You are on page 1of 14

SRDERYA BOYUNDA OUZLARA DAR ZLER *

Yazan: V. M. JRMUNSKY eviren: Dr. SMAL KAYNAK


Kitab- Dede Korkud adl Ouz destanlar, bu halkn eitli
tarih inkiaf merhalelerinde azdan aza nakledilerek meydana
gelmitir.
V . V . Barthold un belirttii gibi, son esasl ekliyle bize kadar
gelen Kitab- Korkud , X V . yzylda Kafkasya da teekkl etmi ve
X V I . yzyl sonunda istinsah edilmitir. Barthold a gre Korkud
ismine bal destan klliyatnn Kafkasya nn zemini dnda mey
dana gelmi olmas hemen hemen imknszdr 1 ; Hdiselerin cere
yan ettii saha Ermeni dalan, kahramanlarn arptklar gvurlar:
Trabzon Rumlar, Grcler ve Abazalardr 2.
Mamafih, halk destanlar tarihinde daima olduu gibi, bu Ouz
kahramanlk destanlar da son eklini almadan nce devaml olarak
edeb ve an anev destanlar eklinde azdan aza sylenmi ve inki
af etmitir. Keza V. V . Barthold un iaret ettiine gre, Ouzlar,
Korkud ve Kazan-Beg e dair destanlar phesiz, Azerbaycan, K a f
kasya ve Anadolu nun trklemesi zamanna rastlyan, Seluklu
imparatorluu devrinde ( X I . - X I I . yzyllar) batya, nakietmiler-
dir 3. Halk babuu ve airi, halk bilgiliinin yaratcs ve koru
yucusu Korkud un destanlarm Ouzlar, Srderya sahillerinden bat
ya nakletmilerdir 4,
Hususiyle, Srderya boyunda Cusali nin aasndaki Dede
Korkud mezar mnasebetiyle Barthold, Korkud un bu mezarnn
* Turkologieskiy Sbomik. 1-1951 adl dergiden alnmUr.
1 V. V. Barthold. Turetskiy epos i Kavkaz (Trk destan ve Kafkasya). Sb.
Yazk i literatura ( Dil ve edebiyat klliyat), t. V., L. 1930, s. 17.
3 V. Barthold. Kitab- Korkud, predslovie (nsz). ZVO RAO, t. VIII, 1894,
s. 204.
3V. Barthold, Ee izvestie o Korkude (Korkuda dair bir haber daha), ZVO
RAO, t. XIX, 1900, s. 76.
4 W. Barthold. 12., Vorlesungen ber die Geschichte der Trken Mittclasiens,
bearb. v. Th. Menzel, s. 107.
Srderya da bin yllk bir mazisi olduu nu kaydetmektedir. Elde
edilen malmata nazaran, X . yzyl, Ouzlar n hayatnda, Sder-
ya nm aa ksmnn merkez bir ehemmiyet tad tek devir ola
rak bilinmektedir; halen Cankent harabeleri diye anlan ve bu de
virde mslman ehri olan Yenikent (Arabca Karyet l-hdise,
Farsa Dih-i Nev, Trke Yangikent) Ouz yabgularnm kla idi 1.
Bu duruma gre imdi biz, tarih ve folklor kaynaklarna istina
den, Dede Korkud destanlarndan hangileri Ouzlar n Srderya
boyunda yaadklar I X - X . yzyllarda ve hangileri de daha sonraki
X I I - X I V . yzyllarda Kafkasya ve Anadolu da meydana gelmi
olduklarn bir sra hdiselerden olduka ak olarak tespit edebiliriz.
Bugn de Orta Asya milletleri arasnda (Trkmen, Kazak,
Karakalpak ve zbeklerde) yukarda zikredilen ilk Dede Korkud a
ait menkbelerden maada Salur-Kazan m otan yamalatmas
menkbesi n plnda yer almaktadr; Ebulgazi Han n (1650) ece-
re-i Terkime 2 sinde Trkmenlere ait kaytlarn iki yerinde zikre
dilmi olduu buna delil olarak gsterilebilir. Anlalan, bu menkbe
batda Konstantin Porfirogenetos, douda ise Mes ud, stahr, Mar-
vaz ve dier kaynaklarn3 zikrettii Ouzlar la Peenekler (Becene)
arasndaki uzun ve kanl mcadelelerin tarih htralarn canlandr
maktadr.
Dier taraftan, Barthold un iaret etmi olduu gibi, Kan-Tu-
rali nin Trabzon Tekfurunun kzma talip olmasna dair destan mev
zuuna bir ok Trabzon hikyelerinde de temas edilmektedir4. lve
etmeliyiz ki Bahadr Domrul destan da mevzuu itibariyle Digenis
Akrit (kahramann Azrail le mcadelesi, kocasnn yerine kendi ca
1 V. V. Bartholdun Kitab- Dede Korkud a kendi el yazs ile yazd n-
szden, 1922 (Arhiv AN SSSR, 68, I, 183),
3Ebulgazi. ecere-i Terkime. A. Tumaskiy tercmesi, Ahabad, 1898, s.
