You are on page 1of 17

Univerzitet u Sarajevu

Filozofski fakultet
Odsjek za historiju






Arhitektura Sarajeva austrougarsko perioda







Mentor : Prof.dr. Edin Radušić Student: Aldin Frašto



Sarajevo, maj 2014.
1

Sadržaj

1. Uvod 2

2. Stilske odlike arhitekture 3

3. Građevinski red 4

4. Austrougarski pristup Sarajevu 5

5. Javni objekti 7
Gradska Vijećnica 9
Zemaljski muzej 10
Katedrala Srce Isusovo 11

6. Stambeni objekti 12
Marijin dvor 13

7. Zaključak 14

8. Literatura 15

9. Prilozi 16








2

Uvod
Tema ovog rada je arhitektura u Sarajevu u austrougarskom periodu. Cilj ovog rada je
prikazivanje pojednih objekata nastalih i periodu izmeĊu 1878-1918. godine. Kako je zaista u
ovom periodu nastao veliki broj objekata, na samom poĉetku ţelimo istaći da ćemo se u radu
bazirati na samo odreĊene objekte, za koje smatramo da imaju veći znaĉaj u samom razvoju
grada. Prilikom pisanja rada korišten je veliki broj knjiga, a najviše smo se koristili djelom
Borislava Spasojevića : ,, Arhitektura stambenih palata austrougarskog perioda u Sarajevu'',
zatim djelom Ibrahima Krzovića : ,, Arhitektura secesije u Bosni i Hercegovini'', kao i djelom
istoimenog autora ,, Arhitektura Bosne i Hercegovine 1878-1918’’.
Na Berlinskom kongresu 1878. godine odluĉeno je da Bosna i Hercegovina uĊe u sastav
Austro-Ugarske monarhije. Stanje u drţavi se nakon dolaska nove vlasti postepeno poĉinje
mjenjati, drţava se sve više industralizuje, a naĉin ţivota se potpuno mijenja. Razlika nije bila
samo u shvatanju ţivota i principa ţivljenja nego se dolazak okupacije podudarao sa istorijskim
nastojanjima modernog evropskog grada.
Pod austrougarskom upravo Sarajev kao grad se poĉeo znatno teritorijalno širiti, ĉemu je
pridonio porast broja stanovnika u gradu. Teritorijalno širenje grada išlo je prema zapadu, prema
Sarajevskom polju, pa tako više dţamija Magribija i Vojna bolnica nije bila najzapadnija granica
grada, nego je to sada bila prije svega ţeljezniĉka stanica, mnogi vojni objekti i sl. Sarajevo je
1883. godine bilo podjeljeno na sedam kotara ( Ĉaršija, Koševo, Bjelave, Kovaĉi, Grad, Hrvatin,
Bistrik-Ĉobanija), a 1898. godine se gradskoj teritoriji pripaja i općina Novo Sarajevo, sa
Pofalićima.
Pored porasta broja stanovnika,karakteristika ovog perioda je i graĊevinski razvoj grada,
što najbolje moţemo vidjeti u velikom broju objekata sagraĊenih u ovom periodu, te njihovoj
vaţnosti i upotrebljivosti i dan dan. U radu ćemo spomenuti samo neke od njih, kao što su :
Gradska Vijećnica, zgrada Zemaljske vlade, Narodno pozorište, Zemaljski muzej i mnoge druge.
Pored toga pisat ćemo i o sakralnim objektima, a paţnju ćemo posvetiti i stambenim objektima
koji su izgraĊeni za vrijeme austrougarske uprave, a koji su u upotrebi i dan danas.

3

Stilske odlike arhitekture
Da bi govorili o izgradnji pojedinih objekata u Sarajevu, mišljenja smo da bi prije svega
trebalo dati neke osnovne informacije o stilovima koji su korišteni pri gradnji ovih objekata.
Kada govorimo o stilovima koje su arhitekti koristili na tlu Bosne i Hercegovine, te samog
Sarajeva, moţemo govoriti o tri perioda. Prvi period su Istorijski stilovi, prije svega rijeĉ je o
pseuodomaurskom stilu koji se poĉeo koristiti još za vrijeme Osmanske uprave u BiH, te
neorenesansni stil. U kasnijoj fazi razvoja arhitekture u BiH moţemo primjetiti i period Secesije,
te period Bosanskog sloga.
Prvi od pravaca koji se koristio u BiH u arhitekturi za vrijeme austrougarske uprave bila
je neorenesansa. Neorenesansa dominira stambenom i javnom arhitekturom, a dok na prostoru
BiH ovaj stil se koristio dosta i prilikom gradnje sakralnih objekata. Objekti izgraĊeni u Sarajevu
u ovom stilu su Vojna bolnica, zgrada Vojne komande, Prva gimnazija, Saborna crkva u
Sarajevu i mnoge druge. Ono što je karakteristiĉno za ovaj stil neorenesansu koja je jedna od
stilova historicizma
1
je ĉinjenica da se stil ne koristi savremenim izrazom, nego se vraća u
prošlost, u neki od prijašnjih stilova.
Ipak arhitekti se nisu dugo bavili ovim stilom, nego se teţilo ka promjenama, uvoĊenju
novog, boljeg. Prve promjene donio je period eklekticizma, koji u Sarajevu nije bio klasiĉan kao
u ostatku Evrope, nego je imao karakteristike Pseudomaurske arhitekture. Stil se odlikuje
karakteristima arhitekture iz Španije ili Sjeverne Afrike. Od elemenata maurskog sloga najĉešće
su korišteni potkoivĉasti lukovi, zatim prelomljeni lukov, na fasadama naizmeniĉno postavljeni
svijetli i tamni nizovi kvadara sa plastiĉnom dekoracijom od biljnih i geometrijskih elemenata.
2

