You are on page 1of 67

CIDECT

TASARIM EL KTABI
KAPALI KESTL
ELK PROFLLERLE
KONSTRKSYON
Hazrlayan: Comit International pour le Dveloppement et IEtude
de la Construction Tubulaire
Yazarlar: Jaap Wardenier, Delft University of Technology
Dipak Dutta, Technical Commission of CIDECT
Noel Yeomans, Chairman CIDECT Joint and Fatigue Working Group
Jeffrey A. Packer, University of Toronto
mer Bucak, University of Munich
K. Sakae, Nippon Steel Metal Products
eviren: n. Y. Mh. Dr. Halet Almla Byktakn
(T Mimarlk Fakltesi, Mimarlk Blm, Yap Bilgisi Ana Bilim Dal)
STATK YK
ALTINDAK
BORU PROFL
BRLEMLERNN
TASARIM EL
KTABI
eviren:
n. Y. Mh. Dr. Halet Almla Byktakn
(T Mimarlk Fakltesi, Mimarlk Blm,
Yap Bilgisi Ana Bilim Dal)
ISBN 975-97000-2-6
Borusan Boru 2002
Bask: Lebib Yalkn Matbaas
5
nsz
lkemizde st ste yaanan deprem felaketleri, depreme dayankl yaplarn nemini
ok net bir ekilde gzler nne serdi. Depreme dayankl yaplarn banda betonar-
meye alternatif olan elik yaplar yer almaktadr. Avrupa ve Amerikada elik yap pro-
fili kullanm ok yaygnken, Trkiyede inaatlarda halen arlkl olarak betonarme
kullanlmaktadr. Borusan Boru olarak Trkiyede ilk defa 1999 ylnda Borusan Pro
markasyla konutlara ynelik glendirilmi elik yap profilleri retimine baladk. Bu
konuda, eitli niversite, dernek ve kurulularla elik konstrksiyonun yaygnlama-
sna ve eitimine destek vermekteyiz. Amacmz, salam konut yaplanmasna beto-
narme dnda farkl bir zm sunarak, bir deprem lkesi konumunda olan Trki-
yenin doru yaplanmasna katkda bulunmaktadr.
Uluslararas Borusal Yaplar Aratrma ve Gelitirme Komitesi, CIDECTin sekiz kitap-
tan oluan dizisinin bu nc kitabnda elik yaplarda kullanlan, arlkl olarak sta-
tik yk altndaki boru profil mafsallarn tasarm ve hesabna deiniliyor.
Bu tasarm klavuzlarnn hazrlanmasndaki ama, mimarlara, yap mhendislerine ve
konstrktrlere boru ve kutu profil kullanarak teknik adan gvenli ve ekonomik bir
elik yap oluturmalarna olanak salayacak basitletirilmi tasarm yntemlerini r-
neklerle iletmektir.
Dier kitaplarda olduu gibi bu kitabn Trkeye evrilmesinde bize yardmc olan
Sayn n. Y. Mh. Dr. Halet Almla Byktakna teekkr eder, bu eserin tm mimar,
mhendis ve konstrktrlere yararl olmasn dileriz.
Sayglarmzla,
Borusan Birleik Boru Fabrikalar A..
6
7
indekiler
1 Genel 9
2 Boru Profil Konstrksiyonlarn Tasarm 10
2.1 Giri 10
2.2 Tasarm Prosedr 11
3 Boru Profil Konstrksiyonlarn malat 13
4 Statik Yk Altndaki Birleimlerin Tasarm 16
4.1 Giri 16
4.2 Tek Dzlem Kafes Kiri Birleimleri 19
4.3 oklu Dzlemli Konstrksiyon Birleimleri 30
4.4 Moment Birleimleri 32
4.5 Eksenel Yk ve Eilme Momenti Etkileimi 33
4.6 Dzlem Birleimlerin zel Tipleri 36
4.6.1 Dier Birleimler 36
4.6.2 Levhal Birleimler 38
4.6.3 Az dzletirilmi ve Altrlm Tp Birleimler 40
5 Bulonlu Birleimler 42
6. Saysal rnekler 46
6.1 a) Dzlem Kafes Kiriler 46
6.1 b) Kemer Kafes 52
6.1 c) Vierendeel Kirii 52
6.2 ok Dzlemli Kafes (gen Kiri) 55
6.3 Yar Ezik Ulu Kafes Sistem Birleimleri 59
6.4 Kafes Elemanlarn Etkili Burkulma Boyu 59
6.5 Bulonlu Birleimler 60
7. Semboller 62
8. Referanslar 64
8
9
1 Genel
Doadaki birok rnek bize boru profillerin basn, ekme, eilme ve burulma tesirleri altnda
stn davran zelliklerine sahip olduunu gstermektedir. Bunlara ek olarak boru profillerin
rzgar, su ve dalga yklerine kar koyan en iyi kesit tipi olduu da kantlanmtr. Boru profi-
ller, btn bu zelliklerini mimari ekicilikleriyle de birletirirler. Genel olarak, kutu ve boru pro-
fillerle yaplan konstrksiyonlar, ak enkesitlilere kyasla daha az yzey alanna ve daha az
keye sahip olduklarndan korozyona kar daha dayankldrlar.
Btn bu stn zellikler gz nnde bulundurulduunda, boru profillerle tekil edilecek kons-
trksiyonlarda guse ve berkitme levhalarndan mmkn olduunca arndrlm olmas beklen-
mektedir. Bu noktada birleimlerin nemi ortaya kmaktadr. Bu durumda birleimin tama
gc dorudan birleime giren elemanlarn enkesit zelliklerine bal olduundan, eleman
enkesitleri tasarmc tarafndan daha n tasarm aamasnda belirlenirken birleimin de dikkate
alnmas gerekmektedir.
Gnmzde boru profillerin birim fiyatnn ak enkesitli profillere gre daha pahal olma deza-
vantajlar, daha hafif konstrksiyonlar oluturulabilmesi, daha az yzey sonucu daha az boya
maliyeti olmas, guse ve berkitme kullanlmamas dolaysyla birleimlerde az iilik gibi avan-
tajlaryla dengelenmektedir. Kutu profillerle yaplm birok mevcut rnek ekonomiklik
asndan ak profillerle rekabet edebilir durumdadr.
CIDECT, son 20 ylda boru profiller alannda birok aratrma balatmtr: Stabilite, yangna
kar koruma, rzgar yklemesi, kompozit elemanlar, birleimin statik ve yorulma ykleri
altndaki davranlar, bu alanlardan bazlardr. Bu aratrmalarn sonular birok ulusal ve
uluslararas artnameye kaynak tekil etmi olup, CIDECT monografileri ad altnda da
yaynlanmtr. Balangta bu aratrma programlarnn ou, deneysel ve analitik aratrma-
larn bir kombinasyonu eklindeydi. Bugn birok problem, bilgisayarlar yardmyla nmerik
esaslara dayanarak zlmekte, birleimlerin davran daha rahat anlalabilmektedir.
Tasarmcnn, birleimlerin davran esaslarnn bilincinde olmas ve belli parametrelerin
birleimler zerindeki etkisini bilmesi, boru profillerle iyi bir tasarm yapabilmesi asndan
nemlidir.
Bu tasarm el kitab, eitli parametreleri gz nne alarak boru profillerle nasl optimum bir
tasarm yaplabilecei konusunu ilemektedir. Kitapta boru profillerden tekil edilen kafes sis-
temlerin boyutlandrlmas tama gc esasna gre yaplacak, birleimlerin tama gc for-
mlleri verilecek ve grafiksel olarak belirtilecektir. Bylelikle, n tasarm aamasndaki
tasarmcnn birleim davrann daha iyi anlamas amalanmtr. Birleimin grafiksel gsteri-
mi, bilgisayarda yaplan birleim hesaplarnn hzl bir ekilde kontrol edilmesine olanak salaya-
caktr. Tek-plan birleimlerinin tasarm esaslar Avrupa Birlii ve Kanada gvenlik prosedrleri-
ne uymaktadr (ekil 8). Dier tip birleimler iin verilen formller de bir ekilde esas birleim
tiplerine uyum gstermektedir.
2. Boru Profil Konstrksiyonlarn Tasarm
2.1. Giri
Boru profil konstrksiyonlarn tasarmnda, tasarmcnn uygulayaca birleim tipini, daha n
tasarm aamasnda gz nnde bulundurmas gerekmektedir. Konstrksiyonu oluturan ele-
manlar yalnzca eleman kesit tesirlerine gre boyutlandrmak, daha sonra birleimlerde isten-
meyen berkitme ve guse levhalar kullanlmasna yol aabilir. Ancak bu durum, birleimlerin
daha n tasarm aamasnda detayl bir ekilde hesaplanmas anlamna da gelmemelidir.
Burada kastedilen, eleman boyutlandrlmasnda (ekil 7): ap oran d
i
/d
o
, et kalnlk oran t
o
/t
i
,
balk ap/balk et kalnl oran d
o
/t
o
, rg elemanlar aras boluk g, rg elemanlarnn bin-
dirme mesafesi O
v
ve as 0, gibi parametrelerin, birleimin yeterli tama gcne sahip olmas
ve ekonomik imalata imkan verecek ekilde seilmeleridir. Tasarmn optimizasyonu, birden
fazla faktre bal olduundan,
- rnein mukavemet, stabilite, imalat ve iletme ekonomisi-, tasarmc, her faktrn
koullarnn farknda olmaldr. Aada verilen tavsiyeler optimum tasarma yardmc olacak
niteliktedir:
- Boru profillerden tekil edilen kafes sistemlerin, birbirlerine mafsall bal elemanlardan
olutuu kabul edilebilir. Birleimin yeterli derecede dnme kapasitesine sahip olduu kabu-
lyle, ikinci derece momentler ihmal edilebilir. Ancak sz edilen
durum, bu Tasarm El Kitabnda verilecek baz oranlara uyulduu durumlarda geerlidir. -
Genelde elemanlar eksende yerletirilir. Ancak imalat kolayl asndan bazen birleimde
belli bir miktar dmerkezlik izin verilebilir. Bu dmerkezlik -0.55 e d
o
(0.25 aralnda
(ekil 1) kald srece birleimde ve ekme altndaki balk elemannda oluacak ilave
momentler ihmal edilebilir. Ancak, basnca maruz balk elemanlar bu dmerkezlik doacak
