You are on page 1of 50

uluda szlk galeri (312) video (46) quiz (0) haritalar (0) haber

ilan (2) anket trends radyo ye ol ye girii


Tweetle

uluda szlk | ye girii | ye ol!
25 mays 2014, pazar
ara
yeniler | son balklar | ye girii | ye ol
mustafa kemal atatrk
geri rastgele byt ileri
#9384 rs ne la, 06.08.2010 04:02
boyutlar: 636x1000 438x690 63x100
link: http://galeri.uludagsozluk.com/28/mustafa-kemal-ataturk_9384.jpg
mustafa kemal atatrk
iranli bir arkadasimin keske bizimde atatrk gibi bir liderimiz olsaydi dediginde tylerin diken diken
olmasi anlatilmaz yasanir trdendi. iyi ki yasadin, rahat uyu yce insan.
szlk yazarlarnn
sa rengi
book degil kitap
ak partinin dan
tepesinden su
aktmas
gobek adim recep
soma
madencilerinin
lme arlmas
paulista
byk istanbul
depremi olsa da
kurtulsak
bakhele
25 mays 2014
havlu gn
hakanali
25 mays 2014
havlu gn
hakanali
conchita wurst
thewayyoumakemefeel
kandilde olundan
telefon
beklemeyen laik
anne
bakhele
102b Been
#57 #800 #801
#802 #803 #804
#805 #806 #807 #808 #809 #810
#811 #812 #813 #994 #8725 #8726
#9382 #9383 #9384 #9385 #9388 #11938
#20736 #24527 #27196 #31308 #34230 #34272
#34273 #36231 #36233 #36237 #36239 #36242
#47940 #49408 #53507 #53508 #53509 #53510
#69066 #69068 #69070 #69072 #69075 #69077
uluda szlk'teki mustafa kemal atatrk ile ilgili btn yazlar.
#69079 #69081 #69082 #69085 #69087 #69089
#69091 #69093 #69094 #69097 #69098 #69100
#69102 #69104 #69106 #69108 #69113 #69115
#69117 #69118 #69120 #69122 #69123 #69124
#69126 #69127 #69128 #69130 #69131 #69132
#69134 #69135 #69136 #69138 #69139 #69140
#69142 #69143 #69144 #69146 #69147 #69148
#69149 #69150 #69151 #69152 #69153 #69154
#69155 #69156 #69157 #69158 #69159 #69160
#69161 #69162 #69163 #69164 #69165 #69166
#69167 #69168 #69169 #69170 #69171 #69172
#69173 #69174 #69175 #69177 #69178 #69179
#69180 #69182 #69183 #69184 #69185 #69186
#69187 #69188 #69189 #69190 #69191 #69192
#69193 #69194 #69195 #69196 #69198 #69199
#69203 #69204 #69206 #69207 #69209 #69210
#69212 #69213 #69214 #69216 #69217 #69218
#69220 #69221 #69223 #69224 #69225 #69227
#69228 #69230 #69231 #69232 #69234 #69235
#69236 #69237 #69238 #69239 #69240 #69241
#69242 #69243 #69244 #69245 #69246 #69247
#69248 #69249 #69250 #69251 #69252 #69253
#69254 #69255 #69256 #69257 #69258 #69259
#69260 #69261 #69262 #69263 #69264 #69265
#69266 #69267 #69269 #69270 #69271 #69273
#69274 #69275 #69276 #69278 #69279 #69281
#69282 #69283 #69284 #69285 #69286 #69288
#69289 #69291 #69292 #69294 #69295 #69297
#69298 #69300 #69301 #69302 #69304 #69305
#69307 #69308 #69309 #69311 #69312 #69314
#69315 #69317 #69318 #69319 #69320 #69322
#69323 #69325 #69326 #69328 #69329 #69330
#69332 #69333 #69334 #69335 #69336 #69338
#69339 #69340 #69342 #69343 #69345 #69348
#69351 #69353 #69355 #69357 #69359 #69360
#69361 #69362 #69363 #69364 #69365 #69366
#69367 #69368 #69369 #69370 #69371 #69372
#69373 #69374 #69375 #69376 #69377 #69378
#69379 #69380 #69381 #69382 #69383 #69384
#69385 #69386 #69387 #69388 #69642 #70287
#71789 #71790 #81727 #82558 #90334 #91822
#109857 #116667 #118646 #120241 #120283 #120405
#123136 #123557 #124276 #125312 #126027 #126052
#126811 #133190 #134414 #136540 #139141 #142322
#155477 #155478 #158173 #158930 #159290 #160911
#169977 #170028 #170074 #179441 #179455 #181706
#183570 #184916 #190222 #194098 #194765 #197439
#199548 #199598 #200565 #205913 #205915 #205916
#205917 #205918 #205919 #205920 #205921 #205922
#205923 #205924 #205925 #205926 #205927 #205928
#205929 #205930 #205931 #205932 #205933 #205934
#205935 #205936 #205937 #205938 #205939 #205940
#205941 #205942 #205943 #205944 #205945 #205946
#205947 #205948 #205949 #205950 #206466 #209831
#213561 #219238 #219742 #220091 #220421 #220977
#224842 #225300 #225880 #225881 #226141 #231640
#245448 #245450 #245468 #245634 #246979 #246980
#247709 #247711 #248078 #248317 #248492 #248493
#248498 #250405 #251812 #252286 #252569 #253192
#254069 #254070 #254072 #254073 #254074 #254104
#255893 #258883 #259738 #260204 #260216 #262215
#265105 #268701 #273159 #277070 #280978 #280979
#281755 #281756 #282240 #282487 #286225 #294093
#301723 #304927 #304928 #307527 #307585 #309495
#310327 #310375 #312212 #316404 #322719 #324522
#324523 #324524 #325361 #326700 #326965 #326969
#327541 #329571 #330050 #330389 #330424 #333310
#334080 #334123 #334181 #334213 #334281 #334318
#334833 #335084 #335638 #336193 #336314 #337557
#337613 #337845 #338040 #339072 #339318 #339319
#339542 #339836 #340269 #342202 #342490 #342702
#342710 #343331 #343416 #343417 #343418 #343419
#343420 #343864 #343875 #344077 #344273 #345495
#345860 #346008 #346020 #346021 #346023 #346024
#346054 #346075 #346105 #346120 #352647 #352862
#353333 #356658 #359173 #359491 #359510 #361042
#362418 #372122 #373393 #373494 #374530 #374531
#374532 #374534 #374681 #379970 #382759 #386560
#386561 #386562 #386565 #386566 #389887 #390076
#391245 #392274 #392543 #394285 #394799 #396258
#397142 #399055 #406540 #407707 #407875 #410110
#411337 #411937 #412276 #412525 #412594 #412596
#412597 #412598 #412599 #412600 #412601 #412602
#412603 #412604 #412605 #412606 #412607 #412608
#412609 #412610 #412611 #412612 #412613 #412614
#412615 #412616 #412617 #412618 #412619 #412620
#412621 #412622 #412623 #412624 #412625 #412626
#412627 #412628 #412629 #414505 #414807 #419237
#419511 #419932 #420004 #421350 #421352 #421353
#421354 #421356 #421357 #421358 #421359 #421360
#421362 #421363 #421364 #421366 #421367 #421368
#421369 #421370 #421371 #421372 #426995 #431681
#433619 #433621 #433622 #433623 #433624 #433625
#433626 #433627 #433628 #433629 #433630 #433631
#433632 #433633 #433634 #433635 #433636 #433637
#433638 #433639 #433640
#433641 #433642 #433643
#433644 #433646 #433647 #433648 #433649 #433650
#433651 #433652 #433653 #433654 #433655 #433656
#433657 #433658 #433659 #433660 #433661 #433662
#433663 #433664 #433665 #433666 #433667 #433668
#433669 #433670 #433671 #433672 #433673 #433674
#433675 #433676 #433677 #433678 #433679 #433680
#433681 #433682 #433683 #433684 #433685 #433686
#433687 #433688 #433689 #433690 #433691 #433692
#433693 #433694 #433695 #433696 #433697 #433698
#434056 #434079 #442264 #444532 #444840 #444849
#444853 #444857 #444859 #444867 #446775 #448076
#448479 #454540 #455409 #455919 #463071 #470273
#470855 #475866 #475867 #475868 #475869 #475870
#475871 #475872 #475928 #478139 #478831 #479999
#480805 #480884 #481229 #481791 #481917 #481940
#482057 #482058 #482514 #484763 #485946 #486223
#486232 #486749 #486753 #486767 #486768 #487800
#487947 #490433 #492123 #495550 #495588 #495972
#496239 #496302 #496304
#496517 #496518 #496519
#496521 #496523 #496526 #496527 #496528 #496530
#496532 #496534 #496535 #496536 #496537 #497164
#499367 #499482 #502971 #505758 #505918 #509777
#511554 #511932 #516159 #518637 #520059 #525502
#525533 #525540 #525542 #525600 #525606 #525608
#525688 #525689 #525709 #525722 #525726 #525916
#525918 #526826 #527925 #527998 #528574 #528586
#531783 #531930 #539380 #553678 #554396 #557001
#564320 #566294 #568779 #572977 #577671 #584848
#603348 #607998 #614628 #620689 #620690 #620691
#620692 #620838 #620954 #621183 #622124 #625039
#625040 #625041 #625046 #625583 #628186 #630390
#630404 #631246 #631335 #631336 #632226 #632359
#632392 #632494 #632495 #632496 #632497
uluda szlk video (51)
228 defa izlendi
03:17
411 defa izlendi
04:37
282 defa izlendi
04:07
209 defa izlendi
04:10
227 defa izlendi
02:50
791 defa izlendi
02:05
207 defa izlendi
09:56
281 defa izlendi
01:59
2014 uluda szlk
uluda szlk | radyo uluda | usbgl | uluda szlk trends | uluda szlk api | uluda szlk mobil
ul uda szl k gal eri ; szl k i i ndeki bal kl ara resi m, fotoraf ekl eme bl mdr. mustafa kemal atatrk bal ndaki resi m, fotoraf, grafi k ve grsel l er ul uda szl k yazarl ar tarafndan ekl enmi ti r.
bu sayfada mustafa kemal atatrk resi ml eri , mustafa kemal atatrk fotorafl ar, mustafa kemal atatrk resi m i l e i l gi l i grsel l er (i mages) bul abi l i rsi ni z. mustafa kemal atatrk bal ndaki herhangi bi r
tel i f hakk i hl al i i i n l tfen iletiime gei ni z.
pl ease contact us for any copyri ght cl ai m for these i mages about mustafa kemal atatrk.
smet Paada dnemsel rk anlaylar
Naci Kutlay



smet nn yani smet Paa, Trkiyenin kuruluunda, Atatrkle birlikte ve
Onun lmnden sonra yalnz bana uzun yllar lkenin ynetiminde belirleyici olan
bir kiilie sahipti. ttihat Terakki Cemiyeti yesi ve bu anlayta olan Paa, ok partili
yaama ve demokrasiye geite de belirleyici oldu. Kendisine ilikin saysz inceleme,
an ve tarihi kitaplar yazld. Siyasi grlerinden ve eylemlerinden tr sevenleri
kadar kartlar da oldu. Demokrat ya da otoriter yanlarn ne karanlar, Trkiyenin
sosyal ve siyasal yapsnda milliyetiliin arlkl olmasndan olacak ki, smet
Paann rk grlerini yeterince irdelemediler. Paa da iktidar kaybettii
1950den sonra, eski grlerinde israrl deildi. Greceli deimiti. Hatta ok kimse
Ona demokrasinin kurucusu gzyle bakt. Oysa daha nceki yllarda dnemsel
olarak ok ak rk grlere sahip olduu ve bu anlaylarn devlet ynetimindeki
ynteme yansd da tartma konusudur. Kanmca Paa tm ynleriyle yeniden ve
objektif olarak gzden geirilmeli. Sevenlerinin ve kartlarnn sbjektif kanaatlar bir
kenara braklmal. ddial olmadan gcmn yettii kadar. smet Paann bu yanna
deinmek istiyorum.
eyh Sait syan dneminde Bavekil Fethi Okyarn ayrlmas ile Hkmeti
kuran smet Paa 3 Mart 1925te Mecliste konutu. siyasete ilikin
sylediklerinden bir blm: "... Hereyden evvel hadisat- ahirenin srat ve iddetle
itfas ve memleketin maddeten ve manen ifsattan vikayesi ve umum huzur ve
sknun muhafazas ve her halde devlet nufuzunun teyit ve tarsini iin seri ve
messir tedabir-i mahsusa ittihazn iltizam ediyoruz..." (1) (Mehmet Bayrak. Krtler
ve Ulusal Demokratik Mcadleleri. s.283) (Hereyden nce son olaylarn hzla ve
iddetle bastrlmas, memleketin maddeten ve manen bozgunculardan korunmas,
genel huzur ve skunun salanmas, her halkarda devlet gcnn egemen
klnmas iin etkili zel nlemlerin alnmas dncesindeyiz...)
