You are on page 1of 9

FISIOLOGI OTOT

Pergerakan merupakan fungsi tubuh yang penting, yang berlaku


akibat kontraksi (pengecutan) dan pengenduran otot. Ia bersifat
pengujaan iaitu berupaya untuk menerima dan merespons terhadap
rangsangan. Otot juga berupaya untuk mengecut dan meregang.
Antara fungsi otot ialah pergerakan seperti berjalan, berlari dan
pergerakan setempat seperti memegang pensel atau menganggukkan
kepala. Pergerakan yang kurang disedari juga dihasilkan oleh otot
seperti denyutan jantung, pergerakan makanan di usus dan
pencernaan makanan oleh perut. Selain untuk pergerakan, otot juga
berfungsi untuk mempertahankan kedudukan tubuh.
9.1 Jenis Otot Manusia
erdapat ! jenis otot manusia iaitu otot rangka, otot kardium dan otot
licin.
Otot rangka
Otot rangka melekat pada tulang dan berfungsi untuk menggerakkan
tulang (rangka). Apabila dilihat dengan mikroskop, otot ini kelihatan
berjalur"jalur. Otot ini bersifat #oluntari kerana ia boleh digerakkan
mengikut kehendak kita. Otot rangka mengandungi banyak serat otot
yang memanjang dan selari antara satu sama lain. Setiap serat otot
dikelilingi oleh membran yang disebut sarkolema. $i serat otot,
terdapat struktur yang dikenali sebagai miofibril. %iofibril terdiri
daripada dua struktur yang lebih kecil, disebut miofilamen.
%iofilamen yang nipis dinamai aktin dan yang tebal miosin. Interaksi
aktin dan miosin dan beberapa komponen lain di otot inilah yang
menyebabkan terjadinya kontraksi dan pengenduran otot.
Otot kardium
Otot kardium atau otot jantung ialah otot yang berkaitan dengan
jantung. Sebahagian otot kardium terdiri daripada otot yang
bercirikan otot jalur dan sebahagian lagi bercirikan otot licin.
&alaubagaimanapun ia bersifat tak #oluntari. 'entian"gentian otot
kardium adalah berjalur dan mengandungi satu nukleus. Otot ini
berdenyut secara automatik dan tidak dapat dika(al.
Otot licin
Otot licin ialah otot tidak berjalur yang terdiri daripada helaian
gentian halus dan menirus. Otot ini tersusun secara padat yang selari
antara satu sama lain dalam satu berkas tisu penghubung. Setiap
gentian otot merupkan sel tunggal yang mengandungi satu nukleus
dan banyak fibril halus yang boleh mengecut. Otot licin dika(al oleh
bahagian sistem saraf luar ka(al dan proses pengecutan dan
pengenduran berlaku dengan perlahan. Otot licin juga bersifat tak
#oluntari. Otot licin terdapat pada dinding salur pencernaan, pundi
kencing,, salur"salur darah, iris mata dan kelenjar dermis ba(ah kulit
serta organ"organ dalaman lain.
Sel otot berupaya memendek dan menegang menyebabkan
pergerakan berlaku dan membolehkan kita melakukan kerja. Otot
menukarkan AP (tenaga kimia) kepada tenaga mekanikal yang
bertindak terhadap persekitaran apabila menerima rangsangan
tertentu seperti rangsangan elektrik.
Pengecutan otot terka(al
Pengecutan otot terka(al membenarkan pergerakan tubuh seperti
berjalan, berlari dan sebagainya. Selain itu kita juga boleh
memanipulasi objek luaran seperti memandu kereta, memindahkan
barang dan lain"lain lagi. Pengecutan otot terka(al juga
membolehkan propulasi sesuatu kandungan melalui organ dalaman.
)ontohnya, peredaran darah untuk pergerakan bahan melalui salur
pencernaan. $i samping itu, pengecutan otot terka(al membenarkan
pengosongan sesuatu kandungan ke persekitaran luaran seperti
urinasi dan proses melahirkan anak.
Otot terdiri daripada kumpulan terbesar tisu"tisu dalam tubuh iaitu
*+, daripada berat badan adalah terdiri daripada otot rangka (!-,
bagi (anita) manakala .+, lagi daripada otot kardium dan otot licin.