momenti karlayacak ekilde kolon-kiri esasna gre boyutlandrlmaldr. malat tam bin-
dirmeli birleim durumunda e -0.55d
o
lk bir dmerkezlik gstermekle beraber, ksmi bin-
dirmeli durumuna gre, imalat asndan basitlemektedir. Boluklu birleime gre de daha
iyi bir davran gstermektedir.
- Birleimlerde oluabilecek ikinci derece momentler, elemanlarn et kalnlklarnn
snrlandrlmas suretiyle (zellikle basn elemanlar) ihmal edilebilir (Bkz. ekil 8).
- Boluklu birleim, ksmi bindirmeli (ekil 1C ve 2) birleime gre imalattaki u hazrlnn
basitlii asndan tercih edilmektedir. Ancak tam bindirmeli birleim tipi (ekil 1D) boluklu
10
a) boluklu birleim dm noktas b) pozitif d merkezli boluklu birleim
c) negatif d merkezli ksmi
bindirmeli birleim
d) negatif d merkezli tam
bindirmeli birleim
ekil. 1 - Dm noktas d merkezlii
birleimlere gre, hemen hemen ayn imalat kolaylna sahip olup daha iyi davran gster-
mektedir.
Boluk g, iki rg eleman yz arasndaki arasndaki kaynaklar hari mesafeyi gstermektedir.
Bindirme yzdesi O
v
(ekil 2), q/p oran olarak hesaplanr, p bindirmeli birleimde temas yze-
yinin izdm mesafesidir. yi bir tasarmda g mesafesi, kaynaklar stste akmamas iin, g
( t
1
+ t
2
olarak seilir ki. Bununla beraber bindirmeli birleimlerde O
v
( 25 % olmaldr.
- Kafes elemanlarnn, arlka genelde %50si basnca alan balk elemanlarndan, %30u
ekmeye alan balk elemanlarndan, %20si ise rg elemanlarndan oluur. Bu deerlen-
dirmeye gre basnca alan balk elmanlarnn et kalnlklarnn ince seilmesine ynelik
optimizasyonlar, nemli malzeme ekonomisi salar. Ancak korozyondan koruma asndan
da, yzey alannn azaltlmas gerekmektedir. Bu arada, d
o
/t
o
oran azaldka, balk
kalnlnn rg eleman kalnlna oran t
o
/t
i
arttka birleimin mukavemeti artmaktadr.
Sonu olarak, do/to oran seimi birleimin tama gc ve elemann burkulma yk arasnda
yaplacak bir optimizasyona gre belirlenir. Basn altndaki balk elemanlar genelde tknaz
olarak seilirler. ekmeye alan balk elemanlarnda do/to oran mmkn olduunca
kk seilmelidir.
- Birleimin tama gc verimi (birleimin tama gc/rg eleman tama gc, balk ele-
man et kalnlnn rg elemannkine oranna bal olduundan, bu oran mmkn
olduunca yksek seilmelidir. Ayrca, ince et kalnlna sahip bir rg elemanna uygulana-
cak kaynak miktar, ayn enkesit alanna sahip dier bir rg elemanna uygulanacak kaynak
miktarndan daha azdr.
- Birleimin tama gc, ayn zamanda, birleime giren balk elemannn akma gerilmesine de
bal olduundan, bu elemanlarda yksek mukavemetli elik kullanm daha ekonomik
sonular verebilir.
2.2 Tasarm Prosedr
Boru profilden tekil edilen konstrksiyonlarn ekonomik ve verimli ekilde tasarlanmas iin
aadaki hususlara dikkat edilmelidir:
- Konstrksiyonun geometrisi, birleim says minimumda tutulacak ekilde oluturulmaldr.
- Elemanlar, birleimlerin mafsall olduu kabulyle boyutlandrlacaktr.
- Balk elemanlar eksenel yk, korozyondan koruma ve birleim geometrisine (genellikle d
o
/t
o
oranlar 20-30 arasnda seilir) gre boyutlandrlr. Genellikle etkili burkulma boyu = sistem
boyu x 0.9 olarak alnr[16].
- Balk elemanlarnn yksek mukavemetli elikten(f
y
= 355N/mm
2
)yaplmas durumu incelen-
melidir. Ancak temin zorluu durumu da gz nnde bulundurulmaldr.
11
ekil. 2 - Boluk ve bindirme mesafesi
O
v
= bindirme mesafesi =
q
x 100%
p
Boluk g
- rg elemanlarnn boyutlandrlmasnda(eksenel yk altnda),tercihen kalnlklarnn balk
elemanlarnkinden kk tutulmas gerekir.
- rg elemanlarnn etkili burkulma boyu = sistem boyu x 0.75 olarak alnr[16,32,33]. Daha
detayl hesap esaslar, Blm 6.4te verilecektir.
- rg eleman tipleri standartlatrlmaldr(maksimum 2). Estetik adan d ap sabit tutula-
rak et kalnl deitirilebilir.
- Birleim geometrisi dmerkezlik snrlar ve imalat esaslar asndan kontrol edilmelidir.
- Birleimin verimlilii, Blm 4te verilen diyagramlardan kontrol edilmelidir. malat kolayl
asndan, boluklu birleimler, bindirmeli tip birleimlere tercih edilmelidir.
- Birleim tama gleri yetersizse, balk ve rg eleman kesitleri deitirilmeli, hesap tekrar-
lanmaldr. Normalde birka birleim kontrol yeterli olacaktr.
- Balk elemanlarnda dmerkezlikten doacak momentler dikkate alnmal, bu tip elemanlar
kolon-kiri olarak boyutlandrlmaldr.
- Deplasmanlar arttrlm ykler altnda kontrol edilecektir. Deplasman analizinde, birleimle-
rin boluklu tip olmas durumunda kafes sistem elemanlar mafsall olarak, birleimlerin bin-
dirmeli olmas durumunda ise balk eleman srekli olarak, rg elemanlar mafsall olarak
ve dmerkezlik ile birlikte alnacaktr.
12
3. Boru Profil Konstrksiyonlarn malat
Boru profil konstrksiyon tasarmcsnn gznnde bulundurmas gereken, yapnn maliyetin-
deki en nemli unsurun imalat olduudur. Bu da, kesme, u hazrl ve kaynaklama giderleri-
nin minimuma indirilmesi demektir.
- Profillerin standart retim llerinin tasarm esasnda gznnde bulundurulmas, balk
eklerini azaltmada nemlidir. Byk projelerde, profiller zel ekim olarak ta smarlanabil-
mektedir.
- Boru profillerin az kesimleri genelde otomatik oksijenle kesim ile yaplmaktadr(ekil 3).
Ancak bu tip tehizatn bulunmad daha kk atlyelerde, ekil 4[1,4,24]de grlen
mekanik yntemlerden biriyle de yaplabilir (tekli, ikili, l dzlem kesim).
- Boru profil birleimlerinde ke kaynak, tam nfuziyetli kt kaynak veya ke / kt kaynak
tiplerinden herhangi biri uygulanabilir (Bkz. ekil 5). Kaynak kullanld takdirde, kaynak tah-
kiki birleime giren elemann tama gcne gre yaplmaldr. Her trl eleman kesit tesirini
karlayacak ekilde dnlmelidir.
- Kaynak asndan en nemli yer, rg elemannn bala kaynakland u ksmdr. Ann
60den az olmas durumunda u (d) ksm daima dzletirilmeli ve ekil 5-C2de grn-
d gibi kt kaynak yaplmaldr.
- U (i) ksmn da yeteri kadar kaynaklanabilmesi asndan, rg eleman as 30den az
olmamaldr.
- Kaynak hacmi t
2
ile orantl olduundan, ince cidarl boru profillerin kaynak maliyeti de daha azdr.
- R ve N tipi birleimlerde braklmas gerekli minumum boluk mesafesi, t
1
+ t
2
olmaldr.
Bylelikle, rg elemanlarnn u (d) ksmlarnda yeteri kadar kaynak yaplabilmektedir.
- malat asndan boluklu tip birleimlerin bindirmeli tip birleimlere nazaran tercih edilmele-
13
ekil. 3 - Otomatik oksijenle kesim
14
Boru profil rg eleman, ana boru profil elemanna tek kesimle birletirilebilir(d
1
mm cinsinden),
d
o
deeri 0,08 d + 3eit veya byk olmaldr.
1
2
Tekli
Ana Eleman
ap
rg eleman (d
1
)
deeri (dahil)
Dz kesim
Boru profil ap d
1
(tm boyutlamalar mm cinsindendir)
Uygulanabilirlik:
Boluk toleranslar
ekil 4te
verildii gibidir.
Detay A Detay B Detay C Detay C2 Detay D
kili l
ekil. 4 - Tekli, ikili ya da l dzlem kesimler
ekil. 5 - Kaynak detaylar
rinin sebebi, yalnzca u hazrlnda saladklar ekonomi deildir. Kaynak malzemesi iin
saladklar imkan da bir dier avantajlardr.
- Ksmi bindirmeli birleimlerde, zerine eleman bindirilen elemann u(d) ksm genelde
bala kaynaklanmaz. Ancak rg elemanlarnn bala dik yk bileeninin fazla olduu
durumlarda (rg eksenel yk dik bileeni (1.5 x Balk eksenel yk), u (d) ksmn da
bala kaynaklanmas gerekmektedir.
zellikle kk konstrksiyonlarda veya u hazrlna ynelik ekipmanlarn bulunmad atl-
yelerde, ularn yasslatrlmas suretiyle de birleimler yaplabilmektedir (Bkz.ekil 6). Daha
detayl bilgi (1,4,26)da verilmitir.
15
ekil. 6 - eitli yasslatrma teknikleri
Transparan rt malzemesinin kulland boru konstrksiyondan tekil Tropil bahe
Yasslatrma (A) Ksmi yasslatrma (B,C) Tam yasslatrma (D)
4. Statik Yk Altndaki Birleimlerin Tasarm
4.1. Giri
Bu kitapta birleimlerle ilgili verilen tm bantlar, tama gc esasna dayanmaktadr. Tama
gc esas ise, yk katsaylar (s ile arttrlm karakteristik yklerin Qk, birleimin tama gc-
n N* amamasna dayanmaktadr;
yk etkisi
s
Q
k
N*; N* = N
k
/
m
Emniyet gerilmeleri yntemi kullanlrsa, birleimin tama gc deerleri yk katsaylarna
blnmelidir;
yk etkisi Q
k
N* /
s
= N
k
/ (
s