Paa, 7 Nisan 1925 tarihinde Sivas Mebusu Halis Turgutun sorusu zerine
isyan hakknda uzun boylu konutu ve bilgi verdi: "... Yaplacak ey iddetle, asla
msamaha etmeksizin behemahal fesad bastrmaktan ibarettir. En ksa ve en
kestirme yol budur..." (2) (Bayrak M. Age.S.289)
smet Paann eyh Sait syanna dair gazeteci Abdi peki ile yapt
rportajdaki belirleme de nemlidir. "Dou syan bir irtica idi." "Silahl irtica
hareketi..." nn, hareketi, "...milli bir hareket deil, bir din hareketi" diye niteliyor. (3)
(nn Atatrk Anlatyor. Cem yay. S.25-26) ve (4) (Hatralar. Bilgi yay. 1985. Cilt 2.
S.201)
Bavekil smet Paa, Sivas demiryolunun al dolaysiyle yapt aklama
da, Onun o dnemdeki dncelerine k tutuyor: "... Sadece Trk milleti bu lkede
etnik ya da rki bir takm haklar isteyebilir. Baka hibir kiinin buna hakk yoktur.
Demiryolunun snra ulat gn btn tereddtler bu gerek karsnda sonusuz
kalacaktr...." (5) (Milliyet Gazt. 31 Aust. 1930. No:1636)
Bavekil smet nn, 1935 ylnda Dou, Gneydou ve Karadeniz blgelerini
kapsayan gezinin sonunda bir "Krt Raporu" yazd. Rapor, 21 Austos 1935 tarihlidir.
Sayg ztrk Hrriyet Gazetesinde raporu 7-10 Eyll 1992 tarihlerinde zetledi.
Ar syan dnemine ilikin ngiliz resmi raporlarnda: "... Trkiye-ran snr ve
blgedeki airetlerden kaynaklanan mahalli isyanlar sorununu Mustafa Kemal Paa,
grmeler yoluyla halletmekten yana olmasna ramen Babakan smet Bey sert
tedbirlerle zmee taraftardr...." belirlemesi var. (6) (ngiliz Maslahatgzar
Helmsin Dileri Bakan Hendersona yazd 6 Austos 1930 tarihli rapordan.
Dzel A. Politika Gazt. 16 ubat 1977. S.4)
.Tali ngren, 1. Umumi Mfettiliine atanrken, Beyazit ili bu mfettiliin
yetki alan iine alnd. Kendisi de M.Kemal gibi, daha yumuak yntemler yanlsdr.
Ekonomik, askeri ve sosyal duruma uygun bir yoldur bu. smat Paa yanls
gazetelerde .Tali ngren, eletirilir. Bu grevden alnaca sylentileri zerine
Yalovada bulunan M. Kemal Paaya bizzat gider ve grevine devam konusunda
gvence alr. Bylece yerinde kalr. Salih Omurtak Paay daha gen ve dinamik
bulan Hkmet, Ar syannn bastrlmas grevini Ona verir. syan bastrldnda,
syann nde gelen ynetici ve nderleri yurtdna (ran, Irak ve Suriyeye) katlar.
Yakalanan ya da teslim olan yre airetlerine mensup 122 kii Adana Ar Ceza
Mahkemesinde yargland. Bunlardan 34 kii idama mahkum oldu. (7) (Hakimiyet-i
Milliye. Ar akileri Hakknda Karar. 24 Mays 1932. S.2)
1934-1935 yllarnda Krtler yaadklar illerde ve yurt dnda, "skan
Kanunu" aleyhindeki propagandalarn iddetle srdrdler. Krtleri, yaadklar
yerlerden alp Batda kk birimler halinde yerletirme ve Krt illerinde
grlenlerin yerlerine Arnavut, Bonak ve Karadeniz blgesinden insanlar getirip
iskan etme, ho karlanmad. Bu uygulamann baarl olaca ise kukuluydu.
Bavekil smet Paann gezisi 1935 yl yaznda gerekleti ve bunu kendi
imzasyla 21 Austos 1935 tarihli bir raporla Reisicumhur M.Kemal Atatrke ve
Bakanlar Kuruluna sundu. Bu raporu inceleme olana herkese tannmad. Dr.
Hseyin Koca bile, ki kendisi doktora yapan bir emniyet mdryd, almalarn
srdrrken raporu elde edemedi. Raporu Sayg ztrk 7-10 Eyll 1992 tarihlerinde
Hrriyet gazetesinde zetledi. ztrkn verdii "rapor zeti"nden yararlanyoruz.
Buna gre, gvenlik ve aznlk sorunlar byk lde halledilmi ve erkezler de
asimile edilmeye allmt. 1.Umumi Mfettilikten baka Erzurumda da 3.
Mfettilik kurulmutu. Mfettiliklerde iler, istenen ekilde olmasa da fena
saylmazd. Sayg ztrk bu yaz serisinde, 7 Eyll 1992 tarihli yazsnda, "Krt
siyasetinin temellerini nn att" baln kullanyor. (Rapor son yllarda
kitaplatrld NK.)
smet Paa, Krt halknn kazanlmas iin, "stma ve trahomdan krlan" bu
insanlara salk hizmetleri gtrerek yaklalmasnn altn izer. Sorunlar ve neriler
zerinde zellikle durulmakta. Tek parti ynetiminin otoriter yntemleri rapora
egemendir. Merkeziyeti, disiplinli ve tek elden ynetilecek bir Trkiye zlemi var.
Doudaki Krtler, Marmara yresindeki erkezler ve Gneydeki Araplar, "Trklk"
iinde eritilmeli. Bu lk iin gereken herey yaplmal. smet Paa buna "resmi
kltr" demektedir. Umumi Mfettilerden Hilmi Ergeneli ve kendisinden sonra blge
mfettiliini yklenen Abidin zmen bu politikalar uygulamaya zen gsterdiler.
smet Paa raporunda, deiik kkenlerden gelen insanlardan oluan bir ulus
anlaynda deildir. "Irk" deyimini kullanmasa da, rapor tamamen bu anlayla
kaleme alnm. "Trklk merkezi", "Trkle hevesli Arap" ve "Som Krt" gibi
sfatlarla bu yre kentlerini, isim vererek dile getirmektedir. Bu blm yle: "...
Diyarbakr, kuvvetli Trklk merkezi olmak iin tedbirlerimizi kolaylkla
iletebileceimiz bir olgunluktadr. Zaten Kolordu merkezi ile beraber Umumi
Mfettilik (Genel nspektrlk) merkezi olmas, byk bir zabtan ve memurlar
kadrosu vcuda getirmektedir. Lise ile beraber her trl mektebi vardr. Halkevi
faaliyete heveslidir ve ok inkiaf ettirilebilir.... Diyarbakrdaki mesken azl ve
pahall, memur ve subaylar skntda brakmaktadr. leride birok vilayetler iin
syleyeceim gibi, subaylar ve memurlarn uzak vilayetlerimizde meskenlerini temin
etmek, yani bu maksatla inaat yapmak, hem imar hem de siyasi kudret ve yerleme
vastas olarak grlmelidir... Nusaybin, Cizre gibi kaza merkezlerinin iyi idaresini ve
mthi stmadan kurtarlmasn, siyasi bir zaruret grrm... Siirt, Trkle hevesli bir
Arap ehridir. Frka merkezimizdir. Tccar ve hkmete yakn muti (itaatkar) halk
vardr. Havas gayet iyi olan Siirt, susuz, pis bir trahom merkezidir. Som Krt`le
meskun olan bu ilimizde balca kuvvetimiz idare merkezilerimiz, memurlarmz ve
zabitlerimizdir... ok kuvvetli idareyi yle hlasa ederim: Muktedir idare amirleri
hibir zaman mnhal (bo) yok. Memur ve subaylarn evleri yaplm, icabnda
konulup kaldrlmak zere zel adliye rejimi, hudut tekilat, bitirilmi ve yeterli yollar
vastasiyla halkn iine girmek Mutki ve Sason gibi btn Siirt vilayetinde nemli bir
itir. imdiki halde halk daha ok kendi aalar elindedir. Halkn iine girmek iin
buralarda seyyar doktorlar tesirli bir tedbir olarak gz nne. almalyz..." (8)(Dr.
Hseyin Koca. 430-431. ztrk Sayg, Hrriyet gzt, 8 Eyll 1992, s.7)
Babakan bu yrelerin Trkiyenin dier yrelerinden daha baka bir ekilde
ynetilmesini aklamada saknca grmemektedir. Yasalar, Anayasa, eitlik, hukuk
devleti ve insan haklar smet Paann aklna bile gelmiyor. Blgede "zel Adliye
Rejimi"nin kurulmasn gndemletireceinin iaretlerini veriyor. Kafasndaki tek konu
"resmi kltr" ve buna uygun sosyal deiimlerdir. zlenen bu kkl deiimlerin
gerei olan toprak reformu ve sanayilemenin ad bile anlmaz. Bitlisli olduu sk sk
yazlan smet Paann, bu kentin nasl "devlet tedbiri ile bir Trk merkezi olarak
durduu"nu rapore ettikten sonra, gereken yaplmazsa, burann "bir Krt ky"ne
dneceini yazyor. Kafasndaki ekillenmeler hep "Trk" ve "Krt" farklldr.
Politikasn bunun zerine oturtmak istiyor.
"... Bitlis, Hizan ile Mutki arasnda suni olarak daima devlet kuvveti ile vcuda
getirilmi bir Trk ehri, Trk merkezidir. Yine ancak devlet tedbiri ile bir Trk merkezi
olarak durabilir. Braklrsa az zamanda bir Krt ky haline gelmesi ve bu suretle
Mutki, Hizan, irvan, Garzan mntkalarnn Trke iitecekleri bir yer olmakszn birer
ktle oluturmalar muhtemeldir. Bitlis olmasayd bizim onu yaratmamz icap ederdi...
Bu muhazalarn neticeleri udur: Bitlisi kuvvetli bir merkez olarak, bir Trk yuvas ve
kalesi halinde tutmalyz. Bitlis halk etrafndaki Krt mntkaya hull etmeye
alkndr. Onlarn bu hassas, Trk kltr iin bize bulunmaz bir yardmcdr.
Etrafndaki bir iki kaza ile Bitlis vilayetini sratle iade etmeliyiz. Eer ufak bir endstri
merkezi yapabilirsek, iptidai maddelerin toplanma ve pazar yeri olarak Bitlis, Trk
kltr etrafnda ok messir olacaktr. Bu halde Bitlis, kuzeyden veya gneyden
kltrel veya siyasal yaylmaya kar esasl bir mdafaa nokta-i istinad (dayanak
noktas) kalr. Bitlisin tarihi, bu vazife iin emniyet vericidir..." (9)(H.Koca
Hkmetlerin Dou- Gneydou Anadolu Politikalar. S. 432.)
Gazeteci yazar Sayg ztrkn de dikkatini ekmi, stn rk ve asimilasyon
ba sorundur. Krtln asimilasyonu iin Bitlis gibi nemli merkezler kurulmal. Mu,
Bulank ve Malazgirt yerleim birimleri de bu amala yeniden dnlmeli. Bunlar da
smet Paann raporunda var. "... Mu -drt bin nfuslu ufak bir kasaba, hkmet
kona yarm, vilayet merkezi olarak yeni canlanyor ve mitle bekliyor. Topra ok
mmbit olmakla hreti olan bir buuk milyon dnmlk Mu ovasnn Ermeni kyleri
bo, tedricen Krtlerle dolmakta, ovann urasnda burasnda sazlklar artmakta...
