You are on page 1of 131

.

KR VE T BLIGI 3AY bV
11 II 1
Y ZTUNA
TR BYLER DZS : 2
Kapak Deni Saim WP
LDaj Z+.1U.1VO IBIID NL V.1-o>+U say
Birici bask, Aralk 1986
Bask Says 1U.UUU
Afarolu N8ID885 ANKAR
Resim 7 M0C Arif 0y
NDEKLER
N SZ 7
I. Arif Bey'in Hayat 13
II. Arif Bey'in Yaad Yllarda Trk Toplumu 32
III. ahsiyeti 47
IV. Eserleri 68
V. Kaynaklar 89
VI. Hac Arif Bey'in arklarndan Semeler 94
5
N SZ
Hac Arif Bey ( 1831 -1885), Trk Musikisi'nin en byk
birka bestekarndan biridir. Tanzimat dneminin en byk
besteka r ... Nedir Tanzimat?
Osmanl Trk devlet ve toplumunun batya almasdr.
iddia edildii gibi bat mukallidlii deildir. Taklit derecesin
de kalan yenilemeler elbette oldu. Ama Trkiye'nin kesin ekil
de batya ynelmesi de saland. Bu yn sonradan muhafaza
kar olsun, hatta mrted olsun, ilerici olsun, hibir akm de
itiremedi, hatta temelden reddedemedi. Kald ki Tanzimat@ dev
letin, ok byk bir imparatorluun ayakta kalabilmesi, Tr
kiye'nin Trkistan ve Kafkasya haline dmemesi iin gerekli
grlmt.
Edebi sahada bat tarznda, hatta Fransz formlar ile iir,
roman, hikaye, tiyatro, fkra, edebiyatmza girip geliirken,
musiki sahasnda ne oldu? Musikide deime, edebiyattakinden
bile zordur. Kald ki Trk Musikisi, gz kamatrc bir ge
mie sahipti. En byk temsilcilerinden Dede Efendi (lm.
1846) hala hayatta idi. Trk'n m us iki zevki de, batnnkine
hayli aykr bulunuyordu, bugn de yledir. stelik Trk Mu
sikisi, birok dou milletinin musikilerine tesir etmi, bazen
onlar silip sprerek yerine gemi bir san'att. Edebiyat ve
iirimiz ise bu derecede tesirli olamamtr.
Bat Musikisi'nin, Trkiye'de kesin yenileme tarihinin ba.
langc olan Va k' a-i Hayriye'nin ( 1826) hemen hemen ertesi
gn, hem de devletin resmi himayesinde messeselemesi,
elbette milli musikinin rakipsiz ve mstesna durumunu sarst.
Edebiyat sahasnda bu derecede radikal bir devlet himayesi g.
7
rlmez. Nihayet orta retimde Arapa ve Farsa mecburi' ders.
ler olarak muhafaza edilmek artyle, Franszca deniz okul
larnda i ngi liZce renimi balamtr, o kadar.
Dede'nin parlak dehasna ramen, klasik musikinin l1|\
qevrindeki izgisinde bulunmad da muhakkaktr. Bulunsa idi,
Unc Selim, daha 1780'1erde, musikiyi yeni/etirrek iin o
kadar karmak faaliyetlere girimezdi. Dede'nin enci leri
onun yolunda, bestekarlk almalarna devam ettiler. Ama
ibiri onun seviyesini tutturamad. Bylesine bir ortamda,
Arif Bey adnda, 20 yalarnda bir deha kendini gsterdi.
Arif Bey, klasik dnem bestekarlarmzn ile/i mek
yllarn geirmi deildi. Hibir zaman da ayni derecede dini
ve dind bir musiki eitimi almad. phesiz sarayda bol
bol Bat Musikisi dinledi. Ancak hibir ekilde Bat Musikisi
renmedi. Zahmet edip ve birka haftasn harcayp nota bile
renmedi. Zira birok san'atkar klasik bir eitimden geir
mek mmkn olmamtr. Arif Bey ise, kelimenin en dolu ma.
nasiyle tam bir san'atkard ve yalnz san'atkard. Bestelemek ve
okumak iin yaratlmt.
imdi tesirleri bir daha ve iyice tesbit edelim : Bir musiki
dehas ile kar karyayz ki, eski stadlar gibi yllarca Mevlevi
dergahlarna ve EnderOn konservatuarna devam ederek i/eli
bir musiki eitiminden gememitir. Onlar derecesinde Arapa,
Farsa, edebiyat tahsil etmemitir. Birden, emsalsiz gzellikle
sesiyle ve name oluturmadaki tkenmez kabiliyetiyle ortaya
kmtr. Klasik sahada eski stadiara yetiemeyeceini, bir
Dede derecesinde Beste ve Semai besteleyemeyeceini, hemen
anlam olmas gerekir. Din ve tasavvuf eilimleri de stadlar
kadar kuvvetli deildi, cami ve tekkeden gelmiyordu. Sadece
mutlak gzellie iddetle akt ve bu bir platonik ak deildi,
cismant bir akt . !! bakma Arif Bey, tam bir epi
k
ryen idi.
Kald ki, en birinci dinleyicisi saylan padiah, Sultcn Abdl
mecid, babas ikinci Mahmud gibi, klasik musikimizin btn
bilgilerini yutmu, hazmetmi deildi. ok sathl ekilde Trk
Musikisi renmiti ve Bat Musikisi ile daha fazla uramt,
belki bat san'atndan daha fazla zevk alyordu.
8
Arif Bey'in padiahtan sonra gelen dinleyicilerinin, hane
dan ve saray mensuplarnn, istanbullularn, nihayet btn im
paratorluk halknn zevk ve istei de ayni istikamette idi. Daha
hafif, daha kolay, daha abuk renilebilen paralar ... Unut
mamaldr ki Bat Musikisi'nin merkezi olan Viyana'da da
Beethoven'dan sonra Strauss yetimi ve daha ok tutulmu
tur. Tanzimat, halka daha ok alma olduu gibi dnyevl
hazlarn, elencenin, kolay san'atn rabet kazand dnemdir.
San'atkarn eseri, derlenip saklanmak iin deildir. Okunup
tehir edilmek iindir. Yaz kullanmayan bir sema! (kulak
tan renilen) san'atta, yani Trk Musikisi'nde bu durum ve
ihtiya, bsbtn apaktr. Arif Bey, hemen besteleyip derhal
okuduu eserlerinin, anlalmasna, beenilmesine, tutulmas
na, renilmesine, ezbere alnabilmesine muhtat. Hi unutul
mamaldr ki arklarnn ounun muhatab da belirli kadn
lardr. Bunlar da tabiatiyle klasik musiki bilgileri olmayan ha
nmlardr. Onlara derd anlatmak, onlara tesir etmek iin bes

talenen eserlerin, onlarn anlayaca ve tesir altnda kalaca


artlar tamas zarurl idi.
Bu ortam, Hac Arif Bey'i dourdu. Ve Arif Bey, bu ortam
temsil etti. Klasik ekol phesiz gnmze kadar gelmitir. G
nmzde de beste, sema!, ayin gibi klasik formlar kullanan bes.
tekarlar var. Ancak klasik ve nc Selim-Dede Efendi'nin neo
klasik ekolnn sonu, Hac Arif Bey'dir. Arif Bey'in benim
daha nce neoklasik dediim ark ekolne arkadam
Ercmend Berker, romantik ekol demitir. Bu isimlendirme
daha doru ve yerindedir ve ben de kabOl ediyorum.
Nedir Arif Bey'in romantik ekal? ark formunun ke
sin hakimiyetidir. Onun iin Arif Bey'e ark bestekar diyo
ruz. stadm Dr. Subhi Ezgi, bu hususta ok srar etmiti. Ona
gre bestekar, btn formlarda eser veren san'atkard. Byle
olmayan bestekarlar dikkatle ayrmak gerekiyordu. Arif ve
evk ve Rahmi Beyler' e - dehalarna ramen- ancak ark
bestekar, mesela Cemi! Bey'e ancak saz eserleri bestekar
demek doru idi. Ben bu derecede bir snflandrmaya gitmek
istemiyorum, mfrit buluyorum.
Ama Arif Bey'in bir ark bestekar olduu da dorudur.
Dier formlar hi sevememi, maksad iin belki lzumsuz
9
bulmutur. It tek formu -gnmze KO1- bir HJ!!1 5O1D
tek hakim ekli haline getirmek elbette o san'at iin fevkalade
tehlikeli bir akmdr. Ama ne are ki byle olmu, musikimiz
bu yolda gelimitir.
Arif Bey, ark formunun eski tabirle mbdii, yeni ta
birle yaratcs deildir. Bu form, asrlardan beri Trk Musi
kisinde mevcuttur. u halde btn bu mlahazalardan sonra,
bu formda bestekarmz ne yapmtr ki, Trk Mvsikisi'nde
o derecede mstesna bir yer almtr?
ncelikle belirtmek gerekir, Deha, her trl kaideyi alt
st eder. Herkesi susturur. Bugn deilse yarn stnl l*
taya kar ( Bach'n dehasnrn eyrek asr sonra anlala
bilmesi gibi). Dehann urasn buras n, benim yukardaki
paragrafiarmda olduu gibi, biz tarihi ve tenkitiler kusur
lu grrz ama, plak dehaya kar kmak, kimsenin haddi
olamamtr. Arif Bey ite byle bir adamdr. Bestelemek iin
domutur. Zorla, tevikle, eitim ve retim metodlaryle de
il, tabiatinin icab olarak bestelemitir. Bir san'atn mutlak
manada en gzel paralarn verebilmitir. Bu gzellik, bu
san'at kudreti karsnda sylenecek sz yoktur. Sadece b
yk bir zevk le dinlenir.
Sonra, Arif Bey'in kulland ark formu, ilk defa olarak
eitli yazlarmda benim belirttiim gibi, kendisinden nceki
ark formu deildir. Sadece isimleri ve umumi kompozisyon
ekli ayndr. Bu forma Arif Bey, baka bir isim de verebilir
di, vermemitir. Eski arf formu, gnmze kadar baz par
alarda kullanlmakla beraber, Arif Bey'in daha hayatnda,
hatta genliinde, onunla beraber, devrini kapatmtr.
Arif Bey'den nce ark formu, trk'ye ve fantezi'ye ok
benzer, pek kesin kaideler iinde bulunmayan, ok defa hece
vezni gfteleri kullanan, bir bakma klasik musikimizin hafif
musikisi enisinde bir form idi. Bylesine bir form phesiz
Lale Devri'nde Mustafa avu gibi bir dahi yetitirmitir.
Ama gerek klasik bestekarlarmzca elence musikisi sayl
mtr.
10
Arif Bey, ark formunu, klasik musikinin Beste formu
gibi anlamtr. Byk usuller ve terennm kullanmayan bir
Beste... Ayni derecede dzgn bir gfteye, sk kaidelemi
kompozisyon ekillerine sahip olacaktr. Sadece byk usul
ve terennm-i ikaai kullanmayacaktr. Bu yzden baz m
nekk tler Arif Bey'i tasannO yani fazla ssl nameler kul
lanmakla ithar etmilerdir, talebesi evk Bey kadar tabii ve
samimi bulmamlardr. Ama Arif Bey olmasayd evk Bey'in
zuhuru mmkn deildi ki. .. Kald ki, hibir ark bestekar
Arif Bey'i geememitir. Hibir ark bestekar keza Arif Bey'
in btn tesirlerinden uzak kalamamtr. phesiz Arif Bey,
ark formunu ok geni bir anlayla kullanmtr. Beste hava_
s kokan ve yksek zevke hitab eden paralar yannda kv
rak, hafif eserleri de oktur. Fakat hibir zaman belirli bir
izginin altna dmedii gibi, form titizlii ile de gelecek ne
sillere adeta rehberlik etmitir. Ksaca, klasik kaidelerden ok
u'zaklat sanlan bu bestekr, aslnda klasik deerlere ola
bildiine sadk kalmtr.
Tarihinin ve tenkitinin bir dehay veya herhangi bir
taihl kiiyi , her yanyla ele almas, esprit critique'in vazgeil
mez bir ana metodudur. Biroklar, bir byk insan anlatr
ken, sadece medhetmiler, medhiye yazmlardr. Byle bir
tutuma tarihilik denemez. Tarihilii phesiz en geni ma
nasyle kullanyorum. Kusursuz b| r deha da yoktur. Kendi
sahalarnda fevkalade sivrilen, nclk eden, ayni sahadakileri
belirli ekilde ok geen, toplumlarna uzun sre byk tesir
lerde bulunan kiilere biz dahi diyoruz. Arif Bey, yaptm bu
kabataslak dahi tarifine kesin ekilde girmekedir. Tenkid fik
rine sahib olmadan tarihilik yapmak mmkn deildir. Zira
gerekleri ortaya karmak imkan olmaz.
Her parasn D yamdan bu yana yzlerce defa dinle
diim, drt yz para eserinin binlerce ayr notasn incele
diim, biyografisini ortaya karabilmek iin kendisine yetien
lerle 1940'larda uzun uzun konutuum Arif Bey hakknda bu
monografiyi zevkle kaleme alyorum. Eserlerinin bir klliyat
halinde neri, vazgeilmez bir zarurettir. Arif Bey'in en b
yk ark bestekarmz olduunu iddia eden ve kabOI ettiren
de benim. Daha nce evk Bey'in daha byk olduu iddias
11
hakimdi. 1949'da Arif Bey hakkndaki ilk yazm kt za
man bu iddiar mnakaa edilmiti. Mevzuu konutuklarmz
arasnda Sadeddin Arel ve Subhi Ezgi gibi ok byk iki stad
da vard ve benim hem dostlarm, hem hocalarm idiler. En
byk ark bestekar olduunu vurgularamdan fazla Trk
Musikisi tari hinde igal ettii azametli yer hakkndaki iaret
lerime itiraz etmilerdi Zira onlarn geen asrn son yllarnda
iinden yetitirildikleri yksek musiki evrelerinin Arif Bey
hakk ndaki kanaatleri bugnk kadar msbet deil di . San
rm bugn Arif Bey'in en byk ark bestekar olduunu,
musikimizin estetiinden anlayan hi kimse reddetmiyor.
12
Ankara@ 4 Austos 1986
Ylmaz ztura
I
AiF BEY'N HAYATI
Dou, Ailesi, Yetimesi :
Hac Arif Bey, 1831 ylnn ikinci yarsnda stanbul'
da Eyb'de dodu. Eyb er'i mahkemesi bakatibi Ebu
Bekir Efendi'nin oludur. Vak'a-i Hayriyye'den (15.6.1826)
5 yl sonrasdr. Ailesi Osmanl Trk toplumunda orta s
nfn mtevazi' kesimi saylr. Eyb ise istanbul'un en
rUhani semtidir. Ulemay- rsfm (*) snfnn sekinleri,
bykleri bu semte yerlemilerdir. Hali kylarna do
I sultan (Osmanl imparatorluk prensesi) saraylan d
zilidir. Dini hava hakimdir. Her taraf kurun kubbedir.
Her haneden Kur'a, ilahi sesleri ykselmektedir. A
lk yoktur. Koyu bir Trk ehridir. ehir dedim, zira Os
manl stanbul'unda Galata, skdar gibi Eyb de ayr
bir ehirdir. Ahlak ok disiplinli, terbiye ok kaidelidir.
Her ocuk, okula balamadan adab-: muaeret denen
toplunun nezaket protokoln, davran, konumas
n, birbirine bakarak derhal renmektedir. Bular, Arif
Bey'in gen yanda saray protokolne O derecede abuk
uyabilmesindeki srn aklamak iin yazyorum.
Zamann adetince 5 yanda ilkokula balad. Her
mahalle mektebinde sesi gzel erkek ocuklar, ilahi oku
yan bir grup oluturrlard. Geri ilkokul muhtelit yani
(") Osmanl devletinde sarkl, zel iformal ilmiye grevliler
k, di, adalet, eitim sahalarnda vazife grrlerdi.
13
kz- erkel Iarmadr. Yalnz yerde, minder veya hasr ze
rinde, bir odada, kzlar bir kede, erkek ocuklar dier
tarafta oturmaktadr. Ancak kzlardan ilahici olarak mu
iki eitimine tabi tutulanlar yoktur. Arif Bey, okulun bu
grubuna girdi. Sesinin gzellii ve bir defa dinledii ilahi
yi hemen ezberlemesiyle dikkati ekti (1). Zekai Efendi de
nen, kendisinden sadece 6 ya byk delilanlnn eiti
mine eildi Gelecein byk bestekar Zekai Dede' dir (2).
Arif Bey'in ailesi ile ayni mahallede komu idiler. Ancak
Zelal'nin ocuk Arif' e musikide retecei fazla bir ey
yoktu. Zekai, hacas ve Iendileri gibi Eybl olduu iin
Eyyubi denen Mehmed Bey'e f), talebesi Arif'ten bah
setti. Arif, 1840 ylna dor, Mehmed Bey gibi devrinin
ok tannm bir bestekarndan meke balad. Beste,
sema!, ark, ilhi formlarnda eserleri hacas okuyor,
Aif tekrarlyor, hacas dzeltiyor, hangi makamda ol
duunu belirtiyordu. Okurken usul vunak vazgeilez
.kaide idi. Bylece usulleri de retiyordu. Devrin musii
eitimi, kabataslak bu ekilde idi.
(1) lai: Trk Musikisi'nde bir form. Dil ark'dr ve ark OJ-
munun balca kaideleri, ilar formu iin de geerlidir. CK
duygu bakmndan dilli- tasavufi rhu hai olmas gerekir.
(Tk Mosiksi Ansikopedisi (=TM), , 296a-7a), gfte O0 1-
biatiyle din ve tasavuf yolundadr. Her JK ocuu bir K
iH'yi olsu ezbere bilirdi.
(2) Eyylbi Hoca Hafz Mehed Zekai Dede (1825 ba-24.11.1897)
(TM, Il, 402b - Sb) : Dede Efendi'den sonra klasik yolda yeti
en bestekararn Dellin-zade ile beraber en by, onun
talebesi, ayi, iUhi, beste, semr, ark formlarnda yzlerce
eser VF0 V0 aynca ok deerli renciler de yetitirmekle
dr.
(3) anbey-zade Eyybi Mehmed Bey (1804 - 1850) (TM, II,
19a) nl hinende, musi hocas, ldasik yolda ok deerli
bir bestekrdr.
'14
1839 hazirannda kinci Mahmud lm, olu Birinci
Abdlrecid delikanl yanda tahta oturmu, ayni yln
kasm aynda, harkiye nazr Mustafa Reid Paa'ya Tan
zimat' ilan etmesi iin izin VermiIi, zira babas Sultap
Mahmud'un vasiyeti bu yolda idi. 8 yanda bulunan Arif,
bu yeni dnemin artlar iinde yetiecekti.
Eyyfbi Mehmed Bey, Arif'i dinler dinlemez byk
bir istidat karsmda olduunu alad. En girift besteleri
bir dinleyite ezberleyip tekrar ediyordu. Makamar der
hal kavrayp ayryor, gekileri anlyor, eserin usulne
hemen giriyoIdu= Sesi taamen falsosuz, inanlmaz derece
de gzel ve tesirli idi. Bu suretle Mehmed Bey'den 30 fa
sl (4) rek etti, yani renip ezberledi. Bu da kendsine
30 makar geiileriyle ve birok usUl retti. Bir gn
Mehmed Bey, Arf'i elinden tutup hocas Byk Dede
Efendi'ye (S) gtrp tantt. Dede, Arif'i ok beendi, ok
vc szler syledi. Bir mddet Arif'i evine kabUl edip
ders de verdi. Bu suretle, Dede'nin rencileri olan Meh
med Bey'le Zekai Dede'den sonra, bizzat Dede'den de ders
grerek, kasik Trk musiksini mek silsilesine balan
d. Bu silsile, XV. asr balannda Abdlkadir Merai, hat-
(4)
Fasl (M, I, 216a-b) : -Yukarda geen maasyle " ayni ma
kamdan 2 Beste, 2 Sema! olmak ere 4 para klasik gfteli
by sz eserni IDQ. Byle bir makamdan 4 byk
formda eser retilirken, yannda ayn makamda bir Ka Ku-
k ark da meketmek, bir ok hocann adeti idi.
(S)
Hammari-zade smail Dede ki ksaca <<Dede Efendi diye n
Idr. (9.1.1778- 20.11.1846) : ltd'den gelen btn klasik bes
tekarlarn en by (TMA, I, 302a-8a). Din! ve dind musiki
de, szl eserlerin gerek byk, gerek kk formda olanla
rda, ok by baar gstermtir. Dede>) (TMA, I, 154a),
Mevlev takaJinC mensup bulunduunu gsterir resmi un
vad.
15
ta XIII. asrda Safiyyeddin Abdlm'min Urmevi'ye ka-
dar kmaktadr.
-
Mehmed Bey, talebesi Arif'i Muzkay- Hmayun'un (6)
Trk Musikisi ksmna da yazdrd. Bu suretle saraya ad
mn att. Zira Muzkay- Hmayf dorudan padiaha
bal idi ve sarayn bir dairesinde alyordu. Burada
Haim Bey'in talebesi C) oldu ki, o da Byk Dede'nin ve
Byk Dede'nin en deeri talebesi olan Delial-zade smail
Efendi'nin (8) talebesidir. Bu arada Mehmed Bey, Arif
Efendi'yi, seraskerlik (9) kalemlerinden birine stajyer ka
tib olarak da yazdrd. Arif Efendi 1844'te 13 yandan
balayarak buraya da devam ediyordu. lk yllarda maa
sz stajyer memurdu. Amirlerinden kitabet-i resmiyye
denen resmi yazma usullerini ve dier her trl devlet
memur iin gerekli bilgiyi reniyordu. Bu ekilde ye
time, Osman brokrasisinin temel talarndandr. Bir
ka yl sonra Arif Efendi, kk bir maala asli kadroya
katib olarak girdi. Hem buraya, hem Muzkay- Hma
yun'a, hem hocalarnn evlerine devam ederek byk bir
(6) Muzkay- Hmay (TMA, II, 30a-b): kinci Mahmud'un kur
duu Saray veya Devlet konservatuvar ki, Bat ve Trk musi
kileri ksmar vard ve her ikisine de birer icra heyeti bal
bulunuyordu.
(7 Mezzinba Hac Haim Bey (1815 -1868) (TMA, I, 255b-7a):
Bu da Dede'nin ve Delial-zadenin talebesi. Neoklasik ekoln
byk bestekarianndan biri.
(8) Dellal-zade Hac Hafz smail Aa (1797- 1869) (TM, I, 308e-
9b: Dede'nin en deerli taiebesi, Dede'den sonra gelen C1
b klasik bestekar (dind szl musiki).
(9) Seraskerlik : imparatorluk savunma bakanl ki genel kur
may da buraya bal idi. Yalnz deniz kuvvetleri ile askeri
fabrikalar baka bakanlldara bal bulunuyordu. l826'da ku.
ruldu. 1908'de ad harbiye nezareti olarak deitirildi.
16
faaliyete balad. Katiplikten ald kk maa, babas
nn rtevaz maama ekleniyordu. Evinin Eyb'de, se
raskerliin Bayazt'ta, Muzka'nn Dolmabahe'de olduu
dnlrse VC en ok kullanlan aracn - sandal dnda "
yaya gitrek olduu hatrlanrsa, nasl bir alma iinde
bulunduu anlalr. Ancak artk sesinin gzelliinin h
reti Istanbul'u tutmutu. Padiah da iitti.
Saray HayaWg em-i Dihe Hanm
Sultan Abdlrecid (1839- 1861), 1823 doumlu ol
makla, Arif' den yalnz 8 ya bykt. Padiah ile Arf'in
tanmalarnn en muhtemel yl 1850'dir. Fakat daha n
ce de Sultan Abdlmecid, Arf Efendi'yi grp dinlemi
olabilir. Ancak padiah huzurunda tek bana okumak iin
ok yetimi ve istidatl bir ses san'atkan olmak, hep
sinden zoru da, sarayda TUrk Musikisi hocalannn izin,
rhsat ve tavsiyesi almak gerekiyordu. Arif Efendi'nin
Saray' daki hocas, kendisinden 16 ya byk olan Haim
Bey' di. Geri Haim Bey' den epey mek etti. Fakat iyi ge
indii sylenemez. stidad hacasndan byktU. Hocas
nn bir defa okuduunu hemen aynen tekrar ediyor, eseri
cie cmle pek ok tekrarla geen dier rencileri hu
zrsuz ediyordu. Sonunda padiah huurna kartlp
birka para okudu. Mzisyer oh Sult Abdlmecid,
hayatnda dnedii en gzel ses karsnda olduunu he
men anlad. Bu kadarla kalsa, Arif Efendi'yi yksek maa
la saray hanendeleri arasna alrd. Fakat gen hanende
nin yznn olaan d gellii, hareketlerinin kibarl
ve incelii, padia bir kat daha etkiledi. Tebrik etmek
iin anp kendisiyle konutu. Padiah bir kanapede idi.
19 yadaki Arif Efendi de mutad uzaklk olan metre
mesafede ellerin nne kavuturmu olarak konuuyor
du. Padiah, delikannn terbiyesine, ok tabii ve dou-
17
\8O olduu helli nezaketine protokol bilgisine hayran kal
d. Mabeyncileri arasna alnmasm irade (1) etti.
Bu srada Ari, 19 yanda idi ve l.OOO'in (bin) zern
de Trk Musikisi parasn ezbere biliyordu, en stn
teknik ve en hassas mikalite ile okuyabiliyordu . .
beyncilerin () Bey diye anlmas adet olduu iin, Arif
Efendi artk Arif Bey oldu. Sakal da salverdi. Sarya
yakn ak kumral sakal ile yakkll daha tesirli oldu
ve daha olgun gsterdi. Esasen btn hareketleri yan
dan olgundu.
Padiaha mabeynci olak, bu greve tercihan genler
seilmesine raen, imparatorluk Trkiyesi'nde, bir Trk
genci iin, zenilecek en gzde makamd. Maa fevkalade
dolgundu ve her frsatta padiah ve hanedan atyyesi
(altn, mcevher gibi hediye) almak kabildi. Mabey-i H
mayOn' dan kanlara, en yksek devlet grevleri akt.
Zira bu grevler iin yetimi saylrard. Bamabeyci,
Mabeyn-i Hmayun mirinden (saray mareali) sonra
sarayn en yksek grevlisi idi. kinci VO nc mabey-
(10) rade : Osma'da padiahn szl veya yaz emri, irade-i
seniyye, irade-i ahae, iradei hayin denir ve yaln hakan
hife'nin emr ii kula, padah buyruua emir> den
mez. Hanedan yelerinn (valide- sulta, sutan, ehzade, ka
dmefendi) emirleri hakknda da uirade-i senyye CCuCS1,
sadece nezaket eseri olup resr deidir. rade-i C, K0-
nu hndedr. Acak icraya dklmesi gerekince, yazl
ve kauaa uygu hae getr. rade'ye hayr ve Ol
ma denilemez. Yaplaayacak bir eyse, nin yerine geti
riemeyecei a. Padan annesine, veliahdine, sad
razamma verdii talimat da uana verdii emir de irade
dir.
(*)
Sarayda hkmdana her trl protokol ilerini dzenleyen
memurar.
18
cilerde byk devlet adamlar srasnda idiler. Sonra sra
nUmaas verilmeyen birka mibeynci daha bulunudu
ki, Arf Bey bunlarn arasna alnmt.
Mabeynci, padiahn devlet ileri ve hetle ola
her tr ilikisinin dzenlenesinde hizmet verirdi. Ge
rek bamabeynciden, gerek dorudan padiahtan emir ala
bilirdi. Sadrazam dahl hi kimse, yada bir mibeynci
olmadan padiahla gremezdi. Padian ok itimadn
kazanm ve saray protokoln ok iy bilesi gerekyor"
du. Zira Osmanl' da, her hanedan mensubuna, her dev
let grevlisine ayr ekillerde hitab edilr. Tesade bra
klm hbir davran yoktur. En kk hareket prota
kale balanmtr. Osmanl saray protokol ise, son de
rece karmak bir dndir. Hususi bir kavrayla yara
tlmayanlar bu dzenin iine giremezler.
Saray dnda mabeynci, ok itibarl bir adamdr. Zi
ra hakan - halife ile hergn yzyze gelen, mahremyeti
DC giren, yannda bulunan, onunla konuan kiidir. Buna
karlk bir mibeyneinin - bakalar iin tabii kusur sa
ylan - en kk bir terbiye hatas, en kk bir kabal
asla affedilmez. Sarayda da, halk nezdinde de mazur g
rlmez.
te Arf Bey'in ayak bast dnya, bylesine bir
alemdi. Eyb semti ile saray, biribirine ok uzak deildi.
Ancak uygulanan adetler, farklyd.
Sarayn Harem-i Hayn denen ve be yzden faz
la kadnn yaad ksmda da musiki eitimi vard. s
tidatl cariyelere musiki retilir, okurlar, saz alarlard.
Kzlardan oluan incesa heyeti ve bando vard Bu gen
kzlar yalnz kendilerinden kdemli cariyelerden ders a
maZlard_ zira byle bir eiti k.fayetsi kayordu. Gerek
19
musiki, gerek dier dersler iQin, dardan, hatta bsbtn
saray dndan mderrisleI, muallimler, hocalar da getiri
lirdi. Osmanl haremnde yz rtilDez, istisnasz btn
kadnlarn yz aktr. Sa da, byk ksm grnecek
ve daha fazla ss mahiyetinde balkl8da rtl durm
dadr. Etekler, yerlere kadar un ve ok atafatldr.
Tualet, boaza kadaI kapaldr. Tl iinde, yar plak
cariye, ancak filmlerde grlr. Cariy
e
ve hanedan men
subu hanUlBrn erkek hocalan yal bal, naml ulema
arasndan seilir. Ancak musikide i deimektedir. Zira
musiki hocalan ilmiyye mCnsubu deillerdir ve ou
gentir. Saz, bilhassa ses, gen mzisyenlerce tabiatiyle
daha iyi icra edilmektedir. Bu yzden Arif Bey'
d
en nce
en az bir mzisyen, byk bestCkar Hac Sadulla Aa'
nn, XVIII. asrn sonlannda Harem-i Hmfyn cariye
leri ile ba belaya girmi, mesele padiaha (nc Se
lim) kadar aksetmiti. Ancak Arif Bey'in bu konuda ba
na t belann emsali yoktur, zira tekerrr etmitir.
Ari Bey, mabeynciliC, saray hanendeliine ek ola
rak, Harem-i Hmay-n'daki istidadl C8ryelerO musiki ho
cas da tayin edildi. 20 yalarnda, sesi derecesinde yak
kll ile de n salm bir risyenin hoca olaIak ha
reme grmesi, CadyCler arasnda heyecan yaratt.
Burada Harem-i Hmayun cariyesinin ne oldu hak
kda hi olmazsa birka ey sylemeye mecbunm. Zira
birok okuyucu, bu cariyeleri padiahn odalkar san
maktadr
(11).
XIX. asr Harem-i Hmayn cariyelernin tamam
Kafyasya asll ve bunlarn ou da erkes'tir. stanbul
(ll) Osmal Haer-i Himay teklAt iin bk. Biiyk Trkiye
Tar, VIII, 1978, $. 230 V. dd. VC M9UBU M0V01 01U,
II, 1986, s. Z Y. dd.
20
ve evresinde oturan iyi erkes ve Kakas aileler kz o
cuklarn, ok kk yalarnda, saraya .vermektedirler.
Bu kzlar, saray hizmetleri iin eitilmektedirler. stidat
larna gre eitli sahalarda ders grmektedirler. Eitim
den sonra 7 yl saray hizmetinde bulunmaya mecburdur
lar. 7 yl sonunda, yksek bir devlet grevlisi vCya onun
olu ile, zengin ey verilerek evlendirilirler. 7 yl yk
sek maa aldklan VC her eyleri saland iin maala
rn biriktirdikleri iin, esasen Zengin kzlardr. Bunlara
halk sarayh hanm' demektedir. Saraya kusursuz g
zel kzlar alnd, ok iyi terbiye ve eitim grdkeri,
zengin olduklar, valide-sultan VC bakadnefendi ma
nevi annelUli sayld iin, stanbullu her ykselc aile o
devirde olunu bir sarayl hanmla evlendirrek iste
mitir. te bu kzlardan ok kk bir ksm, padiah ei
olmak zere yetitirilir YU padiahla evlendirilirdi. Dier
leri, haremde pdihny hanedan kadnlarnm, haremin,
ehzadelerin hizmetlerini grIlerdi= Hizmetkar idiler. Fa
kat yksek rtbe tayp resmi maa .alrlard. Avrpa sa
raylarnda kralienin hizmetindeki kadnlarn markiz,
kontes olmas gibidir.
te byle bir evrede, bir dinCden fala earyeye
Arif Bey, meka balad. Caryeler, cukluta henUz k
m gen kzlard. lerinde 15 yalarn(a erkes asll
em-i Dilber adnddld k da vard. Fevkalade gzellii
dolayJsyla padiaha e olarak hrlanaca syleniyordu.
Ancak henz eitimde, saray tabiriyle dcemi cariye idi.
Ksa zamanda em-i DilheIle Arif Bey arasnda ilgi
balad. ok dikkatli olan saray muhitinde, bu platonik
ilgiyi duymayan da kalmad. Duyulmamas mmk de
deildi. Zira Arif Bey, ertesi gn btn stanbul'a yay
lan biribirinden gzel, biFibirinden cazip arklar beste
lemeye balamt. Ve kim olsa bu arklarn byk bir
21
akn eseri olduunu anlard. Bu sralarda Arif Bey_ Kr
di'li Hicazkar makam bulmu, bestekar olrak da
yapmaya balam, muhtemelen yeni makamda ilk eser
olarak Gedi zah-i tir-i hcr ta dil-i na-ada ahese
rini bestelemiti. Byk skadald. Bir bakma sarayn
sahibine hakaretti. Ama akn stn olduu duygusu da
ok gnl rkkate getiriyordu. em-i Dilber, eitiminin
son safasnda, 15 yalarnd8 idi, 7 yllk mecbur! hizmeti
vard. Bu mddet iinde padiah ei olarak ayrlmad
takdirde, ancak mddetin sonunda evlenebilirdi. Ancak
haremin akll kadnlan, padiaha, caryeyi evlendirrek
suretiyle skandala son verilmesini tavsiye ettiler. Padiah,
zengin eyiz vererek em-i Dilber'i Arif Bey'le evlendirdi.
Arif Bey'i de ayda 6 altn maala saray hizmetinden
kard. Artk mabeynci deildi ve devlet kademelerinde
ileIlemek imkan kalmam, memur kariyerini mahvet
miti. Harem musiki hocas da deildi, buradan ald ek
maatan da mahrundu. Ancak arada Muzkay- Hma
yfn'a gelip ders vermeSine izin ktq
Akl izdivac deil, tamamen duyguya, karlkl g
zellie ve cinsi cazibeye dayanan bir evlenme idi. Saray ve
padiaha ok alan Arf Bey zgnd. Seme eserlerini
artk paidaha, sarayn sekinlerine okuyamyordu. em-i
Dilher ise, Arf Bey'e kaplmaktan ok, cariye arkadalar
na isterse musiki hocalarn elde edebileceini gstermek
iin evlenmiti. Aylar ilerledike, hrnla balad. Arif
Bey'i hibir zaman gerek bir akla sevemedi. Padiah
zevceliinden mahrm kaldn, gnlk yapt, git
tike daha fazla dnmeye balad. Arif Bey'in mtevaz
kona, sarayn ihtiamnn yannda gittike snk geli
yordu. Talk'taki konak, padiahn Arif Bey' e ihsan idi.
em-i Dilher 9 ay sonra Ceil'i ve ardndan hemen ertesi
yl Nebiye'yi dourduq kinci lohusalndan kalkar kalk-
22
H8 da evini terkCtIi Evlilik sadece Z yl srmt. Arif
Bey hemen karsn boad. O da derhal yeniden evlendi.
Byle bir evliliin zeminini hazrlayarak kat anlal
maktadr. em-i Dilber'i 17 yanda kaybede) Arf Bey,
ok zld. Saraya kar mahcupdu. Kars birka defa
kendisini boamasn istemi, hem padiaha yeni bir say
gslk olur diye, hem kansn hala sevdii iin boama
mt. imdi iki bebekle beraber Talk'taki konakla yal
nzd. Krdi'li Hicaz kar' dan Nin terk-eyleyip gtdin,
& zl arks ile, bakalar ile, ince VC asil hznn te
rennm ett. Bu ayrlk dolaysyle besteledikleri, en gzel
arklar arasndadr. Ticretle uraan bir adamla evle
nen eski karsnn dneceini bile id etti, bu terketme
yi, bu ayrl, uzun zaan sindiremedi. Bu midle Kr
di'li Hicazkar'dan Der m amna ey a-i huba' bes
teledi. em-i Dilher'in ikinci izdivacndan bir kz oldu.
Bu kz, Tanbiri Cemil Beyin aabeyi Amed Bey'le evlen
mi ve bu izdivatan doan kz da, air Fazl Ahmet Ayka'
n ei olinutur. Fazl AmedBey'in (1884-1967) kaym- vali