9.2 Kategori Otot
Otot boleh dibahagikan kepada dua kategori. /ategori pertama ialah
bergantung kepada jalur gelap"cerah striation yang dilihat di ba(ah
mikroskop. Otot yang berjalur (striated) ialah otot rangka dan otot
kardium. Otot yang tidak berjalur (unstriated) ialah otot licin.
/ategori kedua ialah bergantung kepada jenis ka(alan. Otot yang
terka(al (#oluntary) terdiri daripada otot rangka dan otot jantung. Ia
disarafkan oleh sistem saraf somatik dan bergantung kepada ka(alan
#oluntary. Otot luar ka(al (in#oluntary) ialah otot licin. Ia disarafkan
oleh sistem saraf autonomik dan tidak bergantung kepada ka(alan
#oluntary.
-( Sila rujuk Gambarajah 9.1 dalam lampiran ) -
9.3 Aras Organisasi Otot Rangka
Aras organisasi otot rangka terbahagi kepada lima struktur iaitu
keseluruhan otot (organ), gentian otot (sel), miofibril (struktur
intrasel khusus), filamen tebal dan filamen nipis (elemen sitorangka)
dan miosin dan aktin (protein).
Otot rangka
Otot rangka mempunyai banyak gentian otot yang terletak selari
sesama sendiri dan diberkas oleh tisu penghubung.
'entian otot
'entian otot biasanya panjang dan merentasi keseluruhan panjang
otot. 'entian otot terbentuk disebabkan pelakuran banyak sel yang
kecil semasa perkembangan embrio. 'entian otot merupakan satu sel
otot yang mempunyai berbilang nukleus dan kehadiran banyak
mitokondria iaitu organel yang menjana tenaga yang diperlukan
untuk pengecutan otot. 'entian otot juga mengandungi banyak
miofibril yang berbentuk silinder (.0m diameter) dan terdiri daripada
1+, isipadu gentian otot. Selain itu gentian otot terlibat secara
langsung dengan pengecutan otot.
%iofibril
Setiap miofibril mengandungi elemen sitorangka yang terdiri
daripada filamen tebal dan filamen nipis.
2ilamen tebal dan filamen nipis
2ilamen tebal yang merupakan protein miosin mempunyai diameter
.-".1 nm dan panjang ..3 0m. 2ilamen nipis pula yang merupakan
protein aktin mempunyai diameter 4"1 nm dan panjang ..+ 0m. $i
ba(ah mikroskop, satu miofibril menampakkan jalur gelap (jalur A)
dan jalur cerah (jalur I). Ini merupakan ciri unik otot rangka
(striation).
5alur A mengandungi filamen tebal bersebelahan dengan sebahagian
filamen nipis yang bertindih dengan kedua"dua hujung filamen tebal.
2ilamen tebal hanya berada di dalam jalur, kedua"dua hujung filamen
menentukan ka(asan luar sesuatu jalur A. /a(asan cerah di dalam
bahagian tengah pada jalur A di mana filamen nipis tidak sampai
adalah dikenali sebagai 6on 7. 7anya bahagian tengah filamen tebal
terlibat bagi 6on ini. 5alur I
mengandungi bahagian yang lain (bakinya) pada jalur nipis yang
mengunjur ke dalam jalur A.
'arisan 8 yang #ertikal dan gelap merupakan protein sitorangka
yang menghubungkan dua sarkomer dengan 9memegang: sarkomer
kelihatan di jalur I. /a(asan cerah di antara dua garisan 8 dikenali
sarkomer. )ontohnya struktur yang memberi unit fungsi pada otot
rangka. Sarkomer ialah komponen asas bagi gentian otot yang boleh
menghasilkan pengecutan.
'arisan % yang #ertikal merupakan protein yang 9memegang:
filamen tebal bersama merentasi secara #ertikal di tengah"tengah
jalur 8 di dalam bahagian tengah 6on 7. $i ba(ah mikroskop
elektron, jambatan lintang dapat dilihat daripada setiap filamen tebal
menuju ke arah di sekeliling filamen nipis. )ontohnya di ka(asan di
mana filamen tebal dan filamen nipis bertindih. 5ambatan lintang
mencuar daripada setiap filamen dalam enam arah menuju ke filamen
nipis berdekatan. erdapat lebih kurang .3 bilion filamen tebal dan
!- bilion filamen nipis bagi setiap gentian otot.