Najznaĉajniji objekti izgraĊeni u ovom stilu su. Zgrada Šerijatske sudaĉke škole u Sarajevu koju
je projektovao Karl Parţik, zatim Muzej grada Sarajeva na Bendbaši koji je srušen tokom II
svjetskog rata Josipa Vancaša, a naznaĉajniji objekat graĊen u ovom stilu je zgrada Gradske
Vijećnice u Sarajevu, projekt Alexandra Witteka i Ćirila Ivekovića.
Sljedeći stil koji su arhitekti koristili u Sarajevu je Secesija. Ona se javlja u posljednjim
godinama IXX stoljeća, a vrlo brzo je postao vodeći pravac u arhitekturi. Naziv secesija potiĉe

1
Pored neorenesanse ostali stilovi historicizma u arhitekturi su : neoromanika, neogotika, neobizant, neobarok i neorokoko.
2
Borislav Spasojević, Arhitektura stambenih palata austrougarskog perioda u Sarajevu, Sarajevo, 1998, str.21.
4

od naziva udruţenja beĉkih umjetnika ,,Secession'' koje se razvija iz ,,Vereinigung del bildenden
Kunstler-Österreichisch- Udruţenja austrijskih likovnih umjetnika osnovano 3.aprila 1897.
godine u okviru udruţenja umjetnika Kunstlerhaus''.
3
Pod secesijom u arhitekturi Bosne i
Hercegovine podrazumijevaju se stilsko-formalni oblici koji su dospjeli preko umjetniĉkih
centara Austro-Ugarske monarhije, prije svega Beĉa, a karakteristike su joj je primjena novih
graĊevinskih materijala koji se kombinuju sa klasiĉnim dajući nove oblikovne mogućnosti.
Ţeljezo i staklo se sve više koriste, a samim time se javlja i otvorena fasada, zatim se koriste i za
rješenje portala, kupola, stepenišnih i balkonskih ograda, a pojavljuju se i stakleni vijenci.
Objekti koji su graĊeni u ovom stilu su prije svega stambeni objekti. Najznaĉajniji
administrativni objekt raĊen u ovom stilu je svakako zgrada Pošte i telegrafa u Sarajevu,
Filipovića kasarna, zgrada Škole i kluba doktora Fischera( danas Bošnjaĉki institut), zgrada
Srpskog društva ,, Prosvjeta'', kao i zgrada Hrvatskog društva ,, Napredak''.
Posljedni stil koji se javlja u BiH i Sarajevu, za vrijeme Austrougarske uprave bio je
Bosanski stil( slog). Objekti nose formalne odlike secesije, ali istovremeno snaţno interpretiraju
forme zateĉene arhitekture. Objekte izgraĊene u ovom stilu moţemo smatrati autentiĉnim
arhitektonskim izrazom ovog podneblja i vrednovati ih izuzetno visoko. Sam Josip Vancaš je od
Zemaljske vlade traţio da ona što prije podnese zahtjev Bosanskom saboru, da novogradnja
raĊena u bosanskom slogu bude osloboĊena poreza u cilju saĉuvanja bosanskih kolorita naših
gradova.
4
Od znaĉajnijih objekata izgraĊenih u ovom stilu treba spomenuti zgradu Perišić,
arhitekte Hansa Bergera, zatim stambenu zgradu Theodora Todeshinia i kuću Selver eff. Svrze
koje je radio Josip Vancaš, kao i njegovu zgradu Hadin Alipašinog vakufa, Rijaset iz 1910.
Građevinski red
Kada su okupirali Bosnu i Hercegovinu, vlast je zbog regulisanja graĊenja, ali i za
potrebe svoje administracije objavila Turski zakon o graĊenju i drumovima od 1863. godine.
Ovaj zakon je korišten, iako se tvrdilo da graĊenje nije bilo zakonom ureĊeno za vrijeme
osnanske uprave, taĉnije propisi se nisu poštovali sve do izbijanja poţara 1879. kada je formiarn
prviremeni graĊevinski odbor, za saniranje posljedica poţara, koji je nastojao da postavi konturu
šireg plana rekonstrukcije izgorjelog gradskog centra uz primjenu osmanskih graĊevinskih

3
Ibrahim Krzović,Arhitektura secesije u Bosni i Hercegovini,24, Sarajevo 2004..
4
B. Spasojević, Arhitektura stambenih palata, 1988., str. 23.
5

propisa. Ipak i ovo se pokazalo kao neprecizno i nedovoljno, pa je zemaljske vlada pristupila
izradi novog graĊevinskog reda. Ĉetrnaestog maja 1880. godine objavljen je poseban graĊevinski
red Bauordnung, koji je u Sarajevu odmah stupio na snagu. Sastojao se od 82 ĉlana, a njima je u
potpunosti usmjerena graĊevinska oblast, izgradnja stambenih i ostalih zgrada i svega pratećeg.
5

Ono što je karakteristiĉno za ovaj graĊevinski red je da je njime obuhvaćen samo uţi centar
grada, a ne cio grad. Ovim je redom predviĊeno da se novi graĊevinski objekti mogu podizati ili
na postojećim zgradama vršiti adaptacije samo uz prethodnu dozvolu nadleţne uprave.
Brigu o provoĊenju graĊevinskog reda vodila je grupa inţinjera podreĊena direktoru
policije, a o eventualnim ţalbama je odluĉivala Zemaljsa vlada. Kao posljedica razvijanja i
proširenja grada, 1893. godine donijet je novi GraĊevinski red za Zemaljski glavni grad
Sarajevo. On se nije znaĉajnije razlikovao od starog, osim što se odnosio na cio grad, a ne samo
uţi centar, te što se po njemu prije izdavanja dozvole morao izvršiti uviĊaj na licu mjesta. Njime
se vodi raĉuna o budućem izgledu glavno grada, pa se u pogledu graĊenja primjene
graĊevinskog materijala postavljaju neke norme, kao i u pogledu dimenzionisanja nekih
graĊevina. Još je vlast pokušala 1909. godine donijeti novi GraĊevinski red, ali i pored sve
hitnosti za njegovo donošenje on nije ozakonjen, niti je donesen neki drugi.