Bulank bir kaza merkezidir. Yeniden bir Trk ehri olarak dnlm, her taraftan
ele geen muhacirler yerletirilmeye allm. Bin be yz kadar nfus olduka
mnbit ve sulak bir arazide didinip durmaktadr. Birbirinden be sene farkla gelmi
tabaka muhacir vardr. ldrllar, Ahilkelekliler, Erivanllar. Hemen hepsi
hallerinden ve hkmet memurlarndan ikayeti iki senedenberi orada bulunan
kaymakam asabi, namuskarane i grdn anlatyor. Gelen paray muntazam
olarak datmaktan hesap vereceini sylyor. Halk dkn, feryatl, henz araziler
mal olmam. ayrlklar fena taksim edilmi. ikayet ederler... Malazgirt kadar bitkin
ve fena yer, glkle tasavvur edilebilir. Halbuki burann da yeni ve temiz bir Trk
ehri olarak kurulmas bizim iin pek kiymetli olacaktr...." (10)(H.Koca 433, S.ztrk
Hrriyet 8 Eyll 1992, S.7)
smet Paa, Suriye mandateri olan Franszlarn Krtleri Trkiye kart olarak
kullandklarndan ikayet ediyor. "... Suriyeyi muhafaza edebilmek Fransann
balca kaygsdr... Senelerden beri trl hadiselerden kaan Krt ve Arap reisleri,
hudut zerinde yerlemilerdir. Saldrgan olan tekilat, Krt reisleri ve adamlardr.
Fransz istihbarat zabitleri, her istedikleri anda Krt reislerini eteler halinde
memleketimize saldrtmaya muktedirler. Franszlarn Krtleri kullanma hevesine
mukabil biz de Araplar iyi muamele ile elde tutabiliriz... yi olan Mardin (merkez) ve
Midyat gibi yerlerin Trkle hevesli olmalardr. Buralarda herkesi yeni Trk
soyadlaryla kaynamaya arzulu buldum. Hristiyan Gldaniler (Keldaniler) alkan,
muti ve yerlerinden karlmamaktan baka bir kayg iinde deiller. Burada kuvvetli
ve iyi idare ile beraber unsurlar hkmete yakn ve scak tutmak yoluna gitmeliyiz..."
(11)(Agg. 7 Eyll 1992)
Dikkat edilirse, dnemin babakannda, ayn yredeki, Krt olmayan Hristiyan
ve Mslman halklar Krtlere kar bir denge unsuru grme anlay var. Kukular
daha ok Krtlere kar.
Dou ve Gneydouya zel bir ynetim uygulayan smet Paa, normal adli
sistemi yetersiz bulur ve bu yreler iin "zel bir Adliye Rejimi" dnr. "... Dou
illerinde tatbik edilmek zere, zel bir Adliye rejimi, kanun ile tayin olunacaktr. Byle
bir proje bilhassa Birinci Umumi Mfettile birlikte hazrlanacaktr. Adliye memurlar
zerinde Birinci ve nc Umumi Mfettilerin kati salahiyetleri olacaktr. Umumi
Mfettilerin alelumum sivil devlet memurlar zerindeki sicilleri, asl mahiyeti haiz
olacaktr..." (12)(Agg. 10 Eyll.)
Paay en ok dndren konu, Dersime uygulamak istedii yeni acil, sert
ve zel yntemlerdir. Bir kolordu komutan Dersimi ynetecek ve emekli subaylar
memuriyetleri yklenecekler. dam kararlarnn yargtaya gitmesine gerek
grlmeden, askeri komutann onay yeterli olacaktr. Dersime kar giderek artan bir
sertlik yanlsdr nn. "... Dersim Vilayetini yeni usulde tekil edeceiz. Muvazzaf
bir Kolordu Komutan vali ve niformal muvazzaf zabitler kaza kaymakamlar
olacaktr. Bulunduka mtekait zabitler (emekli subaylar) tali memuriyetlere tayin
olunacaktr... lbaylk (valilik) dairesi bir kolordu karargah gibi fakat maksada elverili
olarak tekil olunacaktr ve asay, yol, maliye, ekonomi, adliye, kltr ve salk
ubeleri olacaktr. dama kadar adli infaz ilbaylkta bitecektir. Adliye usulu basit,
hususi ve kesin olacaktr... lbayln muhakeme etmek zere Dersim haricinden
istedii yerli alakallar veya yataklar, ilbayla gndermeye devlet tekilat
mecburdur..." smet Paa, Krt blgelerine Balkan gmeni ve Karadeniz halk
yerletirmek istiyor. "... Van, Mu ve Erzincan ovalar Krt yaylmasna aktr. Van ve
Erzincandan acele olarak. Mu Ovasna tedricen, bir de Elaz Ovasnda kuvvetli
Trk kitleleri vcuda getirmek zorundayz... Yalnz Erzincan ovas iin, Dersimin
islahndan sonra karar vereceiz.... arkta iskan kayna balca Karadeniz halkdr.
Bu yzden Karadenizden getirdiimiz ilk gmenleri memnun etmeliyiz..."
(13)(H.Koca. 438. Agg. 10 Eyll 1992.S.7)
Paann, Krtlerin okumam m, yoksa okuma yazma bileni mi daha abuk
eritilir? konusunda kukular var. Bu konuda karar veremiyor. kirciklidir. Bu durum
rapora yansyor."...Krtlere okutma yaplp yaplmayaca imdiye kadar bir politika
olarak mtala edilmitir. Bu politikay halk biliyor. Biz bundan hi istifade
edemediimiz halde mahzurunu ekiyoruz. Daha Trk kylerindeki mektepleri
yapamamken ve en nihayet yzde ona varmayan okutmada bir hususi siyasay
halkn diline drmekte hibir fayda yoktur. Sonra, ilk tahsil iin okutmakta
faydamzn daha yksek olduu mtalasndaym. Krtlemi ve kolayca Trkle
dnecek yerleri okutmak, hatta Krtlere Trke reterek Trkle ekmek iin ilk
tahsil ve onun iyi hocas ok messir vastadr. Memur yetitirecek byk
messeseler cenupta (gneyde) yoktur. Orta mektebe girecekler ierisinde
Krtlerden de mracaat eden olursa, onlar da reddetmemeliyiz..." (14)(Agg. 10 Eyll
1922.S.7)
Geni yetkilerle donatlm Umumi Mfettiler Babakan smet Paann
nerilerini uygulamaya koydular ve bunda kusur etmediler. Buna da "Resmi Kltr"
ad verildi. Yaam, zorluklarn da birlikte getiriyordu... smet Paa, bir taraftan sertlik
nerirken, yurt dna kam Krtlerin ve Osmanl mparatorluunun ykl ile
kurulan yeni ulus-devletlerin kart eylemlerini nlemek iin, eski yurttalar olan bu
Krtleri de yurda aryordu. 1928 Af Yasas ile evlerine dnenlerdi bunlar.
Babakan nn raporunda, Trk olmayanlar iin "Dman unsurlar" deyimini
kullanyor.(15)(Agg. 7 Eyll 1992, S.7)
nn, Krtlerin asimile edilmesinde Trk Ocaklarna byk grevler
dtne inanyor. Trk Ocaklar 2. Kurultay 23 Nisan 1925de Ankarada yapld.
eyh Sait syan bastrlmt. 26 Nisan 1925 gn Kurultay delegeleri Hamdullah
Suphi ve Ahmet Aaolu ile birlikte Gazi Mustafa Kemal Paay ve Babakan smet
Paay ayr ayr ziyaret ettiler. Bu ziyarette smet Paa delegelere eyh Sait syan
nedeniyle milliyetilii ne karan bir konuma yapt:
"... Sizi bir Ocakl kalbiyle selamlam olmaktan bilistifade birka sz sylemek
isterim. Bunu gerek dahilde ve gerek harite sylemek iin artk vehim edecek bir
noktai endiemiz yoktur. Milliyet yegane vasta-i iltisakmzdr. Dier anasr Trk
ekseriyeti karsnda haiz-i tesir deildir. Vazifemiz Trk vatan iinde bulunanlar
behemehal Trk yapmaktr. Trklere ve Trkle muhalefet edecek anasr kesip
atacaz. Vatana hizmet edeceklerde arayacamz evsaf hereyden evvel o adamn
Trk ve Trk olmasdr..." (16)(Vakit Gazt. 27 Nisan 1925.No:2632) Bu beyanatta
herey aktr. Tek ama var. O da Trk milliyetili. Ne var ki, her kelimesi "stn
rk" ve "yaylmac" bir milliyetilik kokuyor. Kendisini de Trk Ocakl gryor smet
Paa, eskiden ierde ve darda sylemekten ekindii bir amac artk akca
sylememek iin bir neden yok diyor. "te"ki neden ortadan kaldrlmtr. Bunun da
"Krtler" olduu aktr. Paann ne demek istediini ocuklar bile anlar. Darda da
"nokta-i endie" yok artk. "Trk unsuru" dndakilerin etkileri -tesirleri- sz konusu
deildir. Tek birletirici bamz "milliyetilik"tir. smet Paa, Trk ve Trk
olmayanlar "kesip atacaz" diyerek kanl basklarn geleceinin iaretini veriyor.
nsan o gnn koullarnda "Krt endiesini" ortadan kaldrdna inanan Paann
aklndan neler getiini ok iyi okuyabiliyor.
Konumann eyh Sait syan ile balants aktr. Irk esasna dayanan bir
Trklk ne karlmtr. Nitekim iki gn sonra, 29 Nisan 1925 tarihli Vakit
gazetesinde yazar Mehmet Asm bunu dile getirdi.
"... itiraf etmek lazmdr ki, Trk ve Trklk siyaseti bu defa olduu kadar
hibir zaman vuzuh ve serahatle ifade edilmemitir. Hibir zaman hibir devlet ve
idare adam tarafndan Trklk prensibinin bu kadar kuvvetle ortaya konulmadn
belirten Asm, bu konumann `tarih-i millimizde mhim bir merhale olduunu
belirtmektedir..." (17)(Mehmet Asm, Trklk Siyaseti, Vakit Gazt. 29 Nisan 1925.
Aktaran; Dr. Yusuf Sarnay, Trk Milliyetiliinin Tarihi Geliimi ve Trk
Ocaklar.1912-1913, tken Yay. S.293, Dipnot: 273)
eyh Sait syan sonrasnda, blgedeki temizlik hareketini Miralay Mustafa
Mulal ynetti. Sertlik yanls ve acmasz bir subay olarak tannyordu. smet
Paann beendii ve yaknnda olan Mulal, orgeneral olunca, 1943 ylnda
zalpl 33 Krt kkenli yurtta kuruna dizdirdi. Buna engel olmak isteyen Birinci
Mfettii Umumi Avni Doana Mulal, "Yukardan emir aldm" diyerek dnemin
Cumhurbakan smet Paay adres gsterdi. 1950de iktidar kaybeden smet Paa,
daha sonra yarglanan Mulaly kurtarmada, tm abalarna karn baarl olamad.
Trk Ocaklarnn alma yntemlerini ve sloganlarn faist talyadakilerle
benzerlik kuranlar, bunu tartma konusu yapamad. smet Paa daha miralay iken
1917 ylnda 2320 nolu ye olarak Trk Ocana yazld. (18)(Sarnay Y. Age. S.134,
Dipnot:61)
Esasnda Trk Ocaklarnn 1912 tarihli nizamnamesinin 2. Maddesinde
"ama" belirtilirken, "Trk rk"nn kemali akca dile getirilmitir.
"Cemiyetin maksad, akvam- slamiyenin bir rkn- mhimi olan Trklerin
milli terbiye ve ilmi, itimai, iktisadi seviyelerinin terakki ve ilasyla Trk rk ve dilinin
kemaline almaktr." (19)(Sarnay Y. Age. S.137)
smet Paann amac homojen bir Trk toplumunun yaratlmasdr. Anlarnda
daha lml bir ekilde yazdrdysa da Douya Karadeniz halkndan insanlar getirip
yerletirdiini ve Krtlk iddiasnda bulunan Cemil Paazadelerin aslnda Trk
olduklarn syler. Yllar sonra yine kafasndaki ekillenme "soy" sorunu olmal.
"... O zaman, galiba 1935-36 senelerinde olacak, Birinci Umumi Mfettilik
Mu cvarna, Van ve Diyarbakr blgelerine muhacir getirdik, yerletirdik..."
