You are on page 1of 245

a

ATATRK NVERSTES
SOSYAL BLMLER ENSTTS
TARH ANABLM DALI






Mehmet ZMENL



ORTAADA REGEL (RAK)in TARH




DOKTORA TEZ



TEZ YNETCS
Prof. Dr. Enver KONUKU







ERZURUM 2008


b





I

NDEKLER
Sayfa No
ZET.V
ABSTRACT.VI
NSZ...VII
KISALTMALAR..X
GR .........1
1. Blgenin corafi zellikleri ...........2
2. Kaynaklara gre blgenin tarihi corafyas.5
3. Armen/Ermen ad.9
4. regel ad..........11
5. Yollar..12
6. Blgenin Eskia Dnemi...............................13

BRNC BLM
1. KAYNAK ESERLER..16
1.1.Ermeni Kaynaklar ...16
1.2. slm Kaynaklar .............25
1.3.Grc Kaynaklar..26
2. GEZGNLER....28

KNC BLM
2. ORTAADA REGEL............33
2. 1. Blgeye Gelen Topluluklar ve Hristiyanlk Dnemi......33
2. 1. 1. Sraklar.........33
2. 1. 2. Hrstiyanlama dnemi....34
2. 1. 3. Kamsarakanlar.....37
2.1.4. Mamkonyanlar .. . 38
2.1.5. Alfabenin ortaya k...........50
2.1.6.ran Egemenlii.......52
2.2. regel DerebeylerininVarolma Mcadeleleri55
2.2.1. Ardaes dnemi ve Arsak Hanedannn sonu.....55


II

2.2 2. Vartan Mamkonyan dnemi........57
2.2.3. regel bei Kamsarakanl Nerses ve Hrahatn Akori/Arkuru
Savanda Vahan Mamkonyana destekleri (481).....60
2.2.4. regel Belerinin Nersehbat Savandaki rolleri.....61
2.2.5. Akesga (Ahska) Savanda regel Beleri (483)......62
2. 3. Armeniann Merkezi regel ..............68
2.3.1. regelde derebeylik.......68
2.3.2. Sasanilerin ve Bizansllar'n regel(Shirak/irak) ovasnda
yaptklar sava (604=....70
2.3.3. Heraklios kuvvetlerinin regele gelileri...........71
2.3.4. Araplarn regele gelileri73
2.3.5. Mamkonyan ve Bagratllarn regelde i kavgalar......76
2.3.6 Abbasilerin regele aknlar.....79
2.3.7. Bagraduni egemenlii.......81
2.3.8. Kamsarakanllarn sonu...82
2. 4. regelde Ebulabbas Smbat sonras.........88
2.4.1. I. Aod dnemi (regel Bagradunileri)..88
2.4.2. regel konseyi........90
2.4.3. Feodal atmalar yeniden balyor...............92
2.4.4. regel evresindeki genel durum (Sacoullar dnemi).........93
2.4.5. I. Smbat dnemi (890-914)..95
2.4.6. regelin en parlak dnemi.....97
2.4.7.Bagrat Krall'nn AfnBe ile mcadelesi.............................98
2.4.8. Grc Bagradunilerin regeli yamalamas.......101
2.4.9. Feodal blnme ve I. Smbat'n lm...102
2.4.10. Demir Aod dnemi (915)....104
2.4.11. regel destekli Hal Seferi....104
2.4.12.regelde Kars (Vanand) Kral Abbas dnemi ve dini eserler..108
2.4.13. regel'in merkezi An ve III. Aod dnemi...109
2.4.14. II. Smbat dnemi....111
2.4.15. I. Gagik dnemi...115


III

2.4.16. Hovhannes Smbat dnemi...117

NC BLM
3. Bizans ve Trk Devletleri dnemi..122
3.1. Bizans dneminde regel........122
3.2. Seluklu dneminde regel.....133
3.3. An ehrinin Sultan Alp Arslana teslimi..135
3.4. eddadilerin regeldeki faaliyetleri..139
3.5. Mkhargerdzeli dneminde regel........154
3.6. Cengiz Han Komutanlarnn regele gelileri........155
3.7. regelde Karakoyunlular ve Timur hareketi..158
3.8. Akkoyunlu devri....160
3. 9. Osmanl Devleti devri ve sonras........160

DRDNC BLM
4. 1. regel Yerlemeleri ve Tarihi Eserler....162
4.1.1. Charles Texier Gravrleri..162
4.1.2. Manuahr Camii........166
4.1.3. Maazbert Kalesi.......168
4.1.4. Bagnayr Kilisesi.170
4.1.5. Hripsime Manastr (Bexencvank, Ksuanc Vank Bakireler)...172
4.1.6. ar Yolu...173
4.1.7 Ebu'l-Muameran (Ykk Minare, Bozminareli) Camii ........175
4.1.8. Kral Gagikin Aziz Krikor Kilisesi (Gagikaen)......178
4.1.9. Kral Gagikin Heykeli.........180
4.1.10. Halaskar Kilisesi.......181
4.1.11. Horomos Manastr...182
4.1.12. An Kalesi.....183
4.1.13. Saray......184
4.1.14. Kalenin altndaki ehir surlar.......185
4.1.15.Fethiye Camii (Katedral)...186


IV

4. 2. An'nn Kuzeyindeki Abideler..187
4.2.1.Ouzlu Ky Kilisesi...187
4.2.2. Kzl Kilise......189
4.2.3. Kz Kalesi....190
4.2.4. Arpaayn zerindeki kpr (pek Yolu)...........191
4.2.5. Abuamir (Ebul Garib)Aziz Krikor apeli........192
4.2.6. ehrin surlar.......193
4.2.7. Hdrellez kapsnn surlar...........194
4.2.8. Tacirin Saray......195
4.2.9. Tigran Honents Aziz Krikor Kilisesi......196
4.2.10. Yeralt ehrinin maaralar....198
4.2.11.Kars mzesindeki eserler.......199
SONU....202
KAYNAKA...............................207
EKLER ...............218
1. REGEL YERLEMLER (Tablo)..218
2. HARTALAR..222
ZGEM....232
















V



ZET

DOKTORA TEZ
ORTAADA REGEL (RAK)in TARH
Mehmet ZMENL
Danman: Prof. Dr. Enver KONUKU

2007- Sayfa:232+XI

Jri: Prof. Dr. Enver KONUKU
Prof. Dr. Hamza GNDODU
Do. Dr. Mehmet TEZCAN
Yrd. Do. Dr. Sleyman DEM
Yrd. Do. Dr. Sava ELMEZ

Aratrma sahamz olan regel/irak Anadolunun doudan giri kaps
durumunda olmas sebebiyle nemlidir. Doudan gelen topluluklarn ilk urak
yerlerinden biridir. Bundan dolay birok millet buraya egemen olmak iin savalar
yapmlardr. Farkl milletlerin bu egemen olma mcadelesinde yerli halkn tercih
sreci yaadklarna ahid olmaktayz. Bu da hanedan kavgalarn beraberinde
getirmitir.
Blgenin bu konumundan dolay ehemmiyeti artmaktadr. Dolaysyla Trk
tarihi asndan da ok nemlidir.
almamz da regelin ortaa tarihi boyunca gelip yerleen ya da geip
giden topluluklarn meneleri ve etkileri incelenip, blgenin tarihi misyonunun nemi
dikkate alnacaktr.






VI



ABSTRACT

Ph.D. THESIS
THE HISTORY OF REGEL(RAK) IN THE MIDDLE AGES
Mehmet ZMENL
Supervisor: Prof. Dr. Enver KONUKU

2007 Pages: 232+XI

Jury: Prof.Dr. Enver KONUKU
Prof. Dr. Hamza GNDODU
Assoc.Prof.Dr. Mehmet TEZCAN
Asist. Prof.Dr. Sleyman DEM
Asist. Prof.Dr. Sava ELMEZ

regel/irak, our research filed, is significant since it is the Eastern gate of
Anatolia. It is one of the first haunts of those who come from East. Fort his reason, a
number of nations fought in order to dominate the area. In the struggles of different
nations for this dominance, we witness that the natives had lived a process of choice.
This process resulted in the dynastic feuds.
As regards to its situation, the significance of the district increases.
Consequently, it is also very important for Turkish history.
In our study, the origins and influences of the nations, which settled or passed
by, throughout the history of the middle ages will be analysed and the significance of
the historical missions of the district will be taken into consideration.







VII

NSZ
Hazrlam olduumuz bu tezde, Karsn regel blgesinin ve Orta a
boyunca blge ile alakas olan topluluklarn, genel durumlarn incelemeye gayret ettik.
Feodal bir yapya sahip olan blgenin merkezi devlet olabilme yolundaki abalar; bu
blgede egemenlik mcadelesi veren Pers-Bizans-Arap ve Trklerin faaliyetleri
incelenmitir. Blgede yaplan aratrmalarn (zellikle Trk tarihilerinin) azl, bizi
buna ynlendirmitir. Eksiklik yalnzca Kars ve evresine ait deil, btn bir Dou
Anadolunun kuzey ksmn kapsamaktadr. regel blgesi yol kavanda olmas
sebebiyle daha fazla incelemeye tabi tutulmaldr. Hem gezginler hem de vekainvistler
regel hakknda baz bilgiler vermektedirler. Ancak bu almalarn iyi irdelenmesi
gerekmektedir.
Blge ile ilgili en youn belge brakanlarn dnemlerinde yaayan hrstiyan
vakainvistlerdir. Bunlardan; P'awstos Buzand, Ghazar P'arpec'i', Kirakos Gandzaketsi,
Sebeos, Aristakes Lastivertc'i, Yovhannes (John) Mamikonean, Vardan Araveltsi,
Mateos, Gewond gibi yazarlarn eserlerinin hepsinden ve The Georgian Chronicle gibi
Grc kaynandan azami lde yararlanlmtr. Bu eserler Robert Bedrosian
tarafndan yaplan ngilizce evirileri dikkate alnarak almamzda kullanlmtr.
Bedrosiann internet sitelerinden eserler indirilmitir. Agathangelosun eserinin
Franszca evirisi dikkate alnmaya allm. Yine Hewsen evirisi olan iragl
Ananiann Geography eserinden de yararlanlmtr. Brossetin Grcistan Tarihi de
almamzn en nemli yaptlarndandr. bnl-Esir slmi kaynak olarak, Sryani
kaynak olarak da Bar Hebraeusun Farac Tarihi, alma kaynaklarmzdandr. Yine
Thomson evirisi olan Movses Khorenatsinin eserinden okca yararlanma imknmz
olmutur. Seluklu dnemini anlatan birok eserden de faydalanlmtr. Corafi yerler
iin Ramsay, Adontz, Honigmanndan istifade edilmitir. Ftuhul-Buldn hem yer
adlar hem de baz tarihi olaylar iin nemlidir.
Mehmet Mrselov tarafndan evirisi yaplan N. N. $enqeliyann makalesinde
grdmz XI-XIII. yzyl Grc tarih eserleri, Seluklu Devleti'nin sosyo-ekonomik
ve siyasi tarihinin aratrlmas iin nemli kaynaklardr. Bu eserler ierisinde, Anonim
"Matian Kartlis" (Grcistan Vakayinamesi), Grc ar David'in


VIII

tarihisinin "ar David'in Tarihi", Anonim "Ta Sahiplerinin Tarihi ve Medhi" ve
Basili'nin "Kralie Tamara'nn Tarihi" gibi eserlerin Trkeye kazandrlarak blgemiz
ile ilgili bilgilerin daha netlemesini salayacana inanmaktayz.
Ayrca XIX. yzyl da regel ve zellikle de An zerine yaplan gezginlerin
almalar blgenin gnmzdeki durumunu anlamamz asndan son derece nemli
olduundan dikkate deer bulunarak incelenmeye allmtr.
Ermeni kaynaklarnn yazarlarnn isimleri faydalandmz kaynaklar olan
Robert Bedrosian ve Thomson evirilerinde nasl ise ona dikkat edilerek yazlmtr.
Yer isimleri yine faydalandmz Adonts, Ramsay, irakl Ananiasn yazdklar
biimler kullanlmtr.
Giri blmnde, corafi faktrlerin yerleim birimlerine etkileri savalardaki
nemi, sosyo-politik, ekonomik ve kltrel etkileri ele alnmtr. regel ve evresinin
corafyasndan da ayrca bahsedilmitir. Blgenin ad meselesi ile ilgili aratrmalardan
da faydalanmak suretiyle evremizi corafi ynden tanm ve tantm olmak
amalanmtr. regel ad, yollar ve eskiada buraya gelen topluluklar ve Arsak
hanedanlnn egemenlii ile blgenin tarihi misyonunun nasl ortaya kt
belirtilecektir.
Birinci blmde, aratrmada kullanlan Ermeni, slm ve Grc kaynaklarnn
tahlili yaplm yazarlar hakknda bilgi verilmitir. Blgeyi genellikle XIX. yzylda
gezmi olan gezginlerden ksaca bahsedilmitir.
kinci blmde, asl konumuz olan Arsak Hanedannn sona ermesiyle balayan
Ortaada regel konusu ele alnrken blge ile ilgili genel bilgiler verilmitir. Feodal
yneticilerin Pers ve Bizans arasnda ortaya koyduklar politik ve askeri manevralar
zerinde durulacak. Blgeye giri yapan Kamsarakanlar, Mamkonyanlar,
Hristiyanlama dnemi, Alfabenin milli hale getiriliini ve buraya gelen topluluklarn
etnik yaplar incelenecektir Ayrca regel feodal liderlerinin merkezi kralla kar
ortaya koyduklar sadakat incelenecek. Mamkonyanlarn kahramanlklar, Bagratllarn
ortaya k, Sasani egemenliini salayan sava ve politik oyunlar belirtilecektir.
nc blmde Bizans hkimiyeti, Arap basks ve blgede Araplarn
egemenlik oyunlar belirtilecektir. Seluklularn blgeye gelii, eddadi kontrolne
brakl, Grc kraliesi Tamara ile balayan Grc Bagratllar dnemi, zamanla
topraklarnn genilii Bagratid krallnnkini andracak Mkhargrdzeli ailesine vermi


IX

ve onlarn hkm altnda An ehrinin 1239'da Moollar tarafndan ele geirilii
vurgulanacaktr. 1330'lara doru ehrin kontrol, aralarnda An'y bakentleri yapan
Kara Koyunlularn da bulunduu bir dizi Trk slalesine devredildiinden bahsedip,
Osmanlya kadar olan dnemden ksaca sz edildikten sonra ise ksaca An ehrinin
son hali ifade edilmeye allacaktr.
Drdnc blmde blgede bulunan eserlerin ksa deerlendirmeleri
verilecektir.
Ekler blmnde regeldeki ky isimleri tablo halinde belirtilmitir. Yine
burada dnem haritalar ve son dnemi gsteren haritalar verilmitir. Haritalar irakl
Ananisn Hewsen tarafndan hazrlanan Armenia A Historical Atlas isimli eserinden
yararlanlmtr. Yine baz haritalar Ani Virtual isimli siteden alnt yaplm, ancak
zerinde gerekli grdmz dzeltmeler gerekletirilmitir.
almam da yardmc olan Yrd.Do.Dr. Sleyman DEMe, Sayn
Yrd.Do.Dr. mit KILIa, Sayn Yrd.Do.Dr. Sava ELMEZe, Grc kaynaklar
konusunda yardmc olan Sayn Do. Dr. brahim TELLOLUna, zellikle kaynak
deerlendirmeleri, metin zerindeki irdelemeleri ile tezime byk katks olan Sayn
Do.Dr. Mehmet TEZCANa ve ayrca derin bilgi paylamlarn esirgemeyen hocam
Sayn Prof. Dr. Enver KONUKUya kalb teekkrlerimi sunarm.


Erzurum 2008 Mehmet ZMENL











X

KISALTMALAR
a.g.e : Ad geen eser
a.g.m: Ad geen makale
A.S. :Anatolian Studies.
An Ar : Anadolu Aratrmalar
A..E.F.A.D. : Ankara niversitesi Edebiyat Fakltesi Aratrma Dergisi.
b : blm
Bkz. : Baknz
c. : Cilt.
CAH : Cambridge Ancient History.
C.E. : Catholic Enclopedia.
C.H.A. : Canadian Historical Assasiation ( Societe Historique du Canada)
ev. : eviren.
E..F.E.F. : Ege niversitesi Fen Edebiyat Fakltesi.
Haz : Hazrlayan.
.A. : slm Ansiklopedisi.
.: stanbul niversitesi
..E.F. : stanbul niversitesi Fen-Edebiyat Fakltesi.
Y: stanbul niversitesi Yaynlar
J.A. : Journal Asiatique.
kr : Karlatrnz
kr.bkz : karlatrmak iin baknz.
KST: Kaz almas Toplants.
JRGS: Journal of the Royal Geographic Society
Nr. : Nereden.
ODT: Orta Dou Teknik niversitesi.
P. : Part.
R.C.H : Rewriting Caucasian History
R.E.A. : Revue des etudies Armeniennes.
S.A.D. : Seluklu Aratrmalar Dergisi.
S..E.F : Seluk niversitesi Eedebiyat Fakltesi



XI

TD: Tarih Dergisi
TDV . Trkiye Diyanet Vakf
TD : Tarih ncelemeleri Dergisi
trans. : Translation.
TTK : Trk Tarih Kurumu
Yay. : Yaynlayan
YKY : Yap Kredi Yaynlar
v : Volume

1
GR

Her tarihi olayn cereyan ettii ve her medeniyetin zerinde kurulduu bir
corafi mekn bulunur. Bir medeniyetin yaylp genilemesinde veya dalp yok
olmasnda, en nemli rol zeminin doal artlar oynar.
klimi elverili, topraklar verimli, akarsular bol, yeralt sular son derece zengin
bir corafi sahada kurulan herhangi bir siyasi teekkln geliip serpilecei
muhakkaktr. Baka bir deyile corafi faktrler olumlu ya da olumsuz ynden tarihi
olaylar etkilemektedir.
Her insan topluluu, dnya zerinde muhakkak bir yer igal eder. Baka bir
deyile insan topluluklarnn hepsi corafi bir mekna sahiptir. Bu corafi mekn,
toplumlarn hayat iinde art olduuna gre onlarn, tamamyla tarihin konusu olarak
ortaya kmalar ve geirdii evreleri, ayn zamanda iinde bulunduklar maddi artlara
da tabi olacaktr
1
.
rnein; deniz kenarnda veya adalarda oturanlarla i taraflarda, llerde,
bozkrlarda veya nehir boylarnda oturanlarn, ovalardakilerle dalk yerlerde veya
yaylalarda yaayanlarn, orak yerlerde bulunanlarla sulak ve verimli yerlerde olanlarn
hayat bir ve ayn deildir.
2
.
u halde bir tarihi oluun iyice anlalabilmesi iin, insan topluluunun zerinde
yaad memleketin geliigzel corafya bilgisi deil, bir meknn iinde o topluluun
hayatna corafi faktrler eklinde etki eden imknlar grubunun bilgisi lzmdr. te bu
yzdendir ki, tarihin istedii mutlak bir corafya bilgisi deildir; tersine tarihin istedii
ey ancak o mekn parasnn, topra, sular, dalar, denizleri ve dier eyleriyle,
stnde yaayan insan topluluuna kendisini ekillendirirken yapmas olas etki
imknlarn gsteren yani milletlerin, devletlerin hatta kltrlerin meydana gelmesinde
inkaf ve geliimlerindeki etki imknlarn aklayan, bylelikle tarihi olaylarn
anlalmasna yarayan toplu ve metotlu bir corafya bilgisidir.

1 Ekrem Memi, Tarihi Corafyaya Giri, Konya 1990, s.7
2Halil Demirciolu, Roma Tarihi, Menelerden Akdeniz Havzasnda Hkimiyet
Kurulmas, Ankara, 1993, c.1, s.1

2
1. Blgenin corafi zellikleri
Tarihin en eski devirlerinden itibaren insan topluluklar, yerleim merkezi olarak
genellikle byk akarsu ve gl kenarlarn tercih etmilerdir. Dou Anadolu'da M.. 9
6. yzyllar arasnda ortaya kan Urartu Hkmdarl da, Van Gl ile Urmiye Gl
arasndaki blgeyi kendine yurt olarak semitir. nceleme alanmz olan regelde
Dou Anadolunun nemli su kaynaklarndan biri olan Arpaay ve evresinde
bulunmaktadr.
Verimli bir sahaya yerlemek ayn zamanda bu sahay d tehlikelerden
korumay gerektiriyordu. te bu yzdendir ki, zellikle zamanmzdan nceki
devirlerde ehirler, yksek ve ulalmas zor olan mevkilere kuruluyor, etraflar da
salam surlarla evriliyordu. nceleme alanmz olan regel bahsettiimiz bu
zelliklere tamamen uymaktadr.

Siyasi tarihi genel olarak inceleyecek olursak, corafi faktrlerin savalarda ne
derece nemli roller oynadklarn grrz.

Devletin politik ve ekonomik glerinin tespitinde ve savunma stratejilerinde,
genellikle sahip bulunduklar alann bykl dikkate alnmaktadr.
Alan deerlendirirken siyasal corafyada nfusu da gz nnde tutmak
zorunluluu vardr. Geni topraklarna karlk bir lkenin nfus says az ise de bu
genellikle baz glkler ieren bir durum yaratr.
Topra geni fakat nfusu az bir devletin i ve d gvenlii ve ekonomik
kalknmas iin gerekli olan ulam sistemini gelitirmek ve bunu idame ettirmek
hususunda yapaca harcamalar, nfus says ayn fakat topra daha kk bir devlete
oranla daha ok olmaktadr
3
.
Siyasi corafya bakmndan, bir devletin egemen bulunduu alann derli toplu
olmas ona ayr bir deer kazandrmaktadr. Alan, bir daire iine ne kadar girebilirse
yani ne kadar daireye benzer bir biim gsterirse o nispette derli toplu saylmaktadr.
Corafi genilemenin en nemli nedenlerinden birisi ekonomik kaynaklara
ulamaktr. Dnyann en nemli savalarndan bazlarnn stratejisini de belirlemi
olan teorisyenlerin

ortak fikirlerinden birisi de, sava kazanmak iin corafyann ok
iyi deerlendirilmesinin gerektiidir
4.


3 Kamil Gnel, Corafyann Siyasal Gc, stanbul 1994, s.42,43.
4Nejat Eslen, Tarih Boyu Sava Stratejisi, stanbul, 2005, s.14.

3
Savalarda yksek yerlerin savunma asndan ne kadar nemli olduuna
yukarda temas etmi ve rnek olarak da Urartu Devleti'nin olduka engebeli ve
ulalmas g bir blge olan Dou Anadolu'da kurulmas yznden, bu doal savunma
imknndan azami derecede yararlandn ve hatta Asur'a meydan okumutur.
nsan topluluklarnn zerinde yaadklar meknn bahetmi olduu imknlar
ya da tam tersine imknszlklar, o insan topluluklarnn ekonomik yapsnda birinci
derecede rol oynarlar. Topraklar verimli ve sulak bir blgede yaayan bir kavmin
ekonomik yaps ile dalk, orak ve de kurak bir blgede oturanlarn ekonomik yaplar
birbirinden ok farkldr. rnein Anadolu, gl ve akarsular bakmndan son derece
zengin, ayn zamanda zellikle akarsu vadileri olduka verimlidir. Bu yzden,
Anadolu'da yerleen kavimler, geimlerini genellikle ziraat yaparak temin etmilerdir.
Ancak. Dou Anadolu insan, dier blgelere nazaran biraz farkllk gsterir. nk
bilindii zere Dou Anadolu blgesi yksek dalar ve platolarla kapldr. Bu ise tarm
ekonomisine fazla imkn tanmaz. Buna karlk, szn ettiimiz bu imknszlk, Dou
Anadolu'da yerleen kavimlere bir baka imkn tanm, daha dorusu onlara ne ile
uramalar gerektii konusunda yol gstermitir. Bu meguliyet hayvanclktr.
Gerekten, eski alardan itibaren bu blgede oturan kavimlerin hayvanclk yaparak
geimlerini temin ettii yazl vesikalar da dorulamaktadr. Nitekim Asur ivi yazl
kaynaklar, bize Dou Anadolu'nun yetitirdii iyi cins atlardan ve demir yataklarndan
sz etmektedir
5
. yle anlalyor ki, Asur hkmdarlarnn, her yl ilk seferlerini Dou
Anadolu'daki Urartu Hkmdarl zerine tertiplemelerinin geerli bir tek sebebi
mteakip seferler iin hzl koan atlar ve silah yapmnda kullanmak zere demir
cevheri temin etmekti.
Orta Asya kavimleri iin de ayn eyler geerli idi. nk Orta Asya da tpk
Dou Anadolu gibi yksek dalar ve yaylalarla kapl idi. Bu ise zerinde yaayan
kavimleri, geimlerini hayvanclk yaparak temin etmeye adeta zorluyordu. te bu
yzdendir ki, Orta Asya kavimleri hayatiyetlerini borlu olduklar hayvanlara, otlak
yerlerini bulabilmek iin devaml olarak birbirleriyle mcadele eden kavimlerin
tarihidir. Bunun en bariz rneini skitlerin siyasi tarihinde grebiliriz
6.


5Geni bilgi iin bkz., Sleyman idem, Eski Anadolunun Geim Kaynaklar ve Yaama
Biimi, (Baslmam Doktora Tezi), Erzurum, 1996, s.23-29.
6 Ekrem Memi, skitlerin Tarihi, S..E.F. yayn, Konya 1987, s.21- 34.

4
Bir lkenin fiziki artlarnn, i kl i m ve bitki rtsnn, rmak ve gllerinin,
yeralt ve yer st -zenginliklerinin, o memleket zerinde yaayan insanlarn sosyal,
siyasal, ekonomik, dini ve kltrel yaantlarna yn verecei muhakkaktr. Tarihin ilk
alarndan gnmze kadar, bu hep byle olmutur.
Haritaya bir gz atacak olursak, Anadolu'nun, Asya, Avrupa ve Afrika ktalar
tarafndan evrelendiini; Asya ile Avrupa ktalar arasnda da bir kpr vazifesi
yklendiini grrz. Bu kpr, gneydoudan Mezopotamya ve Msr gibi Eski Dou,
batdan ise Akdeniz medeniyetlerinin oluturduu Eski Bat dnyalar tarafndan
evrilmektedir. Bu durum, Anadolu'ya bir kltr aracl grevi vermi gibidir
7
.
Gerekten tarihin en eski devirlerinden itibaren Anadolu, doudan ve batdan
birok kavmin istilsna maruz kalm, pek ok medeniyete beiklik etmitir. Bu
yzdendir ki, Anadolu, Dou ve Bat kltr unsurlarnn iice karp kaynat bir
blge durumuna gelmitir. Nitekim daha M.. 3. bin yldan itibaren deiik kkenli
birok kavmin bir arada yaamas ve bu durumun asrlarca devam etmi olmas, bunun
en gzel ifadesidir. regel blgesi Anadoluya doudan giriler iin uygun bir kap
konumundadr. Doudan gelen Kimmer-skit aknlar buna bariz rnektir.
Anadolu'nun yeryz ekilleri, akarsular ve iklim artlar da, Anadolu tarihinin
meydana gelmesinde byk lde rol oynamtr.
Gerekten Anadolu'nun kuzeyden ve gneyden ykselen sradalarla kuatlm
olmas ve pek az yerden geit vermesi, bu ynlerden yaplacak olan birok kavimler
gne imkn tanmazken, Bat Anadolu blgesindeki dalarn denize dik olarak
uzanmas, pek ok istilacnn, bu da oluklarndan geit bularak, Anadolu'nun ortalarna
kadar ulamalarn mmkn klmtr.
Van merkez olmak zere, Dou Anadolu blgesinde M IXVI yzyllar
arasnda bir devlet kuran Urartular'da bulunduklar mevkiinin ok salam ve ulalmaz
olmas nedeniyle, uzun sre Asur hkmdarlarna ba ememilerdir.
regeldeki derebeylerin Pers ve Bizansa kar direnileri blgenin sarp
dalarla evrili olmasndadandr.


7Ekrem Memi, Anadolunun Eski ark ve Garp Dnyalar Arasndaki yeri, Seluk Dergisi,
Konya 1986, s. 59.

5
2. Kaynaklara Gre Blgenin Tarihi Corafyas
Yerkremizde hibir yer Yakndou kadar bilginleri bylememitir; nk
uygarlklarn bir ksmnn beiiydi. nceleme alanmz eski zamanlarda Bat Asya'nn
bu paras, ounlukla dalk, verimli, yksek araziler ve vadilerden oluan, kanl
kargaalara ska sahne olan, yabanc istilaclar tarafndan istila edilen, birok ulusun,
hkmdarln ykseldii ve dt, bazen mcadelenin yzyllar boyunca devam
ettii bir corafyadr. Buraya Kurkjian, Armenian demektedir
8
.
Anadolu corafi konumundan dolay Asya ile Avrupa ktalarnn birbiri ile
balantsn neredeyse bir kpr grevi grerek salamaktadr. Ayrca, boazlar
aracl ile Karadenizi Akdenize balayan bir suyolu grnmndedir
9
.
Anadolu Asyadan batya doru uzanan Sasani platosunun devam olduundan
genellikle dalk ve yksek bir yayladr. Anadolunun arzal ve yksek bir yayla oluu,
yksek dalar arasnda sulak ve yerlemelere elverili vadilere imkn tanmtr
10.

Dou Anadolu Blgesinin Erzurum-Kars Blm snrlar ierisinde bulunan
aratrma sahas, Anadolunun orta kesimlerinden batdan douya daralarak uzanan,
ancak Dou Anadoluda belirgin bir genilik kazanm olan Anatolid Birlii iinde yer
almaktadr
11.

Orta Aras havzasna ve bu havzann Akhuryan, Arpaay veya An rmann ve
Kars ay veya Kars rmann yksek vadilerindeki hinterlandna zel bir dikkat
gsterilmelidir.
Tarih ncesi dnemde ve phesiz eskiada btn bu yre ormanlarla kaplyd,
ama krsal hayat, baka yerlerde olduu gibi orada da vadileri ve bayrlar
ormanszlatrd. En azndan vadiler, sularn bolluuna ve yksekliine ramen burada
gneli hava sayesinde verimliliklerinden bir ey kaybetmedi.

8 Kurkjian, A History of Armenia, Armenian General Benevolent Union of America 1958, p.1
9W. M. Ramsay, Anadolunun Tarihi Corafyas, ev. M. Pekta, stanbul, 1960, s.23;
R.zbrak, Trkiye, stanbul, 1984, s.1; N. Tundilek, TrkiyedeYerlemenin Evrimi, .,
Deniz Bilimleri ve Corafya Enstits Yaynlar No:4, stanbul, 1986, s.9; E. Memi,
EskiaTrkiyeTarihi, Konya, 1989, s. 3; F. Knal, Eski AnadoluTarihi, Ankara 1991, s.1;
A.Erzen, Dou Anadolu veUrartular, Ankara, 1992, s.1.
10 zbrak, Trkiye, s.7; Knal, a.g.e, s. 2.
11hsan Ketin, Trkiye Jeolojisine Genel Bir Bak, stanbul, 1983, s. 502-503.

6
Kurkjiann ifadesiyle: "Buz gibi iklim tabii ufak bir abartmadr; Klar, daha
yksek da alanlarnda serttir, ama tmde iklim lmldr.
12
Strabon blgeyi tanmlarken topraklarnn verimli olduunu vurgulamtr:
Armeniann ierilerine girdiimizde pek ok da ve orak yaylayla karlarz;
buralara asma bile zorlukla gelir, ama benzersiz zenginlikte pek ok vadi de kar
karmza.
13
.
Armenia vakanvisi Ghazar Parpeci de bu ylesine verimli ve ylesine mmbit
olan bu blgeyi vecektir:
Ovalar usuz bucaksz ve av hayvanlaryla dolup tayor. Gayet gzel bir
konumda bulunan, zengin otlakl civardaki dalar gevi getirenlerle dolu. Bu dalarn
doruklarndan akan sular, insan eliyle verimliletirilmeye ihtiya duymayan tarlalar
suluyor. Gzel kokulu ieklerin keskin rayihas, gk kubbenin altnda yaayan avclara
ve obanlara ifa veriyor. Tarlalarn verimlilii iftilik yapan bir halkn dileklerini
btnyle yerine getiriyor.
14

Batda Yahnlar ve Koky suyu ile douda Arpaay ve snra varnca,
gneyde Alacada ile Maazberd deresine dein yaylan ve sular sadan Arpaaynda
toplanan dalgal yayla blgesidir. Kuzeyde Kzlta kynden yukarda kalan dalk
yerler, Akbaba adyla ayr bir blge saylr.
Kars ilinde kalan regel blgesi, Bat regel olup, Arpaay solundaki Gmr
blgesini de ierisine alr, gneyde Buutu ve douda Elegez ile Koklat dalarna dein
uzayp sular Arpaaynda toplanan Dou regel, snrn tesinde kalmtr. Halk
arasnda, Kars ay kavandan yukardaki Arpaay boyuna Yukar regel ve bu
kavan gneyine de Aa regel denilmektedir
15.


Soanl dalarndan doan atal ve Zuzu dereleri ile plak dadan
kaynaklanan Saramur ve Karanlk dereleri, Sarkamda birleerek Kars ay adn
alr. Sarkamn kuzeydousundaki atak kynde Kzlubuk deresini (13.8km) alan
Kars ay, kaynan plak dadan alan Gney dere ve kaynan Balkl dadan alan
Erice dere (13.1km) ile Yolgemez kynde birleir. Bykkumru dandan

12 Kurkjian, Armenia, p.24.
13Strabon, The Geography of Strabo, trans. H.L. Jones, London, 1960- 1961, b.15.
14Ghazar Parpeci, History of Armenians, trans. Robert Bedrosian, New York, 1985, s. 7.
15 Krzolu, M. Fahrettin, Kars Tarihi, stanbul, 1958, s.6.

7
kaynaklanan Glldere ise, kuzeyden gelen Keke deresini de alarak Selimde Kars
ayna katlr. Selim-Kars arasnda kuzeydou ynl akn srdren Kars ay, birok
akarsuyu da alarak gneye ynelir ve Bagedikler kynn (Arpaay) kuzeyinde
Arpaaya katlr. Kars aynn Arpaayla birletii yere kadar olan toplam uzunluu
120 km. kadardr.

Eskiden Kars ay ile birletikten sonraki Arpaaynn kaynak eserlerde geen
Akhuryan/Akhuriyan rma adnn, Kars/Taht-Dz merkezi saylan ve zamanmzdan
2800 yl nceleri Urartu iviyazl kitabelerinde (I. Argitinin Sarkam kitabesinde)
anlp henz yeri keskince bilinmeyen Akhuriani ehrinden kald Krzolu tarafndan
belirtilmektedir
16
. N. Adontz, Ermeni metinlerine dayanarak Akhuryann yerini kesin
olarak Kars aynn ba olan Sarkam suyunun sa kysnda olduunu
belirtmektedir
17.


Krzolu, Arakllar anda, Soanl ve Allahekber dalarndan gelen Kars
aynn Arpaay ile kavutuktan sonra Arasa varncaya dein ksmna Ermeni
metinlerinde Akhuryan denmesini nemsiyor ve Akhuryan Kars aynn
yukarlarnda deil, regele getii aa taraflarnda aranmas gerektiini ve
burasnn da Kars Kalesi olabileceini vurgulamaktadr18. Kars ay ile birleen
Arpaay Aa regelde derin yataktan akarak mehur An ehrini dou ve gneyden
evirerek, sonra Digordan gelen Karaba Suyunu sadan alp, Tekelti da nnde
Arasa katlr.
Strabon Armenia havalisi iin: Tmyle etin ve dalk arazilerden meydana
gelir diye belirtmektedir
19.

Dalar dou-bat ynnde uzanan bir dizi kvrm oluturur. Bu kvrmlardan biri,
bat tarafnda Dersim(Agilisen) silsilesiyle balar, douya doru eytan da, sonra da
Bingl silsilesiyle devam eder Erzincann kuzeyinden Erzurumun gneyine ilerler ve
ortaadaki Bagrevand (Pakrevant) kazasnn kuzeyinden agatk kazasna kadar Ar
dann zirvesine ular. Ar dan, gneye doru, gneydouya ynelerek

16 Krzolu, Kars, s.9.
17N. Adontz, Histoire ancienne de lArmenie, Brksel, 1938, s.202.
18 Krzolu, Kars, s.53.
19Strabon, The Geography, b.15,

8
Tendrekda izler; bu silsile ortaadaki Kogovit nahiyesinde kuzey Armeniay (An
ve Kars diyarn) Van Armeniasndan ayrr. Batdan douya Armeniay ortadan kesen
bu i da silsileleri tarihte bir i doal engel rol oynamtr ve bu doal engel byk
lde Armeniann oluumunun nedenidir.
Armenia tarihinin doruk noktas olan X. Yzylda gerekten de iki Armeniann
kar karya geldiini greceiz: Kuzeyde An ve evresinde Bagraduni (Pakraduni)
Armenias, gneyde Van yresi Vasburaganda Ardzruni Armeniasdr
20
.
lkemizde scaklk deerlerinin dallar konusunda yaplan almalarda ve
hazrlanan gerek izoterm haritalarnda, en dk ortalama scaklk derecelerinin
Kuzeydou Anadolunun yksek pltolarnda gerekletii grlr. Bu nedenle
aratrma sahasnn da iinde bulunduu bu alan, lkemizin en souk yresi
durumundadr.
Ksenophon, Anabasis isimli eserinde iklimin insanlar k toprak altndaki
maaralarda geirme yoluna bavurmak zorunda braktn belirtmi, snn Karsta -40
dereceye kadar dtn, yazn ise enlemden dolay kavurucu olduunu ifade
etmektedir
21 .

Aratrma sahasnn da iinde bulunduu blgeyi etkisi altnda bulunduran hava
ktlelerinin mevsimlik deimeleri, ya miktar ve dallarnn genel karakterini
belirlemektedir. Sahada Dou Anadolu karasal ya rejiminin etkili olduunu
syleyebilir.
3. Armen/Ermen ad
Aratrma sahamz olan regelin iinde bulunduu blge iin Armenia
tabiri kullanlmtr. Ermen/Ermeniye yukar memleket, yukar iller anlamndaki
Armeniann Mslman Corafyaclar tarafndan kullanlan eklidir. Vanglnn
kuzeyi demek olup, zaman zaman daha geni sahalara da tlak edilir. Bir corafi ad
olup, kavim ve halk ile ilgili bir anlam yoktur
22
.Armenya, Armenia corafi bir
isimdir ve milliyetle, Ermenilikle ilgisi yoktur. Armenia ismi hi phe gtrr yeri
olmamak zere Sami aslndan ARAM= yksek kelimesini ihtiva etmektedir ve

20 Grousset, Balangcndan 1071e Ermenilerin Tarihi, Ankara, 2005, s.21.
21 Ksenophon, The Anabasis, trans. C.L.Brownson, Cambridge 1961. s.25.
22 T. Baykara Anadolunun Tarihi Corafyasna Giri, Ankara 1988, s. 24 -25

9
Mezopotamya ovalarna nisbetle ykseklii gstermektedir23. Ayrca bu blge
halknnn genel durumu yani bu blgeye gelenler iin Richard Hovannisian yaylaya
(Armeniaya) Hint Avrupal fatihler olarak gelmiler, hkimiyetlerini yerli ahali
zerinde gelitirerek onlar kendilerine dntrmlerdir. Sonra Ahamenid (Pers) ve
Selevkos (Makedonya) hanedanlarnn kurduklar devletlere tabi olmular, nihayet
M.. ikiyzyl devaml bir hanedan idaresinde bamszlklarn kazanmlardr.
demektedir.
24

Belazuri, rminiyye tabirini kullanarak birok slm dnrlerinden rivayetler
derleyerek blgeyi blmlere ayrmtr. Rivayetlerden birinde es-Sisecan ile Erran
ehirleri I. rminiyye, Crzan II., Siractayr (irak/regel), el-Bsfrrecan, Debil ve
Barevend III., imsat, Kalikala, Hlat, Erci ve Bacneys ise IV. rminiyye diye
tanmlanmtr.
Bir dier rivayet de ise, yalnz bana imsat IV. , Kalikala, Hlat, Erci, ve
Bacneys III., Siractayr(irak/regel), Bagrevend, Debil ve el-Bsfrrecan II.,
Sisecan, Erran ve Teflis ehirleri de I. rminiyye diye bilinir
25
.
Trkiye Seluklular devrinde de ayn yre, Armenia diyar olarak anlmaktadr.
Bu corafi blgede hkm sren Trkler, kendilerini Ermen-ah diye de
adlandrmlardr. slm corafyaclarnn etkisinde kalan Trkler, yreye sonradan bu
ad vermeye devam etmilerdir. Ancak, Bizans-Sasani mcadelesi srasnda hayli tahrip
olup boalan bu yreye sonradan Trkmenler gelip yerlemilerdir ve ad Trkmenia
olmutu. Ancak yreyi Osmanllar, genellikle Erzurum veya Van Beylerbeyilikleri
adyla anmlardr. Avrupa corafyaclar da ayn sahaya Turcomanie demilerdir.
Makro Polo seyahatnamesinde Armenia corafyasnda dolarken Trkmen denilen
gruplarn varlndan bahsetmektedir
.26
Trkmenia/Trkmen lkesi dorudan slm ve Trk kaynaklarnda
grlmeyen bir addr. XV. Yzyldan itibaren eski Armenia/ Ermeniye, yani Mu,

23 St-Martinden aktararak. Krzolu, M.Fahrettin, Dede-Korkut Ouznameleri, Ankara,
2000, s.17.
24R.G.Hovannisyan, Armenia on the Road to Independence, Los Angeles, 1967, s.2; Nejat
Gyn, Trkler ve Ermeniler. Ankara, 2005, s.32.
25Belazuri Fthul-Buldn, ev. M. Fayda, Ankara, 1987, s. 278.
26Makro Polo Seyahatnmesi, Haz. Filiz Dokuman, Tercman Yaynlar, s. 19 ve devam;
Enver Konuku, Seluklulardan Cumhuriyete Erzurum, Ankara,1992,s.423; Baykara a.g.e,
s. 2425.

10
Ahlat, Bayburt ve Erzurum-Kars taraflarna verilen addr. nk bu yrelere
Trkmenler, Ak ve Karakoyunlular hkimdir.
Aslnda Avrupal gzlemciler daha erken tarihlerde XIII. Yzylda da bu ad
kullanmlardr. Ancak XIV-XIX. Yzyl balar arasnda da bu ad, Avrupa corafya
edebiyatnda hkim olmu gryoruz. Turcomanie, XIX. Yzyln balarndan
itibaren Avrupada gelien yeni akmlar dolaysyla kalkacaktr.
A.Vefik Paa, Erzurum dolaylarna Trkmen demekte olup muhtemelen
Turcomanienin karl olarak vermektedir
27.

Seluklu kaynaklar olan bn Bibinin Vilayet-i Abhazda Ermen
28,
Anonim
Tevarih-i li Selukdaki Vilayet-i Balda da Ermen ismi zikredilmektedir
29.

Ebl-Fida ise Bat Asyay Ermeniye, Aran ve Azerbaycan olarak
tanmlamaktadr
30.

Trkler Anadoluya milattan nceki yllardan beri gelmiler ve zellikle dou
ksmnda zaman zaman etkili olmulardr. Bu dnem, Ouz Hann destannda da
yanksn bulmutur. Ancak bu ilk zamanlarla ilgili bilgilerimiz hayli kark ve daha
baka olaylarla i iedir. Karadeniz ile Hazar Denizinin kuzeyinde her zaman hkim bir
g olan Trklerin zaman zaman Kafkaslarn gneyine inerek, Anadoluya kadar nfuz
etmeleri doaldr.
Ebu Mansur b. Mlikah b. Mehmed b. Saltukun 593/1197 tarihli kitabesi:
Melikr-Rum
Vel-Ermen
Ve-Diyar-bekr
Ve-(Diyar-) Rebia
31

Mengcekliler kendilerini ayn zamanda am ve Ermen diyarnn da hkimi
kabul etmektedirler. Artuklular da ayn dierleri gibi kendilerini Ermen diyarnn
hkimi sayyorlard
32.

27Baykara, a.g.e, s. 26.
28Baykara, a.g.e, s. 60; kr. bn Bibi. El Evmirl- Alaiye Fil-Umril-Alaiye, haz.
Mrsel ztrk, c.I Ankara 1996.
29Baykara, a.g.e, s. 61; kr. Anonim, Tevarih-i li Seluk, nr. F.N.Uzluk, Ankara 1952.
30Ebl-Fidadan aktararak. Baykara, a.g.e, s. 69.
31 Baykara a.g.e, s. 51.
32 Baykara a.g.e, s. 52.

11
4. regel ad
Aratrma alanmz olan regelin adnn ortaya knda eitli iddialar
mevcuttur. Alanlarn bir kolu olan Sraklar, I. Tiridat tarafndan Arpaay boylarna
yerletirildiler. Bu yzden Krzolu Kars-Arpaay boyuna Srak denildiini
belirtiyor
33.

Ptolemaios corafya eserinde buray Sirakene (Srak-yurdu) diye gsteriyor
34.

Ermeni metinlerinde blgeye irak, baehrine de irakavan denilmektedir
35.

Movses Khorenatsi Arpaay boylarnn tarmndan bahsederken Culfa destannda: Eer
senin boazn arann boaz ise, bizim ambarlarmz irakn ambarlar deildir
diyerek hem blgenin isminin irak olduu hem de irak blgesinin tarmnn iyi
olduu anlatlmaktadr.
36

Yavuz Sultan Selimin aldran seferinden beri Karsn dousundaki bereketli
ovaya Osmanl metinlerinde urag-El ve reg-El diye gemektedir37.
Revanllar Gmr ile Yahn dalar arasna r-El, Karsllar da reg-El
demektedirler. Dede Korkutta -Ouz ortasndaki bu sancaa, imdi Arpaay sanda
kalesi ve kilise harabeleriyle sszlaan ve son yllarda yannda ayn adla bir ky kurulan
Ba regel kasabasnn eski ad rakavana (Annn merkez ehir olduu blgedir)
gre rokavan Uc adyla iaret edilmitir
38
.
Evliya elebi nl Seyahatnmesinde ehr-i azim imi. Hl ol kadar imr
deildir. Sultanlktr, bir nkere mliktir. dedii yer ehr-i urakildir
39.

Belazuri Ftuhul-Buldan isimli eserinde III. rminiyye diye tanmlad
blmde Siractayr isimini kullanmaktadr
40 .

regel/irak (Shirak), tarihi Armenia'da Ayrarat vilayetinin ba ehirlerinden
biridir. O, nehir Arpaay (Akhurian)'n aa taraflarnda bulunur. 3730 km. karedir.

33Krzolu, Kars, s.154.
34Ptolemaios, The Geography, trans. Lacus Curtius, London, 1901,s. 9.
35Joseph Sandalgian, Histoire Documentaire de lArmnie des ges du Paganisme, Roma
1917, I, 254; II, 538-539.
36Moses Khorenats'i History of the Armenians, ev. Robert W. Thomson, Harvard University
Cabridge, Massachsetts London, England, 1980, s.12.
37Krzolu, Kars, s.154.
38Krzolu, Kars, s.154.
39Evliya elebi, Seyahtname, haz. Zekeriya Kurun, Seyit Ali Kahraman, Ycel Dal,
YapKredi Yaynlar, stanbul, 2005, c. 2,s.141.
40Belazuri, Fthul-Buldn, s. 278.

12
1530 m. deniz seviyesinden yukardadr. Tarihi blge regelde erken Ta Devri'nden
beri hayatn varl mevcuttur.
7. Yollar
Anadolunun douya alan iki yol azndan biri Malatya-Elaz-Mu-Van
depresyonunu takip eden yol; dieri ise Erzincan-Erzurum-Pasinler yoludur. Horasanda
ikiye ayrlan yolun bir kolu Elekirt-Ar-Dou Bayezit ynne giderken dier kol da
Sarkam zerinden Karsa gitmektedir. Bu kol, Sarkama varmadan, Karakurt
Boaznda saa kvrlarak, Kazman ve Tuzlucadan sonra zengin Idr Ovasna inen
ikinci bir kola daha ayrlr. Bu ikinci kol Culfa-Tebriz-Tahran yolu ile Sasani ilerine
kadar uzanr. Blgenin nemli ulam alarndan biri de, blgeyi oruh Havzasna
balayan Sarkam-Gaziler yoludur
41.

Yazl kaytlar, kavakta olan regel'in, komu lkelerin kltrel merkezleriyle
balandn kantlamaktadr. Artashat (Artaad) ana yolu, ber ve Abhazya'ya regel
boyunca geti. Bu yol Ortaa boyunca hep nemini korumutur.
Sarkamtan Karsa uzanan yol ise phesiz blgenin en nemli yoludur.
Anadoluyu Kafkaslara balayan doal bir yol adr. Horasandan sonra Aras
Irmann salad elverili vadiyi takip ederek Karakurt Boazna ulaan yol, am
ormanlarnn arasndan Sarkama varr. Urartu yaztlarnda bu blgeye Geit
lkeleri (
KUR

KA-Sie) ad verilir. Urartular bata olmak zere blgeye eitli
nedenlerle yaplan aknlarn ve glerin en nemli gzerghdr. Bu yol, Karstan sonra
regelden (An) Trkiye topraklarndan karak Gmr yolu ile Tiflise ular
Dou ve batda byk devletlerin ortaya klar ve ykllar ticaret yollarnn
canllklarn yitirmesine veya tekrar kazanmasna neden olmutur. XII. Yzylda ise
Bizans, Anadolu'daki topraklarn kaybederken, Seluklular n plana kmtr. Bununla
birlikte Anadolu'da birok kervansaray ina edilmi, ticari hayatta yeni merkezler

41O. Belli, Uratular anda Van Blgesi Yol ebekesi, (Baslmam Doktora Tezi),
stanbul, 1977, s.117; O. Belli, Urartular Anadolu Uygarlklar Ansiklopedisi, I. stanbul,
1982, s.184; H.Z. Koay-K.Turfan, Erzurum Karaz kazs Raporu Belleten say. 23/91,
Ankara, 1959, s.351; V. Sevin, Urartu Hkmdarlnn Tarihsel ve Kltrel Geliimi,
(Baslmam Doktora Tezi), stanbul, 1979, s.106; V. Sevin, Urartulara ait Dnyann En
Eski Karayolu, AnAr XI, 47- 64. 1989, s.47; A.Erzen, Dou Anadolu ve Urartular, s.6;
M.T. Tarhan-V.Sevin, Van Blgesinde Urartu Aratrmalar I: Askeri ve Sivil Mimariye ait
Yeni Gzlemler, An Ar 4-5, 275, 1977, s.69; H. Saraolu, Dou Anadolu Blgesi,
stanbul,1989, 322; A.ilingirolu, Diauehide Bir Urartu Kalesi: Umudum Tepe
(Kalortepe) An Ar VIII, 191.1980, s.193.

13
canlanmaya balamtr. Rey, Maraga. Tebriz, regel/An, Nahivan, Kars, Tiflis,
Erzincan, Erzurum ve Sivas yannda daha birok yer, kervanlarn ve konaklama
merkezlerinin balcalardr
42.
Seluklu aknlarnn youn yaand bu blge baz
savalara da sahne olurken Digorun kuzeyi ki, regel topraklar geit noktalar olarak
kullanlmtr.
43.

Onlar iin Anadolu gzergh veya ok defa Trabzon iskelesi son derece
nemli idi. Aslnda, Trabzon ile Erzurum arasndaki arzal dalara ramen, Ziganalar
ve Koplar alarak, Erzurum balants da mevcuttu. Erzurumdan Karsa ve oradan da
regel kanalyla Tiflis ve Azarbaycana ulalmaktayd. Sasani-Azerbeycan'ndan
gelen Trkistan ve Hint kervanyolunun, Dovine uramadan An'ya gelip konaklyarak
Trabzon limanndan Bizans'a mallarn gnderebilmeleri regelin nemli bir yol
gzerghnda olduunu ortaya koymaktadr.
6. Blgenin Eskia Dnemi
Eskiada regele yerlemelerin olduu, blgede ele geirilen yaztlarda
grlmektedir. Eriaki, Urartu ve en son olarakta bu ada Karsta Ardaesyan
Hanedanl hkm srmektedir. Batl yazarlar Ardeesyan Hkmdarl tabiri yerine
srekli olarak Ermeni hkmdarl ismini kullanmaktadrlar. Bu devlet Roma ile
Sasani kaynakl devletlerarasnda mcadele alan olmutur. M.S 10da Arakllar
tarafndan ortadan kaldrlan Ardaesyan Hkmdarl yerine blgede Kk Arakl
(Aragunik) Devleti kuruldu.
44
Artaksiyasl (Ardaesyan) Devleti zamannda Pers
yoluyla gelen Arakllar Kars ile Kr boylarndaki yaylak ve klaklara yerlemilerdir.
Toumanoffa gre Armenia ok eskiden beri klan/airet topraklarna blnm
haldeydi ve bunlarn herbiri bir kantondu. Colchis, ber ve Albaniada da durum

42M. zergin, Anadolu Seluklu Kervansaraylar , EF, TD, XV/20 (1915), s.141-170;
H.R. nal, Idr Yaknlarnda Bir Seluklu Kervansaray ve Dou Bayazt Batum Kervanyolu
Hakknda Notlar , EF. Sanat Tarihi Enstits, sanat Tarihi Yll, III, (1969- 1970),
s.13-15.
43M. Fuat Kprl, Anadolu Seluklular Tarihinin Yerli Kaynaklar, TTK, Belleten, VII,
Ankara, 1943, s. 459.
44 Abul Farac, Partlar, yani Ermeniler, Makedonyallar, Yunanlara kar isyan ettiler ve
ismi Arak olan bir adam hkmdar yaptlar, bunlara bu zamandan beri Arakllar
denilmektedir. Hebraeus, Farac Tarihi I, ev. . Rza Dorul, Ankara, 1999, s.111.