Austrougarski pristup Sarajevu
Dolaskom austrougarske vlasti u BiH, samim time i u Sarajevo, glavni grad drţave dobio
je uz raniji profil osmanskog grada i zapadnjaĉko lice. Ove promjene su vidljive u politiĉkoj
organizaciji, kulturnom ţivotu i društvenim obiĉajima grada
6
. Sarajevo je u ovom periodu uvijek
tretiran kao prvi grad u zemlji, te je vlast imala za cilj uĉiniti ga blistavim, kakvi su bili i ostali
vaţniji centri u drţavi, kao Beĉ, Budimpešta, Zagreb i drugi, pa je to upravo razlog zbog koga je
monarhija neproporcionalno mnogo paţnje u Bosni i Hercegovini poklanjala Sarajevu. Upravo
ovo moţemo uzeti kao jedan od glavnih razloga zašto se toliko paţnje posvećuje ovom gradu.

5
B. Spasojevid, Arhitektura stambenih palata, 1988., str. 15.
6
Promjene su vidljive po tome što se sve više izlazi u kafane, pozorišta, odlazi na koncerte i veĉernji korzo, organizovane su
javne zabave. Pored toga, vlast je osnovala stotinu osnovnih i srednjih škola.
6

Jedan od razloga je pridobijanje povjerenja graĊana cijeli drţave, pa tako i grada
Sarajeva. Ovo je posebno vidljivo nakon dovoĊenja Benjamina Kalaja na mjesto zajedniĉkog
ministra finansija izmeĊu 1882. i 1903. godine. Njegova politika je bila mnogo bolja i
prihvatljivija svom stanovništvu, nego što je to ĉinila prethodna vlast, a posebno vlast generala
Filipovića, koji se ponašao posebno grubo prema muslimanima. Sa druge strane Kalaj je proveo
mnogobrojne reforme u gradu Sarajevu. On je smatrao da je najbolji lijek za narodno
nezadovoljstvo racionalna, pravedna i velikodušna vlada, te da treba civilizovati Bosnu i
Sarajevo, da to bude prosvijetljena evropska drţava i društvo.
7
Pored toga promjenio je znaĉajne
izmjene u izgledu centra grada, da bi naglasio znaĉaj religije, te da bi skrenuo šaţnju javnosti sa
potencijalno razornog nacionalizma. Po njegovom nalogu, najveće vjerske, kulturne i obrazovne
institucije svih vjerskih zajednica su smještene u neposrednoj blizini oko centralnog trga.
Vaţnost Sarajeva u novoj drţavi primjetna je i po gradnji ţeljeznica, što je zaista vidljivo
u ovom periodu naše drţave. Sarajevo je bila prava ţeljezniĉka raskrsnica u drţavi, jer je tu
završavala pruga koja je išla od Broda do Sarajeva završena 1882. godine, zatim pruga ka
Metkovićima je završena 1892. a prema istoku drţave 1906. godine. Sarajevo je tako postalo
centar izgradnje i odrţavanja ţeljeznica u BiH, a ţeljeznica je postala glavni oslonac gradske
privrede, tj. Austrougarske vlasti su glavnu ţeljezniĉku radionicu uĉinile centrom drţavnih
preduzeća u Sarajevu. Pored toga u gradu je 1882. godine uspostavjlena i koĉija koja je prevozila
putnike do centra grada. Ona je 1894. zamjenjena prugom za konjski tramvaj, a konji su 1895.
godine zamjenjeni elektriĉnom energijom.
8
Pored toga vlada je poticala rast industrije u
Sarajevu, kako otvaranjem novih fabrika ( npr. Fabrika duhana Sarajevo) ili su ih nasljeĊivali od
osmanske vlasti ( kao Sarajevska pivara). Ono što je svakako doprinijelo razvoju grada i privrede
je i devet izgraĊenih ciglana do 1904. godine, od kojih je prva izgraĊena 1880. ona Augusta
Brauna. Grad je elektriĉno svjetlo dobio 1895. godine.
9

Pored toga za vrijeme Kalajeve vladavine i gradski pejzaš Sarajeva je preureĊen. Zapadni
i istoĉni kraj su do 1900. godine uokvireni novim sekularnim upravnim zgradama: zgradom
zemaljske vlade i Vijećnicom, a duţ ose istok-zapad izgraĊene su dvije grupe vjerskih objekata,

7
Robert Donia, Sarajevo : biografija grada, Sarajevo, 2006. 85.str.
8
R. Donia, Sarajevo, 2006. str. 89
9
Isto, str. 90
7

po jedna za katolike i pravoslavce. Osnovna inspiracija za fiziĉku transformaciju Sarajeva bila je
beĉka ulice Ringstrasse.
10