(20)(nn smet. Hatralar. Bilgi Yay. Cilt 2, S.270)
"... Vaktiyle Trkiyeden Suriyeye iltica etmi olan eski siyasi cereyanlarn
balar, mesela Cemil Paazadeler gibi bir takm kimseler, Cumhuriyetin ilk
zamanlarnda her vesileden istifade etmeye kalkmlardr. Bunlar Milli Mcadelenin
zaferi ile beraber Suriyeye gemilerdi. Aslnda Trk aileleri olan bunlar, feodal bir
sistemden gelmiler, kylerinde bulunan halkn hakimiyetini devlet nezdinde siyasi
ekilde deerlendirmeye almlard..." (21)( nn .Age. S.271)
evket Sreyya Aydemir, smet Paay anlatt "kinci Adam"n 1. Cildinde,
Paann yeniden babakanla getiriliini ve isyan bastrdn dile getirirken,
durumu deerlendirir. smet Paann bu greve getirilii biraz da u cmlelerde
gizlidir: "... stiklal Sava srasnda isyanlarn olmay, Dou Anadolunun
Ermenilere verildii, yahut verilecei endiesinden geliyordu. Eer Ermeniler gelirse,
geri toptan imha edilirdi. Ama Krtlere de sorulacak hesaplar vard ve aalarla
eyhler, bunu gayet iyi biliyorlard..." (22)(Aydemir .S. kinci Adam, 1. Cilt. Remzi
Kitabevi. S.299)
.S.Aydemir de eyh Sait syanndan sonra, "temel islahata, bir sosyal yap
deiikliine" gidilmemesini, "yalnz askeri mdaheleye ve idari islahata
saplanma"sn eletirir. (23)(Aydemir .S- Age. S. 311)
smet Paann ulus ve rka ilikin grlerini anlamaa altm ve bu
nedenle bylesi eserleri yeniden okuduumda kendi kendime soruyorum: Acaba o
gnn koullar m Paay byle davranmaya itti, yoksa Onun dnce yaps m
byleydi?
rnein, kk toprak mlkiyetinin egemen olduu yerlerde aa ve beyler
yoktu. Ama devlet bu kez says snrl aa, bey ve eyh yerine "Krt kkenli
vatanda"la uramak zorunda kalmayacak myd? smet Paa ve dnemin
yneticileri bu konuda ne dnyorlard? Bilinmiyor. Paa, bu Krtlere arka kacak
yapda myd? Yoksa bu Krt aa, bey ve eyhlerini Bat illerine srmek mi
gerekiyordu? Bunlara okumu Krtler de eklenecekti. smet Paa ve hkmetlerinin
ikinci yolu semeleri bir devlet politikas haline getirildi. Bu eylemde Paann
dnce yaps nemli bir rol oynad. Durup dururken, Fethi Okyarn yerine bavekil
yaplmad. Hep askeri ve idari mdaheleler mi dnyordu?
smet Paann siyasi yaamnda sk sk dile getirdii 1924 Anayasasnn
yannda, neden 1921 Anayasasndan sz etmedi? Bir rastlant olamaz diye
dnyorum. Daha liberal ve demokratik olan 1921 Anayasas vilayetlere "ksmi bir
muhtariyet" tanyordu, oysa 1924 Anayasas daha otoriter ve merkezci bir yapnn
temellerini atyordu. Kat milliyeti ve rk diyebileceimiz brokratlar 1921
Anayasasn grmezden geldiler ve anlmasn bile istemediler.
smet Paann bu dncelerinde nce Faist Musolini, ardndan Nazist Hitler
ynetimlerinin etkileri oldu mu? Stalinin otoriter ynetimi rnek alnd m? Tm bu
faktrler ciddi bir almann konusu olabilir.
Bana ilgin gelen bir konu daha var. nnnn okuduu eserleri ve
sylemlerini aratrdmzda, Ziya Gkalp ve Abdullah Cevdetin isimleri ok
gemez. Oysa biri Trkln, dieri Batcln ve aydnlanmacln babas
saylabilecek iki Krt. Herkes etkilenmi. Mustafa Kemal Paa da, ama, nn o denli
deil. Rastlant m acaba?
smet Paa, Krt feodalitesine kar olurken, bu arada Krtlere de mi karyd?
Neden kkenleri ayn olan bu insanlar birlikte ve ayrmsz grd? Feodal unsurlar
karya alrken, Krtlerin ounluunu ayn kefeye koyma, kolayna m geldi? zlenen
bu yolun seiminde Trk milliyetiliinin rk yannn etkisi var myd? yle ya,
topyekn asimilasyon yerine neden sosyal reform ve zmler dnlmedi?
Koullar m uygun deildi, yoksa dnceler mi?
Krtlerle ilgili uygulamalar dnnnce, smet Paann dnce ve ruh
yapsnn byk bir etken olduunu hesaba katmak kanlmaz oluyor. Irkl da
ieren bu milliyetilik Ona "Varlk Vergisi"ni uygulatmad m? 12 Aralk 1942 tarihinde
karld yasa. smet Paa Cumhurbakanyd. Tek Partinin Tek ve Milli efinin
onay ve dncesi alnmadan bylesi ad, rk ve oven bir yasa karlabilir
miydi? lkemiz bugn de Varlk Vergisi aybn yayor. Ayn dnceleri paylaan
smet Paa ve Babakan kr Saracolu bu yasann ba mimarlardr. Suu
Saracoluna ykleyenler, ne yapsalar da Paay aklayamazlar.
"Trk Kltr" dergisi milliyetilii incelerken Haziran 1964 tarihli 20. saysnda
smet Paann bir cmlesini altbalk olarak kullanm.
"... Bu memleket Trkiyedir. Burada yaayanlar Trktrler, Trk
vatanperverlii ve milliyetilii bu memleketin idaresinde, mukadderatna messir ve
hakimdir..." (24)(Agd. S.1) Kabul etmek gerekir, bu ifade tarz 1925teki
sylemlerinden ierik ve anlam olarak deil, ama, syleyi biimiyle daha
yumuatlmtr diyebiliriz.
Deiik zamanlardaki ifadelerine baknca, smet Paann Osmanl Devletinin
son dnem yapsna ait nitelikleri, Cumhuriyetin geliim yllarnda srdrmek istedii
grlr. Doan Avcolunun belirttii gibi, fetihi Osmanl Devleti bu anlaya
devamllk kazandrmas iin gl orduya ve onun doal sonucu olarak "merkezci"
ve "otoriter" ynetime gereksinim vard. Bu ikisini de smet Paann uslubunda
grmekteyiz. Hereyi "asker"le ve "merkez"den halletmek. zellikle de Dou ve
Gneydou politikasnda.
Mustafa Mulal olay Mecliste grlrken, ankr Milletvekili Kenan
man sz alr:
"... Muhterem arkadalar, bendeniz, ahidi bulunduum bir vaka dolaysyla
huzurunuzu igal etmi bulunuyorum. Mulalnn muhakemesinin cereyan srasnda
fakltede asistanlk yapyordum, kendilerini erketen tandm iin grmeye
gittim. Kendisinden bu mesele hakknda izahat rica ettim. Anlatlar gerekten vazh
deildi, fakat anlatlarna gre, kan mana, yukardan emir ald eklinde idi.
Mustafa Mulal dedi ki, ben nihayet bir ordu kumandanym. Hudutda vukua
gelen bir kaaklk hadisesinde neden dolay adamlar ldreyim?
Mustafa Mulal, bu hadisede seni greyim, diye emir veren, ii yaptran zata
iki defa mektup yazdm, mdafaa iin tevessl edin diye, cevap vermedi dedi. Bunun
kim olduunu renmek istedim, anladma gre bana nn olduu manasn
verdi` ve yle anladm ki, dorudan doruya Reisicumhur olarak nn, bunlarn
imhas iin emir vermitir. Tahir Taer arkadamz, burada konuurken Mustafa
Mulalnn, Vali ve Emniyet Amirinin yannda efendim, bunlar harcayverin, dediini
syledi..." (25)(TBMM ZC. Devre 10, 2 Cilt, 13/1. TBMM Matbaas, Ankara 1956,
S.383-398. Aktaran Beiki . Orgeneral Mulal Olay. Otuz Kurun. Belge Yay.
1991. S.28)
17 Austos 1956 tarihli Vatan gazetesinde yer ald: "nn, Hesap Vermeye
Muktedirim Dedi... CHP Genel Bakan bu vahim hadise CHP iktidar zamannda
mahkemeye verilerek neticeye balanmtr. Mesele 1950den beri tekrar tekrar tetkik
edilmi ve tahkikat mevzuu bulunamamtr." dedi. Anmsataym, 1950de Demokrat
Parti iktidara geldi ve Vann zalp ilesinde 33 vatandan yarglanmadan
ldrlmesi iin emir veren Orgeneral Mustafa Mulal Olayn yeniden Meclise
getirdi. Yukardaki beyanattan da anlalaca gibi, nn, "zaman am" ve "1951
yl Af Kanunu" nedeniyle yaplacak bir ilem olmad grndedir. Ancak, Adliye
Vekili Cemil Bengnn 21 Austos 1956 tarihli Yeni stanbul gazetesindeki kar
beyanat yledir: "... nnnn kendisini Mrr- Zaman ve Af Siperlerine
Gizlenerek Mdafaaya almamas Lazm Gelir. Bakalm, Bu Siperler Mdafaasn
Temine Kafi Gelecek mi?..."
lgintir, TBMMnin kurduu "Tahkikat Komisyonu"nun uzun raporunda yle
bir blm var: "... Nitekim zalp olayndan sonra Erzuruma gelen Reisicumhur smet
nnnn herkesin huzurunda, Mulal Dounun kraldr, ben Onun burada
bulunmas sayesinde rahat uyuyorum` diyerek Mulalnn arkasn okam
olmasnn bir anlam vardr..." Yine raporda, Mulalnn kzlar ve avukatnn smet
Paann olaydaki rolunu dile getirdikleri yer alyor. Tahkikat raporunda smet Paay
ilgilendiren iki blm daha:
"...F- Mulalnn avukat Hamit evket nceye u szleri syledii sabittir:
Ordu iinden seni setim. Doudaki ekiyal nle. Senin gibi demir bir adam oraya
giderse o havaliye salah gelir, ne yaparsan yap, ben varm arkanda.` Hamit evket
ncenin ifadesine gre bu szler o zamann Milli efi tarafndan Mulalya ekilmi
vatanperverane bir nutuktan baka bir ey deildir.
G- Mulalnn kzlarnn babamza bu ii yaptranlar meydana ksnlar` diye
israr etmelerinin bir anlam olmas gerekir.
H- Mulal, bana bu ii yaptrana iki kere yazdm. Cevap bile vermedi` diye bir
ifadede bulunmutur.
Gerekten, Mulalnn Reisicumhur smet nnye 19.2.1949 tarihli bir
mektubu ile 26.9.1949 tarihli bir tel yazs dosyalarmzda bulunmaktadr..."
smet Paaya yakn olan kr Saracolu, babakan olduu 1942 ylnda
yle diyor: "... Biz Trkz, Trkyz ve daima Trk kalacaz. Bizim iin Trklk
bir kan meselesi, bir o kadar da vicdan ve kltr meselesidir..." (26)(Berberolu Enis.
nce tekiler. S.10) Trkl "kan" meselesi yapan Babakan, Cumhurbakan
smet Paann dnce yapsn hesaba katmadan bunlar syleyebilir miydi? Hem
de Tek Parti ve Milli efin her ynyle egemen olduu gnlerde. Saracolunun
szleriyle smet Paay sorgulamak doru deil, ama, aralarnda bir eilim
beraberliini de grmemek saflk olur.
1932 Nisannda Babakan smet Paa Sovyetler Birliini ziyaret etti.
Sovyetler Birliinin parti diktatoryas deiik halkar bask altna alrken, kartlarn
"milliyetilk"le sulad. Stalinin sk kulland bir sulamayd milliyetilik. Ekonomik
gelime ve gvenlik sorunlar bu otoriter ynetimle salanyordu. smet Paa bu
konumdan etkilenmiti. Moskova gezisinin ardndan bu konuda uyum salad
Recep Pekerle bir parti diktatoryas kurdular. Atatrke gvenip ynetimlerini
srdrrken "Trk" rkndan olmayan gruplara bask uyguland. Doan Avcolu bunu
deiik bir ekilde de olsa dile getirdi. (27)(Avcolu D. Milli Kurtulu Tarihi 1838-
1995. S.680-81) smet Paa Sovyetlerin kltrel gelimelerinden ok etkilenmiti.
Lozan Bar Grmelerinde Krtlerin konumu yeniden smet Paann
huzuruna gelir. 23 Ocak 1923 gnk toplantda Lord Curson, TBMMdeki Krtlerin
yaadklar illerin milletvekillerinin konumunu sorar. "... Halk oyuyla seilmi tek bir
milletvekili var mdr? Btn bu insanlarn dorudan doruya atanm olduklar ve
bunlar arasnda bir takmnn dil bilmedikleri iin Meclisin almalarna katlmadklar
herkese bilinmektedir..." smet Paa Cursonu yantlarken bu milletvekillerinin
kkenlerini sz konusu bile etmedi. O gnn koullarna uygun, her anlama
ekilebilen cmleler kulland: "... TBMM Trk halknn gerek ve serbeste seilmi
temsilcilerinden meydana gelmektedir..." (28)(Tunay M. Trkiyede Tek Parti
Ynetiminin Kurulmas1923-1931` S.40, Alntland yer Meray S.L. Lozan Bar
Konferans. S.369)
smet Paa, eyh Sait syannn dinsel kar devrim olduuna inanrken, Reit
Galip ise harekete milli bir bakaldr gzyle bakyordu. Reit Galip Bey, CHFnda
smet Paay eletirerek bunu dile getirdi. (29)(Asm Ustan aktaran Tunay M. Age.