14
benzerdi. Bu airet ve kantonlarn birleimidir ki zamanla Kafkasya ve Armeniada
yaayan topluluklarn milliyetlerinin oluumunu salamtr
45.

Kurkjianda: Ardaes hanedannn dnden beri Armenia'nn taht
hkmdarlar tarafndan igal edilmiti. Valarsh'n torunlar, V. yzyln ilk eyreine
kadar tahtn zerinde etkinliklerini srdrdler. Bu dnemde Arak hkmdar iln
ettiler.
46
Bu yzden onlarn hanedan Arshakun-Arsacid (Araguni/ Arak) olarak
bilinir. Sak boylar arasnda yer alan Arak veya Varak kavminin ad XVIII. yzyl
kaynaklarda dahi gemektedir. Saka boylar arasnda gl bir konuma sahip olan
Araklar, Karaba blgesine gelip yerlemilerdir. Ermeni kaynaklar eskiden beri bu
blgeden hep Arak/Varak diye sz etmektedir
47
. Bunlarn geni bir araziye
yayldklar bilinmektedir. Adlar geen bu Araklarn Part Devletini kuracak olan
Arak hanedanlnn kurucular olsa gerek.
skit gleri srasnda Araklarn bir ksm Azerbaycan blgesine gelirken, bir
ksm da Orta Asyada kalp daha sonra Part Devletinin esasn kuracak Araklar tekil
etmekteler. Ermeni kaynaklar Saka gleri srasnda Karaba blgesine gelip yerlemi
Arak boylarndan sz etmektedirler
48.
Bu kavimlerinde ana merkezi Karaba blgesi
olmutur. Muhtemelen, Saka boylar arasna karan bir Trk kavmi olan Araklar daha
sonraki dnemlerde de varlklarn srdrerek Kafkasyada nemli roller oynamlardr.
Movses: Valarak Kafkas sradalar tesindeki haydut, hilekr ve asileri
itaati altna ald. Onlara vergi koyup yasay tantt, hatta yeniden iktidarl beler
nasbedip buralara iyi bir dzen verdi. Oradaki halk ve ovann kuzeyinde yaayan
barbarlar lkesine gelip yerlemee davet etti. Batl adamlar terhis ettikten sonra bu
muhacirleri, eskiden Yukar Pasin ormansz (anpayt) denilen ve arann topraklarna
(regel denilen Arpaay blgesine) yakn yeil yaylalara yerletirdi
49.

Azerbaycana yaylan Alan kollar, Arakllar tarafndan kovuldular. Alanlarn
bir kolu olan Sraklar Arpaay boylarna yerletiler. Bu yzden Kars-Arpaay boyuna,

45Cyril Toumanoff, Studies In Christian Caucasian History, Georgetown University Press,
1963, s.277.
46 Kurkjian, Armenia, p. 106
47 M. Seyidov, Qaraba ve Arsaq sznn etimoloji tehlili, Azerbaycan Filolojiya
Meseleleri, Bak 1983, s.142- 150.
48 Khorenats'i a.g.e, s.12.
49Khorenatsi, a.g.e, s. 135.

15
bunlarn adyla Srak denildi. Sraklarn lideri Arpaaynn sanda kendileri iin bir
kasaba kurdu. Ermenice metinlerde bu blgeye rak denilmektedir.
Kurkjiana Arak, Part (Parthian) hkmdarlarna verilen isimdir, tpk Msr'da
firavun ve Sasani'da ah denildii gibi demektedir
50.




50Kurkjian, Armenia, s. 112.

16

BRNC BLM

1. KAYNAK ESERLER
1.1. Ermeni Kaynaklar
P'awstos Buzandac'i' Armenia Tarihi ; Kimlii hakknda ayr tez vardr.
Birinci teze gre Buzandaci, I. Nerses Bartev Gatogigosun (351-373) Grek danman
Pawstos ile ayn kiidir Yunan milliyetine mensup olduuna dair metinde referanslar
vardr. Eserini Yunanca yazmtr ve eser Ermeni diline V. Yzylda evrilmitir. kinci
teze gre Sryanidir ve eserini Sryanice yazmtr. nc teze gre Pawstos Ermeni
kkenlidir ve eserini Ermeni dilinde yazmtr. XIX. yzyla kadar eser gvenilir kabul
edilmemitir.
P'awstos Buzandn Armenia'nn tarihi, epik tarzda, askeri olaylar, IV. yzyln
sosyo-kltrel ve siyasal yaam anlatlr.
P'awstos, kronolojiyi oka kullanmamtr. O, bir olayn, hangi hkmdarn
kraliyet takviminde meydana geldiinden bahsetmez. Yine de o Armenia
hkmdarlarnn doru srasn bilir ve ismen her birinden bahseder. P'awstosun
bilgisinin hala, en byk deeri onun, saysal kronolojiden eksik olmasna ramen,
tematik birlik mevcuttur. Bu onun sistematik eilimleri yzndendir.
P'awstosun tarihi, erken Armenia edebiyatnn bir hazinesidir. Tarihiler,
antropologlar ve dilbilimciler iin paha biilmezdir.
51


Ghazar P'arpec'i Armenia Tarihi; Ghazar P'arpec'inin tarihi, beinci
yzyln sonunda veya altnc yzyln balarnda yazld. kitaptan olumaktadr. lk
kitab Sasani imparatorluklar ile Armenia'nn arasndaki karmak ilikileri anlatmakla
(387'de) balar ve (428) katolikos Sahak'n lmn ve Armenian alfabesinin icadn
anlatr. II. kitap, (Awarayr'n muharebesi) Vartan Mamkonyan dnemini, III. kitap,

511981'de tamamlanan mevcut ngilizce eviri, Venedik'in klasik Ermenice metninden R.
Bedrosian tarafndan yapld. P'awstos Buzandac'i, History of the Armenians, trans. Robert
Bedrosian, New York, 1981 (http://rbedrosian.com/seb1.htm 12.06.2007). Ayrca eser ve
yazarla ilgili baklabilecek bir dier eser. Agusti Alemany, Sources on the Alans, Leden-
Boston-Kln, 2000, s.292.


17
Vartan'n erkek yeeni, Vahan Mamkonyann (481-484)anti-Sasani politikalarn
iermektedir.
Armenia Tarihi, kendisi hakknda kesin biyografik ayrntlarn var olduu bir
yazarn rndr. Bu bilgi, Ghazar'n tarihinde ve Armenia'nn marzbanna ait olduu
bilinen mektubunda bulunur. Ghazar, Aragacotn blgesinde P'arpi kyndendi ve
muhtemelen bir Mamkonyan akrabasyd. Ghazar, Bizans'da eitimini tamamlayp
rahip oldu. 484'ten 486 Ghazar, Siwnikte mnzevi bir hayat srmtr. Marzpan Vahan
Mamkonyan Vagharshapat'taki manastrn barahibi olmas iin onu davet etti. Ghazar
sonunda, kskan keiler tarafndan manastrdan karld. Vahan'n istei zerine
Ghazar, Armenia'ya dnd. Ayn ekilde Vahan'n isteiyle, Ghazar, Armenia Tarihini
yazd. Bu eser genellikle ve zellikle, Ghazar'n ocukluk arkada ve mr boyu
koruyucusu olan Vartan, onun erkek yeeni Vahan Mamkonyan ailesine bir
methiyedir.
52


Sebeos, Sebeos Tarihi; VI. ve VII. yzyl kapsayan, Dou Anadolu ve
Ortadou tarihi asndan nemli bir eserdir. zellikle Ssni ve Bizans'n, Dou
Anadolu blgesinde egemenlik kurma mcadelesini ve blgeye girmeye alan
Araplar arpc tasvirlerle anlatmtr.
Bizans imparatoru Maurice'nin(582-602) hkmdarln hikyelerle anlatr.
Theodosius (Ortak-imparator, 590-602), Phocas (602-610), Heraklios (610-641),
Constans IIyi (641-668) anlatrken, douda Sasanilere kar onlarn savalar ve ahlar
Peroz (459-484), Valas (484-488), Kawad(488-496), Xosrov(498-531), Anushirvan
(531-579), Hormizd IV (579-90), Xosrov II Aparvez (590;591-628),) Kawad II
Sheroe(628, Artashir (628-629), kralie Boran (630-631) ve Yazdigerd III (632-651).
Ayrca, Sebeos slam'n douu ve ykseliini anlatr.
Eserin 1879da Rusa evirisi yaplmtr. 1975'de, Armenian Review
Dergisinde, G. Bournoutian tarafndan "Sebeos; A Historcal Controversy" ad ile

52Mevcut ngilizce eviri, Aziz Malchassian 'n klasik Ermenice basksndan yapld. Ghazar
Parpeci, History of Armenians, trans. Robert Bedrosian, NewYork, 1985
(http://rbedrosian.com/seb1.htm 12.06.2007).

18
yaynlanmtr.1979da Erivanda, G. V. Abgaryan tarafndan bir kez daha
yaynlanmtr.
53

Gewond Gewondun Tarihi; Gewond'un yaam hakknda ok fazla bilgi
yoktur. Arap egemenliini tanmlayan yegne VII ve VIII. yzyl Armenia tarihinin
yazardr. Onun, Goght kynde 730larda domu olduu sanlmaktadr. Dovin
ehrinde eitim grd. Rahiplere zg vardapet derecesini ald ve yzyln sonlarnda
ld. Onun tarihi, 632den 788'e ve VII. yzyln ortasnda Armenia'nn Arap
istilalarn kapsar. Kk Asya ve Kafkasya'da Arap kabilelerinin yerleimi Arap vergi
politikalar, Armenia kilisesinin durumu ile Armenia ve Arap soylu snflarn anlatr.
Gewond, gvenilir bir tarihi olarak dnlr. O doru ekilde, ilk halifenin
hkmdarlklarnn dnda halifeler ve onlarn hkmdarlklarn listeler. O, Bagraduni
ailesinin hrslarnn bir destekisiydi. Onun tarihinin sonundaki deerlendirmeye gre
tarihi eserini Smbat sparapetin olu Shapuh Bagraduni'nin himayesinin altnda yazd.
Arap istilalarnn dnemi boyunca Gewond'un byk kayna (640-660) VII. yzyl
tarihisi Sebeostu. VIII. yzylda Gewond, olaylarn grg tanyd. Armenia'da iki
baarsz isyan (747-750 ve 774-775) anlatr.
Klasik Armenian metninin ilk ilan, (Paris, 1857) K. Shahnazarean tarafndan
yapld, XVII. yzyl el yazmasn temel ald. Daha iyi bir bask, K. Ezean tarafndan
hazrland(Aziz Petersburg, 1887) S. Malxasean tarafndan karld. Birka el
yazmasn temel ald. eviriler, Shahnazarean (Chahnazarean) tarafndan Franszca
yapld (Paris, 1856); K. Patkanean tarafndan Rusa (Aziz Petersburg, 1862); Ve
Gewondyan'n olduu (Yerevan, 1982) Aram Ter tarafndan modern Armeniada yer
ald. Ayrca Zaven Arzoumanian tarafndan gerekletirilmi evirisi de mevcuttur.
54

Son olarak R. Bedrosian tarafndan ngilizce yeni evirisi yapld.
55


John Mamkonyan Taron Tarihi ; Klasik Armenia kaynaklarnn arasnda,
Taron'un tarihi, Yovhannes'e (John) Mamkonyan'a atfedilir. Taron Tarihi, Sasani ah

53Sebeos, SebeosHistory, trans. Robert Bedrosian, New York, 1985.
(http://rbedrosian.com/seb1.htm 12.06.2007). Sebeos, Armenian History Attributed to
Sebeos, trans. Robert Thomson, Liverpool, 2000.
54 History of Lewond, The Eminent Vardapet of the Armenians, trans. Zaven
Arzoumanian, Philadelphia,1982.
55Gewond, Gewonds History, Trans. Robert Bedrosian, New Jersey, 2006.
(http://rbedrosian.com/seb1.htm, 12.06.2007).

19
II. Khosrov (Xosrov) (590-628) zamanndaki karmak Sasanilerle olan savalar
esnasnda Taron blgesinde meydana gelen nemli olaylar tanmlamaktadr.
Khosrov'un hkmdarl esnasnda Taron sk sk Sasaniler tarafndan istila edildi.
Tarih, Mamkonyan'n blgeyi savunmak ve intikamn almasyla ilgili olaylar anlatr.
Hikyenin her ksm veya btn, savunucularn birinin kahramanlklarna adanr:
Mushegh, Vahan, Smbat, onun olu Vahan Kamsarakan ve olu Tiran. Kahramanlarn
insanstce cesaretleri, kurnazlklar anlatlr. Hepsinden ziyade onlar, (onlarn
koruyucu melei) Aziz Karapet'in kutsal savalardr ve gayretle btn kiliselere ek
olarak Glak manastrn savunur; bu kahramanlar Sasanileri yener.
Taron Tarihinin klasik Ermenice metninin ilk basks, (Erevan, 1944) Ashot
Abrahamyan tarafndan yaymland. Ama onun birok hatasndan dolay bilginlerden
kabul grmedi. ok tercih edilen Ermenice basks Mxitara ait olup, bizim
kullandmz ngilizce evirisi ise 1975'te yaplmr.
56


Aristakes Lastivertci Aristakes Lastivertcinin Tarihi; Aristakes
Lastivertc, on birinci yzyl Ermeni rahibi ve tarihisidir. Aristakes hakknda bilinenler
ok azdr. Ona ismini vermi olan kynn, Erzurum'da Artze (Kahramanlar ky)
yaknlarnda olduuna inanlr. O'nun dindar dnyevi gr, her eyi Tanr'nn
tasarmna atfetmesine rehberlik etmitir. yle ki Ermenilerin, Bizansllar ve Seluklu
Trkleri tarafndan malup edilmesini, onlarn Tanr'ya kar gelmelerinde grr. Dier
Ermeni tarihilerinden en nemli fark, onlara gre daha tarafsz olmasdr. Bunun
sebebi de herhangi bir soylu aile tarafndan koruma altnda olmamasdr.

Aristakes'in eserinde, Seluklulardan nce blgenin durumu, Sultan Turul ve
Sultan Alp Arslan dnemleri, ayrca blgenin tarihi corafyas hakknda bilgiler vardr.
Eserini 1072 ve 1079'un arasnda yazd ve eserinde 1000-1071'in olaylarn anlatmtr.
iirsel bir anlatm tarz vardr. Bu da bize eserin gvenirlilii hakknda nemli bilgiler
sunmaktadr. Armenia ve ber prenslerin arasnda atmalar ve ibirlii ve (1064) An

56 History of Taron, trans. Robert Bedrosian, New York, 1985,
(http://rbedrosian.com/seb1.htm, 12.06.2007).

20
ehrinin Seluklular tarafndan ele geirilii ve Malazgirt muharebesi (1071)
anlatlmaktadr.
57


Taronlu Stephan (Asogik), Cihan Tarihi; Taronlu Stephan 1000li yllarn
nemli Ermeni yazarlarndandr. ada ve kendisinden sonraki hibir Ermeni yazar,
onun hakknda fazlaca bilgi vermemektedir. Mevcut bilgilerden, muhtemelen 928
ylnda dnyaya geldii, 1041-1045 tarihlerinde de ld tahmin edebilir.
58
888
tarihlerinden balamak zere, Katholikos Sarkis (992-1019) dneminde Cihan Tarihi
ismiyle 1004 ylnda tamamlad eseri blmden meydana gelmektedir. I. blmde
srail, Pers, Msr, Asur ve III. Tridates Armeniasn anlatr (300). II. blmde ise
Sasani, Abbasi Dnemi ve Bagraduni I. Aod dnemi (885-890) ile Bizans mparatoru
III. Michael (842-863) dnemi olaylar olaylar anlatlr. III. Blmde ise zellikle
eserin XIV. Ksmnda II. Basil devrinde Bizansa isyan eden Bardas Skleros ve Bardas
Phokastan bahsedilmektedir. Fatimi-Armenia, Fatimi-Bizans mcadeleleri, Armenia
kilisesinin Kadky Hrstiyanl ile olan atmalar anlatlr.
Aziz Malchassian tarafndan Ermenice olarak yaymlanan Cihan Tarihinin
Rusa evirisi N. Emin tarafndan yaplmtr.
59
Yine Heinrich Gelzer, August
Burckhardt Almanca evirisini yapmlardr.
60
Konumuz ile ilgili blmlerinden
faydalandmz Franszca evirisini ise F. Macler yapmtr.
61


Kirakos Gandzaketsi, Ermeni Tarihi;Doum tarihi kesin olarak
bilinmeyen Kirakos, Gence'de domu ve 1272'de lmtr. Kirakos, Getik
manastrnda eitim ald. Yovhannes Vanakan ve Kirakos, Moollar tarafndan tutsak
edilmilerdir. Vanakan fidye deyerek; Kirakos ise bir gece kaarak kurtulmulardr.

57Aristakes Lastivertci, Aristakes Lastivertcis History, trans. Robert Bedrosian, New York,
1985.
( http://rbedrosian.com/seb1.htm 12.06.2007).
58 Vseobaya istoriya Stepanosa Taronskogo, Asohika po prozvaniyu, pisatelya XI stoletiya,
perevedena s armyanskogo i obyasnena N. Eminm, Moskva,1864, s. 2.
59 Vseobaya istoriya Stepanosa Taronskogo, Asohika po prozvaniyu, pisatelya XI stoletiya,
perevedena s armyanskogo i obyasnena N. Eminm, Moskva,1864.
60 Des Stephanos von Taron Armenische Geschichte, trans. Heinrich Gelzer, August
Burckhardt, Leipzig 1907.
61 Etienne Aogh'ig de Daron, Histoire universelle I, trans. E. Dulaurier, Paris 1883; Histoire
universelle II, trans. Frdric Macler, Paris 1917.

21
Ermeni Tarihi adl eseri V. yy'n balarndan 1265 ylna kadar gelir. Moollar'n
Azerbaycan, Dou Anadolu ile ber ve Ermenilerin yaad yerlerde yaptklarn,
tafsilatyla kaydetmitir. 1961 tarihinde K.A.Melik-Ohanjanyan tarafndan "Patmutiem
Hoya" ismi altnda neredilmitir. 1870 tarihinde M.Brosset tarafndan edisyon kritikli
Franszca tercmesi St. Petersburgda yaynlanmtr. A. Khanlarian tarafndan da
Rusaya evrilip 1976 ylnda Moskova'da yaynlanmtr.
62


Vardan Arewelts Compilation of History; Armeniada rahip ve yazar, 1200-
1210'da domu olduuna inanlr. Onun hakknda biyografik bilgi, snf arkada
Kirakos Gandzaket'sinin eserinde ve Vartan'n yazd Armenia'n Tarihinde bulunur.
Grigor Aknerts'inin Okularn Ulusunun Tarihinde de yazlmtr. 1239-1240
Vartan'n bir hac yolculuunda Kuds' ziyaret ettii, sonra (1240-1241) hkmdar
Het'umun hkm srd Kilikyada katolikos olduu (1220-1267) bilinmektedir.
Vartan'n, 1243'te kilise konseyinde katld tartmalar nemli olduu
bilinmektedir. Kilikya'dayken Vardan, Suriyeli Michael'in Armenia kronolojisini
evirdi. Muhtemelen Vardan, Karin (Erzurum), Kars, Beceni (Bjni)'den An'ya seyahat
etti. Hulagu'yla onun grmesi tarihin en deerli bir parasdr.
Vardan, Grigor Aknertsiye gre, 1271-1272'de ld.Yazar, Orta a'a zg
Armenia yazarlarnn arasnda poplerdir. Vardan eserini 1267'de kiisel arkada
Kat'oghikos Constantinesi'nin lmyle bitirir. Hem Vardan hem de Kirakos
Gandzakets, Vartan'n, "Bizim parlak babamz" dedii Yovhanne Vanakan'nn
rencileriydi. Her iki yazarnda, Vanakan'n imdi kayp tarihini kullandklarn Robert
Bedrosian eviri almalarnda belirtmektedir. Erken Seluk'ta Vardan'n bilgisi paha
biilmezdir. Vardan'n tarihi lisana bak asndan nemlidir.


Klasik Ermenice metni, iki kez yaymland: N. Emin tarafndan 1861 Moskova
ve Mxit'ar tarafndan 1862'de Venedik'te. Sonraki bask 1307'de yaplan bir el yazmas
temel alnr. 1631'de tekrar kopyalanm Vardan'n lmnden yl sonra. bir el

62Kirakos Ganjaketsi, History of Armenians, trans. Robert Bedrosian, New York, 1986.
(http://rbedrosian.com/seb1.htm,12.06.2007).


22
yazmas (1274-75) ortaya kt. Tarihi Emin tarafndan Rusa'ya evrildi (Moskova,
1861). Ksmi bir Rusa evirisi, K. Patkanov tarafndan yapld (Aziz Petersburg, 1873).
Ksmi Fransz eviriler, (1860 fa. II) Asiatique'de grld ve Recueil des historiens des
croisadeste, armniens olduu dokmanlar (Paris, 1869) E. Dulaurier tarafndan
dzenlendi. ngilizce evirisi, Robert W. Thomson tarafndan yapld. Vardan
Areweltsin tarihsel derlemesinin, 1989daki Thomson'un evirisi geni ve ayrntl
notlar kapsar.
63


Smbat Sparapet, Kronik; XIII. yzyl kronii, Kilikya Ermeni
hkmdarlnn tarihi iin nemli bir kaynaktr. 951'den 1136'a dnem ve rahip
Gregory tarafndan onun devamn tanmlayan Edessal Matthewi (Urfal Mateos)
tarafndan Orta a'a zg Armenia tarihinin zetidir. 1163'ten 1272 dnemini ihtiva
eder. Bilinmeyen sebeplerden 1272'nin olaylarn tanmlarken metin aniden cmlenin
ortasnda biter.
64


Urfal Mateos, Vekayi-nmesi ve Papaz Grigorun Zeyli; Yakn ark ve Trk
tarihinin incelenmesi ve aydnlanmas iin bize lzumlu belgeler temin etmi olan
Ermeni yazarlar arasnda yer alan Urfal Mateosun Vakayinamesinin zel bir nemi
vardr. Aslen Urfal olduu iin bu adla anlan Mateos bir rahiptir. XI. yyn sonlarnda
ve XII. yy'in ilk yarsnda Urfa'da yaamtr. Eseri olan Vekayinme'de, 9521136
yllar olaylarn anlatmtr. Mateos'un rencisi olduu sanlan Papaz Grigor, esere
ilvelerde bulunarak olaylar 1162 ylna kadar getirmitir.


63Vardan Arewelts, Compilation of History, trans. Robert Bedrosian, New Jersey 2007.
(http://rbedrosian.com/seb1.htm, 12.06.2007).
64Smbat Sparapets Cronicle, trans. Robert Bedrosian, New Jersey, 2005.
(http://rbedrosian.com/seb1.htm,12.06.2007).

23

Baka kaynaklarda bulunmayan kaytlaryla Vekyinme, deerli bir kaynak
olarak nitelendirilmektedir. Eser hallar dneminde Dou ve Gneydou Anadolu ile
Suriye'nin tarihidir. Eserin ilk basks Badmutyun (Tarih) adyla 1869da Kudste
yaplmtr.
65

Movses Khorenats'i, Armenia Tarihi; Ortaa Ermeni tarihilerinin en
nemli temsilcilerindendir. skenderiyede eitim grmtr. Yaad tarih olarak ok
deiik rakamlar verilmektedir. Baz Avrupal ve Ermeni eletirmenler, Khorenatsi'nin
yaad a sekizinci veya hatta dokuzuncu yzyla yerletirirler. Modern
eletirmenler de yedinci, sekizinci veya dokuzuncu yzylda yaadna inanrlar. Baz
yazarlar da Khorenatsinin yazd kitabn konularn dikkate alarak beinci yzyl
tarihisi olmas gerektiini belirtirler. Faydalandmz eseri olan Byk Armenia
Tarihi V. yzyl olaylarn kapsamaktadr.
66
Hkmdar Sahak Pakraduninin istei
zerine kitaptan oluan Hayots Badmutyun adl eserini kaleme almtr. Birinci
kitapta mitolojik tarih, ikinci kitapta Byk skender ve Araguniler, nc kitapta ise
Byk Tirdatn halefleri, Armeniann Persler ve Bizansllar arasnda blnmesi ve
Araguni hkmdarlnn (427) sona ermesi anlatlr. Eserinde olaylar bir hikaye
tarznda anlatmtr. zellikle Aradaesin hayat bir efsane gibi anlatlmtr. Tirdat
dneminde kuzeyden gelen aknlar barbarlarn istilalar biiminde yer alr. lahiler de
eserinde vardr. Bu eserin Rusa tercmesi Gagik Sarkisyan tarafndan yaplm ve
Armenia Tarihi ismiyle 1990 ylnda Ayaston yaynevi tarafndan yaynlanmtr.
almamzda kullanlan eviri eserin 1913 ylnda Tiflis'te neredilen edisyon kritikli
Ermenice metni esas alnarak yazlmtr. Franszca evirisi de Victor Langlois
tarafndan Collection des Historiens Anciens et Modernes de L'Armenie isminde
yaplm ve 1869 ylnda Paris'te yaynlanmtr.
67


65 Urfal Mateos Vekayinmesi ve Papaz Grigorun Zeyli, ev. Hrand Der-Andreasyan,
notlar Edouard Dulaurer, M. Halil Ynan, TTK, Ankara, 2000.
66Movses Khorenatsinin hayat ve eseri ile ilgili bilgiler Agusti Alemany tarafndan kaleme
alnmtr. Alemany, a.g.e, s.285; Kurkjian, Armenia, p.386.
67Khorenats'i, Moses History of the Armenians, ev. Robert W. Thomson, Harvard University
Cabridge, Massachsetts London, 1980; Yeni dzenleme ile birlikte yeni basks da yaplmtr.
Movses Khorenatsi, History of the Armenians, trans, Robert W. Thomson, New York, 2006.

24

Agathangelos; Aziz Krikorun Tarihi ve Yaam isimiyle de bilinen
Ermenilerin Tarihi adl tarihi yaptn sahibidir. III. Tirtad devrinde saray ktiplii
yapm, eserini de onun isteiyle kaleme almtr. Tarih boyunca milliyeti konusunda iki
farkl gr ortaya kmtr. Movses Khorenatsi, hazar P'arpec'i gibi yazarlarn
paylat geleneksel gre gre Agatange Yunanldr, eserini Yunanca yazmtr ve V.
yy.da Ermeni yazsnn bulunmasndan sonra eseri Ermeniceye evrilmitir. Bu gr
XVIII. yy.a kadar kabul grmtr. Badmutyun Hayotsun ilk basks 1709da
Istanbulda, Krikor Marzvantsinin matbaasnda yaplmtr. Bu tarihten sonra eser
zerinde incelemede bulunan pek ok Ermeni ve yabanc aratrmac, geleneksel
grn aksine, Agatangeosun Ermeni olduu, anlalr ve canl bir Ermeniceyle
yazd ve eserinin daha sonra Yunancaya evrildii sonucuna varmtr. Eserde, III. ve
IV. asrn balarna dek geen dnem, yani Sasanilerin Armeniay etkileri altna
almalarndan, III. Tirtadn son dnemlerine kadar olan olaylar anlatlmaktadr.
68


Ananias Shirakatsi (Anania of Shirak), Corafya; Anania Shirakatsi,
matematiki ve filozof olarak VII. yzyl edebi yazarlarnn arasnda nemli bir yeri
igal eder. O, Shirak vilayetinde domutur. Doum tarihi belli olmamakla beraber 685
ylnda lmtr. Genliinde matematik tutkusu ok fazla olduundan arkadalarnn
tavsiyesi ile Trabzon'a gitmi. Tychikos adl nl bir bilginin yannda sekiz yl boyunca
almtr. Hacikyan eserinde Shirakatsinin o gnlerini yle anlattn yazmaktadr:
Matematik bilgisini elde ettim. Ayrca ben dier bilimlerin birka esini rendim.
Ben, bizim lisanmza evirilmemi olan birok kitab okudum. O bilgi dolu ustasnn,
katabildii btn bilgilerle ve gen bir hevesle kendi halkna retmek ve yazmak iin
yaamn adad, regele 651'de dnd. Hemen bir okul kurdu. Shirakatsi en nemli
almalarndan birisi olan Armenia takvimini yapmtr. Eserinde olaylarn
karlatrmal kronolojisi, ilkbahara ait ekinokslar, byk dinsel lenler anlatlr.
Faydalandmz corafya eseri regel blgesiyle beraber komu berya, Kafkasya,

68Agathangelos, Histoire de Tiridate le Grand et de la Predication de Saint Gregoire
Lilluminateur, trans. Langlois, Paris, 1867

25
Albania, Sasani hakknda ve Armenia vilayetlerinin ayrntl bir tanmlamasn
iermektedir.
69

Shirakatsinin bu eserini vaktiyle J. Marquart Pseudo-Movses Khorenatsinin
Corafyas adyla 1901 tarihinde yaynlamt.
70
R. Hewsen eserin irakl Ananiaya
ait olduunu belirterek 1992de The Geography of Ananias of Sirak ismiyle
yaynlamtr.
71


1.1.2. slm Kaynaklar
bn'l-Esir, el-Kmil fi't-Tarih; Konuyla ilgili nemli kaynaklardan
birisidir. bnl-Esir nemli tarihi olaylarn meydana geldii yerleri dolaarak Abbasi
devrine ait geni bilgi toplam, devrin nl tarihileriyle grmtr. el-Kmil f't-
Tarih, insann yaratl ile balayp, 1230'a kadar olan olaylar anlatr.

Eser, ilk olarak C.J.Tornberg tarafndan. 13 cilt halinde 18511876 tarihlerinde
Leiden'da neredilmitir. Daha sonra Kahire ve Beyruta birok defa baslmtr.
72



bn Bibi, el-Evmir'l-'Al'iye fi'l Umri'l-Al'iye; bn Bibi adyla
tannm olan Nasr ed-Din Hseyin, Anadolu Seluklu Devletinde babasndan miras
kalm olan emirlik unvann olarak "divn- tura" reisliine getirilmitir. Yukarda
ismi verilen eserin birinci Al'iye'si, Moollarn Badat valisi led-Din Ata Melik
Cveyni'ye, ikincisi de Seluklu Sultan Alaed-Din Keykubat'a nisbetle kullanlmtr.
H.W. Duda'ya gre bu eser, esas itibariyle ne bir kronik, ne de gerek anlamda yazlm
bir tarih eseridir. Daha ok XIII. asrdaki yksek slm kltrnn parlak nda
yansyan Farsa yazlm bir hatrat eseridir.
73



69 A. J. Hacikyan, G. Basmajian, E. S. Franchuk, N. Ouzounian, The Heritage of Armenian
Literature, Wayne State University Press, Michigan, 2005,s. 57-59.
70 Marquart, J.,Eransahr nach der Geographie des Ps. Moses Xorenaci, Berlin 1901.
71 Hewsen, R.,The Geography of Ananias of Sirak, Wiesbaden, 1992.
72bnl Esir, El Kmil Fit-Tarih, ev. Abdullah Ke,Ahmet Araka, Abdlkerim zaydn,
stanbul, 1989.
73bn Bibi, El Evmirl- Alaiye Fil-Umril-Alaiye, haz. Mrsel ztrk, Ankara, 1996.
74Belazuri Fthul-Buldn, ev. M. Fayda, Ankara, 1987, s. 278.

26

Belzuri, Fthu
,
l-Buldan; Ahmed b.Yahya b.Cbir isimli bu tarihi, ran
asll olup, Abbasiler devrinin sekin bilginlerindendir. Hicri I. yy. da yaplan fetihleri
kapsayan Fthu'l-Buldan ve Ensbu'l-Erf adlarndaki nl eserlerin
mellifidir.
Belzuri, kendisinden nceki bilginlerin yazdklar eserleri inceledii gibi,
olaylar ve onlara esas tekil eden rivayetleri sadece anlatmakla kalmayp, stelik onlar
sebepleri ynnden inceleyen, siyasi itimai ve iktisadi amilleri zerinde duran bir yazar
olup, deerlendirmelerinde mmkn olduu kadar tarafsz olmaya almtr.
74


Sadruddin Ebul-HasanAli bn Nasr bnAli El-Hseyni Ahbard-
Devletis-Selukiye;Bu eser yeteri derecede yeni ve kymetli bilgilerden olumaktadr.
Seluk hkmetinin kuruluu ile bilgiler verilmektedir. Bundan baka Selukilerin
Hristiyan lemi ile mnasebetleri, berlerle muharebeleri, Alp Ars1ann Romanusa
galibiyeti yle gzel tasvir edilmitir ki hi bir kitapda byle yazlmamtr. zetle bu
eser slm tarihinin mhim bir devresine ait malmatmzn byk bir boluunu
doldurmaktadr.
75


1.1. 3. Grc Kaynaklar
Marie Felecite Brosset Grcistan Tarihi; Brosset 1802 tarihinde Pariste
dodu. Dou dilleri zerine eitimini tamamlad. Daha sonra Rusyaya yerleti. Burada
Grc ve Ermeni dilleri profesrlne tayin edildi.
Brossetnin Franszca yazd Grcistan Tarihi 1849 ylnda iki cilt olarak
baslm ve 1851de buna bir cilt daha eklenmitir.
Eserde beryan eskia dnemi, Hazar aknlar, Makedonyal skenderin
Grcistana girmesi, Sasanilerin egemenlii, Arap hkimiyeti, Seluklu devri biiminde
dzenlenmitir. Eserde hikyelerden de yararlanld grlmektedir. Franszca eserin
balna baktmzda Grcistan Tarihinin XIX. yzyln bana kadar geldii


75 Sadruddin Ebul-HasanAli bn Nasr bnAli El-Hseyni , Ahbard-Devletis-Selukiye,
Ankara,1999.

27
grlmektedir. Ancak eserin Trke evirisi eksiktir ve 1212 ylna kadar tercme
edildii grlmektedir.
76


Juansher, Grc Kronik Grcler'in zl Tarihi; Grc kronik,
Armenia'nn tarihsel kaynaklar arasnda nemli bir yer igal eder. Orijinali, VI.-XIII.
yzyln arasnda birka birey tarafndan ayr ksmlar halinde yazld.
Kronik, Armeniann kuzey komusu olan Grcistann XII. yzyl tarihini
tanmlar ve Kafkasya'ya ait etnografya, Armenia-ber ilikileri hakknda benzersiz
bilgilerle dolu zengin bir kaynaktr. Sasani'n tarihi, beryada egemen olan Yahudi
toplumunun tarihi ve lkenin Hristiyanlk tarihindeki rol, slam'n doumu ve
Seluklularn gelii anlatlmaktadr. Bedrosian, Grc metnin, Ermenice uyarlamas
olmadn belirtir.
M. F. Brosset, Klasik Ermenice metninden bir Fransz evirisi olarak Histoire
de la Gorgie'yi yaymlad (S.Petersburg, 1851). T'iroyan 1884'te Venedik'te
Hamarhot patmut 'iwn vrats( Grcistan Tarihi) olarak yaynlad. T'iroyan kendisi bir
balk ekledi. Kroniin imdiye kadar en ayrntl almas, Armenian metni ve uygun
ber pasajlarn Ilia Abuladze'nin karlatrmal analizidir (Tiflis, 1953). Javaxishvili,
Armenia'nn bir zet olduunu dnmtr. An'nn Ermeni kronikisi Mxit'ar
Ayrivanets (XIII. Yzyl) Ermenice basksndaki kronii kullanmtr. Tarihi
Orbelean Grc kroniini referans gsterdi. Ara sra, Grc szckler iin Armenia
denkleri, parantez iinde belirtilir.
77









76M. Brosset, Grcistan Tarihi, ev. Hrand D. Andreasyan, Notlar veyayna hazrlayan
Erdoan Meril, Ankara, 2003.
77The Georgian Chronicle Juansher's concise history of the Georgians, transl. Bedrosian
New York, 1991.


28
2. GEZGNLER
nceleme alanmz olan regel ve evresini zellikle XIX. yzylda birok
gezgin gezme ihtiyac duymutur. Bu ihtiyacn kimi misyonerlik, kimi tarihi inceleme
biiminde tezahr etmitir. Bizde bu gezginlerden nemlilerini ksa bilgilerle anlatmak
istedik. zellikle maksatl hareket edenlerin varln gz ard etmemek gerekmektedir.
lkemiz zerinde eitli oyunlar oynand gnmzde unutulmamaldr. Bu
gezginlerin yazdklarnn gnmz misyonerler ve lkemiz aleyhine almak isteyenler
iin malzeme tekil ettikleri bir gerektir. Tanmak tedbir almay kolalatracaktr.
...btn bu vahi, Sasani, ssz alann, orasnda burasnda, tek tk harabesiyle,
gezene, bu harap arazinin bir zamanlar bereketli, youn nfuslu ve uygarlk seviyesi
ok yksek bir halkn yaad yer olduunu hatrlatmak istermiesine. ( John Ussher)
XIX. yzyln banda, Dou Anadolu bilinmeyen, haritaya izilmemi ve
kefedilmemitir. Seyahat koullar olduka zor olduundan, haydutlarla dolu, yollar
olmayan bir blgedir. Buna ramen, ya da belki de bu yzden, Dou Anadolu'ya giden
Avrupal gezginlerin says, yzyln ilerleyen yllarnda artmtr.
An harabeleri, u gezginlerin yazlarnda biraz ayrntyla ilenmitir.
1 Friar William of Rubruck - 1255.
2 Sir Robert Ker Porter - 1817.
3 William Hamilton - 1836.
4 Richard Wilbraham - 1837.
5 K. E. Abbot - 1842.
6 Charles Gordon - 1857.
7 John Ussher - 1860s.
8 Max von Thielmann - 1872.
9 H. F. B. Lynch - 1893.
10 G. I. Gurdjieff - 1890s.
11 K. Basmadjian - 1903.
12 Luigi Villari - 1905.
13 Konstantin Paustovsky - 1923.
14 Lord Kinross - 1951.
15 John Marriner - 1967.


29
Journal of the Royal Geographic Society gibi dergiler de Dou Anadolu 'ya
yaplan seyahatlerden bahsetmektedir
JRGS'nin 1842 saysnda "Notes of a Tour in Armenia" (volume XII), K. E.
Abbot'n 1837'de An'ya yapt bir ziyaretin anlats vardr.
Sargis Dgaleantz'n 1842'de yaynlad "Byk Armenia'ya Yolculuk" ve L.
Alian'n 1855 tarihli "Byk Armeniann Tarifi" gibi Ermenice baslm kitaplar da
An'nn tannmasn salamtr.
1839'da, Fransz Charles Texier, An'y ziyaret etmitir ve 1842'de Batnn
ilgisini Ermeni yaplarna eken on byk gravr sunan "Description de l'Armenie" adl
kitabn yaynlamtr. Bizde bu gravrlerden bazlarn eserlerin ksa tantmlar ile ilgili
drdnc blmde vermeye altk.

Marie-Felicite Brosset'nin 1860'ta Sen Petersburg'da yaynlanan "Les Ruines
d'Ani" adl kitab da nceki gezginlerin resimlerine dayandrlm birok An gravrn
ierir.

Wllam Of Rubruck;The account of his visit to Ani in the year 1255
Rubruck tarafndan yazlan "Sahensa", Shahanshaht. berler'in ahsnda An'y
ynetmi olan Zakarian hanedan dneminde Moollar 1236 veya 1239'nda An'y
almlard. Eser bu dnemi anlatmaktadr.

Wllam J. Hamlton ;Researches in Asia Minor, Pontus, and Armenia. Bu
kitap, yl 1842'de iki ciltte yaymland. lk ciltte, Hamilton, Constantinople'den
Trabzon'a onun yolculuklarn anlatr. Trabzondan Bayburt, Erzurum, Kars, An,
Bardez, Ispir yoluyla yeniden Bayburttan Trabzon'a dner.

Captan Rchard Wlbraham; Travels in the Transcaucasian Provinces of
Russia, " Rusyann Transkafkasya vilayetlerinde yolculuklar" adyla 1839'da
Londra'da yaymlad, Wilbraham'n, Sasani'da Tahran, Tebriz'e kuzey ynnde, sonra
Culfa, Erivan, Etchmiadzin'e, sonra berya'a, Tiflise gitmitir. Tiflis'ten Gumr, An,
Kars ve Erzurum'a yolculuk yapt, sonra gneye doru Mu, Bitlis ve Tatvan yoluyla

30
Van sonra Sasani'a Urumiye, Tebriz ve Hazar (Caspian) denizi yoluyla Tahran'a
dnmtr.

K. E. Abbot, ESQ.; Notes of a Tour in Armenia in 1837 1837 Mays'ta
Erzurum'dan ayrlan barahip, Kars'a yolculuk yapt, 16snda Kars ve 19unda Kars'n
dousuna Rusya snrna devam etti. O, Gmr'nn karsnda bir Armenia kynde
gece kald ve takip eden sabah An'ya gneye doru yolculuk yapt.

Charles Gordon; His letter containing an account of his visit to Ani in the
year 1857 1854'te, Gordon Krm sava esnasnda harita almalar yapt. Savatan
sonra, 1856 Paris antlamasnda, snr belirleyici olarak grev yapt. Bundan sonra
stanbulda ksa bir ziyaret sonras Armenia 'da Trk -Rus snrnn belirlenmesindeki
komisyonda hizmet etti.
1857 Mays aynda Kars'a yolculuk yapt. Sonraki alt ay, yeni snra bakmak ve
iaretlemek iin aba harcad. O, Haziran'n sonunda An'y ziyaret etti: O, Annn
ykntlarn izimlerini yapt ve hem de 1858'de Kars'n fotoraflarn yaynlad.

John Ussher; A Journey from London to Persepolis, including Wanderings in
Daghistan, Georgia, Armenia, etc. John Ussher tarafndan yazlan kitap "Londra'dan
Persepolis'e bir seyahat", 1865'te Londra'da yaymland.
Ussher'in kitabnn Transcaucasian parasnda, Tiflis'e berya boyunca gezdi ve
sonra Armenia'ya, Gmr, Kars, An, Erivan, Emiadzin, Igdr, Bayazit, Van, Aktamar
ve Bitlis'e. O sonra oradan Tebriz'e ve oradan Diyarbakr'a gitti. Armeniaya dnd
kilise'ye yolculuk yapt, Hassankale, Erzurum ve Trabzon'dan Karadeniz'e uzand.

Baron Max Von Thelmann; Journey in the Caucasus, Persia, and Turkey In
Asia "Kafkasya, Sasani'da seyahat et, ve Asya'da Trkiye", ki cilt olan kitab yl
1872'de bu blgelerde baron von Thielmann tarafndan yaplan geni bir turu kaydeder.
O, gezisi boyunca imdi berya, Armenia, Dagstan, Azerbaycan, kuzey Sasani, Irak,
Suriye, ve Lbnana yolculuk yapt. Gezisi 145 gn srd.


31
Balangta Almanca yaymlad, ngilizce basks, Londra'da 1875'te yaymlad,
Charles Heneage tarafndan evirildi.

H. F. B. Lynch; Armenia: Travels and Studies " Armeniaya Yolculuklar ve
almalar", Henry Finnis Blosse Lynch, 1862'de Londra'da domutu. Sasani ve
Mesopotamya'da ticaret faaliyetleri yaparken Armenia'ya corafi yaknlndan dolay
blgede yolculuk yapmt. Sonra, ngiliz parlamentosunun bir yesi oldu. O, aniden
zatrreden 1913 ld. 1901'de Londra'da yaymland. Kitabn bir Ermenice evirisi,
1902'de Londra'da yaymland.

George Ivanovtch Gurdjeff; "Meetings With Remarkable Men" Onun ailesi
byd Kars'a g etti. 'stihkm katedrali'nde bir koro yesiydi (Havarilerin Orta
a'a zg kilisesi). 1883'te Tiflis'te yaamak iin Karstan ayrld. An'ya ziyaret
muhtemelen 1886'da olmutur.

K. J. Basmadjan; Souvenir d'Ani 1902'de mimar Toros T 'oramanian,
Paris'te yayordu. Karapet Basmadjian ve T'oramaniann, 1903'te Armenia'ya yolculuk
yapmay kararlatrd zaman onun mimarisini almak iin An'nn ykntlarn
ziyaret etti. Basmadjian, An'da onun yazd yazlar kaydetti. Bunlar, yaymland,
Fransz bir eviriyle, 1920 esnasnda "Rev, de l 'Orient Chrtian'dr"
1904 Basmadjian'da, kk bir kitap Souvenir d'Ani unvanl yaymlad.
Metin, Ermenice ve Franszcayd ve An'nn 24 fotoraf destekleyici olmutur.

Lug Vllar; Fire and Sword in the Caucasus Luigi Villari, talyan bir
diplomatt. Onun kitab " Kafkasya'da Ate ve Kl", Erivan ve Azerbaycan'n Rus
imparatorluunun vilayetleri boyunca onun yolculuklarn ierir. An'ya bir ziyaret
dhildir.
1905-1906'n "Armenia-Tatar" sava yznden kargaadayd. Kitap, 1906'da
Londra'da yaymland.



32
Konstantn Paustovsky; Story of a Life - Part Five: Southern Adventures
Konstantin Georgievich Paustovsky, Ksa hikyeler, romanlar, oyunlarn bir yazar ve
yolculuk kitaplar onun en nl iidir. Paustovsky, 1922 ve 1923 Kafkasya'da
ounlukla gayesiz yolculuklar yapmtr. An'ya onun ziyaretinin anlatm, "Bir
yaamn hikyesi Kyril Fitz Lyon tarafndan ngilizce'ye evirilir ve 1969'da Londra'da
yaymlanr.

Lord Knross; Within The Taurus, A Journey in Asiatic Turkey Kitap 1954'te
Londra'da yaymland. O, yazar tarafndan yaplan bir seyahati kaydeder, 1951'in
yaznda dou Trkiye boyunca, An'ya bir ziyaret dhil David Balfour ile tanmasn
yazar. Onun, izledii rota (Trabzon, Rize, Artvin, Ardahan, Kars, Igdir, Dogubayazit,
Van, Tatvan, Bitlis, Diyarbakir, Urfa, Adana)

John Marrner; "Trebizond And Beyond" Kitaptan bir blm, 1969'da
Londra'da yaymlad, 1967'de yer alan Anya bir ziyareti tanmlar.

Nkola Marr; Marr, Rusya'dan ayrld. Aziz Petersburg niversitesinden mezun
oldu. 1891'den itibaren buraya akademisyen olarak girdi, 1912'de Rusya bilimler
akademisinin yesi oldu. 1911 dekanl dneminde eski Armenia bakenti Anda kaz
almalar yapt. Armenia ve ber edebiyatn pek ok antn aydnlatmtr. Eseri
Nikolai Marr "Ani, knizhnaya istoriya goroda i raskopki" ("Ani, a history of the city and
the excavations"), Leningrad, 1934. Franszca evirisi ise: "Ani, Rve d'Armnie", Paris,
2001.







33
KNC BLM

2. ORTAADA REGEL
2.1. Blgeye Gelen Topluluklar ve Hristiyanlk Dnemi
2.1.1. Sraklar
Sakalar arasnda bir boy olan Sirak/irak/Sirlerin Gney Kafkasyaya
gelmilerdir. Antik a melliflerinden Ptolemaiosun eserinde Sakalarla I. Darius
arasnda cereyan eden savata Sirak isimli bir beyden sz edilmektedir. Rivayete gre
bu bey, Dariusu kandrarak onu etin yollardan geirip skit ordularnn nne atmtr.
Starbon, Sirak/irak kavimlerinden ok sava kimseler olarak sz
etmektedir
78
.Siraklar Azerbaycana akn etmilerdir. Strabona gre, Kuzey Kafkasya
blgesindeki dzlk arazi Sirak Dzenlii adn tamaktayd
79.
Aratrmaclara gre,
Sirak/irak ad Trke k anlamndadr. Daha sonraki Trk boylar arasnda Sir
kavminden sz edilmektedir. Bazlarna gre ad geen Sirlerin Siraklarn torunlar
olmas icap etmektedir.
Karstaki regele de adlarn veren Sraklarn, Kr solunda ve Alazan ile
Yura sular arasnda Snak ehrinin gneydousundaki irak l adl ovaya da
yerleip buralara kendi adlarn verdiklerini grmekteyiz
80.

Sirakllarn, An (imdi de yre kylleri ayn ad kullanmaktadrlar),
Ermenilerin ise Ani diye telaffuz ettikleri An, istisnasz tarih boyunca, en byk kale
ve ehir olarak nemini korumu, bu gn ise ren halinde bulunmaktadr
81.

An ve Ani yazllar hakknda etimolojik izahlar F. Krzolu tarafndan
yaplmtr. Bu hususta F.Krzolunun dncesi Anehrinin adn, dillerinde,
alfabelerinde sesi bulunmayan Ermeni, Grc, Fransz gibi kavimlerin imlasna
bakarak Ani hatta Fars azna gre Ani biiminde yazmak, Trkler iin ok yanltr.
Bilindii gibi Tonyukuk ve ine-Usu adl Gktrk ve Uygur yaztlarnda, Bat
Trkistanda Yen-gz/Zerefan rma yaknnda An adl bir meskn blgeden ve
Krgzlara yakn An-Sub adl bir rmaktan bahsedilmektedir. Evliya elebi, halkn
telaffuzuna gre Karsta Yahni Dann tesindeki bu ehir harabelerinin adn An

78Strabon The Geography, s. 5- 8.
79 Strabon The Geography, s.5.
80Sergey Ansimof, Kafkas Klavuzu, ev. Sadk Binba. stanbul, 1926, s.276.

34
eklinde yazar. Saint Martin Ermeni halknn bile buraya Any: An dediini belirtir.
Gerekten Trkler gibi, Revan Ermeni halk bile bu gn An demektedir. Trk
kaynaklarnda da An veya An-Suy yazllarnn bulunduuna da burada iaret edelim
82.


2.1.2. Hristiyanlama dnemi

Arakllarn Hristiyanl tanmalar M.S 50lerde bal olduklar Urfa
hkmdar V. Abgar ana rastlamaktadr. Hkmdar V. Abgarn Hz sa ile
yazmalar yapt ve sonunda Hristiyanl kabul ettii belirtilmektedir.
83
Kurkjian V.
Abgarn Hristiyan olmasn: Urfa 'nn, Oushama olarak bilinen hkmdar V. Abgarn
kronik bir hastalktan mustarip olduu ve onu iyiletirmek iin Hz. say bakentine
davet ettii, ancak Hz. sa Urfa 'ya gidemedi, yerine havari Thaddeus, Abgar' ziyaret
ederek onu tedavi etti ve vaftiz etti.
84
Bu hikye ile anlatmaktadr. Havari Thaddeus ve
havari Bartholomeus Araguni topraklarna gelerek Hristiyanl yaymlardr.
Thaddeus Van gl evresi, Bartholomeus ise Arevbanda, Aragunik eyaletinde
misyonerlik yapmlardr
85.
Khorenatsi Bartholomeusun Aras ve Akhuryan su
kavanda ehit edildiini yazmaktadr
86
. M.S 200e doru Tertullianus Aragunide
Hristiyan merkezlerinin var olduunu ileri srer
87
.
Arak zamannda yeralan en nemli iki olay, M.S. 301 ylnda Hristiyanln
devlet dini olarak benimsenmesi ve M.S. 400 ylnda da bir Armenia ulusal alfabesinin
kabuldr. Bu gelimelerin ikisi de Arak tarihinin nemli dnm noktalar oldular.
Baz kaynaklara gre, Abgar dneminin bugn artk mevcut olmayan Edessa devleti
saylmazsa Araklar dnyadaki en eski Hristiyan ulus olduu ynndeki iddiadr.
Hristiyanln benimsenmesi o gnk politik ortam ve dengeler nedeniyle koullarn
dayatt politik bir tercihti. Ama bu tercih sonraki Arak tarihinin gidiatn belirledi
denebilir.

81Enver Konuku, An Artk ren Yeri, Ermeni Aratrmalar 1. Trkiye Kongresi
Bildirileri, c. I,
Ankara, 2003, s.489-501.
82 Konuku, An Artk ren Yeri, c. I.
83 Grousset, a.g.e, s. 118.
84 Kurkjian, Armenia, p.114.
85 Grousset, a.g.e, s.118.
86 Khorenatsi a.g.e, s. 175.
87 Tertullianustan aktararak. Grousset, a.g.e, s.118.