m
)
Bu durumda
s
= 1.5 alnmaldr.
E-dzlemli birleim detaylarnda kullanlan balk, rg ve birleim sembolleri ekil 7de veril-
mi olup 7.Blmde tanmlanmtr.
16
ekil. 7 - Balk, rg eleman ve birleim sembolleri
balk sembolleri
rg eleman ve sembolleri
K-tipi birleim
T-tipi birleim
N-tipi birleim
KT tipi birleim
X tipi birleim
17
Bir otomobil galerisi
Bir otomobil galerisi ats

m
deerini gznne alan tama gc formlleri [11]deki tablo ve diyagramlarla verilmitir.
ekil 8de verilen formller bilgisayarda yaplan hesaplarla, ekil 9 12 arasnda verilen diya-
gramlar ise bilgisayarla yaplan hesaplarn ok hzl bir ekilde kontrol edilmesinde olduka
yardmcdr.
Diyagramlarda birleimin tama gc, birleime giren elemann verimliliine bal olarak ifade
edilmektedir. rnein eksenel yk altndaki birleimin tama gc, birleime giren rg ele-
mannn enkesit alan ile akma gerilmesinin arpmna eittir(A
i
x f
yi
). Bu da aadaki ekilde for-
mle edilir.
(N
i
*/A
i
f
yi
) = C
e
(f
yo
t
o
/f
yi
t
i
) . (f(n)/sin
i
) (4.1.1)
Verim faktr Ce her bir birleimin tipi iin ap faktrne () ve balk ap / balk et kalnl
(d
o
/ t
o
) oranna bal olacak ekilde diyagramlarla verilmitir. Yukardaki formlde verilen C
e
deeri,
i
= 90
o
aya ve balk ile ayn et kalnlna sahip, balk elemanna ngerme uygu-
land f(n) = 1.0 bir birleime giren rg elemannn verimini ifade etmektedir. Bu formllerden
anlalaca zere, rg elemannn verimli kullanm asndan, balk ve rg elemanlarnn
akma gerilmeleri ve kalnlk oranlarnn birbirine oran byk nem arzetmektedir.
i
as
dtke verim artmaktadr. f(n) fonksiyonu balktaki yke baldr (basn ngermesi duru-
munda f(n) ( 1.0 olur). Verimlilik forml direkt olarak gstermektedir ki bir birleimin verimlilii
asndan aadaki hususlara uyulmas tercih edilmelidir:
-Balk elemanlar akma gerilmesinin, rg elemanlarnkinden byk seilmesi (f
yo
>f
yi
)
-rg et kalnlnn mmkn olduunca ince seilmesi (t
i
< t
o
), ancak yerel burkulma etkileim
durumlar dikkate alnmaldr (Bkz. Blm 4.2).
-A
i
> 90
o
olmaldr, dolaysyla K- ve N- tipi birleimlerin tercih edilmesi.
Moment tesirleri altndaki birleimler iin formller ekil 19da verilmitir. Takip eden tasarm
diyagram ve tablolar ekil 20 ve 21dedir. Bu tablolarda verilen birleim verimlilii daha ziya-
de, birleime giren rg elemanlarnn plastik moment kapasitesine (M
pl1
) baldr. Eksenel yk
altndaki elemanlarn birleimlerinin verimli yaplmas iin verilen esaslar, eilme elemanlar iin
de aynen geerlidir.
18
Bir otoyol gei creti deme giesi stndeki gen kafesten tekil konstrksiyon
19
4.2. Tek Dzlem Kafes Kiri Birleimleri:
Tipik tek dzlem birleimleri ekil 7de verilmitir. T-, X- ve K- tipi birleimleri iin geerli olan
en gncel hesap esaslar ise ekil 8de verilmitir. Bu formller, gerek International Institute of
Welding, gerekse de Eurocode 3 Drafting Committee [8] tarafndan da benimsenmitir. Bu for-
mllerin ou, ilk olarak Kurobane [9,10] tarafndan bulunmu olan bantlardan yola klarak
hazrlanmtr. T- Y ve X- tipi birleimler iin gelitirilen formller basn ykne gre
hazrlandysa da, ekme yk altndaki birleimlerde de kullanlabilir. Genelde birleimin ekme
yk altndaki tama gc, basn altndakine gre daha fazladr. Ancak ekme yk altnda
oluacak byk deformasyonlar ve atlaklar sebebiyle, bu tama gcnden tamamen fayda-
lanlmaz. ekil 8de verilmeyen birleim konfigrasyonlarna ait tama gc deerleri, Blm
4.6da verilen birleim tiplerinkine benzetilebilir. Birleimin tama gc, genelde iki faktre
baldr. Bunlar balk elemannn plastiklemesi ve balk elemannda oluacak zmbalamadr.
Bir birleimin hesabnda her iki durum da gznne alnmaldr. ekil 9-12de birleimlerin
tama gc, rg elemanlarnn verimi asndan grafiksel olarak gsterilmitir. Bu ekillerde
gzkt gibi zmbalama etkisi yalnzca do / to oran ve ( oranlar dk olan balk eleman-
larnda kritik olmaktadr.
T- ve X- tipi birleimlerin en yaygn olan, rg ve balk eleman aras alarnn 90o olduu
birleimlerdir. Grafik ve tablolardan da anlalaca gibi, yksek d
o
/ t
o
oranlarnda T- ve X-
birleimleri, K- birleimlerine gre daha az verimlidir. Ancak, bu tip birleimlere allagelmi
boru konstrksiyonlarda pek fazla yer verilmez.
K- ve N- tipi birleimler boru konstrksiyonlarda daha fazla tercih edilirler. ekil 11 ve 12de
srasyla, 2t
o
, 6t
o
, 10t
o
uzunluunda, boluklu bindirmeli tip iin olmak zere 4 ayr diyagram
verilmitir. Boluk veya bindirmenin etkisi ekil 13te gsterilmitir. Bu diyagramlardan
karlan, bindirmeli birleimlerin, zellikle ince et kalnlna sahip balk elemanlarnn
varlnda etkin olduudur.
ekil 11de grld gibi, K- birleimlerde, orannn 0.4 ile 1.0 arasnda olduu, d
o
/t
o
orannn
20 ile 30 arasnda olduu ve g / t
o
orannn 4 ile 10 arasnda olduu durumlarda boluk deeri
C
K
= 0.3 alnabilir. Birleimlerin saysn azaltmak ve etkin kaynak ilemine olanak salamak
asndan 40
o
lik bir birleim as uygundur. ekmeye alan ve f(n) = 1.0 ve
1
= 40
o
olan
balk elemanlarnda, t
o
/ t
1
> 2.0 durumunda, rg eleman tam verimlilik salayabilir. Balk
elemanlarnn rglere gre daha yksek mukavemetli elikten tekil edilmesi durumunda t
o
/ t
1
oran daha da az seilebilir;
((f
yo
t
o
)/(fy
1
t
1
)) 2.0 (4.2.7)
ekil 9, 10 ve 12de verilen tasarm tablolarnda (1, 2, 4), f(n) fonksiyonu gsterilmektedir.
Burada dikkat edilmesi gereken, ekil 14te gsterildii gibi, sadece balktaki ngermenin dik-
kate alnaca dolaysyla yatay aprazdaki yk bileeninin dar karlacadr.
Basit kiri tarznda mesnetlenen kafes kirilerde kiri ularnda ngerme kuvveti etkisi dk,
rg eleman kuvvetleri yksek, ortalarda ngerme kuvveti etkisi yksek, rg eleman kuvveti
dktr. Srekli tip kafes kirilerde, f(n) deeri zellikle mesnetlerde nem kazanmaktadr.
Dzlem d yke maruz (rnein aklardan gelen) K-, N- ve KT- birleimleri, K- birleimleri gibi,
rg elemanndaki daha byk yk bileeninin dikkate alnmas suretiyle hesaplanabilir. Ancak
btn rg elemanlarnn ekme(veya basn) olmas durumunda veya yk tayan tek bir rg
elemannn olmas durumunda, birleim X- tipi gibi tahkik edilmelidir (Bkz.ekil 24c).
KT-tipi, dier birleimlerle birlikte Blm 4.6da ele alnmtr.
Birleimin tama gc ve rg elemannn lokal burkulmas arasnda bir etkileim yaratmamak
asndan, birleimlerin tama gc verimlilii, yksek d
1
/ t
1
oranlar ile snrlandrlmaldr [25].
Verimlilik limiti forml olarak aadaki ekilde ifade edilebilir:
20
ekil. 8 - Tek dzlemli birleimler iin tasarm esaslar
Birleim Tipi
(forml 4.2.1)
(forml 4.2.2)
(forml 4.2.3)
(forml 4.2.4)
(forml 4.2.5)
(forml 4.2.5) (bkz. ekil 13)
T- ve Y- tipi birleimler
X- tipi birleimler balk plastiklemesi
K ve N tipi balkl ve bindirmeli birleimler
(ekme)
(basn)
iin
balk plastiklemesi
genel
punching chear check for T, Y, X and K, N,
KT joints with gap
Kesme zmbalamas
fonksiyonlar
geerlilik aral
Tasarm (i-1,2)
balk plastiklemesi
(X- tipi
birleimler)
21
ekil. 9 - Boru profillerin T- ve Y- tipi birleimleri iin tasarm tablosu.
Tasarm Tablosu 1 Boru Profil Birleimleri
T- ve Y- tipi birleimlerin Verimlilii
Boru kesitlerinin T- ve Y- tipi birleimleri
semboller geerlilik aral
kaynaklar baln akma dayanmna gre
boyutlandrlacaktr.
ilave eksenel yk veya eilme momentinden
doan balk gerilmesi
v
e
r
i
m
l
i
l
i
k

C
T
22
ekil. 9 - dvm. Boru profillerin T- ve Y- tipi birleimleri iin tasarm tablosu
Fonksiyon f(n)
hesap rnei
balk :
rg eleman :
iin
iin
23
Tasarm Tablosu 2 Boru Profil Birleimleri
Boru profillerin X- tipi birleimleri
Semboller
ilave eksenel yk veya eilme momentinden
doan balk gerilmesi
V
e
r
i
m
l
i
l
i
k

C
x
X- tipi birleimlerin verimlilii
Kaynaklar baln akma dayanmna gre
boyutlandrlacaktr.
Geerlilik aral
ekil. 10 - Boru profillerin X- tipi birleimleri iin tasarm tablosu
24
Fonksiyon f(n)
hesap rnei
balk :
rg eleman :
iin
iin
ekil. 10 - dvm. Boru profillerin X- tipi birleimleri iin tasarm tablosu
25
ekil. 11 - Boru profillerin K- ve N- tipi birleimleri iin tasarm tablosu
Tasarm Tablosu 3 Boru Profil Birleimleri
Boru profillerin K- ve N- tipi birleimleri
Semboller
ilave eksenel yk veya eilme momentinden
doan balk gerilmesi
V
e
r
i
m
l
i
l
i
k

C
K
K- ve N- tipi birleimlerin verimlilii (g=2...)
Kaynaklar baln akma dayanmna gre
boyutlandrlacaktr.
Geerlilik aral
g t
1
+ t
2
26
K- ve N- tipi bindirmeli birlemelerin verimlilii (g=6)
K ve N- tipi bindirmeli birlemelerin verimlilii (g=10)
ekil. 11 dvm - Boru profillerin K- ve N- tipi birleimleri iin tasarm tablosu
V
e
r
i
m
l
i
l
i
k

