών στο γυμνάσιο», αλλά πολύ συ­
χνά η ίδια τους η συμπεριφορά τους καταδικάζει. Τα αληθινά γονίδιά
τους εμφανίζονται σε κάθε νέα γενιά μεταπτυχιακών φοιτητών που
εμφανίζονται στις νέες τους θέσεις διδασκαλίας χωρίς καμιά άλλη
έγνοια πέρα από το πώς να βρεθούν κάπου αλλού παρά εκεί που βρί­
σκονται. «Απέχω δύο χρόνια μόνο από εκεί που θέλω να βρεθώ»,
καυχιόταν κάποιος από αυτούς πρόσφατα. «Πότε παίρνουμε άδεια
μετ’ αποδοχών;» ρώτησε κάποιος άλλος σε μια συνέντευξη για πρό­
σληψη. Δεν είναι να απορεί κανείς που το πανικόβλητο ελιτίστικο
πανεπιστήμιο ονειρεύεται τώρα κάθε λογής κίνητρα για να πείσει την
αριστοκρατία να διδάξει μερικούς προπτυχιακούς φοιτητές.
Τούτο το βιβλίο υποστηρίζει ότι ο θάνατος του Ομήρου σημαίνει
την απαλοιφή ενός ολόκληρου τρόπου θεώρησης του κόσμου, ενός
τρόπου διαμετρικά αντίθετου προς τους νέους θεούς που καθοδηγούν
τώρα τήν Αμερική: ψυχοθεραπείες, ηθική άμβλυνση, τυφλή υποστή­
ριξη της προόδου και εξύμνηση του υλικού πολιτισμού. Η απώλεια
της κλασικής παιδείας και του κλασικού πνεύματος ως αντίδοτου
στην τοξίνη του λαϊκού πολιτισμού υπήρξε οδυνηρή για την Αμερική
και μπορεί να γίνει αισθητή στην εμφάνιση όλων σχεδόν όσα είναι
αντίθετα στις ελληνικές ιδέες και αξίες: στη διάβρωση του γραπτού
και προφορικού λόγου, στην αναζήτηση υλικής και αισθησιακής ικα­
νοποίησης στη θέση της πνευματικής ανάπτυξης και θυσίας, στην
αυξανόμενη ομοιομορφία της αστικής ζωής εις βάρος του ατόμου και
του ατομισμού, στην ανιστορικότητα και στην πλήρη παράδοση στο
παρόν, στο θάνατο, εν τέλει, της μεσαίας τάξης.
Όταν ο Γκάρι Γουίλς ισχυρίζεται ότι «η έννοια ενός γαλήνιου πυ­
ρήνα πολιτιστικών αξιών στο κέντρο του δυτικού πολιτισμού είναι
εντελώς λανθασμένη» (Νβ\ν ΥογΚ Τΐηιβ$ Μα§αζΐηβ, 16 Φεβρουάριου
1997, σ. 40), απλουστεύει και παρουσιάζει λανθασμένα το όλο θέμα.
225
15 - Ποιος σκότωσε τον Όμηρο;
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
(Ισχυρίστηκε ποτέ σύγχρονος λόγιος ότι ο πυρήνας είναι «γαλήνιος»;)
Ο κ. Γουίλς δεν έχει επίγνωση του ότι όσα τώρα θεωρεί ως δεδομένα
στη ζωή του —η ελευθερία του, η δυνατότητά που έχει να αμφισβητεί,
να προκαλεί και να επικρίνει, η παιδεία του, η υλική του αφθονία, η
ασφάλειά του, τα πάντα, από τον υπολογιστή του μέχρι το πτυχίο
και τη βιβλιοθήκη του— όλα προέρχονται από ένα δυτικό πυρήνα
αξιών που είναι εντελώς διαφορετικές από εκείνες άλλων πολιτισμών
και του ότι ξεκίνησαν από τους Έλληνες. Αναμφίβολα οι κλασικοί
κόσμοι έχουν ερμηνευτεί με ποικίλους τρόπους από διαφορετικούς
πολιτισμούς σε διαφορετικές εποχές μέσα στις τελευταίες δύο χιλιε­
τίες, αλλά το να συμπεραίνουμε από αυτή τη βολική κοινοτοπία ότι
δεν υπήρχε αληθινός «πυρήνας» στον ίδιο τον ελληνικό πολιτισμό,
ένα σύνολο αξιών προσιτών ακόμη και τώρα στους αναγνώστες των
ελληνικών κειμένων και σημαντικών για όλους μας, είναι απλώς μια
ράθυμη κατάφαση στη μεταμοντέρνα υποκρισία.
Ακόμα μια φορά, ποιος σκότωσε τον Όμηρο; Όχι η τηλεόραση,
όχι η «διοίκηση» και πολύ λιγότερο ο μοντερνισμός, η τεχνολογία ή
ακόμη και η κοινωνική επιστήμη. Εμείς το κάναμε, εμείς οι κλασι­
κιστές της παρούσας γενιάς που καθήκον μας ήταν να κληροδοτή­
σουμε τους Έλληνες σε άλλη μια γενιά. Γιατί το κάναμε; Για το
απολύτως άμεσο κέρδος μας, για μερικά τιποτένια αξιώματα και
τίτλους, για κάποια μικρή αίσθηση ότι είμαστε σημαντικοί, για την
αξιολύπητη αυτοϊκανοποίηση του να ανήκουμε στην πιο πρόσφατη
εσωτεριστική αίρεση, για λίγα φράγκα, για όλους μαζί, δηλαδή, τους
συνήθεις συντρόφους της νωθρότητας, της απληστίας και της υπε­
ροψίας. Για τίποτα πιο σπουδαίο απ’ αυτό, πράγματι.
Όλοι εμείς των Κλασικών Σπουδών ξεπέσαμε τόσο πολύ, που καλά
καλά δεν ξέρουμε τι πρέπει να κάνουμε αν θελήσουμε να αναστήσου­
με τον τομέα μιας, αν θελήσουμε ποτέ ξανά να διδάξουμε τον Όμηρο
και να κάνουμε τους άλλους να αγαπήσουν τους Έλληνες, όπως θα
έπρεπε να τους αγαπάμε εμείς.
226
ΤΕΤΑΡΤΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ
Η ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ
ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΕΤΚΟΛΗ ΥΠΟΘΕΣΗ
...Δεν σου ταιριάζει να παιδιαρίζεις άλλο,
δεν είσαι πια μικρό παιδί.
Όμηρος, Οδύσσειά [α, 296-297]
(Η Αθηνά στον Τηλέμαχο)
Δεν υποστηρίζουμε πως η διάσωση των Ελληνικών είναι εύκολη
υπόθεση, στην αλλαγή μάλιστα της χιλιετίας είναι σχεδόν αδύνατη.
Ακόμη κι αν γράφουμε πράγματα που οι άνθρωποι μπορούν να κα­
τανοήσουν, ακόμα κι αν εννοούμε να παραμένουμε στις τάξεις, απαρ-
νιόμαστε τα συνέδρια και διδάσκουμε τους αμύητους, πάλι είναι δύ­
σκολο να προωθούμε τις Κλασικές Σπουδές. Η διδασκαλία των Ελ­
ληνικών στους σημερινούς φοιτητές απαιτεί ένα ιδιαίτερο είδος αφο­
σίωσης, συνειδητή αποκοτιά, επιθυμία να ριχτείς με τα μούτρα αντί
να ξεγλιστρήσεις κρυφά και αφοσίωση ακριβώς σ’ αυτό που ένας
κλασικιστής απέρριψε πρόσφατα ως «μεσοαστική ευσυνειδησία» (ϋ.
Κοηδί&η, ϋΐαίδΐεαΐ ΨοΗά 89, 1995, σ. 32).
Αν θέλουμε να διδαχτεί σωστά ο δυτικός πολιτισμός, αν θέλουμε
να μάθουμε τι σημαίνει να σκέφτεσαι σαν Έλληνας, τότε κάποιος
πρέπει να διδάξει Ελληνικά. Αν πρόκειται να διδάξουν κάποιοι για
την Ελλάδα και τη Ρώμη, τότε πρέπει να απομείνουν τουλάχιστον
μερικοί στην Αμερική που να γνωρίζουν την ελληνική γλώσσα, κι όχι
μόνο τη γραμματεία από μετάφραση και την ιστορία της Μεσογείου.
Το πρόβλημα όμως είναι ότι τα Ελληνικά είναι πολύ δύσκολα, κατοι­
κούν στο σκιώδη κόσμο των Κλασικών Σπουδών, στις πανεπιστη­
μιακές σχολές και στα προγράμματα που προσφέρουν διδασκαλία της
227
ΙΙΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
λατινικής γλώσσας, σε μαθήματα μετάφρασης και σε ελάχιστους που
παραδίδουν μαθήματα ελληνικής και λατινικής λογοτεχνίας για αρ­
χαρίους και προχωρημένους. Εκεί, τα χαρακτηριστικά που απαιτού-
νται από κάποιον για να γίνει πραγματικός γνώστης της ελληνικής
γλώσσας — υπακοή, συμμόρφωση και υποταγή — έρχονται σε αντί­
θεση με τις διδαχές που προκύπτουν από τα ελληνικά κείμενα και,
εν τέλει, έρχονται σε αντίθεση ίσως με την ιδεαλιστική και παρορμη­
τική ώθηση να μάθει κανείς Ελληνικά. Με άλλα λόγια, για να μάθει
κανείς τώρα Ελληνικά πρέπει να υιοθετήσει στάση και συμπεριφορά
ακριβώς αντίθετες από εκείνες των κλασικών Ελλήνων, που δεν ήταν
δάσκαλοι γραμματικής ούτε θιασώτες της πολυπολιτισμικότητας ούτε
σχολιαστές ούτε αποδομιστές. Ωστόσο τα αδάμαστα πνεύματα που
λαχταράνε για περισσότερο Όμηρο και Σοφοκλή δεν είναι απαραίτη­
το να τσακίσουν και να ηττηθούν από τις συζυγίες και τις κλίσεις.
Όσοι καταφέρνουν να επιβιώσουν της σύνταξης και της γραμματι­
κής δεν είναι απαραίτητο να αναδυθούν, όπως γίνεται συχνά, μη
θέλοντας να έχουν οποιαδήποτε σχέση πλέον με το πνεύμα της Ιλιά-
δας ή του Αίαντα.
ΤΙ ΑΚΡΙ ΒΩΣ ΕΙ ΝΑΙ ΤΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ;
Κατ’ αρχάς, τι εννοούμε με αυτό τον ευρύ όρο «Ελληνικά», Τα
γράμματα από το άλφα ως το ωμέγα; Θεούς και ήρωες; Πολέμους,
λοιμούς και συνθήκες; Σπονδύλους κιόνων και βυθισμένες τριήρεις;
Βεβαίως συμπεριλαμβάνονται όλα αυτά, αλλά στην ουσία τα Ελλη­
νικά αρχίζουν και τελειώνουν με τη γνώση της γλώσσας της αρχαίας
Αθήνας. Τώρα πλέον, η Αττική Διάλεκτος είναι αναπόσπαστα δε­
μένη με τις Κλασικές Σπουδές, ωστόσο πρέπει να γνωρίζουμε ότι
Ελληνικά και Κλασικές Σπουδές δεν υπήρξαν ποτέ συνώνυμοι όροι.