S.129)
eyh Sait syanndan sonra, smet Paann Babakan olduu dnemde, smet
Paa ve hkmetinin tutumundan cesaretle, o dorultuda kitap ve yazlar yaynland.
Gnmzde yadrganan bu yaynlar imdi kimse tartmaya deer bulmuyor. Herey
kat bir milliyetilie, Trkle endekslendi. rnein: Kasm Tevfik Kumandanolu
1 ve 8 Kasm 1928de "Gen Dnceler" dergisinde "Hazret-i Muhammede Ak
Mektup" balkl yazy yazd. slamiyetin yerine "milliyetilik" ikame edilmek isteniyor.
15 Austos 1929 tarihinde "Uyan" degisinde Refik Ahmet, "Allah da Sultanla
birlikte tahtndan indirdik. Bizim mabetlerimiz fabrikalardr..." balkl makaleyi yazd.
Cumhurbakanl Ktphanesinde 1V+247 sayfalk bir alma var. Ad, "Din yok,
milliyetilik var." Yazar, IV. V. ve VI. dnemlerde Samsun Milletvekili olan Em.
Kurmay Subay Rueni Barkurdur.(30)( Tunay M. Age. S.230) Din dahil tm
kurumlar milliyetilie ve bununla da rkla varan Trkle uyumlayan bir
anlay yaand. Bu dnem Babakan smet Paann en gl olduu yllardr.
Atatrkn yakn arkada smet Paa, dneme damgasn vuran anlayn
koordinatr ve yrtcsdr. Herey bu karakterdeki milliyetilii, Trkl
glendirmek iindir.
2 Mart 1923 gn TBMM. toplantsn General Ali Fuat Cebesoy
ynetmektedir. Rauf Orbay Babakan ve smet Paa da Dileri Bakan olarak
Lozan Bar Grmelerinde temsilcidir. Lozann gndeminde karmak ve youn
sorunlar var. zellikle de Musul Sorunu. smet Paann Musulu savunamad
kans var. Bu nedenle ok sktrlyor. Rauf Orbay da glk ekiyor. Meclisteki
uzun grmeler hareretlidir. Diyarbakr Milletvekili Zlfi Bey (Tigrel) Lozan
Grmelerinde danmandr -mavir-. Musul konusundaki grmelerden sonra
yurda dner. Bazlarna gre istifa etmi ve ardndan sorun olmasn diye istifasn geri
alm. Meclisteki konumasnda Zlfi Bey, Musul grmelerinde "skld"n ve
"hasta"landn syler. Ancak Trabzon Milletvekili Ali kr Beyin -daha sonra
Topal Osman tarafndan ldrld- sorularna yant vermek zorunda kalr:
"...- Ali kr Bey (Trabzon)- Yani Musul iin taraftar deildiniz deil mi?
Zlfi Bey (Diyarbekir)- Evet ben deildim. (Bravo sedalar) Paa Hazretlerinin
vicdanlarna havale ediyorum. yle deil mi Paa Hazretleri? Ben istememki Musul
kalsn, sona kalan dona kalr. Memleketimizin nsf gitmi. Biz buraya gelmeyip de o
mesuliyet Hkmetin zerinde kalsayd, byle bir ey olmazd. nk Meclisi Ali
mdahele ettiinden dolay byle birey olmazd..." (31)(TBMM Gizli Celse Zabtlar.
C.4. Trkiye Bankas Yay. S.90)
Bu konuyu aktarmamn nedeni: Siyasi tartmalarda sz konusu olan; o
dnemde M.Kemal ve smet Paa bata olmak zere gnn Hkmetinin, nfusunun
byk ounluu Krt olan Musul Vilayetinin elde edilmesiyle sorunlarn artaca,
Krt sorununun daha da kapsaml olaca endiesiyle gereken abann
gsterilmedii, ngilizlerle sava olasl ne karlarak geitirildii eklindedir. Bu
davran, dolayl da olsa, smet Paann milliyetilik anlayn bir lde yanstyor.
smet Paann Babakan olduu 1936 ylnda CHPnin Beyazit(Ar), Van,
Bitlis, Mu, Hakkari, Siirt, Mardin, Diyarbekir, Urfa, Elaz, Tunceli ve Bingl illerinde
rgt yoktu. Btn bu illerin Dou ve Gneydou Anadoluda ve Krtlerin
younluklu yaad iller olmas ilgintir. (32)(Koak Cemal. Trkiyede Milli ef
Dnemi 1938-1945` letiim Yay. C.1 S.157-58)
Cumhuriyetin ilk yllarnda "Krt isyanlar" dediimiz bakaldrlarn olduu bu
yrelerde devletin tek partisi olan CHPnin rgt kurmamasnn bir anlam olmal.
Babakan ve Parti yrtcs smet Paa bu durumu onaylyor. Bu yalnz smet
Paann deil, Cumhurbakan Mustafa Kemal ve dnemin st dzey yneticilerinin
sorunudur. Cemil Koak da bunun "zel bir politika" olduu sonucuna varyor. Yerel
yneticilerden kuku sz konusu olmal.
Alman rklnn gelitii Nazi dneminde smet Paa Hitlere deiik
zamanlarda yaknlk duyduunu iletti.
Almanyann Ankara Bykelisi Von Papen, 22 Aralk 1941 tarihli raporunda,
nnnn Almanyann askeri baarlarna sevindiini yazd. Trk halknn bu zafer
gnlerinde deil, kt gnlerinde de Hitlerin yannda olduunu iletti. (33)(Koak C.
Age.S.612)
22 Haziran 1941 gn Almanya Sovyetler Birliine saldrd. Cumhurbakan
smet Paa, Babakan kr Saracolu ve Genel Kurmay Bakan Fevzi akmak,
ylesine sevindiler ki, neredeyse sarlp peceklerdi. Faik Ahmet Barutu
anlarnda, saldrnn ertesi gnnde, Meclisin durumunu, ok canl anlatr: "...
Genel Kurmay Bakan Mareal Fevzi akmak, glerek, sava bir haftada bitmezse
ok ayp olacak` diyordu..." (34)(Barutu F.A. Age. S.206-211)
Alman saldrsndan bir gn sonra, Cumhuriyet gazetesi, "...Atatrk Anlayan
Tek ef" balkl yazda, bunun da Hitler olduunu yazyordu. (35)(Cumhuriyet Gzt.
22.6.1941) Basn da Milli efin grlerini biliyordu. Irk anlay gerekeni yapt ve 4
Mays 1942de Anadolu Ajans, 26 Yahudi kkenli grevlinin iine son verdi.
(36)(Koak C. Age.S.650)
smet Paann evresindeki Turanclarn says giderek artt. Turanclarn
devletin baz kademelerinde kadrolatklar ve Batl Demokrasi Cephesinin sava
kazanaca belli olunca, Mays 1944 tarihinde duruma mdahele edildi.
29 Mays 1939 CHP Kurultaynda yine Krtlerin younlukta olduklar Ar,
Bingl, Diyarbakr, Hakkari, Mardin, Siirt, Tunceli ve Van illerinden delege yoktur.
Parti rgt olmayan illerdir bunlar. Tek efin dneminde, Devletin Partisi iinde bile
rgtlenmeye tahamml edilmiyor. Bu yllarda da gelenek bozulmam. Eskiden
rgtlenmesine olanak tannmayan Elaz ve Mu bu kez rgte sahipler. Esat z,
Tek Parti Ynetimi ve Siyasal Katlm` adl eserinde, bu konuya deinirken, merkezci
anlayn yerel istem ve yneticileri kontrol altna almaa zen gsterdii vurgulanr.
(37)(z E. Age.S.186-88)
smet Paann Partisi 1943 seimlerinde bile Ar, Bingl, Bitlis, Erzincan,
Mardin, Siirt, Tunceli, Urfa ve Van illerinde milletvekili seimi iin yoklama yapmad.
Buna Orta Anadoludaki birka kk ili de eklemek gerekir.
Varlk Vergisi daha kabul edilmeden nce, Maliye Bakanlndan gnderilen
bir talimatla, vergi ykmllerinden Mslman olanlar iin (M) ve gayri Mslimler iin
de (G) harfleriyle iaretlenen gruplar ayrm yaplmas istenmiti.
imdi drste eletirirsek, bu uygulamadan smet Paann haberi yok
muydu? Bu ayrm dnenler, Paann bunu onayladn bilmiyorlar myd? Bu,
rk milliyeti bir davran deil mi? (G) grubundan olanlar ekmee muhta klnrken,
(M) grubundakilerden vergi ya hi alnmad ya da ok az bir lde alnd. Trk
olmayan (G) grubundan insanlar istenen vergiyi deyemeyince Akalede alma
kamplarna gnderildiler. Yeni kuaklar bunu bilmez. Mslman olan eski Yahudiler
de var Trkiyede. Bunlar da eklendi ve Dnmeler grubu (D) olutu. Bunlarn vergileri
de Hristiyan ve Yahudilerden az, ama, Mslmanlarn (M) iki kat olacakt. (38)(kte
Faik. Varlk Vergisi Facias. S.59-85)
Bu bilgileri, yasay uygulayan dnemin stanbul Defterdar Diyarbakrl Faik
kenin yazd kitaptan alyoruz. Ticaret yapan yabanc uyruklular da Ecnebi (E)
grubundand. Ne var ki, bunlar kendi vatandamz gayri Mslimlere oranla daha
korumal konumdayd. Gayri Mslim demek, uygulamada "gayri Trk"n dier
ifadesiydi.
Eski stanbul Defterdar Faik kenin kitab ok ilgin rneklerle doludur.
Herbiri bir facia... alma yerinde, Akalede 29 kii ld. Trk, milliyeti basn
Varlk Vergisini destekledi. Babakan ve basnn bir blm yasay, "Devrim
Kanunu" diye vd.
Nadir Nadi, anlarnda uygulamann asl amacn yle anlatr:
"...Oysa kulaktan kulaa fsldanan, hatta yksek sesle anlatlan zel
gerekeye gre, bu kanun, piyasay, aznlk unsurlarnn egemenliinden kurtarp,
Trklere amak gibi, (....) bir ikinci ama daha tayordu..."
Evet Cumhurbakan smet nn ve Babakan kr Saracolu byle
dndler. Ne var ki, onlarn bu gnahna Meclis ve milliyeti dalga yanda herkes
ortakt. Irk Alman Nazizmine dost ve hayran olan rk, Turanc Trk milliyetilii
byle istiyordu. Buna, Alman rklnn yansmasndan g alan Trk rkl da
diyebiliriz.
Demokrat Parti, 7 Ocak 1946da kuruldu. Celal Bayar, kurulu ncesinde,
parti program almalarndan kan tasla, dnemin Cumhurbakan smet
nnye gtrd. Gerei yoktu, ama, nasl olsa kurulu dilekesinden ve
programdan haberi olacakt. Bayar bunu, tek partili yaamdan ok partililie geite
bir iyi niyet tavr olarak yapt.
nn, Krtlerin younluklu olduu illerde rgtlenmelerinden yana deildi. Krtler
adna merkezden siyaset yaplmas daha uygun olurdu. Gzlerinin almas ve politik
partilerde rgtlenmeleri, tek parti ynetimi dneminde yaplan otoriter ve demokrasi
d uygulamalar sorgulamalar gelecekti ardndan. smet Paann damad Metin
Toker yazyor:
"... nn, bir grmelerinde Bayara bir teklifte bulunur. Derki:
Hudut blgelerimizde ve douda parti tekilatlar kurmayalm. Siz kurmaynz,
biz de bizimkileri lavedelim. Oralar halk vurukan, ateli kimselerdir. Particiliin milli
birlii bozmasndan endie ederim...`
pheli Bayar derhal pirelenmitir. Kendi kendine dnmtr. CHP
devlettir. Oradaki tekilatn lavetse de varln muhafaza edecektir. Halbuki biz,
mehul kalacaz. Onun iin, bu teklifi kabul etmemeliyim.`
Nitekim, dounun zaten zel kanunlarla ynetildiiini sylemi, doululara bu
yeni hayat tarzna da baka snf vatanda` muamelesi yaplmasnn doru
olmayacan, bunun onlar zeceini belirtmi, fakat oralarda partililerin dikkatli
davranabileceklerini hatrlatmtr.
nn, Peki` demitir..." (39)(Toker M. Demokrasimizin smet Paal Yllar.