39. 63-65.
a Bk. Konstantin Porfirogenetosun eserleri. M., 1899, s. 139 ( De adminis-
trando imperio , f. 37); J. Marquart. Uber das Volkstum der Komanen. Berlin,
1904, s. 25-26 (Al Mas ud); Hudud aFAlam , transl. by V. Minorsky London,
1942, s. 29-30, 95). Keza mukayese iin Bk. P. P. vanov, Oerki storii karakalpa-
kov (Karakalpak tarihi muhtasar). Sb. Materiah po istorii karakalpakov ( Ka
rakalpak tarihine dair malzeme klliyat), t. VII, izd. AN SSSR, 1935, s. 11-12.
* V. Barthold. Turetskiy epos i Kavkaz (Trk destan ve Kafkasya), s. 4-5.
472 V. M. JRMUNSKY
nn feda eden kadnn menkbesi) 1 adl Trabzon destanna benze
mektedir. Barthold un da kaydettii gibi, birbirini takibeden (V. ve
V I . ) her iki destanda dier Ouz destanlarnda 2 geen kahramanlarn
isimlerinden bahsedilmektedir ki, bu da kendiliinden bunlarn bu
destanlara sonradan ilve edildiklerine bir delil tekil etmektedir.
Ouzlar n esas kahraman, Salurlar m Beyi Kazan-Bey in (Sa-
lur-Kazan) ismi eski, belki de tarih bir ahs olarak belirmektedir. Bu
ismin Trkmen Salurlar m 3 azdan aza sylenen destanlarnda
olduu gibi Ebulgazi nin 4 ecere-i Terkime sinde de gemesi, bu
nu ayrca teyid etmektedir. Buna mukabil Ouzlarn destan ba
buu Bayundur-Han n zuhuru daha sonraki yani Anadolu daki
Ouz devletini, o zamanlar hkim olarak Bayundur (Bayndr) bo
yundan gelen Trkmen hnedan Ak-Koyunlularn idare ettii,
devre ( X I V . yzyla) a it t i r 5. Kitab- Korkud da bu son nizama
uygun olarak Salur-Kazan, Ouz Han Bayundur-Han n damad
olarak gsterilmektedir.
Eski Ouz destanlarna Kamburi nin olu Bamsi-Beyrek des
tan da d ah i l di r B. Bu destan halen Orta-Asya da zbekler, Karakal-
paklar ve Kazaklar arasnda Alpam ( Alpams-batr ) 7 adiyle
ok tannmtr. "Alpam bir sra kahraman isimleriyle olduu ka
dar mterek mevzu ve a yn husus motifler'bakmndan Bamsi Bey-
rek destanna benzemektedir,
Ebulgazi-Han n ecere-i Terkime sinde dier Orta-Asya
(Srderya) Ouz devri Korkud destan kahramanlar yannda Alpa-
m, onun ei ve bir bahadr kz olan Barin den bilhassa bahsedil
mektedir. Ouz boyunda Beylik yapan kzlar adn tayan eserinin
1 Mukayese iin Bk. A. Lesky. Alkestis, der Mythos und das Drama. Wien,
1925, s. 27-28.
s V. Barthold. Turetskiy epos i Kavkaz (Trk destan ve Kafkasya), s. 4.
3 A. Tumanskiy. Po povodu Kitab- Korkud (Kitab- Korkud mnasebetiyle).
ZVO RAO, t. IX, 1895, s. 269-271.
* Bk. Tumanskiy tercmesi (Ahabad, 1897, s. 39, 62-63, 65-73).
6 V. Barthold. Oerki istorii turkmenskogo naroda (Trkmen tarihi muh
tasar). Sb. Trkmeniya , t. I, 1929, izd. AN SSSR, s. 33-34; Ayn yazar, Turets
kiy epos i Kavkaz (Trk destan ve Kafkasya), s. 5. Keza pukayese iin Bk. V.
Gordlevskiy, Gosudarstvo seldcukidov Maloy Azii (Anadolu Seluklu Devleti).
Izd. AN SSSR, 1941, s. 50.
s V. Barthold tercmesi (ZVO RAO, t. XV, 1902-1903, s. 1-38).
7 Fazl Yulda, Alpam. Takent, 1944, nsz.
SIRDERYA BOYUNDA OUZLARA DAR ZLER 473
474
V. M. JRMUNSKY
son balnda Ebulgazi, iyi tarih bilen ihtiyarlar ve bahiler e atfen,
yedi kzn, btn Ouz boyuna hkim olup birok yllar beylik sr
dklerini yazmaktadr. Bunlar arasnda birinci y e r Kitab- Kor-
kud da keza sava olarak tannan Salur-Kazan-Alpn hatunu
na, Karm-Bay n kz ve Mambek in (yani Alpam n) hatununa
da ikinci yer verilmitir. Ebulgazi ye gre onun mezan Srderya nehri
sahillerinde olup halk arasnda tannmtr, zbekler ona Barn-Gk-K-
iane ismini vermilerdir. Bu mezarn kubbesi gzel inilerle ssldr 1.