%iosin dan aktin
%iosin berbentuk silinder dan mempunyai diameter .+".++ 0m ;
panjang <4++++ 0m (-.4 kaki). %iosin membentuk filamen tebal
yang terdiri daripada ratusan molekul miosin (protein) yang
mengandungi - subunit seiras yang berbentuk kayu golf. /epala
protein ini membentuk jambatan lintang di antara filamen tebal dan
filamen nipis. Setiap jambatan lintang mempunyai - tapak yang
berperanan penting dalam proses pengecutan, otot pengikat aktin dan
tapak miosin APase (AP"splitting).
2ilamen nipis (aktin) membentuk dan menipis yang mempunyai !
protein iaitu aktin, tropomiosin, dan troponin. %olekul aktin
merupakan protein struktur utama pada filamen nipis yang berbentuk
sfera. ulang belakang pada filamen nipis terbentuk dengan cara
gabungan molekul aktin menjadi - utas yang berpintal, bak - utas
mutiara berpintal di antara satu sama lain. Setiap molekul aktin
mempunyai ikatan khusus untuk pelekatan dengan satu jambatan
lintang miosin. Ikatan di antara molekul aktin dan molekul miosin di
jambatan lintang menghasilkan pengecutan yang menggunakan
tenaga gentian otot. Aktin dan miosin juga dikenali sebagai protein
pengecutan (alaupun sebenarnya kedua"duanya tidak mengecut.
$alam gentian otot yang mengendur, pengecutan tidak berlaku.
Aktin tidak berupaya untuk mengikat dengan jambatan lintang
disebabkan oleh posisi pada - jenis protein lagi di dalam filamen
nipis iaitu tropomiosin dan troponin. ropomiosin ialah protein
berbentuk bebenang yang berlilit di sepanjang jalur pada pilin
miosin. $alam posisi ini tropomiosin menutupi tapak aktin jambatan
lintang, justeru menghalang (blocking) interaksi yang boleh
menghasilkan pengecutan otot.
roponin merupakan protein kompleks yang mengandungi ! unit
polipeptida di mana satu mengikat pada tropomiosin, satu lagi
mengikat pada aktin, dan satu lagi mengikat pada kalsium. Apabila
troponin tidak mengikat pada kalsium, protein ini menstabilkan
tropomiosin dalam posisi menghalangnya (blocking) terhadap tapak
ikatan jambatan lintang, maka otot berada dalam keadaan
mengendur. Apabila tropomiosin tidak berada di situ, aktin dan
miosin terikat pada jambatan lintang maka pengecutan otot berlaku.
ropomiosin dan troponin kadangkala dikenali sebagai protein
regulasi.Protein ini menyaluti (menghalang pengecutan) atau
mendedahkan (membuka) yang menghasilkan pengecutan pada tapak
ikatan untuk interaksi di antara aktin dan miosin.
9.4 Asas Molekul agi !enge"utan Otot Rangka
Semasa pengecutan, kitar bagi jambatan lintang mengikat dan
membengkok menarik filamen nipis ke dalam dan menjadi rapat di
antara filamen tebal yang pegun, menyebabkan pemendekan pada
sarkomer. 2ilamen nipis di sebelah sarkomer menggelongsor ke
dalam, filamen pendek menarik gentian 8 di mana ianya mengikat
sesama sendiri supaya sarkomer memendek semasa di sepanjang
gentian otot memendek pada masa yang sama, keseluruhan gentian
otot menjadi pendek. Ini dikenali sebagai mekanisme filamen
menggelongsor (sliding filament mechanism) bagi pengecutan otot.
8on 7 di mana ka(asan tengah pada jalur A di mana filamen tidak
sampai ke situ, menjadi kecil ketika filamen nipis menghampiri satu
sama lain apabila ianya menggelongsor lebih jauh ke dalam. Semasa
pengecutan otot, setiap sarkomer memendek seketika. 2ilamen nipis
menggelongsor sesama sendiri di antara filamen tebal supaya garisan
8 ditarik rapat"rapat. /elebaran jalur A tidak bertukar sesama gentian
otot memendek tetapi jalur I dan 6on 7 menjadi pendek.