35
Ahura-Mazda, Sasani lkesinde g toparlarken, Hz. sa'nn inanc, Roma
mparatorluu boyunca byk ilerleme kaydetmiti. ki rakip imparatorluun siyasi
dmanlklarna imdi dini dmanlklar da eklenmitir.
88

Arakllar'n arasna Hristiyanln girmesi
89
(MS.301) yava yava onlar
Zerdtlkten uzaklatrd.
90
Bu durumu gren Sasani hkmdarlar, Hristiyanln
Arakllarn arasnda yerlemesinden rahatsz oldu
91
. Sasani hkmdarlarndan Khosrov
ve Ardeir, Arakllarn eski dinlerine dnmesi iin binlercesini Sasani ilerine srerek
ilk byk tehciri gerekletirdi.
92
Sasaniler, Arakllar yeniden atee tapmaya mecbur
edince, yaplan baskya daha fazla dayanamayan Hristiyan Arakllar, isyan ederek
Romaya snmak zorunda kaldlar.
93

Bata Agathangelos ve Khorenatsi olmak zere Ermeni kaynaklar Arakllarn
nihai olarak din deitirmesini, tannm bir havari olan Aziz Krikorun (Krikor
Lusavori) eseri olduunu yazarlar. Aziz Krikor, P'awstos Buzandac'i'e ve
Agatangelosa gre Arak hkmdar I. Khosrovu ldrm olan Anakn oluydu.
Aziz Krikorun servenine bakacak olursak: I. Ardeir Sasani tahtn ele geirip
Arakllarn soyunu kesince (Byk Arakllar) V. Artabann kardei olan Kagar
Hkmdar Suren Pahlav ailesinden Anak adl bir bei, Kk Arakl Khosrovu
ldrp onun yerine tahta gemek zere batya gnderdi. Suren Pahlav ve Asbahabed
Balav soyundan olanlar, Sasanl Ardeire itaat ve iltihak ettiler. Sonradan bunlardan da
phelenen ve Arakllarn dipten kkn kazmak isteyen Ardeir, bu iki aileden
olanlar da yakalatp ldrd. Bunlardan yalnz bir erkek ocuk kurtarlarak Kuanlar
lkesine karlabildi ki, bundan sonra rak ve Aragunike (Karsn regel, Digor ve
Kazmanderesi ) hkim olacak Kamsarakan hanedan kacaktr.
94


88 Kurkjian, Armenia, p.114.
89Armeniada yaayan topluluklar arasna Hristiyanln girii iin bkz. S.Orbelan, Hstore
De La Soune II, Sant Petersbourg 1864, s. 35 vd; ayrca R. Hewsen, Armenia. A Historical
Atlas, Christopher C. Salvatico, Cartographier-in-Chief, The University of Chicago Pres,
Chicago and London, 2001,s. 72.
90Richard N. Fryee, The History of Ancient Iran, Mnchen, 1984, s.232.
91 K. Grn, Ermeni Dosyas, Ankara 1988, s. 31.
92A. H. Saral, Ermeni Meselesi, Ankara 1970, s. 30.
93 Hebraeus, Farac Tarihi I, s. 130.
94 P'awstos Buzandac'i History of the Armenians, trans. Robert Bedrosian, 1981, s. 18;
Agathangelos, Histoire de Tiridate le Grand et de la Predication de Saint
GregoireLilluminateur trans. Langlois, 1867, b. 1; Khorenatsi, a.g.e, s. 213-214.

36
Roma Kayserinden de yardm alan I. Khosrov Ardeiri Azerbaycan cephesinde
bozarak lkesini kurtard. Bu zaferleri yznden ve Kuzeylileri de sindirmi
olduundan kendisine Byk (Medz/Mec) nvan verildi. Byk Khosrova kar kk
den ve onu savala ortadan kaldramayacan anlayan I. Ardeir, dmann hile ile
yok etmeye karar verdi. Khosrovu zehir veya hanerle ldrecek olana byk
mkfatlar vereceini vaaderek en ok bu ii becerebilecek ve onu phelendirmeyecek
olan Arakllardan kalanlara haber sald. Bunu baaracaklara Bahlav (Belh) ehrini
vereceini bildirdi. Kagar lkesinden gelmi olan Anak Be Ardeirin cn kendi
c gibi alacan syledi; Sasani hkmdarna isyan etmi gibi grnerek, oluk ocuk
ve adamlaryla birlikte Byk Khosrova snd ve hkmdara Elbirlii ederek can
dmanmzdan, Ardeirden almak zere geldim. diye bildirdi. Byk Khosrovda
akrabasndan bir bein ailesiyle gelmi olmasna sevinerek ona Artaz
95
ikamet olarak
verdi.
Khosrova Anak Be suikast yapt ve kat. Khosrov lm deinde verdii
emirle btn Anak Be ve akrabalarn ldrtt. Sadece Krikor Kapadokyaya karld.
Burada yetien ve Aziz olan Krikor III. Tirdat dneminde geri dnd ve Hristiyanl
eitli zorluklarla karlasa da yaymay baard
96.

Arakl toplumu ve ruhaniler, kendi i meseleleri ve Sasanilerle yaplan
mcadeleler sebebi ile katlmadklar Kadky Konsilinde kan sann iki tabiatl
olduu grn kabul etmediler. nk Gregoryen Kilisesi bu grn ztt olan
sann tek tabiatl olduu eklindeki Monofizit gr kabul ediyordu. Bu karar ile
Gregoryen Hristiyanl, Hristiyan leminin byk bir ounluuna ters dm oldu.
Bundan sonra Gregoryen halk, kiliselerinin ruhani lideri olan Emiyazin
Katolikosuna tbi oldular
97
. Kendi inanlarn kadim ve Apostolik karakter tadn

95 Aziz Krikorun Havari Thaddeusun mezarnn bulunduu bu topraklarda dnyaya geldii ve
onun iinde kutsal olduu belirtilir. Kurkjian, Armenia, p.117; P'awstos, a.g.e, s.18,
;Agatangelos Gregoire Lilluminateur, b.1.
96 P'awstos, a.g.e, s.18; Agatangelos GregoireLilluminateur, b.1; Kurkjian, Armenia, s.
118.
97Cevdet Paa, Tezkir (21- 29), (nr. C.Baysun), Ankara 1991, s. 234 vd; Gregoryen
Kilisesinin bana geen Katolikoslarn (ruhani bakanlarn) kronolojik olarak grev sreleri
iin bkz. S.Orbelan, Hstore De La Soune I, Sant Petersbourg 1864, s. 274 vd; R. Hewsen,
Atlas, s. 72.

37
savunan Gregoryen Kilisesi
98,
Hristiyan dnyasnda ortaya kan ayrln bir neticesi
olarak, Gregoryen Kilisesi ad ile anlmaya baland
99
. Baka bir ifadeyle Hristiyanlk
faaliyetlerini yrten Gregoirenin (Kirkor) ismine izafeten bu Kiliseye Gregoryen
Kilisesi denilmektedir
100.


2.1.3. Kamsarakanlar
IV. Yzylda Araguni hanedanndan olan II. Arak derebeylerin isyanlar
karsnda babas VII. Dikrann merkezci politikasn yeniden devreye soktu.
Pawstosun ifadesine gre, birok nakharar katletti, ailelerini yok etti ve mlklerini
tahtn malvarlyla birletirdi. irak ve Ararunik kazalaryla birlikte Ararunikteki
Ardakers (Strabonda Artagaras) kalesine ve Akhuryan ile Aras nehirlerinin kava
yaknnda yer alan Yervantaat (Erovantaat-Acakala) ehrine sahip olan Kamsarakan
slalesine de ayn ekilde davrand
101.
Patriklik derebeylerinin katl olayna kar km,
hatta Aziz Nersesin vekili diyakoz Khad, Kamsarakanlarn katline itiraz ettii iin az
kalsn hkmdarn emriyle taa tutularak ldrlyordu
102
. Aziz Nerses Pers tehdidi
karsnda derebeylerini hkmdar II. Arak ile bartrmay baard.
Blgenin nemli bir derebeyi olan ve Arakllarn Karen Pahlav kolundan gelen
Kamsarakanlar Kk Arakllarn hizmetine girip Karsn regel-Digor-

98Gregoryenler, Hristiyanln yayld ilk yllarda Thade ile Barthelemy (Bartholemeus)
tarafndan aydnlandklarn ve Aziz Gregoireun nclnde toptan Hristiyanl
benimsediklerini kabul ederler. Yine Ermeniler Hristiyanl toplu olarak kabul ettiklerini ve
Apostolik (Havarilere ait) bir zellik tadklarn ileri srerler. Gregoire (Kirkor), ilk
Gregoryen Kilisesini Emiyazinde (Erivan yaknnda bir blge) kurarak, onu 25 yl
ynetmitir. Gregoryenlere gre; Hz. sa, Emiyazine inerek Gregoryen Kilisesini kurduu gibi
onu dou ve batdaki kiliselerden mstakil olarak ortaya kartmtr. G. Tmer, A. Kk,
DinlerTarihi, Ankara 1997, s. 307; Ayrca bkz. A. Kk, Ermeni Kilisesi veTrkler, Ankara
1997, s. 35 vd.
99Ormanyan, La Soune II, s. 14; Tmer, Kk, Dinler Tarihi, s. 308; Kk, Ermeni
Kilisesi, s. 45 vd.
100. Kuzgun, Misyonerlik ve Hristiyan Misyonerliinin Douu, Erciyes niversitesi
lahiyat Fakltesi Cumhuriyetin 60. Ylna Armaan, Kayseri 1983, s. 69; Ayn zamanda bu
Ermenilere Dz Ermeni veya Ermenice ismiyle Lusavoraan (Nur sac-Aydnlatc) da
denilmektedir. bkz. Krzolu,M.F.,Armenya/Yukar-Eller-Tarihinin i Yz/Dede Korkut
Ouznamelerinin Mahiyeti, Tarih Boyunca Trklerin Ermeni Toplumu ile likileri
Sempozyumu, Ankara 1985, s. 136.
101Kamsarakanlarn son ocuu kurtarlacak ve ilerde ailesinin mal varln yeniden elde
edecektir. Khorenatsi, a.g.e, s. 287; P'awstos, a.g.e, s.137; Grousset, a.g.e, s.133;
102Khorenatsi, a.g.e, s. 288.

38
Kazmanderesi gibi dou ve gney yanlarna yerlemilerdir. Sasanl (Pers) Ardeirin
(226- 241) Arakl slalesinden olanlarn kkn kesmee alrken
Arakllarn Karen Pahlav ailesinden kurtarlabilen ve Kuanlar lkesine kaan
sonradan Kamsar lakapl lidere izafeten bunlara Kamsarakan denmitir.
Krzolu: Araklarn Karen Pahlav soyundan Beroz Amad, Ak Hunlarn
hkmdar Vezerg (Buzurg-Byk) nvanl Kaan ile savatn ve bu sava Ardeire
yarad iin onunla dostluk kurduunu anlatr. Fakat ahpur (241- 272) Sasani tahtna
geince Beroz Amadn ondan yz bulamadn, bu sava esnasnda bandan
yaralanarak bir kemiini kaybettii iin kendisine ba eksik manasna Kamsar
denildiini yazmaktadr.
103

II. Tiridat, Kamsarn olu Aravire M.S. 311 yllarnda Eraskavor
(Yerazkavork- irakavan)dan Erovantaat (Kazmanderesi ile Digor) yerleim yeri
olarak verdi.
104


2.1.4. Mamkonyanlar
Arak birlikleri ile Mamkonyanlar arasnda Garin/Karin (Erzurum) yaknlarnda
bir meydan muharebesi (M.S 378) yapld. Mamkonyan ailesine yrekten bal bir
kaynak olan Pawstosun tarihi, bu slaleyi vmek iin burada bir kez daha araya bir
destan paras sktryor: Hkmdar Varaztad ve sbarabed Manuel, ellerinde karg,
birbirlerine doru yrdler. Hkmdar ban kaldrp da sbarabedin kendisine doru
geldiini grnce, tepeden trnaa demir bir zrh kuanm bu muhteem endam ve
soylu bir sava atnn stnde hareketsiz dikilen bu salam vcudu grnce, bir an
karsnda yksek ve ulalmaz bir da duruyor zannetti. Sonra lm dnd ve
hayat hie sayarak hasmna doru atld. Hkmdar Varaztad, tecrbesiz bir gen adam
olarak, dmann byle silahlanm grnce Manuelin gs zrhn delebileceinden
umudu keserek, kargsn hiddetle onun azna saplad. Ama Manuel kargy tutup
hkmdarn elinden ald ve birok diini de skerek demiri yanandan kendisi ekip
kard. Bunun zerine hkmdar Varaztad komutan Manuelin karsndan kat, o da

103Krzolu Kars, s.179; Bu ad Farsa Kem-ser (Eksik ba) tabirinden ibarettir. M.Brosset
Les Ruines dAni, St. Petersburg 1860 s. 93; Thomson Eksik-Ba anlaml Kem- Serden
geldii rivayetin yanllna dikkat ekmekte ve bu szcn rani dillerde Lider, Gnll
Lider gibi anlamlara geldiini sylemektedir. Khorenatsi, a.g.e, dn 3, s. 242.
104Brosset An ile regelin 311 ylnda Kamsar Bee verildiine iaret ediyor. Brosset,
dAni, s. 93.

39
peine dt. Manuel kargsyla defalarca Varaztadn tepesine vura vura onu yaklak
drt stadionluk
105
mesafe boyunca kovalad. Manuelin oullar, Hmayag ve Ardaes,
ellerinde karglar, hkmdar ldrmek iin atldlar, ama Manuel oullarn geri arp
yle dedi: Hkmdar katili olmaktan saknn! Babalarnn sesini duyar duymaz, yar
yoldan dndler. Hkmdarn ordusu o gn Manuelin birliklerine bylece yenik dt.
Pawstos, Mamkonyanlarn reisinin azndan: soyumuz btn Araguni
hkmdarlarna en byk hizmetlerde bulundu; kendimizi sizler iin feda ettik; sadece
sizler iin yaadk; atalarmz savalarda sizler iin can verdi. Muein babas Vasak,
hkmdar Arag iin ld. Biz daima Araguni hanedanna hizmet ettik! Peki ya siz,
Araguniler, bizi dllendireceiniz yerde, dmann bile cann balad
soyumuzdan olanlar ldrtyorsunuz. Ya yiit Mue, aabeyim, o ocukluundan
itibaren btn mrn sizin ailenize vakfetti, dmanlarnza meydan okudu ve onlar
darmadan etti, dman bile onu ldrmeyi asla baaramad, sense onu bir len
srasnda yakalatp boazlattn!... Bize gelince, bizler asla sizin vasallarnz olmadk,
sizin eitiniziz hatta sizinkinden daha soylu bir soydanz, zira atalarmz vaktiyle in
diyarnn hkmdarlar idiler.
106

III. Asrn ilk yarsnda veya ortalarnda Trkistandan gelen Konak ve Mamk
adl iki ehzade idaresinde siyasi mlteci olarak gelip Ahlat- Mu blgesine yerleen
Karakoyunlu Trkmenleri, Arakllardan sonra Kars iline hakim olmulardr. Konak ve
Mamk Atee tapan Sasanilere kar Araguni lkesini Hrstiyanln merkezi haline
getirmiler ve Hrstiyanln en byk kurtarcs, klc saylan kahramanlar yani
Mamkonyanlar oluturmulardr
107.

Sebeosda Gktrk elisinin azndan unlar yazmaktadr. bunlar, Part
hkmdar Artaban (213- 226) ve Byk Khosrov(217- 252) anda enasdandan
gelmilerdi. Hkmdar Khosrovun nezdine en (Kagar) hkmdar tarafndan eli
olarak gelen byk bir ahsiyetten, bunlarn gelileri hakknda bildiklerini sordum. Oda
yle anlatt: yurdumuzdaki ozanlarn trklerinde, lkemizde hkmdardan sonra
ikinci ahsiyet Karnamann Mamk ile Konak adl iki olundan bahsedilir. Karnama
lnce karsn hkmdar alyor ve bundan doan olu, kendisinden sonra tahta geiyor.

105Eski Yunanda 177,6 metrelik bir uzunluk ls.
106P'awstos, a.g.e, s. 204; Adontz, lArmenie, s.312.
107 Krzolu, M. F., Dede Korkut Ouznameleri, Ankara 2000, s.38- 45.

40
Fakat, bu Kagar hkmdarnn ana bir kardeleri olan Mamk ve Konak, onu ldrp
yerine gemek iin ordu topluyor. Bunu duyan Cen Bakur ordu ile zerlerine yryor.
Asiler kolu bozulunca Mamk ile Konak, Kuanlar lkesinde Bahl ahasdandaki
Arakl hkmdarna kap snyorlar. Cen Bakur rica ile asileri Arakllardan istedi.
Arakl hkmdar da onlar batya, dnyann br ucuna, gnein batt yere gnderip,
Kagar hkmdarna durumu bildirerek barn bozulmamasn temin etti. Partlar
hkmdar bu ehzadeleri aile ve akrabalaryla, Armania topraklarnda hkm sren
akrabas Arakl hkmdarna gnderdi. Sonralar Mamk ve Konaktan treyen
slaleye Sbarabed (Sipeh-pd= eri bal) rtbesi verildi.
108

Khorenatsi eserinde yle yazmaktadr: Sasan olu Ardeir son gnlerinde, Cen
Bakur (Chen-bakur) diye anlan Arbog (yabgu) mrebbisinin (Atabeinin) oullar
Bldokh ve Mamgon adyla anlan iki ynetici idi. Bunlar, hkmdarn yeenleri
saylyordu. Bldokhun tezvirlerine kanan China (Cen/Kagar) Hkmdar Arbog,
Mamgonun ldrlmesini buyurdu. Bunu duyan Mamgon da, ailesini ve
buyruundakileri alarak, Sasani hkmdar Ardeirin yanna kat. Arbog onu isteyince
Ardeir, China hkmdarna kar sava at. Ardeirin lm zerine yerine geen
olu I. ahpur Mamgonu btn ailesi ve maiyetiyle birlikte Armeniadaki naiplerine
gnderip yerletirdi ve Kagar hkmdarna da: Babam onu vermemeye yemin
ettiinde, size teslim edemezdim haber gndererek bar salad. Mamgonun
Anadoluya gelii Romallarn yardmyla tahta geen II. Tirdatn yurda dnne
rastlad. Selguni (Slkunik) ilbeleri Tirdata isyan edince Cenasdandan gelen Kagar
soyundan Mamgon tarafndan ldrlp yok edildiler, Taron bunlara malikne olarak
verildi
109.

Pawstosun aktard Mamkonyanlarn kahramanlk destan, hkmdarn can
balanm olsa da, galip klann ciddi intikam eylemlerine giritiini kabul ediyor.
Hkmdarn sancan izlemi olan nakhararlar arasnda, Rdunik nahiyesi beyi
Karekinde bulunuyordu. Hamazasp, attan den Karekini tand ve onu korumalar

108 Krzolu verdii bu bilginin Sebeosun Rusa evirisinde olduunu belirtmektedir.
Krzolu Kars, s.170; Khorenatsi, a.g.e, s.230; Bizansl P'awstos da Mamikonlarn Cenden
gelme olduunu belirtir. P'awstos, a.g.e, s. 204.
109 Khorenatsi a.g.e, s.231- 241; Krzolu Khorenatsinin Bldokh olarak yazdn Pekhtokh
eklinde okumaktadr. Bu ismin Siyenpili yabgu veya bir Hun boyu olan Pu-tu-ken olduunu
iddia etmektedir. Krzolu, Kars, s.170; Eberhard Pu-tu-kenlerin Trklere bal 85 boydan 63.
s olarak belirtmektedir. Dr. W. Eberhard, inin imal Komular, Ankara, 1942.s. 154.

41
iin askerlerine emanet etti. Ama Karekin Mamkonyanlarn baka askerleri tarafndan
katledilmekten gene de kurtulamad. Hkmdar Varaztadn en yakn dostu, kahraman
Muein iftiracs ve katili Pat Saharunide oluyla birlikte galiplerin eline dt.
Manuel, babasn idam ettirmeden nce olunun onun gzleri nnde boazlanmasn
emretti
110.

Armeniadan kovulan Varaztad Romallara snd. (377-378) Oysa Romaya
kar tutumu bir hayli kaypak olmutu. Romallar tarafndan tahta kartlm, ama
hemen onlardan kopmu ve vesayetlerinden kurtulmaya almt. Mue
Mamkonyan da Romann himayesinde olmaya ok nem verdii ve lkeye daimi
olarak imparatorluk garnizonlar yerletirmeyi istedii iin ldrtmt. Hatta
Khorenatsi, Varaztadn II. ahpura kzlarndan biriyle evlenmek iin ulaklar
gndermi olduunu, Armenia zerinde Pers hkmranln tanmay vaat edecek
kadar ileri gittiini ne srer.
111

Garin (Karin/Erzurum) muharebesi ve hkmdar Varaztadn ka, Manuel
Mamkonyan Armeniann fiili yneticisi haline getirmiti (378). Mamkonyan klan
Arak hkmdarlk ynetimini fiilen saf d brakmt. Bu klann vcs Pawstos st
kapal szlere bavurmadan bunu ortaya koyar: Armenia yneticisi Manuel, btn
lkeyi otoritesine tabi kldktan sonra, soylular ve Armenia nakhararlarn etrafnda
toplad ve balarna geip, her yerde asayii yeniden tesis ederek lkeyi hkmdarn
yerine ynetti.
112

Bununla birlikte galip klan kraliyet kurumundan tamamyla vazgemeyi gze
alamad. Manuel Mamkonyan geici bir hal aresine bavurdu: Hkmdar naibi olarak
lkeyi ynetmeye devam etmesi iin kendisine veklet verecek dul bir krahienin
belirlenmesi. Hkmdar yerine, halkn karsna hkmdar Babn dul ei kralie
Zarmantuhdu, Araguni prensleri olan iki olu eliinde ve etraf hkmdariyet
debdebesiyle sarlm bir halde kard. Bu iki gen prensin adlar Arag ve Vaarag
idi (Arsace ve Valarsace). Her ikisini de sbarabed Manuel kendi ocuklar gibi
yetitirmiti. Anneleri Zarmantuhdu da, bir hkmdarieye gsterilmesi lazm gelen
saygy fazlasyla gstererek gz nnden ayrmyordu.
113


110P'awstos, a.g.e, s. 237; Khorenatsi a.g.e, s.230- 231
111 Khorenatsi, a.g.e, v.III, s. 303
112P'awstos, a.g.e, s. 247
113P'awstos, a.g.e, s. 248

42
Varaztadn yerine tahta iki kardei, III. Arag ile Vaarag kartan, Roma
imparatoru Theodosiustu. ki gen prensin annesini alkoyarak, onlar askeri birlikler
eliinde Armeniaya gnderdi.
114

Manuel Mamkonyan Armeniaya el koymasnn Romann mdahalesine yol
amasndan ekinmi olsa gerek. Bunu nlemek iin, mmkn olan tek savuturma
hamlesine bavurdu. Kralie Zarmantuhdla anlaarak, Persler'in himayesini elde
etmeye alt
115.
kisi, bu amala, Hkmdarlarn Hkmdarna Armenia lkesini onun
hkmranl altna sokarak otoritesini tanmaya kararl olduklarn
116
bildirmesi iin,
Karcvil veya Kardul Makhazn (Garjoyl Maghxaz) ban ektii bir heyeti
Ctesiphon (Ktesifon) sarayna yolladlar. htiyar II. ahpur, yetmi yl kadar sren (309
veya 310-379) bir saltanatn son ylndayd. Armeniann boyun emesi, politikasnn
balca hedeflerinden biri olmutu. Sava, dini bask, diplomatik kurnazlk, ilgili kiileri
pohpohlama gibi her yola bavurarak bu hedefin peinden gittii sylenebilir.
Armeniann hamisi olan Romaya kar savalar baarszlkla sonulanm, Armenia
Hristiyanlna kar bask kahraman Mue Mamkonyann ksa srede zafere
dnen isyanna yol am, Armenia soylularn ayartma giriimleri de baarsz
olmutu. Ama srf Armeniadaki i mcadelelerin dourduu sonular yznden,
Muein z kardei, Mamkonyan klannn yeni reisi, lkesini Hkmdarlarn
Hkmdarnn ayaklarna seriyordu(373-379)
117.

II. ahpur derhal Armeniaya 10.000 svariden oluan bir birlik gnderdi.
Birliin komutan, yksek rtbeli bir Pers beyi olan Surendi ve marzban (u beylii
valisi) unvanyla, Sasani hkmranln lkeye bar yollarla yerletirmekle
grevliydi. Suren herkese harikulade hediyeler getirmiti: Kralie Zarmantuhda bir
ta, giysiler ve bir barts, iki oluna birer ta, sbarabed Manuele bir kraliyet
giysisi, bir ermin krk, miferdeki kartal figrne balamak iin altn ve gmten
yaplm bir ss ve ayrca, hkmdarlk alameti olan br aln ba, gsne takmas iin
hkmdarlarn taktklarna benzer ssler, stnde kartal figr bulunan koyu krmz
renkte bir adr, adrnn giriine germesi iin gk mavisi byk duvar hallar ve
masas iin altn vazolar. Bundan baka, hkmdar, Manueli Armenia lkesi zerinde

114Khorenatsi, a.g.e, s. 303
115P'awstos, a.g.e, s. 248.
116P'awstos, a.g.e, s. 249.
117Grousset, a.g.e, s.153.

43
snrsz yetkilerle donatt. kralie Zarmantuhd ve sbarabed Manuel, Pers hkmdar
tarafndan verilen bu eref nianelerini ve dostluk kantlarn grnce, Surene mthi
itibar gsterdiler, Pers hkmdarnn Armenia stndeki hkmranln tandlar ve
lkenin ynetimini onun satrabna devrettiler. Armenia hkmdarnn deyecei vergi,
vermesi gereken hediyeler ve balar belirlendi, Marzban Surenin ve on bin
svarisinin ihtiyac olan bakm ve malzeme (kelimenin tam manasyla: ayakkab ve azk)
masraflar da saptand. Bylelikle Armenia, bu himayeye kavuunca, Pers
hkmdarndan salam bir destek grdler ve ona sadakatle hizmet ettiler. Pers
hkmdarnn elilerinin tek yaptklar Armeniaya gidip gelmekti ve lke bulduu her
yolla Pers hkmdarna balln gstermeye alyordu. te yandan Pers
hkmdar, kralie Zarmantuhda olduu kadar sbarabed Manuele de sk sk hediyeler
gnderiyordu; artk hkmdarn yakn dostu olan Manuel, nnn doruuna ulat.
118

Yal II. ahpurdan sonra Pers tahtna zayf hkmdarlar geti.
II. Ardair (379-383), III. ahpur (383-388) ve Vahram/Behram (388-399). Bu
prensler II. ahpurun gl kiiliine sahip deillerdi, stelik onlar da soylular snfnn
itaatsizliiyle uraacaklard. Roma dnyas ise tersine, son defalna Theodosiusun
ynetimi altnda toplanm bulunuyordu (379-395). Romann ekim gc bylece bir
kez daha kendini gsterecekti. Pawstos bu yn deiikliinin nedeni olarak zahmetli bir
saray entrikasn gsterir. Eski dnek Merujan Ardzruni sbarabed Manuel
Mamkonyann son gnlerde Persler nezdinde grd itibar kskanm ve o hnla,
Manuelin aklna phe tohumlar ekmeyi balamtr. yle ki kendini tehdit altnda
hisseden Manuel daha nce davranm ve anszn saldrarak Pers garnizonunun on bin
askerini darmadan etmitir. Felaketten neredeyse tek kurtulan marzban Suren
olmutur.
119

Bunun zerine Pers saray Armeniay cezalandrmak zere birok sefer
dzenler, ama btn bu giriimler Manuel tarafndan pskrtlr.
120
Yedi yl boyunca,
Persler bir daha Armenia toprana girmeye cesaret edemediler ve btn lke sbarabed
Manuelin etrafnda kenetlendi. Hatta aralarnda Snik prensliinin varisi olan,

118P'awstos, a.g.e, s. 249.
119 P'awstos, a.g.e, s. 250.
120P'awstos, a.g.e, s. 251.

44
Andokun olu Babikin de bulunduu Snik slalesinin prenslerinin, Manuelin
destei sayesinde ata mirasna yeniden kavutuklarn grrz.
121

Pawstosa gre, Snikli Babikin babasndan miras kalan tahta kavumas bu
srada gerekleir. Vekainvistler Babikin yeniden iktidara getirilmesini neredeyse
Mamkonyanlara kar yaplm bir hareket olarak gsteriyorlard. Zira bu kaynaklara
inanacak olursak, Pers hkmdar bylece Snikliyi Manuel Mamkonyanla ayn
seviyeye getirmi oluyordu.
122
Pawstosa gre ise tam tersi. Babik Snikte yeniden
iktidara getirilmesini sadece Manuele borluydu, o gnden sonra da onun sadk
yardmcs olarak kald.
123
Farkl feodal slalelerin hizmetinde olan vakanvisler
arasndaki bu anlamazlk ne olursa olsun, Manuel Mamkonyan bir ara
Mamkonyanlar'n tasz hkmdar oldu. Bir tek dnek Merujan Ardzruni onu
devirmeye urayordu. Pers sarayna gemi ve kesin olarak Mazdeizme balanm
olan Merujan, eski yurttalarna kar yeni bir sefere kmalar ve bu seferin komutasn
kendisine vermeleri iin Sasanileri ikna etti.
Pawstos: Sbarabed Manuelin emrindeki Mamkonyan ordusu, Bagrevanttaki
Pakavan(Elegerd/Elekirt) ky yaknlarnda ordugh kurmutu der.
124
Merujan ona
orada saldrd. Pawstos, bunu izleyen muharebeyle ilgili bize destans bir hikye sunar.
Manuel ve Merujan, tpk Snikli Babik ve Hun reisinin yaptklar gibi, ahnamenin
kahramanlar tarznda, teke tek bir dve tutuurlar: Her ikisi de gl kuvvetli
savalard, karlkl savurduklar karg darbeleriyle birbirlerini yere devirdiler. O
esnada Manuelin silah arkada Snik beyi Babik kageldi; yukardan aaya
Merujann brne indirdii bir karg darbesiyle onu yere mhlad, yle ki kmldamas
artk imknszd. Manuelin hizmetkrlar, sbarabedi tekrar eyere oturttuktan sonra,
Merujann kafasn kestiler.
125
ndersiz kalan Pers ordusu kartld.
O dneme ilikin tek kaynamz olan Pawstosun anlats byle. Bu konuda
Khorenatsiyle anlamazla dmektedirler. Khorenatsi, Merujann on be yl daha

121 P'awstos, a.g.e, s. 252.
122Orbelyandan naklen Grousset, a.g.e, s.156.
123 P'awstos, a.g.e, s. 252- 253.
124 P'awstos, a.g.e, s. 253.
125 P'awstos, a.g.e, s. 253.

45
nce, Babn saltanat dneminde, hem de baka bir nakhararn, Smpat Bagraduninin
elinden ldn ne srer.
126

Byle bir zaferden sonra, sbarabed Manuel daha nce olmad kadar
Armeniann mutlak hkimi haline geldi. Marnikonyanlarn klan byk sevin
iindeydi. Bir aile birlemesiyle bu zafer sevinci teyit edildi. Sbarabed Manuel btn
birlikleri toplad ve yanna kralie Zarmantuhdla beraber gen Araguni prensleri III.
Arak ve Vaarag alarak, arkalarnda Armenia ordusu, byk nakhararlar ve
derebeyi ailelerinin hepsi Karin (Erzurum)e vard ve orada kz Vartantuhdu gen
prens Arakla evlendirdi.
127
III. Arakn kardei Vaarag svari birliinin
kumandan Sahak Bagraduninin kzyla evlendirildi.
Pawstos, Sahak Pakraduni (Bagrat), byk Bagrat veya Bagraduniler (Pakraduni
veya Pakratidler) ailesinin temsilcilerinden biriydi. Bu ailenin mlk o zamanlar Isper
(spir) kazasnda yer alyordu
128
ve aile, veraset yoluyla geen bir ayrcala, Arak
hkmdarlar tahta ktnda onlara ta giydirme ayrcalna sahipti. Btn lke,
diye ekler Pawstos, herkesi byk sevince boan bu dnlere katld.Gerekten de,
hkmdarlk eden Arak hanedan ile balca iki feodal slalenin birlemesine tank
olunuyordu. Ite o zaman Manuel Mamkonyan, btn Armenia temsilcilerini
ardktan sonra, gen III. Arak hkmdarln bana geirdi, kardei Vaarag
da yardmcs tayin etti,
129
yani ortak hkmdar olarak tayin etti.
Persler ile Romallar arasnda IV. yzyln sonunda Armeniann zararna
olacak ekilde uzun sreli varlan taksim antlamas Armenia iin uzun sreli ve bir o
kadar ykc sonular douracakt. Taksim antlamasna gre Erzurumun dousu
Bizans-Pers snrn oluturmutur. Yani III. Arak (379- 391) anda, Sasanilerin
yksek hkimiyeti tannm ve Sasani mdahalesi artmt.

126Khorenatsi a.g.e, s.296.
127P'awstos, a.g.e, s. 254; Khorenatsi III. Arakn Snik Beyi Babikin kzyla evlendini
syler. Khorenatsi a.g.e, s.303.
128P'awstos, a.g.e, s. 258;Khorenatsi a.g.e, s.303- 306.
129Roma mparatoru Theodosius ve Pers Hkmdar ahpur (Shapuh) tarafndan III. Arakn
Hkmdarl ve Vaaragn yardmcl kabul edilmitir. P'awstos, a.g.e, s. 259; Khorenatsi
a.g.e, s.303.

46
Roma imparatoru I. Teodosyus, epeycede ilerlemiti. Sasani III. ahpur (383-
388) ile anlaarak 387
130
ylnda Kk Arak lkesini paylast. imdiki Erzurum,
Erzincan, Tunceli, Elaz, Diyarbakr, Mardin blgeleri Romallarn, buralarn
dousundaki daha geni ve verimli yerler ile bu arada imdiki Kars ili blgesi de
Sasanilerin idaresine Erzurum ve Martiropolis (Meyyafarikin-Silvan), Romallarn
ehirleri olarak garnizon merkezi yapld
131.

Sasani idaresini sevmeyen III. Arak, Romallara den blgeye geip Erez
(Erzincan) ehrinde oturdu
132.
Ghazara gre, 390 dolaylarnda Dovinden Erzincana
kamak zorunda kalan III. Araka atfettii sylev o dnemde yaayanlarn
izleniminden ok vekainvistin kanaatini temsil eder. Bunu gz nnde tutmak
kaydyla, gene de ok retici bir pasajdr: Armenia iki hkmdarn hkimiyeti altna
girmiti. En byk, en bereketli ksm Perslerin payna dmt. Bu hazin gzlemlerle
huzursuz olan Arak, yaknlarna yle diyordu: (Tanrnn fkesini uyandrdmz iin
imdi kle muamelesi gryoruz. kametghmza Persler el koydu, ama ben Araratn
byleyici yerleim alanlarn, atalarmn kadim mirasn brakp gitmeyi ve imanszlar
arasnda yaamaktansa, baka yerde sefil bir hayat srmeyi tercih ediyorum).
133
te
bu yzden, diye srarla belirtir Ghazar, Hkmdar Arak, Ararat eyaletinden ayrld
ve tutsak edilmek zere teslim olmaya gidiyormuasna yola koyuldu. O tatl ve gzel
diyarda kalp da her gn Pers lkesinin kibirli hkmdarlar tarafndan inancna

130 Honigman bu tarihi 384 olarak vermektedir. Ernst Honigman Bizans Devletinin Dou
Snr, ev. Prof. Dr. Fikret Iltan, stanbul, 1970, s.7.; Hbschmanna gre ise 387. Henrch
Hbschmann, Armenische Grammatik, I. Ksm, Armenische Etymologie, I; Diepersischen
und arabischen Lehnwrter im Altermenischen, Leipzig, 1895; Nldeke ise 390 olarak
vermektedir. Th. Nldeke Aufsatze zur persischen Geschichte, Leipzig, 1887, s.103; Pawistos
bu taksim iinin III. ahpurun saltanatnn sonlarnda, 387ye doru ya da halefi IV. Vahramn
saltanatnn banda, 390a doru devreye girdiini belirtir. P'awstos, a.g.e, v. VI, 266;
Khorenatsi ise olay mparator Arcadiusun salatanat devrine (395ten sonra) yerletirmise de
kronolojik hata yapmaktadr. Khorenatsi a.g.e, s.304; Ghazar Parpecite taksim antlamasn
II. Arakn gnden nce gstermektedir. Ghazar, a.g.e, s. 15; 387 tarihli anlama ile
Armeniann bat blm Erzurum, Niphrkert-Mdzpin (Nissibin) izgisi boyunca Roma
mparatorluuna braklm, idari olarak da kuzey ve gney blgelerine blnmt. Merkezi
Karin ehri olan kuzey kesim, i (orta) Armenia olarak biliniyordu. Gney blm ise be
Satrapies (satraplk) veya zerk feodal devleti kapsyordu. Kurkjian, Armenia, p. 165.
131 Birok vilayetler her iki taraftan (yani Roma Armaniasndan ve Pers Armeniasndan)
koparlarak dorudan Pers veya Roma arazisine balanmt. Honigman Bizans Devletinin
Dou Snr s. 7; kr. J. Marquart, Eransahr nach der Geographie des Ps. Moses
Xorenaci, Berlin 1901, s. 114.
132Grousset, a.g.e, s.159; Krzolu, Kars, s.186.
133Ghazar, a.g.e, s. 6.

47
kfredildiini, Kutsal Kiliseye hakaretler savrulduunu, milletinin mahvn
grmektense, snrl bir arazide de olsa bir Hristiyan toprana ekilmeyi ve
Romallarn imparatorunun otoritesi altnda yaamay uygun buldu. Arak, kalbi buruk,
Romallarn hkimiyeti altna girdi.
134

Ghazarn slubu meru kraliyet ynetiminin inanla ilgili sebeplerden dolay
Roma toprana srgne gittii izlenimini verir. Khorenatsi, Byk Armeniann ok
sayda derebeyinin Roma toprana ekilen III. Arak izlediini ilave eder.
Karlaryla ocuklarn da yanlarnda gtrerek ve mal varlklarn, yerlerini
yurtlarn brakarak hkmdarla birlikte g ettiler.
135
Sasanilerde yine Kk
Arakl soyundan gelen III. Khosrovu, (392) hkmdar tayin ederek Dovinde tahta
geirdiler.
Khorenatsi daha sonra Pers hkmdarnn g eden beyleri atalarndan kalma
mlklere dnmeye davet eden bir mektubundan sz eder. Size, hkmdar olarak, sizin
dininizden ve sizin hkmdarlarnzn soyundan Khosrovu verdim. Mlklerinize dnn
ve geleneksel nfuzunuza yeniden kavuun. Art niyetsiz hareket ettiime ve szm
tutacama ate, su ve lmsz atalarmn an zerine yemin ederim. Geri gelmeyi
reddedecek olanlarnsa evlerinin, yerlerinin yurtlarnn kraliyet mlkyle
birletirilmesini emredeceim
136

Bu gvence veya tehdit zerine, pek ok nakharar III. Arak brakr ve
Armeniaa dnp III. Khosrova boyun eerler. Arakn yannda ona sadk birka kii
kalr. III. Arakla birlikte Babik olu Siunili (Snik) Dara, regel ve Ararunik bei
Kamsarakanl (Sbandarat olu) Kazavon, (Gence ile Gkegl arasnda Gardman
blgesi bei) Gardmanl (Kartmanatsi) Perviz (Peroz), (Malazgird- Alada arasndaki
Aliovit-Alaova bei) Gnunili Atat, Amatunili Kenan, (Bohtan- Mks blgesi bei)
Mogklu Sura kendi taallukatlaryla Romallara braklan topraklara getiler. Ailesi
oruh kysndaki spir yresine yerlemi olan Sahak Pakraduni (Bagraduni Sahak)
rneinde olduu gibi. oruh boyunda spir blgesinin hkimi bulunan ve eskiden
takadir vazifesini grenlerin hanedanndan Sahak Pakraduni bunlar gibi yapmad. III.
Khosrovdan yana olarak, onun ordusunun bana geti. Bu kadar kudretli bir beyin

134Ghazar, a.g.e, s. 6.
135Khorenatsi a.ge, s.304.
136Khorenatsi a.ge, s.304- 305.

48
kendisine katlmasyla konumu glenen III. Khosrov, III. Araka sadk kalanlarn
elinden alnm mlkleri vererek onu dllendirdi. Ordularnn bakomutan olarak
Tayk dalarna kadar kovalad
137.

Bu srada Vanandn yiit Bulgar boylar da ayaklanm, Tao (Orta oruh)
dalarna kadar olan yerleri bile kendilerine uydurmulard. Bunlar, zerlerine gelen
Bagraduni Sahak idaresindeki orduyu ok uratryorlard
138.

Bunu frsat sayan III. Arak, kendi kuvvetleriyle douya geerek Vanand
blgesini igal etti ve Erevel (Kars-regel arasnda) dzndeki savata galip geldi.
Kendisini sktran Bagraduni Sahakn elinden ancak regelli Kazavonun bir
yardmc alay sayesinde kurtulabildi.
Erzincana dnnce de orada kahrndan ld. Romallar, III. Arakn
lmnden sonra kendi idarelerindeki Armenia illerine artk hkmdar tayin etmeyip,
kont unvanyla byk valileri baa getirdiler. Bu zamanda Romallar, ilk Armenia
Kontu, olarak regelli Kazavonu tayin ettiler. Bu vaziyetten memnun olmayan
muhacir derebeyler, eski mevkilerini elde etmek ve atalarnn yerlerine sahip olmak
iin, Arakl tahtnda oturan III. Khosrova (390-392) meylettiler.
Khorenatsi, regelli Kazavonun ve Roma Armeniasnn dier
derebeylerinin bu dnceyle Khosrova yneltmi olduklar teklifleri, eskia
tarihileri tarznda bir mektupta kaleme alr. Ona intisap etmek iin, gemiteki
eylemlerinin topyekn affn, Khosrovun el koyduu mlklerinin geri verilmesini ve
Bizansllarn misillemelerine kar etkili bir yardm art kouyorlard. Kendisine
intisap etmelerinden ok memnun olan Khosrov da, mektup ve adamlar gndererek el
koyulmu ve oktan nc ahslara braklm malvarlklarnn geri verilmeyecei
ama eski sahiplerine hakkaniyetli bir tazminat denecei kaydyla, istedikleri btn
teminatlar verdi. Bunlarla bartn ve eski ocaklk yurtlarna dnmelerini teklif etti.
Armeniay Bizansl memurlarn egemenliinden ya imparatora sava aarak, ya da
bar yollarla kurtarma sz de verildi. Son olarak da Kazavon, veraset yoluyla
kendisine gemi olan regeldeki ve Ararunikteki mlklerinin geri verileceine dair
her trl teminat alyordu. Bunlar elde edince, Kazavon Bizansllarn

137Khorenatsi a.ge, s.306-307.
138Khorenatsi, a.g.e, s.307.

49
hizmetinden kt ve nakhararlar III. Khosrova getirdi. eref ve ltufa boulmu
olarak, btn taleplerinin yerine getirildiini grd. Nihayet, Kazavonda Romallara
hizmetten vazgeip yurduna dnerek regel ve Ararnik blgelerine sahip oldu ve
Kamsarakanllarn eski itibarn elde etti
139
.
Bir tek Samuel Mamkonyan Persarmeniann hkmdarna katlmay reddetti.
Samuel yakn gemite babas Vahan Mamkonyan Perslerin tarafna gemekle
sulayp ldrecek kadar ileri gitmiti. Perslerden bekleyecek bir eyi olmadndan,
Khorenatsiye gre Konsiantinopolise, imparator Arcadiusun sarayna gitmi ve onu
dier nakhararlara kar kkrtmaya uramt.
140

Ancak, gene Khorenatsinin dediine gre, Pers tahtnda deiiklik olmu ve III.
Khosrov imparator Arcadiustan Frat veya Bizans Armeniasn yasal sfatyla idare
etme hakkn elde etmek iin Konstantinopolis sarayyla mzakereye oturmutu
141.
IV.
Vahram(Behram) (388-399) Khosrovu yanna artt. Khosrov, Bizansllarca
desteklenmediini hissederek, bu emre itaat etti. IV. Vahramn buyruuna daha yeni
girmiti ki tahttan indirildi ve gzaltna alnd (392). Khuzistandaki Ubli (Unutma)
kalesinde hapsedildi
142.
Yerine Vahram ahpuru (Behram ahpur) getirdi.
Khorenatsiye gre, Perslerin yiitliinden ekindikleri regelli Kazavon da tutukland
ve malvarl elinden alnd. Erkek kardeleri, gzpek bir basknla hkmdar
Khosrovu kurtarmay denerken ldrldler.
143

IV. Vahram, III. Khosrovun yerine Armenia hkmdar olarak onun kardei
Vahram ahpuru atad Vahram ahpurun saltanatn (392-414) byk patrik Aziz
Sahakn faaliyetleri doldurdu. Ruhani rutbesi verilmeden nceki dnyevi yaamnda
Sahakn Sahakanu adl tek bir kz vard, nl Mamkonyan slalesinin reislerinden
biri olan Hamazasp Mamkonyanla evlendirmiti. Sahak, hkmdar Vahram
ahpurdan damadna svari birliinin komutan grevinin verilmesini istedi, bu grev
kraliyetteki en nemli grevlerden biriydi. Khorenatsi, Armenia hkmdarnn,
hkmran Sasani hkmdarnn izni olmadan buna raz olmak istemediini anlatr.
phesiz bunun nedeni, gene ayn yazara gre, Sasani saraynn patrie daha nce

139 Khorenatsi a.g.e, s.309; Hbschmann, Grammatik s.359.
140Khorenatsi a.g.e, s.311- 312.
141Khorenatsi a.g.e, s.312.
142Ghazar-Bedrosian, a.g.e, s. 9; Khorenatsi, a.g.e, s.312;
143 Khorenatsi, a.g.e, s.312.

50
gstermi olduu gvensizliktir. Bunun zerine Sahak, hkmdarlarn hkmdarna bu
konuda bizzat ricada bulunmak iin Pers lkesine gitmi. Ktesiphondaki (Medain)
sarayda son derece gurur okayc bir ekilde karlanm ve damad iin rica ettii
unvan elde etmekle kalmayp btn Mamkonyan slalesinin feodal hiyeraride terfi
etmesini, Armenia nakhararlar arasnda beinci sray almasn salam
144.
Vahram
ahpurun saltanatna ve Aziz Sahakn ruhani liderliine, Armenia kltr tarihindeki
ok temel bir olay damgasn vurdu.


2.1.5. Alfabenin Ortaya k

Hristiyanlk lkeye girene dek, yani pagan (putperest) dnemde Armenia
corafyasndaki topluluklara zg alfabe yoktu. Ulusal alfabe, Hristiyanlk
benimsendikten sonra kabul edildi.
Armeniada alfabenin benimsenmesi ve yaz diline gei Arakllar dneminin
sonlarnda ve Sasanilerin hkimiyeti altnda gerekleti. Ermeni alfabesi Yunan
karakterleri modelinden hareketle Aziz Mesrop (Bizans kaynaklarnda Mashtots)
tarafndan icad edildi. Armenia hkmdar Vahram ahpur dneminde Aziz Sahak ve
Mesropun liderlii altnda toplanan tm Armenia papazlar Grabar alfabesinin icadn
konutular. Mesrop; Mezopotamya, Edessa, Fenike ve Samosatada eitli bilginlerle bu
konuyu konutu ve Samosatal Rufinusla birlikte alfabeye son eklini verdi
145.
Aziz
Sahak ve Armenia hkmdar tarafndan da onandktan sonra, bu alfabe hkmdar
tarafndan tm Sasani snrlar iindekilere emirle dayatld ve her eyalette okullar
ald
146.
Ghazar, o dnemde Sasani Armenianda Sryanice dili kullanldna vurgu
yapmaktadr. Bu srada Bizans snrlar ierisindeki Armenia halk ise Yunan alfabesi
kullanyorlard
147.

Khorenatsinin verdii bilgilere gre, Mesrop (361), Tarondaki
Hatsegats/Muun Hatsek ky adl yerindendi. Aziz Gregorynin ailesinden Aziz

144 Khorenatsi, a.g.e, s.314; Hbschmann, Grammatik s.78.
145 Khorenatsi, a.g.e, s.320;Kirakos Ganjaketsi, History of Armenians, trans. Robert
Bedrosian, New York, 1986, s. 25.
146 Khorenatsi, a.g.e, s.320; Kurkjian, Armenia, p.132; Koriun Vardapet, The Life of
Mashtots Translator by His Pupil, (Matenadaran, 1776,) Yerevan, 1981, VII.
147 Ghazar, a.g.e, s. 10.

51
Nerses tarafndan bytlp eitilmiti. Nerses lnce sarayda bir sre arivci olarak
grev yaptktan sonra dnyevi meguliyeti brakp Aziz Nerses gibi inanc retme
yolunu benimseyerek bu amala eitli eyaletleri dolamt. Misyoner faaliyetin
dayatt okumak ve evirmek gereksinimidir ki onu Nersesin olu Sahakla ibirlii
iinde Armenia corafyasnda yaayan halkn diline bir alfabe vermeye yneltmiti.
Khorenatsinin yazdna gre Mesrop misyoner faaliyeti srasnda baka dillere de
alfabeler yapmtr
148.

Brosset ise eserinde bu konu ile ilgili u bilgileri vermektedir: Aziz Mesrob,
icat ettii harfleri gtrmek zere Bakurun hkimiyeti zamannda beryaya gelmitir.
Aziz Mesrobun biyografisini yazm olan Gorin (Koriun), bu olay u suretle anlatr:
Hazreti sadan ilham alan aziz, barbar memleketleri de dnerek, Grc lisan iin
harfler tanzim etti ve en iyi akirdlerinden bazlarn beraber alarak beryaya doru
yola kt. Oraya varnca, Hkmdar Bakur ve memleketin piskoposu Moses ile
grtkten sonra, hkmdar, halk ve btn eyaletler, ilahi kanunlara tabi oldular.
Aziz, kefni gstererek byk bir gayretle onlar ikna etti. Orada, Grc lisannn bir
tercman olan aa adl birisini buldu.
149
Mesrob, Grek ve Ermeni dillerinin bir
tercman olan aa (Jagha) adl birisinin yardm ile kendileri iin harfler tanzim
etmek zere ber memleketine gitti. Hkmdar Bakur ve Piskopos Movses, kendilerine
yardmda bulundular
150.
Ad geen melliflerden Koriun, Aziz Mesrobun
biyografisini yazan en eski mellif ve eserinde syledii gibi, azizin rencilerinden biri
idi. Khorenatsi ise, Koriunun sylediklerini zet olarak tekrarlamtr. ki mellif de,
Aziz Mesrobun buluuna dair kati bir tarih gstermemilerdir
151.

Saint-Martin tarih olarak 408 senesini gsterirse de, bunu belli rakamlara
dayanarak kabule ayan bir mantkla deil, daha ziyade tahminen ileri srmtr.
Varaz-Bakurun 393 senesine kadar hkm srd kabul edildiine gre, zikredilen
hkmdar kendisi olsa gerek; nk Varaz, hkmdarn asl ad olmayp bir lakabdr.

148Khorenatsi, a.g.e, s. 309- 310; Dounun Grekletirilmesi dnemine rastlayan ve milli bir
Grabar yazsnn ortaya kn bizzat Bizans desteklemekteydi. Burada Bizansn maksad
rana kar bir g oluturmakt. Bu iki byk devletin yeniden atmasna sebep olmutur.
Georg Ostrogorsky Bizans Devleti Tarihi, ev. Prof. Dr. Fikret Iltan, Ankara 1995, s.52;
149Marie Felicite Brosset, Grcistan Tarihi, ev. Hrand D. Andreasyan, Notlar ve yayna
hazrlayan Erdoan Meril, Ankara, 2003, s.113, dn 486.
150 Koriun, Mashtots, XV; Brosset, Grcistan, s.113, dn 486.
151Brosset, Grcistan s.113, dn 486. Koriun, Vahram ahpur dneminde olduunu eserinde
belirtmektedir. Koriun, Mashtots, VII.

52
Fransz limi, burada sz konusu olan harflerin o zamandan itibaren kullanlan ve ekil
itibariyle Ermeni harflerine ok benzeyen kilise harfleri olduunda hi tereddt
etmemektedir. Ermeni harflerini buluu, Hkmdar Vahram apuh hkimiyetinin 6nc
yl olan 397 senesinde gsterir.
152
Moses Kaankatuatzi Mesrobun geliini Armenia
hkmdar Vahram apuh; Sasani hkmdar Yezdgert; Auvan hkmdar Esvaghen
zamannda gsterir. Auvan hkmdar, tahsil etmek zere, Prens Vasak-Manuk
tarafndan Snikden gnderilmi olan Benjamin adl bir tercmanla beraber birok
genleri azize tevdi etmitir
153
. amiyan olayn tarihini 410 olarak tespit etmitir
154.
beryada Mesroba yardm eden tercman aa, Vardanda aal eklinde yazldr.
Piskopos Movsese gelince, ayn devreye ait ber kilise ileri gelenleri iinde bu ad hi
zikredilmemitir.
155.