Οι Κλασικές Σπουδές είναι η αντλία, ένα τεχνητό και πολύ συχνά
αναξιόπιστο σύστημα μετάδοσης. Τα Ελληνικά —άλλοτε τόσο κρυ­
πτογραφικά που σε τρελαίνουν, άλλοτε διαυγή και χωρίς λεπτές δια­
φορές — εξακολουθούν να είναι το αθάνατο νερό που δίνει ζωή στη
228
Η ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΕΥΚΟΛΗ ΥΠΟΘΕΣΗ
μάθηση, ένα δώρο που η απόκτησή του μπορεί να αλλάξει τον τρόπο
που δουλεύει ο νους του ανθρώπου.
Τα Ελληνικά, όμως, έχουν ένα αντίτιμο. Το αρχαίο ελληνικό ρήμα
έχει πάνω από 350 τύπους. Εμφανίζεται σε επτά χρόνους: ένας για
το παρόν (ενεστώτας), δύο για το μέλλον (απλός και τετελεσμένος
μέλλοντας), τρεις για το παρελθόν (παρατατικός, αόριστος και υπερ­
συντέλικος) και ένας που καλύπτει παρελθόν και παρόν (παρακείμε­
νος). Υπάρχουν τρεις φωνές: ενεργητική, μέση και παθητική. Τα
ρήματα στα Ελληνικά έχουν επίσης εγκλίσεις —οριστική, υποτακτι­
κή, ευκτική, προστακτική— καθώς και τους ονοματικούς τύπους
του απαρεμφάτου και της μετοχής. Έχουν εξ άλλου και τρία πρό­
σωπα: Εγώ, εσύ, αυτός/αυτή/αυτό. Τα ρήματα στα αρχαία Ελλη­
νικά έχουν, όπως και τα πτωτικά, τρεις αριθμούς: τον ενικό (όταν
πρόκειται για ένα), τον δυϊκό (όταν πρόκειται για δύο) και τον πλη­
θυντικό (όταν πρόκειται για πολλά).
Αυτός που φιλοδοξεί να σπουδάσει τα Ελληνικά πρέπει να αφομοι­
ώσει τους μυριάδες κανόνες που αφορούν στα ρήματα, στην προσθήκη
προθεμάτων, στον αναδιπλασιασμό γραμμάτων, στις συναιρέσεις, στις
επενθέσεις κ.ο.κ.
Μόνο μετά την πλήρη κατανόηση αυτών των δυναμικών λειτουρ­
γιών, αντιλαμβάνεσαι ότι αυτοί οι μυστηριώδεις κανόνες κάμπτονται
πολύ συχνά: με δυο λόγια, το ελληνικό ρήμα είναι* μεγάλος μπελάς.
Δεν δαμάζεται ούτε καν χαλιναγωγείται. Ο μέλλων του ρήματος φέρω,
δεν είναι, όπως μπορεί να νομίζατε, φέρσω, αλλά οϊσω, Ο αόριστος
δεν είναι έφερσα, σύμφωνα με τον κανόνα, αλλά ήνεγκον και μερικές
φορές ήνεγκα. Οι τύποι της μέσης και της παθητικής φωνής των
ρημάτων είναι όμοιοι σε μερικούς χρόνους, διαφορετικοί σε άλλους, οι
τύποι της ενεργητικής και της μέσης δεν είναι ποτέ ίδιοι, όμως δεν
υπάρχουν παρά μόνο καμιά εικοσιπενταριά ρήματα σε όλη τη γλώσ­
σα όπου υπάρχει σημαντική και σταθερή διαφορά νοήματος μεταξύ
των δύο τύπων. Ενώ οι συνήθεις κανόνες του σχηματισμού των αρ­
χαίων ελληνικών ρημάτων που με τόσο κόπο αποστηθίζεις δεν έχουν
καμιά ισχύ στα ρήματα ε’ιμί, οίδα, όράω-ώ, ή εΐμι, στα ανώμαλα
ρήματα που, δυστυχώς, είναι τα πιο κοινά ρήματα εν χρήσει.
229
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
Ως επί το πλείστον προσπερνάμε τα ουσιαστικά και τα επίθετα.
Να θυμάστε όμως ότι κι αυτές οι ελληνικές λέξεις αλλάζουν συνεχώς
τη γραφή τους ανάλογα με το πώς χρησιμοποιούνται γραμματικά σε
μια πρόταση, όπως κάνουν ακόμη ελάχιστες αγγλικές αντωνυμίες.
Κάθε ελληνικό ουσιαστικό έχει γένος, αλλά γιατί η ψλέφ να είναι
θηλυκό, ο γέλως αρσενικό, το κρίνον ή το παιδίον ουδέτερα; Τα Ελ­
ληνικά «μπερδεύουν» επίσης τα γράμματα, όταν μια λέξη εμφανίζε­
ται στον ενικό, στον πληθυντικό ή στο δυϊκό αριθμό.
Ωστόσο αυτές οι αλλαγές είναι ασήμαντες αν συγκριθούν με τη
γραμματική έννοια της πτώσης: η ονομαστική, η γενική, η δοτική,
η αιτιατική και η κλητική διοικούν τη γραφή ουσιαστικών, επιθέτων
και αντωνυμιών. Σχεδόν όλα τα ουσιαστικά στα Ελληνικά εμφανίζο­
νται σε δέκα περίπου διαφορετικές μορφές. Τα επίθετα —που απα­
ντούν σε τρία γένη— τριπλασιάζουν τον αριθμό των ορθών γραφών.
Ωστόσο, όταν πια έχεις απομνημονεύσει όλες αυτές τις αλλαγές της
γραφής που σχετίζονται με τον αριθμό, την πτώση και το γένος,
πληροφορείσαι ότι τα ελληνικά ουσιαστικά και επίθετα δεν μεταβάλ­
λονται με τον ίδιο τρόπο. Στην πραγματικότητα, το κάνουν με τρεις
διαφορετικούς τρόπους: την πρώτη, τη δεύτερη και την τρίτη κλίση,
χώρια τις πολυάριθμες εξαιρέσεις. Ξεχάστε τα μόρια, τις προθέσεις
και τις τελικές προτάσεις: οι κλίσεις και οι συζυγίες απαιτούν ήδη
βαρύ τίμημα για την ανάγνωση μιας σελίδας του Αισχύλου. Ή όπως
το έθεσε ένας φοιτητής: «Μπορούσα να τα βγάλω πέρα με τα Ελ­
ληνικά, μέχρι που έμαθα ότι τα ονόματα όλων μπορούσαν να γρα­
φτούν με πέντε διαφορετικούς τρόπους».
Ο δρόμος είναι ακόμη πιο μοναχικός τώρα γι’ αυτούς τους νεαρούς
φοιτητές, επειδή, καθώς οι αριθμοί των ειδικεύσεων μειώνονται, υπάρ­
χουν όλο και πιο λίγοι παλαίμαχοι που μπορούν να τους πουν γιατί
τα Ελληνικά πρέπει να είναι ζωντανά το 1998. Ωστόσο, η ανταμοι­
βή εκείνων που θα αρχίσουν Ελληνικά είναι σχεδόν άμεση. Ήδη από
το τέλος του πρώτου έτους, οι φοιτητές μπορούν να καταλάβουν τον
Κρίτωνα του Πλάτωνα, παρακολουθώντας τον Σωκράτη, στη γλώσ­
σα του, να αρνείται την άκριτη ζωή:
230
Σωκράτης: Σκέψου πάλι αυτό εδώ, αν ακόμα εμείς δεχόμαστε ή όχι
ότι δεν πρέπει να νοιαζόμαστε περισσότερο για το «ζην» αλλά για το
«ευ ζην».
Κριτών: Και βέβαια ισχύει.
Σωκράτης: Δεχόμαστε και τώρα ή όχι ότι το «ευ», το «καλώς»
και το «δικαίως» ζην είναι το ίδιο πράγμα;
[Πλάτων, Κριτών, 485]
Υπάρχουν εδώ πολλά για συζήτηση. Η εύκολη μετάφραση του «ευ
ζην» σε «καλή ζωή» δεν μπορεί να αποδώσει το αληθινό νόημα,
αλλά η προσοχή στη λεπτομέρεια που πρέπει να δίνει ο πρωτοετής
σπουδαστής των ελληνικών μεταμορφώνει το συναίσθημα σε κάτι
πιο απτό. Η διαφορά ανάμεσα σε μια αφηρημένη έννοια όπως η «κα­
λή ζωή» —κάτι που έχουμε (ή δεν έχουμε)— και η ενεργός συμ­
μετοχή που απαιτείται στο «ευ ζην» —κάτι που κάνουμε— απαιτεί
περαιτέρω σκέψη. Η εκπληκτική ιδέα του Σωκράτη —εκπληκτική
και για πολλούς συμπατριώτες του Έλληνες — είναι ότι το να ζει
κανείς καλά δεν έχει καμιά σχέση με υλικές συνθήκες, καμιά σχέση
με το τι μπορούν να σου κάνουν «οι πολλοί» (και, όπως επισημαίνει
ο Κρίτων, οι πολλοί μπορούν να σε σκοτώσουν).
Μπορεί αυτό να αληθεύει; Πώς λοιπόν ζει κανείς καλά σύμφωνα
με το Σωκράτη; Δεν υπάρχουν ιερά κείμενα που να είναι οδηγοί στην
πορεία (τουλάχιστον δεν υπάρχουν για τους περισσότερους Έλληνες),
δεν υπάρχουν πλάκες χαραγμένες από τον Θεό ή λόγια κάποιου εν­
σαρκωμένου Θεού για να καθοδηγούν. Το «ευ ζην», όπως υποδηλώ­
νουν τα Ελληνικά, είναι μια διαδικασία δίχως αρχή και τέλος, δίχως
στόχο, δίχως ανταμοιβή, είναι απλώς μια καθημερινή και μερικές
φορές απογοητευτική προσπάθεια αγνόησης του υλικού και αναζή­
τησης του πνευματικού. Τότε απότομα, ο κόσμος των Ελλήνων γκρε­
μίζεται γύρω από το σπουδαστή: Εννοείτε δηλαδή ότι εξαρτάται από
μένα να βρω την αλήθεια και μετά να ζω σύμφωνα μ’ αυτή και όχι
απλώς να την πρεσβεύω;
Η φωνή των Ελλήνων δεν είναι φωνή ιεροκήρυκα, αλλά εισχωρεί
βαθιά και μπορεί να αλλάξει ζωές. Η ελληνική φράση ου το ζην
άλλα το ευ ζην είναι σκαλισμένη σε τσιμέντο έξω από τη Σχολή
Η ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΕΥΚΟΛΗ ΥΠΟΘΕΣΗ
231
ΙΙΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
Κλασικών Σπουδών σε ένα μικρό κολέγιο στη νότια Καλιφόρνια, α­
φιέρωμα στις ζωές που άλλαξαν από τους Έλληνες. Παραμένει επίσης
ως μαρτυρία για τον καθηγητή που ζωντάνεψε τον αρχαίο κόσμο,
που οδήγησε μια φθινοπωρινή μέρα τα σαστισμένα του «Ελληνάκια»
έξω, για να μιας διδάξει, επί τόπου, την ελληνική σοφία. Σήμερα θα
μπορούσε να βρίσκεται σε κάποιο συνέδριο, σε άδεια, ή θα ανυπομο-
νούσε να μας αποδείξει ότι το «ευ ζην» είναι ένα «κατασκεύασμα για
τους προνομιούχους» μιας καταπιεστικής ελίτ, ή ότι στην πραγμα­
τικότητα δεν είναι τίποτε περισσότερο από «πραγμάτευση» και «θέ­
μα προς συζήτηση».