Destan kahraman Barin (Barin-Sulu, Ay-Barin)in ismine
Ebulgazi in Orta-Asya Ouz destanndan maada Alpam n z
bek, Kazak ve Karakalpak dillerine yaplan tercmesinde ve Alpa-
m ve Barsn-hluu 2 adl Bakir hikyesinde de rasgelinmekte ol
duunu gsterebiliriz. Yalnz Bamsi-Beyrek destannda kahraman,
Banu-eek ismini almtr. Alpamn kahraman isminin Alp-Ma-
m (Ebulgazi: Mam-bek) veya Alp-Mana (Altay masal) ekhni
alm olmasn daha sonra fiilden neet eden has isimlerin m tak
sn almasiyle (mesel Kuntugm v. s. gibi) izah edilmektedir.
---- 2----
Arkeolog V . A. Kallaur ( i 900-1901) ile prof. A. Yu. Yakubovskiy
(i929) in tasvir ettikleri ve X X . yzyln banda yerli Kazak halk
arasnda Kk-Kesene ( Mavi kk ) adyla anlan tarih bidenin,
Ebulgazi den nakledilen metinde zikredilen Srderya boyundaki Al-
pam n hatunu Barin in destan mezarnn t kendisi olduuna kat -
iyyetle hkmetmek icabeder.
l k nce bu bideyi kefedip resmini eken ve bilhare yaynla
yan V . Ka ll a ur un bununla ilgili tetkikleri iki makale halinde 1900-
1901 yllarnda Trkistan Arkeoloji Sevenler Dernei yelerinin
toplant ve haberlerine ait zabar da neredilmitir3. Abide, T
1 Tumanskiy tercmesi, s. 73 (yazar, bu ksm italik olarak nakletmitir).
3 Bakirskie narodne skazki, zapisi perevod A. G. Bessonova, rcd, N. Dmit-
rieva (Bakir halk hikyeleri notlar ve tercme: A. G. Bessonov, N. Dmitriev neri).
Ufa, 1941, No. tg.
3 V. Kallaur. Dfcvnie goroda v Perovskom uezde, razruerne ingiz-Hanom
v 1219 g. Prilojenie k protokol ot 7 fevralya 1900 g. (1219 ylnda Cengiz-han tara
fndan tahribedilen Perovskiy kazasndaki eski ehirler. 7 ubat 1900 tarihli zabta
ilve). V. Kallaur. Mavzoley Kok-Kesene v Perovskom uezde. Prilojenie k pro
tokol ot 11 dekabrya 1901 g. (Perovskiy kazasndaki Kk-Kesene mezar. 1 1 Ara-
men-ark istasyonunun alt fersah kzey-batsnda bulunan eski Sg-
nak ehri harabelerinin yaknlarnda bulunmutur.
Kall a ur : Bu binay (ilk defa) bu yln (1899) 29 Nisannda zi
yaret ettim. Bu, yksek, tuladan ina edilmi ve halen mavi renkteki
sslemeleri muhafaza edilmi bir binadr. bidenin fazla harabolma-
sna mil olan sebep yalnz zaman deil, ayn zamanda halkn ora
dan setii tulalar skp gtrmekte olmasdr. Bu binann etrafn
da, aralarnda seksevil a a c 1 bitmi tulalarn bulunduu tepecikler
vardr. Bunlar ya eski bina kalntlar, ya da mezar yntlardr. Bu
eserin yaplmasndaki gaye nedir? Bunu tayin etmee kalkmyaca-
m. Trkistan eyaletinde evvelce aksakal lk grevi yapm olan
A. Niazov a gre, Kk-Kesene bidesinin ina tarz Trkistan da
Hazret (yani Ahmed Yasev) camiininkinin ayndr 2.
Eseri bir yl sonraki (1900 ylnn Nisan ay) ziyaretini mteakip
Kallaur, burasna ait elde ettii malma ayr bir teblile daha geni
bir ekilde ve eserine iki resim de ekleyerek neretmitir:
Bu bina daha fazla har abol mu . . . Fakat buna mukabil
bidenin iindeki tula ykntlar ve molozlardan temizlenmi bir
haldeydi ve Kallaur: binann arka ksmnda ta ile kapatlm bir
mezar yeri kefetmitir. Mezarn zerinde Mslman azizlerinde
olduu gibi bir iaret vard. Yaptm tetkik neticesinde bu binann
asillere ait bir trbe olduunu kefettim .
Ka ll a ur un tahminlerine gre Trbenin tula ve molozlardan
temizletilmesi, mezar ve iaretin konulmas, anlalan, Kk-Kesene
Ata ismini verecekleri trbenin alm olduunu halka iln etmek
gayesiyle yaplmtr . Ka ll a ur un verdii bilgiye nazaran Kazak
bozkrlarnda bu gibi yeni Mslman ermileriyle yeni ziyaretghla-
nn zuhuru o devirde ok sk vukubulmaktadr.
lk 1901 tarihli zabtlara ilve). Keza Bk. A. Divaev, O znaenii slova Kok-Kese-
na . Protokol, 1909, vp. 13, s. 11 ( Kk-Kesene kelimesinin anlamna dair. Pro
tokoller, 1909, Say 13, s. 11). V. Kallaur ile A. Divaev in haberini . A. Kastane
dcrcctnektedir (Drevnosti Kirgizskoy stepi i Orenburgskogo kraya = Krgz istep-
leri ve Orenburg blgesi harabeleri, Orenburg, 1910, s. 187-189).