2.1.6. Sasani Egemenlii
daresi altnda bu byk olaylarn gerekletii Armenia hkmdar Vahram
ahpur ki Koriun ve Ghazarn ifadesine gre bu olaylarda nemli pay vard. 414e
doru ld. Olu Ardaes daha on yandayd. Nakhararlar, hkmranlar olan Pers
sarayndan, hkmdar olarak balarna III. Khosrovun getirilmesini istediler.
Bildiimiz gibi III. Khosrov, onlarn entrikalar yznden yirmi iki yl kadar nce tahtan
indirilmiti
156.
Khorenatsiye gre, Sasanilerden Khosrovun serbest braklmasn
(Khuzistan veya Susianedeki Unutulma Kalesinde hala gzaltnda tutuluyordu) rica
etmek ve yeniden Armenia tahtna oturtulmasn talep etmek zere yola kan heyetin
banda patrik Sahak vard
157.
O srada Ktesiphonda I. Yezdgerd hkm sryordu
(399-421) ve idaresinin byk blmnde aka Hristiyanlktan yana tavr ald.
Ermenilerin talebini kabul etti ve Khosrovu serbest brakt. O da yeniden ta giydi.
Ama bu ekilde yeniden tahta kartlan Khosrov birka ay sonra vefat etti. III. Khosrov
lnce Pers saray ok vahim bir karar ald. I.Yezdgerd, Armenia tahtn meru varis
olan gen prens Ardaese vereceine, pek de gizli sakl olmayan bir yolla Armenia

152Saint Martinden aktararak. Brosset, Grcistan, s.113, dn 486.
153Moses Kaankatuatziden aktarak. Brosset, Grcistan, s.113, dn 486.
154Brosset, Grcistan, s.113, dn 486. kr: amiyan, Ermeni Tarihi, ev. Hrand D.
Andreasyan c. 1, s. 494.
155 Vardandan aktararak. Brosset, Grcistan, s.113, dn 486.
156Ghazar, a.g.e, v. I, 12; Koriun, Mashtots, XV.
157Khorenatsi, a.g.e, s.323- 325

53
tahtn Sasani tahtyla birletirdi. Byk olu ahpuru Armenia hkmdar olarak atad.
Ksa vadede Armeniay Sasani mparatorluuna balama demekti. Bylece Armenia
taht, bu sistem devam etseydi, Sasani veliahtnn has haline geliyordu.
Ghazara gre, Yezdgerdin niyeti Armenia meselesini kesin olarak halletmekti.
Armenia topraklar Bizansllar ile Sasaniler arasnda taksim edilmesine ramen, taksim
izgisinden habersiz grnen Armenia soylular snf etnik yapsn ve dini inancn
koruyordu, bu inan snrn her iki tarafn(Bu snr Allahekber-Soanl izgisidir.)
etrafnda topland ortak davay oluturuyor ve Bizansllarn Armenia meselesini daima
yeniden demelerini salyordu. Vakanvis, Sasani hkmdarnn hem Pers
derebeylerine kar dmanlnn (bu dmanlk artk Armenia nakhararlarna kadar
uzanyordu) dourduu sonucu, hem de ranl Hristiyanlarla bozumasnn sonularn
tasarlad grndedir. Gene de din alannda iddetli baskya pek meyletmeyen
hkmdar, Armenia soylular snfn dini adan olduu kadar kltrel adan da
Sasaniletirmek iin olunun Armenia hkmdar (veya hkmdar naibi) olarak
mevcudiyetine, Araratda parlak bir Sasani saraynn ihtiamna bel balyordu
158.

Yezdgerdin lm bu programn gerekletirilmesine sekte vurdu (421). Olu
ahpur aceleyle Armeniadan ayrlp Ktesiphon tahtndaki hakkn talep etmeye gitti.
Soylular tarafndan ldrld ve kk kardei V. Vahram veya Vahram Gor/Behram
Gur, bir i savatan sonra, taht ele geirdi. Armenia beyleri Sasani hkmdariyet
ynetimindeki karklklardan istifade edip ayaklandlar. Khorenatsinin sylediine
gre: lerinden birinin, Cicrakl
159
Nerses (Ccragatsi)in ynetiminde, Pers
garnizonlarn kovdular. Bu ayaklanma srasnda, Vanandllar kahramanlklaryla
kendilerini gsterdiler. Ama Khorenatsi daha sonra Armeniadaki merkezi iktidarn
tamamen kt izlenimini uyandrr, nk nakhararlarn her biri dalarna
ekilmitir ve artk bamsz prens gibi davranyorlard. lkemiz yl boyunca
kargaaya teslim oldu. Vergiler hkmdariyet hazinesine girmiyordu, kamuya ait yollar
kesilmiti; i rgtlenme btnyle allak bullak olmu ve yklmt.
160

Khorenatsiye gre, bu kargaadan umutsuzlua den patrik Sahak, Bizans
Armeniasna gitti. Orada kilise yetkilileri onu hayli souk karladlar; Kitab-

158 Ghazar, a.g.e, s. 12; Khorenatsi, a.g.e, s.323- 325.
159Hasan Kaledeki (Pasin) Cic-ekrek ky. (Bugn Kprkye bal bir ky )
160Khorenatsi, a.g.e, s.326.

54
Mukaddesin ve dier kutsal metinlerin Grabar diline tercmesi Grek Kilisesi tarafndan
elbette ho karlanamazd, zira bu durum Armeniann az ok ksa vadede Bizansn
ruhani etkisinden kurtulacann habercisiydi. Bunun zerine Sahak, torunu Vartan
Mamkonyan ve Grabar alfabesinin mucidi Mesrobu Konstantinopolise yollayp,
meseleyi bizzat imparator Theodosiusa havale etti. Vakanvis burada, Sahakn
Konstantinopolis patrii Attikos1a ve Bizansn en yksek memurlarndan biri olan
Dou ordusu kumandan Anatoliusla yazmasn araya sktrma gerei duyar. Sahak,
imparatorluk sarayndan yeni Grabar alfabesini yayma ve Kutsal Kitapn yeni Ermeni
diline tercmelerini Bizans Armeniasndaki eyaletlerinde datma iznini elde etti.
161
Zaten, o sralarda Bizans ynetiminin zellikle Armenia eyaletleriyle megul olduu
grlyor. Khorenatsinin bize, Dou ordusu kumandan Anatoliusun Erzurumu
yeniden ina ederken tasvir ettii dnemdir. ehir, o zaman, imparator II.
Theodosiusun onuruna Theodosiopolis adn alr.
162


















161 Khorenatsi, a.g.e, s.326- 330.
162 Khorenatsi, a.g.e, s.-331- 332; Honigman, Dou Snr s.7; M. H. Ynan, Erzurum, .A.
III. 345.

55
2. 2. regel Derebeylerinin Varolma Mcadeleleri
2. 2. 1. Ardaes dnemi ve Arak Hanedannn sonu
Bu arada, Sasani ahpurun 421deki lmnden beri Pers Armeniasnda sren
fetret son bulmutu. lkenin iinde debelendii kargaadan endie duyan nakhararlar,
yeni Sasani hkmdar V. Vahramdan, sondan bir nceki milli hkmdarlar Vahram
abuhun olu gen Ardaesi hkumdar olarak balarna geirmesini istemilerdi.
Movses Khorenatsiye gre, patrik Sahak, byk derebeyi ailelerinin reislerini
Ayraradda topladktan sonra, bu karar alma insiyatifini gstermi ve kendi torunu
Vartan Mamkonyan ile svari birliinin kumandan Smbat eli olarak Sasani
sarayna yollamt.
163
Bu istek pervaszca grnebilirdi: Armenia halk byk
hkmdardan babasnn ilhak siyasetinden vazgemesini ve dpedz eski Araguni
hanedann yeniden balarna getirmesini istiyorlard. Zorlu bir i savatan kan V.
Vahram, bu istei kabul etti. O zaman on sekiz yanda olan gen Ardaes (IV. Ardaes)
onun tarafndan Armenia karliyet ynetimine getirildi ve atalarnn tahtna kt (423).
Ardaes son Araguni hkmdar olmaldr. Saltanat be yldan fazla srmedi
(423-428). Ghazar bu gencecik adam iin, kadnlara olan dknl, bozuk ahlak
yznden, her trl otoriteye sabrszca katlanan derebeylerinin dmanlna mahal
veriyordu, der. Byk slalelerin reisleri, gen hkmdarn sefih alkanlklarn
bahane ederek, ondan kurtulmaya karar verdiler. Niyetlerini Aziz Sahaka, lkenin en
yksek manevi otoritesine atlar, hkmdarn tahttan indirilmesi iin onun yardmn
ve desteini istediler, diye devam eder vakanvisimiz. Fakat Armeniann hkmran
Sasani saraynn rzas olmadan Artaes tahttan indirilemezdi ve bu da Sasanilerin bir
defa daha blge halknn kaderine karar vermesi demekti. Sahak nakhararlar bylesi bir
tedbirsizlikten caydrmaya bo yere alt. Balarna Mazdac idareciler geirmektense,
kt ama slah olabilir Hristiyan bir hkmdarn Armenia iin ye olduunu onlara bo
yere hatrlatt. Kendi milli monarilerini bizzat ilga etmemeleri iin muhataplarna bo
yere yalvard. Bu durum dini inanlarnn dman olan Sasanilerin iine yarayacakt
sadece. Ne var ki byk patriin elde edebildii tek ey derebeylerinin dmanl
oldu.
164

Kraliyet ynetimini ilga ettirmeye ve ayn anda bu ynetimi savunmaya kalkm

163Khorenatsi, a.g.e, s.330-331.
164Ghazar, a.g.e, s. 13;Khorenatsi, a.g.e, s.330-331.

56
olmakla suladklar Aziz Sahak patriklik makamndan indirtmeye kararl olan
nakhararlar, Pers hkmdar V. Vahramn sarayna kendi ilerinden bir heyet
gnderdiler, heyete Malazgirtli Surmag adnda bir papaz elik ediyordu ve Sahak
sulama grevini stne almt.
165
Sasani saraynn nde gelen yksek rtbelilerinden
biri olan Suren Pahlavn karsnda dile getirilen bu ikyetler, saray ziyadesiyle
memnun etti. V. Vahram (Behram) nakhararlarn ikyetleri zerine Aziz Sahak
azledip Sasani dostu Surmag patriklie getirdi ve Ardaesi tahtndan indirerek
Araguni hkmdarln ortadan kaldrd. Sasani Veh-Mihr-ahpur (429-442)
marzban
166
olarak tayin edildi. Bylece Arakl dnemi sona erdi.
167

Sasani V.Vahramdan sonra Sasani ahlna olu II. Yezdgerd (438- 457) geti.
Sasani lkesinde tutuklu bulunan ve gl Mamkonyan ailesinin reisi olan Vartan
Mamkonyann lehine bir de akrabas olan ve keza Sasani lkesine srgne gnderilmi
baka bir Armenia beyi, regel eyaletinin nakhararlar ailesine mensup gen
Kazavonun lehine Aziz Sahak grmelerde bulunmutur. Dahas, patriin mdahalesi
genel olarak Armenia soylular snfnn lehine iler: Armenia nakhararlarnn mevkii,
bu gne kadar sregeldii ekliyle, deimeden kalsn, Pers marzbanlar bu mevkide
keyiflerince deiiklik yapamasnlar. Gerekten de, uras kesin ki, milli hkmdarlk
ynetimi ilga edilmi olduundan, Armenia bamszlnn gvencesi artk sadece
feodal imtiyazlarn Sasani merkeziyetiliine kar devam ettirilmesinde yatyordu.
Arakllar andaki dzen ve haklarn hi bozulmadan muhafaza ediyorlard. Bu
nakhararlarn balcalar: Kars blgesinde regel ve Kazmanderesi bei
Kamsarakanl Aravir, Dou Bayazt ve spirde Bagraduni Sahak, Nahvan-
Karabada Siunili Vasak, Mu-Malazgirt blgesinde Mamkonyanl Vartan, Van gl
dousunda Arzerunili Ner ahpur idi. Sahakn btn bu konulardaki istekleri
karland. Soyunun devam ettii Mamkonyanlarn (zira tek kz onlardan biriyle
evlenmiti) yurtluklarnn hepsine yeniden kavutuklarn grmenin sevincini de
yaad.
168
Aziz Sahakn bir sre sonra lmesi zerine Pers egemenlii blgede iyice
artmtr.

165Ghazar, a.g.e, s. 14.
166 ranllarn Armeniaa atadklar snr boyu valisi.
167 Ghazar, a.g.e, s. 15;Khorenatsi, a.g.e, s.340- 341
168Khorenatsi, a.g.e, s.344.

57
Armenia'da 428'de Arak hanedannn dnden sonra iki yzyl boyunca lke
Sasani hkmdarlarn atamalar ile marzbanlar tarafndan ynetildi. Yneten otuzbe
marzban'dan alts Armenia kkenliydi
169.

Sasanl idaresinin balad srada imdiki Kars ili arazisinin Vanand (Bulgar) ve
Kamsarakanl (regel ve Ararunik) liderleri elinde iki blgeye ayrlm olduunu,
kilise dzeni bakmndan ise yalnz Vanand (Kars-Sarkam arasnda Yeni Gazi ky
yerinde Yedi Kilise) piskoposluuna bal bulunduu anlalyor.
170

Konstantinopolis de imdiki Macaristan ve Romanya ovalarna yerlemi olan
Attilann tehdidi altndayd.
171
Armenia derebeyleri 450 ylnda Vartan Mamkonyan
liderliinde Siuni (Snik) lideri Vasak ile ittifak kurarak Pers Hkmdarlna kar
savaa girimilerdir.
Armenia halk kendi balarnn aresine bakmak zorundaydlar. Kuvvetleri
kolorduya paylatrld. Nerabuh Rmbosyann emri altnda olan birincisi, Azerbaycan
hududunda, Her (Khoy) ve Zarevant (Salmast) kazalar tarafna doru gney-dou
snrnn savunmasyla grevlendirildi. Vartan Mamkonyann komuta ettii ikinci kol,
kuzey snrn Albania da, Avanlarn lkesinde faaliyet gsteren Sasani ordusuna kar
korumak zorundayd. nc kol Snikli Vasakn emri altndayd.

2.2.2.Vartan Mamkonyan dnemi
Vakanvisler burada Vasakn kaypak tutumu zerine daha nce sylediklerini
tekrarlarlar. Elise gre, Vasak imannn gevek olduunu bildii kiileri yanna ald:
Pakradunilerin, Khorkhorunilerin, Abahunilerin, Vahevunilerin, Balunilerin,
Kapeyanlarn reislerini ve Urdz (Snikte Pag kazas) prensini.
172
Gidip
savaacana, grlmedik bir ihanetle, kallee, arazisinin hisarlarna ekildi. Elise
bizi, Vasakn Armenia glerini kasten bld, Sasanilerle gizlice irtibatta olduu,
hatta onlar Vartan Mamkonyann tek bana kalm kolordusuna saldrmaya kkrtt

169 Kurkjian, Armenia, p.140.
170 Kars aynn ba olan Soanldan gelen Sarkam ve Kzlubuk sularnn kavutuu
atak ky altnda bulunan ve 1921denberi Yeni Gazi adyla anlan eski Yedi Kilise ky,
ormanl bir dere ierisinde, Kalecikli ve gerekten byk kilise ykntlarnn bulunduu bir
kasabann yerindedir. Vanandn byk bir din merkezi olduunu kantlamaktadr. Krzolu,
Kars, s. 192. dn 164.
171 Ostrogorsky Bizans, s.53; Kurkjian, Armenia, p.147.
172 Elise, lHistoire dElise, trans. Le P. Garabed Kabaradji Paris 1840, III, s. 207.

58
konusunda temin eder. 173 Ghazarda, Vasakn hem Sasani vezir Mihr-Narsehe, hem
Kafkasya ile Hazar gl arasndaki Derbent geidinde bulunan Sasani birliklerinin
komutanna bu ynde mesajlar gnderdiini syler.
174

Vartan Mamkonyan dmandan nce davranmay denedi ve harektlar balad.
Mamkonyan ordusunun yaklat haberini alnca, Derbent geidini tutan Sasani
birlikleri Albaniay veya Avan kat ettiler, Kre getiler ve rman gney
yakasnda, o zamanlar Avanlara bal olan Udya eyaletindeki Khakha yaknnda
ordugh kurdular. Vartan Mamkonyan onlara orada saldrd ve askerleri sayca az
olmasna ramen parlak bir zafer kazand.
175
Tam bir zafer kazanan Vartan da Kre
geti ve kuzeye doru cretkr bir aknla, Sasaniler ile Hunlar arasnda snr vazifesi
gren geide vard.
176.

Oradaki Sasani garnizonunu kovdu ve boazlarn savunmasn Avanlara
brakt. Bu tarihi snrn teki tarafnda Hunlarn devleti balyordu.
177
Hunlar o
dnemde glerinin doruundaydlar zira nderleri Attila, 451 ylnda, Galyay ele
geirmek zereydi.
178
Hun devleti Derbent geidinden Ren nehrine kadar uzanyordu ve
gneydousundaki dman, Mamkonyanlarn dman ile aynyd. Vartan
Mamkonyan, Avanlar araclyla Hunlarla bir komuluk anlamas imzalad
179

2 Haziran 451de Sasani ordusunun bat ynnde harekete getii ve Her ile
Zarevant kazalarndan, yani Urmiye glnn kuzeydousundaki Khoy yresinden
geerek Armeniaya yaklat haberi alnnca Vartan Mamkonyan derhal Pers
ordusunu karlamak iin yola kt ve Maku yaknndaki Ardazda (Akay yaknndaki)
Avarayr ky yaknnda mola verdi. Yaplan muharebede Vartan Mamkonyan
kahramanca arpmasna ramen birok Armenia soylusu (1036 kii) ile beraber can
verdi. Avarayrdeki savata Mamkonyanlar yenilmi olsa bile Perslerin Armeniaya

173 Elise, lHistoire dElise, trans. Le P. Garabed Kabaradji Paris 1840, III, s. 207.
174 Ghazar, a.g.e, s. 20; Kurkjian, Armenia, s.147.
175Elise, lHistoire, s. 207; Ghazar, a.g.e, s. 37; Kurkjian, Armenia, p.149.
176Brosset bunun Derbentin kuzeyindeki Cor geidiolduu fikrindedir Brosset, Grcistan,
s.113, dn 536. Hunlar yznden kimse Cor boazndan dar kamyordu. M.. Artamanov,
Hazar Tarihi, Trkler, Yahudiler, Ruslar, ev. Ahsen Batur, stanbul, 2004,s.80.
177irakl Anania eserinde: Derbendin kuzeyinde bakentleri Varaan olan Hunlar vardr.
demektedir. Robert H. Hewsen, The Geography of Ananias of Sirak, Wiesbaden, 1992, 57A.
178 Ostrogorsky Bizans, s.53.
179Elise, lHistoire, s. 208; Kurkjian, Armenia, p.149; Mehmet Tezcan, V. yzylda
Ermeni-Sasani Savalar ve Ermenilere Hun Destei Trkiyat Aratrmalar Enstits
Dergisi, Atatrk niversitesi, S. 32, 2007, s. 194.

59
Mazdeizmi dayatma fikrinden vazgeirmilerdir.180 syann lideri Vartan, Armenia
Kilisesinin azizleri arasna girdi ve bu ayaklanmann yldnm de kilisenin ana
festivallerinden birine dnt.
Armeniann iddet yoluyla Hristiyanlktan dndrlmesinin imknsz bir i
olduu ortaya kyordu. II. Yezdkerd, sofuluuna ramen bunun farkna vard ve
marzban grevini halk tarafndan sevilmediini bildii Snikli Vasaktan ald ve
uzlamac olarak dnd ve Arakl slalesinden olan Adrormizd/Aragan/Adur-
Hrmz (451-465) adl bir bee verdi.
181

Armenia milli cephesinin (Mamkonyan Cephesi) balca beylerini rehine olarak
tutarken, Vasak cezalandrmak suretiyle Snik cephesini de gzden dren II.
Yezdgerd, blge feodalizminin baemezliine son vermi olduu kanaatindeydi. 451
isyannn msebbibi olarak telakki ettiklerine kar bask art olmutu. Ama te yandan
Armeniada marzban Adur-Hrmz dini msamaha ve bar salama sistemini ayakta
tutuyordu.
182

Armenia soylular snf frtnal gnlerden sonra kendilerini toparlyorlard.
Mamkonyanlar ve Kamsarakanlar gibi byk ailelerde Hristiyanlk inanc ve
vatanseverlik st dzeyde idi.
183

Attilann 453 ylnda ani lm
184
zerine Hazar gl ile Karadeniz arasnda
bulunan Hunlar blgesine g eden Avarlarn sktrmasyla Urallarn dousundaki
Sabir/Suvar Trkleri Dastana doru gelip yerletiler. 460 ylnda, Ortaasyaya hkim
boylardan Aaeriler (Aa-eri) , 465te Saragur/Sar-ogurlarda 468 ylnda
Kafkaslarn gneyine geip buralara yayldlar.
185




180Elise, lHistoire, s. 222- 223; Kurkjian, Armenia, p.152- 153; Ghazar age, s. 39.
181Elise, lHistoire, s. 226; Kurkjian, Armenia, p.156; Ghazar age, s. 40.
182Grousset, a.g.e, s.204.
183Grousset, a.g.e, s.208.
184Ostrogorsky, Attilann lmnn iten rm Roma mparatorluunun
paralanmamasna yaramadn belirtirken Attila Devletinin de paralandn belirtmektedir.
Ostrogorsky, Bizans, s.53.
185Laszlo Rasony, Tarihte Trklk, Ankara 1971,s. 119; Togan, Azerbaycan, II. s. 98;
Togan, bunlar Sar Yugur diye zikretmekte ve bunlarn Uygur olmadklarn, Kpaklarn bir
dou zmresi olduklarn belirtmektedir. Hakiki Kpaklarn ekseriyetinin sarn olduklarn
yazmaktadr. Zeki Velidi Togan, Umumi Trk Tarihine Giri, stanbul, 1981, s. 163.

60
2. 2. 3. regel Bei Kamsarakanl Nerses ve Hrahatn Akori/Arkuru
Savanda Vahan Mamkonyana destekleri (481)
Ermeni kaynaklarnda hep Hun adyla anlan bu Trkler,
186
Sasanilerle
savatlar. Bunu frsat bilen Mamkonyanl Hmayak/Hmayakn olu Vahan 481
ylnda patriklikle (Papaz Benili Atik) ibirlii iinde ayaklanma balatmlardr. syan
kk Pers ordusunu tamamen hazrlksz yakalamt. Sasani Hkmdar Perviz
(Peroz/Khosrov)in tayin ettii Adur-Gunasp acele An kalesine geldi.
Kamsarakanllarn elinde bulunan bu kaledeki yerliler de onun btn eyalarn
yamalaynca ynn Ardaata evirdi. Bu srada Vahanda zaferle Dovine girdi.
Vahan Mamkonyan baka bir feodal slaleyi, Bagraduni Sahak da saflarna katmtr.
regel Bei Kamsarakanl Nerses ve Hrahat
187
askerleriyle birlikte yardma
gelmilerdi. Ayrca Snik prensi Papken, Knuni slalesinin reisleri Adorn ve Arasdorn
kardelerde katlmlardr.
188

Armenia ordusu metinlerden anlaldna gre birka yz asker Sasani nc
birliiyle Varazgerd yaknnda karlat, buras muhtemelen Nahivan yresinde yer
alyordu.
Son derece stn kuvvetlerle kar karya kaldn gren Vahan
Mamkonyann kardei Vasak Mamkonyan, Ar'ya doru geri ekildi, Sasani ordusu
bir gnlk mesafeyle arkasndayd. Ar Dann kuzey bayrnda yer alan Akori
kyne varnca, Vasak arpmay kabul etti(481). Ghazara gre, beraberinde sadece
drt yz adam vard, bunlar drt gruba bld; merkezde kendisi ve Snikli Papken
olmak zere, sol kanada Karduil Khorkhoruni, sa kanada Adorn ve Arasdorn Kinuni,
art birlie de Nerses ve Hrahat (Ferhat?) Kamsarakan kardeler komuta ettiler.
Muharebenin banda Karduil Khorkhoruni dman tarafna geti. Adur-Gunasb
ldrld ve galibiyet Mamkonyanlarn oldu. Vahan Mamkonyan marzbanlk
grevini Bagraduni Sahaka vermitir. Bakumandanlk grevi ise Vahan
Mamkonyanda kald.
189
Bu srada Vahan Mamkonyan ve bakaldrm olan dier
reisler, Sasani saraynn Armeniay kaybetmeye bu kadar kolay raz gelmeyeceini

186Tezcan makalesinde Elisenin eserinde geen Honk isminin Hunlar olduunu
belirtmektedir. Tezcan, Ermenilere Hun Destei , s. 195.
187Krzolu bu ismi Ferhat eklinde okumaktadr.(Krzolu, Kars, s. 193).
188Ghazar, a.g.e, s. 69.
189Ghazar, a.g.e, s. 69; Kurkjian, Armenia, p.161.

61
grmezlikten gelemiyorlard. Akori arpmasnn ertesi gn, berya hkmdar I.
Vahtang'dan
190
vaat ettigi destegi istediler. Vahtang birka yzkiilik bir Hun yardmc
kuvveti gnderdi ama ka girerken onlar geri ard
191.


2.2.4. regel Belerinin Nersehbat Savandaki rolleri
Sasani ordusu ile Vahan Mamkonyan kuvvetleri Nersehabat diye adlandrd
bir kyn yaknnda karlat(482). regel Beyi Nerses ve Hrahat Kamsarakan dier
beylerle beraber ordunun sol kanadn da grev aldlar. Ghazar Parpeci her birinin
kendi svari birlii vard. demektedir. Bu ayrnt derebeylerin asker devirme
zelliini gstermesi aasndan nemlidir. Vahan Mamkonyan bozguna uramakta
olduklarn grnce dzeni yeniden salamas iin Vanant Bei Vrene arda bulunur,
ancak Vren kaar. Bunun zerine Vahan, iki Kamsarakan Bei iye birlikte bizzat
hcuma geerek dman birliklerini geri pskrtr. Ghazar Orada tepenin darack
yamacnda, saysz dman yere serdiler. demektedir.
192
Yan bandaki regel Bei
Nerses Kamsarakan Sasani komutanlarndan Atrvshnasp Tapean' kendi elleriyle
ldrr.
Armenia feodalleri kendi benliklerini korumak maksadyla V. yzyl boyunca
srekli mcadele etmek zorunda kalmlardr. Ayrca dinleri olan hrstiyanlklarn
mazdeizme karda koruma altna almlardr. te bu sebeple yaptklar savalarda
Perslere kar nemli zaferler elde etmilerdir. lk zafer, 7,000 muvazzaf askere kar
300 Armenia askerinden oluan kk bir birlikle Ar (Massis) eiminde bir ky olan
Akori'nin nnde elde edildi, kinci zafer, Makuda bir ky olan Nersehapat'n
yaknnda kazanld, nc zafer, Ararunik blgesi, modern Varto (Vartov)da Erez
kynde bir avu dolusu askerle kazanld. Ve drdnc, Cdihon'un olduu Shdev

190ber (Grc) Hkmdar Vahtanga banda bulunan miferinin n taraf kurt, arka tarafnda
da arslan resmi olmasndan dolay Gurgarslan denilmitir. Grcler Gorgasal diye
belirtmektedir. Bunu da ranllarn Vahtang grr grmez syledikleri dur az Gorgasal
yani kurt bandan saknn szlerine dayandrmaktadr. "Kurt-aslan'dan sakn" sznn
Farsasi dir. Bununla beraber, ser veya sar kelimesi ba manasnda olduuna
gre, kelimenin Grcce eklinin son hecesi olan sal, ayn hecenin deiik bir ekli, Gurgaslan
daha tesirli bir tabirdir. Brosset, Grcistan, s.146, dn 612; Grc hkmdarnn bu lakabn
tekil eden iki kelimeden birinin Farsa, dierinin de Trke olmas dikkat ekici bir noktadr.
191Ghazar, a.g.e, s. 70.
192Ghazar, a.g.e, s. 72.

62
kynde 4,000 saldrgana kar sadece 41 gzpek tarafndan bir savunmayd, Snik 'in
dnek prensi burada ld
193.

2.2.5. Akesga (Ahska) Savanda regel Beleri (483)
berya Hkmdar Vahtang (Gurgaslan) Pers saldrlar karsnda Hunlardan
yardm istemi, ancak yardm hala gelmemiti. Vahtang, Vahan Mamkonyandan
yardm talebinde bulundu. Birok Armenia Bei buna kar ktlar, ama Kamsarakan
ve Knuni Beleri Ahska muharebesinde beryallara yardm ettiler. Burada din birlii
ve hrstiyanln korunmas beryallar ve Armeniallar bir araya getirmitir.
Savan banda Vahan ve Kamsarakanlar dman ordusunun merkezini
kerttiler ve Krn tesine pskrttler. Nerses Kamsarakann ve Vahan
Mamkonyann kardei Vasak Mamkonyann yiitlik konusunda harikalar yarattklar
grlmektedir. Ghazar: Onlar okulukta ok maharetliydiler, hedeflerini hi
armazlard. Onlar, avda ok evike hareket ettiler. Fakat hazrlklar eksikti ve
dman kuvvetli idi. Hristiyan ordusunun merkezinde Kamsarakanlardan regel-
Kazman-Digor beleri Nerses ve Hrahat kardeler ile Knuni beleri, sa kolda
Bingl-Tekman bei Vahevunili Barel ile Aa Pasn Mcngert bei Gabeleanl
Saton, sol kolda da I. Vahtang ile beryallar yer almlard. Snikli Babken (Papken) ve
Bagraduni Sahak ise askerleri ile yedek kuvvetleri tekil ediyorlard
194.

Vurumada ber hkmdar yaraland
195,
Vasak Mamkonyan ve Bagraduni
Sahak ldler, Kamsarakanl Hrahat ise esir edildi
196
. Vahan Mamkonyan ordusuyla
Taoya Bizans snrna kadar ekildi. Pers ordusu Mihran komutasnda Pasinlerdeki Tu
(Byk Tuy) kasabasna kadar girdiler. Mihran mttefikleri Konstantinapolis sarayyla
bozumamak ve Mamkonyanlarn sndklar dalk arazide tehlikeye atlmamak iin
bar yaplmasn tercih etti. Mihran, Hkmdar Khosrov nezdinde onlarn af edilmesi
iin grmeyi teklif edince, Vahan Hristiyanlk iin tam serbestiyet isteinde bulundu.

193 Kurkjian, Armeniap.161.
194Ghazar, a.g.e, s.74.
195 Brosset Grc glerinin ran kuvvetlerinden kat kat az olduunu buna ramen galip
gelenlerin beryallar olduunu yazar. Ayrca ran hkmdarnn olunu ldrdn, fakat
kendisinin de bir ranl tarafndan okla yaralandn belirtir. Ayrca Vahtanga yardm eden
Bizans mparatorudur der. Bu imparatorunda Anastasios I olabileceini syler. Brosset,
Grcistan, s. 164- 165. dn 675; kr. Ostrogorsky Bizans, s.56.
196Ghazar, a.g.e, s.74.

63
197 Nerses Kamsarakan Elekirt yaknnda ani bir saldrda bulunarak kardei Hrahat
Kamsarakan kurtard
198.

483 ilkbaharnda Sakastene(Sistan) valisi Zar-Mihr Pers ordusuyla yeni bir
saldr dzenledi Divin nlerine kadar geldi. Vahan Mamkonyan bakentinin
kuatldn grnce saldr karar ald ve yapt bu icraatle Persleri artt. Persler
abuk toparlandlar. Baz beyler ldrldler. Vahan, Tao blgesindeki dalk arazilere
kt. Komutan Zar-mihr iyi rehberlerle takip edip birok prensesi esir ald. Bunlarn
iinde regel beyleri Nerses ve Hrahatn eleri de vard
199.

Zar-mihr, berya hkmdarnn zerine gnderildi. Yerine de Mihranlar
slalesinden Reyli ahpur marzban oldu(483- 484). Reyli ahpur, Armenia feodallerini
yanna ekmek iin taviz politikasi yrtt. Hasankaledeki Bol-berd (Boghberd
/Popert) kalesine kapattrm olduu Kamsarakan belerinin elerine iyi davrand. ki
esirenin kocalarn Mamkonyanlar cephesinden koparmay dnyordu. Ama istedii
olmad
200.
berya hkmdar Vahtang Acar (Eger) blgesine ekilmeye mecbur etti ve
Tifliste marzban olarak kald
201.

Marzban Reyli ahpur, Vahann peine kuvvetler gnderdi. Vahan tetikte
beklediinden kayp vermeden Erzurumda Bizans snrnda konaklad. Dmana
izlerini kaybettirmek iin kk gruplar halinde yer deitiriyorlard. Nerses
Kamsarakan ve Museg Mamkonyan Karaz (Kahramanlar ky) yaknlarnda Sasanilere
rastladlar. Ghazar, Nerses Kamsarakan ve Museg Mamkonyann kahramanlklarn
eserinde anlatmaktadr
202
.
Vahan Mamkonyan 485te Armenia marzban oldu. Armenia zerklii Sasani
saray tarafndan tannrken, Kamsarakan slalesinin belerine de hem mal varlklar
hem de rtbeleri geri verildi. Vahan Mamkonyann marzbanl 20-25 yl srd(485-
505). Tam anlamyla, nvansz bir hkmdarlk ynetimiydi
203.


197 Kurkjian, Armenia, p.163; Ghazar, a.g.e, s. 75.
198Ghazar, a.g.e, s. 76.
199Ghazar, a.g.e, s. 79.
200Ghazar, a.g.e, s. 80.
201Ghazar, a.g.e, s. 80; Ncholas Adontz, Armenia In The Period of justinian Trans. Nna G.
Garsoan, Lsbon, 1970, s.22.
202Ghazar, a.g.e, s. 81.
203Kurkjian, Armenia, p.164.

64
Perslerin Vagarabatda, Dovinde, Mzur (Mzraykh)da ykm olduklar
tapnaklar yeniden dikti. Onun ynetimi, Armenia piskoposluk kilisesinin muhteem bir
ekilde yeniden ina edilmesiyle kendini gsterdi.
204
Akhun (Eftalit/Hepthalites) Trklerinin Afgan ve Horasan zerinden Sasanl
topraklarna saldrmalar ve Hkmdar Khosrov dhil Sasani ordusunda birok askerin
ldrlmesi batda Armenia nakhararlarnn iine yarad. Hkmdar Kavadn iktidara
gelmesine kadar ki srede Bala
205
isimli bir hkmdar grev yapt. Bala nakhararlarla
iyi geinme politikas yrtmek maksadyla Boghberdde esir olan regel belerinin
elerini serbest brakt.
206

Sasani hkmdar I. Kavad (488-531)
207
iktidar dneminde Vahan
Mamkonyann marzbanln tasdik etti. Saltanatnn ilk yllarnda Sasanida Mazdek
isimli mlkiyet ortakl doktrinini destekleyen I. Kavad (Kubat) nce ruhban snf ile
atm ve tahttan inmek mecburiyetinde kalmtr. Fakat sonra bu fikrinden vazgemi
ve yeniden tahtta gemitir. Bu dnemde Bizans kart bir politika yrtmtr.
Yeniden Mazdeizmi yaymaya almtr. Armeniaya kendi inanlarn yaymak isteyen
iki g olduunu, hrstiyanln kabul konusunda deinmitik. Bu konu yeniden
alevlenmitir. Mazdeizmin kabuln isteyen Sasani ve Khalkedon (Kadky)
Hrstiyanln kabul ettirmek isteyen Bizans. Kadky Konsilinde kan sann iki
tabiatl olduu eklindeki Diofizit grn kabul etmeyen Gregoryen Kilisesi ve bu
grn ztt olan sann tek tabiatl olduu eklindeki Monofizit gr kabul eden
Armenia halk Bizansa da karydlar.
208.

Grld gibi gl Sasani devletiyle, Roma ve Bizans mparatorluklar
arasnda meydana gelen savalar, genellikle Armeniallarn yaadklar topraklarda ve

204Sebeos, SebeosHistory Trans. Robert Bedrosian, New York, 1985, s. 25; Ghazar, a.g.e, s.
86.
205Farac, Balan 4 yl hkm srdn belirtir. Hebraeus, Fara Tarihi I, s. 148.
206Ghazar, a.g.e, s. 85- 86; Krzolu, Kars, s. 195.
207Konuku makalesinde Bala ile taht mcadelesi yapan Kavadn Akhunlarn yardm ile
taht ele geirdiini belirtmektedir. (Konuku, Enver ,Akhunlar, Trkler, c. 1, Ankara, 2002,
s.829).
208Kadky konsilinde alnan kararlarn ortaya kard sonu; Bizansn merkeziyle devletin
dou eyaletleri arasndaki uurumun derinlemesine sebep oldu. Msr ve Suriyedeki
Hristiyanlarn byk bir ounluu monofizitlie katlarak Kadky domasn reddetti.
Diofizit Bizans Kilisesi ile Hristiyan dounun monofizit kiliseleri arasndaki fikir ayrl bu
andan itibaren Bizans mparatorluununun kilise ve devlet siyasetinde en nemli
problemlerinden birisini oluturdu. Ostrogorsky, Bizans, s.55.

65
bu topraklara hkim olmak amacyla yapldndan, Armenia halknn dayanma gc
krld. Bu durum Armenia toplumunun eitli paralara blnerek, yaamasna sebep
olmutur.
209

Bu din savalarnn ortasnda Mamkonyanlar ve dier nakhararlar ki, zellikle
Tarondakiler, Grek Armeniasndaki Bizansl subaylarla ortak hareket ederek, sonunda
kuzeyden gelen topluluklar pskrtmeyi baardlar.
Armenia kilisesi Nesturilie kar ayaa kalkmt ki, imparator Zenon bu
doktrini yeniden ve daha kesin bir dille mahkm ettii Henotikonu yaymlad(482).
Armenia patrii Otmuslu Papken (490-515) 506da Dovnde toplad bir konseyle ki,
Armenia, berya ve Hazar-Albenial piskoposlardan olumaktayd. Henotikon adl
ferman kabul ettiler. Kadky konsilindeki Hz. sann iki tabiatl olduu fikrinin yer
almamas bunda etkili oldu
210.

Henotikona sadk kalan Bizans mparatoru Anastasiusun saltanatndan sonra
(491-518), imparator I. Justinian (ustinus) (518-527) Kadky ruhani konseyinin
tanmlamalarna dnnce, Armenia kilisesi Grek kilisesiyle anlamazla dt. Snikli
Boos ve Daronlu Nerabuhun da katld ve nemli kararlarn alnd bir ruhani
konsey topland. Bu ruhani konseyde kopu gerekleti.
211.

Armenia Kilisesi Nesturiliin zt kutbunda yer alarak Suriye-Sasani
Hrstiyanlndan, dolaysyla onu yutmaya alm olan Sasani dnyasndan kesin
olarak farkllat. zellikle Armenia kilisesinin bamsz bir hrstiyan kilisesi olarak
kurumlamas, Grek Ortodoksluuyla ilahiyat ynnden kopuu, Armenia ile Bizans
arasnda sonradan hibir eyin dolduramayaca bir uurum at. Bylece Mamkonyan
Armenias iki gl komusuna kar ruhani bamszln kesin olarak kazanm oldu.
Persarmenia Sasanilere itaat ediyordu. 543te baemeyen nakharar Nerses
Kamsarakan Dovin yaknndaki Ankel/Ankda (Angl yannda Dubiosda)
yenilmitir
212.
572de II. Justinianin Sasanilere demesi gereken harac dememesi
213

ve Sasanilere saldrmay hedefleyen Gktrkler ile anlama yapm olmas Sasaniler ile
Bizansllarn yeniden savamalarna sebep olmutur. Bu esnada Persarmeniay 564ten

209M.Mirza Bala, Ermeniler ve ran, stanbul, 1927, s. 20.
210 Ostrogorsky Bizans, s.59.
211M. Ormanyan, The Church Of Armena, London 1955, s. 27 -34; M. A. Kagarl, Kilikya
Ermeni Baronluunun Tarihinin Belgelerle spatlanmas, XI. TTK, Ankara 1994, s.1870.
212 Honigman, Dou Snr, s.17.
213Ostrogorsky, Bizans, s.73.

66
572ye kadar yneten marzban Suren Pahlav, blgeyi tam bir Sasani mantyla
ynetmitir. Manuel Mamkonyan milli cephenin direniini krmak iin ldrtt.
Mevcut ortamn karklndan yararlanan Manuelin kardei II. Vartan Mamkonyan
ile II. Hovhannes Kapeyann nderlik ettii bir isyan balad. Halk ile birlikte saldrp
Sureni katletti
214
. Bizans tahtnda bulunan II. Justinian 572nin ilkbaharnda
Konstantinopolise varan bir Sasani elilik heyetine Armenia halkn himayesi altna
aldn beyan etmektedir. Bu durumu kabullenmeyen Vartan Mamkonyan Dovini
yeniden ald.
Bizans mparatoru II. Tiberius (578-582) ile Khosrov Anuirvann olu ve
halefi Sasani hkmdar IV. Khosrov (579-590) devrinde, iki imparatorluk arasnda eski
snrlara dnn temel alnd bar mzakerelerine baland215. Persarmenia yine
Sasanilerin hkimiyetine geti. Sebeos vekayinamesinde lkeyi yneten
marzbandan bahseder: nce Varaz-Vzur(Varaz-Vuzurg?); Utmus (Otmus) kynde
(Vanantta) bir muharebeye giriti, bata pskrtld, ama sonunda galip geldi.
Grevde bir yl kald. Ardndan gelen byk asped Pehlev, regeldeki bir
arpmadan muzaffer kt ve marzbanl yedi yl srd. Daha sonra Hrahat geldi ve
birok muharebe yapt ve baarl oldu. Drt ay hkm srebildi. 216
591 senesinde taht iin mcadele edenlerden II. Khosrov Bizanstan da yardm
almtr. Armenia derebeyleri de kendilerine ok cazip teklifler sunan Vahram obenin
yannda yer almamlardr. Bu birliktelikten II. Khosrov galip kmtr217. II. Khosrov
tahta geer gemez Bizans ile Sasani Armeniasnn byk bir ksmn Bizansllara terk
eden bir bar antlamas yapt.(591) 218 Honigmanna gre Khosrovun yeniden tahta
ykseltilmesi 20 yl savann sonu oldu. Hatta Vahrama gnderdii bir mektubunda
dier nvanlar arasnda kendisini bar, muzaffer, savatan holanmayan imparator
olarak takdim ettii rivayet olunan Khosrov, bir ricanmesinde Maurikiusa sulhsever
nvanlar ile hitap etmekte idi. Dolaysyla imparator, sadece Romal birliklerin yardm

214Sebeos, a.g.e, s. 25- 26; kr. Th. Nldeke Aufsatze zur persischen Geschichte, s.119.
215Ostrogorsky Bizans, s.73.
216 Sebeos, a.g.e, s. 29.
217Sebeos, a.g.e, s. 37;
218Ostrogorsk Bizans, s.73.

67
ile tahtn tekrar kazanabilmek ve onu korumak imknn bulmu olan Khosrovdan yeni
arazi talep etmekten feragat etti.
219

Bu kark ortam iyi deerlendiren beryallar Bizans ile anlamlar ve
Guaram hkmdar olarak tayin etmilerdir
220.




























219Honigmann, Dou Snr, s. 26
220Brosset, Grcistan, s.180.

68
2.3. Armeniann Merkezi regel
2.3.1. regelde derebeylik
Derebeylik, Armenia tarihinin balangcndan beri lkenin iinde bulunduu
doal fiziksel engellerden dolay ve hem de sabit d tehditten dolay vard. Tarmsal
karalarn her biri hkmdar, kilise veya soylu snfa aitti. Btn bu aileler, byk ve
gl kalelerde yaad. IV. yzyl ve sonras dnemlerde ortaya kan soylu aileler,
Mamkonyann merkezleri Tarondur. Yani Malazgird (Mevcut Bitlis'in baz paralar),
Bagrevand (Elekirt), ve Ararunik (Gney Kars). Mamkonyanlarn egemenlik alanlar
toplam Armenia alannn dikdrtgen eklindeki alannn eyreiydi. Mamkonyanlarn
ana kalesi, Mu dalk arazisinde olan Vorhagand. Artzruni ailesi, Vaspourakan'n
vilayetine sahip oldu, Van glnn gneyi. Rtuni ailesi, Van Gl gneybatsnda,
Gnouni ailesi, Van ,Gl kuzeyinde Spian'n vilayetine sahip oldu. Snik ailesinde
prensler, gnmze ait Snik ve Zangezour. Bagraduni ailesi, (Bayburt/Baibort'un
yaknnda) spir'de byk dank paralara sahip oldu, Maku ve Nahcivanda dhildir.
Kamsarakan ailesi, (Kars ovas) Vanand vilayetine sahip oldu ve regel blgesi hkimi
oldular
221
. Laurent'in, dikkat ektii gibi Armenia soylu snf, iddetli karklkta bu
topraklarn atalarnn hkmdardan alm olduu hediyeler olduunu unutmulard.
Onlar bu karalarn her zaman, ailelerinin mal olduu ve hibir ekilde merkezi bir
gcn kararnn sonucu olmad izlenimi altndayd
222.

regel blgesindeki feodallerin Sasanilerle olan ilikilerine baktmzda; II.
Khosrov, taahhtlerini yerine getirerek Hasankale, Kars (Vanant), regel, Elegez
eteini Bizansn denetimine verdi. berya yaknlarnda, regel eyaletinde Annn
kuzeyinde, Yukar Arpaay (Akhurian) kysnda mparator Maurikius adn Ba
regel/irakavan ehrine vermi grnyor. ehir bir sre Maurikiopolis olarak anld.
Bizans politikas, bu merkezi noktadan Armenia ve beryaya hkimdi
223
.
Bizans yeni bir idari blnme sistemine gei yapt. Bizansllar,
Deveboynundan Gkegl (Sevan)e dein uzayan Aras boyundaki yeni alnan yerleri
Armenia ve Aa Armenia diye iki blme ayrdlar. Kars-Erzurum ve oruh-Aras

221 Kevork Aslan, tudes historiques sur le Peuple armnia, Paris, 1928, p. 153- 158
222J. Laurent, L'Armnie entre Byzance et l'Islam, Paris, 1919, p. 68.
223Honigmann Dou Snr, s. 27; Sebeos, a.g.e, s. 44.

69
boylar arasnda kalan yerlere Armenia, burann batsndaki Kars ile Gkegl (Sevan
gl) arasnda ve Arastan Kr rmana uzanan alana Aa Armenia denildi
224.

Dini farklla ramen, Armenia feodalitesinin zaman zaman Sasani mandasna
daha kolay uyum salam olduu grlyor. Gregoryen mezhebindeki Zerdtlk
izlerinin bunda etkisinin olma ihtimali elbetteki gz ard edilmemelidir. Bugn de
Gregoryen Ermenilerin Hristiyanlk anlaylarnda, Zerdtln izlerine rastlanr
225.

Armenia derebeylerinin ve kyllerin her iki imparatorlukta nam salm askeri
niteliklerinden dolay Bizansn Slavlara veya Avarlara kar Tuna kylarndaki her
sava iin, Sasaniler de Akhunlara kar Bakrienedeki her sava iin derebeylerin
yanlarnda olmalarn temin etmek iin gayret sarfetmilerdir.
mparator Maurikiusun uygulad blgeyi Grekletirme politikas ve Kadky
konseyi kararlarna Gregoryen kilisesini tabi klmak almalar Bizans ile iyi giden
ilikileri bozmaya balamt
226.


stanbulda (Konstantinapolis) mparator Maurikiusu ldrerek yerine Phokas
(Fokas) (602-610) tahta oturunca 25 yl (604-629) srecek bir savan fitili atelenmi
oldu. II. Khosrov Khosrov kendisinin hamisi olduunu belirttii
227
mparator
Maurikiusun intikamn almak bahanesiyle Bizansa sava at
228
. Khosrov, Erzurum
ehrinden geip Maurikiusun intikamn almaya gitti. O, Taron prensi Mushegh'e bir
mesaj yollad: "Benimle Bizans mparatorluuna gel ve Maurikius'un lmnn
intikamn al. Yoksa ben dnmde, senin lkeni yok edeceim ve seni, senin karn ve

224 Laurent, bn Khurdadbehin Ermeniyeyi drde ayrdn belirtip: I. Ermeniyyenin Aran-
Sisagan, irvan, Baylakan ve Berdea ile Hazar glne dein olan yerleri, II. Ermeniyyenin
Grcistan ile Gney-Kafkasya lkelerinin batsn; III. Ermeniyyenin Vasburagan, Divin,
irak (regel), Bagrevan (Bagrevand-Elegirt blgesi) ve Nahvan gibi Kr-Aras ve Van
arasndaki yerleri; IV. Ermeniyyenin de imad (Murat boyunda Palu blgesinde), Kalikala
(Erzurum), Ahlat Erci ve Bacunays (Abahunik) gibi batdaki blmleri ierisine aldn
bildirdiine iaret etmektedir. (J. Laurent, LArmenie entre Byzance et lslam depuis la
conquete jusquen 886, Paris 1919,s.304.)
225Ermenileri dier Hristiyanlardan ayran en nemli zelliklerinden bir tanesi de kurban
kesmeleridir. Geni bilgi iin bkz. M. Hocaolu, Ariv Vesikalaryla Ermeni Mezalimi ve
Ermeniler, stanbul 1976, s. 40; Ayrca bkz. A. Kk, Kiliseleri ve Trkler, s.48.
226Sebeos, a.g.e, s. 52.
227Farac, Hrmz kendisinden yardm istediinde olunu arlayan bir baba gibi
karlayacan sylemiti. der. (Hebraeus, Farac Tarihi I, s. 166); Sebeos, a.g.e, s. 69.
228Abul Farac Maurikius ile oullarnn ldrlm olduklarn haber alnca, kendisi ve
asilzadeleri siyah elbiseler giydiler ve bir matem evi yaptlar diye yazmaktadr. Hebraeus, Farac
Tarihi I, s. 166. ayrca bkz. Ostrogorsky, Bizans, s.78; Kurkjian, Armenia, p.168.

70
oullarn alacam.
229
Mushegh, Khosrov'a herhangi bir cevap yollamad, ama onun
yerine blgeyi glendirmeye balad.



229John Bishop, Mamikonean's History of Taron trans. Robert Bedrosian, New York, 1985,
s.15.

71
2.3.2. Sasanilerin ve Bizansllarn regel (Shirak/irak) ovasnda
yaptklar sava (604)
Dadeos
230
adl bir kumandann idaresinde Sasani ordusu Bizans Armeniasna
saldrd. regel toprana girdi. Ba regel sahasndaki Bizansllar geriye doru
ekilip imdiki Gedikler yaknndaki Akani (Akank) ovasnda savatlar. Kyller,
Kars ay yanndaki Ergine kalesine doluup savunmaya baladlar. Gedikler (Ba
Gedik) ovasndaki bu ilk savata Bizans kuvvetleri yenildi. Ergine zerine varan
Sasaniler burada bulduklarn krd veya tutsak ald. Ergine kalesine snm olan 33
kyn halk Azerbaycana srld ve Kars ili abucak istila edildi. Sonradan Sasanillar
Hasankale ve Murat boyundan ilerlemeye ve ok gevek savunmada bulunan
Bizansllarn kuvvetini krp, ksa zamanda Yukar Frat boylarn da zaptetmeye
baladlar
231.

ki imparatorluun saldrlaryla karlaan Mamkonyan Armenias sonunda
Bizans blmyle beraber Sasani egemenliine geti.
232.
mparator Heraklios (610-
641)
233
Bizans tarihinin en byk hkmdarlarndan biri, iktidar ele aldnda devlet
harabe halindeydi. lke iktisadi ve mali bakmdan mahvolmutu. Eskimi idare
mekanizmas durmutu.
cretle asker toplamaya dayanan ordu organizasyonu artk ilememekteydi:
nk para bulunamad gibi, ordunun topland kaynaklar da kurumutu.
234
Bizans
tahtna ktndan itibaren durum deimeye balamt.


230 Sebeos eserinde bu yer ismini Datoyean olarak vermektedir. Sebeos, a.g.e, s. 74.
231Sebeos, a.g.e, s. 74.
232Bizans'n kaybedii ve Sasanilerin bu blgeleri ele geirii tafsilatl bir biimde
anlatlmaktadr. (Bishop, History of Taron II. s. 16- 30).
233 Bizans onun hkmdarlnda kuvvetli byd. Bishop, History of Taron III. s.57
234Phokasn devrindeki anari yllar ge Roma devleti tarihinin sonunu tekil eder. Ge Roma
veya erken Bizans devri burada biter. Krizden Bizans nemli ksmiyle yeni bir teekkl halinde,
rk ge Roma devletinden kurtulmu, yeni glerle kuvvetlenmi olarak doar. Asl anlam
ile Bizans tarihi, ortaa Bizans imparatorluu tarihi balar. (Ostrogorsky, Bizans, s.79); ayrca
Farac, Heracln Sasani hkmdar II. Hrmz Pervize gnderdii eliler vastasyla unlar
belirttiini yazar: Phocas, dostunuz Mauriciusu ldrd iin biz de onu ldrdk. diyerek
kendisiyle dost olmaya almtr. (Hebraeus, Farac Tarihi I, s.168); Brosset, Phokasn
yaklarak ldrldn ve sonra Heraklios adl birinin iktidara geldiini yazmaktadr. (Brosset,
Grcistan, s.190).