1944-1973. Tek Partiden ok Partiye 1944-1950. Bilgi Yay. S.103)
Bu anlayta iyi niyet var m? Irklk ve rk milliyetilik deil mi bu? Damat
Metin Tokerin deyimiyle; "...Memleket byle gnler yaad iin Milli efin mahzurlu
sayd her ey Trkiyede yasaktr..."
Kurtulu Sava nderlerinden Rauf Orbay da anlarnda eyh Sait syan
dnemini anlatrken, "Fethi Bey iddet yanls deilim" dedii iin drlp yerine
smet Paann getirdildiine iaret eder.
eyh Sait syan dneminde kapatlan Terakkiperver Cumhuriyet Frkas
kurucular Kurtulu Savann nde gelenleridir. Lozan Bar Grmelerinde
Babakan olan Rauf Beyle, Lozanda Trkiyeyi temsil eden Dileri Bakan smet
Paa arasnda gergin gnler yaand. O da Terakkiperver Cumhuriyet Frkas
kurucularndand ve Mustafa Kemalin yakn arkada olarak byk bir karizmaya
sahipti. smet Paa Lozan Bar Andlamasn imzalayp yurda dndnde, Rauf
Bey Babakanlktan istifa etmiti. Ardndan Fethi Beyin Babakanl ve eyh Sait
syan gnlerinde artk smet Paa Babakandr. Rauf Bey, anlarnda, nne ve
gemiine baklmayarak polisce nasl izlendiini, sorguya ekildiini ve Krtlkle
ilikilendirildiini anlatr:
"... Ertesi gn ben Polis Mdrlne celbolunuyorum ve siyasi ksm erkan
tarafndan isticvaba balanyorum..." Krtlkle ilikisi de sorulur:
"... Krtlkle alakam; validem cihetiyledir. Validem, Krt Bedirhan Paann
kzdr. Fakat btn hayatmda, hibir Krtlk siyasi cereyanna katlmadm, Krtlk
davas gden cemiyetlere girmi de deilim. nk ben, mrm boyunca zabitlikle
yaadm. Bu vatanda yaayan btn rklarn, bir bayrak altnda mttehit sarslmaz
birliinin hizmetkarym. Bu camiadan bir ksm lehine, dier ksm aleyhine his, fikir
beslemek katiyen doru olamaz kanaatim salamdr..." (40)(Orbay R. Age.S.190)
Yahudi kkenli Avukat Moiz Kohen (1883-1961), Munis Tekin Alp ismini ald.
Trkle katklarda bulundu ve Tekinalp imzasn kulland. Bata Yahudiler olmak
zere Trk olmayan tm unsurlarn gnllce Trkl kabullenmelerini ve asimile
olmalarn nerdi. Yadrgand ama, Trklerce de rnek gsterildi. ve dnce
adamyd. Dncelerini aklarken, etnik Trk olmayanlarn Trklemelerini
savunmada, smet Paadan alntlar yapt. Doaldr, Mustafa Kemal Paadan da...
Her vatandan Trklemeyi kabul etmesini gerekli grd. Gemilerini unutup Trk
kltr ile uyum salamalydlar. smet Paadan ayrld nokta; Trkletirmek iin
iddet ve bask yerine uygun ortam yaratlmas grnde olmasyd. Uyuma giden
yol buydu... (41)(Jacob M.Landau. Tekinalp. Bir Trk Yurtseveri.1883-1961` letiim
Yay. S.47)
Oysa smet Paa iddet ve askeri yollar denemiti. Tekinalp ise, "etnik ayrm
yapmadan hazmetmeyi" savundu. Ne var ki, ibadetten, okuldan isimlere kadar herey
Trke olmalyd. Ayrlklardan biri de; smet Paa, iin iine daha ok rk ve soy
faktrlerini koyarken, Trk Yahudi Moiz Kohen (Tekinalp) kltrel geleri ne
karyordu. Bu nedenle smet Paa, erime yetenei gstermeyenleri iddete,
baskya ve bu yolla yok etmee eilimliydi.
Trkletirmenin bir lde yoluna girdii yllardaki nutuklarndan birinde, smet
Paa; "...Trk olmak iin Trk olmay istemek ve Trk olmay sevmek kafidir...."der.
(42)(Jacob M.L. Age. S.336)
Kurtulutan sonra ve Cumhuriyet dneminde, M.Kemal Paa ve smet
Paann en nde olduu yllarda birlikte ve Atatrkn lmnden sonra nnnn
yalnz bana etkin olduu ynetimlerde, Trk olmayan "unsur"lara iddet, bask ve
asimilasyon uygulandnda bu eylemlerden birinci derecede sorumlu olanlar hep
nemli mevkilerde tutuldular.
- Airetlerin iskan ve grlmelerle sorumlu olan kr Kaya, Adliye ve
ileri Bakanlklar dahil byk sorumluluk tayan makamlarda bulundu. smet
Paann sempatisini tamasa da hep bu grevlerde tutuldu. Ermeni krmlarndan
sorumlu tutularak Malta Adasna srld ve oradan kamay baard. Kurtulu
sonras ve Cumhuriyet dneminin nemli kiilerinden biri oldu.
- Mustafa Abdlhalik Renda, Ermeni grlmesinde Bitlis ve sonra Halep
Valisi oldu. Ermenilere kt davrandna ilikin ok kant ve tank olduu iddiasiyle
Maltaya srld. Dnte Maliye, Milli Eitim, Milli Savunma Bakan ve ardndan
Meclis Bakan oldu.
- Daha ikinci derecede birok Vali ve Kaymakam bu grevleri srdrd.
- lk Dileri Bakanlarndan Kastamonu Milletvekili Yusuf Kemal Tengirek de
Ermeni ve Rumlara kartl ile tannr.
- Tevfik Rt Aras, uzun yllar Trkiyenin Dileri Bakanln yapt. smet
Paa ile yldzlar bark olmasa da bu nemli grevi korudu. Ermeni cesetlerini
gizlice yok ettii iin suland. Bu nedenle bir ara tutukland.
- smail Canpolat, Emniyet Mdr ve ileri Bakan idi. 1926 zmir
Suikastinde idam edildi.
- Diyarbakr Milletvekili Pirinizade Fevzi Bey, Ermeni krm nedeniyle
Maltaya srld, dnte Nafia Bakan oldu.
- Antep Milletvekili Ali Cenani de yle.
- Karadeniz yresinde Rum ve Ermenilere iddet uygulayan ve 1921 Kogiri
Bakaldrsnda, Krt kylerini yerle bir eden Giresunlu Topal Osman, subaylkla hi
ilikisi olmayan bir eteba iken, ankayada Muhafz Alaynn bana getirildi,
sonra Trabzon Milletvekili Ali kry ldrp gizlice gmd ve vurularak yakaland.
Bylesi kiilerin listesini uzatmak olanakl. Sz konusu anlay sergilemek iin
bu kadar yeterli. Elbette bunlarn sorumlusu smet Paadr denemez, ancak, bu
dnemin ba sorumlusu olan birka kiiden biridir.
smet Paann Lozan Bar Grmelerinde, Ermeni sorununa ilikin
konumas daha net ve nemlidir.
"... Trk Hkmeti ve Milleti, istisnasz ve daima ancak sabr tkendikten sonra
cezalandrma tedbirlerine ve aynen karlk vermeye mecbur kalm olduundan,
Ermeni unsurunun Trkiye mparatorluunda urad btn felaketlerin sorumluluu
tamamen Ermeni unsurunun kendisine aittir..." "Cezalandrma tedbiri"ni anlatrken,
Ermenilerin "bamsz devlet kurma" arzular ve "tahrikler yaplmas"n konu alan
uzun konuma Seha L.Merayn eserinde yer alr. (43)(Meray S.L. Lozan Bar
Konferans. C.1. S.188-200)
Kurtulu Sava baarsndan ve barn imzalanmasndan sonra smet Paa
byle bir psikoloji iindedir.
Gen Trkiyenin kurucular ve zellikle de daha sonraki yaamn
incelediimiz smet Paa, Dou ve Gneydoudaki Krt hareketlerini anlamakta
glk ektiler. Tarihsel perspektifi ne karan sosyolog ve politikacdan ok, bir
"asker" gz ile olaylara baktlar. smet Paa, son yllarnda bir lde deimiti.
Ermenileri d kaynakl tahrikler sonunda kargaa karan insanlar olarak
grd. Krtler de feodal eyh, bey ve aalarn gdmndeki "sr"lerdi. Oysa 1850-
1870 yllarndanberi nce Balkanlarda ve gecikerek, mparatorluun dou
blgelerindeki "muhalefet"in nedenini iyi anlamak gerekiyordu. En ge reaksiyon
gsteren Krtlerin muhalefetinde de, 19.Yzyl balar ile 19. Yy. sonu ve 20 Yy.
balarndakiler farkllklar gsterir. Farkllklar ttihat subaylar anlayamazd, onlar
sadece "zor" ve "iddet"i biliyorlard. smet Paay bu erevenin dnda tutmak iin
bir neden yoktu. stelik ortam uygun bulduu dnemlerde bu nitelik ok belirleyici
oluyordu. Oysa 1856 Osmanl Arazi Kararnamesi ve 1864 Vilayetler Kanunu ile eraf
da glenerek feodal yapnn bnyesine tanp yeni bir stat yaratmt. smet Paa
bunu grmedi ve "silah"la bu yapya ekil vermek istedi. Doaldr, yap ada
deildi, ancak sosyal ve daha modern nlemlerle yap deiiklii gerekiyordu. Bunlar
grememe ayr bir konu, ama, rk Trk anlaylar, yneticileri bunlar
dnmekten de alkoyuyordu. Ama, hereye ramen zorla asimile ederek homojen
bir Trk ulusu yaratmakt. Skk dnemlerde yumuama ve lml ksa bir evreden
sonra, dzle knca tekrar bask ve iddet yanll yaanyordu. smet Paann
yaamndaki dnce deiimi srecinde bunu algladm. Doaldr, tartmal bir
konu.
Stefanos Yerasimosun deyimiyle, "Avrupann simsar olmaya" alan
Hristiyan Osmanllardaki deiimin Krtleri etkilememesi dnlemezdi. Deiimler
hep bu sreci izledi. 1877-1878 Osmanl-Rusya Savana (93 Harbi) gelindiinde
durum buydu. Ermeni milli burjuvazisi geliirken, gebe ve yar gebe Krtlerle
yerleik durumdaki Ermenilerin salksz ilikilerinde, devlet hep Krtlerin koruyucusu
olmutu. Trkiyenin kuruluunda hereyin deitiini gren Krt feodal ve eraf
aknd ve ne yapacan bilmedi. Bylesi bir durumda ve Ermeni deneyimini
yaayan ynetici nderler iin en uygun olan, ayn srecin srdrlmesiydi. iddet
ve bastrma... Yenilmi bir Osmanl Devletinin ardndan byle dnmenin ortam
vard. Ben smet Paay ve o dnem dnce yapsn bu erevede alglyorum.
Tartma konusu olan bir husus da: Doas gerei, etnik ve dinsel sorunlar
iiedir. smet Paann eyh Sait syan dneminde yeniden Babakan olarak
grevlendirilmesinde, kendisinin iddet yanls oluunun etken olduu biliniyor. Etnik
ve dinsel sorunlarn karlkl ilikilerini dnerek, smet Paann laiklik konusundaki
hassasiyetinin 1925 syan ve sonrasndaki davranlarna yansdn dnyorum.
syanc Krt etnisitesinin kat dindar olmalar acaba bu sertlikte rol oynad m? Yoksa
sadece sertliin dozunu arttran bir faktr myd? Bence bu iki ge de etken olmal.
smet Paada rk grlerin en ak olduu yllar 1930lu yllardr. Birka
rnek vermem gerekiyor:
"... Benim kanaatimce kahramanlk, milletler arasnda birinci srada yer tutmak
iin ilk arttr. Kahramanlk, kann ftraten haiz olduu kudretten gelir. Irknn
kahramanlna Gaziantep gzel bir numune olmutur..." (Gaziantep Halkevinde
yaplan konuma, 26 Eyll 1932. Aktaran Yldz A. Ne Mutlu Trkm Diyebilene`
s.221)
"... Arkadalar, Trk milleti hakim olmak kudretinde, tabii ve ftri olan
salahiyetinde tarihin ve bugnk dnyann tand en byk milletlerden biridir.