C
x
V
e
r
i
m
l
i
l
i
k

C
x
27
hesap rnei
ekil 11 - dvm - K- ve N tipi bindirmeli boru profil birleimleri iin tasarm tablosu
Tasarm Tablosu 4 Boru Profil Birleimleri
K- ve N- tipi bindirmeli boru profil birleimleri
Semboller
ilave eksenel yk veya eilme momentinden doan
balk gerilmesi
kaynaklar baln akma dayanmna gre
boyutlandrlacaktr.
geerlilik aral
hesap rnei boluk tanm
(basn)
(basn)
(ekme)
enterpolasyonla
N*
1
N*
1
ekil. 12 -
28
K- ve N- tipi bindirmeli birlemelerin verimlilii (g=6)
fonksiyon f(n)
V
e
r
i
m
l
i
l
i
k

C
x
Elemann burkulmas gznne alndnda, yukardaki snrlamalar ska kritik olmayacaktr.
29
ekil. 13 - Boluk, bindirmenin fonksiyona etkisi
ekil. 14 - Balkta ngerme
Birleik verimlilikleri ekil
8-12den hesaplama d
1
/t
1
snrlar
tabloda verilen deerler
basnla alan rg eleman
verimlilik snr
akma gerilmesi
Bindirme
Balk ngerme yk
Boluk
30
4.3. oklu Dzlemli Konstrksiyon Birleimleri
ok dzlemli konstrksiyon birleimleri, genellikle boru profilden tekil edilen kule, ak deniz
yaplar, gen ve/veya drtgen enkesitli kafes kirilerde kullanlr.
ok dzlemli birleim etkilerini ieren hesap esaslar [17]de verilmitir. Ancak bu kaynakta
verilmi olan hesap esaslar, elastik hesaba dayanmakta olup, birleimlerin gerekteki plastik
davranlarn dikkate almamaktadr. Ancak tasarm asndan, baz yardmc bilgiler verilebilir.
ok dzlemli yk etkilerinin en baskn olduu birleim tipleri, ekil 15te gsterilen ift X- tipi
birleim detaydr. Sonlu elemanlar metoduyla yaplan birok analiz sonucunda, dzlem d
yklerin, bu tip birleimin mukavemet ve rijitliini, tek dzlemli X- tipi birleime gre nemli
lde azalttn ortaya koymutur. Birbirine dik iki dzlemde ayn deerde ama ayr ynde
(basn ve ekme) etkimesi halinde, ok dzlemli birleim tipinin tama gcnn, birleimin 1/3
orannda azald bilinmektedir.
Dier taraftan, ayn ynl (basn-basn) yklemelerde tama gc artmaktadr. Ancak bu
art birleimin deformasyon ve dnme kapasitesinin azalmasyla bir miktar dengelenmektedir.
Dolaysyla gvenlikli bir yaklamla, tama gcnn ayn ynde etkiyen ykler durumundaki
art miktar ile farkl ynde etkiyen ykler durumundaki azal miktar ayn kabul edilebilir.
K-tipi birleimler iin gen enkesitli kafes kiriler iin, Makino [20] tarafndan birok test
yaplmtr(Bkz.ekil 16). ok dzlemli birleimlerin tama gc hesab iin, Kaynak [20]de
verildii gibi bir etkileim bants kullanlabilse de, tek dzlemli birleimlerin tama gcnn
0.9 katsays ile arpm da yeterli bir yaklam salayabilmektedir.
Boru profilden tekil rg elemanl kolon tekili
T-tipi birleimlerin, yalnzca ift olanlar iin (V-birleimleri) testler yaplmtr. rg elemanlar
arasndaki a 90
o
olarak seilmi ve her iki rg eleman da basn etkisi altnda test
edilmitir(ekil 17). Tek dzlemli birleimlerle kyaslandnda, birleimin tama gc hemen
hemen ayn kalmakla birlikte, birleimin rijitlii, nemli lde artmtr[19].
31
rg eleman
balk
rg eleman
balk
E
k
s
e
n
e
l

Y

k

F
1
[
k
N
]
E
k
s
e
n
e
l

Y

k

F
1
[
k
N
]
= 0.4 iin sonular
dm noktas 5
dm noktas 6
dm noktas 7
dm noktas 8
dm noktas 9
dm noktas 10
dm noktas 1
dm noktas 8
yerdeiim (mm)
yerdeiim (mm)
kapma annda ekil deitirme
= 0.6 iin sonular
ekil. 15 - ok dzlemli X- tipi birleimler
ekil. 16 - ok dzlemli K- tipi birleimler
u ana kadarki aratrmalarn sonular nda, ok dzlemli bir birleimin tama gcnn
hesabnda, ekil 17de verilen katsaylarn kullanlmas gerekmektedir.
4.4. Moment Birleimleri
Elemanlarn birleim ekseninden kakl sonucunda oluacak birincil momentlerle, eleman
ularnn ankestrelie yakn balanmas sonucunda oluacak ikincil momentleri, birbirinden
ayrt etmek gerekmektedir (Bkz. ekil 1). kincil momentler, esas olarak, d yklerin dengesi
asndan gerekli deildir. Blm 4.2de anlatld zere, dm noktalarnn yeteri kadar
dnme kapasitesine sahip olmalar durumunda(Bkz. ekil 8de), ikincil momentler birleimin
tama gcn etkilemezler. Kafes kirilerde oluacak birincil momentlerin ise, balk eleman-
lar tarafndan alnaca kabul edilir. Momente maruz birleimler, genelde T-tipi olup Vierendeel
birleimleri(ekil 18) olarak ta adlandrlrlar. Bu tip birleimler, ereve tipi konstrksiyonlarda
da kullanlmaktadr. Dzlem kafes konstrksiyonlarda, dzlem d eilme momentleri olumaz.
Bu tip dzlem d ykler daha ziyade, ok dzlemli konstrksiyonlarda meydana gelir. Eilme
etkisi altnda hesaplanan tama gleri, ayn zamanda R, -N ve KT-tipi birleimler iin de
kullanlr.
Zmbalama etkisi iin, plastik kesme tama gc verilmekle beraber, a fonksiyonu, elastik
hesap esasna dayanmaktadr.
Eksenel yke maruz birleimlerde olduu gibi, bu formller verimlilik tasarm diyagramlar ola-
rak ekil 20 ve ekil 21de verilmektedir. Birleimin verimlilii c
ipb
veya c
opb
deeri, birleimin
32
Birleim Tipi
Tek dzlemli bir kesime uygulanan dzeltme
katsays (snrlar ekil 8e gredir).
60
o
90
o
Not: N2 ve N1in iaretleri
gznne alnmaldr.
ekil. 17 - ok dzlemli birleimler iin uygulanan dzeltme katsaylar
ekil. 18 - Tek dzlemli virendeel birleimleri.
tama gcnn, birleime giren rg elemannn plastik moment kapasitesi W
pl1
f
y1
e oranna
eittir. Yatay kesim hatt ise, zmbalama etkisi altndaki tama gc snr durumunu vermekte-
dir.
Bu diyagramlardan da grlecei gibi, birok durumda, birleimin dzlemdeki eilme momen-
ti tama kapasitesi, dzlem dndakine oranla ok daha iyidir.
Dikkat edilmelidir ki birleimlerin dnme rijitlii C (moment/rad), zellikle, hiperstatik sistemler-
de (rnein ereveler, vierendeel kirileri), tayc sistemin moment dalmn nemli lde
etkilemektedir. Rijit birleimler istendii takdirde, 1e yakn bir oran seilmeli veya
d
o
/ t
o
oran ile birlikte yksek t
o
/ t
1
oranlar seilmelidir.
ekil 22 ve 23te T-birleimlerin, dzlem ii ve dzlem dndaki eilme momenti etkisi altndaki
dnme rijitlikleri gsterilmektedir.
4.5. Eksenel Yk ve Eilme Momenti Etkileimi
zellikle 3-boyutlu konstrksiyonlarda, birleimler hem eksenel yk hem de eilme etkisi
altnda kalabilirler.
Bu konuda ok sayda aratrma ve deneyler yaplm ve bunun sonucunda birok etkileim for-
mlasyonu elde edilmitir. Ancak, tm aratrmalar gstermitir ki, dzlem ii eilme momenti
etkisi, dzlem d eilme etkisine gre daha elverili bir ykleme olup, bu durum, aadaki
basitletirilmi alt snr etkileim forml ile ifade edilmitir[16]:
33
Birleim tipleri
Genel :
Kesme zmbalamas tahkiki iin
Geerlilik aral eksenel yke maruz
birleimlerdeki ile ayndr (bkz. ekil 8)
Hesap Dayanm
balk plastiklemesi
balk plastiklemesi
ekil. 19 - Birinci dereceden eilme momentine maruz birleimlerin tasarm esaslar
34
Kesme zmbalamas snr
d
1
d
0
- 2t
0
Tm B deerleri
iin
V
e
r
i
m
l
i
l
i
k