desinin, einin ve kznn gzellikleri vaktiyle stanbul'da


mehurru ki, herhalde em-i Dilher Hanm'a benziyor
lard.
Saraya Dn, Zlf-i Nigar
Birka yl geti. Arif Bey 30 yana yaklat. Sultan
Abdlmecid kendisini artarak afettiini gstermi ol
du. TekraF mabeynci yapt. ok tuhaftr ve tarih teker
rrden ibarettir, eski hatasn tekrarad, Arif Bey'i, Muz
ka'daki hocalna ilaveten, gene Harem-i Hmayfn' daki
kzlara musiki mekne memur etti. Bestekarn Sultai
Irak'tan Bana lutf-eyler-iken sen - Neden me:m-oldum
be? arks, padiabn ana zemin hazrlamtr.
23
Arf Bey, yllar sOOIa Harem-i Hmay'da, eskisi
den byk ilgiyle karland. Zira lazlar hocalanmn, nasl
bir skandaim ve ne byk, sonu ne kt biten bir by
akn kahraman olduunu biliyorlard. Arif Bey ise daha
ilk dersinde, O kadar kz arasnda, bir tanesinin ehresini
grr grmez can evinden vruldu. Kzn ad Zlf-i Nigar
idi, bu da erkes asll idi. Kz, byk bestekarn bak
Iarna cevap verdi. ok hassas olan kzlar, dedikoduya
baladlaI. Haremdeki her eyden haberdar edilen ba
kadnefendi, padiaha durumu bildirdi. Sultan Abdlme
cid'in yeni bir skandaldan d koptu. Mesele aleVlenme
den, Arif Bey'in Zlf-i Nigar ile evlendiritmesini emretti.
Zlf-i Nigar, belki em-i Dilher kadar gzel deildi. Fakat
koCasO sevdi. Arif Bey, gene saraydan aynlp Talk'taki
konaOa ekildi. Rabia adl kz dodu. Fakat karsnn
verem olduu anald. Ksa bir evlilikten sonra Zlf-i
Nigar da bir bebek brakarak ld. Sonsu aclar iinde
kvranan bestekar, Segah'dan Ola-ila sinei sad-paeme
arksn besteledi. Hemen arkasndan 1861 haziranda
Sultan Abdlmecid de gen yanda, 38'inde, verem
den ld. Tam 30 yanda bulunan Arif Bey, bu felaket
lerle fevkalade sarsld.
Sultan A ve Nigar
Yeni hakan - halife, 31 yanda ve Af Bey' den 1 ya
bykt. Sutan Abdlaziz, Sultan Abdecid'in 7 ya
kk kardei ve kinci Mahmud'un kk olu idi. Veli
ahdliinden beri Arif Bey'le tanyordu. AabeyOin ak
sine, Bat Musikisi ile ilikili deild, sadece dinlerdi. Ama
Trk Musikisi'Oi ok iyi biliyor, ney flyor, bestekarlk
yapyordu. Arif Bey mide dt. Byle bir padiah ken
disine her istediini verebilird. Aa gene Sultan Ai,
aabeyi Sultan Mecid'iD aksine, duygulu, fakat sert disip-
24
linli ve protokol hatalarn ho grmez tabiattayd. Sultan
Ai, Arif Bey' e maleyeilik vereyerek titizliii gster
di. Acak aabeyinn st ste ik hatasn tekrarlayarak,
Arif Bey'i gene Harem-i Hmay musiki hocalna ve
saray fasl hey'etinin serhanCndeliine yani birnci ses
san'atkarlna @etirdig Fasl hey'etinin efi, Dede Efendi'
nin kzndan tarunu olan ve ark bestekarlnda Af
Bey'i takip etmekle beraber onun disipline aykr buldu
hareketlerini benimsemeyen Rif'at Bey idi.
Arif Bey'in bu defa Harem-i Hmayun'da engel att
kz, ilk ikisi gibi talebe ve acemi carye deildi Son hi
met yllarn padiah annesi Pertev-niyal V ali de - Sultan'
n nedimesi olarak tamamlayan Nigark Kalfa id. An
cak bu gen kz da Arif Bey'in tesirinde idi ve eskiden
beri Arif Bey' i tanyordu. Valide- Sultan' dan kendisi ev
lendirmesini isteyecek kdeme gelmek zere idi. Ama sa
ray adetince ille Arif Bey'le evlenmek isteyemezdi. Arf
Bey'in ilgisi ile mide dt. Valide - Sutan, yan ban
daki nedimesinin temayln anlad. Arif Bey'le evlen
dirdi. Gene erkes asll olan Nigarnik, koCasn pek ok
sevdi.
1861'i takip eden yllarda Sultan 1ziz'in saltanat
dnemidir - Arif Bey'in hreti, bir dudayerde, bir du
da gkte olan muazzam imparatorluun btn lkeleri
ne yaylmt. arklar, her lkede zevkle okunuyordu.
Devrin en byk bestekan olduu mnakaa edilmiyordu.
Arif Bey, Talk'taki konan satt. Zencirlikuyu'da bir
iftlik ald. iftlik iindeki kknde yaamaya balad.
Karakteri zamanla deimiti. Artk musikideki yerin
den emindi. Pek ok bestekar onun ekoln takip edi
yorlard ki ilerinde kendinden yal olanlar vard. Bu da
her san'atkara nasip olmamt. Ar iltifatlar, her istei
nin yerine getirlmesi, hatta st ste defa Saray- H-
25
mayun gibi bir yerden istedii kzlada evlendirilesi, b
yk bir hret, kendisinden birka ark gemek veya bir
ark dinlemek iin rica ve minnet edenler, byk san'at
kar bezginlie ve gurura srkledi. Sarayn byk adam
larna, hatta hanedan mensuplanna kaprisler yapmaya
balad. Mzisyen olan padiaha bile istediini okuyor,
onun istediini bazan okumuyordu. Sultan Aziz, 40 altn
aylkla byk bestekar saraydan kartt (1871). 1 876'ya
kadar 5 yl gya memurluk yapt. nce uray- Devlet'e
katip oldu. Sonra Beykoz maliye mdrlnde bulundu.
Grevlerine arada uruyor, kimse sesii karmyordu.
1876'da 45 yana gelmiti. Sultan Aiz'den sonra 3 ay iin
yeeni Beinci Murad, 3 ay sonra da onun kardei kinci
Ablhamid tahta ktlar. Sultan Aziz, son 5 ylnda da ok
takdir ettii bestekar uzaktan himaye etti. Mukay- H
mayun'a devam edip arada ders vermesine gz yumdu.
Aabeyi gibi o da Arif Bey'in bir ok yeni arks iin ar
]hsanlarda bulundu. Zira Arif Bey cmert ve hesapsz ve
daima paraszd. Ayda 40, 60 altn resmi maala geinecek
adam deildi. Bir ara Hacca gitti ve artk Hac Arif Bey
o]arak anld.
kinci Ahdlhamd VC Son
Ama Sultan Abdlhamid ile beraber atmosfer deiti.
Sarayn israf ilk defa olarak son buldu. Acas ve babas
derecesinde Arif Bey'e cmert davranmas bahis konusu
deildi. stelik Tk Musikisi'n hi bilmeyen ilk padi
aht ve gene stelik Bat Musikisi renmiti ve bu san'
ata dknd. Aak bakmndan ok titizdi. ocukluun
dan beri sarayda tand Arif Bey onun iin, kutsal ha
remde defa skandal kartm, babasnn ve amcasn
gvenini ktye kulla, ahlaksz deilse bile kaytsz
ve sorumsuz bir adamd. imdi stelik vaktinden nce
26
yalanm, titizlenmi, marurlam, eski ince nezaketin
kaybetmiti. Byle bir Arif Bey'e kolaas gibi ok dk
bir rtbenin maan vererek Mukay- HayCn'a ald.
Zira bu kadar mehur bir adam saray dda babo
brakmak da Sultan Abdlhamld politikasna aykr idi-
Harem-i Hmayi'u bile yakndan tanyan ok nadir er
keklerden olan Arf Bey, btn hanedann erkek ve kad
lan ile tanyordu. Hepsine okumu, atye'ler (*), ihsan'
lar alm, samimilemiti.
kinci Abdlhamid karakterinde ve ciddyetinde bir
hkmdfn byle bir Arif Bey'i tekrar saraya almas za
ten bir mecburiyetten domu tu. Byk bestekar, Zencir
Hkuy' da, o zaman ehrin dmda kalan bu mahalde
mnzevi yayordu. ran'n stanbul bykelisi Muhsin
Han (12), byk bestekara bir vesileyle murassa (elmasl)
bir altn ttn tabakas hediye gnderdi. Her eyi gn
gnne renen, hele yabanc elilerle mnasebet kurl
masn ho grmeyen kinci Abdlhamid bunu duydu.
Hatta bir g Muhsin Han, padiaha, hkmdar Nasred
din ah Kaar'n (salt. 1848 - 1896) Arf Bey'in hretini
bildiini, arklarn zevkle dinlediini, Sultan Aziz zama
nnda stanbul'u ziyaretinde Arf Bey'in huzurnda oku
masm unutmadm, Osmanl saray hizmetinde bulu
sa byle bir ricaya cesaret edemeyeceini, fakat iftlii
de mnzevi yaadn rendiini, pacahn izniyle Tah
ran Saray'na davet edeceini syledi. Sultan Abdlhamid,
(12) Mir (mareal) rtbesi tayordu. 18 yl (1873 - 1891) stan
bu'da bykelilik yapt ve cors diplomatique doyen'i oldu.
Aslen Trk olup Aeri lehesi yannda Osmanl Trkesi'ni
de ok iyi konuurdu ve Trk Musikisi'ne ok dkd.
(
) Padialun ve Haneda yelerinin memnuniyetlerni belirtmek
veya himaye etmek iin verdikeri ve ok defa altn para
eklinde olan hediyeye atyye deniyordu.
27
Arf Bey lret ve deeIindeki bir adamn bir yabanc
devletin hizmetine girmesindeki vehameti derhal kavrad.
Bykeli ye, onun Muzkay- Hmayf' da gIevli olduu
nu, maa aldn, ancak Muzlca'ya devam edip etmedi
ini bilemeyeceini, kendisin yerinin doldurlamayaca
M syleyeIek zr diledi. Arif Bey' e de kolaas maa ve
riitbesiyle Muka'ya devamn bildirOrek nefreti belli
etti ve aka hakaret ettL Zira amcas Sultan Aiz, Yu
suf Paa, Necib Paa gibi Arif Bey'le mukayese bile edile
meyecek rzisyenlere Muzka'da fek (lwrgeneral) rt
besi vermti.
Tahran'a gitmek isteyen Arif Bey, mecburen dilerni
gcrdatarak sarBya dnd ve ilk frsatta padiaha kar
lk vermek gibi o devirde kl alaz biI ey aklna koy
du. Zira Nasreddin ah hem 1871 , hem 1873'te stanbul'a
geldii zaman Beylerbeyi Saray'nda Arf Bey'i dinlemi,
Hafz'n Farsa gazelinin bestesini ok beenmi, besteka
ra byk iltifatlarda bulunmu, Sulta Aziz'in gs kabar
m, Tahran'a dnnce de Arif Bey'e nian ve ok deerli
hediyeler yollamt.
Arif Bey, Sultan Aziz gibi heybetinden korkulan bir
padiaha bile kaprisler yapmt. Yeeni Sultm Hamid'e
bunlar tekrarad. Bir defasnda padiah, yeni arklann
dinlemek zere bestekan huuruna ard, Arif Bey'in
pek de seyrek olmayan keyifsiz anlarndan biri idi. Hasta
olduunu bildirdi. Kaprislerinden yaka silken, biraz da
Arif Bey'i kskanan Rif'at Bey (3) padiaha Arif Bey te
maruz ediyor (*) efendimiz deyince p0diUh kzd. Hasta
ise Muzka'da ne ii olduunU, evinde yatmas gerektiini
(13) Ser-mezzi lralay Rf' at Bey (1820 - 1888) (TMA, II, 11>D -
82b) : Byk ark OC6K8I, 2 de Ay OC5ICW0.
(*) Hasta olmad halde KC0d hasta gsteriyor.
28
syledi, derhal gelmesi iin iradesini tekrarlad. Gelen ma
beynciye Arif Bey san'atta irade-i hmayun ola de
dii gibi, imdiki padiahn babasndan ve amcasndan
daha fazla riayet grdn ekledi. Dilini tutmak adetin
de deildi. Padiahn kk ocukken, kendisini kucan
da gezdiren Ari Bey'in stn siattn syledi. kinci
Abdlhamid, Arif Bey'den ancak 1 1 ya kk olduu iin
bu olay, onun belki mabeynciliinin ilk gnlerinden de ev
vel, Muzka'ya devam ederken gemi olabilir. Fakat byle
bir olayn deil sylenmesi, batdanmas bile, saray pro
tokolnde ar nezaketsizlik, mhim bir su saylyordu.
Sultan Harid kzd. Bestekarn, Muzkay- Hmayun'daki
odasnda sresiz olarak hapsedilmesini buyrdu. 50 gn
odasndan kamayan Arif Bey, daha fazla tahamml ede
medi. Nihavend'den Ateri dkn gabu a'ki avareym
arksn besteleyerek hkmdara okunnas iin arkada
Rif'at Bey'e rica etti. Rif'at Bey, kadir bilirlik gsterdi.
arky padiah huzurunda okudu. kinci Abdlamid,
Arf Bey'in cezasna son verdi ve miralay (albay) rtbesine
ykseltti.
Bundan sonra Arif Bey, Muzka'da derslerine seyrek
olarak gelmeye balad. Eskisi gibi ihsanlar alayor, elin
dekini cmerte savuruyor, eski padia_hediyelerii de
erlerine bakmakszn satyordu. nc hanmnda
Hayriye adl kz domutu. Gene saraya gidiyor, eski va
Iide - sultan Pertev - niyal'i, yeni valide sultan Perestt'y
Beikta ve Maka'daki saraylarnda da ziyaret ediyordu.
Hanedann, eski padialarn yakn olarak kabul edili
yordu. iltifat gryor, eski ve yeni arklar onlara oku
yordu. lmnden bir yl nce kalbinden rahatszland.
Hayattan bsbtn bkt. Son kansn akla deil, ef
katle, bir arkada gibi seviyordu. Bir g Muzkay- H
mayfn'daki odasnda idi. Gui betd ge, dnya krard
29
Krdi'li Hicazkar arlnsm henz bestelemi, okuyordu.
Bitirdikten sonra fenalat. Muzkay-i Hay' daki olu
Cemil Bey'le dier rencileri odasa girdiler. Byk
san'atkar, olunU gsne yaslad, kendisini kblye
evirmesini istedi ve 28 Hazira 1885 gn son nefesin
verdi. Henz 54 yanda idi. Birok dahi gibi hayata ok
erken balam, abuk ihtiyarlamt. Ertesi g padia
hn emriyle, haedan mensuplarnn gmld Beik
ta' da Yahya Efendi dergan bahesindek mezarlkta
topraa verild. stanbul' da musiki evreleri, Ari Bey'in
hayattaki arkadalan, talebeler, Zeka Dede'ler, evk
Bey'ler, Rif'at Bey'ler, yakn arkada Hac Faik Bey (4),
teessrle sarsldlar. Trk Musikisi'nde bir gnein batt
kesin di.
Alesi
lk einden ayrlan Arif Bey, ikincisini kaybetmi ve
ncs kendisinden sonra hayatta kal, ilk ik izdva
c ok ksa srmtr. Sonuncusu Nigarik Hanm'la ise
14 yl evli kald. lkinden Cemil Bey'le Nebiye Hanm,
ikincisinden Rabia Hanm, sonuncusundan Hayrye Ha
nm dnyaya geldiler. Tek olu Cemi! Bey (1961 - 1926
65), Muzkay- Hmayun'un Bat Musikisi ksmna girdi ve
nl bir violonselist oldu. Bunun oullan Ari Cemil Den
ker (1887 - 1945 58) ve Abdlhalik Denker (do. 1894)'
dir ve ikincisinin babasndan dnleyerek, deresinin biyog
rafisini kaleme ald sylenmektedir. Babasndan dinle
yerek deresinin biyografisi hakknda syledikleri de bize
intikal etmitir. Ceril Bey, babas A Bey ld zaan
14 yanda ve Muzkay- Hrayn'da talebe idi. 1969'da
hayatta olan Abdlhalik Denker, Lavignac'n l Musik
(14) Hac 8K Bey (TM, I, 213a- 4b) : (1831 ? - 1 891) : szl din.
d ve di eserern i.stad bestekfm.
30
Terbiyesi adl kitabn Trkeye evirmitir (stabul
1939, Kanaat Kitabevi, 376 s.). Aabeyi Arif Denker'in olu
Caid Davran'n olu stanbul niversitesi medeni hu
kuk profesr Dr. Bedi Bilend Davran (1912 - 1 969 57),
bunun olu da Arif Davran (do. 19SO)'dr. 21. 11. 199'da
stanbul' da len Blend Davran, babas ile beraber 3 cild
lik Alanca - Trke Byk Lugat'in ve baka eserlerin ya
zandr. Annesi Zeyneb Davran, ei Sheyla Davran (Yal
kn) (da. 1923)'dr. Arif Cemil Denker'in ei Sara Cahide
Denker'dir. Zeyneb Davran, Bedi Yazc ile Mzehher
Yazc'nn kzdr. Prof. Davran'n kardeler Ali ve Elif'tir.
Arif Bey'in kk kz Hayriye Hanm, 6 ocuk sai
bidir. Kzlarndan Orhaiye Denker'i halasnn olu Ab
dlhalik Denker'le evlendirmitir. 6. ocuu clal Hanm,
2 evlilik yapmtr ve ocuklan Aye ira, 1985'te Bang
kok bykelisi bulunan Mehmed Reha Aytaman, Okan
Aytaan, Murad Aytaman'dr. Bu suretle Arif Bey'in olu
Cemil Bey'le kz Hayriye Harn'dan bugne kadar 5. ku
ak torulan domutur. Dier kzlan Nebiye ve Rabia
Hanmlar'n durmlan iin bilgi edinemedik Torunlar
ile grerek etrafl bir ecere karmak gerekiyor. Vakit
ktlndan ben bugne kadar bunu yapamadm. En do
rusu aile yelerinn yal olarak bilgi vereleridir. Fakat
aile yeleri, dedeler hakknda yazlanlan az bir ilgi ile
okumakla yetiniyorlar.
Hac .rif Bey'in ismini tesbit edemediim bir paa
amcas olduu, tornlanda biri tarafndan sylenmi
ve bu paamn Mzeyyen ve Kamile adl ik kz olduu
beyan edilmitir. Bu beyan da, aratrlmas kaydyle
yazyoru.
31
ll
ARiF BEY'N YAAIGI YILLAA
TRK TOPLUMU
ocukluk Yllan
Bestekarmzn iinde yaad toplumdan, teba'as
bulunduu devletin durmundan ve dzeninden baz iz
gileri belirtmek, onun musiki ahsiyetini daha iyi anlamak
bakmndan yardmc olacaktr. Arif Bey, nasl bir top
lumun insandr? Yaad dnemin artlar nelerdir? Bu
konuda birka ey sylemek gerekyor.
Yann asn B geen bir hayat dneminde (1831 - 1885)
Trk toplumu, epey radikal deiikliklere uramtr.
inde yaad devletin durumu da, ocukluk ve olgu
luk yllarnda ayni olmamtr.
nce ocukluk yllarn ele alsak bile, Arf Beyin es
k Trkiye'de, 1826 ncesinin yenierilik ve anari dne
minde hi yaamadn, bu devr kapanasndan S yl
sonra dnyaya geldiini belirtmek gerekir. Hen Tan
zimat- Hayriye denen reforlar dizisi balamatr ama,
kinci Mahmud'un ok kkl olan reformlar balamt
VC Arif Bey, bu refor (Os. slahat) devrinde dodu.
Ordu bata olmak zere hemen btn devlet, hatta
saray messeselerinin yenilendii, hatta deitirildii yl
larda dnyaya gelen Arif Bey, babasnn yaad devir
den epey farkl bir ortamda dodu ve byd. Bu farkl-
32
lk belki Aadolu ve Rumeli kynde, kasabasnda bir ey
deitirmi deildi. Ama stanbul'da deiiklik, kesin ve
gze arpc idi.
Ari Bey, kinci Mahmud Trkiye'sinde dodu. kinci
Mamud (1808 - 1839, do. 1785), Kanfnl Sultan Siley
man'dan, 1566'dan bu yana gelmi en byk Osmanl h
kmdardr. Saltanat dnemi 1808 - 1826 ve 1826 - 1839 ola
rak ikiye ayrlr4 lk dnem, nc Selim'in (1789 - 1807
Nizam- Cedid'ini ykm yenielerle padah arasnda kl
kadar ince bir dengenin dzeni ayakta tuttuu tam bir
geriye dn dnemidir. 1826'da Vak'a-i Hayriye ile ba
layan dnem ise, imparatorluun bir asra yakn devam
edecek modeI adr. 1793'te nc Selim de Niza
Cedid'i balatarak batya dnmt ama, 1807'te tahttan
ekilmeye mecbur kalarak baarszln ila etmiti.
1826 batya dn artk kesindir. O tariten gnmze
kadar monarist, cumhuriyeti, ilerici, gerici hibir ikti
dar, Trkiye'yi batdan dndrememitir.
Daha bir iki asr nce dnyaya hkmetmi, cian
devletine sahip olmu bir toplua - hem de batdan ilham
alnd pek ak olan radikal reforlar uygulamak, he
le 1826'larda uygulamak, hi kolay deiJ|i. Ancak baka
are yoktu. Devlet paralanman eiine ..elmiti. Yeni
eri denen ordusu, babozuklar srs idi. Kendin b
yk Avrupa devletlerine kar deil, asi Mehmed Al Pa
a'ya, Rum ihtilalcilerie kar bile savnamyordu. M
esseseler eskimi, gerilemi, bazlar kt. Bt
bulara ramen, kinci Mahmud'un bile radikal reform
laIn zevk ve keyifle yapt sylenemez. Mecburiyede
yapmtr. Devleti ayakta tutahilek iin yapmtr. Av
rpa'ya benzemezsek Asya'ya ekilmeye mecburu den
mitir. Ama belki !stanbullular da dahil halk, bu radikal
3,
deiiklikleri pek iyi ve ho karlamamtr. Aamedi ka
vuk yerine krmz fes giyme mecburiyetine tepki gs
termitir. Asrlardan beri anl atalarndan grdklerinn
bir ksmn detirmenin manasn anlamamtr. Sultan
Mahmud'un ad gavur padiaha kmtr. Halk byle
demitir ama, bir U bile onun meru hakan ve halifeleri
olduuna phe etmemitir. Osmanoular Hanedan, im
paratorluun btnln salayan mutlak ekilde en
kudretli unsur olarak kalmtr. 1826'da imparatoru
snrlarnn Fas, Byk Sahra, Orta Afrika, Orta Avrpa,
Kafkasya, Hind Okyanusu'na dayand unutulmamaldr.
Binaenaleyh Hac Arif Bey, yenierilik devrini hi gr
medi. Nasl bir devir olduunu byklerinden dinedi.
kinci Mahmud ld zaman Arif Bey 8 yanda idi. Mo
dern Trk ordusu, Harbiye, Tbbiye kurulmu, birok m
esseseler yenilenmiti. Ancak Cezayir, Mora kaybedilm,
Msr isyan henz sona erdirilememiti. kinci Mahud,
devletin byk ve ana problemini halletmi, birok byk
problemi de ortada brakm olarak ld. Devleti ynete
cek kadroya iki akm hakimdi : Muhafazakarlar ki, kinci
Mahmud'un refonlarnda_n geriye dn, bir yenier
dnemi restorasyonunu dmyorlar, sadece len pari
ahn siahat ve inklap hareketlerni hazmetmeyi, yava
latmay, belki sona erdineyi arzu ediyorlard. Bu zm
re nisbeten yal sivil ve asker brokratlard ve balarn
ihtiyar Husrev Paa ekiyordu. len padahn reform
larn onun gsterdii istikaette gelitirek isteyen ra
dikallere Tanzimatlar deniyordu. Gsterite liderler
Rauf Paa ise de, gerek liderleri gen Mustafa Reid Pa
a idi; ilerici brokrasinin ba, kinci Mahmud'un byk
ihtimanla yetitirdii bir diplomatt. 1826 ncesini iste
yenler, ynetici kadro iinde hemen hemen mevcut deil
di, var idiyse bile kimse onlar ciddiye alyordu.
3
kinci Mahmud, Reid Paa' dan baka, olunu da, Sul
tan Abdlmecid'i de eitip kendi fikirlerne gre yetiti
Ierek lmt Oul, babasnn yolunda devam etmek isti
yor, babasnn inklaplarnn devleti kurtardndan p
he etmiyordu. Reid Paa iin ak destei vad. Ancak
Tanzimat hkmdan olarak siyasi akmlara kar taraf
szd. Babasnn dehas onda yoktu. stelik ok genti.
Ancak, Trk eitimi yannda bat eitimi de alarak yeti
en ilk Osmanolu idi. lek Franszca konuuyor, Bat
Musikisi'ni biliyordu. Taassupla ilgisi yoktu. Ancak ba
basnn nfuzuna da sahip deildi ve babas gibi aklnn
kestii her ii derhal uygulamak imkanndan mahrumdu.
Zira Tanzimat Feran ile padiah, bir ksm haklarn
dan, kendi isteiyle feragat etmiti. Padiah artk salta
nat srecek, hkumet etmeyecekti. Bayrak gibi impara
torluun birliini iaret eden bir sembold. Arif Bey, mut
lak bir padiah grmedi. Tanimat hkmdarlan ile kar
karya geldi.
Klasik Trk edebiyat ve iiri devam ediyordu. Tan
zmat edebiyat daha balamamt. Trk gazetecilii da
ha kurulmamt. kinCi Mahmud, Tavi-i Vek y' adl
gazeteyi kurmutu ama, bu bir Iesmi devlet gazetesidir.
Gerek manada siyasi halk gazetesi deildir. Ama musiki
de Tanzimat oktan balad.
kinci Mahmud, sekin bir bestekard. Geri nc
Selim gibi musikide dahi deildi. Fakat Trk Musikisi'ni
yeterince biliyordu. Elimizdeki besteleri kafidir. Bat Mu
sikisi'ni elbette dinlemiti. Fakat gerek manada Bat Mu
sikisi'ni anladn hi sanmyorm. Nitekim Frszca
konuulanla anlyor, fakat kendisi konuamyordu. B
yk bir hattatt. Her eyden nce kelimenin t8 mana
siyle byk bir hkmdard. Devleti gerekten kurtarm
tt. nklaplar, devletin boazna bak dayand ylar-
35
da ve alelacele yapt. Bugn bir buuk asr sonra ok ua
tan bakyoruz. Ekseri reformlannn yerinde ve kalc ol
duuna hkmediyorz. Bir kltr deiikliine gitmeyi
aklndan geirmedi. Ama Osmanl Trk kltrne baty
amaya da kararl idi. Fazlas onun ii deil, kltr adam
larnn ii idi. O bir politikac idi.
kinci Mahmud devrinde Trk Musikisi canl idi.
nc Selim yeni bir r getirmiti. Dede Efendi gibi
Itri'den (lm. 1712) beri gelen en byk bestekan yetiti
rebilmesi, milli ses san'atn bir ans idi. Enderln'da
ve Mevlevi dergahlannda en yksek seviyede konserva
tuvar eitimi yaplyordu. Ama nc Selim, iki ayr nota
sistemi dzenletmesine ramen, bir tek bestekar bile nota
kullanmad. Musikide her ey ezbere ve kulaa dayanyor
du. len bestekarn eserlerinin ou unutulup gidiyordu.
phesiz Trk bestekarlar Bat Musikisi dinliyorlar-