Javni objekti
Kada govorimo o gradnji javnih objekata u Sarajevu, moţemo govoriti o punom razvoju grada za
vrijeme Austrougarske uprave. Veliki broj graĊevina koje Sarajevo ĉine potpunijim, upravo su
izgraĊeni u ovom periodu. Austrougarska vlast ove objekte gradi prije svega radi lakšeg voĊenja
administrativne, vojne, kulturno-obrazovne i drugih vidova politike, kao i radi modernizacije
grada, te stjecanja većeg broja obrazovnih ljudi. Upravo zahvaljujući ovim objektima Sarajevo
dobiva dozu Evropskog grada. Kada govorimo o javnim objektima moţemo ih podijeliti na:
upravno-administrativne i vojne objekte, prosvjetne i kulturne institucije te sakralne objekte.
Posebnu paţnju vlast je posveĉivala upravno-administrativnim i vojnim objektima,
posebno neposredno nakon okupacije drţave. Vlast je radi lakšeg upravljanja drţavom, morala
otvoriti neke nove centre vojne i administrativne uprave ili renovirati one stare. Kako su objekti
graĊeni u u prve dvije decenije Austrougarske vlasti u BiH, ovi objekti su preteţno graĊeni u
stilu neorenesanse, neoromantike, neogotike ili neumaorskog stila, dok ih je mali broj graĊen u
vrijeme secesije.
11
Najznaĉajniji upravno-administrativni i vojni objekti su : zgrada Zemaljske
vlade
12
, Gradska Vijećnica, Oficirska kasarna, zgrada Pošte i telegrafa, Filipovića kasarna i
mnogi drugi objekti.
Druga grupa objekata koje ubrajamo u javne objekte su prosvjetno-kulturne institucije.
Ove institucije su zasigurno imale veliki znaĉaj za Austrougarsku vlast, prije svega jer je vlast
zahvaljujući ovim institucijama u drţavi mogla dobiti novu inteligenciju na koju bi se mogla
mnogo lakše osloniti prilikom upravljanja drţavom. Upravo zbog toga vlast veliku paţnju
posvećuje gradnji ovih objekata, pa ih gradi uz ili neposredno nakon gradnje administrativno-
vojnih objekata. Veliki broj objekata je graĊen u stilu neorenesanse, ali je veliki broj objekata

10
Isto, str. 91
11
I. Krzović,Arhitektura secesijau BiH,str. 60.
12
Zgrada Zemaljske vlade I u Sarajevu je graĊena u periodu izmeĊu 1884. i 1886. Godine, a njen projektant je bio Josip Vancaš.
Zgrada je prvi administrativno-upravni objekat sagraĊen u Sarajevu. Objekat se sastoji od podruma, prizemlja i dva sprata, a treći
sprat je naknadno dodat 1911. godine. U zgradi su bile smještene uprava i administracija, katastarska direkcija, neke sluţbe
politiĉkog odjeljenja, poštanski i telegraski ured, a na drugom spratu i Vrhovni sud. Pored ove izgraĊene su još dvije zgrade
zemaljske vlade i to jedna 1896. godine ( danas zgrada Ministarstva vanjskih poslova), a druga 1905. godine ( danas zgrada
općine Centar i Kantona Sarajevo).
8

sagraĊen i u vrijeme secesije.
13
Najznaĉajniji objekti iz ove grupe su svakako : Zemaljski muzej
grada Sarajeva, Narodno pozorište
14
, školski objekti u Gimnazijskoj ulici
15
, Oficirska kasina
16
,
Tehniĉka škola u Sarajevu, zgrada Srpskog društva ,, Prosvjeta'', zgrada Hrvatskog društva ,,
Napredak'', Ţenska gimnazija
17
i mnoge druge.
Pored upravno-administrativnih i kulturno-obrazovnih objekata, Austrougarska vlast u
periodu svoje vladavine gradila je i sakralne objekte, koji su treća vrsta javnih objekata u
Sarajevu. Ono što je posebno zanimljivo je ĉinjenica da nova vlast nije zapostavljala nijednu
vjersku grupu u Sarajevu, ali su se ipak u ovom periodu najviše gradili objekti namjenjani
katoliĉkom stanovništvu. Saborna pravoslavna crkva nastala u Osmanskom periodu, za vrijeme
austrougarske uprave dobit će status mitropolije.
SagraĊena je i Askenaška sinagoga za Aškenaze koji su u Sarajevo došli zajedno sa
Austro-Ugarskom, a sagraĊena je 1902. godine po projektu Karla Parţika. Što se tiĉe
muslimanskih vjerskih objekata, oni nisu graĊeni u tako velikoj mjeri kao što su graĊene
kršćanske crkve, ali vlast nije zapostavljala ni ovu vjersku grupu u Sarajevu. Prije svega
obnavljani su vjerski objekti izgraĊeni u ranijim periodima, a posebna paţnja se posvetila
graĊenu centra Islamske vjerske zajednice. Najznaĉajniji objekti izgraĊeni u vrijeme
Austrougarske vlasti su : Katedrala Srce Isusovo, Aškenaška sinagoga, Evangelistiĉka crkva
18
,