(Bravo sesleri, alklar).... Bu kabiliyet Trk milletinin hususiyetlerindendir. Bizim
milletimiz hakim olarak dnyann herhangi bir milletine kar zerre kadar maduniyet
kabul etmez. (Bravo sesleri, alklar).... Bu memleket Trkiyedir. Burada yaayanlar
Trktrler. Ve Trk vatanperverlii ve Trk milliyetilii bu memleketin idaresinde,
mukadderatna messir ve hakimdir. (Bravo sesleri ve iddetli alklar) (Ankara
Hukuk Fakltesinde Yaplan Konuma, 20 Kasm 1932. Yldz A. Age. s.221)
"... Milletlerin ok mcadeleci ve ok yrtc olduklar bir zamanda yeni
Trkiyenin, yksek, parlak Trkiyenin istikbaline hkmetmek zere yetiecek
arkadalardan byk hizmetler ve ok yksek vasflar beklediimizi tekrar ederim. Bu
vasflar sizde vardr, kannzda vardr. Zira bizim milletimiz, milletlerin en by ve
ereflisidir..." (Ankara Siyasal Bilgiler Fakltesindeki Konuma, 1940. Aktaran Dr.
Hikmet Tanyu, Atatrk ve Trk Milliyetilii`, Orkun Yay. 1961, s.46-47)
Yaam smet Paann rklnda zaman zaman tereddtler yaratacaktr.
Nitekim:
Daha sonraki yllarda rk Trklerin, kendi yaplarna uygun sac kltrel,
siyasal rgt ve parti kurup sol nitelikli CHP ve smet Paaya kart konum almalar,
smet Paann sylem ve dnce yapsna yansd. Trk ve rk izgiden
uzaklaarak, "makul milliyeti" bir sreci yaatt. Bu nedenledir, "gerek" milliyeti ve
Turanclar, smet Paaya bugn de yaknlk duymaz ve Onun dnemini itenlikle
kabullenmezler. Elde yeterince zengin dkman var ve konu zellikle incelenmeye
deer.
smet Paann Babakan olduu yllarda, ran snr blgesindeki Krtler,
zaman zaman sorun oldular. 1926-1930 Ar syan ve Zilan Deresi Olay bunlardan
ikisidir. ran ve Trkiye komu devletleri, huzursuzluklara neden olmamalar iin kendi
Krtlerine bask yapmaya sz verdiler. smet Paann arzulad kadar olmasa da bu
sze uyuluyordu. 1934 ylnda ise byk lde istenen sonuca varlmt. smet
Paa, 18 Haziran 1934 tarihinde, TBMMnde, ran ahnn Trkiyeyi ziyareti
nedeniyle yapt konumadan bir blm yledir:
"... Birka senedenberi hudutlar cvarndaki mntkalarda asayii bozmak
isteyen btn unsurlar, her iki tarafta grdkleri ciddi bir siyasetin kudreti karsnda
nevmit olmulardr. ki memleketin hemhudut arazisi, asayi itibariyle ve yekdierinin
saadetini isteyen hissiyat ile gittike dier memleketlere nmune olacak bir skunet
ve bir alma havas vcude getirmektedir..." (44)(TBMM Tutanak Dergisi. .70;
18.6.1934. C.2. Sf.220-222)
1963 ylnda koalisyon hkmetinde Babakan smet Paadr. ileri Bakan
CHPli Hfz Ouz Bekata ve Salk Bakan Yeni Trkiye Partisi Diyarbakr Milletvekili
Dr. Yusuf Azizoludur. Aralarndaki polemikte Bekata, Azizolunu Krtlere yardm
etmekle sulad. stifalarndan sonra Meclis soruturmas ald. 24 Ekim 1963
tarihinde, Mecliste smet Paa da konutu. Kabul etmek gerekir, Paann milliyet
anlay 1920 ve 1930larn anlayndan oldukca farklyd. Uzun konumas dikkate
deer... Birletiricilik tonu yksektir.
"... Kesin olarak eminim ki, arkadalarmzn milliyet hususunda yaplan imalar
doru veya yanl anlyarak byk bir mesele haline getirmeleri anlalan bir eydir.
Cumhuriyet Halk Partisinin her ferdinde, Byk Millet Meclisinin her partisinde ve
hatibinde; Trkiyenin, Trk Vatannn btnl, btn vatandalarn vatan severlii,
Trk Milletinin sadk ve muhterem vasflar hususunda en ufak bir phe izi yoktur..."
...Trk Vatannn btnl, Trk milliyetiliinin Atatrk milliyetilii tarznda
anlalmas Byk Millet Meclisinde olduu, ok kr vatanmzn byk ksmnda
herkes tarafnndan benimsenmitir..." (45)(TBMM Tutanak Dergisi, B:15. 24.10.1963,
O:1, Sf.454-456)
Recep Peker CHPnin 1935 Kongresinden nce talya ve Almanyaya uzun bir
gezi yapt. Masraftan kanlmad. Bu lkelerden esinlenerek CHPye yeni bir tzk
ve program tasars hazrlad. Babakan smet Paaya sundu ve Paa onaylayp
imzalad. Kendisine sunulan tasarya ilikin, Mustafa Kemal Atatrkten naklen,
Hasan Rza Soyak unlar syler:
"... Bata azas mahdut, fakat kudret ve selahiyeti snrsz bir heyet tasavvur
ediliyordu. Btn kararlar bu ali heyet veriyor; BMM bir ekilden ibaret kalyordu... Bir
kelime ile tam faizm..." Atatrk tasary inceler; "... smet Paa, Recepin marifeti
olan bu samalar okumadan imza etmi olmal..." der ve geri evirir. (46)(Pekdemir
Melih. Kemalistler lkesinde Cumhuriyet ve Diktatrlk. C.1 S.276. Su Yay.)
Oysa smet Paay tanyanlar, Onun iyice okumadan onaylamyacan
bilirler. Bence, smet Paa, Recep Pekerin bu faizan grlerini doru buluyordu.
Dr. Naci Kutlay

uluda szlk galeri (310) video (43) quiz (0) haritalar (0) haber

ilan (2) anket trends radyo ye ol ye girii
Tweetle

Bizi Facebook'ta bulun
Uluda Szlk
102.054 kii Uluda Szlk' beendi.
Facebook sosy al eklentisi
Been
#1494 #21053 #31519
#31520 #39907 #57490
#120315 #121619 #148308 #148310 #148341 #148347
#148348 #148349 #148350 #161141 #161157 #187932
#194615 #199148 #218965 #226198 #226199 #248460
uluda szlk | ye girii | ye ol!
25 mays 2014, pazar
ara
yeniler | son balklar | ye girii | ye ol
ismet inn
geri rastgele byt ileri
#532084 anambunelan, 23.11.2013 21:16
boyutlar: 404x170 403x169 100x41
link: http://galeri8.uludagsozluk.com/468/ismet-inonu_532084.png
ismet inn
adalar yunanllarn deil italyanlarndr bununda bilinmesi gerekir ayrcana, trke ezan atatrk
zanannda yaplmtr...
ismet paayla alakas yoktur...
uluda szlk'teki ismet inn ile ilgili btn yazlar.
soma
madencilerinin
lme arlmas
paulista
byk istanbul
depremi olsa da
kurtulsak
bakhele
25 mays 2014
havlu gn
hakanali
25 mays 2014
havlu gn
hakanali
conchita wurst
thewayyoumakemefeel
kandilde olundan
telefon
beklemeyen laik
anne
bakhele
yznde ben olan
kz
kullanilmis nick
turabi nin ok
yakkl olmas
bakhele
102b Been
#260208 #293542 #313097 #322809 #328363 #344051
#362436 #362437 #362438 #362439 #362440 #362441
#362442 #362443 #362445 #362446 #362447 #362448
#362449 #362450 #362451 #362452 #362656 #362660
#362661 #362662 #362663 #362664 #362665 #362666
#362667 #364991 #364995 #365793 #365794 #366433
#366435 #366436 #366437 #366438 #366439 #366440
#366441 #366442 #366443 #366444 #366445 #366446
#366447 #366448 #366449 #366450 #366451 #366452
#366453 #366454 #366455 #366457 #366458 #367638
#367639 #367640 #367641 #367642 #367643 #367644
#367645 #367646 #367647 #367648 #367649 #367650
#367651 #367652 #367653 #367655 #367656 #367657
#367658 #367659 #367660 #367661 #367662 #367663
#367664 #367665 #369927 #413665 #442277 #444874
#446258 #453892 #461022 #467374 #473899 #476502
#484412 #503931 #509035 #509036 #509042 #510057
#510058 #510059 #510060 #510061 #510063 #510065
#510567 #515301 #519467 #523257 #523500 #523501
#524250
#525742 #525743 #525787 #525945 #525946
#528097 #531786 #531787 #532084 #532243 #532471
#534681 #538044 #538975 #539310 #546706 #550138
#567611 #614109 #614110 #622369 #625035 #625036
#625037 #633861
uluda szlk video (13)
2014 uluda szlk
uluda szlk | radyo uluda | usbgl | uluda szlk trends | uluda szlk api | uluda szlk mobil
ul uda szl k gal eri ; szl k i i ndeki bal kl ara resi m, fotoraf ekl eme bl mdr. i smet i nn bal ndaki resi m, fotoraf, grafi k ve grsel l er ul uda szl k yazarl ar tarafndan ekl enmi ti r. bu
sayfada i smet i nn resi ml eri , i smet i nn fotorafl ar, i smet i nn resi m i l e i l gi l i grsel l er (i mages) bul abi l i rsi ni z. i smet i nn bal ndaki herhangi bi r tel i f hakk i hl al i i i n l tfen iletiime gei ni z.
pl ease contact us for any copyri ght cl ai m for these i mages about i smet i nn.
133 defa izlendi
01:09
133 defa izlendi
05:57
114 defa izlendi
01:45
106 defa izlendi
04:59
30 defa izlendi
03:07
36 defa izlendi
03:08
13 defa izlendi
10:39
30 defa izlendi
02:44
bugn dn bir gndem
1 2 3 .. 14 15 16 17 18 19 .. 40 41 42 43
ismet inn
entry 1064 galeri 164 video 13
balk

getir
ara
376. atatrk'n nesi denir ki..bir yandan dizinin dibinde bir yandan sa kolu bazen sol kolu ,bazen
kapdan kovulan. bazen de klasik artlanmayla, koullu uyarcyla geri arlan..lakin her dem gz
deerlendirilecek frsatlarda .yaknda da olsa uzakta da olsa gz daim ata'nn ne zaman ruhunu
teslim edeceinde ve koltua en kestirme olarak konmay hesaplamakta.hala da bulamadm
ata'nn nesi denir buna. ou kiiye gre krt bazlarna gre ise ingeneymi bana gre ikisi de
deil..karakterden pek sonu kmaz...
-2
bingol1000gol 27.40 31.05.2011 12:48 ~ 12:49
377. atatrk'e ihane ettiine ynelik sylemlerden ziyade bence biraz kskanma var. sonu olarak hep
ikinci adam olarak kalmann vermi olduu tahammlszlk belkide.
ekinoks44 1.20 31.05.2011 12:50
378. ok byk bir ahsiyettir. yle ki:
- trk solunun darbeci, statkocu kimlie brnerek batl anlamda sol'dan uzaklamasna sebep
olan kii.
- btn karizmasn johnson mektubu ile yitiren zat- muhteem.
- dolmabahe saraynda en uzun ikamet eden padiah.
- "bizde denizcilik zayftr o sebeple ege adalar zerine fazla dmedik" diyen byk denizci.
- "trkiye'nin kerkk-musul sorunu diye bir sorunu yoktur" lafzn ilk sarfeden esiz toporaf.
- gemicikleri olmayan erdal'cnn kumbarasndan kan parayla (nasl bir kumbaraysa artk)
ankara ankaya semtinin neredeyse tamamn kapatan emlak.
- devlet parasyla ocuklarn abd'de okutan ilk devlet bakan. hem de hepsini.