Είναι λοιπόν «ζόρικο» να διδάξεις τους φοιτητές Ελληνικά, όταν το
θέμα σου είναι αντίθετο προς τα πάντα σχεδόν μέσα στην πανεπι-
στημιούπολη. Τι πρέπει να πεις στους σημερινούς προπτυχιακούς φοι­
τητές σε ένα πολιτειακό.πανεπιστήμιο; Κάντε οικονομίες και μην
αγοράζετε «σινιέ» τζιν για να αγοράσετε τα Κλασικά Κείμενα της
Οξφόρδης ή τα ξαδέρφια τους της Τόιμπνερ από τη Γερμανία; Μην
ξεχάσετε να πάρετε μια «δόση» μέσης φωνής το Σάββατο; Μην
παραλείψετε να κάνετε το αφεντικό σας στο πρατήριο ενδυμάτων
που εργάζεστε να καταλάβει ότι μάθατε τον Κρίτωνα του Πλάτωνα
νεράκι αλλά ότι βρήκατε τον Μένανδρο κοινότοπο; Μην παίξετε α­
πόψε παιχνίδια στο κομπιούτερ για να μελετήσετε με πάθος εκείνους
τους παλαβούς λεξικογράφους, το ντουέτο Λίντελ και Σκοτ; Οι νυχτε­
ρινές αποστηθίσεις και η συνεχής χρήση ενός λεξικού ηλικίας ενός
αιώνα δεν συνδυάζονται εύκολα με την καφετέρια, τα 00 και τα πάρ-
τι, ούτε βέβαια με δεκαπέντε άλλα μαθήματα συν μια δουλειά τριά­
ντα ωρών την εβδομάδα στο φαστφουντάδικο της γειτονιάς.
Μετά τις πρώτες τρεις εβδομάδες εισαγωγής στα Ελληνικά, το
20% των φοιτητών δυστυχώς «κωλώνουν», θύμ,ατα των πρωτόκλι­
των αρσενικών ουσιαστικών. Άλλοι «βαράνε μπιέλες» χάρη στην
αντωνυμία αυτός. Ανακαλύπτουν ότι το τέρας αυτός μπορεί να ση­
μαίνει τρία εντελώς διαφορετικά πράγματα, ανάλογα με την πτώση
του και τη θέση του στην πρόταση. Οι φοιτητές παρατάνε το μάθημα
των αρχαίων Ελληνικών προτού πάρουν μια γεύση από Πλάτωνα ή
232
Η ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΕΪΚΟΛΗ ΪΠΟΘΕΣΗ
τα Ευαγγέλια, οι βαριεστημένοι, ενοχλημένοι και εξαντλημένοι αυτοί
δεκαεννιάχρονοι, αυτοί που κάποτε ελπίζατε ότι θα συνέχιζαν με τον
Θουκυδίδη και ότι ίσως θα ήταν κάποιοι από τους 600 κάθε χρόνο
στην Αμερική που εξακολουθούν να ειδικεύονται στις Κλασικές Σπου­
δές. Τώρα ξεγλιστρούν προς την άλλη πλευρά του διαδρόμου για να
στριμωχτούν μαζί με εκατοντάδες άλλους στη Θεωρία του Βαδίσμα­
τος, στην Αναρρίχηση με Σκοινί και στο Σταρ Τρεχ και Ανθρωπιστι­
κές Σπουδές που θα τους παρηγορήσουν και θα τους διαβεβαιώσουν
ότι είναι, σε γενικές γραμμές, μια χαρά παιδιά, σε μαθήματα που θα
τους προσφέρουν το λούστρο της αυτοεκτίμησης, αλλά που εγγυημένα
θα τους κάνουν να χάσουν ακόμη κι εκείνη την ελάχιστη αίσθηση
επιτεύγματος που διέθεταν αρχικά. Μπορείς να ακούσεις σχεδόν όλους
εκείνους τους δόκτορες της θεραπευτικής, τους καθηγητές της ανάρ­
ρωσης στην πόρτα της τάξης να λένε: «Ελάτε, λαβωμένα μου Ελλη-
νάκια. Δεν φταίτε εσείς. Δεν είχαν καμιά δουλειά να σας υποβάλουν
σε όλη αυτή την αποστήθιση. Εμείς εδώ δουλεύουμε διαφορετικά.
Χαλαρώστε, καθίστε αναπαυτικά, πάρτε μερικές βαθιές εισπνοές και
πείτε μας πώς αισθάνεστε». Η αληθινή ευφυΐα λοιπόν του καθηγητή
των Ελληνικών στην αλλαγή της χιλιετίας δεν έγκειται στο να γράφει
«αυτή η επιταγή επιβάλλει τη δομή της μεταφοράς στην αντιπαρά­
θεση της αναλογίας, αλλά η ίδια η παρομοίωση κάνει επίσης το με-
τωνυμικό της πόλο εμφανή», αλλά στο να βρει τρόπο να πείσει τους
σημερινούς δεκαοχτάχρονους να καταπιαστούν με εξαντλητική απο­
μνημόνευση, να διαβάσουν τον Πλάτωνα, να κατανοήσουν τον Σω­
κράτη, να αλλάξουν τον τρόπο που σκέπτονται και δρουν, να γίνουν,
μ’ άλλα λόγια, καλοί πολίτες σε μια καλή κοινωνία.
Η ΣΙ ΩΠΗ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ
«Μα ποιος μιλάει Ελληνικά;» αντεπιτίθενται οι φοιτητές.
Ποιος τα μιλάει; Ας μην ξεχνάμε πως ο Έλληνας του πέμπτου
π.Χ. αιώνα μάθαινε τα Ελληνικά του όπως εμείς στην Αμερική μα­
θαίνουμε τα Αγγλικά. Τα έπιανε με το αφτί τυχαία, σωστά ή λάθος,
233
ΙΙΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
μέσω όσμωσης και διαπότισης του προφορικού λόγου, χωρίς να γνω­
ρίζει και πολλά για την επίσημη, τεχνητή γραμματική και συντα­
κτικό. Οι πιο αμόρφωτοι Αθηναίοι μπορούσαν ίσως να απαγγείλουν
απ’ έξω μεγάλα κομμάτια από την Ιλιάδα, αλλά δεν μπορούσαν να
κλίνουν σωστά το ρήμα φέρω σε όλους τους χρόνους, όπως πολλές
φορές δεν μπορούν και οι σημερινοί Αμερικανοί φοιτητές να πουν σω­
στά τον ενεστώτα, τον αόριστο και τον παρακείμενο του αγγλικού
ανώμαλου ρήματος §ο. Η διδασκαλία των Ελληνικών στο σύγχρονο
πανεπιστήμιο πρέπει να είναι μια εντελώς τεχνητή διαδικασία (στα
χέρια εκείνων που πολύ συχνά νομίζουν ότι είναι εντελώς φυσιολογι­
κή). Δεν τα μιλάμε, δεν τα γράφουμε μετά το πρώτο έτος, ενώ πολύ
σπάνια τα διαβάζουμε φωναχτά. Αναγκαζόμαστε να μάθουμε μια
γλώσσα εξαιρετικής χάρης με τον πιο επιτηδευμένο δυνατό τρόπο.
Το να μάθει κανείς Ελληνικά γράφοντας λίγο, σπάνια ακούγοντας
και ποτέ μιλώντας τη γλώσσα, όπως διδάσκεται συνήθως και ανα­
γκαστικά σήμερα, είναι μια μελαγχολική, μοναχική εμπειρία στο σύγ­
χρονο κόσμο των γουόκμαν, της τηλεόρασης, του βίντεο, των
των φαξ, του 6-ιπηΠκαι των κινητών τηλεφώνων. Είναι μια υπερβο­
λικά σιωπηλή εμπειρία, που δεν αμβλύνεται καν από κάποιον εκατό­
νταρχο, με το κορμί γεμάτο ουλές από τις μάχες, που, ακόμη κι αν
είχε άδικο, θα μπορούσε να σου ρίξει ένα φούσκο λέγοντας: «Μαθαί­
νεις Ελληνικά για να καταλάβεις τι σημαίνει θάρρος μπροστά στο
θάνατο από τον Σωκράτη· την ανθρώπινη μοίρα, χάρη στα λόγια του
Ιησού. Μελετάς τα Ελληνικά για να μεταδώσεις στον αμύητο ότι
υπάρχουν πάντα καλύτερα, πιο μυστηριώδη πράγματα στον κόσμο
από το συμφέρον, την ευτέλεια και τα παπούτσια Κεεβοΐί». Με κατα-
κόκκινο πρόσωπο που θα τσούζει ακόμη, έκπληκτος που κάποιος θα
ήθελε να μάθεις Ελληνικά, θα μπορούσες τότε να χαιρετήσεις τουλά­
χιστον την αποτυχημένη προσπάθεια και να αποκριθείς: «Ευχαρι­
στώ, λοχία, μου χρειαζόταν!»
Δεν υπάρχουν φιλικά ιϋό?ηο β$1ά$? στην τάξη των Αρχαίων Ελ­
ληνικών. Ουδείς απαγγέλλει στην καλή του υ αηιοΓ εΗβ ηιιιονβ ΐΐ $οΙβ
β ΓαΙίβ 8ίβ11β. Ο βιβλιοφάγος στο μπροστινό θρανίο δεν φέρνει στην
τάξη τη Λατινική Λειτουργία, δεν υπάρχουν ευφρόσυνα Οααάβαιηαα
234
Η ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΕΥΚΟΛΗ ΥΠΟΘΕΣΗ
ϊξίίιΐΓ μόλις φτάσουν τα Χριστούγεννα. Τα Ελληνικά είναι εντελώς
διαφορετικά. Οι λίγοι μεταφυτευμένοι φοιτητές από τη σημερινή Ελ­
λάδα μαθαίνουν ότι η σύγχρονη μητρική γλώσσα τους μόνο σύγχυση
προκαλεί και παρατάνε πολύ σύντομα το μάθημα, όταν ο δάσκαλος
αρνείται να προφέρει τα φωνήεντα όπως αυτοί ή δεν επιδεικνύει και
μεγάλη υπομονή με το Κυπριακό πρόβλημα κατά τη διάρκεια της
εξήγησης του μέλλοντα διαρκείας.