2
d. Zira Istanbul'da asrlardan beri Bat Musikisi dinle
me imkan vard. Dede'nin, Emin Aa'nn, Rza Efendi'nin
birka eseri, Bat Musikisi dinledikerine phe brak
maz. Beyolu'nda eskiden beri Bat Musikisi dinlerek
mmknd. Kiliselerde de bu imkan vard. Fakat bu bir
ses rusikisi idi. Daha ok talyan tarz operaya ve bel
canto'ya dayanyordu. Oda ve orkestra musikisi hemen
hemen Trkler iin mehuld. XIX. asr boyunca da ger
ek manada bir oda ve orkestra rusikisinin kurularad
sylenebilir. Trk zevkme belki ok aykr gelmitir.
Ama Trk bandolar, senfonik paralar da icra ediyor
lard.
Asakir-i Mansure-i Muhamediyye marn majr to
nundan (fa majr Acem-aira) besteleyerek kinci
Mahmud, milli musikisinin yanda Bat Musikisi de ol
duuna iaret etti. Nasl reformlanna ordudan, askerden
36
baladysa, musiki reformuna da askeri musikiden ba
lad. Halbuki Trk askeri musikisi, Mehter-hane-i Hakaani,
ok ileri, ok milli_ halkn ve askerin ruhuna giri bir
san'att. Bir yenierilik unsur eklinde telakki edilmesi
doru deildi. Hi olmasa askeri bandanun yanmda OU~
hafazas lazmd. Aa Sutan Mahmud, taamen lavet
ti (1908'de yeniden kurulacaktr). Yenierilik alametidir
diye Bektai tekkelerini kapatan, Bektai eyhlerini s
ren, yenieri balkl mezar talarnn balklarn krd
ran, taassubu krmak iin z kzm klalara askerin ara
sna gnderen, resimlerini yaptrp astran, pantolon, ce
ket, pelerin, fes giyen bir padiah, halk ne dereceye k
dar incineceini dnecek vakti olmad. Zira tedbirleri
ni derhal alnazsa halk ineinmekle kalmayacak, dman
ayaklar altnda kalacakt. Padia, derebeylii taslayan,
imparatorluun her kesinde nuz edinen ailelere ve ki