72
2.3.3. Heraklios kuvvetlerinin regele gelileri
Karlk vermek zere Armeniaya ilk sefer, Bizansl komutan Philippikos
kumandasnda dzenlendi. Philippikos Gkegl yaknndaki Gzeldere (Nig)
kynden dnp Arakats dann eteklerinden dolap regel ve Kars blgesinden
geerek geri ekildi. Oradan da Erzurum yresinden Bizans topraklarna dnd.
Gerekte bu byk bir hareket yeteneiyle yrtlen ve olumlu sonu vermi olan bir
keif seferiydi. nk Bizansllar arpmadan Sasani ordusunu yormulard
235.

627 ylnda Herakliosios birok milleti kendisine balamt. II. Khosrov
Khosrovun blgedeki stnlne son vermek iin ola Kaps (Derbent) tesindeki
milletlerin yardmndan faydalanmay dnyordu. Kz Evdoksiay Hazar hakan
ebu Hakan
236
ile evlendirmek vaadiyle Hazarlardan yardm istedi.
237
Sasanilere isyan
etmek istemeyen beryann Bagraduni hkmdar I. Stepannos ise hristiyan olmasna
ramen, Sasani tarafn benimsemiti.
238
Hazar mttefikleri berya direniinin
stesinden gelirken, regel eyaletinden, yeniden Armeniaya girmitir. Buradan
hareketle Emiyazin (Revan kilise) altndan Arasa urayp geerek, Hoy-rmiye
yolu ile Zapsuyu zerine gemi ve Hazar atllarnn yardmyla
239
zaferler elde ederek
Musula kadar varmlardr.
628de Khosrov tahttan indirildi ve ayaklanm tebaas tarafndan ldrld.
Haziran 629da ise Sasaniler Herakliosn ne srd artlarla bar yapmay kabul
ettiler. Armenia ile ilgili olarak iki imparatorluk arasndaki snr, lkenin byk
blmn Bizansllara brakan 591 anlamasndaki gibi izildi. Antlamay Basileus

235Sebeos, a.g.e, s. 94.
236En byk hkmdar saylan Kaandan sonra gelmesi gereken Trk nvan Yabgu ile
anld sanlan ebu/epu Khakan Bizansllar Ziebel/Ziebil diye tanmlardr. Cibu/Cibgu
ekilleri Groussetde gemektedir. (Grousset, a.g.e, s.264).
237Brosset, Bizans mparatoru Herakln Hazar Hakanna yaklama srecini yle yazmaktadr:
622de hareket eden imparator, Armeniaya girerek k mevsiminin yaklat srada Pontusa
girerek k mevsiminin yaklat srada Pontusa gitti; seferin sonunda, 623de Azerbaycandan
geerek Albanyada klaa ekildi. 624de, ordusunun byk bir ksmn tekil eden Lazlar,
Abazalar (Abasges) ve beryallar kendisini terk ettiler; 626da, imparator, Lazistann iinden
ranl general Sayise kar yrd ve orada byk tahribat yapt; ayn ylda, Tiflis surlar
altnda, ehri igal eden ranllarn gz nnde, Hazar Hakan Ziebel ile bir mlakat yapt.
Brosset, Grcistan, s.191, dn.36. Krzolu, bugn ldr Terekemelirinin aile ad ve erkek ismi
olarak kullanlan Trke ibil/ivil (Tiflisten Kars blgesine gelip yerleenler) vardr. Hatta
Erzurumda bir aile ad olan ibilleri A. erif Beyguya dayandrarak rnek vermektedir.
(Krzolu, Kars, s. 207, dn.207).
238Brosset, Grcistan, s.191.
239Zeki Velidi Togan, Giri, s. 73.

73
nvann alan Heraklios ile Sasani tahtna geen II. Kavad iruye/erocden hemen
sonra iktidara gelen III. Ardeir yaptlar
240.

Khosrov ile Bizansllar arasnda yirmialt yl sren savalar srasnda, byk
Mamkonyan ve Kamsarakan ailelerine ait olan Taron ve Hasdianktaki feodalizmin
dalarda Sasanilere kar aralksz bir mcadele yrttn grmekteyiz
241.

Feodaller
242
aralarnda meydana getirdikleri rekabetten dolay, ilerinden
harhangi birinin ksa sreli de olsa egemenliini kabul etmiyorlard. Heraklios blgeye
Bizansta harvekili olan Saharuni ailesinden Daviti kropalat nvan ile vali tayin etti.
Digorun Karaba yaknlarnda Mreni Karaba adyla Acakalede Saharunili
Kropalat Davit
243
adna Ortodokslar iin muhteem bir kilise yapld. Sonradan bu vali
ar Grek taraftarl yaptndan yerli belerin isyan sonucu (638) lkeden kamak
zorunda kald. Buralarda bir daha Bizans hkimiyeti kurulamad. Sasanilerde Bizans-
Hazar-Gktrk ittifak ve en son olarak Mslman Arap saldrlaryla zayflamlard.
Ancak, Armenia feodalleri birlik olmay beceremedikleri iin buradaki glerini
yitirmilerdir
244
.
Sasani politikas Araguni hanedanl ortadan kalktktan sonra srekli olarak
feodal yapnn devam niteliinde idi. Bizans politikas ise feodalizmi ortadan kaldrp
kendi egemenliini salamaktan ibaretti. ki imparatorlukta kendi karlarnn bu
yrttkleri politikalarda olduunu dnyorlard. Aslnda ksmen ikisi de
poilitikalarnda baarl olmulard. Mesela Ktesiphon saraynn VII. yzylda
Mamkonyanlara kar Bagradunileri destekledikleri akardr. Mlkleri neredeyse zerk
birer prenslik oluturan byk aileler arasnda, gerekten de bazlar tamamen stn
olanlar vard: Kamsarakanlar, Mamkonyanlar, Snik slalesi, Bagradunilar, Rduniler
ve Ardzruniler gibi.
Kamsarakanlar, Ararunik ve regel eyaletlerine sahiptiler. Grek-Roma
yazarlarnn Sirakoi veya Sirakes dedikleri halklarn eski memleketi regelin ovalk

240.Sebeos, a.g.e, s. 98.
241 Feodallerin Sasanilerle yaptklar savalar anlatlmaktadr. Bishop, History of Taron s. 31-
41
242Kurkjian rahiplerin bu feodal yapda ok etkin olduklarn yazmaktadr. (Kurkjian,
Armenia, p.169).
243Krzolu, Saharuninin, Uun Kocaolu Sakarak ile bir ilgisi olabileceini belirtmektedir.
(Krzolu, Kars, s. 210).
244 Sebeos, a.g.e, s. 103.

74
ok bereketli ve iyi sulanan bir memleketti. Ama VIII. yzyldan itibaren oynad rol
henz ele geirememiti. Kamsarakanlarn balca ehirlerinden biri bakentleri
Yervantaatd. IV. Yzylda harabeye dnm olan Yervantaad, grne gre onlar
tarafndan Marmed adyla yeniden dzenlenmi, XII. yzylda bile anlan zm
balaryla evrili bir kentdi. Yerinin Akhuryan ile Arasn oluturduu ada,
Ararunikin dousunda aranmas gerekiyor.
Kamsarakanlarn baka bir mstahkem ehri de gene Ararunikteki Ardakers
kalesiydi. Strabon ve Ptolemaios de eski Artagira, Maclere gre Arasn sol kysndaki
Kers (Gnindi) kasabasdr. Anya (regel) gelince, o zaman bile ulalmaz bir kale
olarak tannmakla birlikte, daha sonra sahip olduu nemden henz uzakt.
Kamsarakanlar slalesinin reisinin veraset yoluyla geen sparabet veya bakumandan
nvann elinde bulundurduunu belirtelim. Eski saray terifatnda ondrdnc
minderin sahibiydi. Hkmdariyet asker toplad zaman 600 silahl asker vermekle
ykmlydler. Milli monarinin knden sonra, byk Bizans-Sasani savalar
srasnda, Kamsarakanlar daha ziyade Bizansa yaknlk gsterdiler. N. Marrn dedii
gibi Kamsarakanlar Hrstiyanln en muhteem yaplarnn kuruculardr.
245

Mamkonyanlar iin btn vakainvistler inden geldiklerini belirtmilerdir
246.

Bagradunilar, Bizansllara kar Tarnke, ardndan hem Sasanilere hem de
Mslman Araplara kar spire ekilmilerdir. Bakentleri srekli deimitir. I. Aod
dneminde ise Yerazkavorsa (Ba regel/irakavan) daha sonra da X. yzyln ikinci
yarsnda Anya yerlemilerdir
247.

2.3.4. Araplarn regele gelileri
Hz.Muhammed, 570/571'de Mekke'de dodu. 630'da Mekkeyi fetheden Hz.
Muhammed Bizans ve Sasani hkmdarlarna mesajlar yollad. Onlara, onun dini ve
hkmdarln tanmasn talep etti. 248Arap yarmadasnda meydana gelen bu olay
542 yl boyunca varln devam ettiren Sasanilerin, Mslman Arap saldrlaryla (636

245P.S. Kogian Die Besitzungen der Kamsarakanen, Hantes Amsorya, Viyana, 1924, s. 331
vd; Macler, Quatre Conferences sur lArmenie, trans. Adrian Maisonneuve, Paris, 1932, 217-
218; N. Marr, Ani, la ville armanienne en ruines dapres les foilles de 1892- 1893 et de 1904-
1917, R.E.A, 1921, s. 397.
246Hannes Skld, Lorigine des Mamconiens, R.E.A, 1925, s. 131- 136.
247 Hbschmann, Grammatik, s.339.
248 Kurkjian, Armenia, p.174; ayrca Sebeosda smail soyundan gelen Muhammedin Arap
soyuna gelmi bir peygamber olduunu yazar ve koyduu kurallar ile sratle oaldklarn, bu
oalmann etkisi ile topraklarn genilettiklerini belirtir. (Sebeos, a.g.e, s. 104).

75
ve 642) ortadan kalkmas, Armenia karasna smail'in oullarnn girii. Heraklios'n
lm ve II. Konstans (Constantine)'n hkmdarl dnemidir. Kadisiye Sava
esnasnda Sasani ordusunda baz nakhararlar bulunmakta idiler. Mesela Snikli Krikor
Sasani ordusuna kar yaplan bu savata Sasani komutan Rstem ile birlikte
ldrlmlerdir
249.

Armeniaya giren
250
Araplar kendi hukuklar dorultusunda cizye ve hara
almlardr. kinci defa blgeye gelen Habib bin Mesleme Abahuniki (Alada ve
Tendrek evresi ve Malazgirt) haraca kesti, Ardaad yaknndan Azad veya
Medzamor
251
rman geti, Dovni zaptetti
252
ve haraca kesti, keza regeli253 ve
Pakrevant (Elekirt-Karakse blgesi yani Mamkonyanlarn mlk) haraca kesti
(645- 646).
Mslman Araplar Rtunili Teodorosun takibi sonucu Dovnden
ekilmilerdir
254
.
Blge katolikosluuna Ezrann lm zerine khanl III. Nerses(641- 661)
255
kendisine kiliseleri onarmasndan dolay in-ol (Trke enleten) denilen kii gemitir.
II. Konstans kropalat olarak Bagraduni Smpat tayin etti. Hem Armenia hem de berya
Bizansa itaat ettiler. Btn nakhararlar II. Konstansa Erzuruma geldiinde byk bir

249 Sebeos, a.g.e, s. 107; Kurkjian, Armenia, p.174
250Sebeos, a.g.e, s. 108; bnl Esir, El Kamil Fit-Tarih, ev. Abdullah Ke, Ahmet
Araka, Abdlkerim zaydn, stanbul, 1989, c. III, s. 20- 65; Gewond eer Heraklios
lmeseydi. Mslman Araplar bu kadar hzla Anadoluya giremezlerdi demektedir. Gewond,
Gewonds History, Trans. Robert Bedrosian, Nev Jersey, 2006, s. 3.
251Belazuri buraya Vadiy l Ahrr yani Azadlar deresi demektedir. Belazuri Fth l-Buldn
s.200; Ouzlarda bu aya Azad/Azat ismini vermilerdir. Krzolu, Kars, s. 215. dn 6.
252Kurkjian Sebeosa atfta bulanarak: Piskopos Sebeos, Arap fetihinin hikyesini kaydeden
tek tarihi, (Heraklios tarihinde) 6 Ocak 642'de, Araplar Dovin'in ehrini ald ve onun
sakinlerinin 12,000ini kesti ve klelie 35.000i tad. Kurkjian, Armenia, p.176; Sebeos,
a.g.e, s. 130; Gewondda benzer ifadeler kullanmaktadr. Gewond, a.g.e, 8; Abul Farac
Muaviyenin Suriyeli Habibi blgenin alnmasna tayin ettiini, Habibin de blge halkn esir
ettiini, ellerine geen erkekleri ldrdn, kyleri yakp yktn yazmaktadr. Hebraeus,
Farac Tarihi I, s. 180; Ostrogorsky, Bizans, s.103; Brossetde Arguet memleketlerine gelen
Mslman Araplar orman ve ovalar, da ve tepeleri yaktlar ve hristiyan halk mahvettiler
demektedir. (Brosset, Grcistan, s.203).
253Habib bin Mesleme ordusunun nc Ermeniyye olan Src Tayr blgesini ele geirdiini
yazmaktadr. Burann patrii belli bir vergi deme ve dostluk yapmalar karlnda Habib bin
mesleme ile antlama imzalamlardr. Bu antlama Debil antlamasdr. (Belazuri Fthl-
Buldn s. 287); Krzolu bu Srac Tayrn Kamsarakanlar yurdu regel/irag olduunu ve
bunun sondaki Tayr adnn Vananddan bozma bir imla yanlndan km olabileceini
belirtmektedir. Krzolu, Kars, s. 215, dn 7.
254 Streck, Ermeniyye s. 318; Sebeos, a.g.e, s. 109; Gewond, a.g.e, s. 10.
255 Sebeos, a.g.e, s. 109.

76
yaknlk gstermilerdir. Bu nakhararlarn iinde regel bei de bulunmaktayd
256.
Rtunili Teodoros ise kar km ve Van blgesine snmtr
257.

II. Konstans 654te stanbula (Konstantiniyye) geri dnd. Bu ekilmeyi frsat
bilen Gregoryen halk, zellikle Van Ahdamara snm olan Rtunili Teodorosun
damad Mamkonyan reisi Hamazasp Mamkonyan nclnde Malazgirtteki
Mslmanlara haber gndererek kendilerini kurtarmalarn istediler. slm ordular
blgede kendilerine ok yardm dokunan Rtunili Teodorosu am valisi Muaviyenin
huzuruna kardlar. Muaviye kendisini hediyelere bodu ve onu Armenia, ber, Avan
(Aran), Siuni (Nahvan-Karaba) ve Kafkaslara dein uzayan lkelerin bei olarak
tayin etti
258
. Ayrca Mamkonyanlardan Grigor olmak zere 1775 be ve beolunu
rehine olarak ama getirtti
259
. Bizansllar buralar yeniden kendilerine balamak iin
harekete gemilerdir, ancak baarl olamadklar gibi Bizansllarn doudaki merkezi
olan Kali-Kala/Erzurum yeniden Mslmanlarn eline gemitir
260.

661 yaznda meyyeli/Emevi devletini kurup am ehrini halifeliine merkez
yapan I. Muaviye, Hamazaspn kardei olan Mamkonyanl Grigoru Armeniaa vali
olarak tayin etti. Grigor Mamkonyan lkeyi 662den 685e kadar ynetti.
261.
Halkn
ileri gelenlerine yazd bir mektupla da, yeniden lkeyi barla halifelie balayp
harac vermee raz etti. Bu dnem gerekten de blge halknn huzur iinde yaadn
gstermektedir. Arap egemenlii altnda Armenia hristiyanlnn sknet iinde bir
hayat sdrdkleri yegne dnemdir. Dnemin vakainvistleri yazdklar eserlerde
Mslman Araplar katliamc gstermeye almlarsa da kendileriyle eliircesine bu
dnemin huzur a olduunda hepsi hemfikirdir. Gewond lke derin bir huzurun

256Ostrogorsky, En nfuzlu Armenia blgesindeki ailelerin Bizans ile tekrar ilitiler
kurduklarn yazmaktadr. Ostrogorsky, Bizans, s.109.
257 II. Konstans Bagratid klan Smbat'a ihanetinden dolay prens T'e'odorosu gzden kard.
O, nceden prens olan T'e'odoros R 'shtuniye yazd: "Ortaya k ve bizle mcadele etmek iin
gel senin kontrolnn altndaki askerleri getir. Eer sen, apulcuyla kavga etmemiz iin bize
elik etmezsen, bizim dnmzde ben, senin evini yok edeceim. Gewond, a.g.e,, s. 12.
258Sebeos, a.g.e, s. 143.
259Sebeos, a.g.e, s. 152; Kurkjian, Armenia, p.181.
260Streck, Ermeniyye s. 318; Sebeos, a.g.e, s. 150.
261Grousset, a.g.e,, s.293.

77
tadn karyordu. der
262.
Grigorun bu lkeye huzur getirdiini birok tarihi
yazmaktadr.
263.

Grigor zamannda patrik olan Akori
264
doumlu I. Anastas (661- 667)bayram-
yortu ve zel ayinlerini bildiren bir takvimi An ehrinde doan ve blge adyla da
regelli diye tannan rahip Ananiaya yaptrmtr.
265
Anl Anania birok kiliseyi
onartp enlendirdii gibi bazlarn da yeniden yaptrmtr. Arkuride grkemli bir
kilise yaptrmtr
266.
685 ylnda Hazarlar Bizansn mttefiki
267
olarak Kafkaslar
atlar. Habib bin Mesleme ordusuna braktklar Kr boylarn Mslmanlardan geri
aldlar. Cesurca onlarn karsna kan Grigor Mamkonyan ve onunla birlikte bir ber
prensi ldrld
268
.
lkede baszlk ve karklk hkm srd. Bu korkulu dnemde Mslman
Araplar, Mamkonyanlardan vazgeip Bagraduni Aotu (686- 690) blge valiliine
getirdiler. O da Hazarlar Armeniadan kovarak ykselmeyi hak etti.
2.3.5. Mamkonyan ve Bagradunilarn regelde i kavgalar
Bizansllar, 686 ylnda Erzurum ehrini almaya muvaffak oldular. Hazar
savanda toptan denecek gibi mahvolan Mamkonyanl beler yerine, Bagraduni beler
itibar kazanmaya balamt. Eski marzbanlardan Varaz-tiroun torunu olan ve halifeye

262Gewond, a.g.e, 15.
263Gregoryen Hristiyanla mensup yneticilerin, Hz. Muhammed ile mallarna, canlarna ve
kiliselerine dokunulmayacana dair ahit yaptklar bu antlamann da Kudste Yakub
Kilisesinde mevcut olduu bildirilmektedir. A.Kk, Ermeni Kilisesi ve Trkler, s. 51 vd.
264 Kitab- Dedem korkutta ARKURI - YATAN ALA - TAG. (1. Boy: Oguz lkesinde Drsa
Han olu Boa - Han bir su ilemi gzknce, Arkur - Yatan ALA - TAGdan haber aa;
Hanlar - Han Bayndur Hana haber vara; Drsa - Hanun ol byle bidat ilemi, diyeler,
deniyor. H. Achmed Schmiede, Kitab- dedem Korkut Destanlarnn Dresden nshas I.
12a, Ankara, 2000, s. 26; Ouzlarn avclk yaptklar Ar da etekleri olarak grlmektedir.
Dirse Han olu Boa Han hikyesinde Arkr yatan ala da n Arg/arda ismiyle anlan bir
ky olsa gerektir. 1840 ylnda pskren lavlar sonucu yok olmutur. Osmanl tahrir
defterlerinde Srmeli ahalisinin yazn yaylad yere Yaylak- Argur denilmektedir. Bugn
Idrllar Akhuru, Kazmanllar ise Akhoru demektedirler. (Krzolu, DedeKorkut I, s. 70);
Gewondda Akori demektedir. (Gewond, a.g.e, s. 23).
265 Hewsen, Ananias of Sirak, s.275.
266Streck, Ermeniyye s. 318. Kirakos, age, s.62.
267Hazar lkesi Konstantiniyyenin mdafii idi. Zira uzun mddet, Araplarn Karadenizi
dolaarak Avrupa tarafndan Konstantiniyyeyi sarmalarna engel olan, hesaba katlr tek askeri
kuvvet Hazarlarn elinde idi. (Rasony, Tarihte Trklk, s.115).
268Brosset, Gewonddan faydalanarak 685 ylnda Armenia, Albanya ve Grcistann fethini ve
ilk iki memleketin birok prenslerinin lm ile sonulanan byk bir Hazar seferinden
bahseder. Ermenilerden Grigor Mamkonyan bu savata ldrlmt. Fakat Grc eflerinden
kimin ayn akbete urad bilinmiyor demektedir. (Brosset, Grcistan, s.213, dn 134); kr.
Bkz. Gewond, a.g.e, s. 15; Kirakos, a.g.e, s. 63.

78
Patrikliini tasdik ettiren Bagraduni Aot, Bizansllarn batdan ilerlemesi zerine
mparatora da yaranmak iin onlara yardmc oldu. Bu ikiyzllnden dolay, 690da
Tebriz zerinden gelen bir Mslman ordusu Aotu yakalayp ldrerek Grek nfuz ve
tesirlerini Aras boylarndan uzaklatrd. Bunun zerine o yl, II. Justinian, yeni bir ordu
ile stanbuldan kalkarak Armeniaa yrd. Hasankalede Arar-tak/Arar-da
Hasankalenin dou blmnde ve Kars-dz gneyindeki Ala-da yanna gelince,
ordusunu kola ayrd: Bir kolu ber (Grc) lkesine, tekini Avan (Aran) a
gnderip kendisi de ana kol ile regel blgesine girdi. Mslmanlara nceleri itaat
etmi olan btn beleri katna artarak, onlara sert davrand ve Bizansa sadk
kalmalar iin hepsini rehine olarak yanna ald. Hasankaledeki Ardz-ovit (Ay-deresi
ve imdiki: Arzoti)teki Kaputru kalesinin de sahibi bulunan regel bei
Pahlavuni/Bahlavuni (Arakl hanedanndan) Kamsarakanl Vahan olu ihtiyar Nersehi
konsul ve patrik sfatyla ve kro-palat (stanbul saraynda Saray-harvekili)
nvanyla btn Armeniann valisi tayin etti. Ayrca, Bagraduni Burat olu Smbat
269
da ordu komutan tayin eden kayser, buradan stanbula dnd
270.
Bylece, bu
Kamsarakanl Nerseh Be (690- 693) yani regel bei nakhararlar arasnda yeniden en
stn mevkii ald.
Halife Abdlmelik (685-705) anda Mervan olu Muhammed idaresinde gelen
bir Arap ordusu, 693 yllarnda Dovni igal ederek Rum nfuzunu buralardan kaldrd.
Bizans valisi Kamsarakanl Kropalat Nerseh de, ailesiyle birlikte Tayk eyaletine
kat
271
. Bundan sonra Yukar Aras boylarnda stanbul ile amn nfuz mcadelesi
daha yedi yl devam etti. mparator III. Tiberius (698-705), saltanatnn ilk ylnda yeni
bir ordu gnderdi. Erzurum blgesinde tutunmu bulunan Bizansllar Taykta (Penek-
spir derelerinde) mlikhaneleri bulunan Daryunk (Dou Bayazt) taki Bagradunilar ile
regel beleri Kamsarakanllar gibi byk belerin kendilerine taraftar kalmalarna
ok gayret gsterip, bunlar Dovin slm Emirleri aleyhine kullanarak Armenia
lkesinde hkimiyetlerini devam ettirmeye alyorlard.

269Dede-Korkut Ouznmelerindeki: Bay-Bura(t) Be olu Bams-Bayarak knyeli ilbei
olabilir mi? H. Achmed Schmiede, Dresden nshas s. 52.
270Gewond, a.g.e, s. 17- 18.
271 III. Nerseh Kadky konsiline meylinden dolay derebeylerinin honutsuzluuna maruz
kaldn grerek, evvelce piskoposu bulunduu Tayk eyaletine ekilerek on sene orada
kalmtr. Brosset, Grcistan, s.213, dn 140.

79
Armenia valilii, byk aileler arasndaki bilinen denge oyununa gre
Varazdirots Pakraduninin olu Smbat Pakraduniye geti
272
.
Bu dnemde Bizansllar ile Mslman Araplarn Armenia topraklar stnde
giritikleri amansz mcadele, nakhararlarn blnmeleri ve Hazar Trklerinin
aknlaryla durum ok vahim bir hale gelmiti. Muhammed ibn Mervan, Armeniadan
ald ykl ganimetle Suriyeye geri dnerken yerine bir vali brakt(695)
273.
Valinin
blge halkn tamamen tasfiye etme dncesi dorultusunda Bagraduni Smbat
tutuklanarak ama gnderildi.
Smpat bir mddet sonra firar etti ve intikam duygularyla Armeniaa geldi.
Bagraduni Smpat ve birok Armenia bei Akoride toplanarak birlikte hareket ederek
Araplara kar baar elde ettiler
274.
Vanandda faaliyet gsteren Arap komutan Osman
ibn Velid ibn Ukbe
275
, regelli Kamsarakanllar tarafndan malup edildi.
Armenia vakainvistleri, son derece sofu bir Mslman olan ve Armenia
nfusuna iyi davranan II. mere(mer b. Abdlaziz) vgler yadrrlar
276.
ktidar
dneminde genel af ilan etmi; Armenial tutsaklar ve srgnlerin evlerine dnmelerine
izin vermitir.
Vali Muhammed ibn Mervan Bagraduni Vasak olu Aotu
277
btn Armenia
hristiyanlarnn bei ve vergilerin toplanmasna yardmc be olarak tayin etti.
744te Emevi Devletinde patlak veren i sava Armeniada da etkisini gsterdi.
Vali Muhammed ibn Mervan hanedanlar aras ekimelerde yer almak iin bu eyaleti
terk etmi olduundan, ksa sre nce Yemene srlm olan Mamkonyan kardeler,

272Gewond, a.g.e, s. 18.
273Gewond, a.g.e, s. 23.
274Gewond, a.g.e, s.24.
275Abdlmelik, rmineyyeye Osman b. El-Velid b. Ukbeyi vali tayin etmiti. Belazuri
Fthl-Buldn, s. 293.
276 Umarn (mer) hkmdar olduu andan itibaren o, onlarn kendi yerlerine dnmesi iin
btn tutsaklar brakt ve onun hkimiyetinin altndaki lkelere bar getirildi. Gewond, a.g.e,
s. 42; Kirakos, a.g.e, s.62.
277 Kurkjian, Armenia, p.182; Batrik Vasak olu Aot, sonradan spir ve An blgelerinden
birincisinde Ortodoks hristiyan ve Bizansa tabi Tayk- ber-Abkhaz, ikincisinde de Gregoryen
hristiyan ve Dovin slm emirlerine bal kalacak olan An-Kars-Loru ehirlerinde ayr ayr
birer hkmdarlk kuran her iki Bagratl kolunun dedesi kabul edilmektedir. savalar
esnasnda gzlerini kaybettiinden Kr Aot diye de anlmaktadr. Krzolu, Kars, s. 225.

80
Grigor ve Davit Mamkonyan karklklardan istifade edip katlar ve Armeniaa dner
dnmez de Prens Bagraduni Aota kar mcadeleye giritiler
278.

Derebey slaleler arasnda kavgalar devam ederken Bagraduni Aot halife II.
Mervann desteiyle yerini salamlatrd. Aot balln ispat etmek iin
Mamkonyan ailesinden Daviti yakalatp hunharca ldrtt
279.

Grigor Mamkonyan Erzuruma vard ve Bizansn hizmetine girdi. Aot
nceleri Grigor Mamkonyan ve isyanc nakhararlar takip etti, ancak sonra Elekirte
ekilip Arap himayesinde kalmaya devam edecekti. Fakat Grigor ok gemeden Aotu
takiple yakalad ve gzlerini oydurdu
280.

Bylece iki byk feodal aile arasnda iddetlenerek artan bir mcadele sz
konusu olmutur. Grigor intikamn alm ve zafer kazanm olarak Erzuruma geri
dnd, burada ld
281.
Yerine kardei Muse Mamkonyan isyanc feodallerin bana
geti.

2.3.6. Abbasilerin regele aknlar
Horasanda bir ordu hazrlayarak Zap nehri boylarnda Emeviler ile savaan
Ebul Abbas galip geldi ve Badat halifeligi balam oldu. Ebu Cafer el Mansur blgeye
vali oldu
282.

Abbasi halifesi Ebul Abbas (750-754) drt yl hkm srdkten sonra yerine
kardei Ebu Cafer el Mansur gemitir. Halife El Mansur blge valiliine Yezid b.
seyd es-Slemiyi tayin etti
283.
Ar vergilerle bunalan halk 771 ylnda Mamkonyanl
Artavazd idaresinde ayaklanarak Dovin blgesine egemen oldular. Sonra da
regeldeki Kumayr (Gmr) kyn katliam ile devlet hazinesini ele geirdiler.

278Gewond, a.g.e, s. 112.
279Gewond, a.g.e, s. 120.
280Gewond, a.g.e, s. 123.
281Mkrimin H. Ynan, Erzurum .A c.IV, s. 346- 347; Gewond eserinde, Erzurum
ehrine geldi ve onun zaferinin haberlerini yaynlad. Ama bir zaman sonra Tanr'nn takdiri,
onun hareketleriyle eit bir ceza olarak onun midesi, korkun ve tehlikeli bir ekilde iti ve
onun yaam sona erdi.demektedir. (Gewond, a.g.e, s. 124).
282Belazuri, Fthl-Buldn, s. 300; Hebraeus, Farac Tarihi, I, s. 198; Gewond, bu
dnemin blge halknn zor dnemleri olduunu belirterek, ar vergilerin alnd ve hatta
llerden bile vergi alndn belirtmektedir. (Gewond, a.g.e, s. 127); Esir, Fit -Tarih, c.5, s.
340.
283Belazuri, Fthl-Buldn, s. 300; Hebraeus, Farac Tarihi, I, s. 198; Gewond a.g.e, s.
128.

81
Arkalarndan yetien Arap kuvvetlerine dayanamaynca, Aolar (Akbaba) yolu ile
Sami-ikhe ( Kale) denilen Ahska blgesine katlar. Mslmanlar tarafndan,
Mamkonyanllarn dman olan Bagraduni ilbelerinden Kr-Aotun olu Smpat bu
asileri takibe memur edildi. Mamkonyanl Artavazd Be ise, Kalede de
tutunamyarak, Bizans idaresindeki Egerler derelerine kat
284.

Araplar asilere ceza vermek iin blgede temizlik harektna giritiler.
Mamkonyanl Artavatzn akrabas olan Mamkonyanl Hrahat olu Muel
Mamkonyan tuzaa dmemek iin daa kt. Snd Artagers/Artagert (Kazman-
Keivan?)
285
hisrndan uzaklatrld. Abbasi idaresine kar balayan bu isyan
hereketlerine kar Abbasiler ok sert tedbirler almlard. Vakainvistler Khaln-Kan,
Aren (regelin kla saylan Arpaay-Aras kava boyunda Digor-
Karaba=Acakala ukuruna bugnde halkn dilinde Aran denilen yer) ve bu byk
kasaba Tanla (Taln) n bu srada bozulup ykldn, ldrmeler ve esirler alndn
yazmaktadrlar
286.

Birtakm feodaller Mamkonyanl Sahak olu Aot idaresinde ayaklanarak, bir
slm garnizonunun bulunduu Van Gl kysndaki Erci kalesini zapta koyuldu.
Halife Mansur, ilk defa imdiki Kars ili dousunda Aras boylarndan balayp, sonradan
Erzurum (Karasu) blgesi ile Van gl evresinde de geliip ilerleyen bu byk
Mamkonyanl ayaklanmalarna bir son vermek zere, 772 balarnda 30 binlik
Horasanl Trk ordusunu smai1 olu Amir l-Harisi babuluunda Dovin Emirliine
yardma gnderdi Ahlat zerinden gelen Amir idaresindeki bu Mslman Trk ordusu
Araplarn Sannriye dedikleri asileri Erci nnde yakalad.
287
15 Nisan 772 yaplan
Erci Savanda Mamkonyanlar yenen slm ordusu kuzeye doru ilerlemeye balad.
Sonbahardan beri kuatlmasna ramen alkla da mcadele ederek dayanan
Erzurumu sktrmakta olan asiler, buradan vazgeerek, Mslmanlar karlamak
zere Hasankale yoluyla Elegirt-Karakse blgesine ekildiler. Burada, Aradzani
(Murat) rma boyunda Amir ordusuna kar cephe aldlar. 25 Nisan 772 gn tanla
balayan kanl kavgada, ilkin Hristiyanlar stn gelirken, kyllerden kurulan talimsiz

284Gewond, a.g.e, s.137- 138.
285Krzolu, Artagersi Keivan olarak zikretmektedir. Artagers Kazmann batsnda
Gnindi (Kers) ky olarak bilinen kaledir. Ta duvarlarndan baz kalntlar kalmtr.
Kecivan ise bugn bilinen Tunkaya kyndeki kaledir.
286Gewond, a.g.e, 139- 140.
287Krzolu bu bilgiyi J. Muyldermansdan aldn bildirmektedir. (Krzolu, Kars, s. 230).

82
ve sava grmemi yayalarn beceriksizlii yznden, kaybettiler; Savalarda ok
pimi olan Horasanl Trkler atlganlk ve erlikleriyle kavgay kazandlar. Kars ilinin
bundan sonraki tarihi iin de bir dnm noktas saylan bu 772 Bagrevand (Yukar-
Murat) Savanda Mamkonyanlardan balcalar krlp ldklerinden, ayaklanmalar da
sona erdi
288.

Elegirt Zaferiyle Abbasiler, uzun bir zaman iin Mamkonyanlar sindirmi
oldular. Bundan sonra, iki yldanberi srp giden karlkl apu1 ve yamalar ile iki
taraf arasndaki dmanla son verildi. Malazgirtte yerleen Arap kolonisinden Beni-
Kays (= Kays-oullar) imaretini kurmu Emir Cahhaf, bu zaferden istifade ederek,
Mamkonyanlarn yurdu Bagrevanddan baka, 772 de bir ara, Kamsarakanl
ilbelerinin mlikhanesi olan Ararunik (Kazman Deresi ve Digor) blgesini
elegeirip Aras boyuna dein hkimiyetini geniletti. Malazgirtten baka Karsn
gneydousundaki Aras boyunda bir Ararunik-Cahhafileri belii kuruldu.
Mamkonyanl belerinden savata len Muein kz ile evlenen Cahhaf damadlk
yoluyla onlarn kabilesine dayanarak bu beliini salamlatrmaya muvaffak oldu
289.



2.3.7. Bagraduni290 Egemenlii
772 Elegirt Savanda bellibal Mamkonyanl belerin lmesi ve bilhassa
ok itibarl ve kuvvetli bulunan yiit Mamkonyanllarn (685 Hazar Savanda olduu
gibi) erkek soylarnn bitecek derecede krlp perian olmas, Bagradunilarn yldznn

288Gewond, a.g.e, 140 vd 146ya kadar; Grousset, a.g.e, s.314 vd 318 dhil.
289 Djahap (Cahap) biiminde ermeni imlsna gre yazlan adn dorusu :Cahhaf iin bkz.
V.Minorsky, Ardzruni, E I, c. I. s. 617.
290Bagratllarn eski atalar Musa dininde olduundan, bunlar soylarn Davud Peygamberden
geldiini iddia etmektedirler. Brosset; Guaram oullarndan inmi olan Bagratllarn,
Peygamber David ve Sleymandan inip memleketlerimize gelmi olduklarna dair tarihlerini
aynen anlatacamzdan, onlarn yaradltan itibaren birbirini takip eden nesillerini Ademden
balayarak gstereceiz.diyerek ecere vermitir. Brosset, Grcistan, s. 183- 184; Osmanl
dneminin en nemli seyyahlarndan Evliya elebide Grcistana yaptgezilerinden sonra
bura halk iin; Grcistan mlknn halk Yahudilerden Davud (a.s) mmetinden iken
Mesihlik taslayp, ncil ile amel ederler Grc papazlar silsilelerinin Key-kavusa (ran
ahlarna), o vasta ile Hazreti Davuda mntehi olduunu iddiaederler.demektedir. (Evliya
elebi, Seyahatnme, II, s. 320); Kurkjiana gre, Armenian kronik tarih yazar rahiplerin
hepsi neredeyse, ncille alakal grenekle onlarn ulusunun balanglarn balamaya alt ve
bylece Abraham'dan Haik'in ailesinin iniini kantlamak iin eski efsaneleri deitirdi. Bu tez
gereince Bagratids, Yahudi kaynann yaam olarak temsil edilir. (Kurkjian, Armenia,
p.186).

83
parlamasna ve Kars iline yerleerek, ileride Ardahan-Artvin ve regel-Kars kollarnn
ayr ayr birer krallk kurmalarna yol at. I. asrda spir sanca hkimi olan Bagraduni
Brat olu Smbat, svari komutan ve bat (sol-kol) ordusu bakomutan olarak
atabeliini yaparak koruduu hkmdar ocuklarn kendi mstahkem yerleri olan
Pay-pert (Bay-Burt) kalesine (58 yllarnda) gtrmt
291.

IV. Asrn ortalarnda, Diyarbekir kuzeyinde devlet hazinesinin sadakatle
sakland Angel (Egil) kalesi de Bagradunilarn mlikhanesi idi
292.
Ardan
gneyindeki Kogovit sanca ve burann merkezi Dou-Bayazt (Bayazid ve Maku'dan
oluturulan Dariounk) kalesi ise, Bagradunilarn asl merkez ehri idi
293
.
Kr Aod olu Vasak (Basat) Be ile Mu blgesi Bagradunileri Kars ilinin
kuzey ve kuzeybat blgelerine yerleip sahiplenirken, bunun aabeisi Smbatn olu
Aod Msaker (perhizde/Etyiyen) lakabyla tannan Aodda, spir blgesindeki
mlikhanelerini aabeisi apuha brakarak oruh boylarndaki hissesinden vazgeip,
Azerbaycan-Armenia ticaretinin byk merkezi ve Arap Emirlerinin oturduu Dovin
ehrine yakn bulunmak zere, aile ve adamlaryla gelip Karsn dou blgelerine
yerlemeye karar verdi. Kazmanderesinin gm maden1erine sahip olup iletmek
iin Kamsarakanllarn yerlerinden Kazmanderesi ve Digor ile regel blgelerinin
bir ksmn satn alarak, onlarn msaadesiyle Bagaran (Pekran/Pakaran) hisarn merkez
edinip buray Bagradunilarn merkezi yapt.
Bunlarn eski merkezi Dou Bayazt kalesi ise, savatan sonra, rakipleri olan
Van Gl dousu belerinden Ardzerunili Hamazaspn eline gemiti.

2.3.8. Kamsarakanllarn sonu
Bylece 772den itibaren Vasak olu Etyiyen-Aot Be ile Kars (Digor,
regel, An) ve Dair/Loru Bagradunilar slalesi kurulmu oldu. Komu Bizans
vilayetleriyle ticaret yaparak Dovin Emirlii ile Bizansn dou lkelerin de ileyen,
hatta Hinde dein uzayan kervanlarla Trabzon ve stanbul arasnda bezirgnlk yoluyla
zengin olan bu Kars Bagradunileri Gregoryenlie bal kalp, 885ten itibaren Halifelere
tabi bir hkmdarlk kuracak ve 1045te An kolu, 1064te Kars ve kk kollaryla

291Khorenatsi, a.g.e, s.178,181; P'awstos, a.g.e, s. 44.
292P'awstos, a.g.e, s. 7.
293Gewond, a.g.e, s. 15- 16.

84
XIII. asr ortalarna dein yaayan Dair/Loru kolu da lhanllar anda (1258) sona
erecektir.
Armeniada 772 sonras iki derebey aile hkm sryordu. Bagraduniler ve
Ardzruniler. Bu dnemde yeni bir nakharar Dacad (Tachat) Antzevatsi ortaya kt
294.

Uzun sre Bizansa hizmet etmi ve ykselmiti.
Ancak mparatorie rene (780)
295
tahta ktnda gzden dmt
296
.
Anadolu snrnda ba dertte olan Araplar yardm edince Halife El Mehdi Vaspuragan
prensliinin gneybatsndaki Antsavatsik nahiyesine Dacadn yerlemesine izin verdi.
Bu srada Hazarlara kar savunma sava Hazar kaplarnda yani Avan tarafndaki
Derbent geidinde yeniden balamt. Dovin Emiri mer olu Osman idaresinde,
regel Bei Nerseh Kamsarakannda bulunduu birok nakhararla birlikte Keran
ovasnda Abbasi ordughnda bulunuyorlard. Orduda salgn hastalklar balad. Birok
nakhararla birlikte hem regel Bei Kamsarakanl Nerseh hem de Dacad ldler297.
Antzevatzi slalesi geici egmenliini sonsuza kadar yitirmiti. Bundan sonra
kaynaklarda Kamsarakanllardan bahsedilmemektedir. regelin artk hkimleri
Bagradunilerdir.
772 yl regelin tarihinde nemli bir tarihi deiimin tarihidir.
Kamsarakanllardan Digor ve regelin bir blmn satn alan Bagraduni Aod
Msaker ailesiyle gelip Bagaran kasabasna yerleti. Bu tarihten balayp Bagradunilarn
806ya dein aileoca, 806- 885 arasnda yani 80 yl belik ve 885-890 arasnda 5 yl
da hkmdarlk merkezi olmutur. Bundan sonra regelde Eraskavork (bugn

294Gewond, a.g.e, s. 158.
295Kirakos, a.g.e, s.75; mparatorie rene naip hkmdar olarak deil dorudan doruya
hkmdar olan ilk kadn liderdi. Georg Ostrogorsky, Bizans, s.168; Faraca :Hkmdar
Konstantin bu srada kanunu ineyerek kars hayatta olduu halde ikinci bir kadn zevce
olarak ald ve erafn kzlarn da alarak namuslarna tecavz etti. Sonra Bulgarlarla harp
srasnda Tarkiye gittii zaman son derece sefahat ve gnah iinde yaad. Bu yzden
asilzadeler, anas ile anlatlar, hkmdar geri dnnce anas olunun gzne srme ekti, o da
kr oldu ve anas onun yerine devleti idare etti. (Hebraeus, FaracTarihi I, s. 207).
296Ama Constantine ve onun olu Aslan'n lmnden sonra ve imparator Konstantin'in annesi
imparatorie renenin, Tachata byk kinle davrand. O sebepten Tachat, halifeye dnd.
Gewond, a.g.e, s. 159.
297Gewond, a.g.e, s. 161.

85
Arazolu ky) kasabas Bagraduni hkmdarlna merkez olunca
298
da Bagaran,
Bagraduni slalesine kutsal mezarlk olarak kutluluunu korumutur.
799 da Hazarlarn son istilasnda yerli ilbeleri slalesi kesilen ber lkesine ba
olmaya namzet hale gelen ve yeniden onartp enlendirdikleri Kalarcet/Klarcetin
merkezi Ardanu kalesinde oturan Ardahan-Artivin Bagradunileri, bu yzden
Badattan 810 yllarnda, resmen berya Bei nvann ald. berya Bei Aot
lnceye dein Mslmanlarn hizmetinde gnlden alt. Bizans kayseri V. Leondan
(813- 820) da Kropalat unvann berlerin hkimi tannd
299
. Bylece, 803 da
Kars-Bagradunilar ve 809 da da Ardahan-Artvin Bagradunileri, amca ocuklar olduu
halde, ayr ayr slaleler eklinde ve birincileri Gregoryen, ikincileri de Ortodoks olarak
Abbasiler idaresinde hkm ve nfuzlarn genileterek, resmen bulunduklar yerlerin
hristiyan beleri diye tanndlar. Armenia ve ber beleri, Halife adna hkim olan
Emirlere bal ve onlara vergi vererek kendi blgelerinde i ilerinde serbest
saylyorlard.
813 ylnda Memun, kardei Emini devirmek iin Badatta bir ihtilal kard.
Bu gibi saltanat kavgalar, Arap emirlerini de ikiye ayrd. Cahhafn olu Abdlmelik
(813-820) de Halife Memuna itatsizlikte devam edip Dovine saldrrken, Kars-
Bagradunilar ile elbirlii eden ehir halk, bu emiri de ldrmeye muvaffak oldu
300
.
Aras da srpgiden bu karklklar srasnda, annesi Trk olan Halife Memuna
sadakatleri yznden Bagradunilerin itibar ykseldi. Cahhafllardan Seveda (820-830)
ile 824te yaplan bir savata Bagraduni Aotun yardmna gelmi bulunan ve spir bei
olan kardei apukh (apur) un lmyle ksz kalan ocuklar, Anya
yerletirildi301.

298Kirakos, a.g.e, s.76; Vardan: Aotun Kamak ina ettiini ve ailesini oraya
yerletirdiini syler. Muyldermans bu yerin regeldeki An olduu dncesindedir.
Grousset, a.g.e, s.326, dn 3;kr. bkz. J. Muyldermans, La Domination Arabe en Armenie, s.
108,120; Marrda ayn dncededir. N. Marr, Ani, s. 359.
299Juansher, The Georgian Chronicle Juansher's Concise History of the Georgians,
Transl. Robert Bedrosian, New York, 1991. v. 16, s. 105; Brosset, Grcistan, s. 223.
300 Grousset, Vartandan aktard u bilgi ile Abdlmeliki bir vuruta ikiye blerek ldren
bizzat Aot Msagerdir. demektedir. Grousset, a.g.e, s.330
301 Rus Akademisi azasndan N. Marrn 1904 ten itibaren usulne gre 10 ylda yaptrd An
kazlarndan bahseden Barthold diyor ki : Aninin pek yaknlarnda putperestlik devrine ait
mezarlar bulunmutur. Miladn daha V. Asrnda Aniden bir kale olarak bahsedilir. Mteakip
asrlarda Kamsarakan hanedan Aride bir hisar bina etti Bu hisarn, kayalar zerine harsz
talar ile oturtulmu olan temelleri, -Kalede yaplm olan hafriyat esnasnda, meydana

86
Aod Msager Taron, Tao, Ararunik ve regeli ald. Diplomasi ataklar kz
Arzeni blgedeki Arap emirlerinden Musa bin Zararaya vererek akrabalk kurdu.
Armenia topraklarn yeniden bir araya getirmeye zen gsterdi
302.
Aod Msagerin
Aiovit ve Ararunikten koloniler getirerek, berya-Bizans etkilerine kar Tayk ve Tao
blgelerinde u beylikleri oluturduunu grmekteyiz. Maksad nfus olarak bir Bagrat
toplululuu oluturmaktr
303.

826da Etyiyen Aot Be Bagranda lnce
304,
byk olu Bagarat Bei
Bitlisin Mutki kazasnda ve Garzan suyu bandaki Khuyut nahiye merkezi Khoyt ile
Siirdin Sasun kazasndan ibaret Sason blgesine giderek atalarnn eski yurdu olan
bu dalk blgedeki Gregoryen halkn bei oldu. 830 ylnda Halifeden, Van Gl
batsndaki yerlerin by olarak Armenia khanlar Bei nvann ald. Bylece,
Kars Bagradunilerinin bir kolu olarak yeniden kurulan Taron-Bagradunileri (830-968),
bu Bagarat Be (830-851) ile balam olup, 968deki Bizans igaline dein yaayabildi.
806da Badata rehine gittikten sonra halife Memundan Arapa Ebl-Abbas
(Abbasn Babas) lakabn alarak bu adla tannan Aotun kk olu Smbatda,
826da Bagaranda babasnn yerine geip, Digor ve Kazmanderesi ve regel bei
oldu. Ermenice kaynaklarda Sembat-Ablabas/Sempat-Aplapas (826-855) diye anlan
bu Bagraduni bei de resmen Arpaay ve Yukar-Aras boylarnn Gregoryen
topluluklarn bei olarak Abbasilere hizmette bulundu.
Bunun, Ararunikte Agercegis adyla bir derebei kona yaptrd ve
Halifeden Byk Sbarabed (Byk Atlba) nvann ald biliniyor
305.


kmtr. Bu inaatn en eski ksmn, Hisardan evvel bina edilip (takriben VII. asrda) bilahare
hisara bir]etirilmi ve Kamsarakanlar tarafndan, aile-mabedi olarak, kullanlm olan
kilisenin [I-Kale Kilisesinin] teki1 ettii zannolunmaktadr. ( W. Barthold, Ani, .A I, s.
435).
302Grousset, Arapve Ermeni kaynaklarnn ayn kanaatte birletiklerini belirtir. (Grousset,
a.g.e, s.328).
303Brosset, Grcistan, s. 223, dn. 168.
304 Arap taarruzlarna kar adamlarn asker toplamak zere gnderdi. Aotun emirleri henz
yerine getirilmemiken, Araplar anszn zerlerine atldlar ve onu kamaa mecbur braktlar.
Nigal vadisine giren Aot, orada ordusunu bytmee alt. Kendisine katlmak zere
ard adamlar davet ettilerse de, kendisini ldrmek niyetindeydiler. Bundan hi
phelenmeyen Aot, onlar gelince niyetlerini anlad ise de, yannda mukavemete yeterli
olmayan pek az adam bulunduundan bir kiliseye iltica etti ve orada kl darbelerliyle
ldrld. (Brosset, Grcistan, s. 225); Juansher, Emir Halil (Xalil) [Halid ibn Yazid ibn
Mazyad ki eybani (Shaibani)'dir. Geldi ve Ashot'u ldrd. demektedir. (Juansher, The
Georgian Chronicle, s. 105).
305 Laurent, LArmenie Entre Byzance, s.105.

87
Abbasi mparatorluunda babozukluk giderek artmaktayd. Bu da Armenia
feodalleri iin uygundu. Hilafet ordusuna ok uzun zamandr bakaldrm olan
Malazgirt emiri Kaysl Sevada el Cahhaf, Ahlatda Dovin Emiri Halid bin Yezid bin
Mazyada kar Bagaran prensi Bagraduni Smbat Abbasn ve bat Snik (Nahvan-
Gkegl evresi) prensi Sahak ile beraber ayaklandlar. Hilafet ordusu Sahak
ldrd, Sevada ile Smpat ise kaarak lmden klpay kurtuldular. Halid muzaffer
olarak Dovine geri dnd (833).
Buna ramen Sbarabet Ebulabbas Smbat cezalandrlmad. Aabeyisi Taron
Bagradunileri prensi Bagarat (830-851)a, Halifenin emriyle Btn Armeniann
ikhanlar ikhan nvanyla Emire yardmclk grevi verildi.
Halife Mtevekkil (847-861) Armeniaya Trk memuru Boa el-Kebir
kumandasnda yeni ordular gnderdi
306
. 853 ilkbaharnda Boa fetihlerini srdrmee
hazrland esnada regel ve Ararunik bei Ebulabbas Smbat, Emir Boay
karlamaya giderek ona balln sundu. Boa bu Bagraduni bein nfuz ve
hizmetinden ok yararland. Bu yzden Gregoryen halk Bagraduni Smbat gnahkr
sayyorlard. 855te 20 yldan beri sekin yeri olan regelin merkezi rakavanda
katolikosluk makamnda bulunan V. Hovhannes lnce, Bagraduni Smbat Arpaay
sanda ve Andan yukarda bulunan Arazolu ky kasabasnda yeni katolikos iin
toplad mecliste Kotayktaki Zak (Revandaki Gdeklinin Zeg) kynden olan I.
Zakariay (855-878) setirdi. Boa baz istisnalar dnda btn Armeniaya hkimdi
307.

Armenia prenslerinin ounu esir alm ve Samarradaki saraya gtrmt. Bunlarn
iinde Bagraduni Ebulabbas Smbatda vard. Kendilerine Mslman olmalar ynnde
bask yapld kabul etmeyenlerin bazlarnn ldrld, Smbatn ise nceki
yararllklarndan dolay sadece hapse atld belirtilmektedir
308.


306 Kirakos, a.g.e, s.78; Brosset, Grcistan, s. 228; Araplarn 237 (m. 851) ylnda Armenia
erafndan Aot olu B a k r a t, arap ordusu kumandan Mu h a m m e d olu Yusufa gelerek
sulhtan bahsedince, Yusuf onu yakalad ve zincirler iinde Badata gnderdi. Bunun zerine
Romallar ve Ermeniler birleerek Yusufun bulunduu Taron ehrine taarruz ettiler. Yusuf
bunlarla dmek zere hareket edince kendisi ile beraber olan askerlerin ou maktul
dtler. Muharip olmayan araplara gelince, Ermeniler bunlarn hepsini soydular ve rl plak
braktlar. Bunlarn da ou donarak ldler. Daha sonra arap ordusunun byk kumandan
Boa geldi, Armenia fethetti ve Ermenilerin ounu ldrd. (Hebraeus, Farac Tarihi I, s.
232).
307Brosset, Grcistan, s. 230.
308 Kirakos, a.g.e, s.78; Brosset, Buann Grc prensleride Samarraya gtrdn ve ayn
ekilde Mslman olamalar iin bask kurduklar, hatta kendilerini ikna etmeleri iin baz

88
Boa, sparabet Smbat Samarraya gtrrken, Bagarandaki prensliine onun
yerine olu gen Aodu (mstakbel I. Aod) brakt. Bununla birlikte, Bagaran (irag
ve Ararunik) prensi, Ebulabbas Smbat denilen sbarabed Bagraduni Smbat daha fazla
sebat gsterdi. O ki, siyasi zeminde hkmran halifeye sadakatini Araplarn
ibirlikisiymi gibi grnecek derecede sonuna kadar srdrmt. Dini alanda her
trl tavizi reddetti. Araplar, en korkun tehditlerde bulunarak onu Hristiyanlktan
dndrmeyi bouna denediler. Bu konuda banazlk etmekle onlar usandrd. 862 ile
867 arasnda lmne kadar onu Samarrada srgnde tutmakla yetindiler.













ermeni prenslerini gnderdiklerini belirtip kabul etmeyenleri ldrdklerini yazmaktadr.
(Brosset, Grcistan, s. 230. dn 206).