Οι δυστυχείς φοιτητές των Ελληνικών πρέπει να έχουν ολόκληρη
τη γλώσσα —τόσο τη γλώσσα των βοσκών της Αρκαδίας όσο και
του Θουκυδίδη— στο κεφάλι τους. Το βραχυκυκλωμένο κρανίο τους
βγάζει σπίθες από την επανάληψη του λύω, λύεις, λύει, λύομεν, λύετε,
λύουσι στο αυτοκίνητο, στο μαγαζί, στο μπάνιο, στον ύπνο. Οι μαθητές
σας μπορεί να μην ακούσουν ούτε μια φράση ελληνική να διαβάζεται
επί μέρες και κάποια μέλη της νέας Ελληνικής αδελφότητας μπορεί
να μην προφέρουν ούτε ένα ουσιαστικό επί εβδομάδες. Η ελληνική
γλώσσα, όπως η Γραμμική Β και η σφηνοειδής γραφή, είναι μουγκή,
είναι ιδέα, όχι γλώσσα. Είναι κλειδωμένη για να διαβάζεται, σπάνια
να γράφεται, σπάνια να απαγγέλλεται, ποτέ να μη μιλιέται, ποτέ να
μη μοιράζεται με κάποιον άλλο, ποτέ να μην είναι κάτι περισσότερο
από μια αλλόκοτη δέσμευση με το παρελθόν. Ποιο είναι το κοινό
ρεφρέν όλων των εξαντλημένων φοιτητών που είναι έτοιμοι να τα
παρατήσουν; «Ξοδεύω τρεις φορές περισσότερο χρόνο μελετώντας γι’
αυτό το μάθημα απ’ όσο για οποιοδήποτε άλλο· για ποιο λόγο;»
Δεν υπήρχε όμως σιωπηλός και μοναχικός Έλληνας στην αρ­
χαιότητα. Κάθε λέξη προφερόταν δυνατά, τραγουδιόταν, απαγγελλό­
ταν ή ψαλλόταν. Αν και να προσεγγίσουμε μόνο μπορούμε τους αρχι­
κούς ήχους —τα Ελληνικά είχαν προσωδιακή προφορά, με τονισμό
που ανέβαινε και κατέβαινε, και όχι με τον τονισμό που διδάσκουμε
σήμερα τους φοιτητές μας — , η αρμονία τους γίνεται αντιληπτή α­
κόμη και από τον αρχάριο. Ακόμη και ο πεζός λόγος έχει μια κομ­
ψότητα ήχου που δεν μπορεί να μεταδοθεί με τη μετάφραση.
Πάρτε, για παράδειγμα, μια αράδα ενός από τα πιο φημισμένα
αποσπάσματα στην ελληνική λογοτεχνία, του επιταφίου λόγου του
Περικλή για τους Αθηναίους που πέθαναν κατά τον πρώτο χρόνο του
235
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
ΙΊελοποννησιακού Πολέμου. Η μετάφραση της Ρβη$ιιΐη κάνει ό,τι
μπορεί για να συλλάβει τη ροή των Ελληνικών (αν και μερικοί λόγιοι
υποστηρίζουν ότι οι πρώτες λέξεις θα έπρεπε να μεταφραστούν ως
«Η αγάπη μας για το ευγενές»): «Η αγάπη μας για το ωραίο δεν
οδηγεί σε υπερβολή· η αγάπη μας για τα πράγματα του νου δεν μας
κάνει μαλθακούς». Ωστόσο, ποιος θα μπορούσε να μιμηθεί τη λεπτή
ισορροπία του πρωτοτύπου [ΙΓ, 40];
φιλοκάλοϋμέν τε γαρ μετ’ εϋτελείας
και
φιλοσοφούμε^άνευ μαλαχίας.
Οι δύο προτάσεις που συνδέονται με το «και» έχουν σχεδόν τον ίδιο
αριθμό συλλαβών, ενώ τόσο οι πρώτες λέξεις όσο και οι τελευταίες
ομοιοκαταληκτούν. Η ελληνική σοφία διαχέεται βαθιά μέσα μας όχι
απλώς για το τι λέει, αλλά και λόγω της δύναμης και της χάρης
του τρόπου με τον οποίο το λέει. Έτσι, εμείς οι κλασικιστές βρισκό­
μαστε αντιμέτωποι με το ανέφικτο του να διδάξουμε την ωραιότερη
ακουστικά γλώσσα στον κόσμο που όμως δεν μιλιέται ποτέ και α-
κούγεται σπάνια.
Δεν έπρεπε λοιπόν να προσπαθήσουν τουλάχιστον οι κλασικιστές
να μιλούν Ελληνικά για να κάνουν τη γλώσσα τους να ζωντανέψει
μέσω της φωνής και του αφτιού; Όσοι γενναίοι προσπαθούν να μετα­
τρέψουν μια νεκρή γλώσσα σε γλώσσα καθημερινής συζήτησης, των
οποίων η εφευρετικότητα καταφέρνει για λίγο να διδάξει τους φοιτη­
τές να μιλάνε στην αττική διάλεκτο του πέμπτου π.Χ. αιώνα για
τον καιρό ή για τα χριστουγεννιάτικα δώρα που πήραν και έδωσαν,
είναι, δυστυχώς, ελαφρώς βλαμμένοι. Αν συνεχίσουν, τους συναντάμε
συνήθως σχεδόν παράφρονες, να εμφανίζονται σε αφίσες και σε φτηνο-
τυπωμένα διαφημιστικά φέιγ βολάν που ρυπαίνουν την πανεπιστη-
μιούπολη: «Μοναδική προσφορά! Ο καθηγητής Μπέρναρ Λάζουλι δια­
βάζει μεγαλοφώνως όλο τον Όμηρο με αριστοτεχνικό συνδυασμό εξα-
μέτρου και αληθινού προσωδιακού τονισμού. Τώρα έξι κασέτες στην
τιμή των δύο». Ή: «Ο Μπράιαν Ντάκουερθ θα επισκεφτεί το' πρό-
236
Η ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΕΪΚΟΛΗ ΥΠΟΘΕΣΗ
γραμμά σας ως Σωκράτης, Περικλής ή Δημοσθένης. Τα τρέχοντα
αρχαία Ελληνικά του προκαλούν την απόκοσμη αίσθηση ότι περπα­
τάει κανείς στους δρόμους της Αθήνας. Κλείστε τον τώρα για παρα­
στάσεις την εαρινή περίοδο». Ωστόσο, αυτοί οι καλοπροαίρετοι κρά­
χτες των πανηγυριών είναι πιθανώς οι μοναδικοί «άνθρωποι των έρ­
γων» που διαθέτουμε —αυτοί οι ακαδημαϊκοί επιχειρηματίες, οι μι-
κροπωλητές του Ομήρου και οι «αρκουδιάρηδες» του Πλάτωνα για
λίγο χαρτζιλίκι. Ωστόσο, δεν μπορείς να μιλήσεις μια γλώσσα, όταν
δεν υπάρχουν άλλοι άνθρωποι στον πλανήτη για να κουβεντιάσεις,
δεν μπορείς να μιλήσεις μια γλώσσα, όταν όλο σχεδόν το λεξιλόγιο
και ο τρόπος ομιλίας επιβιώνουν σε μια γραμματεία, κι όχι σε μια
χαμένη καθομιλουμένη γλώσσα.
Τα προκαταρκτικά μαθήματα των Ελληνικών λοιπόν, είναι κυ­
ρίως, πρέπει να ομολογήσουμε, απομνημόνευση κλίσεων σε συζυγιών,
καρυκευμένη με ασκήσεις λεξιλογίου και στοιχειώδους γραμματικής.
Για τους περισσότερους προπτυχιακούς φοιτητές, που δεν γνωρίζουν
την αγγλική γραμματική, που δεν μπορούν να βοηθηθούν από ετυμο­
λογίες και συγγενείς λέξεις λόγω της πενίας του δικού τους μητρικού
λεξιλογίου, που δεν είναι συνηθισμένοι να παίρνουν σπίτι τους και να
μαθαίνουν επακριβώς μια σελίδα με ορνιθοσκαλίσματα, που δεν τους
ζητήθηκε ποτέ στη ζωή τους να απομνημονεύσουν έστω και μια
χρονολογία —πόσο μάλλον μια κλίση —, είναι τραυματική εμπειρία.