C
i
.
p
.
b
.
V
e
r
i
m
l
i
l
i
k

C
i
.
p
.
b
.
ekil 20 - Dzlem eilme momentlerine maruz birleimler iin tasarm tablosu
ekil 21 - Dzlem d eilme momentlerine maruz birleimler iin tasarm tablosu
ekil 22 - T- tipi birleimlerde dzlemde moment
etkisindeki birleim rijitlii
ekil 23 - T- tipi birleimlerde dzlem d moment
etkisindeki birleim rijitlii
35
N
i
+
(
M
ip
)
2
+
M
op
1.0 (4.5.1)
N
i
*
M
ip
M
op
*
Burada :
N
i
, M
ip
ve M
op
etki eden ykleri, N
i
*, M
ip
* ve M
op
* ise tasarm tama glerini gstermektedir.
Dikkat edilmesi gereken husus, ekil 22 ve 23te verilen birleimlerin tama gcnn, eksenel
yk varl durumunda nemli lde etkileneceidir [22]. Ancak kesin bir sonu iin yeterli
sayda yaplm deney yoktur.
85 m uzunluunda gen kafes at tayc kiri
4.6. Dzlem Birleimlerin zel Tipleri
4.6.1. Dier Birleimler
Boru profilden tekil edilen konstrksiyonlarda kullanlan, ancak daha nceki blmlerde
tantlmam, daha birok birleim tipi mevcuttur.Bu birleimlerin tama gleri, Blm 4.2.de
anlatlan tiplerinkine benzer ekilde hesaplanmaktadr. ekil 24te, bu birleimlere baz rnekler
gsterilmektedir.
36
Birleim Tipi ekil 8de verilen formller ile ilikisi
X- tipi birleimden
dayanm forml
N
1
sin
1
+ N
2
sin
2
N
1
* sin
1
VV deeri VVV veya VVVV deerinden byne eittir.
(eg. 4.6.1.4)
(N
1
, X- tipi birleimden)
K tipi birleimde
d
1
yerine V konacaktr
d
o
(forml 4.6.1.1)
(forml 4.6.1.2)
K- tipi birleimden
N
2
N
1
* K- tipi birleim
N
2
N
2
* K- tipi birleim
1-1 kesiti plastik kesme kapasitesi asndan tahkik edilmektedir.
(yalnz bolukla birleimde)
(forml 4.6.1.3)
ekil 24 - Tek dzlemli boru profil birleimlerinin dier tipleri
37
Bir spor kompleksinin kemer kafes kiriten tekil ats
Bir buz paten salonunun balk-formu kafeslerden tekil ats
4.6.2. Levhal Birleimler
Guseli birleimlerin ok eitli tipleri vardr. Bu birleimlerin tama gleri, esas olarak
Japonyada yaplan testlere dayanmaktadr[5,9]. Orijinal deney raporlarnda TP-tipi birleimler-
le(T-tipi birleime guse kaynaklanmas), XP-tipi(X-tipi birleime guse kaynaklanmas)tipi
birleim arasnda ayrm yaplmtr. yle ki, TP-tipi birleimde borunun tek tarafnda, XP-tipi
birleimde, borunun her iki tarafnda levha kaynaklanmtr. ekil 25te verilen hesap dayanm
forml, her iki durumu da kapsayacak ve eitli yk artlarn gz nnde bulunduracak ekil-
de basitletirilmitir.
Ancak TP-tipi birleimler iin kullanlacak f()=4+20
2
forml ile elde edilen sonular, test
sonularna f()=5/(1-0.81) forml ile elde edilen sonulara gre daha yakndr.
Ayrca tm birleimler iin zmbalama asndan aadaki tahkikler yaplmaldr.
-TP-5/XP-5 iin (f
a
+f
b
) t
1
0.58 f
yo
t
o
;
-dier birleimler iin (f
a
+f
b
) t
1
1.16 f
yo
t
o
burada f
a
ve f
b
deerleri balanan levhadaki eksenel ve eilme gerilmeleridir(I veya kutu profil).
XP-1/TP-1 tipi birleimlerde ana balk eleman eksenine dik bir levha; XP-3/TP-3 tipi
birleimlerde ise, bu levhaya ek olarak, balk elemanna paralel ikinci bir levha bulunmaktadr.
Ancak balk eksenine paralel yerletirilen levhann rijitlii olduka az olacandan her iki tip
birleimin de dayanmlar eit olmaktadr.
38
Boru konstruksiyon at detaylar
39
B
i
r
l
e

i
m

T
i
p
i
D

z
l
e
m
d
e

E

i
l
m
e
D

z
l
e
m

d

i
l
m
e
G
e
n
e
l

n
o
t
l
a
r
:

s
e
m
b
o
l
,

p
a
r
a
m
e
t
r
e

v
e

s

r
l
a
r

i

i
n

e
k
s
e
n
e
l

y

k
l


b
i
r
l
e

i
m
l
e
r
e

b
k
z
.

e
k
i
l

2
5

-

G
u
n
e
l
i

b
i
r
l
e

i
m
l
e
r
e
k
s
e
n
e
l

y

k
X
P

v
e

T
P
-

t
i
p
i

b
i
r
l
e

i
m
l
e
r

i

i
n

h
e
s
a
p

d
a
y
a
n

4.6.3. Az dzletirilmi ve Altrlm Tip Birleimler


Bu tip birleimler genellikle kk veya geici konstrksiyonlarda uygulanrlar. ekil 6da gs-
terildii gibi, ok sayda farkl dzletirme tekniklerini uygulamak mmkndr. Tam veya ksmi
dzletirme ileminde, elemann ekil deitirme ucunun yatayla yapt ann maksimum %25
olmas gereklidir(Bkz. ekil 6B-6C). Basn dayanm da, d
o
/ t
o
25 durumunda dzletirme
sonucunda azalma gstermektedir[1].
Kaynakl birleimlerde, yerel burkulmaya izin vermemek asndan dzletirilmi ksmn boyu
ok uzun tutulmamaldr. N-tipi bindirmeli birleimler iin[23] ilgili hesap dayanm formlleri,
ekil 26da verilmitir. [23]te dey apraz elemannn tama gc ile kyaslandnda hesap
dayanmna evirmek asndan 1.25 katsays kullanlmtr.
Bu birleim tipinin davran enkesit llerine fazlaca bal olduundan, verilen ampirik form-
llerin kullanmnda, aada verilen snr deerleri dikkate alnmaldr:
Denenen Ebatlar Denenen Parametreler
114 d
o
169
14
d
o
50
t
o
42 d
1
90
0.35
d
1
0.8
d
o
3 t
o
8
d
1
=1.0
d
2
3 t
1
4.6
t
1
=1.0
t
2
O O
v
75%
f
yi
400N / mm2
1
= 90
o
;
2
=45
o
Akma gerilmesinin %80ine kadar ngerme uygulanan balk birleimlerinin dayanm,
f(n)=1.0+0.2n (0 n -0.8) deeri ile arplmaldr. Daha yksek ngerme kuvvetleri yeterli
deney sonular bulunmadndan kabul edilemez. Dm noktalar, az dzletirilmi
birleimlerle yaplan kafes sistem elemanlarnn etkin burkulma boylar, sistem boylarna eit
alnmaldr. ekil 27de grld zere, ksmi birleimler iin 5AP isimli CIDECT Program kap-
samnda almalar devam etmektedir[26].
Aadaki deiiklikler yapld takdirde ekil 8de verilen formller, az ksmi dzletirilmi
birleimler iin de kullanlabilir:
T- ve X-tipi birleimler basn altnda : Ni* formlnde,
d
1
yerine d
1
min
Boluklu K-tipi birleimler: Ni* formlnde,
d
1
yerine
(d
1
+d
1
min)
2
40
41
ekil 26 - Ucu yasslatrlm birleimler iin tasarm tablosu
ekil 27 - Ucu ksmi yasslatrlm K-tipi birleimler
5. Bulonlu Birleimler
Boru profillerin birleim hesap esaslar, temelde, dier tip profillerinkinden farkllk gster-
mez(Blm 6.5de baz hesap rnekleri verilmitir). Bulonlu birleimler, zellikle nceden imal
edilen elemanlarn antiyede birletirilmesi asndan uygundur. ekil 28-30 ve 33te bulonlu
birleimlere ait eitli rnekler verilmitir.
42
Levha
I- profilden
kesme
Boru Profil
Paras
Kaynakl
saplama
Kaynakl
Kutu
ekil 29 - Civatal ak birleimleri
ekil 30 - Civatal U Birleimleri
ekil 28 - Civatal Kafes Birleimleri
Flanl tip birleimler iin ok sayda aratrmalar yaplmtr[27,28]. Ancak basit tasarmlar iin
en kapsamls 1990da Japonyada yaplan Boru konstrksiyonlarn Tasarm ve malat Esaslar
[29] adndaki almadr(Bkz. ekil 31).
Bu birleim detaylarnn hesabna ynelik almada, kopma durumlar, yksek mukavemetli
bulonlarn kopmasndan ziyade balk levhalarnn plastiklemesinden olmutur.
ekil 31de gsterilen detaylar, STK41 borular (minimum akma gerilmesi: 235 N/mm
2
, mini-
mum kopma gerilmesi: 402 N/mm
2
), SS41 levhalar (minimum akma gerilmesi: 245 N/mm
2
) ve
F1OT bulonlar (kopma mukavemeti 10.9 kalitesindeki cvatalara yakn = 981 N/mm
2
) iindir.
[28]e gre, balk levhas kalnl tf aadaki formllerden elde edilebilir:
t
1


2 N
1

m
f
yp
f
3
N
i
= ekme kuvveti
f
yp
= levha akma gerilmesi

m
= 1.1 (ksmi gvenlik katsays)
f
3
= birimsiz deer (ekil 32den)
t
f
= levha kalnl
43
ekil 31 - Balk levhal birleimler iin standart detaylar (tam dayanml birleimler)
maks. boru
profil lleri
balk levhas
kalnl
nominal
ap
minimum
civata
says
kenar
mesafe
44
ekil 32 - Bir balk levhal birleim tasarmnda 5.1 formlnde kullanlacak f
3
deeri grafii
Boru Profilden tekil at konstrksiyonu
e1 mesafesi(Bkz. ek.31) mmkn olduunca ksa tutulmaldr(1.5-2d aras, d=bulon ap);
ancak somun ve kaynak aras mesafesi en az 5 mm olmaldr.
Bulon says aadaki formlden elde edilir:
45
burada:
r
1
= (d
i
/2 + 2e1)
r
2
= (d
i
/2 + e1)
T
u
= bulon ekme tama gc
Dier faktrler iin bkz. denklem 5.1.
ekil 33 - Baz Civatal Birleimler
46
6. Saysal rnekler
6.1. a) Dzlem Kafes Kiriler
* Kafes Kiri Geometrisi:
Aklk = 36 m, Kafesler L 12m merkezi
Aklar, L 6m merkezi
Kafes kiri ykseklii ~ aklk
15
= 2.40 (Toplam maliyet, kaplama, sehimler gz nnde
bulundurulduunda genelde ekonomik bir
ykseklik verir.)
Dm noktas saysn azaltmak asndan, K-tipi birleimlerin yerald Warren-tipi kafes seil-
mitir. Kafes zati yk de dahil edilerek ve yk katsaylar ile arplarak elde edilen ak yk P
= 108 kN olarak hesaplanmtr.
Eleman Kuvvetleri:
Kafes kiri elemanlarnn dm noktalar mafsall olarak analiz edilmi ve aadaki deerler
elde edilmitir.
Elemanlarn Boyutlandrlmas:
Bu rnekte balk elemanlar iin akma gerilmesi 355N/mm
2
olan elik, rg elemanlar iin
akma gerilmesi 275 N/mm
2
olan elik kullanlacaktr.
Eleman boyutlandrmas iin, gerek etkili uzunluun dikkate alnd eleman kesit dayanm
tablolar, gerekse burkulma erisi tablolar kullanlabilir. Seilen eleman enkesitlerinin bulunup
bulunmad kontrol edilmelidir. Genelde dm noktalar belirleyici olduklarndan balk ele-
man ok ince seilmemelidir. Genelde, et kalnl standart srekli bir balk eleman en iyi zmdr.
st balk
Etkili dzlem ii ve d burkulma boyu aadaki gibi hesaplanan srekli bir balk eleman iin:
I
e
= 0.9 x 6000 = 5400 mm [7,16], bkz. Blm 2.2.
N
o
= 1148 kN
ekil 35 - Kafes geometrisi
ekil 36 - Kafes eleman kuvvetleri
Malzeme asndan bakldnda, 244.5 x 5.6 ve 219.1-7.1 en uygunlar olarak gzkmekle
beraber, bu rnekte dnlen, retici firmann stounda bulunmamaktadr. Bu profiller ancak
ok sayda talep edildiinde retilebilecektir(Bu rnekte de yle kabul edilmitir).
Alt balk
Diyagonaller