89

2.4. regel de Ebulabbas Smbat Sonras Durum
2.4.1. I. Aod dnemi (regel Bagradunileri)
Gneyde Ardzruni Armenia kavgalar iinde debelenirken, kuzeyde, regel ve
Ararunikte, Bagarandaki Bagraduni slalesi hzla kalknyordu. Bagaran prensi
Smpat Aplapas, halifenin sarayna ynelik ar sadakatine ramen, dier
derebeylerinin kaderini paylam ve onlarla srgne gnderilmi ve orada lmtr.
Ancak olu I. Aod halifenin gvenini kazanmay bilmiti. 856dan itibaren,
babasndan devrald bakomutan mevkiinide onaylandn grrz. Hovhannes
Katolikos muhteem bir portresini izer; kltrn, renmeye olan merakn,
karakterinin yumuakln, hogrsn, iyiliini, poplaritesini, vasallar arasnda
barn hkm srmesini salayan idareciliinin kusursuzluunu ver.
309
Halife el-
Mstainin ve Armenia valiliiyle Ali bin-Yahya el-Arman
310,
sonrada El-Mutemid
Byk Aodu Armenia prenslerinin prensi tayin ettiler.
311

Aod srf kiilii sayesinde byle bir sonuca ulaacak ve atalarnn gsterdii
yzyllk abay talandracakt. te yandan, unu da belirtelim ki, prenslerin prensi
unvan Aoddan nce amcas Taron beyi Bagrata aitti. Bylece Armenia prenslii
Taron Bagradunilerinden regel Bagradunilerine geiyordu.
Gurdig in olu ve Elekirt prensi Grigor Mamkonyan dier nakhararlarla
birlikte Iraka gtrlmt ve oda din deitirmeyi reddetmisti.
Gene de serbest brakld ve atalarndan kalan Elekirtteki mlkne dnd. Kendini
Mslmanlarn ve phesiz Bagradunilerin tehdidi altnda hisseden Grigor,

309Hovhannesten aktararak. Grousset, a.g.e, s.353;
310 Krzolu, bu kiinin Halife Mstainin 862 yllarnda Armenia valiliine gnderdii Yahya
l Ermeni lakabyla anlan gregoryen Ouzun olu Ermeni-Ali olduunu iddia etmektedir.
(Krzolu, Kars, s. 259); Romallarn yaptklar saldrlar ve katliamlar karsnda Arap ordusu
komutan Yahya olu Ali Arminyadan byk bir ordu toplad ve Romallara hcum etti ise de,
burada ldrld. (Hebraeus, Farac Tarihi I, s. 236); H. D. Yldz, Sacoullar, Trkler,
c.4, s. 423.
311(885) Ashot, hkm srd, Tanr'dan korkan, yardmsever bir adam, kilisenin ssleyicisi ve
Tanr'nn hizmetlerinin bir a. O, otuz-iki yl prenslerin prensi olarak byk ssler ve
parlaklkla Armenia kiliselerini ssledi ve Armenia'nn hkmdar olarak be yl grev yapt.
(Kirakos, a.g.e, s.80); Arap devletinin zayflamas Armenian da atlmda bulunmasn mmkn
kld. I. Aod gerek halife ve gerekse Bizans mparatoru tarafndan hkmdar olarak tannd ve
bu suretle yerli Bagratuni hkmdar hanedan idaresinde blgenin ykseli devri balam oldu.
(Ostrogorsky, Bizans, s.221); I. Aodun ahanah olma tarihini H. D. Yldz makalesinde
slm kaynaklarna dayanarak 882/883 olarak vermektedir. (Yldz, a.g.m, s. 423).


90
Bagrevantn kuzeyine, Gabelanktaki Gazaniaka (Gazangiller, imdiki Kozan ky)
ekilmeye alt. Ancak yedi gn iinde ld. Bu dn haber alan Muhammed ibn-
Halid (855-862 ) Byk Aoda Grigoru bulup ele geirmesini ve ona getirmesini
bildirmiti. Mamkonyan prensinin tam zamannda vefat etmesi, Bagraduniyi zor bir
durumdan kurtaryordu. Kendi yerini salamlatrmak iin halifeye gstermesi gereken
sadakati herhangi bir emek harcamadan lnn ban kesip Greklerin yanna gemek
istiyordu, ben de birliklerle peine dtm onu ldrdm, ite ba diyerek
Muhammede yollad. Muhammed buna ok memnun oldu, durumu halifeye bildirdi.
Onun emri zerine Elekirt eyaletini ve 50.000 gm paray Aoda vererek onu
ereflendirdi. O zamandan beri, Mamkonyanlar soyunun kk Armenia lkesinden
kaznd.
312

I. Aod Vaspuragan prensliinin iinde bulunduu karkla kar eitli
manevralar yapmtr. I. Aodun bu manevralar sadece manevi bakmdan, blnm
bir aileye bar getirmek gibi dindarca bir arzuyla deil; o, ayn zamanda siyasi
bakmdan, Vasburagan prensliini iki dman kuzen arasnda blnm olarak tutarak
zayflatmak isteiyle hareket etmitir
313.

Van yaknlarnda meydana gelen savata I. Aod, Vaspuragan prenselerinden
Grigor-Terenigi esir almt. Bir tek Araplarn kazanl kaca dine aykr bir
mcadeleyi ortadan kaldran Aod, bara raz oldu. Grigor-Terenigi salvermekle ve
Vasburagan prensliini ona geri vermekle kalmad, ayn zamanda kz Sopyay, ay
paras gibi gzel prensesi de onunla evlendirdi. Bagarat prensesinin Ardzruni
prensiyle birlemesi, iki slale arasndaki bar pekitirmi ve Armenian yakn
gelecekte kalknmasna katkda bulunmutur. Evlilik yoluyla Aoda balanan Grigor-
Terenig onun kendisini bir baba gibi himaye etmesini, akllca nasihatler vermesini,
dostluunu arzu ediyordu. Onun engin tecrbesini teslim ediyor ve ona daima sayg
gsteriyordu. En azndan balangta, ona tam olarak itaat ederek temkinli davrand.
Saldrd btn dmanlar onun ayaklarna serdi, onunla devaml uyum iinde geindi.
Evinde, atalarndan kalan mlknde sakin sakin oturdu. Aod, br kz Maryam ise
bat Snik (Gke gl) prensi Vasak Gaburla evlendirdi ve damadna Sniklilerin

312Grousset, a.g.e, s.353;
313J. Laurent, LArmenie Entre Byzance, s. 273.


91
ikhan nvann verdi Baka bir deyile, Aod evlilik diplomasisi yoluyla,
Vasburagandaki Ardzruni prensliinin Bagradunilar iin endie verici olan bymesini
engellemitir. Becerikli Aod, iki damad vastasyla, dier iki byk Armenia stnde
denetim salayarak egemenlik kurmutu.
314

863 ylnda Kazman yaknnda Karasunk (Krklar) denilen yerde Malazgirt
emiri II. Cahhaf ile yaplan savata I. Aod baarl oldu bu baarda kardei Abbasn
byk yararllklar grld. Bu zaferle beraber Araruniki tekrar geri almlard.

2.4.2. regel konseyi (869)

Bagaranl Byk Aod, yukarda grdmz gibi, 862de halifeden prenslerin
prensi payesini almt. Iki imparatorluk arasnda eit denge tutturmaya alan
geleneksel Armenia politikasna uygun olarak, bundan ksa sre sonra Bizansllardan
prensliinin tasdik edilmesini rica etti. Konstantinopolis sarayna ak bir sadakat
beyannda bulundu: Hla sarslmaz bir ekilde imparatorluunuzun sadk
hizmetkrlaryz ve daima yleydik. Kadir-i Mutlak imparator Hazretlerinin emirlerini
beklerken, tereddt etmeden, can gnlden ve saygyla itaat etmeye hazrz. Aod bu
ekilde, civardaki Mslman emirlerine veya sz dinlemez Armenia derebeylerine kar
mcadelesinde Bizansllarn desteini salamaya alyordu. Byle bir itaatten
memnun kalan imparatorluk saray, en ok nem verdii kendisi ve Armenian
itenlikle yaknlamas konusunda n koul olarak grd eyi elde etmek iin derhal
bundan yararlanmaya karar verdi. Bu da Armenia halknn Kadky kristolojiyi
benimsemeleriydi.
Armenia Kilisesini Grek Ortodoksluuna dndrme giriimini balatan, mehur
Bizans patrii Photios
315
oldu. Photios Armenia Kilisesinin kendilerine katlmasnn
Papalkla girdii tartmalarda konumunu glendireceini dnyordu
316.
Patrik

314Snik prensi Gaburh kendisine ok imknlar tanyan kaynatasna kar harp edemezdi.
Brosset, Grcistan, s. 231, dn 208; J. Laurent, LArmenie Entre Byzance, s.268 ve 273;
315Asrnn en byk lim ve hocas olarak tantt Ostrogorsky, onun Bizans
mparatorluunun perde arkasndaki gerek yneticilerden iki isimden biri olduunu ki dieri de
Bardastr. Hristiyanln merkezi olarak Konstantiniyye olmas yolunda olduka aba
sarfetmitir. Siyasi entrikalarla kendisini yok etmek isteyenlere kar olduka byk
mcadeleler verdiini belirtmektedir. (Ostrogorsky, Bizans, s.209 vd).
316Grousset, a.g.e, s.363.

92
Zakariaya ve prenslerin prensi Byk Aoda bu ynde iki nemli mektup yazd. Bu
mektuplarda Photios, havari Taddeusun ve Aziz Krikor Lusavoriin halefi olarak
adlandrd Zakariay kazanmak iin aka ilk adm atyordu. Bylece Armenia
Kilisesinin Apostolikliini, hatta btn kuzey halklar stndeki stnln
tanyordu. Hatta Armenia halknn farknda olmadan gayet iyi Ortodokslar olduklarn
kabul ediyormu gibi grnyordu. lahiyat konusundaki ayrlklar bir tarafa brakarak,
Kadky ruhani konseyinin ve bu konseyin Nesturiliin ve monofizizmin abartlarndan
eit lde uzak tanmlarnn lmlln kantlamaya zen gsteriyordu. Ayn zamanda
Byk Aoda Ortodoks imparatorlarn yardmyla bir yeryz hkmdarlnn
mirasn vaat eder gibi grnyordu, bu cmle prensliin Armenia hkmdarlna
dnmesinin habercisi olarak grld.
Zakaria, bu ekilde dile getirilen nerileri tartmak iin, Ba regelde veya
Yerazkavorsta nemli bir ruhani konsey toplad; Kars ile Aras arasnda, regelde
bulunan bu ehir, prenslerin prensi Byk Aodun ikametghlarndan biriydi. Photiosa
cevab, Taykn kuzeyindeki Aungun bugnk Tortumdaki Ok-Vank /venk
Armenia piskoposu olan Sahak Mrud, nam- dier Sahak Abikure kaleme ald; anti-
Khalkedonculuk taraftar olduu iin Bizansllar tarafndan makamndan kovulmu ve
Aodun yanna snmt. Sahak Abikurein ektii bu eziyetler onu uzlamaya
meyilli hale getirmiyordu. Ba regel beyannamesinin 2. maddesinde, Kutsal Ruhun
Baba ve Oula bal olduu belirtiliyordu. Yani 451 Kalkedon konseyinin kararlar
yeniden reddedildi
317.
Bu da Bizansla kopuu daha ciddi hale getirecek, Roma
Kilisesiyle sonraki temaslar ise aksine kolaylatracakt. Velhasl, Eutykhesin ve
Sryani Kilisesinin kaytsz artsz monofizizmini ilahiyat alannda reddeden Ba
regel ruhani konseyi, siyasi alanda Photiosun dini blnmesine doru
srklenmekten kanyordu
318.

I. Aod Kilisenin devaml desteini ald. Patrik Zakaria lnce (877), onun
yerine II. Kevorku (Georg) setiren o oldu; Garni (Karni) asll bu yksek rtbeli din
adam 878den 898e kadar ruhani liderlik makamnda Ba regelde kald
319.



317 Kirakos, a.g.e, s.84.
318 Grousset, a.g.e, s.363- 364; Krzolu, Kars, s. 260- 261.
319Kirakos, a.g.e, s.81. Kurkjian, Armenia, p.187.

93

2.4.3. Feodal atmalar yeniden balyor
Armenia Arap igalinden kurtulamamt. Byk Aod, eybani slalesinden
Arap valisi sa b. eyhin vekili Muhammed el Yemeninin ayaklanmasnda halifenin
valisinin yannda yer ald. Ancak vali sa yenildi. Armenia nakhararlar halifeden baka
bir vali talep ettiler. Halife nceden de vali olan ve sevildii grlen Muhammed b.
Halidi tayin etti.
O dnemde zellikle Grigor-Terenik Ardzruni ile Taronun Bagraduni prensi
kuropalates Aod arasnda Armenian felaketi olan feodal kavgalar yeniden balyordu.
Halbuki iki slale birbirine balanmt, nk kuropalatesin erkek kardei Taronlu
Davit-Arkayg, Grigor-Terenigin kz kardei Maryam Ardzruniyle evlenmiti. Olaya
yol aan da bu oldu: Grigor-Terenik bir pusuda kuropalatesi yakalatt ve Taron
prensliinin bana Davit-Arkayg geirdi. Grigor-Terenigin istei zerine,
Muhammed ibn-Halid bu deiiklii onaylad (878).
Prenslerin prensi Byk Aod, Muhammed ibn-Halidi karlamak zere snra
kadar gitmekten imtina etmiti. Bununla birlikte onu beklemek zere Dovine geldi.
Prenslerin prensi, Armenian en hatr saylr ahsiyeti ve en zeki siyaset adam;
Muhammedi muhteem bir merasimle karlad ve ona saysz hediye sundu.
Gerekte, iki adam birbirini gzlemliyordu. Aod, emirin dier Arap reisleriyle
yazmasn ele geirmeyi gene baard, mektupta prenslerin prensine ani bir saldr
yaplmas ngrlyordu. Bu kantlar eline geirince, daha nce davranmaya karar
verdi. Bir gn Muhammed ihtiam iinde alm satarak kurumlanrken, Aod, kardei
sbarabed Bagraduni Abbas birliklerine onun adrn kuattrd. Abbas meum mektubu
Muhammede gsterdi. Emir lm saatinin gelip attn sand, ama onun tutuklanmas
hilafet saraynn cezalandrc bir sefere kmasna, gaza ilan edilmesine yol aabilird.
Dolaysyla Abbas, elini Muhammede uzatp niyetleri konusunda kayglanmamasn
salad. Onu adrn kapsna getirilmi olan zengin bir ekilde donatlm bir katra
bindirmekle yetinip, nereden geldiyse oraya dnmesini rica etti. Muhammede elik
eden Arap birliklerine gelince, silahlar alnd ama atlaryla eyalar brakld ve
Abahunik tarafndaki Mslman diyarna, yani Malazgirtdeki Kays emirliine
dnmeleri emredildi (878). Olay yle zarife halledildi ki, grne gre Badat saray
hibir itirazda bulunmad. Buna karlk, Byk Aod, Muhammedin mttefiklerinden,

94
Barda ve Malazgird emirlerinden intikam ald, onlar yendi. Hatta Muhammedi
Armenia halkna kar kkrtt iin zellikle sulu olan Kays emiri Abelbarn
bakenti Malazgirdi kuatt. Ama Tarondaki veraset meselesi yznden kuatmay
kaldrmak zorunda kald
320.

Grigor-Terenik lnce Vaspuragan prensliinin bana Byk Aod kz
Sopyann da onayyla vasi olarak Gagik Ebu Morvan getirdi
321.


2.4.4. regel evresindeki genel durum (Sacoullar dnemi)

Sacoullar hkmetini kuran Yusuf Divdest olu Eb Sac Divdad, Trkistanda
Seyhun/Srderya boyunda Usruana vilayetinin Cnga-Kend adl kynden gelen
Trklerdendi.
322
Slalenin kurucusu olan bu zatn olu Eb-Ubeyd/Ubeyddullah
Muhammed Afn (889- 901). Azerbaycan mstakil valisi olarak 889dan itibaren
Dovin ehrine de hkim olup Armenia idare etmitir. Bundan sonra Afnn kardei
Ebul-Kaasm Yusuf (901- 919 ve 922- 927 arasnda Rey ve Kazvin valilii ile birlikte
Armenia ve Azerbaycan valisi olarak, bunun yeeni Afin olu Ebl-Musafir Feth
(927- 930) de ayn ekilde hkim olmulardr. Emir Yusufun Halifeye itaat etmemesi
zerine yakalanp Badatta tutuklu bulunduu 919- 922 yllarnda da Trk emiri Nasr
Sebk, Azerbaycan ve Armenia valisi olarak hkm srmtr. Bunlarn ordusunda
onbinlerce Trkistanl Trk vard ve slm dinini Ouz-Ellerine yayp yerletirmeye
alyor1ard. Sacoullarnin sonuncusu Emir Feth, merkezi Erdebil ehrinde
aulanarak lnce, eskiden Yusufun azatl klelerinden olan Trk soyundan Hakan
Mfelleh, 931 ylnda Azerbeycan hkmetine tayin edilmi, sonradan buras
Deylemlilerden Salaroullarna gemitir
323.

Bu sralarda Ardahan-Artvin Bagradunilerinden I. Bagaratn (833-876) yurdu,
875 yllarnda Kr ve oruh (eski Ouz tresince: Sa ve sol) kollarna ayrlmt.
Kk kardelerinden Gavaram/Goram Be (875-882) Bizansllardan yardm grerek
Gle, Ardahan, Cavaket (ldr-Ahlkelek), Ao (Akbaba), Tair (Loru) ve Tryalet
(amulde) ile merkez Ardanu blgesine hkim olmutu. En kk kardeleri Ater-

320Grousset, a.g.e, s.366.
321Kirakos, a.g.e, s.82.
322Yldz, a.g.m, s. 417.
323Kirakos, a.g.e, s.82; Togan, Giri, s. 168. Ahmed Ate, Deylem . A. IX, s. 567-573.

95
Nerseh/Adarnase Be (875-881?) de Oltu, Tortum ve Yusufeli blgelerini ierisine alan
Tayk/Taoda hkm sryordu. Bu blmede hakemlik yapan Kars-Bagraduni bei I.
Aod, Aolar (Akbaba) nahiyesini kendi lkesine katmaya muvaffak oldu ve Gablu
Be adl bir asilzadenin yardmyla Gkegl-Gence arasndaki Gardman/Gardaban
blgesini de hkm altna ald. I. Bagarat lnce yerine geen olu I. David (876- 881),
Krupalat unvanan a1d
324.
lkesini birletirmek isteyince, amcas Goram Bein olu
Nasr/Nasra tarafndan 881deki bir i kavgasnda ldrld.
Bunun yerine olu II. Adarnase (881-923) geti. Ardahan-Artvin
Bagradunilerindeki bu i kavgalar srasnda, Tryalet sancann bei Cenasdanl
Orbelyan/Orbelli slalesinden ok nfuzlu olan Libarid/Liparit Be ile adamlar II.
Adarnaseye yardm edip, baa geirdiler
325
. Sonradan yardma gelen bir Abkaz ordusu,
888 ylnda Hrtsn kuzey yannda ve Kr rmann sandaki Aspnza/Espencede
yaplan kavgada Nasr ldrd. Rakipsiz kalan II. Adarnese de berya Kropalat
unvanyla ve Kars-Bagradunilerinin yardmyla hkimiyetini geniletti.
Bana/Panak/Penekte
326
bir kilise yaptran Adarnase, 899 da Kars Bagradunilarna
yardm ederek onlardan hkmdar unvann alacaktr
327.
Bu sebeplerden dolay ber
hkmdar II. Adarnese Byk Aoda sadk kald.
Prenslerin prensi Bagaratl I. Aod, sonraki nesillerin ona verdii Byk Aod
lakabn hak ediyordu. adalar bu byklkle ilgili gayet kesin bir fikre sahiptiler ve
bylelikle, drt yz elli be yldr (430-885) ortadan kalkm bulunan kadim Armenia
hkmdarln onun lehine yeniden kurdurdular
328.
Ikhanlar ve nakhararlar, diye
yazar Hovhannes Katolikos, Bu nl prensin ihtiamnn parlakln grerek,
oybirliiyle, onu kendilerinin stne, hkmdariyet payesine ykseltmeyi
kararlatrdlar. Niyetlerini, Aodun zel bir dostu olan sa (Ahmed ibn-sa ibn-eyh)
araclyla halife el-Muhtediye bildirdiler. sa onlarn taleplerini halifeye aktard ve
Aoda bir hkmdariyet tac gnderildi. sa bu tac bizzat ona gtrd ve tala
beraber hkmdariyet giysileri, hediyeler, eref nianlar, hzl sava atlar, silahlar ve

324Brosset, Grcistan, s. 232.
325Grcistandaki iktidar mcadeleleri hikye tarznda anlatlmaktadr. Brosset, Grcistan, s.
233; Benzer anlatmlar Juansherde de vardr. Juansher, The Georgian Chronicle, s. 108
326Brosset, Kirege Banelin eliyle yaptrlan ve bugn Fanak denilen Bana kilisesi
demektedir. Brosset, Grcistan, s. 235.
327Grousset, a.g.e, s. 371- 372; Krzolu, Kars, s. 262- 263.
328Kirakos, a.g.e, s.80.

96
ssler serildi nne. Aodu takdis etmesi ve Tanrdan onu korumasn dilemesi iin
byk patrik Kevorku (II. Gevorg) getirttiler. Patrik ona kutsal ya srd ve
Akenaz/Askanaz soyunun hkmdar olarak ta giydirdi.(882-883)
329

mparator I. Basil devrinde (867- 886) Bizansn uyanyla beraber, tam bir
k halindeki Arap hilafetinin aleyhine olacak ekilde yle ilerlemeler ba
gsteriyordu ki, halifenin danmanlar prenslerin prensini Bizansllarn kucana
itmektense onu kendi mttefikleri yapmann daha akllca olduuna hkmetmi
olmallar. Zaten, Badat saraynn kararndan sonra, Konstantinopolis saray bundan
geri kalmak istemedi ve I. Basil, tpk halife Muhtedi gibi, Aoda bir hkmdariyet tac
gnderdi. mparator Makedonyal Basil, Araplardan daha ileri giderek, tac bir kez
daha Aoda tevcih etti
330.

Byk Aod, Tsie-Abaraj
331
kayal yaknnda dmesi sonucu ldnde 71
yandayd.
332
Yoksullara sadakalar verip, Kiliseye ykl balar yaptktan sonra, son
dini ayinleri yerine getiren dostu patrik II. Kevorkun kollar arasnda ruhunu teslim etti
(890). Altn yaldzl giysilerle parlayan bir altn tabutla, bakenti Pakarandaki
ailesinin kabristannda, naan selamlamaya gelmi olan ehir halk ile kyllerin feryat
figanlar arasnda topraa verildi
333.


2.4.5. I. Smbat dnemi (890- 914)
Byk Aod tac byk olu I. Smbata (ehit Smbat) dyordu. I. Smbat
Ermeni-ber hududunda, Sevan glnn kuzeybatsnda bulunan, Ermenice Kulcark,

329Mar Apas Katina: Akenaz/Askanaz: Kitab-Mukaddeste Nuhun oullarndan
Yafes/Hapetin ilk olu Gomer/Komer, onun oullar Akenaz/Askanaz ve Tokarma/Torkom,
Togarma/Torkom un olu Haygdr. Kitaba dayanarak Ermenilerin atalarnn bu soydan
geldiini kabul eder. (Mar Apas Katina Hstoire Ancenne de lArmenie, Franszca eviri,
Vctor Langlos, Paris, 1917, II, IX); Krzolu, Torgom adnn Trkman olduunu eserinin
dnunda rneklemeler vermek suretiyle anlatmaktadr. (Krzolu, Kars, s.263- 264); Kurkjian;
mparator I. Baslos, Makedonya'da domu, soy ile Armenian idi. Armenian zerkliini
tanmak iin ok istekli olmamakla beraber 885'te, siyaseten Ashot'a benzer eref derecesini
tad, bu da hkmdarlkt.demektedir. (Kurkjian, Armenia, p.186).
330 Kirakos, a.g.e, s.80.
331Krzolu, iel-Abararaj diye yazmakta ve burann Kars-Kazman yolu zerinde ve Kars
ay yaknlarnda ivili Kaya olabileciini vurgulamaktadr. Yine Krzolu esinde amiyann
buraya Kars-Par dediini yazmaktadr. (Krzolu, Kars, s.265- 266.)
332Krzolu, I. Aodun hastalanarak ldn belirtmektedir. (Krzolu, Kars, s.266)
333Kronolojik hatalar dzelterek olaylar burada da aynen anlatlmaktadr. Brosset, Grcistan,
s. 233, dn 225; Kirakos, a.g.e, s.80; Kurkjian, Bagaran'da gmld, idollarn eski ehri,
Akhurian'da.diyerek onu ver. (Kurkjian, Armenia, p.188).

97
berce Somkhet denilen snr eyaletine (yani Ktzia vadisine ve Pertuc vadisine) boyun
edirmekle meguld. Vefat haberini alnca, regel kazasnda yer alan iragavandaki
Arazolu ky yurtluuna dnd. Bagaran yerine buray merkez yapt. Patrik II.
Kevork ona taziyelerini sunmaya geldi. berya kuropalatesi olan Bagraduni II.
Adarnasede taziye iin nce Vanandn merkezi Kars kalesinde oturan sbarabed
Abbasn yanna geldi. Abbas kendisi hkmdar olmak istediinden, Aderneseyi
regele Smbatn yanna gitmesine engel oldu. Abbastan glkle yakasn kurtaran
kropalat regele geip I. Smbat meru hkmdar olarak tandn beyan etti.
Kuropalatesin, Bizans cephesine ve Abhazlara kar tahtn kurtarm olan Byk
Aoda ballk akdinde bulundu. Adarnase, velinimetinin olunu selamlamaya gelerek
ve gerektiinde Smbat koruyacan syleyerek, minnetini gstermi oluyordu.
Smbatn kuropalates nezdinde bulduu destek, bir sre sonra (899)da hkmdariyet
tacn kazanmasna vesile olmutur. Tarihi berya hkmdarl byle kurulmu oldu.
phesiz Smbat, kuropalatesin de mensup olduu Bagraduni ailesinin reisi olarak bu
ekilde davranmt. Bu arada kuropalates de Armenia hkmdarnn vasal olduunu
teyit ediyordu. Bu ekilde kurulan hiyeraride yeni berya veya berya hkmdar,
Armenia hkmdarndan sonra, Armenia Hkmdarlnn ikinci adam haline
geliyordu
334.
II. Adarnase Karsa dnp Abbasn gnln almak istedi. O ise, yeeninin
hkmdarln tanmayp Vanandda istiklalini ilan etti. II. Adarnaseyi de tutuklatt.
335
lkedeki nakhararlar bu iki be arasndaki kavgada kendilerine bir taraf tercih edip
birbirleriyle mcadele etmeye baladlar. Katolikos II. Kevork bile bu iki taht iddiacsn
bartramad. Kavgalar sonunda sbarabed Abbas 891 ylnda kapand Kars kalesinde
kuatld. Nihayet, iki taraf arasnda yaplan antlamaya gre: Vanand blgesi Abbasta
kalmak ve Adarnasenin serbest braklmas artyla bar yapld.
336

Derebeylerinin bamszlk alkanlklar karsnda zaten ok zor bir grevi olan
yeni Armenia hkmdarlk ynetimi, bylece daha batan, bir de kraliyet soyundan
gelen kk kardelerin, Bagraduni kanndan prenslerin isyanyla kar karya
kalyordu. br beylere disiplinsizlik rneini ilk verenler bunlar oluyordu.
Smbatn iragavanda Arazoluna yeni ina ettirdii, yksek kubbeli ve

334 Brosset, Grcistan, s. 233, dn 225; Kirakos, a.g.e, s.80.Kurkjian, Armenia, p.188.
335 Kurkjian, Abasn Anya doru yrye getiinden bahseder. (Kurkjian, Armenia,
p.188).
336Grousset, a.g.e, s.377; Krzolu, Kars, s.266.

98
yontma yap tandan duvarlar olan Surp Prk (Aziz Kurtarc/sa) 892de bir kilise
yaptrmaya balad.
I. Smpat ancak amcas Abbasn isyanna son verdikten sonra halife Muhtedi
hizmetinde bir Memlk Trk olan Azerbaycan valisi emir Saci Afin ( Sacolu Ebu
Ubeyd/Ubeydullah Muhammed Afn 889-901),
337
efendisi adna bir kraliyet tac
gnderdi, ayrca eref giysileri, deerli sava atlar, tamamen altn yaldzl silahlar
birlikte gnderildi. Patrik II. Kevorkun ynettii merasim ile Arazolu kilisesinde
treye gre aarak Smbat talandrd. mparator VI. Leon tarafndan da Bagradunilar
Bizansa bal kalmalarn salamak iin Bagraduni hkmdar olarak resmen tand.

2.4.6. regelin en parlak dnemi
I. Smbat artk siyasi olarak eitli manevralar yapmaya balamt. yleki
Bizans ile yaknlamalar iindeydi. Bunu srekli gzlemleyen Afin Be tehditkr
tavrlar taknnca Bagraduni Smbat nakhararlarndan ordu toplad. Azerbaycan
snrna, Radokk/Rotka(Ordubat?) adl yere dein giderek Emir Afine mparatorla
dostluk kurduysam, bu sizin lehinize, zira bu dostluk belki de halifeye lazmdr.
338
dedi
ve Smbat, gayet zekice, eski Arap-Bizans dmanlnn yerine, hilafeti
zenginletirecek olan yakn ticari ilikiler ierisinde olunmasnn yararl olacandan
bahsederek bar saland.
Afin Azerbaycana dnd srada, Smpat Armeniaya giderken Dovinden
geti. Bu ehir, resmi Armeniann ismen bakenti olsa da, teorik olarak halifenin
temsilcileri olan Arap emirlerinin iktidarndayd hala, hali hazrda Muhammed ve Umay
adlarndaki iki kardein. Smbat, halife tarafndan Bagraduni hkmdar olarak tannd
iin, Arap hukukuna gre iki emirin hkmran oluyordu. Vergiyi doru drst
demediklerinden ikyet etti ve Dovine girmek istedi, ama emirler ehrin kaplarn
kapattlar, Smpatn giritii saldr yama, ykm ve yangnlar getirdi. Emirler bir
gece saldrs iin dar knca, Smbat onlar bozguna uratt ve yakalad. Onlardan
byk bir hara koparmay baard, bundan sonra da, Konstantinopolis sarayna
sadakatinin teminat olarak, onlar zincire vurdurarak VI. Leona gnderdi. Dovin
ehrinin kaderine gelince, Dovin ayaklanm olduundan, hkmdar ehre saldrd ve

337Yldz, a.g.m, s. 417- 442.
338Yldz, a.g.m, s. 424.

99
bir mbarek Cuma gn ehri ald. Zaten Hovhannes de bu olay dorular: uras
kesin ki, hkmdar Smbat o tarihten itibaren ehrin sakinlerini, kulluun
boyunduruunu onlara hissettirerek, ynetti,
339

Hovhannesin 895 ylna tekabl eden bir balk altnda belirttii gibi, Smpatn
saltanatnn doruk noktasyd bu. Hkmdar Smpat gl elini uzatyordu, bylece kat
ettii birok lkeyi kendine balamay bildi ve reislerini kendi hkimiyetine boyun
edirmeyi baard, bazlarn uzlatrc szleriyle, bazlarn sava yoluyla. Birinciler
arasnda beryann kuropalatesi II. Adarnase ve ona bal olanlar yer alyordu.
Smbata itaat sz verdiler ve hayran olunacak bir sadakatle ona bal kaldlar.
Hkimiyetinin snrlar bat tarafnda Erzurum ehrine kadar ve kuzeyde
Klarcet(Hkmdararclar/Kalarck=Penek/Ardanu) eyaletinden Byk Denizin
(Karadeniz) kylarna kadar, Egerya snrlarna kadar, Kafkasyann eteinde Gugark
(Kukark) eyaletine ve Tzanarlarn (Canark/Karakalkan dalarndaki anarlar)
eyaletine kadar, Alanlarn Kapsna (Daryal geidi) kadar bytt ve geniletti.
Hkmranl Kr nehrine kadar, Tiflis ehrine kadar uzanyordu; Hunaragerd ehrine
kadar, Dunka (nam- dier Dus) kadar ve amgora kadar Udya eyaletini kapsyordu.
Bagrat hkmdar Smbat kudretinin snrlarn bu ekilde geniletti. Her yere vergiler,
katk paylar ve haralar getirdi.
340

Sknet yllar balamt. Byk bir refah damgasn vurdu. Asogik bu konuda
Hkmdarlar ve genel durumu yle anlatr: Her biri kendi incir aacnn glgesinde
dinleniyordu. Nfus ve zenginlik arttka iftlikler kasabalara, kasabalar ehirlere
dnyord, o derece ki obanlar ve bakclar bile ipek tnikler giyiyorlard.
341


2.4.7. Bagrat Hkmdarlnn Afn Be ile mcadelesi
Bu srada Emir Afin, Abbasi hilafetinin kn frsat bilip, Azerbaycandaki
valiliinde neredeyse zerk bir prenslik kurmaya hazrlanyordu. Ama yeni Bagraduni
Hkmdarlnn salamlatrlmas ona glge ediyordu. Kuvvetlerini toplayarak,
Nahivan tarafndaki Bagraduni topraklarn istila etti. Bunun haberini alan I. Smpat,
derebeylerine asker toplama ars yapt, ama Afin in Dovini yeniden igal etmesini

339 Yldz, a.g.m, s. 425.
340 Kurkjian, Armenia, p.188. Hovhannes ve Asogigden aktararak. Grousset, a.g.e, s.379-
380; Yldz, a.g.m, s. 425.
341Asogigden aktararak. Grousset, a.g.e, s.379,380; Krzolu, Kars, s.267.

100
nlemek iin zamannda yetiemedi. Bunun zerine Smbat dadaki atolara ekildi. Bu
arada nakhararlar birliklerini ona gtryorlard. zellikle kuzeydeki kazalarn prensleri
kalabalk olarak geldiler Btn birlikler Arakadz (Alagz/Elegez etei) dann
eteindeki Vadzan (Vacan/Bacan) kasabasnda topland. Afn Be, II. Kevork
vastasyla I. Smbat tabi olmak artyla bara zorlad. Ancak olumlu cevap
alamaynca Patrik II. Kevorku zincirledi ve Bagradunilar zerine yrd. Orada Afn
ile yaplan sava Smbat kazanmakta iken yetien slm takviye kuvvetleri ile Afn
sava kazanm oldu. te ndan Smpat da ileri arya vardrmak istemiyordu; Afine
deerli hediyeler gnderdi. Ne var ki emir, Azerbaycana dnerken, zincire vurulmu
haldeki patrik Kevorku da yannda gtryordu. Nihayet, iki ay sonra, kurtarmalk
karlnda onu serbest brakmaya karar verdi.
342

Bagraduni ynetim hl bir tehdit tekil eden Mslmanlara kar feodal
slalelerin en gllerini kendi etrafnda birletirmekte zorlanmaktadr
343.
I. Smbat
Taronu (898) Mslmanlardan geri almak iin kt sefer, Vaspuragan prensi Gagik
Ebu Morvan yznden baarszla urad ve Elekirte geri ekildi
344.

Azerbaycan Emiri Afn ile Bagarat hkmdar I. Smbat arasnda meydana
gelen savalar sonunda kazanan Afn oldu ve antlamalar yapld. Ancak aralarndaki
gvensizlik sona ermedi. 899 tarihinde Emir Afn, bir ordu ile Tiflisi dolatktan sonra
Kars Bagradunileri blgesinden regele geldi. I. Smbat ardysa da, o canndan
korkarak Tao derelerine, dostu II. Adarnasenin yurduna kat. Afn ikinci bir haberle
dosta geldiini bildirerek Dovine varp, olu Divdad Bagrat lkesi emiri tayin etti ve
haremaalarndan Yusufu da yanna danman brakp dnd.
Emir Afnn uzaklatn haber alan Bagrat hkmdar I. Smbat, oruh
derelerinden yurduna dnp, Dovinden gelmi olan Afnn baharemaas Yusuf ile
grmek zere Akhuryan (Arpaay) kysndaki An kalesine geldi. Yaplan
anlamaya gre btn Bagraduni esirleri serbest braklacakt. Anlama gerei
Bagraduni veliaht Aod (Demir)u Smbata getirdi.
345
Afn Be 901 Mart aynda
salgn hastalktan ld. Yerine karde Ebul Kasm Yusuf Azerbaycan ve Armenian

342 Kurkjian, Armenia, p.189; Yldz, a.g.m, s. 425.
343Grousset, a.g.e, s. 401.
344Streck, Ermeniye, .A IV. s. 319; Kurkjian, Armenia, p.189.
345 Yldz, a.g.m, s. 427.

101
valisi olarak Sacoullar hkmetine geti.346 Dovin emiri olan yeeni Divdad saltanat
mcadelesine giritiyse de yakaland ve balanarak serbest brakld. Emir Ebu Sacn
olu Kasm gl bir ordu ile Armeniaa girdi birok yeri (Snik, Vaspuragan) ele
geirince Bagrat hkmdar Smbat Aphazya dalarna kat ve orada kald
347
. I.
Smbat, yeni emir Yusufa hediyeler gndererek balln bildirdi
348.
Halife El Mktefi
Emir Yusufu tebrik ederken, Bagraduni vergilerinin artk Erdebile deil Badata
denmesini bildirdi. Demir Aod Armenia sparabeti ilan edildi. O da Akhuryan
kysndaki Bagaran ile Kulp kasabasnda birer gzel kilise yaptrarak dindarln
gsterdi.
Azerbaycan emiri Afinin lmnden sonra (901), hkmdar I. Smpat, o tarafta
olaylarn durulmasn frsat bilerek Kays emirliini tekrar boyunduruu altna almak
istedi. Van glnn kuzeyine yerlemi olan bu Arap hanedan, Malazgirt, Ahlat, Ercii
ve Pergriyle beraber Abahuniki elinde tutuyordu. Kays emirlii, imdi drt bir yandan
Hristiyan topraklaryla sarlm bulunuyordu. Mslman vasallar I. Smbata vergi ve
asker vermeye yanamadndan, hkmdar onlar buna zorlamaya hazrland. arda
bulundu ve dier btn vasallarndan, Armenia, berya ve Avan prenslerinden asker
toplad. Bunlar arasnda ilk srada, Vasburagan prensi Sarkis-Aod ile Mogk (Bohtan
suyu boyundaki Mokus-Bog-duz/Bgdz) ve Antzevatsik. (Anavaik/ Hoap-
Grpnar-Bakale blgesi) prensi Grigorun geldii grld. Ordu, Arakadzodndaki
Oaganda toplandktan sonra Abahunik zerine yrd, Kaysllar da ok sayda Arap
ya da Trk maceracy kendilerine katlmaya ararak glenmilerdi. Bunlar nce
davranp, Armenia ordughna baskn dzenlediler. Kraliyet birlikleri direnmeyip kat,

346 Esir, Fit-Tarih, c. 7, s. 54; Brosset, Grcistan, s. 236; Kurkjian, Armenia, p.190; Yldz,
a.g.m, s. 427.
347Ebusacn olu ve Afnn kardei olan Emir Yusuf yapt fenalklardan dolay hkmdar
Smpat tarafndan halife nezdinde ikayet edildii iin Berzaadan gizlice Tiflis ve Taire
gelmi, oradan regel e, Arpaay boylarnda bir yerleim merkezine gemi ve Bagrat
hkmdar ile bartktan sonradr ki rana girmitir. Emir tekrar isyan ederek Smbata kar
dnnce, II. Adarnase ve kendi iler gelenleri tarafndan terk edilmi olan hkmdar, Taire
oradan da Aphazlarn yanna gitti. Smbat takip eden Yusuf Kuel kalesini zaptettikten sonra
Tiflise dnmtr. Ertesi sene regel eyaletinde Kapuyt kalesinde kuatlan Smbat,
dmannn yanna gitmi ve onun emriyle Dovinde aslmtr. (Brosset, Grcistan, s. 236. dn
254); ayrca kr. bkz. regel iin. Honigmann, Dou Snr, indeks s. 256; Krzolu,
Kpaklar, s.39- 45.
348 Yusuf b. Muhammed Armeniaya vardnda kumandanlar kumandan diye adlandrlan
Bukrat b. Avat adnda bir kumandan kendisine gelip eman dilemitir. (Esir, Fit-Tarih, c. 7,
s.56).

102
ancak Mogk prensi Grigor ve Antzevatsikli askerler iyi dayandlar ve bu sefer onlar
Kaysllar bozguna urattlar. Durumu bu ekilde dzelten Vasburagan prensi Sarkis
Aod oldu. Bunun zerine I. Smpat dman bakentini, Malazgirdi kuatt. Sktrlan
Kaysllar, Sarkis Aoda yalvardlar. O da Ardzruninin iddiasna gre, tevecch
gsterdi ve hkmdar Smbatn fkesini yattrmay baard. Gerekte Vasburagan
prensi Bagraduni hkmdarnn Malazgirte yerlemesini hi arzu etmiyor olsa gerekti.
Onun araya girmesiyle Kaysllar, vergi demeleri, rehineleri geri vermeleri ve
Knunilerin eski yurtluu olan Haatsovid (Hala-ovit)
349
vadisindeki Erikan hisarnda
kendilerini karlayan ve ou Mslman Trklerden olan Kaysolu kolu bozuldu ve
Vaspurakan beinin araya girmesiyle I. Smbat, Malazgirt'e gitmekten vazgeti. Yeni
Azarbeycan ve Armenia Emiri Yusuf lkesinden kuzey ve bat topraklarn dolamak
zere Paydakaran (Dou Karaba),Gence, Loru ve Akbaba yoluyla 902 yl sonbaharn
da regel blgesine geldii srada, Arpaay boyunda bir gece konaklayp Dovin'e
klaa gitti. 350 Bagraduni I. Smbat btn vergilerini Emire dedikten sonra 903
tarihinde merkezi Arazolu kasabasna gelip oturdu.
351
Artk gnden gne gelien bu
kasaba, Kars ili blgesinin en byk merkezi olarak gittike bir ehir halini almaya
balad. Yaplarnn birou kara kevek (ince mesamatl sert tf) ve bir takm da kzl
kevek tandan ve kesme olarak yaplm bulunuyordu.

2.4.8. Grc Bagradunilerin regeli yamalamas
Bagraduni I. Smbat Acar hkmdarnn Grc hkmdarl ile olan
mcadelesinde II. Adarnase'ye yardm etmi ve Acar hkmdarn tutuklamtr. Bir
mddet sonra Acar hkmdarn serbest brakmtr. II. Adarnase'ye sormadan bu
serbest brakma iini yapt iin uzun zamandan beri dost olduu I. Smbat ile aralar
almtr. Abbasi Halifesine denecek vergileri toplarken ar vergiler koymas
dolaysyla nakhararlardan bazlar ki, zellikle Kars belerinden Havnunik
hanedanndan Hasan nderliinde ayaklandlar. Maksatlar I. Smbat' ldrp yerine II.

349Bugn Malazgirt blgesinde bulunan Khala deresi.
350Mevsimin k olmas Emir Yusufu Dovine dnmeye mecbur brakmtr. I. Smbat ise
Alagz dann eteklerinde bulunan Aruc kalesinde kalabalk bir ordu ile mevzilenmi
bulunuyordu. Yldz, a.g.m, s. 429.
351Emir Yusufun anlama gerekesini Yldz, Ermeni hkmdarnn kuvvetli bir ordu ile
kendisini takip etmekte olduunun farkna vardndan ve sava gze alamadndan diye
belirtmektedir. Yldz, a.g.m, s. 429.

103
Adarnaseyi hkmdar yapmakt. Kars hkmdar II. Adarnase'nin getirdii kuvvetlerle
regel'e girerek An kalesiyle Bagraduni merkezi Arazolu ehrini ele geirdiler (907).
Hkmdariyet sarayn igal ettiler ve hazinelerin bir ksmn ele geirdiler. I. Smbat'a
suikast yapmak zere de Hasan Be'in kaynatas Havnunili Har' grevlendirmilerdi.
Ancak istedikleri haberi alamadlar. I. Smbat duruma hkim olmu ve isyanclar oruh
derelerine kamlard. II. Adarnase'nin olunu rehin ald ve bar yapt. syanc btn
nakhararlar yakalatlp gzleri kr edildi.
352


2.4.9. Feodal blnme ve I. Smbatn lm
Vaspuragan bei Gagik Snik belerine geen Nahvan yznden
Bagradunilarla bozutu. Sacolu Emir Yusuf'un yanna gidip, I. Smbat' ktledi ve
yararllklar gsterip hkmdar nvann alnca yeni bir hkmdarlk olan Arzruni
hkmdarl ortaya km oldu. Emir Yusuf halifeye zamannda vergilerini
gndererek yerini salamlatrd. Hkmdar Gagik'in kardei Gurgen Emir Yusuf'u
tevik ederek Bagradunilar zerine bir sefer yaplmasn salad. Emir Yusuf Bagraduni
lkesine girdi ve Dovin'e ulanca I. Smbat hemen demesi gereken vergileri deyip
savaa mani oldu. Emir Yusuf da Tiflis'e gitti ve tefti dncesiyle tekrar Dovin'e
geldi. Kendini emniyette hissetmeyen I. Smbat Kalalar derelerine gitti. Emir, Dovin'de
klamaya balaynca, Smbat da gelip kendi merkezi olan Arazolu'nda k geirmeye
balad.
353


Bu srada I. Smbat ile Yusuf birbirlerini gzetliyorlard. 909-910 kn,
birincisi Arazolu, ikincisi Dovinde geirdi. lkbaharda Yusuf byk bir ordu toplad,
Vasburagann yeni hkmdar Haik-Gagik'de bu orduda yer almaktan ekinmedi. te
yandan Smbat birliklerinin kumandasn iki oluna, Aod Yergat ile Muee emanet
etti. ki gen prens Nik nahiyesinde, Erivann kuzeyinde, slam-Vasburagan ordusuyla
karlatlar, bu ordunun saflarnda hkmdar Haik-Gagik bulunuyordu. Muharebe,
knavacar (Tzgnavacar), balk pazar diye adlandrd bir yerde yapld. Smbatn
ordusu yenildi. Patrik Hovhannes bu hezimeti hkmdariyet ordusunda hizmet eden
Udya eyaletinden Sevortik dallarndan bir birliin sava brakp gitmesine balar.

352 Kurkjian, Armenia, p.191.
353 Yldz, a.g.m, s. 429.

104
Aod Yergat ve kardei Mue, olaanst iler baardktan sonra, geri ekildiler.
Mue esir alnd (910). Yusuf onu zehirleterek ldrd. Yusufun knavacar
(Tzgnavacar)daki zaferi Armenia kuzeydousuna btnyle hkim olmasn salad.
Bat Snikin (Kearkunik, Sevan glnn gneybatsnda) ve Kukark kazasnn (Sevan
glnn kuzeybats ile Lori arasnda) efendisi oldu.
354

Emir Yusuf, baarlarnn seyrini srdrerek, yeni vasal Vasburagan hkmdar
Haik-Gagiki, patrik Hovhannese gre Valarabad (Emiyadzin) kalesini kuatmakla
grevlendirmiti, ama bu kuatma baarszlkla sonuland. Asogike greyse, aksine,
ehir sonunda zapt edildi (Nisan 910 ile Nisan 911 arasnda) yalnz Asogik burada sz
konusu olan ehrin Valarabad-Emiyadzin deil, Bagrevanttaki Valaragerd veya
Alagerd (Elekirt) olduunu belirtir. Ardzrunilerle ilgili olarak, hatr saymak iin
Tovma Ardzruni gibi ailevi nedenleri olmayan vakanvis-patrik, o esnada Vasburaganl
Haik-Gagik ile kardei Kurkenin Mslmanlarla yaptklar ibirliinin Armenia
toprana nasl ktlk ettiini nihayet anladklarn syler.
355

I. Smbat'a kar hem feodaller hem de Sacoullar cephe oluturdular. O da
kendisi iin artk snlacak yer olarak Ararunik'in Eraskasor nahiyesindeki
yanalmaz bir da hisar olan Kabuda/Kapuyt/Kapot Berd'e snd
356.

911 Ylnda Sacolu Yusuf bu kaleyi kuatarak teslim ald ve I. Smbat'a iyi
davrand. Ayrca payitaht regel'e gitmesine izin verdi. Ancak Hovhannes'in
ifadelerine gre kendisini uzun zamandr uratran I. Smbat'n yeniden Ardzrunilerle
birleip isyan karma ihtimali karsnda regel'de bulunduu bir sarda yeniden
yakalattrp zincire vurdurarak Dovin'e gtrd. Kendi siyasi hatalar ve Ardzrunilerin
ilk hkmdar Gagik'in fesatl ile I. Smbat zindana atlmtr. Sniklilerin snak
zellii tayan Erencak (Alncak)kalesini
357
kuattnda yannda da I.Smbat' gtrd.
Kalenin nnde ldrtt
358
. amyan idam tarihini 16 Nisan 914 olarak vermektedir.

354 Yldz, a.g.m, s. 431.
355Hovhannes ve Asoik'ten aktarmalarla. Ardzruni'nin deerlendirmelerinden faydalanarak
Grousset, a.g.e, s. 431.
356Kazman'n kuzeybatsnda yaban keilerinin bulunduu sarp yerdeki bir kaleciktir.
(Krzolu, Kars, s. 274); Yldz bu kalenin Trke adnn mavi kale olduunu yazar. (Yldz,
a.g.m, s. 432).
357 Krzolu, Kitab- Dede Korkut I., s. 66-67.
358ldrlme sebebini bn-i Havkal cizye vergisini zimmetine geirdii iin demektedir. bn
Havkaldan aktararak. Krzolu, Kars, s. 274; Grousset ise Erincak kalesindekilerin savunma
isteklerini ortadan kaldrmak maksadyla demektedir. Grousset, a.g.e, s. 432.

105
Gregoryen anlaytan kesinlikle taviz vermeyen I. Smbat'a dininden dnmesi yolundaki
teklifleri reddetmesinden dolay Nahadak Smbat denilmitir.
359


2.4.10. Demir Aod dnemi (915)
I. Smpat geride iki oul brakmt: II. Aod ve Apas. II. Aod, fiziksel gc
nedeniyle, Armenia vakanvisleri tarafndan Yergat, demir lakabyla tannr, batl
tarihiler bunu Demir Hkmdar veya Demir kollu Aod diye tercme ederler
360.

Azimli partizanlardan olumu gruplarn bana geerek, Mslman birliklerine
kar amansz bir gerilla sava rgtledi. Vahi dalaryla, boazlaryla, savunmaya ve
pusu kurmaya elverili nahiyelere blnm olmasyla Armenia arazi yaps iini
kolaylatrd. Kardei Apasn yardmyla Elekirt, Ararunik, regel ve Kukark
eyaletlerini kurtard. Mslman birliklerinin bir ksm daha kuzeye, Armenia-ber
hududundaki Asdeve (Lori nahiyesi)
361
ve Taire (Lorinin kuzeyinde) siperlenmi
olduklarndan, II. Aod oralara gidip onlar yendi, igal ettikleri kaleleri ellerinden ald,
ganimetlerini geri ald ve onlar ortadan kaldrd beryan kuropalates-hkmdar II.
Adarnase de II. Aoda yanat. Onun yanna gitti. ki slalenin eski ittifakn yeniledi
ve Bagradunilarn en kdemlisi olarak, ona Bagraduni hkmdar olarak ta giydirdi
(915).Yusuf hanedann yelerinin arasnda mcadeleyi kztrmak iin Dovin
(Douin)'de Armenia'n hkmdar olarak dier Aod (Ashot)'u ilan etti
362.