ilere kar da merhametsiz davrand. Devlet emri dn


da ailesinden gelen bir nfu iddia edeni, yzlerce yldr
elnde tuttuu topraklardan kaldrp srd, aile reisierni
Istanbul'a getirtti, oullann Harbiye'ye kaydettirdi, fer
manna direnenerinin bam vurduraya tereddd et
medi.
Hac Arif Bey, bu devri hi grmedi. Onun tand
stanbul; Paris ve Londra, Viyana ve Petsburg derece
sinde medeni, asayili, huzurlu bir belde idi. Ne yenieri
zorbal kalmt, ne idam talar. Gene Arif Bey, belki
Eybsultan'da Bat Musikisi iitmedi. Fakat 13 yanda
ayak att Muzkay- Hmayn'u, Haim Bey'in yne
timindeki Trk Musikisi ksmnn yanbanda, Bat Mu
sikisi ksrndan ykselen sesleri de duydu. Bu musild
nin yneticileri ile tant. 1828'de Muzkay- Hmayn'u
kuran, Sultan Mahmud'un talya'dan getirdii Giuseppe
Donizetti Paa (6. 1 1 . 1788 - 12.2.1856) henz hayatta ve sa-
37
rayda idi. Sultan Abdlmecid'e Bat Musikisi retmiti.
Arif Bey'in baz arklarn aronie bile etti. Hatta evJc
efza makamndan bir perev yazd. Bat notas artk gir
miti. Birok Trk Musikisi eseri de bu nota ile yazld.
Fakat Trk bestekarlarnn tamama yakn, bu notay de
il kullanmak, renmek istemediler. Donizetti'nin yerne
baka bir talyan, Callisto Guatelli Paa (1820? - 1899) Mu
zkay- Hmayun kumandan oldu. Hac Arif Bey'in, rf'at
Bey'in, evk Bey'in yzlerce arksn piyano iin ok
seslendirdi ve notalarn bastrd. Hac Arif Bey, baslan
notalarnn yzne bile bakmyordu. Ama nota, harere
bile girdi. Sultanlar, cariyeler, nota ve piyano rendiler.
talyan asll Fransz al bay Franois Lombardi Bey, ms
takbel Beinci Murad ile kinci Abdlhamid'e Bat Mu
sikisi retti. nl keman virtozu ve orkestra efi tal
yan Luigi Arditi Bey (1822 - 1903), Sultan Mecid'in dave
tiyle 1856 - 1861 arasnda sarayda alt. Ermeni asll
Fransz Paul de Dussappe Paa (lm. 1905?), spanyol
d'Arenda Paa (lm. 1909'dan sonra), Sultan Mecid'in s
tanbul'a davet edip nian verdii Liszt'in talebesi olan
Alman Hege, Madam Romano, hep saraydaki Avrpal
mzisyenlerdir. Trk mzisyenleri ile yan yana odalarda
almlardr. Biribirierine tesirleri, inanlmaz derecede
azdr.
Genlii
Hac Arif Bey, sarayda padiah olarak Birici Abd
mecid'i (1839 - 1861, da. 1 823) grd. Kendisinden yalnz
8 ya byk, gen, kibar, zarif, terbiyeli, cmert bir pa
diah. Tanzimat hkmdar. e e 1 6 yanda tahta geen, 38'
inde len Sultan Mecid, 22 yl tahtta kald. Hac Arif Bey'
in en parlak dnemi budur. Saraydan kz almak yerine
Eyb'de evlenmi olsayd, gelecei deiirdi. Ancak sa'
atkarlar akllar ile deil, duygular ile davranrlar.
38
Sultan Mecid devri, devleti padian deil, yksek
brokratlarn, Dou ve Bat kltrlerii benimseyerek y,e
tiri aydnlarn ynettikleri bir dnemdir. ok snrl
bir demokrasi de diyebiliriz. Herhalde mutlakyet deil
dir. Bahtiyar bir dnemdir. kinci Mahud dneminin
Rusya, ngiltere, Fransa, ran'la korkun savalar, akl
alma boyutlara varan, ehir muharebelerine dnen i
tilalleri, ayaklanmalar, Osmanl tarihinin en byk i is
yanlar, bir adan baka bir aa geiin aclar, byk
topraklar kayb, bu dnemde yoktur. Sultan Mecid devri
sonlanndaki Krm Sava, zafer ve baar ile bitmitir.
Mustafa Reid Paa devidir. Devlet, onun planlad e
kilde yrtlm, Trk diplomasisi byk baanlar ka
zanmtr. Sulh ve huzur ile beraber ar elence, ar is
raf da balamtr. Herkes keyfindedir. Hac Arif Bey'in
dertleri, kadnlarladr. Baka bir ciddi sknts yoktur.
Trk Mlsikisi'ni babasna nisbetle ok snrl bilen,
Bat Musikisi'ni birazck daa iyi renen, ilek Fransz
ca konuan, yakkl ve gen Sultan Abdlmecid devn
de Bat Musikisi artk Trkiye'de kk salmtr. Aa
sadece sarayda. Geri Beyolu'nda da bu musiki icra edi
mektedir ama, orada zaten eskiden beri alnp okunu
yordu. Btn halk tabakalar, Bat Musikisi'ne yabanc
dr. Trk Musikisi ile gndelik hayatmdai iedir. Be
vakit namazdan nce bu musiki ile ezan dinemekte, Kur'
an okumaktadr. Her semtte birka adet olan zamann
bir eit klpleri mahiyetindeki tekkelerde yaln bu mu
siki dinlenmektedir. Semm kahvehanelerinde aklar, bu
musikiyi sylemektedir. Binaenaleyh Hac Arif Bey'in ve
arkadalann durumlar salamdr ve rakipler yoktu.
Sultan Mecid'in son yllannda Tanzimat edebiyat da
balamtr, Trk gazetecilii de. Mustafa Reid Paa,
39
brahim inasi Efendi, Ziya Bey (Paa), Cevdet Efendi
(Paa) gibi byk kltr ve edebiyat adalar da yeti
tirmitir. Ziya Bey, paa'nn tavsiyesiyle Sultan Mecid'e
katib olmu, klasik Trlc formlaryle, fakat muteva ha
krndan yeni iirler sylemektedir. Delikal Namk Ke
mal Bey de adn duyurmaya balamtr.
Batdan gelen yeniliklere kar tepki, gttike su
net kazanmtr. Tanzimat'n hala muhalifleri vardr. Fa
kat onlara da sorsanz, teferrata ait eylere itiraz etmek
te, Tanzimat'n esas siyasi yapsndan vazgemeyi dn
memektedirler. Avrupa tarz mobilya, byk ehirlerde
olsun, evlere gireye ve gittike yaylmaya balamtr.
Her memur, her paa olu ve kz, Fransca renmek
istemektedir. Kitap yayn canlanm, tercmeler oal
mtr.
1826' da kinci Mahud@ askeri politikadan kesin e.
kilde ektii gibi, mlkiye grevlerini de generallerden al
mt. Subay, kinci Mahmud'un eseri olduu iin huzur
suzluk olmad. Ancak ilmye snfnda huursuluk B
ok devam etti. Zira Sultan Mahmud bu snfn yetkileri
ni drtte nisbetinde ellerden almt. Gerek, ok
kudretli bir mlkiye snf kuruldu. Bunlar bir mddet
sonra, devletin gerek ve meru yneticileri olduklar,
halktan iyi dndklerini iddia etmeye baladla. Ml
kiyede maarif, hariciye, dahiliye, adiiye snflan kud
retle olutu. Hariciye snf, imparatorluun ynetimi
ve en yksek menfaatlerinde oynarklar hayati rol
sebebiyle stnlk kazand. Sadrazamlar, ekseriya dip
lomasiden gelenlerden seildi (Mustafa Reid Paa, AU
Paa, Keeci - zade Fuad Paa vs.). ilmiye snf impara-
torluk hkumetinde bir sandalye (eyhlislam), askeri
ye sandalye (serasker, kapdan- derya, Tophane mi
40
ri) (*) ile temsil ediliyorlard, dier m1zrlar mlkiye sn
fndan idiler. Bazan bir kazasker, bir mir sadalyesi
devlet nazr olarak da hkmete almabiliyordu. nar
mirin dnda subayn politikaya karmas kesin e
kilde yasakt. Zaanna gre, hem Trkiye' de, hem dier
Avrpa devletlerine gre hi kt bir denge deild. J
miryollar, telgraf hatlar, Sultan Mecid'in son yllamda
denmeye baland. Refah artt.
1847'de Dede Efendi ld. Pek msterih olarak lme
di. Genliindeki Trk Musikisi'nin pariald kalmad
n anlamt. San'at seviyesinin dtnn farkmda idi.
Dede ld zaman Arif Bey 16 yanda idi ve bestekar
deildi. Dede'nin en istidatl iki talebesi, Deliai-zade s
mail ve Zekai Efendiler, neoklasik ekol devam ettidler.
Baka byk bestekarlar da eksik deldi. Tabfrl Os
man Bey (1816 - 1 . 10.1885), barikulade perev'leri ie sa
musikisine yeni bir parlaklk getirdi. Ama 1850'lerden iti
baren Arif Bey'in hreti ok yayld. ark foru stn
lk kazand.
Olgu Ylan
Sultan Abdlaziz'in saltanat yllarn (1861 - 1876, do,
1 830), Hac Arif Bey'in olgunluk yllar sayabiliriz. Bu pa
dial tahta getii zaman bestekarmz 30, tahttan indi
zaman 45 yanda idi. 20 ila 30 yalar arasnda ok nl
bir bestekar olarak yklmaz bir hret yapmtr.
Sultan Abdlaziz, Birinci Abdlecid'in 7 ya kk
kardeidir ve Arif Bey'den 1 ya byktr. 31 yanda tah
(*)
0Y$KI ayni zamada genel kurmay bakan ve kara kuv
VIY kumandan olan harbiye DZI (milli savuma baka
n) ; kaptan- derya : deniz kvetleri kumandan da olan ba
riye nazn; Tophane miri . Ordunun teknik snflar ve ^
keri fabrikaladan sorlu bakan.
41
ta oturdu. Bat Musikisi renmemiti, fakat dinliyordu.
Trk Musikisi'ni ise, hemen hemen babas kinci Mal
mud kadar biliyordu, birka gzel ark besteledi, stad.
a ney flyordu. Ney'i, dCv1in byk saz eserleri beste
kar ve virtozu Yusuf Paa'dan (1821 - 1884) renmiti.
Atalarnn ou gibi Mevlevi idi ve dini - tasavufi musi
kiyi de seviyordu. Tazimat dengecilii icab, her iki mu
sikiden de himayesini eksiltmemeye alt. Ancak Trk
Musikisi'ne aabeyi devrindekinden biraz daha ihtimam
gsterdi ve Bat Musikisi'ne verilen imkanlar azaltma
dysa da artrmad.
Sultan Abdlaziz'in lS yl, iki dneme ayrlr. Ayrlk
yl 1871 sonudur. 187l'de Ali Paa'n lmne kadar
eski Tanzimat devri devam etmi, son S yla yakn zaman
da Tanzimat'n baz gzel esaslan bozulmutur. Eitim,
askerlik, donanma, bayndrlk alanlannda gelime byk
olmutur. Acak 1871 'den itibaren siyasi istikrarszlk
balamtr. Avrupa'da da devletler dengesi bozulmu,
Fransz imparatorluu yklm, Almanya imparatorluu
ve talya krall olumu, Rusya, Krm Sava'nn r
vanma hazrlanmtr.
Hac Arif Bey'in romantik ekol iyice yaygnlamtr.
Din ve dind klasik veya neoklasik yolun bestekarlar
nn bykleri artk tarih sahnesinden ekilmiler veya
ihtiyarlamlardr. Arif Bey'i takip eden, bazlar ok ka
biliyetli bir sr ark bestekan kmtr. Hepsinin s
tada sayglar tamd ve Arif Bey san'at sahasndaki otori
tesinin azlndan ikayet edemezdi.
Bezgnlik Ylla
Sultan Abdlaziz feci ekilde tahttan indirilip ld
rlnce denge bsbtn bozuldu, siyasi istikrar tamamen
42
mahvoldu, d tehlikeler ok byd. nce 3 ay iin Be
inci Murad tahta geti (1876) . Beinci Murad, Sultan
Abdlmecid'in byk oludur ve amcas Sultan Aziz'in
1 5 yllk saltanat boyunca veliabd idi. Trk Musikisi de
renmekle beraber daha ok Bat Musikisi ile megul
olarak babasnn yolunu takip etti. Btn san'atkarlar
gibi mzisyenleri de veliahdliinde himaye etti, onlarla
arkadaa grt. Beinci Murad (do. 1 840, lm. 1904),
geici bir akl hastal dolaysyle tahttan indirildi. 2 ya
kk kardei, kinci Abdlhamid (salt. 1876 - 1909, do.
1842, lm. 1918) unvanyla tahta geirildi. te Hac Ar
Bey, hayatnn son 9 yln bu padiah devrinde yaad.
Dier ehzadeler gibi kinci Abdlhamid'i de ocukluun
dan beri tanyordu.
kinci Ablhamid'in saltanat, ok byk krizlerle
ald ve devam etti. Padiah istikrar ancak birka yl
sonra salayabildi ki artk Arif Bey de son yllarn ya
yordu. Birinci Mertiyet tecrbesi ve 93 Harbi denen
ok felaketli 1877 - 78 Rus - Osmanl Sava, yeni pari
ahn ilk yllarndadr. Yz binlerce Rumelili gmenin is
tilasna uraya stanbul, neesini kaybetti. 1878'de pari
ah ahsen ve Tanzimat esaslarna aykr olarak devlete
el koydu ki 1908'de kinci Merutiyet'e kadar srecek bu
dneme stibdad Devri denmektedir. Tanzimat mes
seseleri ayakta kalm, hatta ok gelitirilmi, fakat siyas
g ve ynetim Bab- Ali' den (hkmet) saraya (padia)
gemitir. Kaanun-i Esasl denen Anayasa ilga edilme
mi, fakat birok hkm h uygulanmamtr. stelik
yntem liberalleeceine, yllar ilerledike mutlaklam,
arlamtr. Darda da Avrupa emperyalizminin ku
durduu dnemdir. Hristiyan olmayan sadece birka dev
let istikba.Iini korumaktadr (Trkiye, ra, Afganistan,
Fas, Habeistan, Siyam, Japonya, in; bunlarn dnda
43
Hristiyan olmayan hibir devlet yoktur). Asya ve Afri
ka, en byk lkeleriyle, Avrupa devletlernin smrgesi
olmutur. Ancak Avrpa devletleri arasndaki dehetli
ve hayaszca bir dnyay yama etme rekabeti, yan ve
dmanl, Osmanl mparatorluu'nu kt'a zerinde
hala ayakta tutmutur.
Eski Boazii alemleri, Gksu ve Kathane saalan,
stibdad Devri'nin disiplini altnda ortadan kalkadysa
bile snklemitir. stelik kinci Ablhamid, Bat Mu
sikisi'ne aktr ve ehzadeliinde bir hayli de bu sa'at
tahsil etmitir. Trk Masikisi'ni hi bilmemektedir ve 7
olu ile 6 kzna da hep Bat Musikisi ve sazlar retmi
tir. Enderun'da musiki eitimi oktan tarihe karmtr.
Padiahn bu tutumu yznden Muzkay- Hmayl'un
Trk Musikisi ksm da snklemi, Bat Musikisi ya
nnda artk tamamen ikinci dereceye dmtr. Artk en
iyi ve yksek musiki eitimi Mevlevi dergahlannda verl
mektedir ama, artk bu dergahlarn da san'at izgisi eski
bizasnda olmaktan uzaktr, gelirler de eskisi gibi deil
dir. Zira ilk defa olarak bir padia, kinci Abdlhand,
atalarnn Mevlevi tarikatini brakarak baka tarikatiere
intisab etmitir. Trk Musikisi, konaklarda hayatn de
vam ettirmektedir. Arada - zaten devlet ileriyle ok you
ekilde megul ve dolu olan - padiah, atalannn gelene
ine uymak iin, Saray musiki heyetinden veya dardan
ard nl san'atkarlardan Trk Musikisi dinlerek
tedir. Trk bestekarlarna usulen baz ihsanlarda bulun
maktadr ama yeni padah ay zamanda tutumlu bir
adamdr. San'atkarlar kendisine Pinti Hamid demeye
balamlarsa da, bu yaktrma hakl deildir. Zira sa
dece eski padiahlar derecesinde ihsanlarda bulunaa
maktadr. Zira devletin refah eskisi gibi deildir. Geri
4
hayat ucuzdur ve kolaydr, stanbul da mreffehtir. Fakat
eskisi gibi vr patlasn, al oynasn hayat yoktur.
Artk bestekarlar, birok eski stadlar gibi zengin
insalar deildir. Orta halli san'at adamlandr ve yoksul
lar bile var
d
r. Trk Musikisi de bir kalknma yoluna git
memektedir. Birka bestekar bat ve Hamparsum notas
kullanmaya balamtr ama saylan ok azdr. Birok
bestekar da hayatn kazanmak iin piyasaya, gazinalara
dklmtr. Gazinalarda
.
alamayacak vekar iinde olan
lar konaklarda, saraylarda Kur'a, dini ve dind musiki,
Mevlid okuyup alarak hayatlarn kazanmaktadrlar. D
nler, san'atkarlar nisbeten tatmin eden bir gelir kay
nadr. Padiah huurunda okumaya nazlananlar imdi
konaklara gidip paa ollarna ve kianna musiki
retmektedirler. Hac Arif Bey, eski devirdeki tutmuna
devam edince, kolaas rtbesi verilerek aalann ve
hizaya getirilmi, az sonra ancak miralay rtbesine yk
sei
t
ilmitir. O, uraya buraya deva ederek hayatn ka
zanmaya mecbur olacak dneme girmeden dnyadan ay
rlmtr. Gerekten gne gurb etmi, dnya kararm
tr. Hi olmazsa bir ksm sanatkarlar iin byledir.
te bu ortamda, fakat Hac Arif Bey.'iJ lmnden
biraz sonra, Trk Musikisi'ni amatrlr ele -laya ve y
rtmeye balamlardr. Profesyonel dini ve dind m
zisyene rabet aalp onlar da eskileri derecesinde baar
gsteremeyince, bu by san'atn urad kayplan kar
lamak iin, bu by sU'ata hayran ve Trk Musikisi
renmi amatrler, san'atn politikasn ellerine alm
lardr. Geri eskiden beri amatr bestekarlar, baz padi
ahlar dahil olmak ere, mevcuttu. Fakat imdi artk
bir dnem balyordu ki, meslei mzisyenlik olmayan
ve musiki ile hayatlar kazanmayan, musikiden bir gelir
45
beklemeyen aydnlar, Trk Musikisi'ni, bu sanada gei
nen profesyonellerden devralyorlard. Bugn bile durum
ok farkl deildir. Hac Arf Bey'den sonra yalnz mzik
le uraan profesyonel byk bestekarar gittike azal
mtr. Bunlar evk Bey, tanburi Cemil Bey, smail Hak
k Bey, Lem'i Atl gibi isimler ve Bimen en, Selanikli
Ahmed Efendi gibi piyasa musikisi mensuplandr. eyh
Ataullah Dede, eyh Celaleddin Dede, eyh Hseyin Fal
reddin Dede, Rau Yekta Bey, Avni Avi Konuk, Saded
din Are I, Dr. Su b hi Ezgi, Subhi Zya zbekkan, Ercmend
Berker, Prof. Dr. Nevzad Atl, smail Baha Srelsan,
Sadeddin Nzhet Ergun, bu satrlarn yazar, Salih Murad
Uzdilek, Abdlhalim Paa, Edhem Paa, eyh Abdlha
lim Efendi, Rahmi Bey ve daha saylamayacak kadar bol
isim, hep asl meslekleri musiki olmayan bestekar, m
zikolog ve yneticilerdir. Profesyonel mzisyende piyasa
arl bugn de mevcuttur.
Arif Bey'in hayata veda ettii yllarda Trk Musikisi
ilmi hemen hemen ortadan kalkmt, bilinmiyordu. Beste
kar ve icrac - istisnalar dnda- nota kullanmay red
dediyordu. Klasik musikimizi eski maasyle iyi bilenle
rin says artk parmakla gsteriliyordu. Musiki, kiiyi
refaha, serete gtren bir sa'at olma caibesin oktan
kaybetmiti. Ama hala yayordu. Trk milleti var olduk
a yayacandan da en kk phe yoktur, zira o mil
letin musikisi, o milleti millet yapan birka ktr un
surundan biridir.
46
Kater
III
A HS Y E T
Hac Arif Bey, ok yakkl bir erkekti. Yz _pek
geldi. Son yllannda te ikisi aaran uzun olmayan
sarya yakn ak kumral sakal vard. 20 yandan bu ya
na sakalm kesmedi. Kalar koyu srma sars, salar
ak kumrald. Teni beyazd. Eyb'n Mslman Osmanl
Trk terbiyesi ile yetiti. Saraya adm att zaman bu ter
biyeyi sindirmi, hazmetmiti. Hibir hareketinde kaba
lk yoktu. Konumas fevkalade terbiyeli idi. Nazik, kibar,
zarifti. Bestekarlna ve ses san'atkarlma itimad tam
d. Esasen bu kabiliyederi mnakaa edilmiyordu. ki
kt felaketle biten ksa evlenme, ksmen iini karartt.
Kaprislere balad. Kaprislerini artrdka artrd ve son
yllarnda zamanna gre terbiye snrlarn da at. unu
bunu kabul etmemeye balad. Geri herkesi grmek
istese, evi musiki merakllar ile dolup boalacakt. Fakat
dostlarn da reddettii oldu. Ya kalmak iin, saray
muhiti olan Talk'taki padiah ihsan konan satt. O
dnemde ehir dnda olan Zencirlikuyu' da bir iftlik
kkne ekildi ki ancak araba ile gelinip gidilebilirdi.
Elinde, yan banda byyen ahzadelerin tahta ktn
grd, mard. Gittike asabileti. Kk eylere kzar,
sinidenir oldu. Eski stadlar musiki sahasn birer ikier
terkettike gunru artt, adeta marur bir adam oldu. En
byk bestekar olduuna inand. Gen yanda her tr-
47
l zevki tatt, en gzel kadnlar iinde, dnyann en
muhteem saraylarnda, dnyaca ad bilinen kiiler ara
snda yaad iin, zamanla her eyden bkt ve bezdi. Her
gelen dnem de kendisi iin bir ncekini aratyordu.
Kabiliyederi olaanst id. Hafzasnn kudretiyle
btn stadlar hayrete drd. En girift bir bestey bir
dinleyite ezberine alp hemen kusursuz ekilde okuduu
gibi, yllar sonra da unutmuyordu. Binlerce paray prz
sz okuyalilir he geldi. Sesi, devrinin en gzel sesi idi.
Okuyu slbu ok san'atkarane, tesir edici, byleyici,
kibard. ok byk zevk sahibi idi. San'atnda gzelle g
zel olmayan hemen ayrabiliyordu. Tabiatnden gzel ol
mayan bir ey de domuyordu.
Musiki bilgisi hocalar derecesinde deildi, hibir za
man da o dereceyi bulamad. Zira musiki ok erken ya
larda renilir, sonradan renmek zordur. Arif Bey, fal
sosuz, dnyaya nadir gelen sesiyle ocuk yanda yle bir
hret kazanp el stnde tutuldu ki, kendisini daha de
rinden musiki renmeye veremedi. Hocalar Mehmed
Bey, Haim Bey, Zekai Dede kadar musiki renemedi
ama bestekarlkta hepsini glgede brakt. Hibiri de onun
kadar iyi hanende (ses san'atkan) deildi, zira sesleri
Arif Bey derecesinde gzel yaratlmamt. Y ve ses g
zellii, Arif Bey'in bestekarlk dehasnn derhal kabul edil
iesinde birinci derecede yardmc faktrler oldu ki,
bestekar bu ansa sahip olabilmitir.
Osmanl'nn meclis-arh (*) dedii meclislerde ok
aranan bir ahsiyetti. Zira konumas da gzel, sesi tesirli,
nkteci, ne'eli, biraz mstehzi idi. ok konuur, dinletir,
(*) Meclis-ara Meclisi ssleyen, yksek seviyeli bir toplatda
k iyi konuup gereince davranmasn bilen, buluaiann
her bakmdan houa giden.
48
kendisi de muhatabn d1kkatle dinler, zeki cevaplar ve
rirdi. Hazrcevap, gerek zeka sahibi idi. Para ilerine
hemen btn gerek san'at ve ilim adamlar gibi akl er
mezdi+ Para gelir ve gide1di,
Musiki asiyeti
13 Yanda iken Eyyubi Mehmed Bey tarafndan B
yk Dede'ye gtrld zaman, ihtiyar stad, istisnai
kabiliyetini hemen tehis etmiti. 2 yl sonra Dede ld.
Bestekad verimli idi . Bir gece 8 arky birden bes
telCdi. Bir baka gece, Sultan Aziz'in verdii bir gfteye
7 ayr beste yapt, padiahn beendiini yayd, dierleri"
ni kimseye gemedi (retmedi). ok defa - evk Bey'de
olduu gibi - gfteyi eline alnca bir ak hlinde derhal
okuyar ve ilk okuyuta besteliyordu. ilham bu derecede
feyizli idi. Ayni zamanda deha dolu idi. Yapt arklar
biribirine pek benzemez ve biribirine apayr tarzda zd
olanlar mevcuddur. evk Bey'de ise arklar biribirine ya
kn ve benzerdir. Nasreddin ah Sutan Abdlaziz'i res
men ziyaret iin stanbul'a gelince Arif Bey, en byk
Fars gazel airi Hafz- irai'nin divamn ilk gazelini
besteleyerek okudu, ah hayran kald
Ela ya eyhe's-saky, edir ke'sen WO nawil"ha
Ki 'k-asa nemd-ewel, well oftad moil-ha
Son yllarda okurken gzlk takyordu.
Romnti Trk Mosikisi
Arf Bey'le balayan Trk Musikisi ekolne Roman
tik Trk Musikisi diyoruz. Bu ekoln balca hususiyeti,
aIk formunun, byk gfteli klasik formlar yeri
alms olmasdr. Kar-Beste-Semai dnemi adeta sona er
mitire 1850'de Arif Bey'le balayan bu ark formunun
49
hakimiyeti, baka devreler geirerek ve dejenere olarak,
zamanmza gelmitir. 1850'den bu yana neoklasik tarzda
Trk Musikisi snm deildir, stelik saz musikisi de
Cemi! Bey'den sonra Are! ve daha baka bestekarlada
ok byik ilerleme kaydetmitir. Ancak ark bestekarl,
bestekarln esas olmutur. Klasik ekol de Zekai De
de' den sonra deha sahibi bir bestekar yeti tireremi tir.
Buna karlk tasavvuf usikisi, Arel'le ok byk bir
atlm yapmtr. Fakat dini tasavvfi musiki, belirli yer
ve zamanlarda okunduu iin, dind szl musiki kadar
yaylna sahas yoktur.
Romantik ekoln parlak dnemi, 1850 - 1925 arasnda
ki kabaca eyrek asrdr. evk ve Rahmi Beyler gibi
dahi, Rif'at Bey, Lem'i Atl, emseddin Zya Bey, Subhi
Zya zbekkan, Selanikli Ahmed Efendi, Bireo en gibi
byk bestekarlar ve daha hayli stad bestekar yetitir
mitir. phesiz 1925'ten gnmze kadar da ok deerli
arklar bestelenmitir. Fakat ark foru, tek musii
ekli olarak gittike gerek musiki ihtiyacn karlaya
mam, milli musiki ark musikisi ve oradan piyasa
musikisi haline gelmitir. Onun iin asrmzda birok bes
tekar, baka foriara da eilmeye balamlar, saz eser
leri, dini eserler yapmlardr.
ark)) Nedr?
ark ), Trk Musikisi'nde dind, szl ve kk
kompozisyon formu (ekil)dur. Bat Musikisi'ndeki lied'e
karlktr. Kk usullerle llr (5). En ok Aksak
(9/8), Curcuna (10/8), Dyek (8/8), Sengin Semai (6/4),
(15) TM, 1, 357. Trk Musikisi'nde zamal'da kk (yani
2 ila 15 zamanl) usullere <<k usul, zamal'dan ba
layarak byk usul denir.
so
Trk Aksa (5/8) usulleri ve bunlarn deiik mertebe
lerinin - yukarda geen sra ile kullanld grlr.
Arif Bey'in arklarnn hangi usullerle bestelendii eserle
rinin lJOteiDde grlecektir. Kar, Beste ve Seral'de kul
lanlan terennm yoktur. Ancak nadiren Of gibi ok
ksa terennmler grlr. Tabiatyle istisnasz her ma
kamdan ark bestelenebilir. Trk Musikisi kompozisyon
ekillerinin hibirinde makam kstlamas yoktur, her
ekil her makamda olabilir. Ancak usul kstlamalar var
dir, belirli formlar ancak belirli usullerle llebilir
(16).
stadm Dr. Subhi Ezgi'nin eserlerinin korpozisyona ait
III. cildinde 25 eit ark, rekleriyle gsterilmitir.
Ancak daha genel bir tasnif rsra says ile yaplr. ar
klarn bete drdden falas murabba yani 4 rsra
ldr. Bir ksm muhammes (S msral) ve mseddes (6
msral) olup msemmen (8 msral) olanlar da vardr ve
3
, 7, 9, 10 msrallar ok azdr. Miyan'sz 2 msral da ola
bilir.
lk msra, 4 msral bir ark'da zemin, 3. msra
miyan olup nameleri - gfteleri deiik de olsa - ay
olan 2. ve 4. rsralar nakarattr. Yrk arklar hemen
okunup bittii iin, ayni beste ile g tenin 2. ve 3. kt'as
da okunabilir. Her msra, iki defa tekraF -edilerek oku
nur. Tabiatyle her msra bir defa okuyarak abuk bitir
mek de mkndr, fakat usulszdr. Kafiye a a a a
eklinde olup dier kt'alarda b b b a ekline girer.
lk kt'ada a b a b veya a a b a kafiyelenresi de
caizdr. Esas makam gekisi mi yan' da yaplr. Nadren
usul deitiren arklar da vardr, bunlara deimelh>
denir. Ari Bey ekolnde gfte arz iledir. Tabiatiyle hece
(16) ark formu iin byk tafsilat iin b k. TM, II, Zoa - 70b;
. Ezgi, Tk NUSS, , 221 - 85.
s
ile olmasnda hibir musiki mahur yoktur. Gfte ser
best ve kompozisyon da Arif Bey ekol snrarn mua
faza edemiyorsa fantezi denmitir ki XX. asr Trk Mu
sikisi'nde ve fazla olmayarak kullanlmtr. Burada ksa
ca bahsedilen bu kaideler, bugn de devam eden Arif
Bey ekol iindir. Ondan nce ark, daha serbest hemen
hemen bir trk idi ve trk'den ancak slfbu, san'atka
rane makam yaps ile ayrlyordu ki bu eidin byk
stad, Lale Devri'nde yetimi olan Tanburi Mustafa
avu'tur.
ki ark biribirine veya bir arknn kt'alan biribi
rine aranamesi denen saz paras ile balanr. Beste
karlar, ok byk ekseriyetle aranaesi bestelemezler.
Sonradan daha ok saz musikisi ile uraan bestekarlar
aranaeleri yapmlardr. Aranamesi, o arknn beste
sinden ustaca karlr.
stisnasz her trl konuda gfte, ark olabilir. Sa
dece dini ve tasavvufi olmamas, dind gfte olmas ge
rekir. Zira dini - tasavvufi gfteli arkya ilahi denir.
Ancak Trk Musikisi'nde, on arknn dokuzu ak ve kadn
mevzuunu, bu mevzuun her trl hurda teferratn i
ler. Tabiat gielliklerini terennm edenler de oktur. Ha
mas (kahramanlk) ve vatan konular da ilenebilir.
Bugn Trk Musikisi repertuvarnda mutlak ekilde
en ok elimizde notas bulunan form ark'dr. Yeni bes
tekarlarnkiler dnda elimizde lS.OOO'in zerinde ark
nn notas mevcuddur. Aslnda ben, yalnz Arif Bey eko
lnden, 1850'den bu yana lOO.OOO'in zerinde ark beste
lendiini tahmin ediyorum. Fakat ou nota kullanlma
mak yznden devirleride unutulmu, bazan bestekar
eserini bakasna retecek zaman. bile bulamamtr.
52
Elimizdeki arklarn estetik deeri biribirinden ta
mamen farkldr. arklar iinde, Arif Bey ncesinde de,
Arif Bey ekolnde de aheserler vardr. En kk este
tik deer tamayan, ok irkin ve acemi eserleri de bes
telenmitir. Umumiyede kalite her devirde biraz daha
dm, fakat daima istisnalar kmtr.
Krdi'li Hicaar
Hac Arif Bey 1855 ylna doru, bu isimle anlan
makam bulup kullanmaya balad. Bu makamdan bugn
elimizde -yeni bestekarlarn paralar- dnda 1 .200 kadar
parann notas vardr ki bu say, Hicaz, Ua, Nihavend,
Rast, Hzzam ve Hseynl makamlarndan sonra 7. sra
dr. 1855'den bu yana Tk Musikisi'nde en ok kulla
lan makamlarn da banda yani 1 . gelmektedir. Dgah
(la) perdesindeki Krdi makamnn bir tam ses peste, rast
(sol) perdesine nakledilmi eddidir (11). Ancak Hicaz
bir + krdi drtls ekli de ok kullanlmtr
.
Nitekim
Hicazkar - Krdi de renmitir. Esas ats bu olan ma
kam, Trk Musikisi'nin en deerli makamlarndan biri
dir. Gzel, uh, tesirlidir ve ok geni bir kullanma sa
has vardr.
Msemmen Usul
Hac Arif Bey'in 1860'da doru bulduu bir kk
usuln addr ki arklarda kullanlmtr
(18).
8 zamanl
ve 3 darbldr. 8/8 ile yazlr. Vuruluu yledir : Dm
(3 zamanl, kavi), tek (2 zamanl, nim kavi) tek (3 zamanl,
ka vi).
(17)
TMA, I, 359a - 60a; Ezgi, I, 212 - 3, IV, 264 - 5; Arel, 460, L. l ,
462; Hanende, 211 -7.
(18) TMA, Il, 58b 9a; tC, 206; Ezgi, Il, 37.
53
Mecm'a-i A'rfi
Hac Arif Bey, bu isimle bir gfte dergisi (Osm. mec
m'a-i arkyyat) yaynlamtr. Eserde SO ksur makam
dan 1000 ksur eserin gfteleri ve bu arada kendi eser
leri yer alr. 17 Mart 1873 gn yani lmnden 12 yl
nce stanbul'da Vezirhan'nda brahim Srr Efendi Mat
haas'nda basm tamamlanmtr. 600 sahife kadardr.
renciler
Zamanmza kadar tesirleri iddetle devam eden ve za
manmza kadar taklid ve takip edilen Arif Bey, hayli
talebe yetitirdi. Biri Kaam1ni Mehmed Bey'dir (9). Mu
zka'da Arif Bey'in talebesi oldu ve 1908'e kadar Muzkay-
Hmayn'da kaanun retmenlii ve alcl yapt. Di
er hocalar Kaanni Edhem Efendi ve Latif Aa'dr. yi
edebiyat ve tasavvuf bilmekle tannmt. Arif Bey' den 28
yatan fazla kktr ve hocasnn lmnde 26 yanda
idi. 18 gzel perev ve saz semaisi elimizdedir. Endern
fasl hey' eti eflii de yapmtr. Ahmed Mkerrem Akn
C ile olu Yekta Aknc rencilerindendir.
Dier bir talebesi Servet Efendi'dir () . ocuk ya
mda Arif Bey' den meka balayarak Arif Bey'in lmne
kadar derslerine devam etti. Arif Bey'den 1 0 ya kkt
ve Arif Bey'in lmnde 44 yanda idi. 1909'da hariciye
nezaretinden emekli ve 1916'da Halveti eyhi oldu. Canl
Ktphane denecek kadar kltrl idi. Hocas Arif Bey'
in pek ok arksn notaya ald. Elyas ile 2.500'den faz
l a notas, talebesi Drr Turan'a kald. Birka ark bes
teledi.
(19) aDD LDOCI Beykozlu Salil Mehmed Bey (1859 ba
lar - 1 1.4.1925) : TM, II, 19b.
(20) Hanende eyh NU$Iaa Seret Efendi ( 1841 - 25.3. 1918) : TMA,
II, 233a.
54
Dier bir talebesi Santuri Edhem Efendi'diI (1) .
1 868'e doru Arif BCyiD talebesi oldu. Hacasndan 24 ya
kktr. Arif Bey'in lmOde 30 yada bulunuyordu.
Rif'at Bey, Santuri Hilmi Bey, SantCri Hasib Bey, efik
Bey, dier hocalanndandr. Satur virtozu olarak re
hurdur. Zya Santur, rencilerindendir. Her formda 378
dind sz ve saz eserlerinin elyazs ile notas Arel Ktp
hanesi'ndedir. ehmlz Longa's Trk saz rusikisinin a
heserlerindendir.
Dier bir talebesi Levon Hancyan'dr ( ). 37 kadar
saz eseri ve arks elimizdedir. Arif Bey'in bir ksm
arklarn da o notaya almtr. Arif Bey'den 26 ya k
k ve onun liimnde 28 yandadr. Refik Fersan, Laika
Karabey, Subhi Zya zbekkan, Lem'i Atl, Zeki Arif Ata
ergin, Kapriyel Ebeyan, Nigar Galib Ulusoy, rencile
rindendir.
Dier bir talebesi Zati Arca'dr (3). Daha ok Bat Mu
sikisi ile uram fltist ve klaretidir. Muzkay- H
mayfn'da albay olmutur. Guatelli ve d'Arenda paalarn
talebesidir. Arif Bey'den 32 ya kk ve onun lm
de 22 yanda idi. Hayli bestesi, bilhassa pek ok mar
vardr. smail Hakk Bey, rencilerindendir.
Dier bir talebesi Asm Bey'dir (4). ..Bey'den 21
(21) Santri MjK brahim Edlem Efendi (1855 - 14.9.1926) :
TMA, I, 180b - Sa.
(22) Levon Hancyan (1875 - 11.2.1947) : TMA, I, 249a- b, , JCVjD,
0t1K (Erenicc yllk), stanbul 1949, s. 88 - 98.
(23) Mehmed Zati Arca (1863 -4.8.1951) : TMA, I, 44a- Sb; G. Oran
say, 0 Trk Badar, 12; M.R. Gazimihal, 1urK A5KcF1 Muz
KmW, 12
3
- 6.
(24) Miralay Giriftzen Hac Mustafa Asm Bey (1852 - 26.2.1 929) :
TM, I, 74a- 5b; Ho Sada, 76 - 80; Dr. Ezgi, IV, 143, V, 469 -
70, 493-4, 553.
55
ya kk ve onun lmnde 33 yandadr. Girift virt
OZU olarak hret kazand. 53 kadar ark ve saz eserinin
bestekardr. stad ark bestekar Musa Sreyya Bey'in
babas, onun, dier ocuklan arasnda Cevad Asm Bey'le
Nihai Erkutun'un, zzet Bey'in, Hafz Nuri Efendi'nin ho
casdr. 1 885 - 1908 arasnda 23 yl Amasya'da yaamtr.
Tesalya Yeniehri'nde domu, stanbul'da lmtr. Mev
levi'dir. Neyzen Hasan Dede, Neyzen Salim Bey, dier
hocalardr.
Dier bir talebesi, son 2 ylnda mek ettii byk
ark bestekarlarndan Lem'i Atl'dr (). Arif Bey'den 38
ya kk ve onun lmnde 16 yandadr. 14 yamda
bestekarla balad ve ok gzel arklar besteledi. 171'
inin notas elimizdedir. Bimen en, Arif Sami Toker
rencilerindendir ve bu satrlarn yazar da Lem'i Bey'in
konumalarndan faydalanmtr. Yusuf Efendi, Mahmud
Celaleddin Paa, Faik Bey, Ali Bey, Levon Hancyan, Ki
rami Efendi, Bolahenk Nuri Bey, Lem'i Atl'ya mek
edenlerdendir.
Dier bir talebesi Bimen en'dir (6) . 1 884'te - l
nden bir yl nce - Bursa'ya gelen Hac Arif Bey' e,
1 1 yandaki Bimen'i dinlettiler. Beenen Arif Bey, mu
siki eitimi iin stanbul'a gelmesini syledi. Hocal, bu
yol gstermeden ibarettir. Ancak buraya Ermeni asll b
yk ark bestekar Bimen en'i bilhassa kaydettim. Zira
Hac Arif Bey'in en derinden tesirinde kalan ark beste
kardr. 256 gUzel arksnn notas elimizdedir. Rahmi
Bey, Cemil Bey, Aziz Dede, evk Bey, Kirari Efendi, Ne-
(2
5
) 8C Lem'i P (1869 - 25. 11. 1945) , 82a - 4b; Dr. Ezgi,
v. 495 -