yo
t
o
2.0

y1
t
1
355 7.1
2.0 orann veya ti ( 4.5mmyi salayan elemanlar seilecektir, bkz.forml 4.2.7.
275 t1
Basnca alan diyagonaller iin etkili burkulma boyu 0.75 x l alnacaktr
=0.752.4
2
+3.0
2
= 2.88 m [7, 16], bkz. Blm 2.2.
Basn diyagonalleri
47
Eurocode 3 burkulma erisi a
Uygun kesitler
Uygun kesitler
Uygun kesitler
Eurocode 3 burkulma erisi a
et kalnl kaynak iin olduka nicedir.
ekme diyagonalleri
Eleman Boyutlandrmas
Eleman boyutlanmasnda ka eit enkesit tipi seilecei gibi konular, siparie esas tonaja
baldr.
-rg elemanlar: 139.7-4.5
88.9-3.6
-st balk: 219.1-7.1
-alt balk: 193.7-6.3 (Bu balk kesitlerinde boluklu birleim detay uygulanabilir,
ancak dmerkezli birleime izin verilmez.)
d
o
/ t
o
orannn yksek seilmesi 2 ve 5 noktalarnda, birleim problemleri yaratmaktadr.
Deerlendirme ve Revizyon
Dm noktas 1:
1 nolu dm noktasnda, g=2t
o
mesafesinde bir boluk braklmtr.
Birleim K(N) tipi olarak tahkik edilmitir. st balk eleman,
2.5xP=2.5x108=270 kN deerinde bir kesme kuvvetini karlayabile-
cek dayanma sahip olmaldr.
1 nolu dm noktas ar yk etkisi altnda olduundan, balk ele-
mannn elastik kesme dayanmna gre boyutlandrlmas tavsiye edi-
lir.
0.5Ao
f
yo
= 0.5 4728
0.355
= 485kN > 270 kN
3 3
48
Uygun kesitler
ekil 36 - Eleman Kesitleri
ekil 37
Dm
noktas 1
49
D

m

n
o
k
t
a
s


d
a
y
a
n

m

k
o
n
t
r
o
l

B
u
r
a
d
a

4
.

d

m

n
o
k
t
a
s

,

l
e
v
h
a
l
a
r

b
i
r
l
e

i
m

f
i
j
i
t
l
e

t
i
r
d
i

i
n
d
e
n

K
-

t
i
p
i

b
i
r
l
e

i
m

o
l
a
r
a
k

d
e

e
r
l
e
n
d
i
r
i
l
m
i

t
i
r
.

(

y

k
l
e
m
e

X
-

t
i
p
n
e

b
e
n
z
e
m
e
s
i
n
e

r
a

m
e
n
)
B
i
r
l
e

i
m
b
a

r
g

l
e
r
g
e
r

e
k

v
e
r
i
m
l
i
l
i
k
n
o
t
l
a
r
e
v
e
t
e
v
e
t
h
a
y

r
e
v
e
t
e
v
e
t
e
v
e
t
e
v
e
t
e
v
e
t
e
v
e
t
e
v
e
t
e
v
e
t
e
v
e
t
e
v
e
t
b
i
r
l
e

i
m

d
a
y
a
n


v
e
r
i
m
l
i
l
i

i

(
b
k
z
.