2.4.11. regel Destekli Hal Seferi
Sacoullar ile Abbasiler arasnda arpmalar srp giderken Bizans mparatoru
Konstantin Porfirogenetos'un emriyle stanbul Patriki Mistik Nikolaos 918 ylnda

359Emir, onu sonun da lme mahkum etti. O, kafas kesilerek ldrld ve cesedi Dovin'e
gtrld. ehrin umumi merkezinde bir hata sergilendi(914). (Kurkjian, Armenia, p.191);
amiyan'dan aktararak. Grousset, a.g.e, s. 432; Brossete gre Hkmdar Sumbat yakalanarak
Dovine gtrld ve orada bir daraacna aslarak ldrld. (Brosset, Grcistan, s. 239).
360 Kirakos Aod Ergat demektedir. (Kirakos, a.g.e, s.84); Smbat'n olu olan Aod II, onun
babasnn yalpalayan tahtn dzeltmeyi baard, Araplara ramen bir lkeyi ynetmeye
abalamak, yerli itibarl kimselerin rekabetine ve An'da tek egemen olmaya gayret gstererek
baarl olmaya alt. Bu zorluklara ramen, II.Aod hkimiyetinde dman askerlerini
srmekte baarl oldu. O cesaretinden dolay Yergat "Demirden" nvann kazand. (Kurkjian,
Armenia, p.192).
361 Sadan Kr'e karan Kazakay zerinde ve imdiki Kazak sancann merkezi Akstafa.
Krzolu, Kars, s. 276.
362 Kurkjian, Armenia, p.192.

106
katolikos VI. Hovhannes'e ve ber hkmdar II. Adarnase'ye birer mektup yazarak:
slm hkimiyetine kar metanetle durulmas ve yaknda Bizansllarn kendilerine ordu
ile yardma geleceklerini, bildirdi. Bu durum karsnda patrik VI. Hovhannes,
Konstantinopolis saraynn arlarna nemli bir mektupla cevap verdi. mparator
Konstantinos Porfirogenetos (Porphyrogenetos)a (913-959), gerekte ise zellikle
imparator yardmcs Romanos Lekapenos
363
a (919-944) hitaben yazlm bu belgede,
tannm yksek rtbeli din adam btn umudunu Bizans yardmna balar. Nitekim
tam o gnlerde, Ermeni asll byk bir askeri ef olan oannes Kurkuas
364
(Hovhannes
Kurken) ynetimindeki Bizans ordular her yerde Mslmanlar karsnda stn
gelmeye balyorlar ve onlar Kzlrmaktan Frata kadar kesin olarak
pskrtyorlard.
365
Hovhannes Romann byklnn bu diriliini sevinle
selamlyor, bu sayede vatannn kurtulacan umuyordu. Yce ve kudretli imparator
yardmmza komak zere kuvvetlerini hazrlad iin Tanrya krler olsun... Biz
yzst brakldk. Bizim intikammz almanz lazm. Bizi kurtarmanz lazm...
366

Mesihin ta giydirdii Romallarn kudretli mparatorunun mdahalesini adeta bir
hal seferi olarak adlandryordu. Gerekten de, yksek rtbeli din adamnn
dncesinde, nihai biimini almam bir hal seferi sz konusuydu.
Hkmdar II. Aoda saysz muhteem hediyeler ile bir ittifak ve dostluk
anlamas gtren Theodoros Basilikos adnda bir eli yolland derhal. Theodoros
ilkin Tarona, Bagraduni-Bizans yaknlamasnn asl yaratcs olan patrik V.
Hovhannesin yanna gitti, oradan da II. Aodun huzuruna kt. Bagrat Hkmdar II.
Aod regel'de kardei Abbas ise Kars'ta oturuyordu. Hkmdar ve patrik
Konstantinopolise davet edildiler. Hovhannes, bu ittifakn kararl bir taraftar olduu
halde, teklifi maharetle geitirmenin yolunu buldu. mparatorluk sarayna gidince,
Kalkedoncu kristolojiyi benimsemeye mecbur edilmekten korkuyordu. Bylece
Boaziinin yolunu tutacana, Tarondan kalkp Tercana yerleti. Zaten bu eyalet
Bizans snr yaknnda, yukar Frat kysnda, Erzurumun batsnda yer alyordu.
Sonra daha da batya gidip, Erzincann batsnda, Taranaikteki (Daranalik)

363 Ostrogorksky, bu kii iin Ermeni bir kyl ocuudur ve Deniz kuvvetlerinin banda
idi.demektedir. Ostrogorsky, Bizans, s.245
364 Ostrogorksky, Akll ve gl bir kumandand. demektedir. Ostrogorsky, Bizans, s. 252.
365Honigmann, Dou Snr, s. 65.
366 Yldz, a.g.m, s. 434.

107
Tordanda bulunan Garnik manastrna yerleti. Yolculuunun sebebi srf siyasi olan II.
Aod ise, tersine, hi zorluk ekmeden Konstantinopolise gitti (921).
367

Bagrat hkmdar II. Aod lkesinde meydana gelmekte olan karklklar
sebebiyle geri dnd. Zorlu bir yolculuktan sonra zellikle Kulplular (imdiki Tuzluca
kaza merkezi yaknlarndaki bir kale halk) blgesinden geerken kendisini Bizans
taraftar kabul ettiklerinden onun gemesine izin vermek istemediler. II. Aod'da Grek
kuvvetleri ile beraber buralar ald ve Bizans kuvvetlerinin buralarda katliam
yapmalarna izin verdi. Aras boyundan regel'e geen hkmdar, Bizans muhafz
alaylarnn lkelerine dnmelerini temin ederek, merkezi Arazolu ehrine yerleti.
368

Feodal isyanlar zme balam gibi grnyordu. kametghn Arazolunda
henz kurmutu ki, yeni bir ayaklanma amcas abuhun olu olan kuzeni sbarabed
Aodun ayaklanmas patlak verdi. Sbarabed Aod, dini yaplar ina ettirmekte byk
gayret gsterse de, Mslmanlarla ittifak kurma konusunda hibir kayg tamyordu.
Daha 909-910da, Nahadak Smbatn hkmdarl dneminde, kendiliinden gidip
Emir Yusufu bulmakta, onun himayesine girmekte ve ona iae ve silah salamakta
tereddt etmemiti. Yusufun vasal olunca, her ardnda Azerbaycana, emirin
sarayna uysalca gittii grlmt. Hkmdar II. Aod, bir Bizans birliinin banda
Konstantinopolisten dnd srada, sbarabed Aod bir kez daha Yusufun yannda,
Dovindeydi. Bylece kurnaz emir, genel olarak Mslmanlara ve zel olarak
kendisine, Yusufa kar imzalanan Bagrat-Bizans ittifakn bozmak iin, sbarabedin
ahsnda, yedek bir Bagraduniyi elinin altnda tutuyordu ve bu deerli aleti
kullanmaktan geri kalmayacakt.
369

Konstantinopolis saray II. Aodu bundan byle sarslmaz bir mttefiki haline
getirmiti. yleyse Yusuf bu Roma sever hkmdarn karsna bir anti-hkmdar,
onun kadar sahici bir Bagraduni karacakt ve bu Bagraduni, her eyi Mslmanlarn
himayesine borlu olduundan, onlara her trl teminat verecekti. te bylece, 921
ylnda, emir sbarabede Dovinde ta giydirdi bana bir kraliyet tac koydu ve beline

367. Kurkjian, Armenia, p.192; Yldz En nemli bilgilerin Hovhannesde olmasna ramen
tarihlendirmelerin olmamasndan yaknmakla birlikte 921 tarihini doru olarak kabul
etmektedir. (Yldz, a.g.m, s. 435).
368 Kurkjian, Armenia, p.192.
369Yldz, a.g.m, s. 435

108
kl takt
370
ondan sonra da onu debdebeyle lkesine gnderdi. Yaknda iki Aod
arasnda iddetli bir i savan patlak vereceini umuyordu.
371
Bu yetkiyi alnca da
hemen slm ordularnn yardmyla Kulp (Srmeli ukuru) ve Kazmanderesi-Digor
blgelerine gelip sahip oldular. Kulp'taki kycl yznden, regel ile Digor'u ayran
Alacada'dan gneye hkm gemedii anlalan Demir Aod, kuzeydeki vilayetleri
yeniden itaat altna almaya gitti. Gugark'n (Kukark) en byk kalesi olan Khram ay
bandaki Ktziya suyu zerindeki amulde/amvil'de kalesinde oturan
Kentuni/Gntunili Vasak ve Aod kardeler 921'de hkmdara kar koyunca
kuatldlar. Kaleyi savala alamayacan kestiren Demir Aod, buradan ekilip
askerini yiyecek iin evreye yayd bir srada, Kr boyunda ve Ahska'nn
kuzeydousundaki Askuret (Azgur) kalesi yannda konaklad. Kentunilerin ani
basknna maruz kaldlar. Buradan kamak zorunda kaldlar. II. Aod ayn zaman da
hem kuzeni Aod ile hem de kardei Abbas ile mcadele etmek zorunda olduundan
ber hkmdar II. Adarnase'ye ittifak teklifinde bulundu. Birlikte hareket eden bu
ittifak kuvvetleri sbarabet Aod ve Abbas yenilgiye urattlar. regele dnm olan
II. Aod, en yakn akrabalarndan ikisini; ikhanlarn ikhan yapm olduu kardei
Abbas ve kaynpederi, Gardman ikhan Sahak Sevaday, ayrca ok gvendii
Abhazya ikhan veya hkmdar Gurgen veya II. Giorgiyi yanna artmt. Ne var
ki, tahtnn temel direkleri olan bu dostu, onu ldrmek zere bir komplo
hazrlamlard. Bunun iin hkmdarn ehrine, iragavan/Arazolu geldii an
setiler, onu orada, saraynda, anszn ldreceklerdi. Mucize eseri komplo
gereklemesinden birka dakika nce aa karlp nlendi. II. Aod kaacak vakit
buldu ve nceki aylarda fethetmi olduu Udya eyaletine varmay baard, oras onun
iin gvenli bir snakt. Gen yeenini, kardei Abbasn olunu, rehine olarak
yannda getirmiti, bylece kardeinin elini kolunu balam oluyordu. Maksatlarnn
suya dtn gren komplocular, Arazolunu talan etmekle yetindiler, bundan sonra
da aralar ald ve daldlar. Demir Aod'un bundan sonraki hayat karklklar ve
savalarla gemiti.
372



370Yldz makalesinde Emirin ta giydirme tarihini 922 olarak vermektedir. Gereke olarakta
Emir Yusufun Badatdan dn tarihinin 922 yl olmasdr. (Yldz, a.g.m, s. 435).
371 Kurkjian, Armenia, p.192.
372 Kurkjian, Armenia, p.193.

109
2.4.12. regelde Kars (Vanand) Hkmdar Abbas dnemi ve ini eserler
Hkmdar II. Aod Ergat, Asogike gre 8 Nisan 929dan 7 Nisan 930a uzanan
ylda ld. Bununla birlikte, bata Brosset olmak zere tarihilerin ou, onun lm
tarihi olarak 928 yln verirler
373.
Geride erkek evlat brakmadndan, Bagraduni
derebeyleri, Vasburaganl Haik-Gagikin ars zerine tahta Bagrat hkmdarlarnn
hkmdar (ahinah) olarak, merhum hkmdarn erkek kardei prens Abbas
oturttular. Hkmdar soyundan bir prens olan Abbas, yukarda grdmz gibi
aabeyi hkmdara kar kusursuz bir tavr iinde olmaktan uzakt. Ama tahtn
sorumluluklarn yklendiinde, mkemmel bir hkmdar olduunu gsterdi. Kuzeni
anti-hkmdar sbarabed Aodun 936da geride evlat brakmadan vefat ettiini grme
talihine erdi, yle grnyor ki hi glk ekmeden onun mirasna kondu.
Abbasn hkmdarl, abucak pskrtlm benzer birka akn dnda, genel
olarak bir bar dnemi oldu. Abhazyaya kadar kam olan binlerce Bagraduni
mlteci, vatanlarna geri dndler.
Hkmdar Abbas, Vasburagann son meselelerine hi karmamt. Kendini,
hkmdarlnn dini ve maddi refahn artrmaya vermiti. Kiliseler ve manastrlar
yaptrd, byk bir sanat koruyucusu oldu. Bu sanatsal yeniden dou, gerek Romanos
Lekapenosun saltanat devrinde Bizans imparatorluu olsun, gerek ber eyaletleri
olsun, Grek-Ortodoks mezhebindeki lkelerin Gregoryen mezhebine sadk kalan Bagrat
uyruklarna kar aldklar baskc nlemlerden dolay byd. Mesela, Abhazlarn
lkesinden kovulmu olan Hovhannes adl bir papaz, Kazmanderesi/Digora gelip
Kamrasor (Gamuratzor) manastrn kurdu, oradaki keiler Aziz Basilun
Kurallarna uyuyorlard ve orada bulunan nl bir ha grmek amacyla gelenler
sayesinde manastr o gn bu gndr bir hac merkezi haline geldi
374.

regelde Horomots-vank (Horomo-Vank= Horom/Urum-lu Vengi) manastr
Rumlarn manastr kuruldu
375
, hayatn hayr ilerine adam olan Hovhannes,
yoksullara vermek iin stndeki giysileri karyordu. Onun rneini izleyen
Horomots-vank keileri, oradan geenlere ve yolculara manastr barnak olarak
sunuyorlar ve btn yabanclar kendi evlerindeymi gibi orada dinleniyorlard. Birok

373 Kurkjian, Armenia, p.193.
374 Kurkjian, Armenia, p.193.
375 Hamza Gndodu, Karsn Antsal Yaplar, Kars Beyaz Uykusuz Uzakta, YKY,
stanbul, 2006, s.206.

110
baka manastr onun kurallarna uydu; din adam Sarkis tarafndan Erzurum nahiyesinde
kurulan Hntzutslar manastr, ayrca Kazmanderesindeki muhteem Kaputa-Kar
(Gabudakar=Kebuda-Kar/Mavi Kaya/Gke Kaya) manastr, regeldeki Tbrevank
(Tpra/Dpra-Vank= Vank manastr mektebi) manastr yaptrmtr
376
. Patrikliin
merkezi 924'ten itibaren Vaspuragan blgesinde Ahtamar adasndaki kilise sonradan ise
Varak/Varag manastrdr(958). Ertesi sene Arzruniler lkesinden kp Bagradunilar
yurduna gemi ve regel'de bulunan Arkna (Karsaynn solunda regel'deki
Ergine) kasabasna yerlemiti
377.
regel blgesinde: Ba regel, Arazolu ve
An'dan sonra Ergine kasabas da X. asrda Bagradunilarn eliyle geliip enlenmitir.
Mokslu Ananiya'nn yerlemesiyle 959'dan itibaren buras Katolikosluk merkezi
olmutur. Kars Bagrat hkmdar Abbas 952 ylnn sonlarnda lmtr. Yerine byk
olu III. Aod (Voarmadz/nayetli/Merhametli)geti.
378

2.4.13. regelin merkezi An ve III. Aod dnemi
961 ylnda, Bagradunilerin komutan (Gor veya Kor Marzbeduni) cesareti
snanm 45.000 adamdan oluan dzenli birlikleri ve kraliyet ordusunun sekinlerini
toplad. Bagrat'n nakhararlar, Aodu hkmdar olarak takdis ettirmek iin aziz patrik
Ananiann huzuruna ktlar, zira bu prens henz Bagrat tahtna oturmam ve ta
giymemiti. Bin bir srarla, Avanlarn katolikosu ok deerli Hovhannesi ve onunla
beraber krk piskoposu ardlar. Bu lkenin aziz ve dindar hkmdarn, mevkiine
uygun bir debdebeyle davet ettiler. Kraliyet ikmetgah An ehrinde grkemli bir
toplant yapld. Aod, atalar gibi takdis edilerek onlarn tahtna kt. Bunu duyan civar
memleketlerin hkmdarlar yani Abhaz, Rum, Babil ve Sasani hkmarlar, Bagrat
hkmdarlna hrmet ve dostluk nianesi olarak kymetli hediyeler yolladlar
379.


376Grousset, a.g.e,, s. 460.Krzolu, Kars, s. 284.
377Sebeos bugnk halkn deyiine ok uygun bir ekilde Ergina diye yazmaktadr. Sebeos,
SebeosHistory, s. 75; Yine Urfal Mateos Arkna demektedir. Ed. Dulaurier'de bu eserin ilgili
sayfadaki 101 nolu dnda Arkina, An ehrinin yaknnda Arpaay'nn kysnda irak eyaletine
aid bir kasaba idi. Armenia Katolikoslar, Bagratl hkmdarlarnn zamannda burada
oturuyorlard ve kabrlarda burada bulunuyordu. (Urfal Mateos Vekayi-Nmesi ve Papaz
Grigor'un Zeyli, ev. Hrant D. Andreasyan, TTK, Ankara, 2000, XX, s. 36); Grousset eserinde
Anl Samuelin buray Akhuryan (Kars/Arpaay) zerinde An'ya yakn Arkna adyla
yazdn belirtiyor. (Grousset, a.g.e, s. 461).
378Kurkjian "Oghormadz" yani yardmsever, sevecen demektedir. (Kurkjian, Armenia,
p.194).
379 Mateos, Vekayi-Nme, s. 6- 7.

111
An ehri Bagradunilerin byk kolunun merkezi olarak gelimeye balad.
Kardei Muel'i de Kars blgesinin bei olarak atad. III. Aod ilk baarsn
kendisinden cizye isteinde bulunan Halife Muti'-Billah'n asi kumandan
Hamdanoullarna kar elde etti. Halife tarafndan bu baars dolaysyla ahi Armen
ilan edildi. Kardei Muel de Kars Bagradunilar hkmdarln ilan etmi ancak III.
Aod'a kar bal kalmaya devam edecektir
380.
An hkmdar III. Aod'un kars
Khosrovanu Hatun, sava ve dal Sevordlar yurdunda, ok deerli iki kilise yaptrd.
Bunlardan Sanahin kilisesini 961de ve Halbat/Habat kilisesinide 967de bitirdi.
Katalikos Ananiya Arkna/Ergine kilisesinde lnce; III. Aod 967 de Ba regelde
bir din meclis toplayarak yerine Aranl Hovhannes'i setirdi. Hkmdar Aod, paytaht
An'y geniletmek iin 964te kale'nin kuzeyinde ovaya doru olan yerde, sonraki II.
Smbat'n yaptrd Yeni An Surlar na gre Orta-An Surlar denilen ve
1893teki kazmalarda ortaya kan, surlar yaptrmaya balad. Bu surlar (971-972)
ylnda bitirildi. Bu srada Aod, burada ordu klalar ile yoksul ve czamllar iin bir
de imarethane yaptrp hayrat iin yemek yedirdi. Bu yzden Bagradunilarca
Voarmadz (Olormaz/efkatli, Merhametli, nayetkr) lkabyla anlmaya balad
381.

969 yllarnda muhacir ortodokslarla yerli Gregoryenler arasnda din
mnakaalar byynce, III. Aod An'da bir konsil toplad, Sevan keii III. stepan
adyla katolikos seildi. 971de bunun Arzruniler blgesine gidip oray benimsemesiyle
972de Mokslu Ananiya'nn yeeni Kazmanderesi bapiskoposu I. Khaik, (972- 992)
Katolikoslua getirildi
382
. Bu zt Katalikosluk merkezi Ergine'de yerleerek burada bir
uluvank (katedral) yaptrmaya balad. Byk bir sanat eseri olarak ykselen bu
tapna, 986'daki stanbul yeroynamasnda bozulan Ayosofya'y da tamir eden mehur
mimar Terdat-Usta yapyordu. Ayrca yerde daha gzel kiliseler yaptran I. Khak,
byk bir ktphanede deerli, ilm kitaplar topland. Kars ilinde bilinen en eski
ktphanenin X. asrda bylece Ergine ehrinde kurulduu anlalyor.
Bu srada ok kuvvetlenen Bizansllar, 968-969 yllarnda Malazgirt'i
yamalayarak surlarn ykm. Aras'n bana Hasankale'ye hkim olan Bizansllar'n bu
sralarda Bagradunilar lkesine saldrmamalar, buray stanbul'a tbi ve tampon

380 Kurkjian, Armenia, p.194.
381 Kurkjian, Armenia, p.194.
382 Kirakos, a.g.e, s.87.

112
vaziyettte tutup, Badat'a daha yakn olan yerleri ele geirmek istemelerinden ileri
gelse, gerektir. Bu yzden, artk Azerbeycan valilerine vergi deme yknden kurtulan
Bagradunilar, ticaretle zenginleerek ve iki muharip imparatorluk arasnda bitaraf ve
huzur iinde yaayarak, bu zamana dein grlmemi bir ekilde ehir nfuslar
arttrdlar. Bilhassa byk merkez An'ya toplanan halk yerletirmek iin, 964te
balayp 8-9 ylda biten surlar bir nesil bile gemeden, son byk d surlarda yaparak,
bugnk ekliyle ehri geniletmek ihtiyacn duymulardr. Sasani-Azerbeycan'ndan
gelen Trkistan ve Hint kervan yolunun, Dovin'e uramadan An'ya gelip konaklyarak
Trabzon limanndan Bizans'a mallarn gnderebilmeleri iin III. Aod ile halefleri
Arpaay zerinde birka takpr yapmlardr.
383
Bezirgnlarn mallarn emniyetle
koruyabilmeleri iin de, galiba X. asrdan itibaren An'nn batsnda iekderesi
koyundaki kolay oyulabilen kayalklarda herbiri 1000-3000 koyun alabilen byk ve
yksek kubbeleri hala salam duran maaralar', bugn bile halkn hafzasnda hatras
kalan bir deyimle maaza hazrlatmlardr.
Yeni Bizans imparotoru Ermeni soyundan Ioannes (Yoan) imiskes (969-976)
slm lkelerine yaplan ykc seferlere hz verdi
384
. Aod 975'te buradan Mu
blgesindeki Aycea-Berd (Kei-Hisar)de bulunan imiskes'in ordughna eli
gnderip: Sayglarn sunarak askeriyle birlikte hizmete hazr olduunu, bildirdi. O
da bu hareketine memnun olup, Bagraduni ordusundan yalnz 10 bin (bir tmen) asker
isteyip yanna alarak, Sason blgesinden gneye inip Mslman lkelerini vurmaya
balad.
385
Bylece Bizansllarla dostluk kuran Aod, lkesine dnp An'ya geldi386.
ki yl sonra burada ld.
387


2.4.14. II. Smbat dnemi
efkatli-Aod'un 977 de An'da lmnden sonra, yerine byk olu II. Smbat
(977-989) hkmdarla geti. II. Smbat'n 12 yl sren hkmdarl Bagradunilarn
sanat, imar ve gelime bakmndan ykselmeye baladklar ada getiinden, bu

383Grousset, a.g.e, s. 490; Krzolu, Kars, s. 290.
384 Ostrogorsky, Bizans, s.266; Hebraeus, Farac Tarihi, I, s. 260; Kurkjian, Armenia,
p.194; Smbat Sparapets Cronicle, trans. Robert Bedrosian, New Jersey, 2005, s. 4
385 Honigmann, Dou Snr, s. 148.
386 Cronicle, s. 5; Hebraeus, Farac Tarihi I, s. 263 vd.
387 Cronicle, s. 6; Kurkjian, Armenia, p.195.

113
zamanda An'nn kuzeyde ve doudaki en geni surlarnn yaplmasyla byk bir hatra
kalmtr388.
Bu zamanlarda Bizansllar iinde taht iin kan Anadolu'daki savalar, An ve
Kars Bagradunilar'nn gney ve batsn eviren yerlerin Greklerden ber-
Bagradunilerinin Tao Beylii'ne gemesiyle neticelendi. II. Smbat 979da paytaht
An'da iki kattan fazla nfusu ierisine alabilmesi iin. Aa-An da denilen en
dtaki surlar' yaptrmaya balad. Bu sur o zamanki yazya geen tabirler
Arpaay'ndan balayp al/akoka-sora (iek-deresi'ne)
389
dein yani
gneydouda Arpaay kysndan balayp douda Mm (tatarck sinei) deresi
boyunca gelip kuzeyde ovay kapayan kaln ve k olan burlarla devam ediyor.
Kuzeybatda Eribucak deresi yanndan tek katl duvar halinde devam edip, doudaki
iekderesi boyunca da kayalklar zerinden III. Aod'un 964-972 yllar arasnda
yaptrd Orta An surlarna varyordu.
ehrin ekirdeini tekil eden kale'nin bulunduu Yukar An nce de iaret
ettiimiz gibi Kamsarakanl belerinden kalmt. Arpaay'na bakan gney yz ok
sarp yar olduundan burada sur ve duvar yoktu. Smbat Surlarnn, mehur bir hatra
brakmak iin, yaplarak sekiz ylda (986 da) bitirildii yazlyor. Byle olunca en az her
gn 10 bin kiinin almas icap etse gerektir. Batanbaa yontma tatan kire-
kaynatmas ve horasanla yaplan bu surlarn mdafaa burlarnn sk bulunduu
kuzeydeki ksmnn n derin hendeklerle evrildi. ki kat blmeli ve kubbeli olan
muhteem stvani burlar, ayn zamanda uzun kuatmalara dayanabilmek iin belik
erzak ve tahl anbarlar olacak biimde yaplyordu. Katolikos'un oturduu Erginede
ana-kiliseyi yapm olan
390
mimar Terdat-Usta'ya, II. Smbat, 987 de An Katedralnn
temellerini attrd. Fakat bitirelemeden ldkten sonra, kardei I. Gagik anda
yaplmasna devam olunarak 23 yl sonra 1010 da bitirildi
391
.
1064 te An'nn fethi srasnda Sultan Alp Arslan tarafndan feth timsaliolarak
Trk an'anesine gre camiye evrilen ve 20X32m boyunda yer kaplayan bu gzel eser,
Ardahan-Artvin Bagradunilarnn oruh boyunda khan kasabasnda (Yusufeli'nde

388 Kirakos, a.g.e, s.88; Kurkjian, Armenia, p.195; Hamza Gndodu, Ani ren Yerindeki
Kltr Varlklar, Kars Beyaz Uykusuz Uzakta, YKY, stanbul, 2006, s.236.
389Kirakos'ta Tsaghkots'adzor diye gemektedir. Kirakos, a.g.e, s.88.
390Hamza Gndodu, Kltrlerin Bulutuu bir Ortaa ehri: Ani, Gzel Sanatlar
Enstits Dergisi, Erzurum, 2006, Say 17, s. 55
391Kirakos bu manastrn bitirilme tarihini 1000 olarak vermektedir. Kirakos, a.g.e, s.88;

114
khan kynn camii olan) yaptrd st beik biiminde byk kilisenin rneinde
ve Trk adr uslubundadr
392.
Urfal Mateos'a gre Smbat, bu kilise iin Hindden
ok gzel bir billur avize getirmitir
393
.
II. Smpat Kars ve Vanant hkmdar olan amcas Muee kar mcadele
etmek zorunda kald. II. Smbat komutan Vasak Bahlavuni394 ile beraber zerine gidip
Cakatk blgesindeki atk (Digor'daki atak ky ) adl kalesini zaptetti. Bu srada
Kars Bagradunilarna komu olan Taykl Davit askerleriyle Mue'e yardma geldi.
Smbat'n zerine yrd ve regel nahiyesinde, Pavats-tzor (Bava-zor=Snor
deresi imdiki Krek dere)
395
denen kyde ordugh kurdu. Yannda, onu yardma
arm olan Mue vard. Bu mdahale karsnda, II. Smbat, anlamazlk konusu
olan atk kalesini Muee geri vermek mecburiyetinde kald. Bylece, Smpatn
topraklarna hibir zarar gelmeden, bar imzaland, zira kuropalates Davit adil ve
bar bir adamd.
396

Ne var ki Mue savunmayla elde edilen bu baaryla yetinmedi. Hrsl Kars
hkmdar, yeenini, Andaki hkmdarlarn hkmdarn tahtndan indirmekten daha
azna raz deildi. Bu umutla, Asogikin Abelhac olarak adlandrd yani Azerbaycan
ve Arranda hkm sren Salar/Musafir hanedanndan Dovin beyi Ebul-Heyca (Sava
Babas)
397
Mslman bir prensin desteini istemekten hi ekinmedi. Ebul-Heyca bir

392Krzolu, Kars, s. 293.
393 Ed. Dulaurier yle demektedir: Cihangir unvann haiz olan II. Smbat An'nn 6. Bagratl
hkmdardr. Yazar, burada phesiz mezkr hkmdar Hint'ten birok kymatli eya getirtmi
ve An katedralna hibe etmitir demek istiyor. Bu satrlardan hkmdar Smbat'n Hint'e kadar
bir seyahat etmi ve bunlar beraberinde getirmi olduu manasn karmak yersiz olur.
amiyan, bu mklat ortadan kaldrmak iin kendine has bir usulle, Hint kelimesini terk
edip yerine uzak memleket gibi mphem bir tabir koymutur." Mateos, Vekayi-Nme, s. 121,
dn. 48; Kurkjian: Sembat sslemeye byk lde dknd. demektedir. Kurkjian,
Armenia, p.195.
394Horasanl Arakl slalesinden Bahlavuni=Balh. Krzolu, Kars, s. 294; Ed. Dulaurierin
yazdna gre: Pahlavunilerin, ilk ikamet ettikleri Bactriane'n Bahl ehrinden gelmi
Arakuni (Arsacides) slalesinden olduklarn belirtir. Mateos, Vekayi-Nme, s. 14;
Krzolu, Akkoyunlu ananesine uyan Horasandan gelme bir ailenin Bahlavuni (yani Byk
Arakl=Partl ve dolyaysyle Bayundurlu) adlaryla anldn ve Gke Deniz evresindeki
yurtlarndan kp sonralar Bizansn Mezopotamya eyaletine yerleip Dk olduklarnn
kaytlarda mevcut olduunu savunmaktadr. (Krzolu, Dedekorkut Ouznameleri, I. 45-
48).
395Hudutlar vadisi Alishan'dan aktararak. Grousset, a.g.e, s.492.
396Brosset, Grcistan, s. 255; kr. bkz. The Georgian Chronicles The History of
Davit,Rewriting Caucasian History iinde trans. Robert W. Thomson, Oxford, 1996, s. 315.
397Grousset, a.g.e, s.492;Krzolu, Kars, s. 294;

115
sre sonra Vananta bir akn dzenlemek iin bundan faydaland; bu akn srasnda nl
Horomo-Vank (Horomots) manastrn An'nn 15 km kuzeydousunda Arpaay
sandaki Koa-Vank'a kadar gelip yakt.
Ebul-Heyca daha sonra civardaki baka bir Mslman prense; Kotan
(Ordubad, Nahivann gneydousunda, Arasn kuzey kysnda) diyar beyine, Ebu
Dulaf aybani'ye saldrd. Ebul Heyca yenildi. II. Smbat bu esnada ikili bir politika
gtmtr. Yani bazen Ravvadllar'n bazen de eybaniler'in tarafn tutmutur.
Buradaki amac lkesini tehlikelerden korumakt.
398

Hristiyan Bagraduni lkesinin feodal ynden paralara ayrlmas, kk
evladn soyundan gelen has sahibi eitli Bagradunilar arasnda hkmdarln
ufalanmas, yeni Mslman istilalarn kolaylatrabilirdi. Neyse ki Arap-Acem dnyas
da ayn lde blnmt. (25 Mart 987- 23 Mart 988), Azerbaycan emiri Abelhac,
yani Ebul-Heyca ibn er-Ravad eski dman, Kotan (Nahivann dousunda) emiri
Ebu-Dulafa saldrd, bu eyaleti talan etti ve Dovine kadar ilerledi. Hatrlanaca gibi
bu ehir Hristiyan Bagradunilarn ortasnda Araplarn hkimiyetinde kalmt Orada
otoritesini kabul ettirdi ve hilafetin parlak devrindeki eski Arap valilerinin rolne
soyunarak, Bagradunilardan gemi yllarn cizyesini istedi. Bagrat hkmdar II.
Smpat, talep edilen vergileri ona yollamalarnn uygun olacana hkmetti.
399

Emir Ebu'l-Heyca Vaspuragan'a saldrd. Vasburagan istila etti, ama maksadn
gerekletiremeden aniden ld. lm Vasburagan kurtard. Onun halefi olarak
Azerbaycann idaresine geen olu Mamlan, eski rakibi, Kotan emiri Ebu Dulafn
Dovini geri almasn engelleyemedi. Bagraduni hkmdar II. Smpat, Azeri glerinin
bu zayflndan faydaland. Bagrat patrii Haik Araruninin araclyla, Mamlanla
bir bar anlamas imzalad, bu da btn Hristiyan lkesinin yararna oldu.
400

II. Smpat (24 Mart 989- 23 Mart 990) ylnda ld401. Asogikin sylediine
gre, darda olduu gibi ieride de her konuda baarlyd ve mreffeh ve mutlu
gnlere doymutu.402 Ama ayn vakanvis, kibir yznden gnaha girip son
gnlerinde byk kabahat ilemi olduundan dolay onu knar ve bu kabahatlerini

398 Krzolu, Kars, s.294.
399 Cronicle, s. 17.
400 Cronicle, s. 17.
401 Kurkjian, Armenia, p.195.
402Asogig, Histoire universelle II, trans. Frdric Macler, Paris 1917, s.135-137.

116
sayar. ncelikle, Anda hkmdarlk ambarlarn (hasadn kt olmas durumunda
yedekte bulundurulan buday ve ot) yalayp yutmu olan bir yangnn ardndan, bu
felakete yol am olmakla vnen bir deli tutukland. Hkmdar onu alevlerin iine
attrd ve keilerin ricalarna ramen kllerinin gmlmesini men etti. Asogikin II.
Smpat ilediinden dolay knad ikinci kabahat, vakanvistin Salar (Ebul-Heyca)
diye adlandrd Azerbaycan emiriyle ittifak kurmak iin Kotan emiriyle ittifakn
bozarak sznde durmam olmasyd. Yemine sadakatsizlik ederek, Salarn emir
olmasna yardm etmek iin Bagrat birliklerini onun emrine verdi ve sapt bu kt
yolda onu durduran tek ey, z kardei Gagikin ihanetinden ekinmesiydi. Hkmdarn
nc kabahati, kendi kz yeenlerinden biriyle (kz kardeinin kzyla) ilikisiydi.
403


2.4.15. I. Gagik dnemi
II. Smbat lnce yerine I. Gagik An tahtna geti. (989-990) ahanah
nvannn dnda Bagradunilarn ve beryallarn hkmdar nvann da almtr. Kars
ilindeki Bagradunilarn en parlak an yaad bu zamanda An da byk bir refaha
kavumutur. Hatta Kazmandereli katolikos I. Khaik lnce, kendisinin yaptrm
olduu Ergine kilisesine gmld. Yerine seilen I. Sargis
404
katolikosluk merkezini
Ergine'den An'ya ald. Artk siyasi, sanat, ticaret ve dini bakmdan An Dovin'den sonra
Aras boyunun en kalabalk ve byk ehri olacaktr. Otuz yl sren hkmdarl
dneminde I. Gagik Bagraduni hanedannn bahtn iyice parlatacaktr
405
Bagrat lkesi,
hkmdar I. Gagikin saduyulu idaresi altnda, bar iinde olsa da Bagraduni askerleri
Suriye ve Balkanlardaki btn sava meydanlarnda Bizans ordularnda sivrilmeye
devam ediyorlard.
406
II. Basil (Basil) daha sonra Hark nahiyesine geti, oradan
Malazgirte gitti, bu ehir Taykl Davitin mirasnn bir parasyd ve onu da
imparatorlua ilhak etti. Sonra Elekirte ulat. Bu ehre yakn ovada konaklad, Bagrat
hkmdar I. Gagikin onunla bulumaya geleceini umuyordu, ama bo yere bekledi.

403Asogig, a.g.e, s.135-137.
404Cronicle, s. 19. Mateos Sargisin yksek ilmi ile kiliseyi parlattn yazmaktadr. Mateos,
Vekayi-Nme, s. 42
405W. Barthold, An, .A, I, s. 435.
406 Cronicle, s. 19.

117
Asogik, eserinde: imparatorun huzuruna kmakla alalacan dnd. diye
yazmaktadr
407.

Gerekte Gagik, II. Basileos'un Bagrat hkmdariyet mlkn imparatorlua
ilhak etmek iin bir dalavere evirmesinden pheleniyor olmalyd. I. Gagik, aresiz
kalp Bizansllar'a teslim olmaktan korkarak, Annn surlarnn arkasna snd. II.
Basil, Gagikin gelmekten imtina etmesine ok fkelendi. Grevine ihanet eden bir
Bagrat prensinin, Gagikin kz kardelerinden birinin olu olan Arzerunili Apusahln
(Ebu Sehl) kkrtmalaryla fkesi daha da kabard. Bunu haber alan Gagik, intikam
almak iin, Apusahln sahip olduu topraklar, Kogovit (Bayazt) ve Dzagodn
(alkodn/alk etei-Ar dann gneyi) nahiyelerini tahrip etmesi iin olu
Hovhannes-Smpat gnderdi (1001).
408
Hkmdar I. Gagik, Elekirte, imparator II.
Basilin yanna gitmeyi reddetmekle, Bagraduni'nin bamszln kurtarmt.
409
Bizans ordularnn ok yaknda oluu yznden banda dolanp duran tehdide ramen,
Bizansn lehine olacak ekilde kendisine ihanet eden prensleri, bunlar hkmdarn
yakn akrabas olsalar bile cezalandrmakta tereddt etmedi.
beryann Bagraduni hkmdar Gurgen 1008de, Bizans imparatorluuna kar
savaa yeniden balamadan ld.
410
Abhazya hkmdar olan olu III. Bagrad,
beryay kendi eyaletleriyle birletirdi. berya ile Abhazyann bu ekilde birlemesi, III.
Bagrad, Transkafkasyadaki hegemonyasn salama balam kudretli bir hkmdar
haline getiriyordu. Kudretinin doruunda olan III. Bagrad, daha sonra Mslmanlara
yneldi. Gence emiri Ravvadl eddadolu Fazl, ber Bagradunileri topraklarna
saldrarak Kahetiyay ve Hereti talan etti.
411
III. Bagrad, onu cezalandrmak iin,
Bagrat hkmdar I. Gagikin desteini istedi. slama kar Hristiyan prenslerinin
birlemesini kalc bir siyasi ilke olarak benimsemi grnen Gagik, byle bir talepten
ok memnun oldu. Derhal birliklerini toplayarak, Zoragerdde III. Bagrada katld,
412
Brosset Zoragerdin, regel 'in bir baka ad olan Tzorakedden bozma olduunu
dnr.
413
Oradan Fazln zerine yrdler.

407 Asogig, a.g.e,, s.165.
408 Cronicle, s.20.
409Honigmann, Dou Snr, s. 156.
410 Brosset, Grcistan s. 259.
411Brosset, Grcistan, s. 260; The Georgian Chroncles The History of Davit, s.320.
412Brosset, Grcistan, s. 261.
413 Brosset, Grcistan, s. 261.dn 360.

118
III. Bagrad ile I. Gagik, onun topraklarndaki, Gencenin kuzeybatsnda bulunan
amgor/amkor/emkr mstahkem ehrini kuattlar(1011). Duvarlar mancnklarla
dvdler ve birka gn iinde surlar tahrip ettiler. ehri zorlamak zereydiler ki Fazl
bar istedi. Emir, yaad srece Bagrada hizmet etmeye, ona hara demeye ve
dmanlarna kar bizzat arpmaya sz verdi.
414
regel Bagraduni ile beryal
Bagraduninin birlemesi, bir kez daha, byk Bagraduni hanedannn Mslman
dnyasna kar zafer kazanmasn salyordu .
Aristakes Lastivertcinin belirttiine gre; lkeyi bar iinde tutmay bildi. Bu
bar sayesinde, I. Gagikin devrinde kaydadeer bir kltrel gelime grld. Onun
zamannda, kilise kurumlar ok tutuldu. Tanr bilinci, tpk su ktlesinin denizleri
kaplamas gibi, yeryzn doldurdu. Patrikhne makamnda oturan I. Sargis, kutsal bir
ortamda yetimiti ve hakl davas iin mcadele ettikten sonra mrn tamamlad.
415

I. Gagikin bu sanatsal ve edebi gelimeyle n salan otuz yllk uzun saltanat,
Bagraduni tarihinin en parlak devirlerinden biri oldu.
416
Bu hkmdarn kesin lm
tarihi tam olarak bilinmiyor. Samuel Anetsi onun 16 Mart 1021 ile 15 Mart 1022
arasnda ldn syler,
417
ama

Brosset bu hesab dzeltir ve 1020yi nerir,
418
bu
tarih genel olarak kabul grr. Hkmdarn vefatndan ksa sre nce, aziz patrik
Sevanl Sarkis grevinden ekilerek (1019) halefini, eski patrik I. Haikin kardei olan
I. Bedros Kedatartz bizzat takdis etmiti
419.


2.4.16. Hovhannes Smbat dnemi
I. Gagik erkek evlat brakmt By Hovhannes-Smpat olarak Anda
onun yerine geti.(1020-1040)
420
Hovhannes Smbat ksa boylu, tknaz, dlek bir adam

414Brosset, Grcistan, s. 261.
415Aristakes Lastivertci, Aristakes Lastivertcis History, trans. Robert Bedrosian, New
York, 1985, II, s. 17
416Hewsen, Atlas, s. 112.
417Samuel Anetsiden aktararak. Grousset, a.g.e, s.529.
418Brosset, Grcistan, s. 261. dn 259
419 Mateos, Vekayi-Nme, s. 42. Juansher, The Georgian Chronicle s. 111. Aristakes, a.g.e,,
s. 28.
420Kirakos: Gagik Shahnshah'tan (ahanah/Prensler prensi) sonra, onun olu Yovhannes
(Hovhannes) yirmi yl boyunca ynetti. (Kirakos, a.g.e, s.89); Mehmet Tezcan, XI. Yzyln
lk Yarsnda Ermenilerin Dou Roma mparatorluu tarafndan Orta Anadolu Blgesine
Grlmeleri Omeljan Prtsak Armaan, Sakarya niversitesi Yaynlar, Sakarya, 2007,s.
429.

119
olup savatan hi holanmazd.
421
I. Gagikin ikinci olu, Aod Ka veya Yiit Aod,
hem yakkl bir endama, hem de ateli bir cesaret ve sava tutkusuna sahipti.
422
Aristakesin adn anmad, sadece Vartann szn ettii nc olu
Abbasn
423
varl, annesi hkmdarie Gadramitenin bir kitabesiyle dorulanr
424.
Vartann ifadesine gre, hkmdariyet mlk, bir kez daha, her nesilde hkmdara
den pay gittike azaltan meum has sistemine gre paylald.
Hovhannes-Smpat, tahtn yan sra An ve regeli, Aotsk/Aoek
425
(irag ile
Dair arasnda yer alan nahiye), Marmaraene ve daha sonraki Aleksandropol (Gmr)
vadisiyle birlikte Aziz Krikoru, Anberd (Pragan/Biurakan, Arakadzodnda,
(Emiyadzinin 20km. Kuzeyinde Abaran'da hisar )
426
, Kayan (Kukar'da Sevan
glnn Gke gl kuzeyinde), Gayodzn (Kayon), Davuu (Sevordik'te Tavus)
ve Sevortilerin kazasn (Pertuc, Tepeta veya Boral'nn kaynaklarnda, Lorinin
gneyinde) elde etti. Geri kalan Aod ile Abbas arasnda paylald
427.
Ama
hkmdariyet prenslerinin ncs, Abbas, hayli abuk ortadan kaybolmu olmal,
zira tarihte hibir rol oynamyor. Aksine, Aod Kan hrs ise, aabeyi hkmdar
Hovhannes-Smpatn hkmdarln altst edecekti.
Gerekten de, Hovhannes-Smpatn tahta knn ertesi gn, Aod Ka
paylam konusunda onunla anlamazla dt. Yerinde duramayan kk karde,
hasmnn yetersizliinden yaknyordu. Bir hakeme bavurmak gerekti. Bu grev iin
berya-Abhazya hkmdar I. Giorgi seildi. Giorgi iki karde arasnda bar bir
sreliine yeniden tesis etti. Hovhannes-Smpata, byk evlat sfatyla Anyla
birlikte civarndaki kazalar, Aoda ise Kukark yani lkenin beryaa ve Persiaya
bakan ksmn verdi.
428.
Baka bir deyile, hkmdar Hovhannes-Smpatn regeli,
prens Aod Kan da Kukark' elinde bulundurmas teyit edilmi oldu. Aristakesin
anlat byledir. Urfal Mateosun anlat biraz farkldr. O da Aristakes gibi,
Hovhannes-Smpat hakknda yle der: Bilgin ve becerikli, ama ar iman bir

421 Mateos, Vekayi-Nme, s. 11; Kurkjian, Armenia, p.199.
422Mateos, Vekayi-Nme, VIII, s. 11; Aristakes, a.g.e, s. 17; Kurkjian, Armenia, p.199.
423Vardan Arewelts, Compilation of History, trans. Robert Bedrosian, New Jersey 2007 s.17.
424Brosset, dAni, s.23
425Aock/Aoek imdiki Arpaay balarnda ve Arpagl'nn bulunduu Akbaba nahiyesidir.
(Krzolu, Kars, s. 302).
426Honigmann, Dou Snr, s. 166;
427Vardan, a.g.e, s. 25; Cronicle, s.25.
428Aristakes, a.g.e, s.18; Cronicle, s.25

120
adamd, Aod Kan payna ise askeri zeka ve yenilmez bir cesaret dmt,
arpmalarda daima baarlyd.
429.

Hovhannes-Smpat Andaki hkmdariyet tahtna oturduunda, Aod
birlikleriyle lkeyi batanbaa kat ederek, drt bir yan yakp ykyor ve An ehrini
sktryordu.
430
Hrsl karde, lke dndan da mttefikler arad. Bu muttefikleri
Ardzruni prenslerinin ahsnda buldu. Reisleri, Vasburagan hkmdar Senekerim-
Hovhannes onu kabul etti ve ona yeni birlikler verdi
431
. Aod Ka yola kmadan nce
askerlerini Vasburagann en nl manastrlarndan biri olan Varaktaki Surp Ha
manastrnda takdis ettirdi. Mateos, daha nce Aodun halifenin gzne girmek iin
Badata gitmi olduunu ve halifenin ona ykl miktarda altn vermi olduunu
syler
432.

Kk Bagraduninin yerinde duramayan hrsn bilen Badat halifelii,
politikasnn Bagradunilerin arasna nifak tohumlar ekmek ve Andaki hkmdarln
kudretini kertmek iin bundan faydalanmay dndne phe yok. Aod Ka
Arap yardmclar ve Vasburaganl takviye kuvvetleriyle, aabeyi Hovhannes-Smpat
Anda kuatt. Onun yaklatn gren Hovhannes-Smpat, diye devam eder Mateos;
Sava borusunun alnmasn emretti, kendisi ise kprdamadan tahtta
oturuyordu.demektedir.
433
Gerekten de, yle grnyor ki hkmdarn sakatla
varan ar imanl, tacn kurtarmak iin bile olsa savaa bizzat katlmasn
engelliyordu. Bununla birlikte, meruiyet ar bast. Hkmdara itaat edildi. Onun
iaretiyle, herkes ayaklanp silahland ve 40.000 piyade ve 20.000 svariyle Aodun
zerine yrdler.
434.
Ama Aod Kan yiitlii onu yenilmez klyordu. Mateos buna
bir rnek verir: Aodun Any kuatmas srasnda, ehirde berya hkmdar I.
Giorginin Hovhannes-Smpata gnderdii bir ber (daha dorusu Abhaz) askeri efi
bulunuyordu. lkesinin en tannm gezgin valyelerinden olan bu ber, Aod Kala

429 Mateos, Vekayi-Nme, s. 11
430 Mateos, Vekayi-Nme, s. 11- 12;
431 Mateos, Vekayi-Nme, s. 11- 12.
432 Ed. Dulaurier: Burada ykl miktardan kastn 30.000 dahegan olduunu belirtmektedir.
Dahegan para biriminin Perse olduunu ve deerinin ok belli olmadn, fakat o dnemde
Araplarn kulland dinara e olabileceini yazmaktadr. (Mateos, Vekayi-Nme, s. 12. dn
37).
433 Mateos, Vekayi-Nme, s. 13.
434 Mateos, Vekayi-Nme, s. 13.

121
teke tek dvmeyi nerdi: Ey hkmdar Hovhannes, bana Aodu gstersinler yeter,
onu tutsak etmeyi ve zincire vurulmu olarak huzuruna getirmeyi stleniyorum.
Aod gl kuvvetli bir adamdr, diye konutu hkmdar, Onu bana nasl
getirebileceksin?
Onu atyla beraber sa olarak ele geireceim! diye cevaplad ber.
Aslan yavrusunu grdnde, diye karlk verdi hkmdar, onu bu
kadar hor gremeyeceksin!
Dv baladnda, diye devam eder Mateos, berya reisi var gcyle bararak
Aodu bulmak zere kartal gibi atld: Ey Aod, ileri k! Meydan okumay duyan
Aod, bir pars gibi fkelendi ve iki hasm birbirlerine doru kotular. beryal, kargsn
Aoda frlattnda, yldrm hzyla hareket eden Aod kargnn altndan geti ve
klcn beryalnn miferine indirdi, hasm demir rg zrhla korunmu olduu halde
onu bandan aaya kadar yard ve boylu boyunca yere serdi.
435.
Bu teke tek dvten
sonra, Annn surlarnn altnda genel bir arpma meydana geldi. Hkmdar
Hovhannes-Smpat'a sadk olan Anl milisler, Aod Kan askerleri tarafndan
bozguna uratldlar. Pelerine dlen birok firari ehre girmeyi baaramayp
Akhuryan rmana dkldler. Ancak, Aod Kan zaferi Any zaptetmesini
salamad ve ok gemeden kuatmay kaldrd.
436.

Hkmdar Hovhannes-Smpat ile kardeinin barmasna gelince, Mateos bunu
salayan arabuluculuu berya hkmdarna deil, Bagrat patrii Bedrosa atfeder.
Birka gn sonra, der, Bagraduniler437 ve orduda hizmet eden soylular snfnn
geri kalan, Hovhannes ile Aod arasnda bar yeniden tesis etmeyi dndler. Patrik
Bedros ve nakhararlar Aodun yanna gittiler ve bir anlama yaptlar; bir yeminle
onaylanan bu anlamada, Aodun regel kazasna komu diyarlarn hkmdar
olaca ve bu eyalet dnda Bagraduni'nin geri kalann ynetecei art olarak ne
srlyordu, Hovhannes ise An ehrinde hkm srecekti. Ayrca, nce Hovhannes

435 Mateos, Vekayi-Nme, s. 13-14; Krzolu, Kars, s. 302.
436 Mateos, Vekayi-Nme, s. 14.
437 Ed. Dulaurier konuyla ilgili unlar yazmakatadr: Bagratl hanedannn, An'da, Kars'ta,
Lore ve Grcstan'da hkm srmekte olan balca drt koldan olumakta olduklarn belirtir.
(Mateos, Vekayi-Nme, s. 14, dn. 40).

122
lecek olursa kardei btn hkmdarln efendisi olacakt. Bagraduni bylece bara
kavumu oldu.
438
.
Baka vakanvisler, Hovhannes-Smpat ile kardei Aod Ka arasndaki
barmann hibir zaman samimi olmadn kantlayan bir anekdot anlatrlar.
Hovhannes-Smpattan kurtulmak isteyen Aod onu pusuya drmenin yolunu arad.
Hastaym gibi yapp yataa yatt ve Hovhannes-Smpatn baucuna gelmesini istedi,
fakat bu arada onun geecei yola bir hendek kazp stn rtmelerini syledi,
hkmdar naslsa iine decekti. Gerekten de Hovhannes-Smpat hendee dt. Ne
var ki, Aodun hkmdar ldrmekle grevlendirmi olduu derebeyi, Abirad
Pahlavuni ona acyp zgr brakt ve Anya dnmesini salad
439
. Abirad Pahlavuni
440
,
hkmdar kurtarm olmakla birlikte uzunca bir zaman Aod Kan gvenilir adam
olmasna ramen hkmdarn hncndan korktu. te yandan, Aod Kaa da ihanet
etmi olduu iin Mslmanlara snmaktan baka aresi kalmad ve Beni eddada
mensup Dovin ve Gence emiri Ebul-Esvarn yanna snd. Emir ilkin ona hsnkabul
gsterdi. Sonra karaalc szler zerine onu ldrtt. Bu arada Abiradn komutan
vekili olan San adl bir reis onun kars ile ocuklarn (adlar Aplcahap ve Vasakt)
kurtard ve onlar sa salim Anya geri gtrmeyi baard. Abirad Pahlavuninin ona
ettii iyilii unutmam olan hkmdar Hovhannes-Smpat, Aplcahap ile Vasaka
babalarnn sahip olduu btn yurtluklar vererek minnettarln gsterdi.
441









438 Mateos, Vekayi-Nme, s. 14.
439amiyan'dan aktararak. Grousset, a.g.e, s.534.
440Vardan, Aod Taln'da oturmaktayken Abiradn Gearas (Tara/Dere iek nahiyesinde)
manastrn yaptrdn yazmaktadr. (Vardan, Compilation of History, s. 52- 54).
441Mateos komutann adn Sari olarak vermektedir. Mateos, Vekayi-Nme, s. 16.