555.
(26) Bimen en (Dergazaryan) (1873 - 26.8.1943) : TMA, II, 277b -
80a; Ho Sada, 106 - 8.
56
dim Bey, Kaanni Aif Bey, Lm'i Atl'dan mek etti.
Piyasada hanende olarak alt. Bu satrlarn yazan,
kendisiyle grp konumutur. Arif Bey, Bireo Efen
di'den 42 yl bykt.
evk Bey
Aa Hac Arif Bey'in en sekin talebesi, takipisi
ve kendisinden sonra Trk Musiksi'nin en zyk ark
bestekan, gen dahi evk Bey'dir (2. stanbul'un Fatih
semtinde Kumrulumescid'de Pirinci Sinan mahallesinde
dodu. Tarak esnafndan Ahmed Efendi'nin oludur.
Necmeddin Bey'den musiki renip ortaokulu bitirince
Muzkay- Hmayun'a girdi ve burada Arif Bey'in talebesi
oldu. Arif Bey'den 31 ya kk ve onun lmnde 24 ya
nda idi. Arif Bey, ok byk bir stidatla kar kaIya ol
duunu aniayp onu evine ararak hususi dersler de ver
di. Hocasnn lmnde arklar ok sevilmi bir bestekar.
d. Muzkay- Hmayun incesaz hey'etinde hanende oldu,
lavta da alyordu. Ancak saray disiplinine da yanamayarak
rismat nezaretine katib olarak girdi. Devaml iiyordu.
ikiyle kendisini mahvetti ve 31 yanda ld. Beylerbeyi
ile Kuzguncuk arasndaki mezarla gmld. iki belas
olmasa saraydan ayrlmayacak, hayat ve bestekad de
vam edecek, musikimizdek esasen byk olan yer daha
bi.yyecekti. Aabeyi Tarak Servet Efendi, ondan sonra
23 yl yaayp 1914'te ld, birka arks vardr ve baba
snn tarak dkkann altrmaya devam etmitir. Bu
nun kz Kaanuni Nazire Hanm, amcas evk Bey'den
ders ald. evk Bey'in bir dier talebesi smail Feni
Erturul'dur. air Hafid Bey, Ahmed Rasir Bey, Dr. Suh
(27) evk Bey (1860 sonlar - 20.7.1891) :TM, II, 285b - 9a; l.
Ezgi, I, 98, 101, 256, II, 10, 13, 28, +J, 42, III, 224, 230, 238,
251, 273 - 6, IV, 145 - 50, V, 552.
57
hi Ezgi, evk Bey'in j9kn arkada idiler. evk Bey,
bir mddet Zekai Dede'den de mek etmitir ki, Hac Arif
Bey'in ilk hocasdr.
Ayni yata lm, lied (ark) bestekarl, verimli
lii, mtevaz hayat bakmlarndan Trkler'in Schu
bert'i denen evk Bey, 1 0 ksur yllk bestekarlk haya
tndan, bazlar ak deha eseri pek gzel arklar bestele
di. Bir ou bir okuyuta bestelei irticali paralardr. yi
hanende idi. nceleri hocas Arif Bey'i taklid etti, sonra
sahsiyetini buldu. Bir iki sofrasnda 8 - 10 ark birden
bestelediini arkadalarndan dinle dik. 1 .000' den fazla
arky bu ekilde besteledi. Elimizde 227'sinin notas var
dr. 73' Uak makamndadr. Baka hibir bestekarn
bir makamdan bu kadar eseri yoktu. arklarnda biri
birine benzeyenler oktur. Makam, usul, geki zenginlii
bakmndan Arif Bey'in paletine sahip deildir. slup
Arif Bey'e nisbetle monotondur. Ancak mahzun, sitemkar,
l irik, samimi, basit ifadesi, ok byk bir hayran kitlesi
olutunnutur. Bu vasflarna vurolan birok ark bes
tekar, Arif Bey yerine evk Bey yolunu takip etmiler
dir. evk Bey, tamamen Arif Bey ekolnn bir besteka
ndr. stadn ark formunda yaptklannn hepsini, dier
adalar gibi o da benimsemitir. 200'den fazla Uak
ark besteledii sylenen ev k Bey'in gftelerinin bir ks
mn yakn arkada savc ve air Hafid Bey, Aheng-i
evk adl bir kitapta toplad. Dier arkada Subhi Ezgi
de 120 arksn notaya almt, bastramad . Eserleri h
la en byk rabetle dinlenen evk Bey'in en gzel ar
klar arasnda unlar anlabilir
Uak Ar Aksak ark (Kimseler gelmez senin fer
yad- ate-barna, gfte arkada Ahmed Rasim'in), U
ak Aksak msemmen ark (Glzara nazar kldm, v1rane-
58
misal-olmu, Sadi Bey'in) Uak Curcuna ark (TUtUldu
dam- zlf-i yare gnlm, Sadi Bey), Uak Curcuna (Yad"
ile gedi zamanm, alarm, Recfdzade Ekrem Bey), U
ak Yrk Aksak (Dar- hicr-i yar-olali, didem-alyor) ,
Uak Yrk Aksak (Mecnun gibi ben dalar gezerken,
2 kt'a), Uak Curcuna (Hastasn, zannm vefa mahzu
nusun); Hicaz Aksak (K @eldig firak-amadadr sineOe
yare); Muhayyer Yrk Aksak (eb-1 yelday-i hicran-ire
kaldm, 2 kt'a), Muhayyer Curcuna (Ol gonca-dehen, bir
gl-i handan-olacakdr); Yegah Curcuna (Mu'tad-edeli gir
yeyi, zevkaa hevesim yok, muhammes); Hseyni Curcu
na (Nedir bu haletin, ey meh-cemalim, Deli Hikmet Bey) ,
Hseyni Trk Aksa (Hicran-okuu sinem deler, muham
mes, 2 kt'a) ; UZzal Yrk Semai (Afv-eyle suum, ey
gl-i ter, bama kakma, Vasf); Hicazkar Devr-i Hindi
(Gnliimf dfar-eden bu hale hep) , Hzzam Yrk Cur
cuna (Kade tali'im, hem baltm-u ygun) ; Beyati OrtB
Aksak (Bir katre ien eme-i pr-hun-i fenadan, msed
des, Zya Paa), Beyat Sofyan (Emel-i meyl-i vefa sende
de var, bende de var).
Baka Arif'le
Musikimizde Arif ad tayan dier tannm mus
yenlerden biri, eyh Ahmed Arif HikmetfDede'dir (lm.
1874). 1838'den balayarak 36 yl skdar Mevlevi-M.nesi
eyhi oldu. Mahur'dan besteledii Ayin bugn unutulmu
tur. Arif Aa (1790? - 1843), Kei ve irin diye nldr,
tanburidir. Enderun'dan yetierek orada tanbr hocal
ve alcl yapm, kinci Mahmud'un takdirini kazan"
mtr. Dede Efendi'nin kz ile evlenmi ve bu izdivatan
byk bestekar Rif' at Bey domutur. Dilka ve evk
aver makamlarn yapmtr. Gnmze yalnz 3 saz eseri
gelmitir. skdarl Zekirba Arif Efendi (lm. 1890 ba-
59
lar) nl bir zakir (tekke hanendesi) olup gnmze bir
ilahisi gelmitir.
Ahmed Arifi Bey (1856 balar - 15.8. 1908), devlet ada
m, ark bestekf, hattat ve yazardr. stanbul'da dodu.
Ulemadan Harputlu Mustafa Faik Efendi'nin oludur
(Mekke payeli ve Mecelle Cemiyeti yesi, 1807 - 1888). Yk
sek medrese mezunu olan Arif! Bey, mlkiye grevlerine
balad. 1877 - 82'de am'da hizmet etti. Burdur, Mersin,
Krehir, Havran, Akka, Maan, Kerek, Kayseride mutasar
rf (vali) oldu ve bu sonuncu ehirde ld. Rtbesi ula ev
veli idi (korgenarale eit mlkiye rtbesi). 1 . Mecidi ve
2. Itbe Osmani nianlar vard Arapa, Farsa, Fransz
ca, Almanca, talyanca, Yunanca biliyordu. Arapa iir
ler, Franszca kitap yazmtr, gazetecilii de vardr. imar
c, bilgin, san'atkar bir vali idi. 12 arks elimizdedir ve
Rast makamndaki nldr. Byk olu Faruk Arifi
Emhaz (1904 - 1962) keza ark bestekardr. Amcas Mek
ke payeli Ahmed Fehmi Efendi (1810 - 1898), Della.-zade'
nin talebesidir. Kardeleri ferik Ahmed Emin Paa (1863 -
1941), her ikisi de Mekke payeli (tmgenerale eit ilmiye
rtbesi) Mehmed Rif'at Efendi (1855 - 1915) ve Ahmed Re
id Efendi'dir.
Kaanf Hac Af Be
Acak Hac Arif Bey'le bazan eserleri bile kartr
lan ve gene Hac Arif Bey denen, ancak Kaanuni> de
nerek byk ark bestekanndan ayrlan san'atkardan
burada genie bahsetmek istiyorum. Arif Bey'imizden 31
yl sonra 1862'de stanbul'da Aksaray'da Hubyar mahal
lesinde dodu. Baba Cafer neslindendir. Kocamustafapaa
askeri rdiyesini (ortaokul) bitirdi. 1885'te posta ve tel
graf nezareti muhasebe kalemine katip olarak girdi. 10 yl
bu hizmette kald. 189S'de Yemen eyalet posta ve telgraf
60
bamdrl bakatibi olarak San'a'ya gitti. 6 yl kald.
190l 'de stanbul'a dnd. Ayni nezarette bakatib olarak
9 yl daha alt. 1910'da eski greviyle Yemen'e gnde
rildi. Bu defa birka hafta kalabildi. Bir bombann evine
isabeti ve kaynbiraderinin lm zerine stanbul'a aln
masn istedi. stanbul'da nezaret muhasebesi bakatibi,
sonra Galata postahanesi veznedan oldu. Birka ay sonra
eski grevini isteyerek nc defa Yemen'e gitti. Yksek
maala emekliye ayrlabilmek iin bu grevi istemiti. Fa
kat iki ay gemeden Yemen'in Manaha ehrinde kaleraya
yakalanp 49 yanda ld. Sonradan sadrazam olan Ye
men eyalet valisi ve VII. Ordu kumandan mir Ahmed
zzet Paa'nn emriyle Vilayet posta ve telgraf bam
fettii unvanyla asilerin bozduklar telgraf hatlarnn
tamirine nezaret ediyordu. Manaha kabristanna gml
d. Yemen'de ilk bulunuunda Hacca giderek hac olmu
tu. Bektai idi.
Kaanunu Sar Tal'at Bey'den rendi. Kaanun virt
OZU olarak parlad. Mandalsz kaanun almakta emsalsiz
di. Trk Musikisi tarihinin - Ferid Alnar'dan sonra - en
byk kaanun virtozu saylmaktadr. Bu san yeniden
Trk Musikisi'nde esasl ve vazgeilmez ekilde yer alma
sn salamtr. Hac Kirami Efendi'den :ind sz mu
sikisini renmti. Balca rencileri Kaanuni Nazm
Bey, Kaanlni Read Bey, ehade Cemalediin Efendi,
Dr. Subhi Ezgi'nin babas Kaanuni smail Zd Bey,
Fahri Kopuz, olu Zeki Arif Ataergin'dir. Subhi Ezgi'ye
bat notas retip saz eserleri mek etmekle, bu satr
larn yazarnn da hocasmn hocasdr. 13. 12. 1893'te sa
lise (binbaya eit mlkiye rtbesi), 5. 5.1905'te saniye
(yarbaya eit) rtbelerini almt ve bu sralarda grevi
61
devlet yllnda (28) posta ve telgraf nezareti tahrirat-
hriciyye (d yazmalar) kalemi bakatibi olarak ge
mektedir.
Trk Musikisi'nin ok byk dostu olan ve Itrl, Dede@
Cemil gibi bestekarlar iin ok gzel iirler syleyen b
yk air Yahya Kemal, Trk Musikisi zevkni, 1902 y
lnda, 18 yanda iken, akrabasndan Abdurrahman Paa
zade brahim Bey'in Sar yer' deki konanda (ki air bu
rada kalyordu ve Rumeli'nden stanhulB il geliidir)
her hafta Kanuni Arif Bey'in efliindeki fasl heyetinin
icrasndan aldm yazmaktadr (29). Arif Bey de Saryer'de
oturyordu.
<cDar'l-Musiki adyle bir musiki cemiyeti kurdu ve
Tepeba Tiyatrosu'nda Tanburi Cemi! Bey, Santuri Ed
hem Efendi, di Nevres Bey gibi byk virtozla be
raber halka ciddi konserler verdi. Eserlerinin notalar
byk olu Zeki Arif Ataergin' e kald. Dier ollar 1970'
de hakimlikten emekli olan T3lat Uras, Dr. efik Urs,
emekli subay iken 4.7. 1968'de len Sezai Ataergin, keman
alan ve baz besteleri olan di hekim Sadi Ataergi'dir
(lm. 20.6.1970) . Kz 1970'den nce len Seniha Ataergin'
dir. Galih Trkkan ve Ata Bey'le ortaklaa bir Hzzam
Saz Semaisi de bestelediler. Sultfi-Yegah'dan perev ve
saz semaisi besteleyerek bu makam canlandrd ki ayni
eyi edd-i Arahan makam iin Cemil Bey ayni yllarda
yapt. Bu suretle pek kullanlmayan bu ok deerli iki
makam rabet kazand. Sultani-Yegah Perevi, en gzel
ve tannm eseridir. ok defa kendi yazd gfteleri iyi
deildir. Gfteli eserleri orta derecede, bazan ortann e-
(28) m-D0 0VI0I- 'Aiyye-i 'Osmanyye, I$I 1, 3, b0e
V0 Z F M, . 0B0, . 608 9.
(29) Yaya Kema, M8tm8W, $. 1
62
rindedir. En gelleri Mallr Msemmen ark'dr ().
Kaanfmi Hac Arif Bey'in eserler unlardr :
Perevler : 1 . ehnaz I Devr-i Kebir, 2. ehnaz H
Fahte, 3. Hseyni Airan Fahte_ 4. Sultani - Yegah Mu
hamres, 5. Sizmlk Devr-i Kebir. - Saz Semaileri
6. Bestenigar 7. Dgah, 8. Glizar_ 9. HseyOi, 10. Is
fafm, l l . Karcgar, 12. Krdi'li HiCazkar, 13. Saha
14. Sultani - Yegah, 15. Siznak. 16. Nihvend Sirto.
17. KUrdili Hicazkar Zencir I. Beste (Ne kadar ya
reledi gamzelerin bak bedenim), 18. Krdi'li Hicakar
Lenk - Fahte II. Nak Beste (Dil mesti hsniin-oldi ey
turra-i taravet), 19. Krdi'li Hicazkar Nak Yrk Se
mai (Yad-eyle beni sevdiim-AlliH-in-olsun) ; 20. Hicaz
Lenk-Fahte Nak BestC (kdkca sfz-i dilden cana fi
gaan- nale) , 21 . Rast Yrik Semai (Amade olur zevk-
emen zmre-i rindan) .
arklar Acer-Ain1n : 22. A'kbet Mecnin-edip
drdn beni akna (Sengin Semai), 23. Ey rader-i
devlet-penah, buldun cihanda izz- an ( Kadri, 1910, Va
lide-i Hdiv'e medhiye, Dyek), 24. Kahr- rihnet yakd
bu can-u teni (Ar Aksak), 25. Titriyor cismir sevdiim
grnce rhsann (A1r Aksak, Peralak'den de bestele
mitir)y 26. Vakt-i firkatde tahayyl/eytedikce bi teni
(Ar Aksak, 1907), 27. Yand aka bu can- ten (Trk
Aksa).
(30)
Y. ztua, TM, I, 67b - 8b; Ayni Yazar, Ses San'atlar As.,
35b; Ayi Yaar, Tk Musisi Lugati, 2a - b, 373b; Ayn Ya
Zm, B BesteUer, 78 - 9; Ayi Yazar, Meydan- Lrousse,
I, 651a; z. Ataergin, isr- Tk Ans., I, 507a 9a; .M.K.
n, Ho Sada, 73 - 4; M. Rona, 0 Yllk Trk Musikisi, 47 -
SO; z. Ataergi, istbul As., Il, 989b . 9lb; Hanende, ba.
ta resim; Cemi Beir, el-'d, 43 . 4, .
63
Bestenigar
(Devr-i Hi:di).
28. aresiz bir derde duar-oldu dil
Dilke-Haveran 29. Bir ark.
D ilkei de
Evc-HCzi
seddes) .
30. Grm deil em-i cihan (Dyek) .
31 . Bir nev-civan-i ho-eda (Dyek, m-
Ferahnak 32. Ate-i akn senin, ey meh-Iikaa (Ar
Aksak) , 33. Geri akaa mbtela dnyada sade ben de
il (Yrk Semai, muhamres), 34. Titriyor cismim g
rce sevdiim ruhsarn (Ar Aksak, bu gfteyi Acem
Airan'dan da bestelemitir).
Hicaz 35. Bir gn seni grmesem bana lmden
beter (Aksak), 36. Caiz mi bulutlarla gne mstetir
olsun? (Aksak), 37. Hami-i cud- seha, lutf-u kerem (Ar
Aksak, Valide-i Hdiv iin medhiye), 38. tiyakla bekler
iken ben beni (Aksak, Hseyni'den de bestelemitir) ,
39. Mecn-iitip derd-i dilim, dalara dd (Aksak),
4. Pek cefa-cusu, sana yokdur bedel, 41. Sevdiim-n
mu beni thmetle itham-eyledin?.
Hicazkar 42. Ey ehenah-i cihan-efrlz, v'ey Zll-i
Huda (Mar- Hamidi).
Hseyni 43. tiyakla bekler-iken ben seni (Hicaz'
dan da bestelertir), 44. Kaklndr bedr-i vechinde
senin zerrin nikaab (Ar Aksak), 45. Yakdn dili ateiere
ey uh- sitem-kar (Sengin Serai).
Hzz:n 46. Dil hastasym, bu dile hap, a gerek-
dir (Sengin Semai), 47. Hayli demdir grmedim dilher
seni (Aksak), 48. Hicrin/ile yakdn teni (Orta Aksak,
mseddes).
64
Karcar 49. Bir yareli ku rpnyor sanki telinde
(Aksak, Tevik Fikret, muhammes), 50. Serenlet, seien
ler, yksek serenler.
Krdi'li Hicakar 51. A'Iemde eha hicr-ile firkat
benim-olsu (Segin Semai), 52. Ate-i akn senin, ey
meh-likaa (Ar Aksak, Ferahnak'den de bestelemtir),
53. Bir gn grmesem, bana lmden beter (Devr-i Hin
di), 54. Gnlde yare ad ah- efgaan (Dyek), 55. Knc-i
gamda yaralandi yreim (Devr-i Hindi), 56. Hakk-ede
mes'ud seni dil-hah- hayranm gibi (Aksak), 57. Olaram
cihanda sensiz bir an (Aksak), 58. Ta-be-key hicrinle
gian-laym? (Aksak), 59. Zevkn ne ise syle, hicab
eyleme benden (Sofyan, muhammes, Namk Kemal).
Mahur : 60. Canm seni gaayet sever (Trk Aksa,
2 kt'a, 1906), 61 . Canma kasd-etmek-ister sevdiim cana
benim (Ar Aksak), 62. Oldu terif-i kudumunla kulub-i
bendegan (Valide-i Hdiv'e medhiye), 63. Senle durmak
derd-nak-eyler beni (Msemmen), 64. Serv-i nazm sen
sin - ancak/ aleme dad-u penah (Dyek) .
Muayyer 65. Bir ark.
Mstear 66. Can dayanmazm veda'-i firkate (Ar
Devr-i Hindi), 67. Bir nev-civan-i ho-eda- (Msemmen,
mseddes, 1900).
Nihavend 68. Akn belasna olali mbtela gnl
(CurCUa) 69. Vakf-eyliyen-akm/idi dildara bu gnl
(Aksak).
Nikriz 70. Sayende ey smet-nian (Sofyan Mar,
Valide-i Hdiv'e).
Nhft 71. Bir ark.
65
Rast 7. okdan beridir aresi mahrum-i visalim
(Yrk Semai, 73. Ey dilber-i a'll-neseb, 74. Ey nevazi
perverim, halim beenmi halini, 75.
G
emiy
o
r/eya--
mihnet, gitmiyr benden melal (Ar Aksak, muhammes,
Ahmed Rasim), 76. ltfatn, eyledi ihya beni (Devr-i
I
ndi), 77. Syle doktor, karr nedir cefadan? (Ar Ak
sak).
Saha 78. Nedir sCnde bu ive, nr-i irfan?.
Sazkar 79. Seninle ne'e-yabm ben (Yrk Ak
sak) .
Sultani-Yegah : 80, Hayli demler, ztrab-1 akni
ekmi/iken (Ar Aksak), 81. Sevdim seni ben, sev beni
sen bir dahi olsun (Sengin Sema!).
Sfznak 82. Cana, firak-i ak- sz-nakinim, 83. Da
dar-i hasret-etdin hicr-ile can-f teni, 84. Gitdi elden yad-
mazi, bilmez-oldum halimi (Ar Aksak), 85. Meylin yok
dur makaamata ezeli, 86. Taht-gah-i kalbine ahm cil u
sundan beri (Sultan Read'a redhiye, 1909).
Tahr 87. Bir taravet verdi ki feyz-ile dehe son-
baar, 88. Kelebeim, gel yanma.
Uak 89. Aikolraz m gren mal seni? (Curcu-
na), 90. Kama didemden, aman-ey gl-tenm (Ar Ak
ak), 91 . Seni grmek/ile ren/oluyor didelerim (Ar
Aksak).
Plaa ald Tksimler 92. Hzzf I, 93. H-
zam II, 94. Hicazkar, 95. Karcar, 96. Mahr.
Benim dinieyebildiim plaklar bunlardan ibarettir,
baka plaklar da olabilir. aret ettiklerimden bak ar
klar da Hdiv Abbas Hilmi Paa'nn annesi prensese
66
bestelemitir ki, Kanuni Hac Arif Bey'in koruyucusu
idi.
Kaanini HaV Arif Bey'in S'i erkek 6 OC|nda
Zeki Arif Ataergin de tannm bir bestekardr (1896 -
4. 1 . 1964). stanbul'da dodu, ayni ehirde 68 yanda l
d. Annesi Hadice Hlriye Hanm'dr. Hukuku bitirerek
hakim, savc, noter, baro bakan, avukat, 1946'da DP.'
ni Kocaeli kurcu il bakan oldu. Karacaaed'e g
mld. Ei Ikbal Ataergin (1900), olu Sabhi Ataergin
(1926), kzlar ise Nveyre (1923), Betul (1931), Gnl
(1939)'dr. Babasndan, Hac Krami Efendi, Ahmed Ir
soy,Levon Hancyan, smail Hakk Bey, Abdlkadir T
re' den mek etti. rencileriin banda Dr. Alaeddin
Yavaa gelir. Yesari Asm Arsoy, Dr. Ekrem Perk,
Prf. Dr. Halid Zya Konuralp'e de mek etmitir. Kaa
nuni, hanende, ressam, hattat, hukuku, politikac, Di
ke Havera makamna dknl ile nl idi. 170
para eserinin notas grlmtr. Bestekarl babas
derecesindedr. Eserlerinin ISO'si dr. Dilke - Have
ran'dan 19 ve Sipihr'den 16 para besteleyerek bu makam
lardan perev, sa semaisi, ikier beste ve semai ile tam
fasl meydana getinitir (1).
(31) TM, I, 78a- 9b; Trk Mosisi Lugat, 311a b, 406a, 434b;
Istanbu ., III, 1.192b . 3a; M. Rona, 291 - S; Ho Sada, 300 -
1; K Kd?, 8Sb; Tk Besteciler, 77; Ses Sa'atar
As., 4lb; Rai Kalaycolu, Trk Moikisi Bestekrlan,
Istabul 196; Cuyet, 21.6.1970, $. 7; Meyda Larousse,
I, 795c.
67
Bestekar
IV
E S E R L E R
Hac Arif Bey'i, btn Trk Musikisi tarihinin en b.
yk 6 bestekannn 4.'s olarak belirlemek yanl olmaz.
Kendisinden ncekiler Abdlkaadir Merai, Itri, Dede,
kendisinden sonrakiler Cemil Bey ve Arel'dir. Af Bey
ld zaman Cemil 13 ve Arel 5 yalarnda idiler. Bu 6
byk dahi, ekol sahibi olup her biri musiki san'atmz
uzun vadede ok derinden etkilemilerdir. Bunlardan
yalnz Cemil saz eserleri bestekar, Arel hem sa, hem
dini eserler bestekar, dier drd ise yalnz sz eserler
bestekarlardr. Itri ve Dede, hem dini, hem dind szl
eserlerde ayni dereceye erimilerdir. Herhalde Merai
de yleydi, fakat elimizde yalnz dind biyk forlu sz
l eserleri bulUaktadr.
Bu 6 byk bestekfn iinde yalmz tek formda de
ha gsteren tek bestekar Arif Bey'dir. Cemil Bey ise pe
rev, saz semaisi, taksim gibi h olmazsa formda ayni
izgiye ulamtr. Arif Bey 1 .OOO'i zerinde ark ve hi
olmazsa lOO'n zerinde ilahi bestelemitir. ilailerinin
unutulmasnn sebebi, bir tekkeye, bir tarikata mensup
bulunmamasdr. Tekketerine devam etmeyen bir san'at
karn ilahilerine hibir tarikat sahip kmam, okuma
m, mek etmemi, uutulmutur. Arif Bey, Itri YC Dede
derecesine deil, mesela Cemil ve Arel derecesinde, yani
68
ok B da olsa Mevlevi dergahlarna devam etseydi, hem
musiki bilgisi ve ufku geniler, hem de dini eserleri yay
lr, baka dini eserler bestelemesi iin de tevik grd.
Ancak iki yer bilmitir : Saray ve evi. Saray adamdr.
Saraydan mecburen ayrlnca evine kapanmtr. Dini .
tasavvufi musikinin ise o dnemde yeri saray deildi, tek
kelerdi, camilerdi. Arif Bey'in herhangi bir tarika muhb
olduuna dair bir rivayet bize gelmemitir. Ancak Haz
ret-i Hseyn iin besteledii 5 ayr eser elimizdedir. Bu da
uaktan da olsa Bektai muibliine bir iaret saylabi
lir mi, kestiremyorm. Zira bu konu en ok Bektai ta
rikatinde ilenmekle beraber, btn Mslmanlar iin
istisnasz Hazret-i Hseyn kutsal bir kiidir.
Arf Bey Nihavend' den bir de byk formlu bir Bes
te bestelemitir. Byk usulleri de kullanabileceini mi
gstermek istemitir, bilmiyorum. Baka Beste'si olup
olmad da bilinmiyar, elimizde yaln bunu notas mev
cuttur. Ama Beste'nin terennmsz olmas ki klasik
Trk Musikisi'nde fevkalade nadirdir -, Arif Bey'in bu
gzel eserin bir inatlama neticesi ve irticalen bestele
dii grn veriyor. Terennm'n gereksizliini vur
gulamak istemitir. Terennm, klasik musikimizin yaln
musiki halinde en tesirli ksmlarn oluturduu iin, Arif
Bey, hassaten byle bir vurgulama yapmsa, yersizdir.
Arif Bey'in ark formuna getirdii disiplin ve adeta
yeni bir form gibi kullanmas, 1 850 ylndan balayarak,
birok bestekar tarafndan taklit ve takip edilmitir ki
bu bestekarlardan bazlar Arif Bey'den yaldr. Gn
mze kadar da ark formuda Arif Bey'in tesirinde kal
mayan belli bal hibir bestekar olmadn sylemek,
mbalaa saylmaz. Baz arklar, bklmakszn taklid
edilmitir. Tesirleri baka sahalara, saz eserlerine kadar
69
tamtr. Mesela Kemani Tatyas Efendi, aheseri olan
Krdi'li Hicazkar Saz Semaisinin name yapsnda, A
Bey'in Krdi'li Hicazkar Kanlar dkyor = . arksn
taklid etmitir.
Aada Arif Bey'in arklannn elimizde nota
lar bulunanlarn bir listesi verilecektir. Bu liste benim u
satrlarn tape edildii 1986 austostma kadar grebil
dim notalardan oluuyor. Aadaki liste, benim 1969'
da Tk Musikisi- ADiOpedsinde verdiim listeden s
fazla ark ihtiva ediyor. Demek 7 yl iinde s yeni ar
ksnn notasma tesadf etmiim. Binaenaleyh aadaki
listenin tama olduunu da iddia etmekten uzam. Yeni
birka arksna en umulmadk eski notalarda tesadf
edilecei midi, her zaman iin sakldr. s arkn ehem
miyetli ksmn arkadam Tark Kip, smail Hakk Bey
koleksiyonu gibi eski koleksiyonlarda bulup bana bil
dirmitir. Ehemmiyetli bir ksmn da bana Trk Musi
kisi'ne ait Ermenice metinleri yllardan beri bkp usan
madan tercme etmek lutfunda bulunan arkadam Ke
vork Pamukcyan, Hamparsum'la yazlan eski Ereni
mzisyenlerinin nota defterlerinde bulup bana iletmitir.
Arif Bey'in arklarnda 44 maka kulland, daha
dorusu 44 makamdan elimizde eseri bulunduu, aa
daki listeden anlalr. Bu da evk Bey ve dier btn
byk ark bestekarlarna nisbetle sanyorm daha zen
gin bir palet oluturuyor. Eve, Neva, edd-i Araban, Sul
tani-Yegah, Yegah gibi ok kullanlan makamlardan ise
bir arksnn notasma tesadf edilmemitir. Gftelerini
bazan kendi yazm, ok defa devrinin airlerinden, na
diren eski airlerden semitir. airi bilinen gftelerin
hepsiin airleri iaret edilmitir. Aadaki listede ar
klar, makamdan har srasna dizilerek ilk msralariyle
70
gsterilmitir. Her makamn arksnn ilk msrann ba
lad harfe gre de ikinci bir har sralamas yaplmtr.
Bu suretle hangi makamdan hagi arknn bstekara ait
olduu kOlaylkla bulunabilecektir.
Di Eserler : 1) Segah 4. Bahir Tevihi (Yrk
EVsat) : Sadr- cem'-i rrselin sensin ya Reullallah (H
dayi) 2) Uzzal Durak : Senin/a'klarn klmaz nazar
Firdevs-i a'laya (Ak Paa), 3) Tahir ilahi (Yrk Evsat :
Kat'edip gerden-i gerrundan-emel zencirini - Halka ser
maye-i sevda v cnfn-oldu Hseyn (Muharrem ilahisi),
4) Tahir hlhi : Alyarak geldim sana, 5) Hicaz ilahi .
Mahzen-i esrar- ah-i Murtaza'sn ya Hseyn (Muharrem
ilahsi)@ 6) Hseyni lahi (Devr-i Kebir) : Kurret'l-ayn-i
Habib-i Kibriya'sn ya Hseyn (Muharrem ilahisi, Kahya
zade AIif@ 7) Hseyni ilahi (YIk Evsat) : ehidlern
ser-emesi (Muharrem ilahisi) 8) Hseyi lahi (Ev
sat) : Mahzen-i esrar- ah-i Murtaza'sm ya Hseyn (Mu
harrem ilahisi, Hicaz lahi ile ayni gfte) .
Byk formda dind eser 9) Nihavend enber
terennm'sz Beste (Gahi gnl firakn-ile derd-nak-olur) .
a r k l a r
Acem-Airan l 10) Nazirin gelmemi, asla cihana
(Devri Hindi, 2 kt'a).
Acem-Bselik l l) Ne yapsam, ol cefa-kara, inan
maz (Devr-i Hindi) .
Acem-Krdi 12) Ey kalari serur-siyah (Dyek,
2 kt'a).
Bestenigar 13) Cihan kaOalmada devrinde da-
im (Dyek, 2 kt'a, medhiye), 14) ok grd felek imdi
71
beni bezm-i civanda (Aksak, muhammes, <cOf terenn
l, Ha.d), 15) Dalar-adi ate-i akn dil-i naadma
(Ar Aksak), 16) Sald sevdaya dil-i zan gamn (Aksak,
Of terennml, Hafid).
Beyati 17) Bu sinei a'k ti nigah-ile uyand
(Yrk Semai, muhammes), 18) Gamnla dil-fikar-olsun
(Sofyan, 2 kt'a).
Beyati-Aaban 19) Aratada naz o mest-i nazmm
(Ar Aksak), 20) Bezminde dnen sagar- mey, taze
donansn, 21) Bu kemend-i zlfe gl/alatr (Devr-i
Hindi), 22) Cismine skker demek de sz mdr?
(Trk Aksa), 23) Gnlm-aldn gsterip ry-i vefa
(Devr-i Hind1), 24) Hazan-erdi, sular alar (Aksak),
25) Lutfunu kesdin/a zalim/a'k-i bi-areden (Aksak),
26) Sen gibi diber-i nazik-beden (Aks ak), 27) imdi
eyyam-i bahar-oldu yine (Devr-i Hindi), 28) Yetiir, etme
itab (Yrk Aksak, 3 kt'a).
Buselik 29) Ey ah- kerem-perver- dad-aver-i
rekkar (Dyek, medhiyye-i suriyye), 30) Suzi-i sinem
deil kar-etiyen (Yrk Semai, 2 kt'a).
Dgah 31) Figaann/aksi doldurdu cihan (Cur-
cuna).
Eveara 32) Dadarm, iftirak-i yar-ile (Devr-i Hin-
di), 33) Olup/aknla avare (Devr-i Hindi, 2 kt'a).
Feraheza l 34) Hazret-i ah-i Cihan, sedre iclali
mdar (Dyek, medhiye).
Ferahnak : 35) Mlk-i millet ,ems-i adlinden senin/
aldka nur (Ar Dyek, medhiye), 36) Grdm seni ey
ruh- en (Dyek) .
72
Hicaz : 37) A'lemde ey serv-i semen (Aksak), 38) Aman
dalar, canm dalar (Aksak), 39) Berd-i aldan haylice
haber var (Dyek) , 40) Bil derd-aina cay-i figandr (Y
rk Aksak), 41) Canm senin-olsun, beni cann gibi sakla,
42) inendi zemin, saln- emen-rengi nem-ald (Cur
cua), 43) Dd gzelim gl gibi ruhsanna gn,
44) Df-olali senden-ey ih-i cihan (Devr-i Hindi),
4S) Ek-ile tahmir-olunmu, ehl-i akn mayesi (Ar Ak
sak), 6) Etmesin/avdet melal-i intizar, 47) Ey dil, ne
bitmez ah- vahn (Dyek), 48) Ey gonca-dehen, erhe
tine canm kandr (Aksak, Of)) terennml), 49) Ey
ya- nev-civaniyi kim/eyiemi gzer?, SO) Gam-i alam
beni her dem safa v ne'e-yab-eyler (Aksak), 51) Ga
zeden haner taknm bi-amandr gzlerin (Of)> teren
nml), 52) Grmez-oldum sevdiim sen maln (Ak
sak) , S3) Hatadr yad-edilmek bi-vefa>) namyle dilher
ler (msemmen, Sadi ve son iki beyti kendisinin),
54) Kudretin kafi deildir suz-i ate-zarma (Dev-i Hin
di), SS) Makdemin, ftadeler j eyler 1 emel (Dyek),
56) Mjgann-okuu sinede ey em-i siyahm (Sengin Se
ma-i), S7) Ne kara gnlere kaldm gam- hicranndan
(Curcuna), 58) Nar- cansl-i derCmum, dalara dalar/
aar (Dyek), S9) Pek sevdi gnl bir gl-i nevreste-fi
dan, 60) Sad ate sinere bir em[ afet baklar
(Curcuna), 61) Severdim bir meh-i afte-hali (Aksak),
62) Soluk benzimden-efkarm/uyadr, 63) Sonbalann
zevk hodur (Devr-i Hindi), 64) u yklm gnlm
abad-olmuyor (Curcuna), 65) Tasdi' edeyim yari bira da
shanimle (Aksak, mseddes, Sadi), 66) Va'd-ederken yar
kar-i vuslat (Ar Dyek), 67) Var m cana derd-i a
kn aresi? (Ar Dyek), 68) Vcid-klimini her lahza
berbad-eyliyorsun (Devr-i Hindi), 69) Yine vaz'-i felek
den mi ikayet? (Trk Aksa) .
73
Hcazkar o 70) Al-ey gonca-i sad-berk, yarar
(Aksak), 71) Ah-e.sir-i derd-i hicran-etdi cana firkatin
(Ar Asak, muhammes), 72) A- efamm cefa-cu yare
hi kar-etmedi (Ar Aksak), 73) Ald gnlm fend-ile
bir fitne.ar (Aksak), 74) Bir cilve-ger nevrestedir (Ak
sak) 75) Bir halet-ile szd yine emini dildar (Dyek),
76) al kCene na-ile dilher bana (Trk Aksa) ,
77) Daima feryad- efgandr gnl (Curcuna), 78) Dile
rm zlfne her-dar-olaym (Aksak), 79) Dil harim-i vas
Imi arzu eder (Trk Aksa), 80) Ey ehenah-i Cihan-u
adl- dad (Aksak, redhiye), 81) Eyya- bahar-oldu g
zel, mjdeler-olsun (Yrk Sema!), 82) Firak-i yar-ile
her dem benim rencicedir gnlm (Aks ak), 83) Gnl
gibi yan, ate-i ak-ire kebab-ol (Sengin Semr) , 84) Gl
d, aidi yine gl yzl yar (Yrk Curcuna, mseddes,
Sadi), 85) Hazan-erdi glistan-i balara (Yrk Semai),
86) Kubbe-i nil-guna kari fer-i sebz-etmi bahar (M
semmen), 87) Muhabbet, a'kaa geri beladr (Curcu
na), 88) Nevbahar-oldu, aidi goncalar (Dyek),
89) Nevruz-i bahar-oldu yine ey gl-i handan (Sofyan,
Sadi), 90) Ne derdim taelersin? (Yrk Aksak, msem
men, 2 kt'a), 91) Sevdim yine bir nev-civan (Sofyan),
92) Seyr-i balara aidi dalar (Curcuna, muhammes) ,
93) Syle derunundaki razm gnl (Yrk Curcuna), 2
kta)g 94) Yine caniand bugn her nebat baharn (Sof
yan).
Hisar-Biseli 95) erhalad sinerceki yareyi
(Devr-i Hindi).
Hmayi 96) Al-eyiediim ser-i hramann
indr (Ar Aksak Semai, Fuul, 97) Gnden gne
efzun-oluyor hal-i melalim (Sengin Semai), 98) Sayd
eyledi bu gnlm bir gzleri ahu (Trk Aksa, muham
mes).
74
Hsey 9) A'lem-ire bi-bedel dir; ol peri (Ar
Aksak), 100) Bana lutf-eyler-iken (Dyek, 2 kt'a),
101) Daldl gitdi yurd-1 yuvas (Yrk Curclna),
102) Etdiin cevrin kesilmez / aras (Devr-i Hindi),
103) Ey felek, hak-i a'lemde hare-dek etdin kan (Sofan,
muhames), 104) Minet-i akaa deva asan deil (Ak
sak), 105) Navek-i hicran gnlde gam yaresi (Devr-i
Hindi, Ulviye Sultan'a mersiye 1875), 106) Nedendir,
bilmezem/asla (Yrk Curcuna, muhammes, 2 kt'a),
107) Peri-vesin, gzelsin, ive-gersin (Curcuna) .
H am 108) Bahar-oldu, akar sular ayra (D
yek), 109) Bahar-oldu, gzel, evde durlma (Yrk Cur
cuna), 1 10) Bahar-oldu, sular alar (Aksak), 1 1 1) Bir
gn beni dildar-acaba ad-edecek mi? (Aksak, deimeli,
msemmen, Sadi), 1 12) Bugn-ey ma, seninle gidelim
(Ar Aksak), 1 13) Derdime are nedir, ey meh-i huban?
(Yrk Semai, muhammes), 1 14) Dd dildar-ile fir
kat/araya (Dyek), 1 15) Gzel g grmedi avare gnlm
(Curcuna), 1 16) Hal-i dil-i zarm duysa cihan (Sengin
Semai, muhammes), 1 17) Her eb greyim gl yznu,
arz- cemal-et (Curcuna), 1 18) ftirakn vurdu zahmi bu
dil-i bi-areye (Curcuna), 1 19) Meftun-olali sen eh-i
hubtm- cihane (Trk Aksa, muhammes), 120) Rak
verme hrmetli (Sofyan, 2 kt'a), 121) Slne-i mecrihuma
ey dil-rba (Sofyan, 2 kt'a), 122) Tal'at-eyler mi aceb/
ah suy-i Kat-hane'den? (Curcuna), 123) Tazelendi tab-
a'lem, herkesin bak evk var (Aksak).
Isfaa 124) Dme ey ak hayale, yama yok
(Msemmen, Sadi), 125) Canda hasyyet mi var, sev
da canfm-olmasa? (Sofyfm), 126) Ela gzler beladr,
can gzler (Trk Aksa), 127) Ey tir-i cefa, dice-i mes
tamma deme (Evsat), 128) Kim demi, aklm-alan cilve-i
75
canfm-oldu? (Aksak), 129) Gel-ey rfh-i revan, melek-sfa
tm (Aks ak), 130) Malun gnle zevk-u safa kar-ger-ol
maz (Aksak), 131) Ol gonca-glC gnniyeli hayli zama
dr (Sengin Semai), 132) Rahatm yok bu dil-i eydaran
(Curcuna), 133) Severim aresiz-ey ma (Aksak) ,
134) Vaz gemez mi sine ah- zarda? (Trk Aksa),
135) Tali'im dur-eyledi senden beni (Cucuna) .
Karcar 136 Ak pinhan-edemem, nae-i efgan
dr bu (Dyek, muhammes, kendisinin), 137) Bilmez
misin, ey bl-aceb? (Dyek, 2 kt'a), 138) Bir goncaya,
bir hara nigah-eyledi blbl (Sengin Semai), 139) Bul
dum gam- huban- zamandan (Sengin Semai, muham
mes), 140) Bu yosmalk geer, bu a deiir (Msem
men), 141) Dada tavanlar geziyor (Aksak, muam
mes), 142) Dinle akln var/ise pir-i mugaann pndini
(Ar Aksak, muhames), 143) Ey gzel gzl, irin
szl gzel (Yrk Semai), 144) Geenlerde efendim
(Yrk Aksak, 3 kt'a), 145) Geri kyamam, iki gzm,
uykuya dalsn (Aksak), 146) Gnlmn hayli zaman-zge
perianl var (Yrk Curcuna, 2 kt'a), 147) Gnl,
bezm-i harab-abad- gamdr (Curcuna, Sadi), 148) Gn
lmn, alayi-i dnyaya istinas var (Derv-i Hindi),
149) Her subh-u amn daim safade (Dyek, mseddes),
150) ltfatnla beni ad-eyledin (Trk Aksa), 151) Ki
me arz-edeyim bilmem ki alval-i dier-gunun? (Sadi),
152) Kuzumun gzleri kaare (Sofyan, muhammes, 2 kt'a) ,
153) Mest-i eleme bade-i ferhunde sunulmaz (Aksak),
154) Mmkin-olur mu sevmemek seni? (Aksak), 155) Naz
ldr sevdiim, niyaz-ister (Msemmen), 156) Peykarn
banda gller alm (Sofyan), 157) Reng-i ruhsanm
gren der gl gibi (Ar Aksak), 158) Sen mehi gr
dke eha, yand dernum (Yrk Semai, muhammes) ,
159) Varken gnlde bin trl yare (Trk Aksa, 2
76
kt'a), 160) Ykma sakn burc-u penahm felek (Sengin
Semai), 161) Yolun urarsa arz eyle canana (Aksak),
162) Yzme dikkatle bakd (Yrk Curcuna, 2 kt'a) .
Krd'l Hicazkar l 163) Arif'im, alka- sevdara
ikayet/eylerem (Dyek, kendisinin), 164) Akn, eser-i
suziine din-acmaz m? (Curcuna), 165) Berdar olali
zlfne yar fikr- hayalim (Yrk Semai), 166) Bir zlf-i
periana yne yakdm-abay (Aksak, msemmen),
167) Deme da-i sine-i suzanm (Trk Aksa, Sadi),
168) Dil, harim-i vasimi arzu eder (Curcuna), 169) Der
mi anna ey ah-i huban? (Curcuna, Sadi), 170) Bais
fian- m\leme, ak-btilasdr (Curcuna), 171) Etdikce
sana a'k- dil-haste recay (Sengin Semai), 172) Eyam-
bahar . oldu gzel, mjdeler - olsun (Yrk Semai),
173) Firkatin te'sir/etdi canma (Yrk Aksak, 2 kt'a),
174) Gedi zahm-i tir-i hicrin, ta dil-i naadma (Ar Ak
sak, mseddes, Es'ad=eyh Gaalib), 175) Gelince yada
ahf gibi gzeller (Trk Aksa), 176) Gurfb - etdi gne,
dnya karard (Yrk Curcuna, Deli Hikmet Bey, son
eseri : 6. 1885), 177) Gzelim hi - aramaz mi dil-i avare se
ni? (Aksak, muhammes), 178) Harab-i det-i gamdr imdi
bi-gam grdn gnlm (Aks ak), 179) Gnl balan
d yine bir gzele (CurCuna) , 180) Hazan - erdi glistan-i
balara (Curcuna), 181) iftirakndr sebeb bu nae vu
feryadma( Msemmen), 182) Kalar dkyor derdi
ile dice-i giran (Aksak), 183) Muntazr terifine hazr
kayk (Yrk Aksak, 2 kt'a), 184) Nerdesin, ey tatl sz
lu sevdiim? (Devr-i Hindi), 185) Niin terkeyleyip git
din, a zalim? (Aksak, muammes, Of terennml, ken
disinn), 186) Oldum- elence cihana n'ideyi? (Sofya),
187) Olmasa kanm, eer her gah vah (Curcuna, mu
hammes), 188) Sana hl nalem- eser etmez mi? (Aksak,
Of tereOml) 189) Sende aceb - uaka eziyyet mi
77
oald? (Curcua, Sadi) , 190) Srma sal yare kim ha
ber versin? (Aksak), 191) Seyr-i baaIa aidi dalar
(Curcuna).
Mahir '92) ekmerek mmkin midir cevr-u cefa
ayardan? (Curcuna), 193) Grsen - ey em-i felek, gr
sen sen (Aksa), 194) Hasretle gnlm yanmaya kaail
(Sofyan, msemmen), 195) Hayli demdir gredim, ey
neh seni (Sofan, 2 kt'a), 196) itdim k fh- vefa
(Aksak), 197) Nar- can-sm-i firaknla harab - oldu gnl
(Dyek, mseddes, <, Of terennm), 1 98) Vuslatndan
na-midim, ey peri (Devr-i Hindi), 199) Zahir-i hale ba
kp, etme dahl bir ferdi (Yrk Curcuna, mseddes,
Vasf).
Mye 200) Grd eb bari hCn - eyledin
(Devr-i Hindi).
Muayer 201) Bkd meyl-i kaametin caa
belim (Sadi), 202) kalm dalar bana (Y
Aksak), 203) Bir benim meftun sana (Dyek, 2
kt'a), 204) Deva yokmu neden bimar- aka (Ak
sak, <, Of terennml, Osman Efendi okseslilendir
mitir), 205) Durdurur/ek-i teri (Dyek, 2 kt'a),
206) Dnya deil bu, mihnet }vas (Curcuna), 207) Ey/
ate-i gam, bar yak, kanl kebab - et (Aksak), 208) Ey
muhabbet mlknn/avaresi, 209) Gam-dideleriz saky,
sun bir dolu kab/olsun (Devr-i Hindi, mseddes, Sadi),
210) Ger cihan yansa/yaklsa, dnlme gelmez/elem (Cr
cuna) , 211) Grmeden/asar- nisani, bahar - elden gider
(Devr-i Hindi), 212) Ha-i dilden kime ekva edeyim?
(Trk Aksa), 213) Humari yok, bozulmaz meclisi mey
hae-i akn (Aksak, Sami Paa), 214) lidi bir sa
Leyla'ya gnlm (Yrk Aksak, 2 kt'a), 215) tltimas
etmeye yare varnz, yalvarnz (Evfer, kendisinin),
216) Kim- olur zr - ile maksuduna reh-yab- zafer (Devr-i
78
Hindi, mseddes, Vasf), 21 7) Meyhane, tarab-gah- mey
aam- cihandr (Devr-i Hindi, msemmen, Sadi, K
u
k
Meyhane>>), 218) Niin malun bakarsn bana yle? (D
yek, 2 kt'a), 219) Saln- sinem yand nar-i frkat-i ca
naneden (Aksak, mseddes), 220) Sanki- geldim de ne
buldum bu harab-abade? (Yrk Aksak).
Muayyer-Krd : 221) Grnce oldum- efgende
(Dyek).
Muhayer-Snble : 222) Almam bir gonca-i ter
(Yrk Aksak, 2 kt'a), 223) Devr-i la'linde ba - emem
bade-i gl-ifma ben (Dyek).
Mste : 224) Gzel grsem, yanar sabr-u kanm
(Aksak), 225) Pare-pare oldu sinem gamze-i cfmfmeden
(Msemmen).
Nev-eser : 226) Bahar - erdi, yeillendi emenler
(Curcuna, muhamres) .
Nihavend 227) Alteri dkn garib-u a'k-i ava-
reyim (Ar Aksak, Yahya Bey), 228) Ak - atei sinerde
yine ule-feadr (Devr-i Hindi, msed<es, Sadi),
229) Bakmyor em-i siyeh feryade (Yiirk Aksak, Sad i) ,
230) Ben buy-i vefa bekler - iken suy-i e
!
enden (Trk
Aksa), 231) Benim gnlm sende - kald (ak) ,
232) Bir gzel kz salncakca sallanr (Zeki ngr okses
lilendirmitir), 233) Blblf dem-beste etdi nale vu fer
yad- dil (Asak) , 234) Can- cian Hazret-i Abdlhamid
(Ar Aksak muham es, medhiye), 235) ClCs - etdi ehen
ah-i kerem-kar (Dyek, medhiye), 236) zlme zlfe ey
dil-rba, dil balayanardan (Curcuna, Vasf, 237) Devr-i
feyzafeyzin - ey aheneh-i a'li-tebar (inedhiye, Feyzi),
238) Dice-i giryan- hasret, ald akl-u canm (Sengin Se
mai, mseddes, deimeli), 239) Dil-i naan emin
etdi pr-hCn (Aksak), 240) Dn gece ryada grm yar-
79
mi (Aksak, Of terennml), 241) Ey meh-i Yusuf
iyem-i rzgar (Dyek), 242) Mahzin - ise dil, ana safa cil
ve-ger - olma (Devr-i Hindi, mseddes, Sadi), 243) Meyler
slsn, meydana gelsin (Aksak), 244) Na-muradm, tali'
im, avaredir (Ar Aksak, V. Murad), 245) Neden ta
subh - olunca ek-banm? (Curcuna), 246) Nev-bahar-i
dil-sitansn sevdiim (Msemmen), 247) Nacide-i hsn-i
mmtaz (Aksak), 248) Padah-i bahr- ber, Abdlha
mid-1 kar-cu (Dyek, medhiye), 249) Peyam- hsn - ile
peymane gzler (Semai), 250) Riyinden - at nikaab (Y
k Aksak, 2 kt'a), 251) Saky evir demadem cam-i sa
fa-medar (Trk Aksa), 252) arab - i, glfeminde
gller - alsn (Yrk Curcuna), 253) Ta'rife gelir mi o
mehin zlf-i siyah? (Sengin Semai), 254) Uyr daim,
uyanmazdi benim baht-i siyeh-kanm (Curcuna, medhiye),
255) zme ey peri (Yrk Semai, muhammes, 2 kt'a),
256) Vakf - eyliyen de ak - di dildara gnlm (Aksak,
muhammes), 257) Vcid - kliminin sultasn sen (Cur
cuna), 258) Yadgar kald bana dilde bu a (Yrk Ak
sak), 259) Zevkn - ile ben de ak- dili (Aksak), 260) Ya
nlma ate-i akaa, cier-gahim daiatma (Curcuna, m
seddes).
Nikr 261) Dilher nigehin ruhumu gay - eyledi
gitdi (Sengin Semai).
Niabek l 262) El-ama- artk, ekilmez derd-i
ak - asan deil (Yrk Semai), 263) Saky yetiir, uyan
aman gel (Trk Aksa, muhammes, Namk Kemal).
Rast 264) A'k - oldur kim klar cann feda cana-
nna (Curcuna, Fuzfli), 265) em-i mahnirn sebebdir
nae v feryadma (Devr-i Hindi), 266) Ehl-i dil - isen
kendine zevk - eyle cefay (Ar Devr-i Hindi, deimeli,
mseddes, Zya Paa), 267) Ela ya eyye's-saky, edir
80
ke'sen vo navil-ha (Devr-i Hindi, deimeli, 14 msra, Ha
fz, Farsa, Nasreddin ah'a ithat), 268) Ey gl-nihal-i
ive-baz (Trk Aksa, muhammes), 269) Ey vatanperer,
yine gel gayrete (Sofyan), 270) Esdi nesim-i nev-bahar
ald gller subh-dem (Trk Aksa, 2 msra, Nef'i),
271) Hatdan kmaz - asla ahd- peymfmn senin (Cur
cuna), 272) Luft - edip bir kerre gel (Yrk Aksak),
273) Mkedder derd-i pey-der-peyle imdi (Yrk Aksak,
Of terennl, Sadi), 274) Pene-i da- cnun - ire
nihandr bedenim (Devr-i Hindi), 275) N'eyledi gr baa
ol mal-i mehi (Yrk Curcua, msemmen, Trke - Arap
a mlemma), 276) Seyl-i ateden, emin - olmaz yapl
m haneler (Trk Aksa, zzet), 277) Vuslatndan gayri
el ekdim, yeter, ey bi-vefa (Msemmen), 278) Yeti/
imdada ey serv-i blendim (Yrk Aksak, 2 kt'a).
Saba 279) Biganelerle gel, etme lfet (Sofan, 2
kt'a), 280) Buyr bezme safalarla (Aksak), 281) Dil
bera- ald-u vefay (Dyek, muhammes, 2 kt'a, Mahtu
mi), 282) Etmem gayri felekden dilek (Yrk Semai,
muhammes), 283) Haberin var m saha kakl-i cananm
dan? (Aksak, Sadi), 284) Hayli zamandr sorarr bir me
h (mseddes), 285) Niye grd gzm yari? (Dyek,
muhammes, 2 kt'a), 286) Nigah-i mestine canlar dayan
maz (Devr-i Hindi, muhammes, 2. zevcesi iin mersiye,
Recai-zade Ekrem Bey), 287) Olmu - iken didelerin gibi
mest (Curcuna), 288) yle bir dilbere, kim/olsa da dil
beste olur (Curcuna), 289) Syle sen, kasdi nedir/aya
bana? (Devr-i Hindi), 290) Tkendi takatim, zira bu can
dr (Yrk Aksak).
Saba-Zememe : 291) Akna ddm/atee (Yrk
Aksak), 292) Gnl bilmez misin, ol ive-sa (Devr-i
Hindi, muhammes), 293) Kabul - eyle, sanadr/arz- ha-
81
lim (Ar Dyek), 294) Karardi snd kbalim, midim
haksar - oldu (Ar Dyek), 295) Cihan gzmde yok
hayli zamandr (Curcuna), 296) Ne'e-mendim, sunma
lutf - et sakya. peymaneyi (Ar Dyek), 297) Yareledi
yar dil-i zarm (Ar Dyek).
Segal : 298) Ah, artk kaladi sabr-f karar (Devr-i
Hindi) , 299) Bakp - alval-i perianma, ar - ey le gnl
(Ar Devr-i Hindi) , 300) Blbl yetiir, barm hfn
etdi fiann (Aksak, mstezad, zzet), 301) Dd dil
dar - ile firkat/areye (Dyek), 302) Feryad grdkce
benim, ey gl-i ra'na (Aksak, mstezad, Leyla Hanm) ,
303) Her kimde vardr/ak - btilas (Trk Aksa, 2 kt'a,
Sadi), 304) Lutfedip terife rabet/eyledin (Devr-i Hin
di) , 305) Olmaz - ilac sine-i sad-parere (Yrk Curcuna,
2 kt'a, Nank Kemal; bir rivayete gre 2. zevcesine, dier
rivayete gre Behice Sultan'a mersiye), 306) Saky bu
cefa-haneyi baky mi sanrsn? (Ar Aksak Semai).
Sultan-Irak : 307) Bana lutf - eyler - iken SCQ (2
k t'a, Sultan Abdlmecid'e).
Si-i Dil 308) Aidi lale vf snbl, bahar da dil-
ka oldu (Dyek), 309) Dil veren sen dil-rbaya (Yrk
Aksak, msemen, 2 kt'a), 310) Ey ehenal-i meka
rim-i'tiyad (Ar Aksak, edhiye), 31 1) Geldi zaa-i
get-i ba (Yriik Aksak, 2 kt'a), 312) Oldum- ol nevres
edaya mbtela (Yrk Aksak, muhammes, 2 kt'a) .
Sia VO Zengule'li Suznak : 313) Akl - ermez, u
felein oyunu ok (Yrk Aksak), 314) Alnca gnlmf
mihr-i cemai (Curcuna, muhammes, Zengfle'li), 315) Ba
ladn, ayar - ile nsiyyetC (Devr-i Hindi), 316) Beni bi
zar - ederken serzeniler (Aksak, Of terennml),
317) Beni candan usandrdi, cefada yar - usamaz m?
(Trk Aksa, Zengfle'li, Fuzuli), 318) Bir dil ki esir-i
82
gam- olur, ne'e-ver - olmaz (Devr-i Hindi, deimeli, m
seddes, Sadi), 319) Cevr - etme bana byle (Dyek, Zya
Paa), 320) ekme elem-i derdini bu delr-i fenann (Ak
sak, mseddes, Sadi), 321) Dam- hsn yarimin tae
ikaridir gnl (Msemmen, Zengle'li), 322) Dn geer
ken hsn - ile bir hal-i Mecnun'a (Curcuna), 323) Ede
mem kimseye halim hikayet (Aksak, Sadi), 324) Eski ha
lii hi gremen, bana n'oldu ben bilemem (Yrk Ak
sak) , 325) Firakn sevdiim kar - etdi cana (Sofyan),
326) Gr, etmededir har- elem dideyi giryan (Yrk Se
mai), 327) Gzmden gitmiyor bir/an (Curcuna) ,
328) Hsn - alemini tutdu senin hret- ann (Yrk Se
mai, S adi), 329) Mahzun - ise dil, anda safa cilve-ger -
olmaz (Devr-i Hindi, Sadi), 330) Meclis bezendi, sun ba.de
saky (Yrk Aksak,muhammes, 2 kt'a) , 331) Pa-busuna
ermek iin - ey yar (Yrk Curcuna), Zengule'li, Muallim
Feyzi), 332) Sen bir gl-i nevreste-fidansn (Ar Dyek),
333) Soldum bu kk yaca yazk, gl gibi soldum (Ak
sak, Sad!), 334) Suznak - etme beni ey mehveim (Ar
Aksak), 335) Toplanlsa hep gzeller bir yere, 336) Us
lanmad hala emeli bitmedi gnln (Aksak, Zengule'li),
337) Visal - in, o civana recalar - eylendi (Dyek),
338) Yandm/o gzel gzlere ey th- sitemkar (Aksak,
rseddes) , 339) Yine mr-i seher, ava