e
k
i
l
.
I
I
)
b
i
r
l
e

i
m

p
a
r
a
m
e
t
r
e
s
i
2 nolu dm noktasnn dayanm yeterli
deildir. Yeterli birleim dayanm elde etmenin
en pratik yolu, boluk mesafesinin 12.8todan
3toa indirilmesi ve bylelikle birleim veriminin
0.86(0.82yi salamasdr. Ancak bu da,
e=28mmlik negatif moment etkisi yaratan bir
dmerkezlik meydana getirir.
M=(878-338).28.10-3=15.12 kNm
1-2 ve 2-3 arasndaki eleman boylar ve EI arpm deerleri (bkz. ekil 36) ayn olduundan bu
moment deeri, her iki eleman arasnda eit olarak datlabilir. Sonu olarak, her iki eleman da
M
o
=7.56 kNmlik bir ilave moment deerine gre boyutlandrlmaldr.
1-2 ve 2-3 arasndaki balk elemanlar kolon-kiri eleman olarak boyutlandrlacaktr. Bu
durumda en kritik eleman, 2-3 arasndakidir. Genelde geerli olan bant aadaki gibidir:
N
o
+ k
M
o
1.0
(6.1.1)
x A
o
f
yo
M
pb
burada,
M
Plo
= Baln plastik mukavemeti(W
Plo
.f
yo
)(1 ve 2. snf kesitler)
3.snf kesitler iin elastik mukavemet momenti (W
eo
.f
yo
) kullanlmaldr.
k = narinlie bal olan ikinci mertebe etkilerini, kesit snflandrmasn ve moment
diyagram tipini dikkate alan bir katsaydr.
878
+ k
7.56
=
1189 113.3
0.74 + 0.067k < 1.0 (artnameden bamsz olarak)
Ak birleimleri:
Ak tiplerine bal olarak eitli birleim detaylar uygulanabilir. Korozyon tehlikesinin fazlaca
bulunmad durumlarda [dan kesme elemanlarn bala kaynatld detay uygun olabilir.
ekil 25te, guse levhalarn boru profillere kaynakland detaylara ait dayanm formlleri veril-
50
Birleim 2
ekil 38
Dm Noktas 2
ekil 39 - Ak Yk ekil 40 - Ak Birleimi
mitir. Aada, merkezde yaplacak bir ak birleim detayna rnek verilmitir. Burada st
balk eleman da ayn noktada birbirine sahada bulonlarla birletirilmektedir. Dier bir seenek
te, st balk elemanlarnda yalnzca aln levhalarnn bulunduu durumdur. Ak momenti, bu
birleimde aln levhalarnn arasna girecek bir T-profil yardm ile tekil edilir.
Balk Levhasyla yaplan cvatal birleimler:
Alt balk eleman balants:
ekil 31e gre, tam dayanml bir birleim iin, 6 22-10.9 cvata kullanlmas gereklidir.
Buradaki balk eleman 190.7-5.0 olup f
y
=235 N/mm
2
dir.
Bu rnekte ise, kullanlacak profil ve levhalarn enkesit ve akma gerilmeleri ekil 31dekinden
farkl olup, cvata dayanmlar ayn seilecektir. Bu da birleimde ayn sayda cvata
kullanldndan bu faktrlerin etkisini ortaya karacaktr.
193.7-6.3 ebadnda f
y
=355 N/mm
2
ve ayn cvata dayanmna sahip bir eleman birleiminde
kullanlacak tahmini cvata says:
193.7 x 6.3
.
355
. 6 = 12 bulon 22 - 10.9
190.7 x 5.0 235
Balk levhas t=20mm (f
y
=355 N/mm
2
) olup, kenar mesafeleri e
1
=e
2
=35mm olacaktr.
Bir baka alternatif te:
193.7 x 6.3
.
9 = 10 bulon 24-10.9 Balk levhas t=22mm
216.3 x 8.0
(f
y
=355 N/mm
2
) olup, kenar mesafeleri e
1
=e
2
=40mm
olacaktr.
Cvatalarn merkezden merkeze mesafeleri dikkate alndnda, her iki seenek te mmkndr.
st balk eleman balants:
st balk kuvveti temas basnc ile aktarlr. Bu sebeple, gerekli cvata says daha ziyade, mon-
taj esnasnda oluabilecek ekme gerilmeleri gznnde bulundurularak tespit edilir. Genelde
yerel artnameler gerekli cvata saysnn, birletirilecek elemann ekme dayanmndan hesa-
planmasn ister. Dolaysyla, basnca alan bir balk elemannn birleim hesabnda esas
alnacak kuvvet, elemannn ekmeye kar gsterecei dayanmdan tespit edilecektir.
Tam dayanml birleim durumunda 12 adet (24-10.9 cvatas, 22mm kalnlkl (fy=355N/mm2)
balk levhas ve 40mm kenar mesafesi olan bir birleim uygulanacaktr.
219.1 x 7.1
.
355
.
9 = 12
216.3 x 8.0 235
U mesnet birleimi de, ekil 28te gsterildii gibi yaplabilir.
51
ekil 41 - antiyede ak - makas birleimleri
b) Kemer Kafes:
Kemer kafesin dm nokta detaylar, dzlem kafesinkiler gibi hesaplanabilir. Kemer kafes,
sadece dm noktalarnn bklerek ekillendirilmesi durumunda, balk elemanlar aynen
dzlem kafestekiler gibi alnabilir. Ancak enkesitin arplmamas asndan, bklme yarapnn
belli snr deerler altnda kalmas gereklidir(4(. Kemer kafes st balnn, srekli bkm
eklinde ekillendirildii durumlarda, balk elemanlar, iki dm noktas arasnda belirli bir
erilie sahip olacaktr. Bu durumda, balk boyutlandrlmasnda, dmerkezlikten kaynaklanan
ilave moment (moment=eksenel yk x dmerkezlik) dikkate alnmal ve balk eleman kolon-
kiri olarak dnlmelidir(Bkz.bant 6.1.1). Moment diyagramndan dolay, 6.1.1 formln-
deki k katsays, Blm 6.1deki rnekte geen katsaydan daha kktr.
c) Vierendeel Kirii:
Ayn el/lye sahip st ve alt balk elemanlardan oluan Vierendeel kirileri iin, aadaki basit
yntem gelitirilmitir. Ancak bu durumda;
-ykler dm noktalarna etkitilmeli,
-birleimler rijit olmal,
-balk elemanlarnn boyuna yndeki yerdeitirmeleri ihmal edilebilir olmaldr.
Bu artlar altnda, dm noktalar arasndaki noktalarda oluacak moment deerleri sfr
olacandan, moment dalm kolayca yaplabilir.
52
ekil 42 - Kemer Kafes
ekil 43 - Bir Kemer kafes kirite basnca maruz balk elemanlarnda d merkezlikten doan momentler
ekil 44 - Virendeel Kirii
ekil 45 - Basit Modelleme
Balk elemanlar:
Aadaki durumlar iin, basnca maruz balk elemanlar, bir kolon-kiri eleman olarak boyu-
tlandrlacaktr (P deeri kN cinsindendir).
No=1.5P kN ve M
o
= 1.88P kNm (1.25P kN kesme)
No=3.9P kN ve M
o
= 1.12P kNm (0.75P kN kesme)
No=5.1P kN ve M
o
= 0.38P kNm (0.25P kN kesme)
En elverisiz durum, en yksek momentin olduu birinci durumdur.
rg Elemanlar:
rg elemanlar moment, eksenel ve kesme ykleri altnda tahkik edilmelidir. Gsterildii zere,
ikinci rg eleman en elverisiz olandr.
M
1
=3.0 P kNm; N
1
=0.5 P kN; 2.4 P kesme yk.
Birleimler:
kinci rg elemanna yaplan birleim, en yksek momente maruz birleimdir. Balktaki
moment, rg elemanndaki momentle dengededir. Sonuta, ngerme kuvveti f(n) altnda tah-
kikleri gerekli deildir. Alt ve st balk elemanlar ayn ise, alt balk eleman ekmeye
altndan, st balktaki birleimler elverisizdir. Balk elemanlar iin tayin edici olan kesit
tesirleri momentlerdir.
rg elemanlarda, en yksek moment deeri ikinci elemanda meydana gelir. Bu durumda
53
a) Moment ve yk dalm
b) Virendeel Kirite Kesme Yk
c) Elemanlardaki momentler
ekil 46 - Bir Virendeel Kiriteki Yk Dalm.
balktaki ngerme kuvveti Nop deeri olduka kktr.
M
1
= 3.0 P kNm N
op
=1.5 P kN
Virendeel kirilerinde, birleimlerin dnme kapasiteleri ok nemlidir. Bu da Blm 4.4de veril-
dii gibi, ap oranlarnn 1e yakn olmasn gerektirir.
Deerlendirme:
Daha nce anlatld zere, Virendeel kiriindeki ar ykl rg eleman ikinci elemandr.
Elemann ap, balk elemannn apnca snrlanmakta ve rg elemannn et kalnlnn
arttrlmas da birleim dayanmn arttrmaktadr(Bkz.ekil 20). Sonu olarak, tm kiri eleman-
larnn ayn profilden yaplmas ekonomik olmayan sonular dourur(yanal burkulmann nlen-
dii kabulyle).
Birleim Hesab:
Bu rnekte btn elemanlar (193.7-6.3 profilinden(f
y
=355 N/mm2) seilmitir.
ekil 19-forml 4.41e gre hesap dayanm:
54
Bu hesap gstermektedir ki eksenel ykleme etkisi olduka azdr.
Sondaki rg elemanlarnn birleimi aada gsterilen eitli ekillerde verilebilir.
a tipi birleim daha nceki hesaplarda esas alnmt. Balk tapas birleim rijitliini de enge-
llediinden, balk eleman sreksizdir. b tipi birleimler, kede diyagonal kuvvetlerin uygun
aktarlamamasndan dolay yalnzca kk tesirler altnda tercih edilmelidir. Ara levhal c tipi
birleim, kuvvetleri yeterince aktarabilmekte ve tercih edilmektedir.
Uyarlar:
zellikle ince et kalnlkl kesitlerin kullanlmas durumunda (<1.0), moment dalm ve
yerdeitirmelerin daha iyi tespiti asndan yar-rijit ereve analizlerinin yaplmas gereklidir.
Virendeel Kirilerinin Plastik Hesab:
Tm boru kesitlerinin 1.snf(plastik hesap) seilmesi, rijit dm noktas (=1.0 bkz. nceki
rnek) durumunda, plastik moment dalm sayesinde daha elverili sonular elde
edilebilir(rnein alt snr teorisi gereince sisteme etkiyen yklerin kesit tesirleri ile dengelen-
mesi durumu).
6.2. ok Dzlemli Kafes (gen kiri):
55
boluk tpas Birleim Levhas
ekil 48 - Virendeel kirite ke birleimleri
ekil 49 - gen Kafes
momentler makaslanm
alan
56
Eleman Kuvvetleri:
Dzlem kafeste olduu gibi, eleman kuvvetleri mafsall dm noktas kabulyle tespit edile-
cektir. Alt balk kuvveti ilgili moment deerinin kiri yksekliine blmnden elde edilir. st
balk iki elemandan olutuundan, bulunan bu kuvvet ikiye blnr.
rg elemanndaki kuvvet kafes kirite meydana gelecek kesme kuv-
veti V
i
den hesaplanr. st balk elemanlar kuvvetlerin dengelenmesi
asndan birbirine balanr. Bu, st balk dzleminde, yklerin etki
noktalarn birletirecek ekilde tekil edilerek bir yatay apraz sistemi
ile salanr. Ancak, yalnz yklerin etkidii dm noktalarnn rg ele-
manlar ile birletirilmesi, gen kafes kiriin burulma rijitliini arttrmaz.
Bu yzden, sisteme burulma rijitlii kazandran diyagonal elemanlar ilave edilir. Yk etkime nok-
talarn birletirmek amacyla aklar veya at sistemi de kullanlabilir.
Sonu olarak, dzlemdeki ykler akla kavuturulmu durumdadr ve sistem aynen dzlem
kafes olarak zlr.
Birleimler:
Birleimler, dzlem kafes birleimlerine benzer ekilde hesaplanr. Ancak dzlem d etkileri
gz nnde bulundurmak asndan, ekil 17de verilen azaltma katsaylar kullanlr. rnein,
alt balk elemanna yaplan birleimlerde 0.9 katsays kullanlr.
Alt balk elemanna birleen elemanlar arasnda braklacak boluk, imalat asndan kolaylk
salar. Bu durum bazen alt balkta bir miktar dmerkezlie yol aar. Oluacak bu dmerkez-
liin (0.25 do durumunda), birleim hesabnda dikkate alnmas gerekli deildir. Ayrca ekme-
ye alan balk elemanlarnn hesabnda, bu etki her durumda ihmal edilebilir. Ancak, basnca
alan balk elemanlarnda oluacak bu ilave moment etkisi dikkate alnmaldr.
Boyutlandrma:
P=187 kN kabulyle(snr durumu),
bylece yan dzlemlerde etkiyen kuvvet:
P
2cos 30
o
=108 kN
Bu kuvvet, blm 6.1de dzlem kafes iin hesaplanan ak
ekil 51
ekil 52 - Boluk ve Dmerkezlik
ekil 53 - gen kafesin enkesiti
ekil 50
dmerkezlik 0.25 d
o
57
ykne eittir. Bu durumda, ayn elik snflarnn kullanlmas halinde gen kafes elemanlar,
nceki rnekte incelenen dzlem kafes elemanlar ile ayn seilebilir.
Sadece alt balk eleman, dzlem kafes rneinde gerekli enkesitin iki kat enkesit alanna
sahip olacak ekilde farkl seilmelidir; rnein 219.1-11.0 A
o
=7191mm
2
(Ancak bu kesitin
temini daha uzun srebilir.)
Elemanlarn detayl tahkiki, daha nce Blm 6.1de verilmitir Balk elemanlar arasndaki
yatay apraz elemanlar, ak mesnetlerinde etkiyen 54 kNluk yatay kuvvete gre veya at
yklerinin dengesiz etkimesinden dolay ortaya kacak yklere gre boyutlanacaktr. V-kafes
sistemlerin nakliyesi, gen kafes sistemlere gre daha elverili olduundan, ak elemanlarnn
st bal birbirine balayan rg elemanlarnn yerini almas da mmkndr. ekil 40da veri-
len basit bir ak birleimi, 54 kNluk bir yatay kuvveti iletmeye yeterlidir. Ancak bu durumda,
kafes sistemin burulma rijitlii bulunmayacandan, at sistemi, rzgar stabilite eleman olarak
alamayacaktr. Rzgar stabilitesi iin st balklar birbirine balayan(aklar dnda) ele-
manlar kullanlmaldr.
Birleim Dayanmnn Tahkiki:
Takip eden sayfada tablodaki birleimler, Blm 6.1deki dzlem kafes birleimlerine benzer
ekilde tahkik edilmitir. Ancak, 5,6 ve 7 nolu birleimlerde, dzlem d etkileri dikkate almak
iin 0.9 katsays kullanlmtr. Dmerkezliin olmad bir birleimde, iki dzlemli bindirme
meydana gelmektedir(Bkz.ekil 55a). Kaynaa izin vermek asndan, 22.5mmlik bir boluun
brakld durum ekil 55bde gsterilmektedir. Bu durumda 50mmlik bir dmerkezlik meyda-
na gelmektedir(dzlemde 43mm). Sonu olarak, dzlemde braklan bu aralk, dk Ck
deerlerine yol amaktadr.
Bindirmeli detay uygulanaca zaman, birleime giren iki rg elemannn ayn karakterde
yklere maruz kalm olmas gerekmektedir. Bylece diyagonal elemanlarn dey yk
bileimlerinin toplam dikkate alnmal ve birleimin dayanm kafes birleimlerindeki gibi ama,
oran yerine oran kullanlarak hesaplanmaldr(Bkz.ekil 55).
ekil 54 - Eleman kesitleri ve elik snflar
ekil 55 - Diyagonallerin bolua balants
boluklar
boluklar
diyagonaller
diyagonaller
58
D

m

n
o
k
t
a
s


d
a
y
a
n

m

k
o
n
t
r
o
l

N
o
t
l
a
r

:

e

=

3
8

m
m

l
i
k

b
i
r

d

m
e
r
k
e
z
l
i
k

d
i
k
k
a
t
e

a
l

n
m
a
l

r
.

(

g
>
,

t
1
+

t
2
i

i
n
)
.
A
n
c
a
k

k
a
y
n
a
k

a

n
d
a
n

2
2
.
5

m
m

l
i
k

b
i
r

b
o

l
u
k

b

r
a
k

l
m
a
l

r
.