1 Orta-Asya bozkrlarna mahsus bir aa olup bu isim kendisine Kazaklar
tarafndan verilmitir (evirenin notu).
s Prilojenie k protokol ot 7 l'cvralya 1900 g., s. 10-12 (7 ubat 1900 tarihli
zabtlara ilve, s. 10-12).
SIRDERYA BOYUNDA OUZLARA DAR ZLER 475
476
V. M. JRMUNSKY
Bu trbenin gney-bat tarafnda yaplan kazlar neticesinde
daha tamamen yklmam olan baz duvarlarndan Kk-Kesene tr
besinin ina plnna benzeyen daha kk bir trbe meydana karl
mtr . Bu binay eviren sahay esasl bir tetkikten geirmi olma
ma ramen etraftaki tepe ve tepeciklerin eski mezar kalntlarn m,
yoksa eski bir meskn sahay m tekil ettiini tespit etmek imknn
bulamadm
Trbe kubbesinin i ksmnda Kallaur, kubbe evresinin deva-
mnca 5-6 defa tekrarlanan Arapa bir yaz bulmutur. Bir Mslman
arkadana kopyesini ektirdii bu yaz bilhare zlp neredilme-
mitir.
1927 yaznda eski Snak ehri harabeleri yannda kazlar yap
makta olan Prof. A. Y u. Yakubovskiy, Kk-Kesene harabelerini zi
yaret etmitir. Snak Harabeleri 2 adl tetkik yazsnda o, bu bi
denin kalntlarm tasvir etmitir.
Yerli halkn szlerine gre A. Yu. Yakubovskiy, bu binann daha
1914 ylnda km olduunu renmitir. Bunun yerine cmle ka
psnn gney kemerinin ayann ykseldii binann ykntlarndan
meydana gelen byk bir tepe bulmutur. Keserle bir ka defa
duvara vurulunca byk miktarda gk, mavi, beyaz renkte ini ile
melerin meydana kt grlr. Beyaz balkla svanm tula ze
rine yaptrlm olan bu inilerin evsaf ok yksek olup kaln cam
andran effaf bir tabaka halindedirler. Gk renkteki ini dkmeler
Semerkand ve Buhara imlerinden farkl, fakat evsaf itibariyle onla
rn en iyisinden aa deildir . Gk, beyaz, mavi, sar ve krmz
renklerle ssl ve tamamen ini mozaikle kapl bir para bulunmu
tur. Nihayet tepenin st ksmnda yaldzsz pimi topraktan mamul
oymal bir para da bulunmutur. ini ssleri bakmmdan Kk-
Kesene nin aheser bir bide olduu bir bakta sylenebilir .
Prof. Yakubovskiy keza, Ka ll a ur un makalesinde zikredilen ve
eski arklarn izleri olan krk ve bazan da btn tulalar mevcut me
zarlarn etrafnda bulunan ayn tip binann harabelerinden bahset
mektedir. Btn bunlar, burada bir zamanlar yksek bir medeniye
tin mevcut olduunu gstermektedir . Kk-Kesene harabelerinin
1 Prilojenie k protokol ot 11 dekabrya 1901 g. s. 99-100 (11 Aralk 1901
tarihli zabt ilvesi).
a Soobeniya GAMK. (GAMK. Haberleri), H, L., 1929, s. 154-158.
SIRDERYA BOYUNDA OUZLARA DAR ZLER
477
Snak tan on fersahlk bir mesafede olmasna ramen onunla m
terek bir maziye sahip olduundan phe edilmemelidir.
Prof. Yakubovskiy: Bu bina ne zaman ina edilmi ve buraya
kim defnedilmidr? diye sormaktadr. Yukarda zikredilen inilerle
ini mozaiklere istinaden binann X I V . yzyl sonu hatt X V . yz
yl bandan daha nce ina edilmedii fikri ileri srlebilir , Snak -
ta yksek kubbeli (gumbezli) zbek hanlar mezarlarnn bulundu
unu bildiren bir tarih kaynaa atfen Prof. Yakubovskiy, u tahmini
ileri srmektedir: Kk-Kesene ve ona yakn olan civar harabeler
ite bu han mezarlarn tekil etmektedirler . ( X V . yzylda zbek
hanlarnn baehri harabelerin on fersah mesafesindeki Snak ol
duuna gre) Bu devirde byle fevkalde gzel kabirleri zbek han
larndan baka kimin ina edebileceini tasavvur etmek gtr 1.