lendi (Aksak).
eh 340) Bir dil ki ola hsnne mail (Sofya),
341) Dilden hayalin bir zaman (Aksak), 342) Gl-cema
linde hatt-i mk-nab (Aksak), 343) Meftun - eder gl
blbl (Dyek, msemmen, 2 kt'a), 344) Oldu mrm,
ah- zar - ile tebah (Dyek), 345) Rbde oldu sim-tene
gnlm (Yrk Aksak).
vk-e 346) Andelib-asa yine bir taze yar (D-
yek, 2 kt'a), 347) Nedir bu hayretin, ey verd-i alim?
(Devr-i Hindi) .
83
Tar 348) Tkendi gnmn sabr-u karar (Y
rk Semai).
Uak 349) Alamaz mi em-i hasret-perverim?
(Aksak), 350) Ah, ey/ak - atei, hicrana yakma canm
(Aksak Semai), 351) Akbet bezdirdi benden, ah- efgaa
nm seni (Curcuna), 352) Baht - uyansa haba varsa dice"i
bidarmz (Msemmen), 353) Ba/alamam derd- gann
dan felek (Curcuna), 354) Badan baa isterse cihan
gllerle donansn (Aksak), 355) Bezm-i safay kurdukca
(Yrk Aksak), 356) Bir melelc-sima peri grdm der-i
meyhanede (Aksak), 357) Can - alacak talib-i canan- ak
(Yrk Semai), 358) Dem-i meydir devran, ya ak dev
ran mdr? (Devr-i Hindi), 359) Derdinle senin, ey gl-i
nevreste-nhalim (Aksak, muammes), 360) Det-i deh
etde kalp zar- sefil (Curcuna, muhammes), 361) Elin
de var billur ie (Ar Aksak), 362) Erdi nev-bahar,
enlendi dalar (Yrk Aksak), 363) Ey dil, ne bitmez
bu ah- vahm? (Curcuna), 364) Ey U- cefa-pie, brak
vaz'- cefay (Sengin Semai, deimeli, msemmen, Sadi),
365) Ey gzm, alama, dildar - uyanr (Aksak, Of te
rennnl), 366) Katidi tali'im, hem derdi- efzfn (Cur
cuna), 367) Malzun gnle zevk-u safa kar"ger - olmaz
(Devr-i Hindi, mseddes), 368) Meyhane deil, meclis-i
rindane-i Cem'dir (Orta Aksak, msemmen, Hafid),
369) Meyhfme mi bu, bezm-i tarab-hane-i Cem mi? (Ak
sak, msemmen, msralar birer kere, Sadi_ Byk Mey
hane), 370) Meyhaneyi seyr - etdim, uaka mutaf - ol
mu (Aksak, mseddes, Gaalib), 371) Ne revadr ki g
rp cevrini bed-hu)) diyelim (Devr-i Hindi), 372) Nazar
kl halime ey mal-melek (Dyek), 373) Olmaz dilim/
elemden bir dem tehi v hali (Yrk Aksak), 374) Pare
pare oldu sinem, gamze-i cananeden (Devr-i Hindi, m
seddes), 375) Saky, ielim cam- musaffay- keremden
8
(Trk Aksa, deimeli, msemmen), 376) Saky yetiir,
uyan, aman gel (Trk Aksa, ruhammes, Namk Kemal),
377) Salp sevdalara zlf-i siyahn (Curcuna), 378) Usan
dm, alayp, ah- eylemekden (Devr-i Hindi), 379) Yan
dm bilerek aresi yok geri bu nara (Trk Aksa).
Uza 380) Aknla senin sevdieeim zar- zebu-
num (Devr-i Hindi, mseddes), 381) Kurbann- olan,
ey afet-i can (Aksak), 382) Kurdu meclis, a'kan mey
hanede (Aksak), 383) Kaner-ehre, peri-i, tende canm
(Msemmen, kendisinin).
Zavl 384) Gsterip, ayare lutfun, bizlere bigane
sin (Msemmen).
Zenge 385) Ba ne hale koydu bu baht-i siyah
(Ar Aksak) .
Ku d Mla
Elimizde buluan 44 makamdan 385 parann ma-
kam tasni yle dir
Nihavend 3S S aba 12
Hicaz 34 Beyati-Araban 10
Uak 31 Segah 10
Krdi'li Hicazkar 29 Mal ur 8
Karcar 27 SabaZemzeme 7
Sfnak ve Zengfe'li ehnaz 6
Sfnak 27 Sfz-i Dil s
Hicazkar 2S Uzzal s
Muhayyer 20 Bestenigar 4
Hzza 16 Hmayun 3
Rast s Tahir 3
Hseyni 12 Beyat 2
Isfahan 12 B uselik 2
85
Evcf 2 Ferahfeza
Ferahnak 2 His ar-B uselik
Muhayyer-Snble 2 Maye (Segah-Maye)
Mstear 2 Muhayyer-Krdi
Niaburek 2 Nev-eser 1
evk-efza 2 Ni kriz
Acem-Airan Sultani-Irak
Acem-Buselik Zavil
Acem-Krdi Zengle (Zirgle'li
Dgah 1 Hicaz) 1
Gfte airleri
Hac Arif Bey'in iirlerini besteledii airler tesbit
edebildiimiz kadaryle ve harf srasyle unlardr
ARiF (Hac Mehmed Arif Bey) (183 - 885) . Beste
karmzn kendisidir. 53, 136, 63, 185, 215, 384 no.l par
alann gftesi kesin ekilde kendisinindir. Dier airi gs
terilmeyen gftelerin ehemmiyetli ksm da onundur.
ARiF (Kah ya-zade= Ketbuda-zade kazasker Mehmed
Arif Efendi) (1771 - 28.2. 1849) (Son Asr Trk airleri
SAT, 16 - 20) . No. 6.
AlK PAA (Krehir 1272 - Krehir 1333) : nl mu
tasavf. No. 2.
EKREM (Recai-zade Mahmud Ekrem Bey) (14.3. 1847 -
31 . 1 . 1914) (K. Akyz, Bat Tesirinde Trk iiri Antolojisi,
3. bask, 80 - 1 1 8) . Nazr, senatr, mderris olan nl
Tanzimat edibi ki Arif Bey'le adatr. No. 286.
FEYZ (Muallim Ahmed Feyzi Efendi) (Tebriz 1842 -
stanbul, 27.2. 1910) (SAT, 49 - 2) : Arif Bey'le ada
tr. No. 237, 331 .
86
FUZL (Mehmed Efndi) (Hille 1480? - Badad 1 556)
(F. Kprl, islam As., 686b - 99a) : nl air. No. 264,
317, 96.
GAALB (eyh Mehmed Es'ad Gaalib Dede) (1758 ba
lar - 3. 1 . 1 799) (A. Glpnarl, isla As., XI, 462b - 7b) :
No. 174, 371 .
HAFIZ (Hace emsddin Muhammed Haf- irazi)
(in1z? iraz 1390) (H. Ritter, islam As., V- I, 65b -
71a) : Fars iirinin en byk gazel airi. No. 267. Dlvann
ilk gazelinin taamn Arif Bey ok uzun ve san'atkarane
besteleyerek Beylerbeyi Saray'nda - Trk asll - ran ah
Nasrddin ah Kaar'la Sultan Abdlaziz'e bizzat oku
mutur.
HAFD (Mehmed Hafid Bey) ( 1 1 . 1 850 - 12.4. 1 920)
(SAT, 2. 143 - 4) : Ari Bey'in ada, onun ve evk Bey'
in yakn arkada olan air savc. No. 14, 369.
HKET (Deli Hikmet Bey) (1845? - 1890?) (SAT,
632 - 8) Arif Bey'in ada. No. 176. Arif Bey'in son
arks dr.
HDAYi (eyh Aziz Mahmud Hdayl Efendi) (1543 -
1. 10. 1628) (TMA, I, 270a - b) . Byk mutasavvf ki ken
disi de bestekardr ve tasavvufi iirleri tasavuf musiki
mizde pek ok bestelenmitir. No. 1 .
ZZET (Keeci-zade Mehmed zzet Molla) (1785 - S
vas 8. 1 829) (SAT, 723 - 46) Olu Sadrazam Fuad Paa,
Arif Bey'le adatr ve tantklar muhakkaktr. No. 276,
300.
KEMAL (Mehmed Namk Kemal Bey) (Tekirda,
21 . 12.1840 - Sakz, 2. 12. 1888) (Akyz, 52 - 76) : Arif Bey'in
9 ya kk ada ve arkadadr. No. 263, 305, 376. Bir
gftesini Arif Bey hem Uak, hem Niabfrek'ten bestele
mitir.
87
LEYLA Hanm (1800? - 1848) (SAT, 874 - 9) : Sadni
zam Keeci-zade Fuad Paa'nn day kzdr. No. 302.
MAHTM Saz air'dir. No. 281.
MU
R
D V (21 .9. 1840 - 29.8. 1904) (TM, II, 40a - b) :
Osmanl padiah olup
A
rif Bey, veliahdliinde sarayna
devam ederdi. No. 244.
NEF'