13
U periodu secesije izgrađena je današnja zgrada Bošnjačkog instituta, zgrada Srpskog društva ,, Prosvjete'',
zgrada Hrvatskog društva ,, Napredak'' i mnoge druge, dok su u periodu neorenesanse izgrađene škole u
Gimnazijskog ulici, Tehnička škola i mnoge druge. Preuzeto iz : I. Krzovid, Arhitektura secesije u BiH, str. 107.
14
Zgrada Narodnog pozorišta je graĊena izmeĊu 1897. i 1898. godine, po projektu iz 1896. godine, od strane Karla Parţika.
Objekat se sastoji iz podruma, prizemlja, dva sprata i dva meĊusprata, gdje se nalaze prostorije za odjeću glumaca. Otvoren je
1899. godine, a prvobitno se zvao Društveni dom. Preuzeto iz : N. Kurto: Graditelji Sarajeva, arhitekt Karlo Paržik (1857.-
1942.), Sarajevo, 1988., str. 395
15
Kada govorimo u objektima u Gimnazijskom ulici, govorimo o trjema školama u toj ulici i to o : zgradi Prve gimnazije( nekada
Realna gimnazija), zgradi osnovne škole( nekada uĉiteljska škola) i zgradi Umjetniĉke škole( nekada Mala realka). ). Zgrade Prve
muške realne gimnazije sagraĊena je 1890/91. godine prema projektu Karla Parţika i Augusta Butscha. Osnovna škola, koja je
bila uĉiteljska škola, sagraĊena je iste godina, ali po projektu Karla Parţika i Karla Paneke, a Karlo Paneka je projektovao
Umjetniĉku školu, tada Malu realku i to 1906. godine. Preuzeto iz : Mitar Papić, Školstvo u Bosni i Hercegovini za vrijeme
austrougarske okupacije, Sarajevo, 1972, 52
16
Izgradnja Oficirske kasine zapoĉela je 1880. godine po naredbi vojvode Wurttenberga, a završena je godinu dana poslije, te je
sve do izgradnje Narodnog pozorišta bila središte kulturnog ţivota u Sarajevu. U zgradi je bila smještena biblioteka, a u njoj su
odrţavani brojni koncerti, opere, nauĉna predavanja, izloţbe i dr. Danas je zgrada Dom Armije i Dom Vojske Federacije BiH.).
Krzović, Ibrahim, Arhitektura BiH 1878–1918., Sarajevo 1987
17
Zgrada Ţenske gimnazije nalazi se na lijevoj obali Miljacke, zgrada je izraĊena 1898. po projektu Hansa Niemeczeka, a
nadogradio ju je Josip Vancaš. Ono što je zanimljivo da je u poĉetku zgrada koristil kao vojna kasarna, a tek je za vrijeme
Kraljevine SHS, 1923. godine postala zgrada Ţenske gimnazije. Jela Boţić, Arhitekt Josip pl. Vancaš, značaj i doprinos
arhitekturi Sarajeva u periodu austrougarske Uprave, doktorska disertacija, Sarajevo: Arhitektonski fakultet u Sarajevu, 1989.,
138.
18
Kad govorimo o Evangelističkoj ckrvi, ustvari govorimo o tri objekta, crkvi, školskoj zgradi i župnom stanu. Sve je
građeno po projektu Karla Paržika, a crkva je izgrađena 1899. godine, a ostala dva objekta su bila gotova do 1905.
9

crkva Presvetog Trojstva
19
i mnogi drugi. Vjerski objekti su graĊeni uglavnom u
neorenesanskom i neogotiĉkom stilu, dok ih je mali broj izgraĊen za vrijeme secesije, tek su neki
izgraĊeni u ovom periodu.

Gradska Vijećnica u Sarajevu

Gradska Vijećnica u Sarajevu izgraĊena je na prostoru nekadašnjeg Mustaj-pašinog
mejdana. Tu su se nalazila dva hana i jedna privatna kuća. Hanovi su porušeni, a vlasnik private
kuće je zahtjevao kesu dukata da kuća bude prebaĉena,ćerpiĉ po ćerpiĉ, na drugo stranu obale
Miljacke, što je I uĉinjeno, a zbog vlasnikovog inata, kuća nosi popularni naziv Inat kuća.

Sa dolaskom austrougarske vlasti u Bosni i Hercegovini, 1878. godine, u Sarajevu se
ukazala potreba za izgradnjom objekta koji bi posluţio za potrebe Magistrata i Gradskog
poglavarstva, odnosno koji bi imao namjenu Gradske vijećnice. Gradonaĉelnik Sarajeva
Mustajbeg Fadilpašić
20
1881. je, takoĊer, predloţio Gradskom poglavarstvu izgradnju Gradske
vijećnice. Prije izgradnje današnje Vijećnice, Gradsko poglavarstvo je bilo smješteno u
Dţenetića kući na Bistriku.
21
Tek poĉetkom devedesetih godina 19. vijeka, austrougarske vlasti
vrše odabir pogodne lokacije za gradsku vijećnicu na mjestu tadašnjeg Mustajpašinog mejdana,
te u periodu 1892-1895, podiţu objekat Gradske vijećnice. Tek krajem 1890. IzraĊen je prvi
idejni plan koji je povjeren Karlu Parţiku. Ipak njegov projekat nije zadovoljio kriterije tada
zajedniĉkog ministra finansija, barona Benjamina Kalaja, pa je izgradnja objekta prepuštena
Alexandru Witteku koji je ovaj objekat radio prema dţamiji sultana Hasana u Kairu i dţamiji
sultana Kait-Beja iz XV stoljeća u Kairu. Ipak tokom gradnje Vijećnice je preminuo Wittek, a
gradnju je završio arhitekt Ćiril Iveković.

godine. Funkcija objekta je poslije promjenjena te je ona postala zgrada Akademije Likovnih umjetnosti. B.
Dimitrijević, Arhitekta Karlo Paržik, str. 80-81
19
Zgrada ove crkve se nalazi na Dolac Malti, utemeljitelj ove crkve je nadbiskup Josip Stadler, a projektovao ju je
Josip Vancaš. Gradnja objekta je započel 1905. godine, a završena je 1906.
20
Mustaj-beg Fadilpašić, sin je Fadil-paše Šerifovića, bio je prvi gradonaĉelnik Sarajeva. RoĊen je u Sarajevu 1830. godine,
odrastao i školovao se u Carigradu. Vršio je funkciju mule u Carigradu, a kasnije u Egiptu, ali je duţnosti vršio preko zamjenika.
Godine 1860. došao je u Sarajevo i postao ĉlan i medţilisa-idare, a od 1878. do kraja ţivota 1892. godine vršio je funkciju
gradonaĉelnika Sarajeva u ukupnom trajanju od 14 godina. U periodu od 1882. godine bio je i predsjednik Vakufskog
povjereništva. Umro je 1892. godine u Sarajevu gdje je i sahranjen u haremu Begove dţamije.
21
Bejtić, Alija: Gradska vijećnica. Mali urbanizam Sarajeva, Sarajevo, 1966., str. 9.