Ο μέσος Αμερικανός φοιτητής πρέπει σήμερα να πειστεί με καλοπιά­
σματα να ξαναμάθει αγγλική γραμματική (η γραμματική δεν διδά­
σκεται πια στο δημοτικό, ελάχιστα στοιχεία διδάσκονται πλέον στη
«στοιχειώδη» εκπαίδευση, λίγα γυμνάσματα στο «γυμνάσιο», και
φυσικά τίποτα ανώτερο στην «ανώτερη» εκπαίδευση). Πρέπει να τους
πηγαίνουμε «με το μαλακό» στις ασκήσεις και στα γυμνάσματα,
για να μείνει έστω ένα 30% στα Ελληνικά και στα Λατινικά για ένα
ολόκληρο χρόνο. Καθώς τα Ελληνικά γίνονται πιο ακατανόητα και
οι νεαροί οπαδοί τους πιο ξεκομμένοι από τη σύγχρονη εμπειρία του
βίντεο, γίνεται ακόμη πιο σημαντικό για τους μέντορες να οδηγήσουν
το κοπάδι πίσω στην πεδιάδα και να μην ενθαρρύνουν τα μέλη του να
ξεκόβουν από τους υπόλοιπους μέσα σε γραμματικές σπηλιές και συ-
237
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
ντακτικά φαράγγια. Ο Μοντέν προειδοποιούσε πριν από τέσσερις αι­
ώνες σχετικά με τους μελετητές της γραμματικής: «Αναμφίβολα τα
Ελληνικά και τα Λατινικά είναι πανέμορφα στολίδια και πάρα πολύ
χρήσιμα, αλλά τα αγοράζουμε πολύ ακριβά». Κανένας καθηγητής
Ελληνικών σήμερα δεν μπορεί να έχει την απαίτηση από νεαρούς
Αμερικανούς να ξοδεύουν 400 με 600 ώρες στη διάρκεια της σχολι­
κής χρονιάς για να επαναλαμβάνουν μέσα τους γραμματικά παρα­
δείγματα χωρίς να προβάλει συνεχώς μπροστά τους το «προς τι;»
Η μόνη ελπίδα γΓ αυτή την επιβίωση βρίσκεται σε κάποιον προι­
κισμένο με φαντασία δάσκαλο των Κλασικών, που μπορεί κάθε ώρα,
κάθε λεπτό να επιδεικνύει κάποια σχέση ανάμεσα στα τριτόκλιτα
ουσιαστικά και στον τελευταίο λόγο του Σωκράτη και μετά πάλι
ανάμεσα στον τελευταίο λόγο του Σωκράτη και στις ζωές των ίδιων
των μαθητών. Όμως για να γίνουν όλα αυτά απαιτείται φαντασία,
ευρεία παιδεία, εναίσθηση για το βάσανο των άλλων, δηλαδή πολλά
περισσότερα από την τέλεια γνώση της ελληνικής φιλολογίας: γνώση
γραμματικής χωρίς να είσαι γραμματικός, γνώση της θεωρίας χωρίς
να είσαι θεωρητικός, εξοικείωση με το ακαδημαϊκό τοπίο χωρίς να
είσαι ακαδημαϊκός. Δεν μπορεί πια κανείς να βρει στρουμπουλές και
καλοκάγαθες θείτσες Γερτρούδες με την ποδίτσα τους στις Κλασικές
Σπουδές ούτε χαμογελαστούς καθηγητές που προχωρούν με πηδη-'
χτά βηματάκια μέσα στην τάξη με μπισκοτάκια και κόκα κόλα, που
σφουγγίζουν ιδρωμένα μέτωπα και σφίγγουν χέρια στα πίσω θρανία,
που πότε λιγοψυχούν και πότε ξεφυσάνε, λέγοντας: «Ελάτε παιδά­
κια, δεν είναι και τόσο άσχημα τα πράγματα, μην παρατάτε τα Ελ­
ληνικά. Να, πάρτε ένα κομματάκι πίτα για να μάθετε τα ανώμαλα
παραθετικά των επιθέτων». Ακόμη και για πεινασμένους προπτυχια­
κούς φοιτητές, τρεις ώρες κάθε νύχτα στη βιβλιοθήκη παραείναι α­
κριβό αντίτιμο για επιδόρπιο. Οι κλασικιστές δεν μπορούν πια να κρύ­
βονται στα μετόπισθεν, ενώ φουρνιές ολόκληρες από «πρωτάκια» των
Ελληνικών και των Λατινικών σωριάζονται πολυβολημένα στην άμ­
μο. Αν πρόκειται να χάσουμε τα Ελληνικά, ας τα χάσουμε τουλάχι­
στον με ρωμαλέους καθηγητές με το πούρο καρφωμένο μονίμως α­
νάμεσα στα δόντια, με μάτια κατακόκκινα από τις επί πλέον ώρες
238
Η ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΕΤΚΟΛΗ ΥΠΟΘΕΣΗ
μαθημάτων, με ανοιχτές πληγές που αιμορραγούν από τις μάχες με
τη γραφειοκρατία, με το στήθος να στραφτοκοπάει απ’ τα μετάλλια
για τα μαθήματα στην κοινότητα και τα στυλό που τους χάρισε ο
Ροταριανός Όμιλος για δωρεάν διαλέξεις, να δίνουν κοφτές διαταγές
και να οδηγούν δεκάδες κορμιά μπροστά καθώς αντιμετωπίζουν με
θάρρος τα πυρά της διοίκησης, δίχως να δίνουν σημασία στις
επερχόμενες ορδές από τις Λαογραφικές Σπουδές και τον Σύγχρονο
Κινηματογράφο.
ΜΙΑ ΧΟΪ ΦΤΑ ΓΕΝΝΑΙ ΟΙ
Μερικοί καθηγητές Ελληνικών προσπαθούν πράγματι να αντιμετω­
πίσουν με ανδρεία τη θύελλα και να απλώσουν το χέρι. Κάποτε, ένας
φαινομενικά μανιοκαταθλιπτικός καθηγητής μας στρίμωξε όλους στο
θέατρο των Δελφών, κραυγάζοντας μέσα στη σκιά που έριχνε ο Παρ­
νασσός καθώς σουρούπωνε, για το Βιετνάμ, την εκστρατεία στη Σι­
κελία και το τι μπορεί να έγραφε ο Θουκυδίδης για την Αμερική του
1973. Έπειτα, σχεδόν σε κατάσταση κατάρρευσης, απομακρύνθηκε
αθόρυβα από τους άλλους αμήχανους καθηγητές. «Λυπάμαι πολύ
για όλ’ αυτά», μουρμούρισε ο διευθυντής στους γοητευμένους δεκα-
εννιάχρονους, «δεν είχαμε ιδέα ότι θα έκανε τόσο προσωπική τη διά­
λεξή του και θα κατέστρεφε το πρόγραμμα που είχαμε ετοιμάσει για
.τα προσκήνια και τις παρόδους των θεάτρων του τέταρτου αιώνα».
Εμείς οι φοιτητές —προπτυχιακοί, όχι μεταπτυχιακοί— θεωρούσαμε
εκείνον, όχι αυτούς, ισορροπημένο.
Υπάρχουν κλασικιστές που μπορούν να σας πουν γιατί τα Ελληνι­
κά πρέπει να είναι ζωντανά το 1998. Κάποτε, σε ένα μοναστήρι του
δέκατου μ.Χ. αιώνα, έξω από το δρόμο Λιβαδειάς-Δελφών, ένας άλλος
καθηγητής έκανε τα αρχαία λόγια να ζωντανέψουν, ρίχνοντας «μαρ­
γαριτάρια σε χοίρους» —μεταπτυχιακούς, όχι προπτυχιακούς φοιτη­
τές — μέχρι που τα γουρουνάκια τον έφαγαν ζωντανό. Ο αείμνηστος
Κόλιν Έντμοντσον μιλούσε σύγχρονα Ελληνικά καλύτερα από τους
περισσότερους Έλληνες. Μιλούσε για 150 διαφορετικούς αρχαιολογι­
239
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
κούς χώρους από μνήμης, χόρευε ταγκό, διαφωνούσε με τον Έλληνα
ορθόδοξο ιερέα για λεπτομέρειες της λειτουργίας και άφηνε πίσω τους
φοιτητές 7ΐου είχαν τα μισά του χρόνια σκαρφαλώνοντας στην κορφή
του Ακροκόρινθου, με ένα μπουκάλι ούζο και δυο πακέτα τσιγάρα
την ημέρα. Ήταν ίσως απερίσκεπτος στον υπερβολικό ενθουσιασμό
του για τους Έλληνες, αλλά ήταν επίσης η ίδια η ενσάρκωση αυτού
που κάποτε ονομάζαμε «άνθρωπο της Αναγέννησης», του οποίου τον
ενθουσιασμό χρειαζόμαστε απελπισμένα και που πρέπει πάντα να
είμαστε.ανεκτικοί με τις υπερβολές του, ως ελάχιστο τίμημα για τη
σωτηρία μας.
Περί τα τέλη της ενεργού καριέρας του, ο Έντμοντσον «έκλε­
ψε» κάποτε την προγραμματισμένη διάλεξη μιας συναδέλφου του σ’
ένα μοναστήρι. Την παραμέρισε, έκλεψε την προσοχή μας και όρμησε
στο καθολικό της εκκλησίας, συνοψίζοντας τις ελληνικές λειτουργι­
κές εκφράσεις δείχνοντας τις μουχλιασμένες τοιχογραφίες. Να μια
αγάπη, πιο κει ένας λόγος. Ένα μικρό τέλος αντηχεί από τους τοί­
χους, καθώς δείχνει απελπισμένα τα μάτια Του που μοιάζουν να κι­
νούνται εκεί ψηλά στο κεντρικό κλίτος και το αποστεωμένο δάχτυλό
Του να τεντώνεται προς το κούφωμα της πόρτας. Έλληνες δαίμονες
και άγγελοι μοιάζουν να φτεροκοπούν πάνω από το νάρθηκα, και, σε
αρμονία με το κήρυγμα του Κόλιν, αρχίζουν να αποδεσμεύονται από
τον τοίχο. Αρχιτεκτονική, λειτουργία, ορθοδοξία, τοιχογραφίες, παγα­
νισμός, τοπίο, μοναστηριακή ζωή και μεσαιωνική Ελλάδα, όλα συνυ-
φασμένα σε ένα λαμπερό, πολύχρωμο χαλί αυτοσχέδιας ερμηνείας,
χωρίς στόμφο, χωρίς μνημονικά βοηθήματα ή τις συνηθισμένες κάρτες
που έχουν οι καθηγητές για να θυμούνται αυτά που πρέπει να πουν,
όλα καρυκευμένα με ενεργητικότητα και πειθώ, καθώς ο Έντμοντ­
σον αποκαλύπτει ταυτόχρονα στους Δελφούς πέρα μακριά, τους Έλ­
ληνες ιερείς που περνούν βιαστικά και το πέτρινο ανάγλυφο στον τοίχο.
Τέσσερις από τους είκοσι μεταπτυχιακούς φοιτητές στέκουν σαν υπνω­
τισμένοι. Ήταν, στο κάτω κάτω, μια αντίφαση που βάδιζε, πηδούσε
και ανάσαινε —και κλασικιστής και ζωντανός. Ο Κόλιν Έντμοντσον,
για να παραφράσουμε τον καθηγητή Κόνσταν, ολοφάνερα «πλασά­
ριζε ακαδημαϊκά διεγερτικά».
240
Η ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΕΤΚΟΛΗ ΪΠΟΘΕΣΗ
Τα αποκαλυπτικά λόγια του Έντμοντσον διαχέονταν από το ιερό
κι έφταναν τους τουρίστες έξω που άρχισαν να συγκεντρώνονται για
να κρυφακούσουν, ευχαριστημένοι για πρώτη ίσως φορά στη ζωή
τους που κάποτε, παιδιά, περνούσαν τα κυριακάτικα πρωινά τους
στο κατηχητικό. Αγανακτισμένοι όμως που άκουγαν τα αρχαία Ελ­
ληνικά να συσχετίζονται με κάτι αληθινό στην Ελλάδα, οι ενοχλη­
μένοι εικοσιπεντάχρονοι μεταπτυχιακοί φοιτητές, που το συναρπα­
στικότερο που ήξεραν να κάνουν ήταν να κρατούν σχολαστικές ση­
μειώσεις, άρχισαν να χασκογελούν με τον εξοντωμένο πια μέντορά
τους. Μόλις η πυρετική φρενίτιδά του καταλάγιασε, ο Κόλιν πήγε
στο πούλμαν για ένα τσιγάρο. ΙΙαρά την ψυχρή υποδοχή που του ε­
πιφυλάχτηκε, εξακολουθούσε να μουρμουρίζει: «Όλα συνδέονται, στ’
αλήθεια συνδέονται, η αρχαία με τη σύγχρονη Ελλάδα. Όμως πρέ­
πει να εξετάζετε, να κρίνετε, να αμφισβητείτε τα πάντα γύρω σας,
να ρισκάρετε πότε πότε». Στο μεταξύ, τα περισσότερα μέλη της
αγέλης των νηφάλιων φοιτητών του, ακόνιζαν τα μαχαίρια τους (αυ­
τοί οι ίδιοι επικριτές θα γίνονταν «τσιράκια» του όταν θα ερχόταν η
ώρα να τους γράψει ο Κόλιν συστατικές επιστολές στο τέλος της
χρονιάς).