(Dulkadrolu mer Nef'i Bey) (Hasakale
1572

stanbul, 27. 1. 1635) (A. Karahan, slam A., IX,


176a - Sb) : No. 270.
S
A
D (Mehmed Sadi Bey) (1839 - 17.7. 1902) (TMA, Il,
193b - 4a) : Bala rtbesinde yksek bir brokrat olup dev
rin en tutulmu gte airidir, kendisi de baz paralar
bestelemi bir musiki meraklsdr. Aada gsterilenler
dnda da
A
rif Bey'in arklarn bazlar bu aire ait
olduu muhakak gibidir.
A
rf Bey'in yakn arkadad

r.
No. 53, 84, 1 1 1 , 124, 147, s, 167, 169, 188, 201, 209, 217,
229, 242, 273, 283, 318, 320, 323, 328, 329, 333, 364, 369.
S
A
M

(Abdurrahman Sami Paa) (Trapolie 1793 ba
lar
i
stanbul, 24.5. 1881) : Vezir ve nazrdr.
A
rif Bey'in
adadr. No. 213 (SAT, 1 .649 - 61).
V
A
SIF (Enderuni Osman Vasf Bey) (1775? - 1825) :
Sadrazam Halil Paa'nn kardeinin kznn oludur. G
teleri en ok besteleren airlerdendir (SAT, 1 .953 - 6).
No. 199, 216, 236.
YAHYA (lm. 1582) (M. avuolu, Yahya Bey Diva,
198) : No. 227'nin gftesi, az deitirilip bataki yldz
kelimesi tercme edilip ahterh> yaplarak elde edilmitir.
ZIY
A
(Abdlamid Zyaeddin Paa) (1826 balar
Adana, 18. 5. 1880) (Akyz, 22 - 51) :
A
rif Bey'in adadr.
Tanzimat edebiyatnn kuruculanndan nl vezir air.
No. 266, 319.
88
V
K A Y N A K L A R
Musiki tarihini kaynaklannn banda notalar gelir.
Nota olmakszn musiki tarihi tamamen l bir hikaye
haindedir. Trk Musikisi'nde notalar - ariv vesikal8
gibi ve onardan ok daha fala - dank, tasnifsizdir. El
de ne olduu bile tastamam bilinmez. Her zaan ii ye
ni notalara tesadf edilir. Notalar ok defa musikimizin
tekniine - perde, makam, usul bakmlarndan - aykr ola
rak ve bir ksm yetimemi mzisyenlerce yazlmtr.
Mzikolog, bunlar bu hatalan iinde deerlendirerek asli
metne inmeye ve bestekar besteledii ekle yaklamaya
alr. Zira notalar bestekarlanndan kopya edilm deil
dir. Bir bestekann eserni mek etmi (ezberlemi) bir
mzisyenin azndan veya sandan notaya almtr.
Onun iin elimizde bir bestekarn bir eserinn on ayn yer
den gelme on notas varsa, ok defa onu da biribiine
aykrlklar, hi olmazsa farkllklar gsterir.
Hac
A
rif Bey'in arklann notalar da bu durm
dadr. Her elde, her koleksiyanda notalanna tesadf edi
len bestekarlarmzdan biridir. Bu notalarn bir ksm ba
sldr ve basl olanlar da yazma olanlardan dor deil
dir. Mtehasss ve yksek mzisyenlerce notaya alnm,
daha dorsu dzeltilmi olanlar tabiatiyle bu hkm
zn dnda kalr. Faydalandmz en byk koleksiyon,
Arel ktphanesinin yazma Hamparsum ve bat notalar
89
koleksiyonudur ki, en byk koleksiyondu ve Necib Paa
koleksiyonundan gelme ve doru notalar da burada idi.
1949 - SS'te yaprak yaprak incelediim Arel koleksiyonu
HU O tarihten sonra gmedim. Byk ksmnn alnd
bilinmektedir.
Kk ve byk, yazma ve basma pek ok nota ko
leksiyon, dergi ve yapranda en ok tesadf edilen beste
karlardan biri, bir ok yerde birincisi Hac Arif Bey oldu
halde, bunlar ayr ayr gstermek, bir eit Tk Mu
sikisi nota bibliyografyas yapmak demek olacandan,
luzumsuzdur. TRT'de ve husus! ellerde de mhim kolek
siyonlar vardr. Dr. Subhi Ezgi, Hac Arif Bey'in 200'e
yakn arksnn notasm dzelterek yazmt, bu koleksi
yon da Arel ktphanesinde idi. Gfte mecmualarnda
da daima Arif Bey'in gftelerine tesadf edilir. Bunlar
da sayp sahife gstermek tamamen fuzull gayretkelik
olur. Zira her birka sahifede Arif Bey gftesi yer alr.
Gezryan'n 1 887'de Hamparsum notas ile yazd yazma
arkyat Mecmuas'nda da, Arif Bey'in lmnden 2 yl
sonra notaya alnm hayli arksna tesadf edilir (I, no.
23, 53, 1 14, 1 19, 176, 203, 247, 259, 280, 382, 292, II, no. la,
4, 9, 17, 24, 31 , 35, 46, s, 63, 71, 80, 87, 96, , 11s, 1 16).
Keza Serovpyan'n 1902'de Hamparsum'la yazd yazma
nota mecmuasnda ok Arif Bey arks vardr (II, 68, 83,
86, 87, no. 44, SO, 53, 54'deki notalar, dier koleksiyonlarda
bulunmayan nadir arklardr). Esasen birok Arif Bey
arks, bestekarn hayatnda, Muzkay- Hmayf'da bat
.notas ile yazlm, bir ksm baslm, hatta bir ksm
Muzka mzisyenlerince piyano iin polifornize edilerek
byk boy iki yaprak iyi kada baslmtr, birok rnei
Arel koleksiyonunda mevcuddu, gfteler eski harflerle ve
Franszca alfabesi ile Trke olmak zere alt altadr.
90
Arif Bey'in biyografisi ise, ifali (szl) kaynaklar
dan salanmtr. Szl kaynaklarmzn bir ksm Arif
Bey'e yetimilerdir, yahut yetienlerden nakletmilerdir.
Arif Bey'in tek olu Cmil Bey, babasnn biyografisini bi
ze ifahen nakleden kaynaklardan biridir. Dierleri, Arif
Bey'in rencileridir. Yahut rencilerinin rencileridir.
Bunlar ben, 1949' dan bu yana yazl olarak nakletmeye
baladm. 1966'da Hayat Tarih Mecmuas'nda, 1969'da
Trk Musikisi Asiklopedsi'nde geni ekilde an1attm.
Bunlara dayanlarak Ycel akmakl, Hac Arif Bey'in
hayatn, bir TV dizisi olarak flme de ald (2. Arf Bey
hakknda ansiklopedilerde, gazetelerde, kitaplarda, radyo
ve televizyon konumalarnda ne yazlp sylenmise, be
nim yazdklarma dayanmaktadr ve ok defa aynen ikti
has edilmitir, veya ksaltlmtr. Bu yazlp izilenleri
burada tadad etmek tamamen lzumsuz ve fuzulidir. Zira
(32) Ycel akmakh (1937), arkadam bestekar Mustafa Cahit
Atasoy (1927) vastasyla benden radevu alarak, 1969'da, ge
nel yayn mdr buluduum Hayat messesesine geldi,
yanmda yaz ileri mdrr Orhan Yksel ve teknik sekre
tern z Dokuman olduu halde, benimle konutu. Arif
Bey'in ve Dede'nin hayatlarn anlatan iki film evirneye
kararl oldunu, hayatlarn benim yazdklarmdan okudu
unu syledi ve yardmm istedi. Sonra}i yllarda telefon
da ederek bu gayesiden vazgemediini bildirdi. Nihayet
Hac Arif Bey TV dizisini ekti ki TRT genel mdr kl
I maviri grevinden henz aynlmtm. Senaryo, ta
mamen benim yadklarma dayand halde ismim kaynak
olarak jenerikte hi anlmad. Filmi bir mtehasss tarih
i ve mzikolog da ineelemedii iin vahim tarih ve musiki
yanllar ile dolu idi. Bua ramen iyi filmdi, kiltrme
hizmetti, beenildL Ancak kltr adamlar arasnda byle
eyler olmamaldr. Kaynak olarak admn jenerikte anlmas
kafi idi
.
Ve elzemdi. yle yaplsayd, bu satrlar yazam da
lzumsuz hfle gelirdi.
91
gerek bir bibliyografya oluturmazlar. En kk yeni
bilgiyi ihtiva etmezler. Aada bir seme yapmaa yeti
nilmitir. Ama Arif Bey hakkda yazlanlar, basl ve ya
ma notalar, gfteleri, ayr bir bibliyografik kitap hai
de, mzikologlarca kullanlmak iin, tesbit edilebilir. Bu
da bir alma olur ve daha ok konseratuvar lisans
rencilerinden merakl olanlannn yapaca bir itir. Asl
yaplacak ey, Arif Bey'in arklarn notalarn dzgn ve
ilmi bir klliyat halinde yaymlamaktr. Dr. Subhi Ezg ve
Prof. Dr. Nevzad Atl'n notaya aldklar, memeldir.
Fakat bestekarn ancak bir ksm arklardr ve toplu
ekilde yaynlanmamtr. Dier nota yaynlannn en b
yk ounluu, ya teknk, ya estetik yanllarla doludur.
Hac Arif Bey zerinde yazdm yalar unlardr :
Trk Musiksi Lugati, 1949, S, 1a-2a, 370b-3b, 406b, 420a;
Trk Musikisi Ansiklopedsi, MEB, I, 1969, s. 61b-7b; Hac
Ar Bey, Hayat Tarh Mecmuas, 1966, no. 6 TC 7; Trk
Bestecileri, 1969, s. 4-8; Trk Tarhiden Yapraar, ilk
bask, 1969, MEB, 279-81 ; Trk Musikii Klasikler, MEB,
I-6, Sb-lOa, 1972; Se San'atlar Ans., 1970, s. 35a-b; D
ya gazetesi, 23.8. 1972, s. 6; Terca gazetesi, 28.6. 1985;
Meyda-Larousse, I, 650b-1a, 653b, 1969; Hayat Kk
Ansiklopedisi, s. 459, 1968; Hayat Ansiklopedsi, ilk bask,
III, 1 .424b-c, 1962; Tkiye Tar, X, 1966, s. 274; By
Trkiye Tarih, XI, 1978, s. 25, 240; Tarh, MEB, 1977,
s. 362; Yeni Trk Ansidopedisi, III, 1985, s. 1 . 168a-9a;
Yazl olarak benden istenen bilgiler aktarlarak : .H. Da
nimend, zahl Osma Tarihi Kronolojisi, IV, 327-8, ilk
bask, 1954; Ayni Yazar, Tarih Hakikatler, II, 210- 1;
S. Borak, 100 Tk By, 1968, s. 28-9.
Eref Edib Ferga, sla-Trk A., I, 503a-7a ve ay
ni makale : Istanbul Ans., II, 985b-9b; Avni zsan, Musi
92
Dergisi, no. 25; Semih Mmtaz, Hayat Olmu Hatler,
198, s. 59; Hiket Feridun Es, Akam gaetesinde km
bir ser makale; Nail Tuman, szl bilgi; Dr. Subhi Ezgi,
szl bilgi; Sadeddin Arel, szl bilgi; Abdlhalik Cemil
Denker, szl bilgi; Arf Cemil Bey, szl bilgi; i.M.K.
nal, Ho Sada, 66-72; Mahmud Ragb Gazimihal, Trk
Asker Mukala, 101 ; Trk Ansiklopedisi, III, 310b; i.A.
Gvsa, Mehur Adala ve Trk Mehurlan, 158b-9a; Re
fik Amed Sevengil, Mentyet Tyatrosu, 202; K K
d?, 206b-7a; Ali Rza Bey, Saray Hayat, evket Rado
n., 35c.
Gfte mecmualan : Meci'a-i A'ri; Amed Avni (Ko
nuk), Hanende; Glzar- Mi; Haim Bey, Mecmu'a ve
yeni yaz ile yaynl8 gfte mecmualada Arif Bey'in
pek ok gftesi yer alr. Arak mlekiyan'n, Onik Za
durya'n piyasa slubunda yazlm fasl mecmualarnda
bestekarmzn pek ok notas vardr. Nezvad Atl, Trk
Musikisi Kasikleri, MEB, 1-1 , 1-2, 1-3, 1-5; Dr. Subhi Ezgi,
Trk Musikii, I, 265-7, II, 37, III, 241-2, 271-3, 279-81,
2834, IV, 143, 265-6, V, 4314, 551; Ayni Yazar, Temcid,
Na't . . . , 46; RaU Yekta vs., Mevlid Teviler, 46-7 m
kemmel yalm notalar ihtiva ederler. Tk Bestekarla
Antolojisi, 337-76 gibi popler eserlerd de ok nota var
dr. TRT Mik Dairesi repertuar kur
i
ndan km no
talar, bilhassa Devlet Klasik Trk Mzii Korosu'nun
elindeki notalar, teksir edilmi, doru notalardr, fakat
umumun faydalanmasna ak deildir. 1969'a kadar ye
si bulunduum TRT Repertuar Kurlu, bestekann hayl
arksn mkemmel ekilde notaya alp TRT hizmetleri
iin teksir ettiriti. Sadeddin Nzhet Ergun, Trk Mu
sikisi Antolojisi, Di Eserler, II, S, 560-1 , 752, 760, Edebi
yat Fakltesi 1943 adl muazzam eserinde, bestekarmzn
yaln dini paralan zerinde dur.
93
V
HCI ARF BEY'i
AlLAlNDA SEMELER (3)
Bestenigar ark (Usul : Aksak)
(Gfte Hafid Bey)
ok grd felek imdi beni bezm-i civanda
Gerdi araya perde-i gurbet u zamanda
Her amn-olur subh-i safa-bal cihanda
Gam ekme gnl bir gn-erer firkate payan
Takdir-i Huda elbet-eder gnlm handan
Hicaz ark (Usul : Aksak)
(Gfte Sadi Bey)
Tasdi' edeyim yari biraz da shanimle
fham-ederek halimi fekk-i dehenimle
Ma-eyledi akn dilimi cad- tenimle
Korkar beni kim grse bu za'f-i bedenirle
Alla-iin-ey U, uzaklama benimle
Gel mterek-ol sen dahi derd-u mihenimle
(33) D gel arklar seilmitir.
94
Hicazkar ark {Usul : Aksak)
Al"ey gonca-i sad-berk yarar
Sana glzarda gezinmek yarar
Takd gl yzne pek yarar
Gl ki gl-ryine glrek yarar
Hicazkar ark (Usul : Dyek)
Bir halet-ile szd yine emini dildar
Evel nazari etdi beni aka giriftar
Gel bari nigeh-bana ey tali'-i bidar
Naz-uykusunun restidir-ol h- sitem-kar
Hasretle gnl ekmekdedir, ah-ile vah
Sayd-eyledi dil mrgunu gisy-i siyah
emirini ta can-nne atd nigah
Naz"uykusunun mestidir-ol h- sitem-kar
Hicazkar Brk (Usul : Aksak)
Dilerim zlfne her-dar-olaym
Mlk-i tenden kaym yar-olaym
Ta-be-key bCzmine hayran-olaym
Mlk-i tenden kaym yar"olBym
95
Hicazkar ark (UsU : Yrk Curcuna)
(Gfte : Sadi Bey)
Gld aidi yine gl yl yar
Glen-i hsnnle grnru bahar
Ben de gnl ban arz-eyleyim
Ta ola asar- emen/aikar
Su yerne C-eden-ek-i terimdir ben
Blbl hamu-eden nalelerimdr benim
Hzzam ark (UsU : Curcuna)
Gzel gn grmedi avare gnl
Neler ekdi neler bi-are gnlm
Muhabbetle serapa yare gnlm
Neler ekdi neler bi-are gnlm
Grnmez emime glzar- Cennet
Nedir bu ekdiim cevr-u eziyyet
Meer /lsem da canima minnet
Neler ekdi neler bi-are gnl
Hzzam ark (Usul : Trk Aksa)
Meftfn-olali sen eh-i huban- cihane
Atf-i naar-etsem emenistan- zaane
Hayran-edeli Hak beni hsnndeki ane
Akn/elemi cisrimi dndrd hilale
Hun-i dilimz balad gzden cereyane
96
Karcar ark (Usul Dyek)
((fte . Kendisinin)
Ak pinhan-edemem nalei efgand:r bu
Nice ah-etmiyeyim fIkai cadr bu
Aiarm am- seher dice-i girandr bu
Geri sabr-et diyemem, ate-i suzandr bu
Var-ise sabrn-eer vslat- asandr bu
Karcar ark (Usul : Sengin Semai)
Bir goncaya bir hara nigah-eyledi blbl
Derdi iki olduuna ah-eyledi blbl
Matem-zede zann-etdi grp dud-i siyah
Bir/ ah-ile glzar siya-eyledi blbUl
Karcar ark (Usul Trk Aksa)
Varken gnlde bin trl yare
DU-oldu gnlm bir ive-kare
Etmezdim-arzu amma ne are
Du-oldu gnlm bir ive-kare
em-i elasi pek fitne-sazdr
Varsa cihanda emsali adr
Hub-i dilara hem/ive-baz'dr
D-oldu gnlm bir ive-kare
97
Krdi'li Hicazkar ark (Usul : Dyek)
(Gf
t
e : Kendisinin)
A'rif'im, alkam- sevdadan ikayet/eylerem
Senden-ey uh-i cihan-lsem feragat/eylerem
SuZi hicrinle yanar, alar nedamet/eylemem
Senden-ey uh-i cihan-lsem feragat/eylerem
Krdi'li Hicazkar ark (Usul : Curcuna)
(Gfte Sadi. Bey)
Der mi anna ey ah-i huban
Brakmak-a'k byle perian
Esirger mi efendim kulunda ihsan
Buyur kendi kulundur, ey
l
e feran
Krdi'li Hicazkar ark (Usul : Ar Aksak)
(Gfte : eyh Gaalib)
Gedi zahm-1 tir-i hicrin ta dil-i na-adma
Merhamet, ey gamze-i cadu yeti, imdadna