Her nekadar Orta-Asya tarihi ve arkeolojisine dayanan bu bi
denin ina tarihine ait malmatn doru olmas icabediyorsa da,
X V I I . yzylda Ebulgazi tarafndan teyid edilen bir habere gre,
bunun, eski bir Ouz ismi olarak Barinin Kk-Kesene adn ta
d keyfiyetini nasl tefsir etmek icabettii mes elesi meydana k
maktadr.
Bu hususta tefsir tarz ileri srlebilir:
1 Eski Ouz destanndaki malmatn daha sonraki devirlere ait
olan zbek hanlar mezarlan zamanna atfedilmesi keyfiyeti bu tann
m halk destanlarna sonradan yaplan uydurma ilveler neticesinde
vukubulmutur (tpk Arabca yazta istinaden Talas taki destan M a
nas mezarnn, Prof. Masson un belirttiine g r e 2, hakikatte X I V ,
yzylda Emr Abuk un kz Kyanizyak-hatun a ait bir mezar olarak
ina edildiine dair tefsir gibi). Mamafih bidenin inasndan 200 yl
sonra eski destan malmatnn uydurularak daha sonraki zbek
han mezarlan inas devrine atfedilmesi keyfiyetinin vukuunu tasav
vur etmek gtr.
2 Daha eski Ouz devirlerine ait kadim ve destan Barn is
miyle ilgili halk ziyaretghlan olan mezarlarn mevcudiyeti ve bun
larn yerine (ki bu gibi olaylar sk sk grlmektedir) yeni bir ant ola
1 Razvalini Sgnaka (Snak harabeleri), s. 156.
s Bk. M. E. Masson. Vremya i storiya soorujeniya Gumbeza Manasa
( Manas Kmbet inin inas zaman ve tarihi). Epigrafika Vostoka Mecmuas,
III, 1949, s. 28-44.
478 V. M. JRMUNSKY
rak han mezarl ina edilmi olmak ihtimali daha kuvvetli grl
mektedir.
3 Aadaki ihtimal da imknsz grlmemektedir. bidenin
enkazn bulan ve onun arkeolojik ekli hakknda ancak K allaur un re
simlerine gre mtalalarda bulunabilen Prof. Yakubovskiy, onun
buna benzer dier Orta-Asya mezarlar arasndaki istisna mevkiini
derhal kaydetmitir. Bu, (mevcut binalara istinaden) Trkistan da
bilinmeyen, kare eklindeki i ksmnn kubbeye tahvil edilmesi tar
znda ina edilmi byk bir portal binadr. Kare, sekiz ekenar keli
bir ekle tahvil ediliyor, bu ekil de sonradan onalt ekenar keli
oluyor, ki bunun zerine mahrut kubbe ykseliyor 1.
Mamafih, bu hususta Kk-Kesene ile eski Merv deki ( X I I .
yzyl) Mool devri ncesi bidelerini tekil eden ve keza kubbeyi
tutmakta olan ve kare eklinden okgen ekline inkiaf eden bir tram
pet biiminde ina edilmi bulunan Ouz sultan Sancar n nl me
zaryla eski Urgen teki ( X I I . yzyl sonu X I I I . yzyl ba) sultan
Teke in mezarnn baz benzerlikleri vardr.
istisna mimar ekilleri yznden A. Yu. Yakubovskiy in Kk-
Kesene ile bir arada mtala ettii eski Urgen teki Fahruddin Ra-
z nin mezarnn ( X I I I . yzyl ba), bu tarz ina edilmi binalarla
baz benzerlikleri vardr*.
Kk-Kesene gibi btn bu binalarn gk renkte iniden kubbe
leri v a r d r 3.
Corafyac Yakut ( 1216- 1219) Sansar n mezar hakknda u ha
beri vermektedir: zerinden, bir gnlk yoldan grnen gk renkli
bir kubbe ykseliyordu *.
Mimar B. N. Zaspkin in bildirdiine gre, nadir olmak zere
Orta-Asya da X I - X I I . yzyllarda her eyden nce bilhassa tulann
kolayca tahribolabilecei kubbelerin zerinde gk renkli mineler g
rlmektedir. Zaspkin: Gk renkteki ilk mineyi biz kubbelerde bu
1 Razvalini Sgnaka (Snak harabeleri), s. 154.
2 B. N. Zaspkin. Arhitektura Sredney Azii (Orta Asya mimarisi). M., 1948,
s. 58-63; B. V. Veymam. lskusstvo Sredney Azii (Orta Asya San'at). M., 1940,
s. 45-48 ve 65-66.
3 V. A. Jukovskiy. Drevnosti Zakaspiyskogo kraya. Rasvalim Merv (Hazer
denizi tesi harabeleri. Merv harabeleri). SPb., 1894, s. 33-34.
4 B. N. Zaspkin, gsterilen eser, s. 56.
SIRDERYA BOYUNDA OUZLARA DAlR ZLER
luyoruz. Bu cins kubbeli binalara Gk-gumbez (gk kubbe) denil
diini yazmaktadr.