10

Sveĉano otvorenje Vijećnice obavio je baron Ivan Apel 20. aprila 1896. godine. U svojoj
110-godišnjoj istoriji, objekat je mijenjao svoje namjene: poĉev od dana sveĉanog otvorenja, 20.
aprila 1896. godine, korišten je kao Gradska vijećnica, zatim kao Gradska sudnica, a u periodu
1910-1911., bio je sjedište Bosanskog parlamenta (Sabora). Prema nekim podacima bio je i
privremeno i kratkotrajno sjedište Akademije nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine, a od
1948. do 1992. u njemu je bila smještena Narodna i univerzitetska biblioteka Bosne i
Hercegovine.Objekat Vijećnice je pogoĊen mnoštvom teških i zapaljivih projektila u noći 25/26.
avgusta 1992. godine, spaljen i usljed gorenja porušen, nastale su neprocjenjive štete na fiziĉkoj
strukturi objekta i samom knjiţnom fondu.
Osnova objekta je gotovo pravilni jednakostraniĉni trougao, a objekat ima suteren,
prizemlje, mezanin i dva sprata. Svakako najimpresivniji utisak ostavlja glavna fasada sa
prilaznim stepeništem i boĉno postavljenim ĉesmama-fontanama, s ulaznim trijemom,
nasvoĊenim kupolama iznad kojeg je reprezentativna loĊa. Najljepši dio arhitekture, slikane i
plastiĉne dekoracije objekta povezuje centralni hol, s prizemnim trijemom, trokrakim
stepeništem, galerijom na spratu i podkupolnim dijelovima. Treba dodati i to da je fasada raĊena
u pseudomaurskom stilu, a elementi su preuzeti iz mameluĉkog perioda u Kairu, kao i iz epohe
Fatimida.
Zemaljski muzej
Zemaljski muzej BiH u Sarajevu je najstarija muzejska institucija u BiH. Dozvolom iz
Beĉa Zemaljski muzej proglašen je drţavnom ustanovom i otvorenje 1.II 1888. godine, a Kállay
se liĉno angaţovao oko osnivanja muzeja.
22
Prvi kustos u muzeju bio je Ćiro Truhelka, a na to
mjesto je došao 1886. Godine. Ipak, zgrada muzeja je otvorena tek 1913. godine. Zgrada se
nalazi u naselju Marijin dvor, preko puta Srednje tehniĉke škole. Izgradnja današnje zgrade
zamišljena je regulacionim planom iz 1909. godine, kada je i naĉinjena njegova skica, a projekt
za zgradu je uradio arhitekt Karlo Parţik. Smatra se da je on uradio više projekata za ovu zgradu,
ali je ipak samo jedan uspio nekako zadovoljiti Benjamina Kalaja, koji se prilikom donošenja
odluke za izgradnju zgrade Zemaljskog muzeja, savjetovao i sa ljudima iz Beĉa i Budimpešte.
Treba dodati i ĉinjenicu da je i sam Parţik više puta posjetio muzej u Beĉu i Budimpešti, radi
dekorisanja samog muzeja. Nakon ĉetiri godine i tri mjeseca, 4.X 1913.g., zgrada Zemaljskog

22
Branko Dimitrijević, Arhitekt Karlo Paržik, doktorska disertacija, Sarajevo, juli, 1989, str. 105.
11

muzeja bila je predata na upotrebu. Treba dodati i to da je Parţik prilikom gradnje ove zgrade
imao mnogo problema prije svega sa vladom, jer je više puta odbijala da mu da nova sredstva za
izgradnju, ali bi na kraju popuštala, a i sam arhitekt se morao zadovoljiti sa nekim jeftinijim
materijalima.
23

Zgrada se sastoji od ĉetiri zasebna paviljona, meĊusobno povezana terasama, sa
unutrašnjim artijem, gdje je smještena botaniĉka bašta. Svi paviljoni imaju suteren, prizemlje i
sprat. Izloţbeni i radni prostori su razdvojeni, komunikacije su jasne i pregledne, a
najreprezentativnije su riješene izloţbene dvorane sa bogatim boĉnim i zenitalnim prirodnim
osvjetljenjem. Zgrada je raĊena u neorenesansnom stilu. Botaniĉki vrt se nalazi u centralnom
dijelu kompleksa, a osnovan je 1913. godine, a površina mu iznosi 14.720. m
2
. U rješenju
fasade Parţik se više poklonio historiskim stilovima, pa su tako elementi visoke renesanse dobili
glavnu ulogu.
Katedrala-Crkva Srca Isusova
Katedrala Srca Isusova nalazi se u starom dijelu grada Sarajeva, a za nju moţemo reći da
povezuje objekte izgraĊene u turskom period, sa onima izgraĊenih u austrougarskom. Broj
kršćanskog stanovništva se u Sarajevu povećao nakon dolaska nove vlasti, pa je prva briga
nadbiskupa dr. Josipa Stadlera bila izgradnja velike katedrale. Prvi projekt za katedralu je izradio
1882. godine Heinrich Ferstel, ali je projekat odbijen, jer bi izgradnja koštala previše. Stadler se
tada obratio za pomoć Benjaminu Kalaju, a ovaj je prihvatio ideju izgradnje katedrale.
Kalaj je za arhitekta nove graĊevine izabrao Josipa Vancaša, a zemljište za objekat je izabrano
1883. godine, kada je Vancaš i izradio projekat za crkvu.
Nadbiskup Josip Stadler (1843.-1918.), kao naruĉilac i inicijator gradnje Katedrale, i
arhitekt Josip Vancaš (1859. - 1937.), kao projektant, svakako su najzasluţniji za podizanje
nove katedrale u Sarajevu. Vancaš je smatrao da je pogodno mjesto za gradnju prostor na uglu
Ferhadije i Ćemaluše, ali mu vlada to nije odobrila.
24
Nakon toga se odluĉio za Crkveni trg.
Po dolasku u Sarajevo Vancaš je pregledao pogodna i raspoloţiva mjesta na kojima bi se
mogla izgraditi Katedrala. On se tada prvo odluĉio za prostor na uglu tadašnje Ferhadije i
Ćemaluše ulice, pa se s tim prijedlogom i vratio u Beĉ. MeĊutim, budući da to mjesto nije