yle bihu-eyledin, azar-ile kir tab'm


Gelmez-oldu bir dahi lutf-i kelam: yadma
Meclis-i ehl-i shande yek-kalemdir bu gaze
l
Es'adft sz VB m hsn-i tab'- isti'dadma
Krdi'li HicaZkar ark (Usul : Yik Curcuna)
(Gfte : Deli Hiket Bey)
Gurb-etdi gne dnya karard
Gl-i ba-i emel soldu sarard
Pelek de byle matemler/arard
G-i ba-i emel soldu sarard
98
Krdi'li Hickar ark (Usl : Msermen)
iftirakndr sebeb bu na.e vf feryadma
Gelmez-oldun sevdiim hayli zamandr yanma
Kue-i gurbetde kaldm gel yeti/imdadma
Gelmez-oldun sevdiim hayli zamandr yadma
Krdi'li Hicazkar ark (Usul : Aksak)
Kanlar dkyor derdin-ile dide-i giran
Ate sayor hicrin-ile sine-i suzan
Zlf-i siyehi gibi dilin hali perian
ldrd beni dilde gamn, ey eh-i huban
Krdi'li Hicazkar ark (Usul : Yrk Aksak)
Muntazr terifine hazr kayk
nce yaakla bu cum'a seyre k
Penbe mantinden ferace ne de k
nce yanakla bu cum'a seyre k
Krdi'li :icazkar ark (Usul : Aksak)
(Gfte : Kendisinin)
Niin terk-eyleyip gitdin, a zalim
Seni sevmek midir bilmem vebalim
Feda olsun sana bu can-U malim
Hayalimdir hayali hasb- halim
99
Krdi'li Hidizkar ark (Usul : Curcuna)
(Gte : Sadi Bey)
Sende aceb-uaka eziyyet mi oald?
Ya bizde cefa ekmeye taka t mi azald?
Aklann-azar-ile bi-tab- tvadr
Ey kan- kerem lutf-u inayet sana kald
Mallr ark (Usi : Yrk Curcuna)
(Gte . Vas
Zahir-i hale bakp, etme dahl bir ferdi
ekilir ile deil ille-i germ-u serdi
Kendi halince olur her kiinin bir derdi
Tkenir mi felein mihnet-i serd-u zerdi
Mihnetl kendine zevk-etmedir-a'lemde hner
Gam- adi-i felek byle gelir byle gider
Muhayer arb (Usi : Aksak)
Deva yokmu neden birar- aka?
Neden bir are yok naar- aka?
Reha olmaz m bend-i tar- aka?
Aman Yarabbi yadm nar- aka
Muhayyer ark (Usul : Aksak)
Ey/ate-i gam barm yak kanl kebab-et
Viran-olasi hane-i kalbimi harab-et
Saky cierim kaann al bezme erab-et
Maherde sorariarsa bile byle cevab-et
100
Muayyer ark (Usul : Aksak)
(Gfte Sami Paa)
Humari yok bozulmaz meclisi meyhae-i akn
Aylmaz hare-dek mestanesi peymane-i ak
Harim-i Kabe-i aki tavaf-eyler dil-i Cebri!
Per-i Kerrbiyan mebnasdr kaane-i akn
Muayyer arl (UsU : Ever)
(GftO : Kendisinn)
ltimas-etmeye yare varz yalvaInz
Kula kul/ oldum-aman kurtarnz
E tsin~aad beni gamdan yalvarz
K ula kul/ oldum~8an kurtaInz
Muhayyer ark Kk MeyhfOe (Usul : Devr-i Hindi)
(Gfte : Sadi Bey)
Meyhane tarab-gah~ mey-aam- cihand
r
Peymane safa-bah- dil-i pir- civandr
Vermez felee kue-i meyhaneyi rindan
Zir ki o gam def'ine bir/zge mekandr
Yad-et/o demi kim tutarak/elde piyale
Bin naz-ile saky gele af-i visale
Badan kar-adem deil-insan melek~Olsa
Sa'di nice sabr-eyleye bilmem k bu hale
101
Muhayyer ark {Usul : Dyek)
Niin malzun bakarsn bana yle?
Nedir ksknln/ey mal syle
Mkedder durduu layk m byle?
Nedir ksknln/ey mal syle
Olur/a'lemde her bir dOrde are
zlme zarni kl/ aikare
Dil-i mecrhum-etme pareparC
Nedir kIgnln/ey uh syle
Nihavend ark (Usul : Ar Aksak)
(Gfte : Yahya Bey)
Ateri dkn garib-u ak-i avareyim
Gn gibi deray- aknda gezer bi-areyim
Sana kul/ oldum kapnda gayri kande varay m?
Padiahm sen duIIken ben kime yalVaraym?
NiM.vend ark (Usul : Devr-i Hindi)
(Gfte : Sadl Bey)
Ak-atei sinerde yine ule-feandr
evk-i rh- dildar-ile emim dolu kandr
Bi-are gnl derd-ile bi-tab- tvandr
Bu hale koyan hep beni bir yosma civandr
Yektay zaman uh- cihan r-i revandr
Ahu nigehi akla ziya-afet-i candr
102
Nihvend ark (Usl . Yrk Aksak)
(Gfte : Sadi Bey)
Bakyar em-i siyeh feryade
Yeti-ey gamze yeti, imdade
Gelmiyor haner-i ebru dade
Yeti-ey gamze yeti, imdade
Koydu sayd-i dile dam-i gisu
Eline ald keman! ebr
Vuruyor dane-i hal-i hindf
Yeti-ey gamze yet, imdade
Nihavend ark (Usul : Trk Aksa)
Ben huy-i vefa bekler-iken sfy-i emenden
Aldm boyumun/lsnf serv-ii semenden
Aar- hezar-etse de vaz gese de benden
Gemez yire eyda gnl-ol gonca-dehenden
103
Nihavend ark (Usul : Curcuna)
(Gfte Vas
zlme zlfne ey dil-rba dil balayanlardan
Kanma ate-i aknla bann dalayanlardan
Der mi ictinab-etmek senin-n/alayanlarda
Sirik-i emimin bak fark var mi alayanlardan
Senin bir reng-i riyin var ki gl-herk-i izarnda
Bulunma glsitan-i a'lemin ba-i balrnda
Otur, ilama aram-et biraz hayzn kenannda
Sirik-i emimin bak fark var mi alayanlardan
Glip fasl-i bahar-a'lem safay-i glen-etdikde
Nevay-i blblf ah-i gl-i ra'na iitdikde
Uyup/ahbaba cana seyr-i Sa'dabad'e gittikde
Sirik-i emimin bak fark var mi alayanlardan
Hevay-i kaklle baka. bir haleti olur serde
Yeni badan misal-i Vasf-uratdn beni derde
Gamnla geri okdan/alarm, amma bugerde
Siril-i emimin bak fark var mi alayanlardan
Nihavend ark (Usul : Ar Aksak)
(Gfte: V. Murad)
Na-muradm, tali'im, avaredir
Derdie ancak visalin aredir
Zahm- hicrannla dl sad-paredir
Derdime ancak visa.in aredir
104
Nihavend ark (Usul : Curcuna)
Uyr daim, uyanmBdi beni bat-i siyeh-karm
Arar bulmazd asla hab- rahat em-i bidarm
Aidi gonca-i matlah yine enlendi glzarm
Beni lutfunla dilad-eyl edin evketl Sultanm
Saha ark (UsU : Dev-i Hid)
(Gfte Recai-zade Ekrem Bey)
Nigah-i metine canlar dayana
Uyannaz/uykudan canan-uyanraz
Bu naz-u iveden/ asla usanmaz
Sabah-olduuna guya inUaz
Uyanaz/uykudan canan-uyanmaz
S aba gisflarn/ etmi perian
G-olmu zir-i snblden niayan
Gne vechine olmuken zer-efah
Sabah-olduuna gfya inanma
Uyannaz/uykuda Canan-uyandz.
Segah ark (Usul : 'r Devr-i Hindi)
Bakp-ahval-i perianma ar-eyle gnl
Terk-i yar-eyle veya terk-i diyar-eyle gnl
Beni dinlersen-eer duna firar-eyle gnl
TeIk-i yar-eyle veya terk-i diyar-eyle gnl
lOS
Segah ark (Usul . Aksak)
(Gfte zzet Molla)
Blbl yetiir barm hn-etdi figaann
Zbt-eyle deharn
Haner gibi deldi cierim ti- zebann
Zabt-eyle dehann
Ben/uramm zannm-odur, il et-i aka
r
Hi-eyleme bhe
Bir faidesi olmad zira bu keman
Tedbir-i devann
Segah ark (Usul : Yrk Curcuna)
(Gfte Nfuk Kemal Bey)
Olmaz-ilac sine-i sad-parere
are bulunmaz bilirim yarere
Baksa tabihan- cihan arere
are bulunmaz bilirim yarere
Kasd-ediyor tir-i mjen canma
Gzlerin-ahr girecek kaana
erh-edeyim derdimi canfa
are bulunmaz bilirim yarere
Siznak ark (Usul : Aksak)
Beni bizar-ederken serzeniler
Yrekde imd tir-i hicrin-iler
Deil bihide bi feryad-ediler
Yrekde imdi tir-i hicrn-iler
106
Sznal ark (Usl : Devr-i Hindi deireli)
(Gfte Sadi Bey)
Bir dil ki esir-i gar-olur ne'e-ver-olmaz
Bin cam- safa sunsan-ona kar-ger-olmaz
Bu a'lem-i imkandr -efendim neler -olaz
Sinem gibi peykan- belaya siper-olmaz
Her/el-i dilin ekdii alkam- kaderdir
Her fikre bu evza'- kader geri hnerdir
Suznak ark (Usul
(Gfte
Aksak)
Sadi Bey)
Edemem kimseye halim hikayet
Gnl senden kime etsem ikayet
Neler ekdim elinden bi-nihayet
Gnl senden kime etsem ikayet
Sznak ark (Usul : Yrk Aksak)
Eski halimi hi gremem bana n'oldu ben bilemem
Bu firkate sabredemem, bana n'oldu ben bilemem
Hayli ekdim bunca emek, layk mdrterkeylemek?
Rahmeyle bari imdicek, bana n'oldu ben bilemem
Snak ark (Usul Curcuna)
Gzmden gitmiyor bir 1 an hayalin
Meleksini ey gzel yokdur msalin
Beni alatdrr derd-i visalin
Meleksini ey gzel yokdur misalin
107
Suznak (Zengule'li) ark (Usul : Yrk Curcna)
(Gfte Feyzi Efendi)
Pa-busuna ermek-iiney yaI
Hak-oldu rehinde a'k-i zr
Ey/a'ka hasm-olan cefa-kar
Maksudnna nail-olmadn m?
Dehrin gam- derdi hep banadr
A'lem bana meclis-i beladr
Gndz de gecem gibi karadr
Ey ille-i ak dolmadn m?
Suznak ark (UsUl : Ar Aksak)
Suznak-etme beni ey mehveim
Ak-le zaten mcessem/atei
Derd-ocaidr dil-i mihnet-keim
Ak-le zaten mcessem/ateim
Uak ark (Usul : Aksak)
Bir peri-sima melek grdm der-i meyhanede
Kalnadi gamdan/eser/asla dil-i divanede
Var/imi bir baka a'lem sohbet-i mestanede
Gzlerim sakyde kaldi, elleri peymanede
108
Uak ark (Usul : Sengin Semai deimeli)
(Gfte Sadi Bey)
Ey f- cefa-pie brak vaz'- cefay
Vaz ge bu sitemden takm-etvar- vefay
Gldr gzelim bizleri alat husemay
Sayende senin ta srelim zevk-u safay
Sen gitgide bir/afet-i devran-olacaksn
Canlar yakacak, ate-i sizan-olacaksn
Bilmem ne zama derdime derman-olacaksn
an geecek sonra peiman-olacaksn
Uak ark Byk Meyhane (Usul : Aksak)
(Gfte Sadi Bey)
Meyhane mi bu bezm-i tarab-hane-i Cem mi?
Peyrane mi bu efser-i darat- haem mi?
Saky mi bu nev-have-i bustan- cemalin
Rek-i emenistan- hyaban- rem mi?
Mir'at- musaffa m deil cam- erabm
t gr ki safasi ne imi, alem-i abm
ekmez/ elem-u mietini delr-i fenann
Pekce sanla damenine pir-i muan
109
Uak ark (Usul : Aksak)
(Gfte eyh Gaalib)
Meyhaneyi seyr-etdim, uaka mutaf-olmu
Teklif- tekellfden skkfm mu'af-olmu
Bir ne'e gelip meclis bi-havf- hlaf olmu
Gam sohbeti yad-almaz merebleri saf-olmu
A'kda keder n'eyler gam halk- cihanndr
Koyma kadehi elden sz pir-i muanndr
Uak ark (UsUl
(Gfte
Orta Aksak)
Hafid Bey)
Meyhfme deil meclis-i rindane-i Cem' dir
Peymae deil dafi'-i enduh-i elemdir
Sakyieri pek suret-i insanda grnmez
Amma bir-iki dilber-i huban- rem'dir
ek sagarni durma Hafid bade-i nabn
Te'sirini anla ne imi bir yudu-abn
Uzzal ark (Usul Aksak)
Kurdu meclis, a'kan reyhanede
Ne'eler var dide-i mestanede
Aks-i hsnn r-na peyanede
Ne'eler var dide-i restanede
1 10
UzziH ark (Usul Msemmen)
(Gfte Kendisinin)
Kamer-ehre per-r tende canm
Nigarm dilberim rU-i revfm
Enisimsin benim yar-i vefakar
Nigarm dilberim ruh-i revanm
Hmayfn ark (UsUl . Curcuna) (34)
Ate-i suzan- firkat yakd cism-u canm
Bir harab-abade dndrdu dil-i viranm
Neyle teskin-eyleyim bu dide-i girarm
nki aldrd/ elimden sevgili canann
Ala emim, ala durma gitdi elden nazl yar
ala ey ek-i terim ala misal-i cuybar
(34) Hac Af Bey'in K yakn arkadandan Meluned 0C Bey
(1839 - 1902) gttesini yazp Hac Faik Bey (1831? - 1891) beste
lemtir. Arif Bey'in lm zerine 1885'te onun bitrasna
mersiye olarak yalp bestelenmitir. Arif Bey iin baka
mersiye arklar da bestelenmitir.
1 1 1
1 14
d reside
Solda sra ile
1 ~ Beykoz paltolu kkk Cevdet H&
(Sadi Bey'in annesi)
2 - Cevdet Han'n yanndaki skall : Cevdet
Hann'm bykbaba Mustafa Efedi
3 - Paa aaadesi Mzeyye H& (ayakta)
4 - Hac Ar Bey'in olu Cemil Bey (ayakta)
S ~ Otunu vayette : Hac A Bey
6 ~ Hac A Bey'in samda erkek elbisesi giy
ouk (Kamile HQ)
yani Mzeyye HaO kzkardei
7 ~ Hac Ar Bey'in slundaki o
Hac Ar Be'In k (Rabia H&)
Prof. Dr. Nevzd Atl'da ad
K3RCTG3R 3RKT
LWl 0: M mR Mz6!8r : Mot Pr|t Mty
1 15
11 6
Gert kyamam iki gzr uykuya kansn
Ta subhadek amma yrek_ olsun da dayansn
Ey mehve uyan bezn-i safa taze donansn
A gzlerini sevdieeim bahtm-uyansn
Vezni | Mef'Oi mefail mefail fa01n
Subhadek : Sabaha kadar
Mehve : Ay gibi gel olan
Bezm : Meclis
Safa : Gnl enlii, kedersizlik, elence
KARCIGAR .RKI

l | r U J
rQa tava Jsz ge~z1~yo~
y+gj | | | [E p l @ J g
Yar-a ku-zu-ler me-li-y<-
-r Ya-da k~m Jm m-li-
-.Or ( B A Z

o-ba-nn ak-
=~ | " gg_
n

I#o Qoba~nn &k~


_ = @ P Q @ r _
-l.n

a-l-yor Su-lar &!-lar


r W' | l l g @
'l-hfl 8 -le-r ya:-da kv~u ~
w
~1m
w g ,
x~1$~joc
(s;
Dada tavala geziyor
Yarda kuular meliyor
oba a alyor
Sua la bb
l
alar
Y arda kuua meliyor
l
U=
1 17
MUHA YYJ6 36KJ
Ll : Mhsd
Heer0r : Mor Prir @g
1 18
) r,

+ _ [

' U4
O m$ 0

UQs , | "

'i)
: 01 ( A 2 ) 0o }oKm V &0oD 6I- ~
:Q ! U =r [ V
|
u
Z 8 X8 ( 6 A z ]
4 IQ UUv
:


t rf ( 8 x z )
i -=@I'J=JQ' r r
1 6D& D&X 0 $ ( U A 2 )
'-J

Og'

] 0I
U:t
( 808)
D yoku nee btA- aka
Niin bir re yok nar- aka
RehA olmaz m bend-i tr- aka
Aanya Rabbi yadm nAr- aka
YWl Mefliln mefailn fauln
Deva : la, are
Bimr : Hasta
Naar : aresiz, necbu, aresizlik, iinde kalm, ne yapaca bilmez
Reh : Kurtulu, kurtulma
Bend : Ba, balama; rbta, alaka, ilgi; birii- emri altna alma
Tar : plik, ip
Nar : Ate
1 19
8EOdH JKJ
ao|u tso
Mc6Ichr Ioci R:|r y

d


; ' `
bu y=l =$ .t

H4n ro m - mm
_= - =
0o 9 -r -m llU -n
20 n =PI0 0 ~du ~~|

_ ||(

=
L
J


=0 | | .qa. ....
| | -v ~l o


[
: :
1 1
- @ v U ' =_(
n l b A / ) h ~~
-K0 A h 0
i U D _ `4 =
v
g
|e -

~h y |m u
i' _, = ~ L
n I > I f,
n
f: -- --
4' = L = g
~ q | .h| 00 ~l -0
l ~02~5t o
l g w = ' 4 G ' Q |

-
y-ro"
g
m
~l ~N0~0 f

mm
i df t b

Q - q
.
~ hG -= : l A I )
i O Q = Q g
A -h 0
~
t ii l; l: -,
120
z~5I ri I .60
0 bt f | 0 v
$
|

_
=

T
_

-
|
=
i |
.. =:
= n
-n
n
l 5 r 2
Blbl yetiir banm h .et di figaann
Zabt.eyle dehan
Haer gibi deldi yreim tiri zeban
Te'siri lisanm
Ben uramn zanm odur illet i aka
Hi eyleme phe
Bir faidesi olad zira hkemann
Tedbiri devann
Vezni Mef'Cl mefail mefail feln
Mef'ut feuln
Hf. : Ka
Figaan : Barma, iniere
Zabt etmek : Sk tutmak, hakim olmak
Dehan : Az
Tir : Ok
Zeban : Dil
llet : Hastak, dert
Hkema : Hekimler
Deva : are, ila
122
Qe0l0 : tk60K
NHdIEND dEK1
M!ekr : tot Rr|r M
i H
-
' t _
-

Mey~Izf 9u ~ 7ul ~5un mcy -0 ne


t = = ' q+ t

....=l 5| n
j ' ` - ~ = d `
Mec - 6 do -nan s n pev^mc-no
4pk _ _ _ =[! 1
S| h
ib = @ g g ~ g
Mah-m. -ru n Im c0=~ ~0 ~02
$'b C''~ J ' e t (
g l S n
*pb $ ' 4 = = '
A -h bo-k ^lm sev wr ne
;2 _ _ * P; . }
b
S
( 06NA6M8 )
*'b " [ @ _'= Fg [
.eyler szlsn meydAne gelsin
Meclis donasn peyAne gelsin
Malmr-i nam cvlae gelsi
Abakl sevane gelsi
YH I Mistef'ilatin mstef'ilatn
Mey: arap
Meclis : Toplaacak yer
Peymne : Kadeh
Ma : Uyku vey; iki ie alam, szl, baygm hul
Mahmr-i na W& mamr, nala sl en
Cevlan : Gidip gelme, dnp dolama, dolama
Au : ceylan
Seyran : Gezne
( i)
123
L60 l MRS0R
124
KCRDLHCJZKAR
3RK1
SfER0I W0f Br|l Bq
Muntazr terifine hazr kayk
nce yamaklaa bu cum'a SC1c k
Penbe matiden fercke pek de k
nce yamalaa bu cum'a seyre k
Krma lutf
-
et htr-i mestaneyi
Sslenip tak zif-e aneyi
Eyle ihya semt-i Kadhane'yi
nce yamalaa bu cum'a seyre k
Fallatn failtn tailn
Muntazr : Bekliyen
Terf ereflendinne
Yamak : Eskiden kadnlann yzlerini rttkleri tiil
Mati : Eski bir kuma eidi
Fedce : Eskiden bilhassa kadnarn elbise zerine giydikleri stlk, bi
eit manto
ie : Taak
hya : Dirlltme, calandrma
HCAZKAR ARKI
Us0|0 - M8ok lzkH Mr h:|t
|U'g@@ g
A~ y o ~ - 50d=brk
A-ey gonca-i sadberk yaar
Sa g-zda geek yara
Tad g tenie pek yarr
Ukg- yine gk yarar
Vezni :. Feilft (flftU} feilatn feiU
126
S

d-berk . Y yaprakl (katri)


7 - v!bahesi
Rfy : Y
HCAZKAR ARKI
QM0 t MKbok
W N M0H tq
~ym o | e .|a) m| s o l
h o .|o ~=ym
Dilerim zlfne b er-da .olaym
Saa bihde ni bar .olaym
T!-bkey hicr-ile bt-za.olay
Mk-i tenden m yf.olaym
Veni : Feilat (ffltn) feilatn feiln
Zlf : Sa
Ber-dr : Alm
Bi-hde : Beyhude, c, bo, faydasz
Br : Y
T!-be-key : Ne ZM k8dar
Hicr : Ayrlk
Bi-zar : Bkm, usanm
M: lke
Ten : Gvde, vcud
Yar : Sevgili, dost
127
HuZZnM RK1
La0 : zngln 5m61 WzBRt I lot rt ey
[ l
, =

M ~| di -l i z -r -n duv-sa ci -h a-~n
: ' |
=
H0= I 2o .t l .n duy =~~S0 c =hoa
:Wu [g ='q

Rch-m -d p a -! ar bO ---no hep =jl ~nu ~n


128
e r -h e -d -mm a, = | c i -e r p ~ .
'u ;=f ' ''q
Rah-me-di p o -lor ba--na hep C ~ i .kn
Y0*,-se 0-t 51 =n e =mc
yg ....=rz .y
|.=mu=du gvn-- Qn gu =n h l i m ya -man


l g_ =L "
O | ~-mo-da g Un -d n
Hil-t dil-i duys cihAn
Rahm_<dip_ajiAr bana hep, Akaan
Olmaa gnden gne h&lim yamDI
erh . cdcmem oyle cicr.oryi
Yir_ie ad m yreyi
Vezni : Mfleiln mheiln fiiln
g-ne h -l i m yu -man
Hal : Durm
Dil : Cnl
Zr : lnliyen, ilayan.
Rahm etmek : Pm
Aka: Aklar
rh etmek Pgkmek
nc : Cs
Notalar
Prof. Dr. Nevzad At
0
m
t
86 - 06. Y. 0001 - 698