Tad isim bakmndan olduu kadar mimar ekilleri itiba
riyle de Kk-Kesene, A. Y u . Yakubovskiy in kabul ettii gibi, bil
hare ksmen yeniden ina edilip han mezarlarnn merkezi haline ge
tirilen binalara benzememekte midir?
Byle bir ihtimalin doruluunu teyid edebilmek iin, ki bunda
kendimizi salhiyetli saymyoruz, phesiz, her eyden nce Orta As
ya arkeolog ve mimar san at tarihilerinin bu nevi bideleri esasl bir
ekilde tetkik etmeleri icabeder.
3~
Srderya boyundaki Ouz bideleri oktur ve kfi derecede ol
mamakla beraber artk tarih ve arkeolojik tetkike tbi tutulmular
dr. Prof. S. P. Tolstov, geenlerde yerleik Ouzlar a ait iskn saha
larn, corafyac ldris nin (1099-1165) metinlerine iaret ederek,
husus bir tetkik mevzuu yapmtr. dris eserinde: Ouz ehirleri
oktur, bunlar kuzeye ve batya doru u zanmaktad r. . . 1 diye y a z
maktadr. Bilindii gibi, Srderya boyunda, Kazalinsk yaknlarnda,
X . * X I. yzyllarda Ouz beyleri klak merkezi 2 olan, Yangikent
ehri harabeleri vardr. Kazansk ile Cusali arasnda adnn Ouz
destan kahramanlariyle ok sk bir mnasebeti olan Korkud-ata -
nn destan mezar bulunuyordu. Barin in mezarnn yaknnda bu
lunan Snak ehri3, Kgarl Mahmud ( o73) un Ouz ehirleri
arasnda zikredilmitir.
Yukarda ad geen V. A . Kallar, 1900-1901 yllarnda, S-
nak m gneyine serpilmi Srderya boyundaki ve onun batsnda bu
lunan kuru ay sahilindeki eski ehir harabelerini tetkik etmitir.
Srderya nn eski yata Ars nehrinin Srderya ya akan mahallin
stnden, Tugul adn tayan ve ke-ulmas kalesinin harabeleri
bulunduu yerden ayrlmakta ve daha ileride Kzl-kum a gemek
1 S. P. Tolstov. Goroda guzov (Ouz ehirleri). Sovetskaya Etnografiya, 1947,
No. 3, s. 55-102.
* V. V. Barthold. Turkestan v epohu mongolskogo naestviya (Mool istils
zamannda Trkistan, 1. II. SPb., 1900, s. 179. Mukayese iin yukardaki s. 94 e
baknz.
3 S. P. Tolstov, gsterilen eser, s. 56.
480 V. M. JRMUNSKY
tedir. Henz muhafaza edilmi bulunan kuru yatak Uguz-jilgas
(yani Ouz deresi, ukuru ) adm tamaktadr. Kallaur: bu ay
boyunca bir sra eski kale ve kurganlar bulunmakta olduunu 1
yazmaktadr.
Kallaur daha sonra yle ilve etmektedir: Elde ettiim mal
mata gre, Ouz-jilgas nehrinin kuru ay Srderya mn sol sahilin
deki imkent kazasna bal ardar mevkiinden balamakta olup
Uzgent e kadar bu ad tamaktadr; daha aada Dakais-ata ya ka
dar da Daryalk adm almakta ve daha sonra bir ka (3-4) yataa b
lnmektedir 2.
Bu ay (veya kollarndan biri), anlalan, daha eski devirlerde
Barin-darya ismini tamaktaym. Rehberi saygdeer K r g z
(yani Kazak) Daulet Boaev in szlerine gre, Kallaur, 1900 ylndaki
bir makalesinde: Kzl-kum da, yukarda bahsi geen irik-kale
harabelerinin aasndaki Kaska mevkiinde Yeni-darya ile birleen
Barin-darya adl dier bir kuru ayn bulunduunu yazmaktadr.
Bu ay boyunda eski Uzgent ve Srh-tam ehri harabeleri bulun
maktadr s.
Kallaur, K rg z asll bir orman korucusu (yani Kazak) olan
Telepbergen Cilkibayev e Barin-darya boyundaki Srh-tam kurgan
ile mezarn tetkik etmesini tenbih etmitir. Bunu takibeden dier bir
makalede bu tetkiklerin neticeleri bildirilmitir: Kurgan harabele
rinin 400 adm dousunda eski Asanas (Anas) ehri harabeleri tara
fndan Kzl-kum dan 40 adm geniliinde olmak zere ksmen kumla
rtlm bir kuru ay vardr; bu Srl-tam n aasnda Hiva arazi
sindeki Yeni-darya ya doru ynelmektedir (Yerli Krgzlar bu nehri
isimlendirmemilerdir). Kurgan ile kuru ay arasndaki sahada k
1 V. Kallaur. Drevne goroda v Perovskom uezde, razruenne ingiz-hanom
v I2tg g. Prilojenie k protokol ot 7 Fevralya 1900 g. (Cengiz-han tarafndan I2ig
ylnda tahribedilen Perovskiy kazasndaki eski ehirler. 7 ubat 1900 tarihli zabt
ilvesidir), s. 10, notlar.