«Αντιεπαγγελματικό!»
«Η χειρότερη συμπεριφορά που είδα μέχρι σήμερα στη σχολή·
σκέφτομαι μάλιστα να μην του ζητήσω καν συστατική επιστολή».
«Μας ρεζίλεψε. Δεν μπορούσε κάποιος να τον σταματήσει πριν
γελοιοποιήσει κι εμάς και τον εαυτό του και τη σχολή;»
«Και υποτίθεται ότι πρέπει να είναι πρότυπο για μας!»
«Ο Έντμοντσον οικειοποιήθηκε τα πάντα· κανένας άλλος δεν πρό­
λαβε να σταυρώσει κουβέντα για το Μ^ΐο αηΐΐοο και τους κιονίσκους».
Όμως, για εκείνους τους άλλους τέσσερις από τους είκοσι φοιτη­
τές, ο αείμνηστος Κόλιν Έντμοντσον, που δίδασκε με αυτό τον τρόπο
αδιάκοπα για μέρες ολόκληρες από τη μια άκρη της Ελλάδας ως
την άλλη, που μας πέρασε με το πούλμαν μέσα από τα κτήματα του
Ξενοφώντα και μιας έδειξε την κατοικία των Στυμφαλίδων Ορνίθων,
βρίσκεται στο Κλασικό Πάνθεο, σ’ αυτό το σπάνιο χώρο όπου ελά­
χιστοι κλασικιστές συνταιριάζουν το λόγο με την πράξη, ζουν τη ζωή
241
16 - Ποιος σκότωσε τον Όμηρο;
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
των Ελλήνων που διαβάζουν, και, ως δάσκαλοι, πασχίζουν να φτιά­
ξουν μαργαριτάρια από στόκο.
Αλλά και με την ενεργητικότητα ενός Κόλιν Έντμοντσον στην τάξη,
η κατανόηση των Ελληνικών είναι δύσκολη και μοναχική υπόθεση.
Οι περισσότεροι νεοφώτιστοι φοιτητές, μετά τη συμπλήρωση ενός ή
δύο ετών στα Ελληνικά, κάνουν μια παύση για να σκεφτούν για την
επένδυση του χρόνου τους και τις πενιχρές ανταμοιβές τους. Να σκε­
φτούν τις αμφιβολίες τους σχετικά με την ορθότητα της νεανικής
επιλογής τους. Φοβούνται ότι δεν θα μπορέσουν ποτέ να καταλάβουν
τη γλώσσα, ότι έχουν ξεκοπεί από τη σύγχρονη κοινωνία, ότι έχουν
κερδίσει μια ζωή φτώχειας και ανεργίας, ότι δεν μπορούν να προχω­
ρήσουν πιο πέρα χωρίς να τους δοθεί αληθινή, χειροπιαστή απόδειξη
της αξίας της ελληνικής γλώσσας, εκτός από το απλό «σύντομα θα
μπορείς να διαβάζεις ελληνική λογοτεχνία στο πρωτότυπο». Μου α­
ναπτύσσουν τα Ελληνικά τη νοητική ικανότητα να εντοπίζω αμέ­
σως την ασυνέπεια και την εκτροπή; Την ικανότητα να εκτιμώ την
παγκόσμια ομορφιά στη γλώσσα και στα ιδιώματα; Την αντίληψη
του πώς η γλώσσα, η όποια γλώσσα, περιγράφει την πραγματικότητα;
Το μέγεθος του λεξιλογίου, η χρήση του συστήματος των πτώσεων,
η πολυπλοκότητα των χρόνων, υποδηλώνουν μια εναλλακτική, κα­
λύτερη ή χειρότερη, μέθοδο έκφρασης; Αποκαλύπτουν αυτά τα εισα­
γωγικά κομματάκια από τον ΓΙλάτωνα και τον Ευριπίδη έναν κόσμο
διαφορετικό από το δικό μας; Αν ναι, δεν μπορούμε να διαβάσουμε
αυτά τα έργα από μετάφραση είκοσι φορές πιο γρήγορα;
Αυτοί οι προβληματισμένοι σπουδαστές των Ελληνικών βρίσκο­
νται σε κρίσιμο σταυροδρόμι. Εκεί ακριβώς χρειάζονται έναν Κόλιν
Έντμοντσον, αν όχι για να τους οδηγήσει μέσω του παρελθόντος
στη σύγχρονη Ελλάδα, τουλάχιστον για να τους περάσει μέσα από
τις προκλήσεις του Θουκυδίδη ή του Σοφοκλή. Εδώ βρίσκονται οι
απαντήσεις στα ερωτήματά τους, σε μια σελίδα του Ηροδότου ή σε
λίγους στίχους από τον Αισχύλο. Τα Ελληνικά δεν είναι Αγγλικά.
Υπάρχουν εξαιρετικές μεταφράσεις της τριλογίας του Αισχύλου, της
Ορέστειας, για παράδειγμα, αλλά καμιά δεν πλησιάζει (ούτε ισχυρί­
242
Η ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΕΪΚΟΛΗ ΥΠΟΘΕΣΗ
ζεται ότι πλησιάζει) τον πλούτο και τη δισημία της πρωτότυπης ελ­
ληνικής ποίησης. Ο Αισχύλος δουλεύει με εικόνες και ιδέες, δημιουρ­
γώντας μεταφορές που σιγά σιγά γίνονται πιο συγκεκριμένες καθώς
προχωρεί το έργο. Η δημιουργική χρήση της γλώσσας εκ μέρους
του είναι ένας από τους λόγους που τόσο συχνά, ακόμη και ειδικοί,
βρίσκονται σε πλήρη αδυναμία σε σχέση με το ακριβές του νόημα —
οι λόγιοι υπολογίζουν ότι υπάρχουν περίπου 50.000 εικασίες (προτά­
σεις για το πώς θα έπρεπε να ερμηνευτεί το ελληνικό κείμενο) πάνω
σε περίπου 8.000 μόνο σωζόμενους στίχους του Αισχύλου. Ακόμη
και οι Έλληνες προβληματίζονταν με κάποια σημεία της γλώσσας
του Αισχύλου. Ο Ευριπίδης, στους Βατράχους του Αριστοφάνη, κατη­
γορεί τον Αισχύλο ότι γράφει ακατανόητα: «... σου πέταγε μια ντου­
ζίνα βοϊδοκουβέντες με φρύδια και λοφία, κάτι φοβερούς μπαμπού­
λες, εντελώς άγνωστους στους θεατές» [στ. 924-926]. Χωρίς φρο­
ντίδα, οι ευκαιρίες που προσφέρει η ποίηση θα χαθούν, και ο σημε­
ρινός σπουδαστής των Ελληνικών θα νιώσει το ίδιο.
Τελικά αποδεικνύεται ότι οι Κόλιν Ένταοντσον των Κλασικών
Σπουδών που εισάγουν τους Έλληνες στο νου των νέων, που μπορούν
να πείσουν τους ταλαντούχους να συνεχίσουν την αναζήτησή τους,
είναι σπάνιοι θησαυροί. Αποδεικνύουν ότι η γραμματική δεν κατακτιέ­
ται με αντίτιμο την ανθρωπιά. Η ειδίκευση σε μια γλώσσα μπορεί να
οδηγήσει σε ευρύτερη, όχι στενότερη, γνώση. Η απομόνωση από τον
όχλο μπορεί να είναι επιλογή, όχι καταναγκασμός. Ο εμπνευσμένος,
ο άντρας ή η γυναίκα της δράσης, ο περιοδεύων ηθοποιός, ακόμη και
ο ελαφρώς ανισόρροπος, όχι ο γραμματικός και ο φιλόλογος, και πολύ
λιγότερο ο οπαδός της μόδας των μελετών φύλου, είναι ο Αληθινός
Έλληνας.
Ο Γιουτζίν Βάντερπουλ υπήρξε ένας απ’ αυτούς. Θεοποιημένος τώ­
ρα, γνώριζε κάθε πετραδάκι της Αττικής. Οι τυχαίες ανακαλύψεις
του κατά τους σαββατιάτικους περιπάτους του παραδίδονταν ανώ­
νυμα στους ενδεείς και άστεγους του πανεπιστημιακού κόσμου για
αμέτρητες διατριβές, άρθρα και βιβλία. Το μόνο που τον ενδιέφερε
ήταν να γίνει μια ιδέα κτήμα όλων και σχεδόν ποτέ ατομική ιδιοκτη­
243
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
σία κάποιου συγκεκριμένου καθηγητή. Στα εβδομήντα του, συνέχιζε
να σέρνει τα βήματά του στην εξοχή, δείχνοντας τις σπάνιες άγριες
ορχιδέες της Αττικής ή φέρνοντας στο νου του την εγκατάσταση
σιδηροδρομικής γραμμής από τους Γάλλους. Υπολόγιζε στα γρήγορα
την ποσότητα του μεταλλεύματος που μπορεί να μετέφερε και μετά
θρηνούσε για το πώς οι Αθηναίοι πριν από πολλά χρόνια μπόρεσαν να
κάνουν κάτι τόσο φριχτό όσο το να αλυσοδένουν ανθρώπους για να
σκάβουν αυτή την ίδια φλέβα μεταλλεύματος και να μεταφέρουν
παρόμοια φορτία στις πλάτες τους και πρόσθετε ξερά: «Αυτοί δεν
ήταν που ανησυχούσαν για τη δημοκρατική ισονομία; Υποθέτω πως
κανένας από τους αλυσοδεμένους μεταλλωρύχους δεν άκουσε ποτέ
τους λόγους στην εκκλησία του δήμιου, εδώ έξω, κάτω από τα βράχια».