23
Isto 112.
24
Krzović arhitektura BiH 1878-1918, Sarajevo, 1986., str, 45.
12

prihvatila gradska uprava, on se u septembru 1883. ponovno vraća u Sarajevo, u pratnji ministra
Kallaya, koji konaĉno rješava to pitanje: izabran je trg koji je ubrzo potom nazvan Crkveni trg.
U projektu Vancaša Katedrala je zamišljena kao graĊevina s prostorom koji bi primio
1.200 ljudi i vrlo jednostavnog vanjskog izgleda, „od golog kamena“, Gradilište je Scwarzu
predato 19. augusta 1884. godine, a 25. augusta obavljen je sveĉani ĉin poĉetka radova, prije
nego što su otpoĉeli zemljani radovi na izgradnji crkve. GraĊevinski radovi završeni su 9.
novembra 1887. godine u onoj mjeri kako je to bilo ugovoreno s preduzetnikom Schwarzom. U
potpunosti je objekt završen 1889. godine, kada je završena i njegova unutrašnja dekoracija.
Ulaz u crkvu nalazi se na juţnoj strani, a oltar je na sjevernoj strani. Vanjska duţina
Katedrale iznosi 41,90 m, širina 21,25 m, a kod svetišta 24,80 metara. Unutrašnja duţina iznosi
37,65 m, a širina 18,10 metara. Ulazna fasada naglašena je sa dva tornja ĉija je visina po 43,20
metara. Portal naglašen stubovima u profiliranom dovratniku, a u zabatu je reljef koji prikazuje
Sv. Trojstvo. Na vrhu portala, dijelom ispred rozete, nalazi se kip Srca Isusova, dar preduzetnika
Schwarza, izraĊen u Beĉu od margaretskog kamena.Krov je bio pokriven jednostavnim crijepom
tipa dabrova repa, a pod je poloţem keramiĉkim ploĉicama u tri tiple boje: smeĊoj, crvenoj I
crnoj, sloţenim prema Vanceševom nacrtu. Prema mišljenju nekih teoretiĉara, Vancaš je uzore
za projektiranje Katedrale pronašao u Crkvi Notre Dame u Dijonu i Tynskoj crkvi u Pragu
25


Stambeni objekti

Gradnja stambenih objekata je baš kao i u ranijim periodima i u ovom periodu
predstavljala primamljivu djelatnost arhitektima, koja je donosila dobru zaradu. Tipološka i
kvalitetna skala obuhvatale uglavnom tri vrste objekata. Jedna vrsta su porodiĉne kuće graĊene
kao vile, zatim stambeno-najamne i stambeno-poslovne objekte, te hoteli. Treba istaći da mnogo
više podataka o stambenim objektima imamo iz perioda secesije, nego iz ranijih perioda.
Stambeni objekti se grade u skoro svim većim mjestima u BiH, tako i u Sarajevu. Uglavnom se
grade vile, te stambeno-poslovni objekti, a naruĉioci ovih objekata su uglavnom bogati ljudi,
trgovci, visoki ĉinovnici i drugi. Ono ĉemu se posebno paţnja posvećivala prilikom gradnje ovih
objekata je vanjski izgled objekta, pozocije gradnje objekt, a u dispoziciji objekta najviše je

25
Katedrala je izvedena u eklektiĉkom stilu sa dominantnim gotiĉkim elementima (stil obnove rane gotike). Za jednostavan
izgled zidova na fasadi Katedrale i dispoziciono rješenje njenog partera, odnosno prizemlja, Vancaš je bio inspiriran Crkvom
Notre Dame u Dijonu, a tornjevi podsjećaju na one sa Tynske crkve u Pragu.
13

paţnje posvećeno prostoru za dnevni boravak i salonima. Ovde ćemo nabrojati samo neke od
stambenih objekata izgraĊenih u vrijeme austrougarske uprave : vila bankara Jošue D. Saloma,
Hermana Radischa, vila Artura Poppera, vila Jozefa Z. Danona na Ilidţi. Upravo su ove iste
osobe imale brojne vile, ali i stambeno-poslovne objekte po Sarajevu. Najpoznatiji stambeni
objekat izgraĊen u ovom periodu je zasigurno Marijin dvor, pa smo upravo zbog toga nešto više
paţnje posvetili njemu.
Priliv i povećanje broja stanovnika zahtjevalo je i izgranju većeg broja hotela za razne
smještajne potrebe ( sluţbene, turistiĉke, stalne i sl.) Gradski hoteli Evropa
26
, Central, Austria,
Zagreb itd. graĊeni su kao slobodnostojeći i ugraĊeni, dok su hoteli na Ilidţi ( Hungaria, Bosna, i
dr.) graĊeni kao slobodnostojeći.