4 V. Kallaur. Drevnie goroda, kreposti i kurgan po r. Sr-dare, v vostonoy
asti Perovskogo uezda. Prilojenie k protokol ot 18 sentyabrya 1901 g. (Perovskiy
kazasnn dou ksmndaki Srderya boyundaki eski ehir, kale ve kurganlar. 18-
XI-i90i tarihli zabt ilvesidir), s. 75.
a V. Kallaur. O sledah drevnego goroda Djend v nizovyah Sr-dar i. Prilo
jenie k protokol ot 11 sentyabrya 1900 g. (Srderya mansabmdaki eski Cend ehri
izlerine dair. 11-1900 tarihli zabt ilvesidir), s. 83.
SIRDERYA BOYUNDA OUZLARA DAR ZLER 48
k kanallar havi meydancklar grlmektedir. Denilebilir ki bu mey
dancklar evvelce dikili aalar ve baheler tarafndan igal edilmi
tir . Krgz Boaev in dediine gre, bu kuru nehir yatann ad
Barin-darya dr 1.
Kallaur, bu malmat ncekiyle birletirerek, Ouz-jilgas, Dar-
yalk ve Barin-darya adiyle maruf rmak adnn coraf mnasebe
tini u ekilde belirtmee almaktadr: Eski Cend ehrinin eserleriyle
Srh-tam kurganna dair haberlerinde Kzl-kum da olup Barin-
darya adn tayan ve eski Uzgent ve Srh-tam ehirleri harabele
rinin bulunduu bir kuru aydan bahsedilmektedir. Kuru ay (yani
Daryalk) n Srh-tam m bulunduu Uzgent in aasnda Barin-
darya adn tadm tahmin etmek icabeder; belki de daha nceleri
Ouz-jilgas, boydan boya Barin-darya ismini tamaktayd. K a y
makamn odasnda imkent kazasna ait Sirderyann sol sahilinin
topografik haritasn grdm. Daha neredilmemi olan bu haritada,
sahillerinde ehir ve kale harabeleri bulunan bu kuru ay, Ouz-say
(yani Ouz deresi, ukuru) adn tamaktayd. Demek oluyor ki, bu
eski ay veya kanaln mevcudiyeti zamannda, sular okmu ve ok
uzun bir saha boyunca akmakta olup sahillerinde pek ok sayda
yerieik halkyla inkiaf etmi bir ziraati varm 2.
Ouz-say kelimesine Kallaur, u kayd ilve etmektedir:
Acaba bu ay ismini, eskiden burada bulunan Trk Ouz boyundan
alm olmasn? 3. leri srlen delillerin nda Kallaur un bu tah
minin doru olduunu kabul etmek icabeder. Her nekadar O u z
kelimesinin boa mnasn tayan bir cins ismi olarak (dolaysyla
bu nehrin boa ukuru , kz deresi v. s. gibi yerli mna tamas
1 V. Kallaur. Razvalin Srl-tam v Perovskom uezde. Prilojenie k protokol
ot 19 marta 1901 g. (Perovskiy kazasndaki Srh-tam harabeleri. 19 Mart 1901 ta
rihli zabt ilvesidir), s. 15-16. Srl -tam harabelerini 1946 Ekiminde Prof. S. P.
Tolstov ziyaret etmi, fakat Barin-darya isminden bahsetmeyip yalnz Yeni-darya-
y zikretmitir (S. P. Tolstov. Po sledam drevnehorezmiyskoy tsivilizatsii (Eski
Harizm medeniyeti peinde). zd. ANSSSR, 1946, s. 56-58).
2 Ob Oguz-djlgas sr. takje: A. I. Kastane, Drevnosti Kirgizskoy stepi i Oren-
burgskogo kraya (Oguz-jlgas kelimesini mukayese iin Bk. A. 1, Kastene. Krgz
istepleri ve Orenburg blgesinin harabeleri), s. 1207 ve 209-210.
3 V. Kallaur. Drevnie goroda, kreposti i kurgan po r. Sr-dar e v vostonoy
asti Perovskogo uezda. Prilojenie k protokol ot t8 sentyabrya 1901 g. (Perovskiy
kazasnn dou ksmndaki Srderya boyundaki eski ehir, kale ve kurganlar. 18-
IX-go tarihli zabt ilvesidir), s. 76.
Belitten C. XX V , F , 31
482 V. M. JRMUNSKY
da mmkndr) ve barin in de kadife mnasnda kullanlm
olmas mmkn ise de, bu mahalde bir sra Ouz isim ve htralar
nn mevcudiyeti, Ouz halk ve onun destan kahraman Barin-ha-
tun mezarnn yukarda zikredildii vehile, Barin-darya yaknlarn
da bulunmas bunun briz delillerini tekil etmektedir.