Ακόμη και οι ξακουστοί κλειδοκράτορες των μεγάλων σχολείων
στέκονταν στη σειρά για να γονατίσουν μπρος στο μεγάλο δάσκαλο
που δεν είχε διδακτορικό. («Θα περάσω δυο βδομάδες στην Αθήνα με
τον Γιουτζίν Βάντερπουλ, για να συζητήσουμε τη δημοσίευση που
πρόκειται να κάνω για εκείνη την επιγραφή», ανακοίνωναν με πε­
ρηφάνια.) Αλλά στους περιπάτους του, ακόμη κι αυτοί έμεναν από
σεβασμό τρία μέτρα πιο πίσω, με δέος προς την Αγιότητά Του,
λατρεύοντας τον μόνο από ασφαλή απόσταση. Ο Γιουτζίν Βάντερ­
πουλ μιλούσε για την αρχαία και τη σύγχρονη Ελλάδα σαν να ήταν
ένα, μας έλεγε πώς μπορούσαμε να συνδεθούμε κι εμείς μ’ αυτό τον
κόσμο, πώς μπορούσαμε να σώσουμε τις Κλασικές Σπουδές, αν
ζούσαμε και σκεφτόμαστε σαν Έλληνες, ενώ όλοι στέκονταν πίσω
φοβισμένοι μήπως πάρουν φωτιά μέσα στον αιθέρα του, στην ουρά
του κομήτη του εκκεντρικού εκείνου ανθρώπου με την παράξενη εμ­
φάνιση, του οποίου η καθημερινή ζωή ήταν εναρμονισμένη με ό,τι
διάβαζε και ασπαζόταν. Τι θα έλεγε τώρα ο Βάντερπουλ αν του έλε­
γαν ότι οι αρχαίοι του δεν ήταν παρά «κατασκευάσματα», αν του
έλεγαν ότι ήταν πιο σημαντικό να εξασφαλίζουν ελεύθερο χρόνο για
να γράφουν άρθρα και βιβλία για τους μυημένους από το να τριγυρ-
νάνε τους φοιτητές τους στην Ελλάδα;
Για να το πούμε ωμά, θα ήταν εξαιρετική ευκαιρία αν γινόταν να
ρίξουμε είκοσι από αυτούς κάτω απ’ την Ακρόπολη για να δώσουμε
244
Η ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΕΪΚΟΛΗ ΥΠΟΘΕΣΗ
σ’ αυτόν το υπερεβδομηκοντούτη ασθματικό γεροντάκο ένα δυο χρό­
νια ακόμη ζωής. Ο Γιουτζίν Βάντερπουλ δεν έδινε δεκάρα για τίτλους
και για πανεπιστημιακές αναγνωρίσεις. Το μόνο που τον ενδιέφερε
ήταν αν κάποιος, οποιοσδήποτε, μοιραζόταν την αγάπη του για τους
Έλληνες, αν ενεργούσε σαν Έλληνας κι όχι σαν κλασικιστής, αν
επιδίωκε τη μάθηση μάλλον παρά την καριέρα. Με τριμμένα ρούχα,
πεσμένα δόντια, τρεμάμενα χέρια και σερνάμενο βήμα, συχνά προ­
σπερνούσε τους μεγάλους καθηγητές για να ρωτήσει έναν εικοσά­
χρονο προπτυχιακό φοιτητή πώς ήταν ο καιρός στην Πάρνηθα την
περασμένη εβδομάδα. Ανακοίνωνε ότι θα πήγαινε για περπάτημα στα
βουνά, έδινε ακριβείς οδηγίες για τη στάση του λεωφορείου απ’ όπου
θα έφευγε, και έλεγε πονηρά ότι όποιος ήθελε μπορούσε και έπρεπε
να τον συναντήσει στις έξι αύριο το πρωί, χωρίς να τον νοιάζει αν το
άλλο πρωί στη στάση εμφανιζόταν ο διάσημος συγγραφέας μιας μο­
νογραφίας με θέμα Μια Νέα Επιγραφή από τη Νότια Λ οχρίδα ή ο
Τζον Σμιθ από την Οκλαχόμα.
Τπήρξε πρότυπο και του Κόλιν Έντμοντσον. Ο Κόλιν Έντμοντσον
θα πρέπει να επιδίωκε την υπερβολή μόνο όταν, παρά τις ώρες της
έρευνας και του στοχασμού του, επιχειρούσε να φτάσει το δάσκαλο
και 7ΐροκάτοχό του. Υπήρξε και δική του πρόθεση να αποδείξει ότι
τα Ελληνικά δεν έχουν καμιά σχέση με τις Κλασικές Σπουδές, αλλά
με το να ζεις τη ζωή του πνεύματος και της διάνοιας που πρεσβεύεις.
Αλλά το να προσπαθήσει κανείς να ξαναδώσει σάρκα και οστά σε μια
Πλατωνική Μορφή όπως ο Βάντερπουλ, σ’ έναν αθάνατο που μόνο
αυτός μπορούσε να κάνει μεγάλους καθηγητές, μεταπτυχιακούς
φοιτητές, τυπολάτρες, γραμματικούς και αρχαιολόγους, διάσημους
και άσημους, να συμφωνούν όλοι ότι, πράγματι, ένας είναι ο Γιουτζίν
Βάντερπουλ, είναι καταδικασμένο. Ωστόσο, ο Κόλιν Έντμοντσον
βρίσκεται επιτέλους πλάι στον Γιουτζίν Βάντερπουλ στο Κλασικό
Πάνθεο, σ’ εκείνο το διαχρονικό, αιθέριο κόσμο των Ελληνικών, όπου
κατοικούν οι άντρες και οι γυναίκες της δράσης, της φαντασίας και
της γενναιοφροσύνης, χαραγμένοι για πάντα με πυρωμένο σίδερο στον
εγκέφαλο κάθε καλού ή κακού κλασικιστή, ιερές εικόνες που μας
δείχνουν τι θα μπορούσαμε να κάνουμε αν είχαμε την απαιτούμενη
245
φαντασία και το κουράγιο ώστε αυτά που. διαβάζουμε, μαθαίνουμε
και βλέπουμε να αλλάζουν τον τρόπο που ζούμε.
ΠΕΡΙ ΣΣΟΤΕΡΕΣ ΕΥΚΑΙ ΡΙ ΕΣ
Με μια χονδρική κατανόηση της ελληνικής γραμματικής και συ­
ντακτικού, η πόρτα προς την ελληνική γραμματεία, επιτέλους, ανοίγει
— μια σταλιά. Αλλά τότε τα ονόματα, μυθικά και ιστορικά, που συ­
νωστίζονται σε μια τυχούσα σελίδα αρχαίων Ελληνικών σε σαστίζουν.
Για να καταλάβεις τις κοροϊδίες .του Αριστοφάνη, για να πάρεις μια
ιδέα περί του τι φλυαρεί ο Καλλίμαχος, πρέπει να συνδέσεις το όνομα
με ένα γεγονός, έναν άνθρωπο ή έναν τόπο. Τι κι αν ξέρεις ότι η
σπάνια λέξη φάρ σημαίνει ένα μεγάλο μαύρο πουλί, το ψαρόνι; Δεν
πρόκειται να σε βοηθήσει και πολύ, αν προχωρώντας πιο κάτω στη
σελίδα δεν έχεις ιδέα ποιος ήταν ο Πέροιζ ή ο ΙΙάνθους, πού είναι ο
Φενεός και η Πελασγιώτις, ή τι στην ευχή ήταν η Ναΐς. Η γλώσσα
συνδέει αληθινούς ανθρώπους και τόπους. Είναι εργαλείο των ανθρώ­
πων και των θεών, όχι αυτοσκοπός. Οι Έλληνες ήταν περιηγητές,
κουτσομπόληδες, σνομπ και τους άρεσε να πετούν διάφορα ονόματα
στις κουβέντες τους για να κάνουν φιγούρα, με αποτέλεσμα να στοι­
βάζονται στις παραγράφους μπερδεμένες γενεαλογίες και ταξιδιωτι­
κές εντυπώσεις, καθώς μια σελίδα Ελληνικών σε πηγαίνει σε έναν
άλλο, ολότελα ξένο, κόσμο, πέρα από συζυγίες και κλίσεις.
Σιγά σιγά μαθαίνεις πως η μελέτη της ελληνικής γλώσσας, παρά
τους τρομερούς κανόνες και αρχές της, είναι μια ματιά από την κλει­
δαρότρυπα στο άλλο δωμάτιο. Είναι ένα γυμνό δωμάτιο, που πρέπει
να γεμίσει και να διακοσμηθεί με τόνους παραφορτωμένα έπιπλα του
δέκατου ένατου αιώνα, όπως προσωπογραφία, επιγραφική, νομισμα­
τολογία και παπυρολογία. Η μισή ελληνική γλώσσα φαίνεται να εί­
ναι κύρια ονόματα που αλλάζουν τη γραφή τους ανάλογα με την
πτώση: υπάρχουν Αγαμέμνονες στην ονομαστική, Ελένες στη γενική
και Κασσάνδρες στη δοτική. Για τον Αγησίπολι, τον Δημώνακτα,
τη Θράσσα και τους Τριάκοντα, τους Τετρακοσίους, τους Μυρίους,
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
246
Η ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΕΥΚΟΛΗ ΥΠΟΘΕΣΗ
τους Τριακοσίους και τους Ένδεκα, συμβουλεύεσαι την επιτομή των
Σπαρτιατικών Ονομάτων, το κοινωνικό μητρώο 1.500 Αθηναίων, το
εγχειρίδιο της ονοματολογίας των δούλων, τους σχολιασμούς στην
Αθηναίων Πολιτεία του Αριστοτέλη —την επιτομή της ζωής εκατο­
ντάδων αναχωρητών και συμβασιούχων του πανεπιστημίου μετα­
πτυχιακών Τευτόνων φοιτητών του δέκατου όγδοου και δέκατου ένα­
του αιώνα, που νήστευαν και πάγωναν γράφοντας τις νύχτες με κερί
για να μπορείς εσύ σήμερα να καταλάβεις μια σελίδα Ελληνικών.
Υπάρχουν όμως κι άλλοι τομείς στη γνώση των Ελληνικών πέρα
από τα απλά κύρια ονόματα και ουσιαστικά. Ολόκληρο το κόρπους
της ελληνικής γραμματείας χιλίων τριακοσίων ετών, από τον Όμηρο
έως τον Προκόπιο, διαιρείται σε ποίηση και πεζό λόγο. Ουδείς κλα­
σικός Έλληνας γράφει, όπως ένας σύγχρονος καθηγητής Αγγλικών,
πέντε ή έξι γραμμές πεζού λόγου, χωρίζοντας τις γραμμές εκεί που
νομίζει ότι είναι χαριτωμένο ή ίσως σημαντικό, και αποκαλεί αυτό
που έγραψε «ποίηση». Ακόμη και στην Ελληνική Ανθολογία δεν βρί­
σκεις κάτι σαν το παρακάτω:
Προχτές μια αράχνη
μου έκλεισε
το μάτι
την ώρα που ήμουν
έτοιμος
να πέσω
στο κρεβάτι
να σέρνεται σαν φίδι στη σελίδα. Λέξεις μη ποιητικές, διατεταγμένες
από τον μη ποιητή στη σελίδα χωρίς προφανή λόγο, γραμμές χωρι­
σμένες αυθαίρετα χωρίς προφανή κανόνα. Αντί γι’ αυτό, ένα εντελώς
διαφορετικό ελληνικό λεξιλόγιο — μια ολότελα διαφορετική γλώσσα —
υπάρχει για την προσωδία· μια ακόμη πιο απόκρυφη και ειδική διά­
λεκτος τροφοδοτούν το στίχο του Ομήρου, της Σαπφούς και του
Θεόκριτου. Τα ελληνικά μέτρα, σαν τα κουνέλια, πολλαπλασιάζοντας
Ουδείς λογικός άνθρωπος στον κόσμο γνωρίζει την ορολογία· ψυχή
δεν θα νοιαζόταν κι αν την ήξερε. Πολύ συχνά ο κλασικιστής είναι
247
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
περήφανος μόνο και μόνο επειδή γνωρίζει τις φυσικές ποσότητες των
περισσότερων ελληνικών λέξεων, επειδή μπορεί να προφέρει ακόμπια-
στα τις διαιρέσεις, τις τομές, τους αμφίμακρους και τις ανακρούσεις.