- ldnde btn mirasn atatrk gibi devlete deil de ocuklarna brakm olan byk
vatanperver.
tatarkemal 11.40 31.05.2011 13:02 ~ 13:05
379. ok samimi olduum bir tandmn dedesinin o dnemde ok yaknnda olmas sayesinde kuran-
kerim'i elinden drmediini rendiim baarl bir asker ve trkiye'yi ikinci dnya sava'ndan
kurtarm devlet adamdr. kuran okuduunu belki de ok az kii biliyordu bunun hakknda biraz
dnn derim bazlar seim meydanlarnda din, namaz gibi eyleri azndan drmeyerek
trkiye'nin babakan olurken ismet inn'nn kuran- kerim'i halkna gstermeden okumas allah
ile aldatmamas ite gerek din budur dedirtir.
basketbol asigi 50.00 07.06.2011 21:52
380. lkeyi ynettii yllarda islam dmanl yapm ve u sralarda kirli i yz ortaya kan maalesef
trkiye cumhuriyetinin 2. cumhurbakandr.
yal bir amca o gnleri yaar gibi haykryor ; '' ben inn zamannda kuran kerimi topraa
gmdm '' diyor.
ruslan 2.50 10.06.2011 06:40
381. tarihi ile yzlemeyi bilmeyen her eyi bulduu gibi kabullenen sorgulama ve aratrma gibi
ehemmiyetli iki yetiden nasiplenmek iin kln kprdatmayan, kunt, aymaz osmanl torunlar
tarafndan "milli ef" olduu dile getirilen ne askeri ne de siyasi zerre becerisi bulunmayan
lozan'da mttefiklerin ayakta uyuttuu szme paa. "milli ef" nvann kendi kendine vermitir.
ne bu nvan trk halk vermitir ne de yetkili bir merci.
lightsaber 28.67 13.06.2011 14:56
382. ok gzel adam ldrtr. yle byle deil yani. tad damanzda kalr.
mdxtw 84.49 13.06.2011 14:57
383. keyfine dokunan, dncesine zt kan yannda tad portatif istikll mahkemeleri ile imha
eden nr iinde yatasca.
lightsaber 28.67 13.06.2011 15:09
384. torunu meclis'e giren az sayda kadn milletvekillerindendir.
(bkz: glsn bilgehan)
system error 792.91 13.06.2011 15:13
385. keke bugn yaasayd ve tayyip ile hesaplasayd.
nebileyim ben 0 13.06.2011 15:13
386. memleketi savaa sokmayarak yzbinleri belki milyonlarn hayatn kurtarm byk siyaseti ve
asker.
tabi beyinsiz davar srsne hakknda emir verilmi.
klauss 144.80 13.06.2011 15:15
387. yapt tek iyi i ii. dnya savandaki denge siyasetidir...
iyi adam ldrten, kur'an'lar toplatan, ezanlar trkeletiren,
aslnda atatrk'ten sonraki 5. veya 6. adam olan fakat atatrk'n lmnden sonra kazm
karabekir paay aradnda karabekir paann kendisine "emrindeyim paam" demesiyle 2. adam
konumuna ykselmi
ama aslnda atatrk'n de pek sevmedii sahs...
yaptklar bu kadarla snrl deildir...
chatlak ordek yavrusu 0.60 15.06.2011 14:23
388. unlar syleyen birisidir :
devrimin temel gayelerinden biri yeni nesillere gemiin kaplarn kapamak, islam dnyas ile
balar koparmak ve dinin toplum zerindeki etkisini zayflatmakt. yeni nesiller, eski yazy
renemeyecekler, yeni yaz ile kan eserleri de biz denetleyecektik.
inn, hatralar c.ii s 223
ruslan 2.50 15.06.2011 17:36
389. trk solunu bitirmitir.
iiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiii 1.10 28.06.2011 01:23
390. (bkz: haim naum)
-2 umbrasword 92.41 30.06.2011 10:54
391. "kylere yol yapldka kylerden ehirlere g artar. brakalm kyl tarlasnda kalsn" demi biri.
imdi bu adama kzsan bir trl kzmasan bir trl.
tatarkemal 11.40 04.07.2011 14:54
392. mustafa kemal atatrk n silah arkada, ikinci cumhurbakanmz, milli ef, st dzeye askeri
yeteneklere ve bilgilere sahip insan.
mlhozmn 1.70 04.07.2011 15:03
393. eme'de tatilin geirdii bir srada akam st bir kaykya
- bizi u kar adaya kadar gtrp getirir misin? adadaki vatandalarmza bir ay imek istiyorum
der.
emeli balk ban ne eer
- efendim o ada yunanllara ait, bize ait deil diye cevap verir.
ismet paa grler sinirlenir
- hangi beyinsiz burnumuzdaki aday yunana teslim etti ki diye sinirle sorar.
ama sonra yapt hatay anlar, kzarr bozarr ve hi konumadan dner arkasn kke yrr.
yunanllarn en ok sevdii ve sayg duyduu kiilerden biridir.
tatarkemal 11.40 04.07.2011 15:08
394. st dzey askeri yeteneklerini nerede ispatlamtr gerekten merak edilmektedir, zira kurtulu
savanda hibir cephede ingiliz, fransz yada ruslarla savamam olsada, 12 adalar yunanllara
brakan anlamay imzalam olsada, boaz uluslararas komisyonun ynetmesine dair imzalar
atm olsada, atatrk ldkten 6 aysonra paraya kendi resmini koydurmu olsada, atatrk
zamannda kuranla alan meclisten kuran karm olsada, ezan trke okutmaya balam
olsada, kendi halkna yapt zulmleri "ama atatrk ile ve inklaplar bunu gerektiriyor" diyerek
kandrm olsada, atatrk hep kendine kalkan olarak kullanm olsada, chp hala kendini
atatrk zannetmesine raman innc olduunu anlamasada,
tam manasyla milli eftir, diktatrler ana zenmi ama kapasite sebebiyle onlar bile taklit
edememitir, sevmem kendisini ve sevmemek su olmasa gerek.
ha bide badem bykldr
http://galeri.uludagsozlu...et-in%c3%b6n%c3%bc-31520/
yetiyour 113.48 04.07.2011 15:12 ~ 15:15
395. lozan grmelerinde ki anlar gerekten romanlara konu olabilir. dr. rza nur'un anlattna gre
bir olay u:
- ismet paa iki ien biri deil. o sebeple gece ge vakitlere kadar alp ertesi gn iin hazrlk
yaparm. konferans bakan nl ingiliz siyaseti lord curzon adamlarna "bu ismet iki iip kafay
ekmiyor, sabahlara kadar alyor, ertesi gn tilki gibi karmza kyor, bu herife bir ka gzel
kar bulup gnderin onlarla oyalansn biraz yorgun dsn" diye emir verir. isvireden gzel bir
ka kar bulup ismet paa'ya yamamaya alrlar. ismet paa akal tabi, hemen ankara'ya bir
telgraf yollar. telgrafhane merkezi ingilizlerin elinde olduu iin ingilizler ifreli mesaj hemen zer
ve lord curzon'a ulatrr.
mesajda u yazldr: "gazi hazretlerine. benim kary acilen lozan'a gndermeniz mmkn m?"
tatarkemal 11.40 04.07.2011 15:17 ~ 15:18
396. trkiye cumhuriyeti, 2. cumhurbakandr. bazlarnz kabul etmesenizde tarih onu hep hakl ve
namuslu yazacak pis akirtler!
-3
ayca bieber96 0 04.07.2011 17:53
397. ismet paa hakknda oka yazmm olmasna ramen bakyorum insanalr okumadan yazmaya
yorumlamalar yapmaya devam ediyorlar..
benim anlamadm esas nokta udur: sulama ve riyakarlk n planda tutuluyor ve inn ye
hakszlk yaplyor..
yaplan eletirilere ufak apl aklk getirmek istiyorum, ltfen okuyunuz, tatmin olmadnz
durumda aklamalar geniletmem mmkndr..
tatarkemal in verdii hikaye rnei yalandr..
izmir e giren izmir i kurtaran bir subay, genelkurmay bakanl yapan bat cephesi komutan nasl
olur da izmir i, eme yi bilemez..
bu mmkn deildir..
on iki adalar konusu ise 2. dnya savann sonunda italyanlar tarafndan yunanllara braklmtr,
yani bizim olmayan biz nasl alabiliriz..
hadi diyelim bize durduk yere ghediye ettiler adacklar biz nasl kartma yapp adalara trk
bayran dikeceiz bir dnelim..
lkemizde sava denizalts 1974 te gelmiti..
1965 li yllarda kbrs ta yaanan katliama karlk neden kartma yapamadmz biraz okusak
biliriz, halk 3. inn zafer istiyoruz derken inn neden kartma yapamad bilmeliyiz, elimizde
sava iin gerekli malzeme yok nk..
dahas 1974 kbrs bar harekatnda bize destek olan kim.. sava iin silah, uak iin benzini
veren uan gtmz dnm bulunduumuz kaddafi dir.
onun vermi olduu bu destek olmasa biz yine kamayabilirdik kbrs a...
sonu olarak 1945 li yllarda herhangi bir ada ya kartma yapabilecek tesisatmz
bulunmamaktadr...
kurtulu savandaki baarsna hadi lan ne yapm diyenlere unu sylerim..
trkiyenin ilk dzenli ordusunu kuran kii ismet paa dr..
mustafa kemal meclisi olutururken ismet paa orduyu dzenliyordu, nitekim lkemizin ilk genel
kurmay bakan ismet inn dr..
boaz uluslararas komisyona brakan ismet inn dr denilmekte..
1 2 3 .. 14 15 16 17 18 19 .. 40 41 42 43
lozan anlamasnn koullar dnldnde bu durum pek bir mmkndr, nitekim iin zm
13 sene sonra yaplacak olan montr anlamas ile 1936 da zme kavumu ve boazlar trkiye
ye braklmtr..
yine ayn lozan da trkiye nin bamszlk anlamas imzalanm ve trkiye yi temsil edip imza eden
ki iismet inn dr.
gelelim para olayna....
bu durum ka oldu yinelenmesine karn okunmadan gnmz koullarna gre cevap
verilmektedir..
1924 anayasasna gre kim cumhurbakan olursa parann zerine onun resmi konur.. konu bu
kadar basit.
nitekim daha sonra yaplan dzenlemeler ile parann zerinde yanlzca mustafa kemal in resmi
konacana kanaat getirilmi ve konu kanuna balanmtr.
meclisten kuran karm olsa da deniliyor, anladm kadaryla burada anlatlmak istenen, meclis
yeminleridir.. ancak o da atatrk zamannda deitiriliyor ve vallahi de billahi de kavram metinden
karlyor..
trke ezan konusu yine atatkr dneminde yaplmaktadr..
trk dil kurumu ile trkenin benimsenmesi amal yaplan bu eylem 1930 larn bandadr..
diktatrler ana zenmi denilerek ok ciddi bir sulama yaplmaktadr; oysa dnemin devlet
liderleri franco ve salazar hkmeti brakmamasna ramen kendisi seimlere gitmi, ok partili
hayata geii gerekletirmi ve muhalefete dmtr..
ordu seim sonular aklandnda emrinizdeyiz paam dediinde yle yant vermitir: ayet
demokrasiye benim dnemimde geilmezse imkan yok demokrasi lkeye gelmez.. o yzden hibir
mdahele de bulunmamak gerekir..
hanmna da toplan bakalm hanm artk buradan tanma zaman geldi diyerek pembe kke
tanmtr.
evet...
bu lkede cesur olan sevmezler...
kaypak olan el stnde tutulur nedense..
oysa ne demitir inn:
bir lkede namuslular da en az namussuzlar kadar cesur olmaldr.
mo ni fe 142.91 04.07.2011 18:23
398. faisttir. iini ustasndan renmitir sonuta.
-2 bu ismi sadece zekiler anlar 2.30 12.07.2011 16:49
399. atatrk'n a s deildir nasl kyaslanyor atatrk le aarm.
ikikisidenbiri 5.30 12.07.2011 16:52
400. 7-24 bela okuduum adam.
cm 4 oynayan genc 32.40 12.07.2011 16:52
ismet inn ile alakal balklar
enver paa nn alman hayranl
her basbakanin resmini paraya
bastirmasi
blent ecevit
harbiyeli aldanmaz
hikmet etin
necdet ugur
ali babacan nin danimarka ya giriste
bekletilmesi
imam hatip lisesi
ismet
chp genlik kollar
yaran tarihi hikayeler
tck 301
adana gorusmesi
atatrklk
hayatlari film olmaya deger insanlar
ismet inn
malatya
tan olay
trabzon un degisen kimligi
sizi ben bile kurtaramam
ye falan olun entry girin.