2ilamen tebal dan filamen nipis tidak mengecut untuk memendekkan
sarkomer. Pengecutan dihasilkan disebabkan filamen nipis
menggelongsor rapat"rapat di antara filamen nipis. 2ilamen nipis
ditarik ke dalam di antara filamen tebal yang pegun disebabkan
akti#iti jambatan lintang semasa pengecutan dengan chaperones
tropomiosin dan troponin dipindahkan jauh daripada kalsium, maka
jambatan lintang miosin daripada filamen tebal boleh terikat dengan
molekul aktin di sekitar filamen nipis.
Apabila aktin dan miosin bersentuhan di situ 9jambatan lintang:,
konformasi jambatan berubah supaya ianya membengkok ke dalam
seolah"olah seperti di atas engsel. Stroking ke arah dalam pada
sarkomer sama seperti mengayuh perahu. Ini dikenali sebagai 9po(er
stroke: pada jambatan lintang. Setiap 9po(er stroke: ini menarik
filamen nipis sedikit sahaja. Pemendekan sepenuhnya berlaku setelah
kitar 9po(er stroke: butang yang menyebabkan pengikatan dan
pembengkokan jambatan yang berulang"ulang. $i penghujung setiap
kitar jambatan lintang, ikatan di antara jambatan lintang miosin dan
molekul aktin dipisahkan. 5ambatan lintang berkonformasi asal dan
mengikat pada aktin
berikutnya di belakang. 5ambatan lintang ini menarik semula aktin
berkenaan. /emudian bercerai dan begitulah proses seterusnya
sehingga otot mengecut dengan sepenuhnya. Sebahagian jambatan
lintang sahaja yang memegang filamen nipis yang lainnya bebas
untuk mengikat pada aktin baru. /itaran yang tidak bersinkroni ini
penting bagi memastikan filamen nipis tidak bergelongsor ke posisi
rehatnya di antara tempoh stroke.
9.# Langka$ Ku%ling !engu&aan ' !enge"utan ( !engen)uran
Asetilkolin (A)h) dilepaskan dari terminal neuron motor memulakan
potensial tindakan (AP) dalam sel otot iaitu disebarkan ke seluruh
permukaan membran sel otot. Akti#iti elektrik permukaan diba(a ke
dalam bahagian tengah pada gentian otot tubul . Penyebaran AP di
tubul merangsang pelepasan kalsium dari kantung lateral
berdekatan pada retikulum sarkoplasmik. /alsium

yang dilepas
melekat pada troponin dan menukar bentuknya supaya kompleks
troponin"tropomiosin ditarik ke sebelah secara fi6ikal dan membuka
tapak ikatan jambatan lintang pada aktin. apak aktin yang
didedahkan mengikat pada jambatan lintang miosin yang telah diberi
tenaga secara pemecahan AP kepada A$P = Pi = tenaga oleh tapak
miosin APase pada jambatan lintang. Pengikatan di antara miosin
dan aktin pada jambatan lintang menyebabkan jambatan lintang
bengkok, menghasilkan po(er stroke yang menarik filamen nipis ke
dalam. 'elongsoran ke dalam berlaku pada semua filamen nipis di
sekeliling filamen tebal memendekkan sarkomer (menyebabkan
pengecutan otot). A$P dan Pi dilepaskan dari jambatan lintang
semasa po(er stroke. Pelekatan satu molekul AP baru
menyebabkan peleraian jambatan lintang yang menjadi kepada
konformasi asal. Penceraian pada AP baru oleh miosin APase
memberi tenaga kepada jambatan lintang sekali lagi. 5ika kalsium
masih hadir supaya kompleks troponin"tropomiosin masih ditarik ke
sebelah, jambatan lintang akan mengalami sekali lagi kitar
pengikatan"pembengkokkan menarik filamen nipis lebih jauh.
Apabila tiada lagi AP setempat dan kalsium telah kembali ke tempat
asalnya dalam kantung lateral retikulum sarkoplasmik kompleks
troponin"tropomiosin menjadi dalam keadaan menghalangnya
(blokingnya) aktin dan miosin mengikat lagi di jambatan lintang dan
filamen nipis menggelongsor balik ke posisi rehat semasa
pengenduran.