B
u

d
a

5
0

m
m

l
i
k

b
i
r

d

m
e
r
k
e
z
l
i
k

y
a
r
a
t
m
a
k
t
a
d

r
.
(

)

i

i
n
d
e
k
i

d
e

e
r
l
e
r

5
0

.

c
o
s
3
0
o
=

4
3

m
m

l
i
k

b
i
r

d

z
l
e
m

d

m
e
r
k
e
z
l
i

i
n
e

d
e
n
k

g
e
l
e
n

t
a
h
m
i
n
i

g
1
=
g
/
t
o
d
e

e
r
l
e
n
i
m

g

s
t
e
r
m
e
k
t
e
d
i
r
.
B
i
r
l
e

i
m
b
o

l
u
k

o
k
l
u

d

z
l
e
m
k
a
t
s
a
y

n
o
t
l
a
r
y
e
s
y
e
s
y
e
s
y
e
s
y
e
s
y
e
s
y
e
s
y
e
s
y
e
s

r
g

e
l
e
m
a
n
l
a
r

g
e
r

e
k

v
e
r
i
m
l
i
l
i
k
b
i
r
l
e

i
m

d
a
y
a
n


v
e
r
i
m
l
i
l
i

i

(
b
k
z
.

e
k
i
l
.
I
I
)
b
i
r
l
e

i
m

p
a
r
a
m
e
t
r
e
s
i
1
-
4

n
o

l
u

d

m

n
o
k
t
a
l
a
r

n

t
a
h
k
i
k
i

b

m

6
.
1

d
e
k
i

t
a
b
l
o
d
a

v
e
r
i
l
m
i

t
i
r
.
59
d
1
oran yerine
d
1
+ d
oran kullanlarak hesaplanmaldr (Bkz. ekil 55)
d
o
2d
o
6.3. Yar Ezik Ulu Kafes Sistem Birleimleri:
gen kafes konstrksiyonlarda, bindirmeli birleimler yerine, yar-ezik ulu birleimler de ter-
cih edilebilir(Bkz.ekil 27). Elemanlarn boyutlandrlmas Blm 6.1 ve 6.2de anlatlanlara ben-
zerdir. Ancak, basnca alan elemanlarda, dzlem dndaki etkili burkulma boyu hesabnda
alnacak katsay 0.75 yerine 1.0 olmaldr.
Blm 4.6.3te anlatld zere, birleimin dayanm d
1
deeri yerine d
1min
deeri
kullanlmasndan dolay bir miktar azalmaktadr. Ancak, boyuna dorultuda balk elemannda,
d
1
deerinin d
1max
deerine ykselmesinden dolay boluk mesafesi der ve birleimin
dayanm artar. Ancak, stte anlatlan etkiler birbirlerini ksmen karlayabildiklerinden yar-ezik
ulu birleimlerin gerek dayanm, dier tip birleimlerin dayanmndan pek farkllk gstermez.
Tam ezik tipi birleimler ise, daha ziyade kk tipteki ikincil konstrksiyonlarda nerilir
(Bkz.ekil 26).
6.4. Kafes Elemanlarn Etkili Burkulma Boyu
Kutu ve boru profillerden tekil edilen kafes konstrksiyon elemanlarnn burkulma boylar
ayrntl bir ekilde[7]de ele alnmaktadr. Eurocode 3teki tasarm esaslarn tekil eden deney
sonularnn deerlendirmeleri ise [16]da verilmektedir. Bu konudaki Tasarm Klavuzu isimli
kaynak ise gncellenmi olup, yayn aamasndadr. 6.1 ve 6.2 Blmlerindeki rneklerde
geen burkulma boyu azaltma katsaylar aada verilmitir:
balklar:
-dzlemde 0.9 x dm noktalar aras sistem boyu
-dzlem dnda 0.9 x yanal destekler arasndaki sistem boyu
rg elemanlar:
-dzlemde ve dzlem dnda 0.75 x dm noktalar aras sistem boyu
Balk elemanlarnn dzlem dndaki etkili burkulma boylar, yanalda tutulma mesafelerinden
ok daha az olabilir. rnein, basnca alan bir kafes st balk elemannn etkili burkulma
boyu, balktaki yke, kafesin burkulma ve eilme rijitliine ve kafese balanma ekillerine
baldr. Detayl bilgi [1.7]den alnabilir.
Aadaki rnekte basnca alan alt balk eleman iin, etkili burkulma boyu 0.32 x Lye kadar
debilmektedir.
Basnca alan rg elemanlarnn burkulma boylar nin daha kesin hesab, aadaki form-
llerden yaplabilir[16].
l
e
= 2.2
(
d1
2
)
0.25
l l . d
o
(6.4.1)
0.5
l
e
0.75
l
l
Bu formllerden de, Blm 6.1deki rnekte elemanlar iin etkili burkulma boylar 0.75 x L ola-
rak hesaplanr.
6.5. Bulonlu Birleimler
Bulon ve levhada net enkesit durumu gz nnde bulundurularak kesme gerilmes, ve temas
gerilmelerine gre tahkik edilir. Tm ulusal ve uluslararas artnamelerde, bu hususlar gz
nnde bulundurulmaktadr. Ayrca minimum ve maksimum kenar delik mesafelerine de uyulmaldr.
ngermeli yksek mukavemetli birleimler iin bulonlarn ngerilmesi ve temas yzeylerine dair
verilen artlara uyulmaldr.
Bulonlu birleimlerde, ekil 30da da gsterildii gibi, eitli yardmc elemanlardan faydalanlr.
Bu birleimler iin uyulmas gerekli hususlara artnamelerde yer verilmez. Dolaysyla, burada
verilecek kesitlerde, tam birleim dayanm esas gz nnde bulundurulmutur. Kesme
dayanm deeri fskaynak ve eksenel dayanm deeri fakaynak, hesaplarda bavurulan ilgili
artnamelere baldr.
Boru-kak levhal birleim:
Not: Boru kesitin iki yars dmerkezlik etkisi altnda yklendiinden, bu birleim tipi, dmer-
kezlikten doacak moment etkisini karlayabilecek dayanma sahip olmaldr.
Boru-levhal birleim:
Not:Levhalarn boruya kaynakland noktada, herhangi bir atlama olmamas iin, baz artna-
meler 0.85 Alevha *fylevha deerinde verim snr getirirler. Dier bir seenek te levhay boru-
nun dna, levhann iki misli kadar tarp yle kaynaklamaktr.
60
ekil 56 - Yanalda tutulmayan balklarn yanal burkulmas
ekil 57 - Yanalda tutulmayan balklarn yanal burkulmas
ekil 58 - Yanalda tutulmayan balklarn yanal burkulmas
Boru-T profilli Birleimler:
Guse Levhal Birleimler:
= 2.2
(
1+0.25
I
)
. fyo . t
0
2
. l . f (n) N1 Sin1 . l1
d
o
* bkz ekil 25: Forml (
1+0.25
I
)
d
o
(6.5.14deki deeri, hesapta hi bir zaman 2yi amaz.)
Kaynaklarn levhada daha zayf olmas durumunda, kaynaklar kesme ve moment etkilerinden
doacak kyaslama gerilmelerine gre tahkik edilmelidir.
61
ekil 59
I
1
5.0
ekil 60
7-SEMBOLLER
CHS Boru Profil
RHS Kutu Profil
A enkesit alan
A
i
i elemannn enkesit alan (i=0,1,2,3)
C birleim dnme rijitlii(moment/radian)
C
e
verim parametresi(genel)
C
T
verim parametresi(T-birleimleri)
C
X
verim parametresi(X-birleimleri)
C
K
verim parametresi(K-birleimleri)
E elastisite modl
Eff birleim verimi = N
i
* / (A
i
. f
yi
) veya M
ip
* / M
pli
veya M
op
* / M
pli
I atalet momenti
M
ip
dzlemde uygulanan moment
M
op
dzlem dnda uygulanan moment
M
pli
elemann plastik moment kapasitesi (i=0,1,2,3)
N
i
i elemana uygulanan eksenel yk (i=1,2,3)
N
i
* i elemandaki eksenel yk cinsinden birleimin hesap dayanm
N
k
eksenel yk cinsinden birleimin karakteristik yk dayanm
N
op
balktaki ngerme kuvveti
O
v
bindirme O
v
= q/p x 100%
P yk
Q
k
karakteristik yk
T
u
bulonun tama gc
V
i
kesme yk
W
ei
i elemann elastik mukavemet momenti (i=0,1,2,3)
W
pli
i elemann plastik mukavemet momenti
a kaynak kalnl
b
1
levha genilii
c katsay
d bulon ap
d
i
i elemann d ap (i=0,1,2,3)
e birleimdeki d merkezlik
e
1
, e
2
kenar mesafeleri
f
a
eksenel gerilme
f
a kaynak
eksenel yk altndaki kaynak hesap dayanm(kaynaa dik)
f
s kaynak
kesme yk altndaki kaynak hesap dayanm
f
b
eilme gerilmesi
f
y
hesap akma dayanm
f
yp
hesap akma dayanm(levha iin)
f
yi
i elemandaki hesap akma dayanm
f
o
bala etkiyen maksimum eksenel gerilme(veya eksenel yk ve eilmeden
kaynaklanan en byk eksenel gerilme)
f
op
balktaki ngerme
62
f(n) balktaki ngerme etkisini hesaba katan fonksiyon(birleim dayanm
formlnde)
g K-,N-,KT-birleimlerindeki boluk mesafesi
g boluun, balk elemannn et kalnlna oran g/to
h
1
levha, I veya kutu profil ykseklii
i birleim elemanlarn tarifleyen tamsay
0: balk
1: genelde T-,Y- ve X-birleimlerindeki rg eleman
K-, N-, KT-birleimlerindeki basnca alan rg eleman
2: K-, N- ve KT-birleimlerindeki ekmeye alan rg eleman
3: KT-birleimlerindeki dikmeler
l, l, l
1
boy
l
e
etkili burkulma boyu
n bulon says
n f
op
/ f
yo
= N
op
/ (A
o
. F
yo
) + M
o
/ (W
o
. f
yo
)
p bindirmeli birleimde temas yzeyinin izdm mesafesi
q K- veya N-birleimlerinde, birleime giren rg elemanlar arasndaki boluk
mesafesinin balk yzndeki izdm (Bkz. ekil 2)
r
1
, r
2
bulonlu flanl birleimlerdeki faktrler;
rnein r
1
= (d
i
/ 2) + 2e1 ; r
2
= (d
i
/ 2) + e
1
t kalnlk
t
f
balk levhas veya flan kalnl
t
i
kutu profil et kalnl (i=0;1, 2,3)
balk ve rg elemanlar arasndaki ap oran
( = d
1
/ d
o
, (T, Y, X); ( = (d
1
+ d
2
+ d
3
) / 3d
o
veya TP- ve XP- birleimlerinde levha veya profil geniliinin balk apna
oran
1 / 2 balk eleman apnn et kalnlna oran, ( = d
o
/ 2t
o

m
malzeme ve birleime ait ksmi gvenlik katsays

s
yk katsays

I
rg eleman(i=1, 2, 3) ve balk eleman arasndaki dar a
rg elemanlar arasndaki a(ok dzlemli kafes kirite)
TP- ve XP-birleimlerinde rg eleman birleim levhas veya profil
geniliinin balk apna oran
burkulma iin azaltma katsays
greceli narinlik
Not: Birleim hesap dayanm formllerinde l ve akma gerilmelerinin nominal deerleri
kullanlmaktadr.
63
64
8 Referanslar
65