Belki de halen Srderyann kuru yata olan bu ayn yerde
Cengiz-Han n olu Cui nin komuta ettii ordu tarafndan 1220
ylnda tahribedilen Barnhkent bulunmaktayd. Cuveyn, Cui nin
seferinin seyri hakknda u malmat vermektedir: Saanak (Sg-
nak) tahribettikten sonra Cui nin kuvvetleri, Uzgent e sonra da
Barnhkent, Anas ve Cend e yneliyorlar1. Bu haber yukarda ad
geen Barmlkent in mevkii hakknda ileri srlen tahmini tama-
miyle teyid etmektedir. Kallaur, yle yazmaktadr: Eer kuru ayn
Uzgent ten Srl-tam a ve daha ileriye kadar olan ksmnn eski Bar-
in-darya ( Barin-darya ) ismini tad fikrini ileri srersek, o
halde ayn ad tayan Barnlkent in Barin-darya boyunda bulun
mas icabeder *.
Arkeolog P. L e r h 3 ile V . V . Barthold4 Barnhkent ehri hak
knda tarih kaynak tekil edecek deliller toplamlardr. ehrin ad
Barnhkent olup ksaltlm ekli Barkent veya Barinkent, Cui
nin bastrd paralarda: Barin , in transkripsiyonunda Ba-er-
i-li-han veya Ba-er-jen olarak zikredilmitir. Ermeni tarihisi
Handzatsl Kirakos un Ermeni Kral Hetum un Mool hannn ka
rarghna gitmesine ait hikyesinde, bu ehrin ismi Parin olarak
gemektedir.
Plano Karpini ve yol arkada rahib Benedikt 1245 ylnda, Mo
olistan a giderken, bundan az evvelki Mool fetinden daha henz
kalknamam olan Srderya boyundaki harap ehirlerden gemiler
dir. Bu memlekette biz, ok sayda tahribedilmi ehir, yklm kale
ve mahvedilmi meskn yerler bulduk. Bu blgede ismi bizce bilin
1 V. V. Barthold. Turkestan v epohu mongolskogo naestviya (Mool istils
devrinde Trkistan), k. II. SPb., 1900, s. 446-447. Cuinin sefer tarihi (1219 yerine)
1220 yl olarak Barthold tarafndan dzeltilmitir (ayn yer, s. 447).
3V. Kallaur, Drevnic goroda. Prilojenie k protokol ot >8 sentyabrya 1901
g. (Eski ehirler. 8-IX-go tarihli zabt ilvesidir).
3 P. Lerh, Arheologieskaya poezdka v Turkestanskiy kray v 1863 g. (1863
ylnda Trkistan memleketine arkeolojik bir seyahat). SPb. 1870, s. 7-11.
4 V. Barthold, Turkestan, k. II, s. 180-181, 406, 446, 450.
SIRDERYA BOYUNDA OUZLARA DAR ZLER 483
meyen (Srderya) byk bir nehir var; bunun sahillerinde Janckint
( Yankent ), Barchin ( Barin ) ve Ornas adl ehirler olduu
gibi, daha isimlerini bilmediimiz birok ehirler var . Seyyah, ba
ka bir yerde yukanda ad geen ve burada Barchim 1 olarak zikret
tii ehir halknn, Moollara kar yapt kahramanca mukavemetini
anlatmaktadr.
Ayn blgede olduklar tespit edilen ve belki de Ouzlar n tari
hiyle ilgili olabilecek daha birka coraf isimden bahsedelim. Mesel
bunlardan biri, Ka ll a ur un G-kala yani Ta (Tula) kale 2
eklinde tefsir ettii ve fakat Kz-kala (Kz-kalesi) olarak daha
ikna edici bir tarzda izah edilebilen kale ismidir. Malm olduu ze
re, bu cins yer adlar Trk kavimleriyle meskn sahalarda ok yay
gndr ve ad geen misal, belki de, Ebulgazi nin kahraman kz Bar-
in e atfettii Ouz boyunda beylik sren kzlar a dair htrann,
madd tasavvura uygun bir aksini tekil etmektedir. Kez a Srderya
ile Ouz-jilgas; Kallaur un haritasnda kaydedilen Kelin-tbe ile
Kelin-ark (kelin- gen kadn , gelin, yenge ) arasnda bir kar
latrma yaplabilir. Bu blgedeki Uzkent ehir adnn Ouz-kent in
ksaltlm bir ekli olmas mmkn deil midir?
Srderya boyundaki Ouzlar a ait bu ve buna benzer daha henz
kaydedilmemi izler, tarihi, arkeolog, folklor ve etnografya aratr
clarnn istikbalde mtereken ele alarak kontrol ve tetkik etmeleri
icabeden bir mevzudur.
1 loann de Plano Karpini, Istoriya mongolov (Moollarn tarihi). A. t.
Maleinin tercmesi, SPb., 1911, s. 51.
3 V. Kallaur, Drevne goroda v Perovskom uezde, razruenme ingiz-hanom
v 1219 g. Prilojenie k protokol ot 17 fevralya 1900 g. (Cengizhan tarafndan 1219
da tahribedilen Perovskiy kazasndaki eski ehirler. 17 ubat 1900 tarihli zabt il
vesidir), s. 16.