9.* !eranan Kalsiu+ ,ala+ Mengakti-asikan Ja+.atan
Lintang
Semasa pengenduran (gentian otot mengendur), tiada pengikatan
jambatan lintang berlaku. Ini kerana tapak pengikatan jambatan
lintang terhadap aktin ditutup secara fi6ikal oleh kompleks troponin"
tropomiosin. Semasa pengujaan (gentian otot teruja), kalsium yang
dilepaskan terikat pada troponin, seterusnya menyebabkan kompleks
troponin"tropomiosin ditarik ke sebelah untuk mendedahkan tapak
ikatan jambatan lintang. 5usteru, pengikatan jambatan lintang akan
berlaku. Pengikatan berlaku di antara aktin dan miosin, dan
membentuk jambatan lintang, seterusnya mencetuskan po(er stroke
yang menarik filamen nipis ke dalam semasa pengecutan.
9./ !ele%asan Kalsiu+ ,ala+ Ku%ling !engu&aan0!enge"utan
,an !engen)uran
Asetilkolin (A)h) dilepaskan oleh akson pada motor neuron
melintasi celah dan mengikat pada reseptor pada plat hujung motor.
AP terjana disebabkan pengikatan A)h dan potensial plat hujung
berikutnya dipropagasi merentasi membran permukaan dan ke ba(ah
tubul pada sel otot. AP mencetus pelepasan kalsium daripada
retikulum sarkoplasmik dan ion kalsium dilepaskan daripada kantung
lateral mengikat pada troponin atau filamen aktin, tropomiosin
dipindahkan ke sebelah secara fi6ikal untuk membuka tapak ikatan
jambatan lintang pada aktin. 5ambatan lintang miosin mengikat pada
aktin dan membengkok, menarik filamen aktin ke arah tengah
sarkomer dan diberi tenaga oleh AP. /alsium

diambil oleh
retikulum sarkoplasmik secara aktif apabila tidak ada lagi AP
setempat. $engan ketiadaan kalsium mengikat pada troponin lagi,
tropomiosin tergelincir semula ke posisi menghalangnya (blocking)
ke atas tapak pengikatan pada aktin menyebabkan pengecutan
berhenti, aktin menggelongsor balik ke posisi rehat asalnya.
9.1 Akti-iti Ja+.atan Lintang
Semasa setiap kitar jambatan lintang, jambatan lintang terikat dengan
satu molekul aktin, membengkok untuk menarik filamen nipis ke
dalam semasa po(er stroke, kemudian bercerai dan seterusnya
kembali ke konformasi rehat dan bersedia untuk mengulangi kitar.
Po(er stroke pada semua jambatan lintang yang tercuar daripada
filamen tebal tertumpu>terarah ke bahagian tengah filamen tebal.
Setiap filamen tebal di kelilingi hujungnya oleh 3 filamen nipis,
kesemuanya ditarik ke dalam serentak melalui perkitaran jambatan
lintang semasa pengecutan otot.
9.9 Kitar Ja+.atan Lintang
AP dicerai oleh APase; A$P dan Pi kekal melekat pada miosin;
tenaga disimpan dalam jambatan lintang. /alsium dilepaskan setelah
diuja; pengaruh perencatan disingkir daripada aktin membolehkan
kalsium terikat pada jambatan lintang. Sekiranya tiada pengujaan,
tiada kalsium dilepaskan, aktin dan miosin dihalang daripada terikat
dan gentian otot kekal rehat. Po(er stroke pada jambatan lintang
tercetus apabila berlaku persentuhan di antara miosin dan aktin; A$P
dan Pi dilepaskan. Ikatan di antara aktin dan miosin tercerai apabila
molekul AP baru mengikat pada jambatan lintang miosin. 5ambatan
lintang kembali kepada konformasi asal. AP dihidrolisiskan, kitar
bermula semula seperti langkah ., atau jika tiada AP baru (e.g
selepas mati), aktin dan miosin kekal terikat dalam kompleks rigor
(rigor mortis). (i.e keras selepas !"* jam mati dan lengkap selepas .-
jam mati).
9.12 Laluan Meta.olis+e agi !eng$asilan AT! 3ang
,igunakan Se+asa
!enge"utan ,an !engen)uran Otot
Semasa pengecutan otot, AP dipecahkan oleh APase miosin
untuk menghasilkan stroking jambatan lintang. Semasa pengenduran
( ? rehat), AP diperlukan untuk menjalankan pam kalsium yang
mengangkut kalsium semula ke dalam kantung lateral pada retikulum
sarkoplasmik. @aluan metabolisme dalam membekalkan AP yang
diperlukan bagi menghasilkan pengecutan dan pengenduran otot
adalah pemindahan tenaga fungsi fosfat daripada kreatinin kepada
A$P (sumber pertengahan). @aluan metabolisme yang kedua pula
adalah fosforilasi oksidatif (sumber utama apabila oksigen
dibekalkan). enaga dibekalkan oleh glukosa daripada glikogen otot
atau glukosa dan asid lemak daripada salur darah. @aluan
metabolisme yang terakhir adalah glikolisis (sumber utama apabila
oksigen tidak dibekalkan). Produk terakhir adalah asid piru#ik yang
akan ditukarkan kepada asid laktik semasa kekurangan oksigen
menghalang asid piru#ik daripada dilepaskan, seterusnya oleh laluan
fosforilasi oksidatif.