Marijin dvor
Objekt Marijin dvor se nalazi u onom dijelu grada koji je bio najzapadnija taĉka grada
Sarajeva, koje je austrougarska vlast zatekla nakon okupacije.Objekat je stambeno-poslovna
dvokratnica ĉiji tlocrt ima formu trapeza. Projektant objekta je nepoznat, a naruĉilac objekta je
Augusta Braun, poznati lokalni industrijalac, proizvoĊaĉ graĊevinskog materijala. Dozvola za
izgradnju objekta izdata je 1885.godine. Zgrada je projektovana u duhu italijanske renesanse.
Prizemlje i spratovi su graĊeni od opeke. MeĊuspratna konstrukcija je drvena. Proĉelja su
malterisana i dekorisana bojenim stilskim elementima od peĉene gline. Stubovi su na uglovima
objekta, te su od vještaĉkog kamena. Unutarnja dekoracija se javlja samo u prizemlju i veoma je
siromašna. Objekt se sadrţi od 195 soba i polusoba. Spratnost objekta je razliĉita od prizemlja i
dva sprata, do prizemlja i tri sprata. U prizemlju uz Titovu ulcu se po ĉitavoj duţini nalaze
poslovni prostori.
27




26
Hotel Evropa je prvi moderni hotel u Sarajevu, a vlasnik hotel je Gligorije Jeftanović, a objekat je sagraĊen 1882. godine,
projektovao ga je Karlo Parţik. B. Spasojević, arhitektura stambenih palata, str. 143-4
27
B. Spasojevid, arhitektura stambenih palata, str. 143-4
14

Zaključak

Tema ovog seminarskog rada bila je arhitektura Sarajeva u austrougarskom periodu. Rad
je podijeljen na više dijelova, a prve dvije glave govore o stilskim pravcima koji su obiljeţili
period izmeĊu 1878. i 1918. godine, kao i o zakonima koje je vlast donijela da se unaprijedi kako
grad, ali i da gradnja bude što sigurnija, prije svega radi brojnih poţara i poplava, koje su ĉesto
pogaĊale grad.
U ostatku rada se govori o brojnim objektima koji su izgraĊeni u ovom periodu, bili oni
administrativno-vojne namjene, kulturno-prosvjetni, sakralni ili objekti namjenjeni za stanovanje
pojedinih porodica. Treba dodati i da su objekte, tj višespratnice za stanovanje uglavnom gradili
trgovci. U zadnjem dijelu rada dati su podatci o dvojici najznaĉajnijih arhitekata koji su obiljeţili
ovaj period i slobodno se moţe reći izgradili dio grada kakvog moţemo vidjeti i dan danas.
Pojedini objekti iz ovog perioda isticani su zbog nesumnjive ljepote stila, kao što je
zgrada Vijećnice ili zgrada Evangelistiĉke crkve u Sarajevu. Drugi objekti su prihvatani zbog
praktiĉne vrijednosti, kao što su gimnazije, pošta,vojni logori,ţeljezniĉke stanice i drugo. Neki
objekti su prizvatani radi monumentalnosti i autoriteta uprave( Skupština grada, zgrada
Zemaljske vlade I, II i III). Moţemo dodati da se pojavljuje i kritika u literature radi uskih ulica
sa visokim zgradama, zbog nepostojanja generalnog regulacionog plana i sliĉno.
Na kraju treba reći da je zahvaljujući objektima koji su izgraĊeni u ovom periodu,
Sarajevo znatno napradovalo, te postal evropski grad, sa svim njegovim kvalitetama i manama,
dolaskom Austro-Ugarske. TakoĊer, ono što je posebno vaţno je da je većina elemenata objekata
izvedena na najkvaliteniji naĉin, najtrajnijim materijalima.









15

Literatura

1. Borislav Spasojević, Arhitektura stambenih palata austrougarskog perioda u Sarajevu,
Sarajevo, 1988.
2. Robert Donia, Sarajevo: Biografija grada, Sarajevo, 2006.
3. Valerijan Ţujo, Leksikon Sarajeva, Sarajevo, 2009.
4. Ibrahim Krzović, Arhitektura secesije u Bosni i Hercegovini, Sarajevo 2004.
5. Nedţad Kurto, Sarajevo 1492-1992, Sarajevo, 1997.
6. Bejtić, Alija: Gradska vijećnica. Mali urbanizam Sarajeva, Sarajevo, 1966
7. Branko Dimitrijević, Arhitekt Karlo Paržik, doktorska disertacija, Sarajevo, 1989.
8. N. Kurto: Graditelji Sarajeva, arhitekt Karlo Paržik (1857.-1942.), Sarajevo, 1988.,
9. Mitar Papić, Školstvo u Bosni i Hercegovini za vrijeme austrougarske
okupacije, Sarajevo: Veselin Masleša, 1972
10. Ibrahim Krzović, Arhitektura BiH 1878-1918, Sarajevo, 1986.,
11. http://sarajevo18781918.blogger.ba/
12. http://www.sarajevo.ba/ba/stream.php?kat=130













16

Prilozi


Slika br. 1.Zgrada Vijećnice ( preuzeto sa: http://bascarsija.info/bascarsija/vazni-objekti/vijecnica , 25.05.2014. u 20:06h)



Slika br. 2 Zemaljski muzej u Sarajevu ( preuzeto sa: http://www.sutra.ba/novost/71646/Zemaljski-muzej-od-danas-u-mraku-
historije, 25.05.2014. u 20.08h)