Νομίζεις πως μπορείς να διαβάσεις τα χορικά του Ευριπίδη με τη
νεοαποκτημένη σου γνώση του τροχαίου, του τρίοραχυ και του κρη-
τικού; Αυτοί είναι απλοί πόδες, σου λέει ο κλασικιστής, μερικά κρυ-
πτόμετρα, κύβοι «Λέγκο» που ταιριάζουν στην πιο φανταχτερή αρχιτε­
κτονική του Αριστοφάνη, του Αισχύλου, της Σαπφούς και του Πιν­
δάρου: Επίτριτοι, Αδώνιοι, Δεύτεροι Φερεκράτειοι και αμέτρητες μορ­
φές δοχμίων, ποιητικά μέτρα που μοιάζουν με χαμαιλέοντες, συνεχώς
μεταβαλλόμενα, βραχεία συλλαβή / μακρά / μακρά / βραχεία / μακρά.
Πολύ σύντομα ο δύστυχος πρωτοετής σπουδαστής τα>ν Ελληνικών,
που επέζησε της εισαγωγικής γραμματικής και συντακτικού, τώρα
θάβεται κάτω από μύθους, μέτρα και εκατοντάδες κύρια ονόματα
των οποίων τις μεταβαλλόμενες πτώσεις μπορεί να αναγνωρίσει, αλ­
λά που η σημασία τους παραμένει μυστήριο. Με το που μπαίνει ο
προπτυχιακός φοιτητής στον κόσμο των Κλασικών Σπουδών, υπάρ­
χουν χιλιάδες προϋποθέσεις έτοιμες να τον εξοντώσουν και να τον
θάψουν, αν ξεχάσει έστω και για μια στιγμή τον λόγο που αποφάσισε
να μάθει Ελληνικά.
Ωστόσο, παρ’ όλο που τα Ελληνικά απαιτούν σχόλια, λεξικά και
επιτομές, πάλι δεν χρειάζεται να γίνουν παιχνίδι του τύπου «Σε τσά­
κωσα!» από τους εποπτεύοντες λόγιους και γραμματικούς. Τα ίδια
τα έπη του Ομήρου, κείμενα λαμπρής σαφήνειας, δράσης που σε κα­
θηλώνει και βαθυστόχαστων νοημάτων, είναι διαθέσιμα στο δευτερο­
ετή σπουδαστή με κάθε φιλολογική και θεωρητική λεπτομέρεια. Υ­
πάρχουν, φυσικά, και δύσκολοι κλασικοί συγγραφείς. Ο Πίνδαρος και
ό Αισχύλος γράφουν συχνότατα δυσνόητους στίχους, ενώ η λογική
της λατινικής ποίησης του Προπέρτιου εμφανίζεται τόσο παράξενη,
ώστε οι λόγιοι έχουν αναγάγει σε επιστήμη την αντιμετάθεση τυχαίων
στίχων από διάφορα ποιήματά του. Αυτές όμως οι δυσκολίες, αυτές
οι αμφισημίες, δεν έχουν σκοπό να συσκοτίσουν το νόημα ή να απο-
κλείσουν κάποιους από την ανάγνωσή τους, όπως οι σκόπιμες συσκο­
τίσεις του καθηγητή των Κλασικών, αλλά έχουν θεμελιώδη σημασία
248
Η ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΕΥΚΟΛΗ ΪΠΟΘΕΣΗ
για τον πλούτο της ποίησης και αποτελούν τμήμα μιας λογοτεχνικής
τεχνικής διαθέσιμης σε γνώστες μιας εξαιρετικά εύκαμπτης γλώσ­
σας. Ακόμη και οι καλύτερες μεταφράσεις δεν μ,πορούν να συλλάβουν
απόλυτα την ομορφιά του Ομήρου, του πιο άμεσου από τους ποιητές.
Η εξαιρετική μετάφραση των πρώτων στίχων της Ιλιάδας από τον
Ρόμπερτ Φαγκλς,
Οργή — Θεά, τραγούδησε την οργή του γιου τού Πηλέα Αχιλλέα,
φονική, δυσοίωνη, που στοίχισε στους Αχαιούς αμέτρητες απώλειες...
είναι αδύνατον να αποδώσει την αίσθηση του πρωτοτύπου, παρά το
ότι διατηρεί την κρίσιμης σημασίας πρώτη θέση της «οργής», καθυ­
στερώντας προσεκτικά τα τροπικά επίθετα «φονική» και «δυσοίωνη»
μέχρι την αρχή του δεύτερου στίχου (μια ελληνική μετοχή απαιτεί
δύο αγγλικά επίθετα για να πλησιάσει κανείς τη σημασία της). Γιατί
ο Όμηρος έχει διευθετήσει την αναφορική πρόταση που περιγράφει
την οργή —η μυρί’ Άχαιοΐς αλγε’ εΟηκε — με τρόπο ώστε να πε­
ρικλείει τους Αχαιούς στο μέσον των αμέτρητων συμφορών. Οι τρεις
κεντρικές λέξεις από μ.όνες τους —μυρί’ ΆχαιοΤς αλγε’—- αρκούν
για να συνοψίσουν όλη την ιστορία: οι Έλληνες παγιδευμένοι εν μέσω
μύρεων συμφορών. Ο σπουδαστής νιώθει τη διαφορά ανάμεσα στο
πρωτότυπο και στη μετάφραση, χωρίς να γνωρίζει την ιστορία του
'ομηρικού τρόπου έκφρασης ή όλες τις ανωμαλίες του εξάμετρου στίχου.
Ωστόσο ο ελληνικός αγώνας είναι πολύ μεγαλύτερος από τη βαθιά
γνοόση του πεζού λόγου ή της ποίησης στο πρωτότυπο. Θυμηθείτε
το άλλο, μεγαλύτερο τέρας στο ντουλάπι των Κλασικών Σπουδών,
την ιστορία της Ελλάδας, με την οποία έρχεται κάποια στιγμή
αντιμέτωπος ο νεαρός σπουδαστής της ελληνικής γλώσσας, το κεφα-
λόβρυσο όλου του μετέπειτα δυτικού πολιτισμού. Ιστορία και λογο­
τεχνία, αντίθετα από τα Αγγλικά, τα Γερμανικά ή τα Γαλλικά στο
πανεπιστήμιο, εδώ βρίσκονται στον ίδιο τομέα, στην ίδια σχολή. Για
κάθε θεατρικό έργο και ποίημα υπάρχει μια χρονολογία, μια γενεά,
ένα κίνημα, ένας πολιτισμός, ένας πόλεμος, μια συμφορά, μια μόδα.
Υπήρχαν πάνω από χίλιες πόλεις-κράτη στον ελληνόφωνο κόσμο,
249
ΠΟΙΟΣ ΣΚΟΤΩΣΕ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ;
από την Ιταλία ως την Κριμαία, από τα Βαλκάνια μέχρι τη βόρεια
Αφρική, η καθεμιά με το δικό της ρόλο σε ένα συγκεκριμένο φονικό,
σε μια κοινή ειρήνη, σ’ ένα φορολογικό κατάλογο, σ’ ένα ιδρυτικό
μύθο ή σε μια αναγκαστική μετανάστευση. Αυτά τα λιγότερο γνω­
στά μέρη και εποχές δεν είναι απλώς οι ιστορίες του Πλούταρχου,
του Πολύβιου ή του Προκόπιου, είναι και ιστορίες στις αφιερώσεις
πάνω σε πέτρα, στα αττικά νομίσματα, στο ψήφισμα του Θεμιστο­
κλή, στους παπύρους από την Οξύρυγχο και στις μολυβένιες πινακίδες
με τις κατάρες από ξεχασμένα πηγάδια. Καλύτερα να ονομάσουμε
αυτό το πολιτιστικό, εθνικό, γεωγραφικό και τοπογραφικό κυνήγι που
κρατάει μια ολόκληρη ζωή «Ελληνικό Πολιτισμό», γιατί πρέπει να
ξεσκονίσουμε σαράντα αιώνες στην πορεία από την κυκλαδική στη
βυζαντινή Ελλάδα. Αν είσαι από τους κλασικιστές που διδάσκουν,
ξεκινάς με πήλινες στεατοπυγικές γυναικείες φιγούρες από τη Σάμο
της λίθινης εποχής και καταλήγεις με ανορεξικές Μαντόνες από τη
χριστιανική Σμύρνη. Σε ρωτούν για ένα ιδεόγραμμα την ώρα του
μεσημεριανού φαγητού και μετά για έναν καρολίγγειο γραφέα την
ώρα του δείπνου. Μόλις ένας σπουδαστής αρχίσει τον Κρίτωνα του
Πλάτωνα, εμείς, για κάποιο περίεργο λόγο, περιμένουμε απ’ αυτόν
να ξέρει τη Γραμμική Β και τα μεσαιωνικά Λατινικά ταυτοχρόνως.
Στην πορεία ξεχνάει τον Κρίτωνα και πολύ σύντομα κι εμάς τους
ίδιους.
Σαν το φιλόσοφο Διογένη, ενώ είσαι βουτηγμένος μέσα σε τέσσερις
χιλιετίες εσωτερισμού, μπορεί μερικές φορές να περιπλανιέσαι μάταια
για να βρεις κάποιο ειλικρινές άτομο στις Κλασικές Σπουδές που να
λέει: «Ποιος μπορεί να γνωρίσει σε βάθος τους Μυκηναίους, τους
Μακεδόνες και τους Μιλήσιους; Για τ’ όνομα του Θεού, παιδάκι μου,
θέλεις να γίνεις λόγιος; Μην αισθάνεσαι άσχημα, αν μετά από πενή­
ντα χρόνια καταφέρεις να καταλάβεις το αθηναϊκό ημερολόγιο· και
μόνο αυτό φτάνει». Ελπίζεις πως ο τελευταίος αγνός άνθρωπος στα
Σόδομα μπορεί να πει: «Ξεχάστε όλα τα ασήμαντα που περιβάλλουν
τις Κλασικές Σπουδές. Εδώ δεν μιλάμε για ΜονόποληΙ Ποιος μπορεί
να υποτάξει ολόκληρο τον κόσμο; Αφήστε κάτω τα χαραγμένα σε
πέτρα μισθα>τήρια από το Θορικό, νεαροί μου, και διαβάστε λιγάκι
250
Η ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΕΥΚΟΛΗ ΥΠΟΘΕΣΗ
Πλάτωνα». Στο κάτω κάτω, σε κάθε στροφή και παράκαμψη κατά
τη διάρκεια της απόκτησης βαθιάς γνοοσης των Ελληνικών, προσπα­
θείς ακόμη να διαβάσεις και να καταλάβεις την ελληνική σκέψη,
προσπαθείς να πάρεις μαζί σου στο ταξίδι περισσότερους, όχι λιγότε-
ρους. Κι αυτό είναι δύσκολο όταν εσύ, ως δά