9.11 !enge"utan Otot
Istilah merujuk kepada keadaan akti#iti mekanik dalam otot.
erdapat - jenis pengecutan otot iaitu pengecutan isotonik dan
pengecutan isometrik.
Pengecutan Isotonik.
Pengecutan isotonik merupakan keadaan otot memendek. 2ilamen
nipis bergerak melalui filamen tebal. Pengecutan isotonik merupakan
tegangan otot konstan semasa perubahan dalam panjang otot.
)ontohnya, semasa mengangkat objek, tegangan dihasilkan dalam
otot biseps bagi membolehkan kita mengangkat barang. $alam
proses ini, pemendekan otot berlaku. $isebabkan berat objek tidak
berubah, tegangan otot kekal konstan semasa keseluruhan tempoh
pemendekan otot. Pengecutan ini dinamakan pengecutan isotonik
(konstan tegangan). Pengecutan isotonik adalah dimanfaatkan untuk
mengangkat objek yang berat dan pergerakan tubuh. erdapat dua
jenis pengecutan iaitu konsentrik (otot memendek) dan eksentrik
(otot memanjang). Aksentrik (otot memanjang disebabkan oleh otot
itu ditarik oleh kuasa luar semasa pengecutan seperti akti#iti
pengecutan menahan penarikan). )ontohnya, semasa menurunkan
sesuatu objek gentian otot dalam biseps memanjang tetapi miosin
mengecut untuk mela(an tarikan. $engan ini tegangan ini dapat
menyokong berat objek itu.
Pengecutan Isometrik.
Pengecutan isometrik merupakan keadaan terbentuknya ketegangan
tetapi otot tidak memendek. $aya daripada pembentukan jambatan
silang pada filamen nipis tidak menyebabkan pemendekan otot
keseluruhan. Otot dihalang daripada memendek semasa pengecutan
dan tegangan berlaku; manakala panjang otot adalah konstan iaitu
tanpa pemendekan otot. )ontohnya, apabila seseorang cuba
mengangkat sesuatu objek yang sangat berat, tegangan yang terupaya
dihasilkan dalam otot lengan kurang daripada yang diperlukan untuk
mengangkat objek itu. Otot tidak boleh memendek, oleh itu tidak
boleh mengangkat objek itu tetapi masih kekal panjangnya (alaupun
mengalami tegangan. Pengecutan isometrik adalah dimanfaatkan
dalam mengekalkan postur ( e.g. mengekalkan kaki pegun semasa
berdiri), dan menyokong objek dalam posisi tetap.
Semasa pergerakan, otot boleh menghasilkan kedua"dua pengecutan
isometrik dan juga isotonik. )ontoh apabila kita mengangkat buku
untuk membaca, biseps akan mengalami pengecutan isotonik semasa
kita mengangkat buku itu, tetapi pengecutan menjadi isometrik
apabila kita berhenti mengangkat buku itu dan kekal pada suatu
posisi di depan kita untuk membacanya.
Sesetengah otot rangka tidak melekat pada tulang pada ka(asan
hujungnya tetapi masih menghasilkan pergerakan, contohnya otot
lidah tidak dilekatkan pada satu hujungnya, pengecutan isotonik pada
lidah membolehkan kita bertutur dan memakan.
)ontoh kedua ialah otot mata luaran yang melekat pada tengkorak
dan mata. Pengecutan isotonik yang berlaku pada otot ini akan
menghasilkan pergerakan mata yang membolehkan kita menjejak
objek bergerak seperti membaca.
erdapat beberapa otot yang tidak melekat langsung pada tulang.
)ontohnya sfinktur yang menga(al pengeluaran air kencing dan
faeces dari tubuh melalui pengecutan isotonik.