123

NC BLM

3. Bizans ve Trk Devletleri Dnemi
3.1. Bizans dneminde regel
Son Vasburagan hkmdar Senekerim eyaletlerini Bizans imparatorluuna
brakmt. An Hkmdar Hovhannes-Smpatn konumu da daha az trajik deildi.
berya hkmdar I. Giorginin II. Basille mcadelesinde onu desteklemiti. berlerin
urad felaketlerden sonra, Trabzonda hazrlanan seferin kendisine kar
yneltileceinden korkan Hovhannes-Smpat bu yzden de 1022 ylnn banda bu
ehre, imparator II. Basiln huzuruna, eli olarak Patrik Bedros Kedatartz (Petros
Gedadar) gnderdi. Bedros o gn suyun takdis edilmesi trenine katld ve
vakanvislerin sylediklerine gre, bu vesileyle bir mucizeyle dllendirildi. Bu da
Grek papazlarn hayrete drd ve ona Kedatartz lakabnn verilmesini salad (terim,
bu durum da, nehrin suyunu eviren anlamna geliyor).
442
Ne var ki Bedrosun
yannda getirdii belge, Aristakesin stnde durarak belirttii gibi, Bagraduniler'in
ykmnn sebebi olacakt. Hkmdar Hovhannes- Smpat, II. Basilin kendisine
ynelttii tehdidi savuturmak in ona Bagrat hkmdarnn, Basil'i mirass yaptn
beyan eden bir mektup gnderiyordu.
443
Hovhannes-Smpat, bu meum vasiyetle, An
ehrini ve regeldeki hkmdarln, imparator adna sadece yaad srece
muhafaza edeceini beyan ediyordu. Hovhannes-Smpatn olu olmadndan eylem
usule uygun grnyordu. Gerekte hkmdar, kardei Aod Kan maln gasp
ediyordu; kardei ona kar hatal davranm olabilirdi phesiz ama gene de gnn
birinde mirasn almaya hakk vard. En ok da Bizans ilhaknn kendisine nasl bir son
hazrlad konusunda phesi olmayan Bagrat milletinin maln gasp ediyordu. Zira
mezhep ayrlklar kanlmaz olarak Grek idarecilerini ve ruhban snfn
Bagradunilar'n dinini zorla deitirmeye ve millet niteliini bozmaya sevk edecekti.
Skylitses, patrik Bedrosun II. Basila An ehrinin anahtarlarn getirdiini
ekler. II. Basil, bunun karlnda, Hovhannes-Smpata Bizans rtbesi magistrosu ve

442Aristakes, a.g.e, s.32; Krzolu rma eviren demektedir. (Krzolu, Kars, s. 310).
443 Aristakes, a.g.e, s.32; Honigmann, Dou Snr, s. 166; Kurkjian, Armenia, p.202.

124
Annn arkhonu imparatorluk unvann tevcih etti444. Andaki ve Karstaki Bagrat
hkmdarlklar bundan byle kuzeyde olduu kadar batda da kudretli Bizans
imparatorluunun yakn komusu oluyordu, stelik hibir doal snrla ayrlmadan. II.
Basil, Bagrat corafyasnn kaderi asndan belirleyici olmu elli yllk bir saltanatn
ardndan, 15 Aralk 1025te yetmi yanda ld.
445
. Byk Bizans imparatorluunun
tm arlyla, Bagradunilarn kaderi zerine km, lkenin yaklak te birini ilhak
etmi, geri kalannn yakn gelecekteki ilhakn hazrlamt. Dolaysyla saltanat,
tarihini yazdmz halkn mahvna yol at. mparatorluun yararna Bagradunilerin
bamszln ortadan kaldrmak isterken, en azndan Bagrat corafyas halknn dini
duygularn incitmekten kand sylenebilir. Mlklerini ellerinden ald Bagraduni
prenslere de ahsi dostluk gstermi olduu grnyor
446.

Bu srada Bagradunilerin dier paras olan Tao blgesinde ise Seluklu
Trkleri'nin yardmn alan Ebul-Esvar, byk bir ordu toplad ve Davitin eyaletlerini
ele geirdi. ok g durumda kalan Davit Anhoin, An hkmdar Hovhannes-
Smbata bavurdu: Yardmma gelmezsen, Ebul-Esvara boyun eeceim ve ona
klavuzluk ederek senin kazan olan regele ykm getireceim!
447
Hovhannes-Smpat
derhal Davit Anhoine 3000 adamdan oluan bir kol gnderdi. Davit Anhoin
muazzam bir ganimet toplad. Btn eyaletlerini geri ald ve yardmna gelmi olan
birliklere dmandan alnan ganimetten bolca pay vererek teekkr etti (1036).
Patrik I.Bedros Kedatartz, hkmdar Hovhannes-Smpatn Bizans
imparatorluunu varisi olarak tayin etmi olduu belgenin imparator II. Basile teslim
edilmesinde nemli bir rol oynamt. Bylesi meum bir belgenin kaleme alnmasn da
ve bu belgeyi Trabzona II. Basile gtrmeyi kabul etmi ve bunun iin de Bizans
sarayndan izzet ikram grmtr. Yapt i, selefleri olan patriklerinkiyle zellikle
eliiyordu. Onlar Pers, Mslman veya Bizansl kim olurlarsa olsunlar, btn
istilaclara kar ou zaman kutsal lm mertebesine varacak kadar, Arak,
Mamkonyan ve Bagrat direniinin tevikileri olmulard. O, Hovhannes-Smpatn
vasiyetinin teslim edilmesinden sonra, 1022de Bedros Bagrat lkesine dnmeye belki

444Skylitses'ten aktararak. Grousset, a.g.e, s.545;
445Ostrogorsky, Bizans, s. 296; Mateos, Vekayi-Nme, s. 50; Aristakes, a.g.e, s.40;
Cronicle, s.27
446 Mateos, Vekayi-Nme, s. 50.
447Mateos, Vekayi-Nme, s. 69- 70; The Georgian Chroncles The History of Davit, s. 316-
317,318;Cronicle, s.34.

125
cesaret edemediinden, Sebasteia (Sivas)ya, eski Vasburagan hkmdar Senekerim
Hovhannesin yanna yerleti. O da, tahttan feragatinden sonra Bizansllar tarafndan bu
ehre yerletirilmiti. Ne var ki Bedros 1025te, birka yl nce yanl tavsiyelerde
bulunmu olduu hkmdar Hovhannes-Smpatn yanna, Anya dnmeye karar verdi.
Ama Sivastan geri geldi ve bu sefer 1026dan 1029a kadar orada kald. 1029da tekrar
Anda ortaya kt, ama Bagrat halk, Bizans topraklarnda uzun sre kalmasndan
dolay ona kukuyla yaklayordu. O da Vasburagandaki Tzorovank veya Tzoruvank
manastrna gitti, bylece gene imparatorluk topraklarnda bulunmu oluyordu (1030) .
1034 tarihinde hkmdar Hovhannes Smbat nakhararlarla fikir birlii iinde,
tepkilerden dolay grevinden ayrlan Bedros'u An'ya ard. Kayglarn ortadan
kaldrmak iin ona gvence verdi, hatta Bizansl valileri kefil gsterdi. Ama Bedros
An'ya dnnce Hovhannes Smbat onu tutuklatt ve Bcn (Beceni/Beni=Zengisuyu
bandaki kale) kalesine hapsetti. Yerine Sanahin manastrnn barahibi Dioskoros'u An
katolikosu olarak atad. Ancak dier din adamlar kesinlikle bunu benimsemediler ve
sonunda yine Bedros Beceni kalesinden alnp An'ya getirildi. An'da bir konsey
topalanarak Bedros eski grevine bir merasimle yeniden getirildi
448
. Bu 1038 ylnda
gereklitirilen Bagradunilar ann son An Konsilidir.
Hkmdar Hovhannes-Smpatn kk kardei olan ve regel topraklarn,
yani Bagraduni hkmdarlk mlkn onunla paylaan prens Aod Ka (IV. Aod),
1039a doru veya 1040ta ld.
449
Naa Anya gtrld ve eski Bagraduni
hkmdarlarnn lahtine kondu. lgin bir ayrnt: Babalar ldnden bu yana,
Hovhannes-Smpat onun Anya girmesini hi istememiti, nk ar iman
hkmdar, kardeinin enerjisinden ve hrsndan ok korkuyordu. Bu kat tedbir sebepsiz
deildi. Zira Aod Ka, yiitliinden dolay birlikler nezdinde ok poplerdi ve
yukarda grdmz gibi, pusu ve cinayet yoluyla aabeyini bandan atmay defalarca
denemit. Gene de lm byk znt yaratt. Ailesindeki tek askerdi. Onun

448Mateos, Vekayi-Nme, s. 66- 67. Kirakos Dioskoros iin: nsanlar, hakaretlerle ehirden
onu kard ve onun ataerkil tahtnda Petros'u yerletirdi. zntyle, Deoskoros, Sanahin'deki
evine gitti. Onun yaam orada bitti ve o, kiliseye yakn gmld. (Kirakos, a.g.e, s.90);
Vardan, Compilation of History, s. 54; Cronicle, s.32.
449 Honigmann, Dou Snr, s. 172.

126
lmnden sonra birlikler disiplini gevettiler ve sava sanatndan nefret ettiler.
Bizansllar'n boyunduruuna ba ediler.
450

Hkmdar Hovhannes-Smpat da ondan ksa sre sonra vefat etti,
aratrmaclarn ouna gre 1040ta, bakalarna gre l041de.
451
An'daki belerin ve
Bizans'n sktrmalar yznden taht bir sre bo kald. Smbat'n ocuu olmamt.
Ama kardei Aod Ka geride bir erkek evlat brakmt: II. Gagik, o sralar on be
yalarndayd ve Bagraduni tahtnn meum varisi olmas gerekiyordu. Ne yazk ki,
Hovhannes-Smpatn uursuz vasiyeti vard ve Bizansllar bundan yararlanmazlk
etmeyeceklerdi. Aristakes, imparator VII. Konstantinosun (1025- 1028) lmeden nce,
Hovhannes-Smpatn vasiyeti konusunda pimanlk duymu olduunu anlatr.
Konstantinopoliste yaayan Giragos adl bir papaz artm, meum belgeyi gizlice
Bagrat hkmdarna gtrmekle grevlendirmi. Ama Giragos, bu kutsal grevi yerine
getireceine, vasiyeti kendine saklam ve sonunda imparator IV. Mikhaele (1034-
1041) satmtr
452.

Hovhannes-Smpat lnce, IV. Mikhael bu prensin imzalamakla ldrc bir
ihtiyatszlk ettii vasiyetin ileme konmasn, yani Annn ve regelin geri kalannn
verilmesini talep etti. Ayn esnada, An saraynn yksek rtbeli grevlilerinden biri,
vestis veya idare memuru Sarkis
453
, birinci mevkie ykselmek iin durumdan
faydalanmaya urayordu. Mteveffa hkmdar Hovhannes Smbat'n idare
memurluunu yapm olan bu kii, Snik hkmdarlk ailesindendi. Bu kiinin asl
niyeti genel karklktan faydalanp regel'e tamamen hkim olmakt. Zaten
hkmdarlk makamna kimin geecei karkl devam ederken o devletin hazinesine
el koymutu.
454

Sarkis'in amacna ulamasn Vahram Pahlavuni adndaki devlet adam engel
oldu ve Gagik'i An ehrine getirdiler(1040-1041)455. Direnemeyen Sarkis gaspettii
hazinelerle birlikte zaptedilemez olarak bilinen yukar hisara snd. Gen Gagik

450 Mateos, Vekayi-Nme, s. 68.
451 Mateos, Vekayi-Nme, s. 71; Honigmann, Dou Snr, s.172;Brosset, dAni, s. 21;
Aristakes, a.g.e, s.55.
452Aristakes, Lastivertcis History, s.57
453 Mateos, Vekayi-Nme, s. 72. Mateos, Azad Sargis olarak belirttii bu ahsn bir
Haygazun (Haig'n slalesine mensup) olduunu belirtir ve Bagratllarn bunu
kabullenmediklerini yazar. Haig slalesi ile Bagratunilerin ayr ayr topluluklar olduu kesindir.
454 Mateos, Vekayi-Nme, s. 72; Aristakes, a.g.e, s.60- 61;
455Aristakes, a.g.e, s.58; Mateos, Vekayi Nme, s. 73- 74.

127
kendisinden beklenmeyen bir cesaretle tek bana onunla grmeye gitti ve onu ikna
etmeyi baard. Sarkis An'dan ayrlp Surp Maryam (Srmeli) kalesinde mevzilendi. Bu
kale Aras nehri kysnda, Arpaay'nn dousunda bulunmaktadr
456.
Aristakes'e gre
Sarkis eitli komplolar dnd esnada Gen Gagik kararllkla Sarkis'in
ordughna girdi, onu esir ald ve muzafer bir ekilde bakentine dnd. Asinin cann
da almalyd.
457
.Mateos ise Sarkis'i ele geirdikten sonra gaspettiklerini geri almak
iin ona birok eziyetler etti.
458
Bu iki rivayette dikkat edilecek husus olaylarla ada
olunmasdr. Mateos olaylardan sonra yani 1136 tarihinde lrken Aristakes ise 1071
tarihinde ldne gre ada olan Aristakes'in verdii bilgiler daha inandrcdr.
An hkmdarlnn iinde bulunduu sallantl durumda, Bagradunilerin yan
koluna mensup bir prens, Kukark eyaletinde Tairin (bakenti Lori) hkmdar Davit
Anhoin (Hllksz Davit)de bu karklktan faydalanp durumu daha da karmak
hale getirdi.
459
Yolunun stndeki her eyi talan edip yakarak regeli istila ettikten
sonra, ganimet ykyle eyaletine dnd. Onlarn geri dnmelerinde Vahram
Pahlavuninin byk yararllklar vard.
Mslmanlara kar savalarda parlak baarlaryla kendini gsteren bu prens,
imdi kendi yurttalarna kar kt davranyordu. Sonunda pskrtldnde, Bizans
sarayn II. Gagike kar kkrtarak baarszlnn intikamn ald, hatta Mateos onun
bu hareketi yznden Bagradunilarn byk felaketlerin uurumuna dtn ileri
srer.
460
Bu srada Konstantinopoliste imparator IV. Mikhael, lmnden ksa sre
nce, Bagraduni'ye sefer iin birlikler yollamt (Mateosa gre 100.000 kii) ve bu
ordu Any kuatt. Bagrat ordusundan arta kalanlar bakomutan Vahram
Pahlavuniye koup, yurtlarn savaa sokmaya gelen bu dmana kar yrmeyi talep
ettiler. Bagradunilar, yrekleri hiddet dolu, kzdrlm vahi hayvanlar gibi, gerek
piyade gerek svari 30.000 kiilik bir ordu halinde ilerlediler ve
Calko/agko/Dzagots (veya Bahe-imdiki Eribucak) kapsna yneldiler. Had
safhada kibirlenip bbrlenen Bizansllar'n zerine yldrm hzyla atlp onlar
gerilettiler, kardlar ve acmaszca ldrdler. Arpaay nehrinden oluk oluk kan akt.

456Krzolu, Dede korkut ouznameleri, I. s. 107- 109.
457 Aristakes, a.g.e, s.58.
458 Mateos, Vekayi-Nme, s. 74; Cronicle, s.37.
459 Mateos, Vekayi-Nme, s. 75.
460 Mateos, Vekayi-Nme, s. 75;

128
Savata attklar naralarla iyice galeyana gelen Bagradunilar, kaanlara dehet
salyorlard. akna dnen kaaklar, kendilerini kurtaramayp klcn keskin az
altnda can veriyorlard. Bizansllar iin meum bir gnd. Her on binden geriye
sadece yz kii kald.
461
Bu tablo biraz mbalaal ise de, uras kesin ki Bizansllar
ok ac bir bozguna uradlar ve imdilik An'y zapt etmekten vazgemek zorunda
kaldlar. Ama Bagradunilar'n durumu yle dramatikti ki, onlar iin Bizans ordusuna
kar tam bir zafer kazanmak ona direnmemek kadar tehlikeliydi. Saduyulu bir siyaset
adam olan Vahram Pahlavuni bunu anlad. Byk Vahram, diye yazar Mateosun
belirttiine gre: savalarn arasna girerek, maluplar esirgemeleri iin
Bagradunilara yalvard. Ancak, maluplarn serbeste ekilebilmelerine onlar glkle
raz etti. Dman ordusundan arta kalanlar bu ekilde kurtulmu oldu. Bizansllar utan
iinde Konstantinopolise, imparator Mikhaelin yanna dndler.
462

Bu srada An saray ile Konstantinopolis saray arasndaki mzakereler
sryordu. Arpaay kysndaki zaferlerine ramen, Bagradunilar, Vahram
Pahlavuninin temkinli talimatlarna uygun olarak, tahta yeni km olan imparator
Konstantinos Monomakhosla (1042-1054) temas srdryorlard.
II. Gagik imparatorun vasal olmay kabul etme teklifinde bulunuyor, ama
hkmranln terk etmeyi ve eyaletlerini brakmay reddediyordu. Bunun zerine
Bizansllar ona kar yeni bir sefere hazrlandlar. Bu sefer iin berya arkhonunu,
yani beryadaki imparatorluk mlklerinin yneticisi Mikhael asitesi grevlendirdiler.
II. Gagikin direnii karsnda, asites (Yasites) baarsz oldu.
Nikolaosun emrinde bir ordu gndermek zorunda kaldlar, ama Nikolaos
ordusunu yeterince kalabalk ve gl bulmam olacak ki imparatorluk saray kendine
aceleyle mttefikler arad. te o zaman Bizansllar menfur bir harekette bulundular.
Konstantinos Monomakhos, Dovin emirine, Beni eddad hanedanndan Ebul-Esvara
yazarak, onu An hkmdarln istila etmeye ve II. Gagike mmkn olduunca ok
ktlk etmeye ard. Nikolaos, hatr saylr balar ve payeler vaadiyle bu mektubu
destekledi. Ebul-Esvar, An hkmdarndan almay baaraca btn topraklara sahip
olma hakkn imparatorluk saraynn kendisine salamas artyla, harekete gemeye
hazr olduunu bildirdi. Konstantinos Monomakhos, mttefik devletler bakanlarna

461 Kurkjian, Armenia, p.203.
462 Mateos, Vekayi-Nme, s. 72- 73

129
ayrlm altndan byk imparatorluk mhrn tayan bir akitle bu dzenlemeyi teyit
etti. Bylece Bizans, Bagrat bamszlnn srmesine izin vermektense, Bagradunileri
Mslmanlara teslim etmeye katlanyordu. Bu ekilde tevik edilen Ebul-Esvar,
regelde birtakm kaleleri ve yerleri fethetti. Ayn zamanda (10 Mart 1044ten 9 Mart
1045e kadar sren 493 ylnn bayd), imparator Konstantinos Monomakhos, Any
zapt etmekle grevlendirilmi Nikolaosa takviye kuvvetler yolluyordu. Kendisine kar
birlemi Bizansllarla Mslmanlar arasnda skp kalan II. Gagik, Ebul-Esvar
Bizans ittifakndan ayrmak iin onunla mzakere etmeye urayordu. Grek
yazarlarn anlattklarndan, bir noktaya kadar emin etkisiz hale getirmeyi baard
sonucu kyor, ama drt bir yan entrikalarla ve ihanetlerle evrili olduundan, gene
de umutsuz bir konumda bulunuyordu.
463

Gen hkmdar II. Gagik byk cesaret ve etkinlik gstermiti. Mizac gerei
bir eylem adam olmad iin yaptklar daha da deer kazanyordu. Kirakos onu
ocukluundan beri kitaplar zerinde alan ve bundan byk zevk alan bir allame
olarak tasvir eder.
464
Vahram Pahlavuninin ve Vahramn yeeni olan Krikor
Makistrosun
465
tavsiyelerine uymu olduu srece, gen hkmdar, etrafna ylm
glklere kar koyabilmiti. Ama iki yl nce tahtn elinden almaya uram olan,
lm cezas vermesi gerekirken esirgemi olduu melun Sarkis, ok gemeden
tevecchn kazand ve ona sinsice tavsiyeler vermeye balad. Sarkis, her eyden nce
Krikor Makistrosu hkmdarn gznde lekelemeye urat. Krikoru Dovin emiri
Ebul-Esvarla anlamakla sulayarak ona kara ald. Muhtemelen Krikor etelerinin
verdii tahribat durdursun diye emirle mzakere etmitir. Sarkis de bu kanlmaz
mzakereleri su olarak ona yklemitir. Bu iftira stne Krikora grevlerinden el
ektirildi. Krikor Makistrosun II. Gagikin gznden dmesi vahim bir hatayd.
Bizansl evreleri iyi tanmas, Konstantinopolis saraynda eritii n ve itibar, gen
hkmdar tarafndan An tahtnn kurtarlmas iin kullanlmalyd. Oysa Krikor
Andan hi de yeri yokken kovulduktan sonra Bizansllarca kabul edilip el stnde
tutulunca II. Gagik onun sadakatinden phelendi ve ona sitem dolu bir mektup yazd.
Krikor masumiyetini ileri srerek cevap verdi ve eer biri ihanetle sulanacaksa bu

463Grousset, a.g.e, s.561;
464 Kirakos, a.g.e, s.92.
465Kirakos, Krikor (Grigor)'u bilgin, harika bir patrik olarak tasvir etmektedir. Kirakos, a.g.e,
s.95.

130
kiinin kendisi deil, Sarkis olduunu gen ve tecrbesiz hkmdarna ispat etmeye
urat.
466
Sarkis, II. Gagiki Bagraduni bamszlnn sonunu getiren bir giriimde
bulunmaya ikna ederek hyanetini doruk noktasna vardrmt. Mateos: Melun
Sarkis, diye yazar ve devamnda; Konstantinos Monomakhosa, bir dostluk
bahanesiyle hkmdar II. Gagiki Konstantinopolise armasn ve onu bylelikle
aldatarak An ehrini elinden almasn salk verdi. Bu tavsiye imparatorun ok houna
gitti. Gagike en tumturakl yeminleri ieren bir mektup yazd, stelik hayszlkta o
kadar ileri gitti ki, bu mektupla beraber, gya samimiyetinin teminat olarak, ncili ve
Kutsal Ha gnderdi. Onu grmeyi arzuladn syleyerek, Bagraduni hkmdarn
bu ekilde yanna gelmeye tevik etti.
467

Olaylara daha yakn olan Aristakes de ayn eyleri syler: Gagiki, imparatorun
onu grr grmez hkmdarln geri vereceine ve onu, yazl olarak, regel lkesini
ve ehrini (irag ve An) daimi surette efendisi klacana, yemin ve ha vastasyla,
imparator adna ikna ettiler. Gagik buna inand. Bylece, An ehrinin anahtarlann
patrik Bedrosa teslim edip, tumturakl taahhtlerle tasdik edilen bir anlamay kabul
ettirdikten sonra lkenin genel idaresini ona emanet etti. Onu hkmdar yapm olan
Vahram Pahlavuninin ve dier soylularn tavsiyelerine kulaklarn tkayp, Sarkisin
haince telkinlerine kulak verdi, bakentinden ayrld ve Konstantinopolise gitti, oradan
hi dnemeyecekti, tpk olta inesine taklan balk veya tuzaa yakalanan ku
misali.
468

Komutan Smbat da vekainmesinde Sargisin Hkmdar Gagiki nasl ikna
ettiini yazmaktadr: Oh hkmdar, sen, niye gitmekten korkarsn? Sen, bu kadar
yeminden niye phe edersin? Eer senin, bizim hakkmzda phelerin varsa, senin iin
bizim yaamlarmz vermeye hazr olduumuzu bil."
469

Bylece Gagik Konstantinopolise doru yola kt. Oraya vardn da, btn
ehir ynlar halinde onu karlamaya geldi ve byk bir debdebeyle ve mevkiine
yarar sayg gsterileriyle imparatorun huzuruna gtrld. Monomakhos bir sre ona

466Grousset, Ermenilerin Tarihi, s.562;
467Mateos, Vekayi-Nme, s.79; Brosset, Grcistan, s. 280, dn. 437; Kurkjian, Armenia,
p.203. Aristakes, a.g.e, s.62.
468Aristakes, a.g.e, s.62.
469 Cronicle, s.40.

131
byk nezaketle davrand
470.
nk Bagraduni' de imparatorluk ordular Any henz
ele geirememilerdi ve o zamana kadar talihsiz Bagraduninin dikkatini datmak
gerekiyordu. Konstantinos Monomakhos, Nikolaosu Any zapt etmekle grevli
kuvvetlerin bana getirmiti. Mateos yle demektedir: Douya dnmesini sonsuza
dek men ettii yiit Gagikin yerine geirmeyi dnd Nikolaos'a Bagraduni'nin
idaresini vermeyi istiyordu. Ama Gagikin yokluunda, An sakinleri ehirlerini
teslim etmeyi reddettiler. Saldrganlarna lanetler yadrarak srarla hkmdarlarn
istiyorlard. ehirden kp genel bir saldr balattlar ve An kapsnda byk bir
muharebe oldu. Bizansllar bozguna urattlar, pelerine dp onlar katlettiler ve
ordughlarn talan ettiler. Onlar bu parlak zaferden sonra surlarnn iine dnerken,
Bizansllar bir kez daha utan iinde geri ekiliyorlard.
471

Urfal Mateosun belirttiine gre: Bagradunilar, hkmdarlarnn artk hi
dnmeyeceini ve nakhararlarn onu nasl teslim etmi olduklann renince, millete
gzya dktler. Eski hkmdarlarnn mezarlarnn bana ynlar halinde diz ken
An sakinleri, hkmdarsz kaldlar ve milli tahtlar ykld diye hayflanyorlard.
Gagike ve Bagradunilarin soyuna alyorlar, bu prensi kandrp aldatm olanlara
kar korkun beddualar ediyorlard. Annn nde gelenleri, Bizansllarn II. Gagikin
Bagraduni'ye dnmesine asla izin vermeyeceklerini anlaynca, o umutsuzluk iinde,
ehirlerini ya Dairin veya Kukarkn (Lori) hkmdarna ya Ebul-Esvar'a ya da
Abhaz hkmdar IV. Bagrat'a vermeyi bile dndler. Patrik Bedros, bu adaydan
birini kabul etmektense, Any Bizans hkimiyerine sokmay tercih etti.
472
Aristakesin
sylediine gre Samosatadaki Bizans valisine Bagraduni bakentini imparatora teslim
etme niyetini bildirdi: mparatora bildir ki, karlnda bize bir ey vermeye raz
olursa, Any ve hkmdarln dier kalelerini ona teslim edeceim. Konstantinos
Monomakhos, tahmin edilecei gibi byle bir teklifi sevinle karlad. Ona byk
miktarda para ve ehrin idaresini vererek Bedrosu dllendirdi. Bylece Bizansllar
Annn ve btn regel kazasnn sahibi oldular.
473


470 Kurkjian, Armenia, p.204. Kirakos burada Gagik'in huzurunda Bizans mparatoru'nun bir
kpee Armen dediini hazin ifadelerle anlatmaktadr. (Kirakos, age, s.100).
471 Mateos, Vekayi-Nme, s.80; Cronicle, s.40.
472Brosset, Grcistan, s. 280, dn. 437; Aristakes, a.g.e, s.62- 63.
473Kirakos Bizansllarn bu blgeyi 21 yl boyunca ynettiini belirtmektedir. Kirakos, a.g.e, s.
92; Aristakes, a.g.e, s.63.

132
Annn krk anahtarn, iinde u szlerin bulunduu bir mektupla beraber
Monomakhosa gnderdiler: An ve btn Dou kendilerini sana teslim etti. Gagiki
yanna aran imparator, saraynn ve ehrinin anahtarlann ve de kendisine hitaben
yazlm mektubu ona gsterdi ve Any bana verdiler dedi. Bir ihanete kurban
gittiini anlayan Gagik gzyalarna bouldu. sa Mesih, benimle beni aldatanlar
arasnda hakem olsun! diye haykrd. Sonra Monomakhosa dnd: Bagradunilar'n
tek efendisi ve hkmdar benim ve hkmdarlm senin ellerine teslim etmiyorum.
nk sen beni hile yoluyla buraya ektin. Otuz gn boyunca kararnda direndi. Sonra
bu g durumdan kmak iin hibir aresi olmadn anlaynca, Any devretmeye
raz oldu. (1045)
474
Trkler geldiinde, savunucularndan yoksun braklm bir lke,
doal liderlerini ve askeri snfn kaybettii iin basz kalm, yolunu ynn arm
bir toplum buldular karlarnda, yani terk edilmi bir lke buldular
475 .

Bylece, 961 ylnda balayan An Bagraduni Hkmdarl, 1045 yaznda sona
erdi. Magistros Gagik Svas'a gitti. Svas'ta 1077 veya 1079 tarihinde ld. ki olu
Davit ve Hovhannes'de Kapadokya'da lmlerdir. Hovhannes'ten olan torunu Aod
Gence'ye ve oradan da An'ya geldi. eddadi Manuahr'in adamlar tarafndan 1080
tarihinde zehirlenip ldrlnce An Bagradunilar soyu tamamen kesilmitir
476.

1045 yaznda An'y resmen II. Gagik'ten alan Dou Roma kayseri X. Konstantin
Monomakhos
477,
onun senediyle An lkesine ait yerlerden aldklarn geri vermesi iin
Dovin Emiri'ne yazd mektubu katolikos I. Bedros'a verilecek armaanlar, Bizans'n
berya dk olup vestis rtbesini tayan Mikael Yasites'e gnderip orduyu hareket
ettirmesini buyurdu. O da An zerine yryp, ehrin koruyucusu Abirat'n kar
koymasna ramen, katolikos ve Dou Romalardan yana olanlarn yardmyla 1045
yaz sonlarnda An ve btn regel'i kolayca igal etti. Bununla, An lkesi An

474 Mateos, Vekayi-Nme, s. 79- 80; Cronicle, s.41- 42; Aristakes, a.g.e, s.63; Brosset,
Grcistan, s. 280, dn. 437; Honigmann, Dou Snr, s.173.
475Grousset, a.g.e, s.572; Tezcan, a.g.m s. 429.
476 Mateos, Vekayi-Nme, s. 81; Vardan'a gre Gintroskavis kalesinde Romallar tarafndan
ldrld. (Vardan, Compilation of History, s. 60- 64); Kurkjian, Armenia, p.205; Cronicle,
s. 42.
4771045 ylnda IX. Konstantinos tarafndan An zapt edilerek Bagartuni ailesinin hkimiyetine
son verildi ve yrede yaayan btn Gregoryen Armeniallara, Bizans Kilisesine iltihak etmeleri
iin bask yapld. Bizans brokratlar ve papazlar, Armeniadaki ehir, kilise ve manastrlarna
yerletiler. Hemen akabinde Gregoryen Hristiyanl ve Armenia Kilisesini ortadan kaldrmaya
ynelik din kymlara baladlar. Bu Kymlardan deta Bagratuni ve Ardzruni aileleri ortadan
kaldrld. (A. Sevim, Genel izgileriyle Seluklu-Ermeni likileri, Ankara 1983, s. 13).

133
thema (askeri/vilayeti) adyla stanbul'a balanm oldu.
478
Bylece imdiki Kars ilinin
Kazman ve Digor kazalar, Arpaay'n Kzlakak ve Bagedikler nahiyeleri ile
bugnk Armenia'daki Gmr blgeleri Elegez dhil Dou Romalarn eline geti.
Srmeliukuru ve Elegezle Zengisuyu arasndaki yerler ise Dovin eddadileri
tarfndan igal edilmi bulunuyordu
479.
An thema'snn valisi Yasites Dovin Emiri
Ebul-Esvar'n tehdidini Bizans Kayserine arzetti ve mparator'da Oltu blgesinde
bulunan Nikolaos'a Gregoryenler ile berlerden toplad kuvvetlerle An'ya yardma
gitmesini emretti. An'da toplanan Bagrat, Dou Roma ve ber kuvvetleri Dovin'e
saldrdlar. Dovin Emiri Ebul-Esvar nceden tedbir ile ehrin etrafn gl ve bataklk
haline getirdiinden gelen Bizans kuvvetleri burada bozguna uradlar ve An'ya geri
dndler. Bylece Seluklulara kar An blgesinde toplanm bulunan mttefikler
ordusu, eddadilerin ustalkl bir tedbiriyle, Dovin nlerinde bozulup tedirgin edildi. Bu
zafer zerine taarruza geen Emir Ebul-Esvar, hrstiyanlardan yakaladklarn
Mslman etmee alt. Eski Bagraduni komutan Pahlavunili seksenlik Vahram ile
olu Grigor'da eddadilerle savaa tutumulard. Grigor vurularak, Vahram ise tutsak
edildikten sonra ldrlnce Bahlavunilerin
480
An blgesinde kalan erkek soyu
kesilmi oldu
481.

Kayser, Dovin nndeki yenilgiden dolay Yasitas' geri ararak yerine 1046
tarihinde An valiliine Katakalon Kekaumenos'u, komutanlna da Arap soyundan
Konstantin'i tayin etti. Valinin ilk icraati hkmdarlk gc yok edilen An'dan imdi de
Katolikosluu almak olacaktr. I. Bedros Gedadar'a Kayser, senin Erzurum yanndaki
(Karasu zerinde ve imdi Karaz (Kahramanlar) kyndeki ykntlar yerinde bulunan)
Arzen (Dou Romalarca: Artze) ehrinde oturman istiyor diyerek onu An'dan kartp
batya gnderdi. Giderken yerine yeeni piskopos Khaik'i vekil olarak brakt.
1046-1047 knda vali Katakalon ile komutan Konstantin, An'dan gsterili bir
biimde Dovin'e sefer dzenlediler. Ancak k iddetini artrnca geri dndler.

478 Brosset, Grcistan, s. 280, dn. 437; Ostrogorsky, Bizans, s. 309; Honigmann, Dou Snr,
s.173.
479Krzolu, Kars, s. 317.
480Honigmann, Dou Snr,s.174; Cronicle, s. 42; Krzolu eserinde yle iddiada
bulunmaktadr; Bahlavunilerin/Pahlavunilerin Bayundrl/Akkoyunlu olduklarn belirtir. Hatta
bunlardan geriye kalan Vasak olu Grigor ile Diyarbakr blgesine yerleen Pahlavunilerin
ileride slm dinine girip Akkoyunlu/Trkmen devletini kuracaklardr. (Krzolu, Kars, s. 318).
481 Mateos, Vekayi-Nme, s. 82;

134
Seluklu komutan Musa Yabgu ve olu Hasan Be Dovin'e yardma geldiler. 1047
baharnda An'dan karak eddadolu emirliini sktrdlar. Dovin'i alamadlar ancak
Sahat ukuru denilen yerde Trkler'i malup ettiler hatta Hasan Bei ehit dier
beleride esir etiler.
482
Bylece An ile regel ve Digor ve Kazman dorudan
doruya, Pahlavunilerin yurdu Beceni, Kayan, Kayzon v.b birok yer iki yl iinde
tamamen Bizansllar'n eline gemi oldu.
483


3.2. Seluklu dneminde regel
Seluklu
484
fetihlerine kar, yeni Bizans snrnn direni noktalar Van glnn
kylarndaki Vasburagan kaleleri, Malazgird, Taykn kaleleri ve An mstahkem
ehriydi. Bununla birlikte, 1048de, Annn ve beryann Bizans valisi Katakalon
Kekaumenos, Vasburagan hkmdar olan Bulgar Aronu yardmna ard ve ikisi bir
sava oyunuyla, bir Trk ordusunu Vasburagann o taraftaki snr olan Stragna nehri,
yani Byk Zap kylarnda yok etmeyi baarmlard
485.
Bizans ele geirdii bu
blgelerde meydana getirdii zulm ve yama politikalar sebebiyle halk ikyeti
idi486. Musa Yabgu olu Hasan Bein Sahatukurunda Bizansllar tarafndan ehid

482Claude Cahen, Trklerin Anadoluya lk Girii, ev. Yaar Ycel-Bahaeddin Yediyldz,
Ankara, 1988, s. 11.
483mparator Monomah hkmdar Gagik'in topraklarnn taksimi ii yznden, Abu's-Sevar
(Apleshares) ile bozumutu. Grekler, astas ve Magistros Konstantin'in kumandalar altnda
Dovin'i muhasara altna aldlar, fakat kat'i bir malubiyete uradlar. Bunun zerine
imparator, astas' ve Nikola'y azletti. astas'n yerine Catakalon Brule'yi berya kontu tayin
etti ve Nikola'nn yerine de aslen bir Arap olan (Sarasin) Hademaas Konstantin'i
bakumandan mevkiine getirdi. Bunlarn her ikisi de, Abu's-Sevar'a aid birok mstahkem
mevkileri zaptettiler. Bu srada, Garpta Leon Thornig'in isyan zuhur etmi olup, imparator
Konstantin'i acilen geri ard. O da, emirle sulh aktettikten sonra gitti. Bu bilgi Mateos'un
Vekainamesi'nde Kedranos'tan aktararak Ed. Dulaurier tarafndan verilmektedir. (Mateos,
Vekayi-Nme, s. 82, dn 200); Vardan, Compilation of History, s. 99.
484 Kirakos Bagratl lkesinde meydana gelen kargaa esnasnda Scythians [Saljuqs]onlara
saldrdlar. Scythians [Saljuqs] tabiri ile Seluklularn skitlerin bir devam olduunu ortaya
koymaktadr. Kirakos, a.g.e, s.91;ranllarn cihangir sultan Melikah, Askanaz
milletindenifadesini kullanyor Mateos. Birok tarihinin belirttii gibi Askenaz milletinin
skitler olduunda phe yoktur. (Mateos, Vekayi-Nme, s.171); Ed. Dulaurier Yafet'in olu
Gomer'in olu ve Torgom (Thogorma)'nn kardei Ascenas (Askanar). Ermenilere gre Torgom,
kendi cedleri olan Haig'n babas ve ayn zamanda Trkmenlerin atas olmutur. Onlara
nazaran Trkler, Azkanaz'dan inmilerdi., (Mateos, Vekayi-Nme, s.171, dn 154); Farac
eserinde bir Nasturi papaznn Trkler iin: Salarn ryorlar ve bu rgy kalkan gibi
kullanyorlar. Ok kullanmakta son derece mahirdirler. Merhametli ve adaletli kimselerdir.
Bunlarn atlarda et yemektedirler. (Hebraeus, Farac Tarihi, I s. 303).
485 Cronicle, s. 43; Aristakes, a.g.e, s.68 Grousset, a.g.e, s.573
486 Streck, Ermeniyye, .A. IV, s. 320.

135
edilince, intikam dncesinde olan Turul Be Dou Roma lkesini fetihle brahim
Ynal ve Kutalm Be'i grevlendirdi. brahim Ynal 1048 tarihinde Anadolu'da ilk
zaferi ile beraber Seluklular birok yeri ele geirmeye baladlar.
487

Bizans Devleti'ne bal komutanlar arasnda taktik ve ynetme konularnda
ihtilaflar varken bu srada Trkler Vasburagandan geiyor ve Vaaravan kasabasna
kadar Hasankaleye giriyorlard, Aristakesin ifadesiyle: 24 kazay silahla, yangnla ve
ahaliyi kle haline getirmek suretiyle batan aaya tahrip ederek
488
oradan, Erzurum
eyaletine yayldlar. Batda Khaldaia (Ermenicede Khadik) kazasna kadar, kuzeyde
spir ve Tao ve Kazmanderesi kalelerine kadar, gneyde Tarona, Hadiania,
Khortzianka kadar ilerlediler. Kuzeydouda, Snike kadar girdiler
489
.
Turul Beyin ilk baarlarndan itibaren Ebul-Esvar onun metbuiyetini kabul
etmi ve Hristiyanlara kar ona desteini vermiti. 8 Mart 1055 Anya yldrm
hzyla bir baskn dzenledi. O yaklatnda, regel sakinleri bakente snmak iin
kotular, ama hepsi ieri girmeyi baaramad, zira akam olduundan kaplar
kapanmt. Emirin svarileri karanln iinden karak surlara kadar geldiler ve
esirlerle, ganimetle Dovine dndler
490
Kutalm Be Bagraduni lkesine doru
yrd. Kars ve An (regel) evresine gelip burada bulunan ve slm dinine kar
kinlerini icra etmi olanlar ortadan kaldrd. Kars' alan Kutalm buray ykp bozdu.
Kutalm An yaknlarnda bulunan Merin (Acakale) adl 60.000 kaps ve evi bulunan
yerde konaklad. Bu ehrin lideri Vest Sargis askerleri aldatarak her asker bir eve
misafir etti. Ev sahipleri askerlere yemekler ve araplar vererek onlar sarho ettiler
gecenin bir vaktinde an sesi ile btn askerler katledildi. Kutalm zor kurtuldu ve geri
Horasan'a geldiinde kahrndan ld.
491


487 Juansher, The Georgian Chironicle, s. 113; Mateos, Vekayi-Nme, s. 85- 86.
488Aristakes, Lastivertcis History, s.67.
489 Cronicle, s. 44; Aristakes, a.g.e, s. 101- 102; Honigmann, Dou Snr, s.178. Brosset,
Grcistan, s. 284, dn. 458.
490Honigmann, Dou Snr, s.182. The Georgian Chroncles The History of Davit, s. 337.
491Cahen, Kutalmn Sultan Alp Arslan ile yapt savata ldrldn yazmaktadr.
(Cahen, lk Girii, s. 17); Ahmed bin Mahmud da eserinde Sultan Alp Arslan ile savatn
yenilince katn belirtir. Kaarken bir hayvan alna dp ld demektedir. (Ahmed bin
Mahmud, Seluknme, haz. Erdoan Meril, stanbul, 1977, c. I, s. 56); M. Altay Kymende
Cahen ile ayn grtedir. (Mehmet Altay Kymen, Seluklu Devri Trk Tarihi, Ankara,
1993, s. 64); M. Halilde eserinde Sultan Alp Arslan ile yaptklar savata ldn
belirtmektedir. (M. Halil Ynan, Trkiye Tarihi Seluklular Devri, stanbul, 1944, s. 57).

136
Bu katliamn cn almak Sultan Alp Arslan'a nasip olacaktr
492.


3.3. An ehrinin Sultan Alparslana teslimi
Seluklu Sultan Turul Bey'in halefi olan Sultan Alp Arslan (1063-1072) 1063
ylnda Sultan olduundan itibaren Trklerin hedefi olan Anadolu'ya girme siyasetini
devam ettirmitir. Ele geirilmesi gereken ilk ve en nemli blgede konumuzun artk en
nemli ehri olan An ve tabii ki regel blgesidir. Anadolu'ya girmi olan Sultan Alp
Arslan berya lkesini ele geirmeye balarken, veziri Nizamlmlk'te Sultan
Alparslan'n olu Melikah ile birlikte Aras kysndaki Arpaay'n kavann
dousunda bulunan Srmeli ukuru'nu, Ampert (Pragan/Emiyazin'in kuzeyinde)'i ele
geirmilerdir. Trkler Erivan'n kuzeyinde, Gzeldere kazasndaki Beceni'yi de
almlardr. Arap kaynaklarna gre son olarak Maryamniin / Meryemniin/ Kanlca
(regel'de Marmaen / Marmarain) ehrini aldlar. Bu iki Trk ordusu burada
birletiler
493.

Bizans mparatorluu, saylar ve kendilerine gveni srekli artan Seluklu
ordularnn ilerlemesini durdurmay baaramamtr. Sultan Alp Arslan btn Trk
kuvvetleriyle An'y kuatmaya gelmiti.
494
Bizansllar ehri ele geirdiklerinden beri
burada bulunan Bagraduni ve dier blge halkn tedricen gettirmilerdi. G
ettirilenlerin yerine ise paral askerler bulundurmaktaydlar. Garnizonun banda da IV.
Bagrat ve Grigor
495
bulunmaktayd. Bunlar aa kaleyi terk edip, i ve yukar kaleye
kapandlar
496.
Kuatlanlar ilk nceleri Sultan Alp Arslan'a kar direnme gstermiler,
ama ok gemeden An'ya kapanp kalmlardr
497.
nk ehirde sava olmayan
binlerce kii, kadnlar ve ocuklar bulanmaktayd. Bunlar regel'in drt bir yanndan
gelmi ve surlarn arkasna snmlard
498.
ehir kaplad alann byk bir blm
sarp yamalardan oluuyordu. Bir tarafn da Arpaay kvrmlar ile evreliyordu. ehrin
sadece bir blm ova gibi alalyordu. Trkler ite buradan mancnklarla surlar
ykm ancak hemen ehre girmemilerdi. Bizans garnizonuna bal askerler aa ehri
terkedip isurlara ekilmilerdi. Halk Sultan ve askerlerini tacir zannetti. Bu durumu
farkettiklerinde 1064 ylnn yaznda An, Seluklu ordusu tarafndan 25 gn sren

492Rahmetli F. Kprlnn, stanbul-Ayasofya Ktphanesinden biricik yazma 1211de Anl
Burhaneddin tarafndan yazlm Enisl-Kulbdan kard beyitler, M. Fuad Kprl ,
Anadolu Seluklu Tarihinin Yerli Kaynaklar- I Belleten, Ankara, 1943, say VII, s.
459,502- 503.

137
kuatmadan sonra, ele geirilmitir. Anadolu'nun Trkiye olmas demek olan bir zaferi
Sultan Alp Arslan gerekletirmitir
499.

Ali el Hseyni eserinde yle yazmaktadr:
Bundan sonra Sultan vakit fevt etmeden A n kresi zerine yrd. Burann
surlar yksek dalardan mteekkil idi ve her dan tepesinde bir kale vard. Bu
memleket R u m memleketlerinin en muhkem bir noktas idi. Btn hazineler bu
kalelerde bulunuyordu. Memleketin ahalisi Sultan ve askerlerini tacir zannettiler;
nk imdiye kadar dman askerleri grmemi idiler. Sultan adrlarn bu
memleketin tarlalarnda kurdu. Bunun zerine memleketten ekin tarlalarnrn su
mecralarnn muhafazasna memur bir takm suvariler ktlar. Sultann askerlerini
tarlalardan karmak istediler. Bunu grdkleri zamanda Sultannn klelerinden bir
cemaat derhal bunlarn zerine yrd. Dou Romalar bu kleleri grdkleri vakitte
hayret ederek katlar. Sultan bunlarn ilerini takip ederek nihayet memlekete girdiler.
Sultan memleketin her tarafna hkim olduu zamanda Encanda ileri gittiler. Bu

493Honigmann, Dou Snr, s.183- 184; Esir, Fit-Tarih, X, s. 25-28; Brosset, Grcistan, s.
287, ayrca dn. 472; Ali el Hseyni, Ahbrd-devletis-Selukiyye, ev. Necati Lgal, TTK.
Yaynlar, Ankara, 1999, s. 24; Ali Sevim, Anadolunun Fethi-Seluklular Dnemi, Ankara,
1988, s. 41.
494 Hseyni, Selukiyye, s.26; Esir, Fit- Tarih, X, s.14; Brosset, Grcistan, s. 287; O, Ani
ehrinin karsnda onun adrn kurdu., (Aristakes, a.g.e, s.135).
495 Mateos, Vekayi-Nme, s. 120. Brosset, Grcistan, s. 287, ayrca dn. 473.
496Aristakes, a.g.e, s.135.
497Mateos, Vekayi-Nme, s. 120.
498ehrin nfusu ve genel durumu hakknda bn l-Esir 500 kiliseden mrekkepti demektedir.
(Esir, Fit- Tarih, c.X. s.15); Salam surlarla evrilmi olan bu ehirde o kadar kilise vardr ki,
halk, An'nn binbir kilises zerine andetmeyi adet edinmilerdi. (Kirakos, age, s.87 vd).
499 Mateos, Vekayi-Nme, s. 120; Kirakos kuatmann 27 gn srdn belirtir. Fatihler
iin hakeret dolu szler sylemektedir. (Kirakos, age, s.92); Vardan, Compilation of History,
s. 102; Juansher, TheGeorgian Chronicle v. 17, s. 113; Aristakes, a.g.e, s.136; Deguignes
yle diyor: Bagratl'nin savunmasna memur olan IV. Bagrat'n ihtiyatszl, An ehrinin
kaybedilmesine sebebiyet verdi. Sultan'n ordusu Bizansllara hibir fenalk yapmadan bu
ehrin civarndan geiyordu. Baz Rum kumandanlar Sultan'n artlarna hcum ile bir hayli
Trk ldrdler. Bunun zerine Sultan geri dnd, An'y kuatma ve birka gn iinde zaptetti.
Civardaki btn havaliyi de ele geirdi. , (J. V. Deguignes, Trklerin Tarihi Umumisi,
stanbul, 1923, c. III, s. 333); Erzurum, An ve Elekirt blgelerinin Seluklularca fethi srasnda
buralardaki ahalinin Trke konutuklarn spanyol elisi Klaviyo eitli rneklerle
vermektedir. Armenian bu havalisinde kimsenin kalmamasna sebep burada bulunan
hkmdarn lkeyi olu arasnda bltrmesi ile balayan iddetli rekabettir. Bu
rekabetten Seluklu Trkleri yeterince faydalanmlard. An ve Erzurum ehirlerini de burada
yaayan ve dil birliktelikleri olan halkn birlikte hareket etmeleri sonucu fethetmilerdir.
(Klavijo, Temur Devrinde Kadis'ten Semerkand'a Seyahat, ev. mer Rza Dorul stanbul,
1975, fasl VIII, s. 207); Cronicle, s. 59; Vardan, Compilation of History, s. 102; Brosset,
Grcistan, s. 288; Cahen, lk Girii, s. 19.

138
cihetten Dou Romalar darmadank oldular, aralarna tefrika dt. Sultann
iddetini hissedince memleketlerinin surlarn tekil eden dalarn tepelerine iltica ile
odunlarla kalelere giden da yollarn kapattlar. Sultan bu odunlar yakmalarn
emrett; bunun zerine Dou Romalar oradan inerek c i z y e y i kabul etttiler. Sultan
bunlarn zerine Horasan amidi ile emslhadimi musallat etti. Bunlar onlardan ister
istemez cizye aldlar. Bundan sonra bu msalehadan piman olarak tekrar harp etmee
baladlar. Harp had bir ekle girdii vakitte Sultan bir tepe eklinde grlmesi iin
birtakm uvallara saman ve toprak doldurularak birbiri zerine ylmasn emretti. Bu
suretle koydular, bunlarn zerine sapan atanlar, neftler ktlar. Dou Romalar
memleketlerinin en gzel kadnlarn ve olanlarn seip bunlar esir almakla megul
etmek iin Sultann kararghnn nne dizdiler. Sultan bunlarn hepsinin yakalanp
hapsedilmesini emretti. Sultan ve askerleri harbin btn iddetine tahamml ile yemek,
imek, uyumak gibi hi bir eyle itigal etmiyerek muharebeye devam ettiler. Sultan
tahtadan bir kk yaplmasn ve stn sirkeye batrlm keeden bir glgelikle
rtlmesini emretti. Bu yapldktan sonra bu kkn zerinde harp etmee baladlar ve
Dou Romalarn duvarlara, burlara trmanlamalarna mani oldular; nihayet
mslmanlar surun kuvvetli taraflarn ykmaa muvaffak olarak Anya girdiler.
500
Faracn eserinde yazdklarna bakacak olursak:
Ayn yl sultan Alp Arslan, An ehrine hareket etti. Buras Armenia tarafnda
Roma diyarnn ilk ehri idi. An ehrinin kuvvetini anlatmak iin byk Aras nehrinin
drtte n kuattn, drtte birinin derin bir ukur ile evrilmi olduunu ve Arasn
bu ukuru doldurup kuvvetli cereyanlar yaparak buradan getiini sylemek kfidir.
ehir halk buraya girip kmak iin bir kprden istifade ediyorlard. ehir iinde
700.000 hane ve bin kilise bulunuyordu. Trkler ehri zaptetmekten meyus olunca
birdenbire semavi bir iaretle kulelerin biri dt ve Trkler bir kpr Krrak ehre
girdiler. Bu andan balayarak sultan, Ebul Feth diye tannd.
501

Ostrogorsky Bizansn i dinamiklerinin eksikliklerini vurgulayarak An
kalesinin kaybediliinin Bizans asndan nemini belirtmitir: Konstantinos IX.
Zamannda Armeniann ilhak ile Seluklulara yeni bir taarruz alan salanmt.
Devletin i kudretsizlii ve savunma gcnn inhitat ise Seluklulara ksa zamanda

500 Hseyni, Selukiyye, s.27.
501 Hebraeus, Farac Tarihi I, s. 316 -317.

139
Bizansn asl ekirdek arazisine giden yolu da am oldu. Seluklu Sultanlarnn
ikincisi Alp Arslan kumandasndaki Trkler Armeniay boydan boya geerek Any
zaptettiler.
502

Ahmed bin Mahmudda eserinde unlar yazmaktadr:
An kalesinin zerine gitti, o yerleri kfirlerin elinden almaa ve
ktlklerinden kurtarmaa karar verdi. An ehrinin etrafnda dalar vard, her dan
tepesinde bir hisar yapmlard. Bu hisarlarn her bir kulesi sanki gkyzne uzanmakta
ve ehri bu ekilde himaye etmekte ve koDou Romaakta idi. Bu Ani kalesi Bizansn
kilid noktas idi. Bizans onun ile korunur ve hazineler orada saklanrd. Sultan Alp
Arslan gelip anszn o ehrin yannda konaklad. ehir halk bunlarn arasnda
kendilerine dman olan askerlerde kimse gremeyince, bunlar tccar sandlar. Ne
byk kervan ve ne ok tacir geldi deyip, aakaldlar. O ehrin etrafnda cennet
baheleri gibi, korular, ayrlar, balar, bostanlar ve gl baheleri vard. Bu
bahelerin her biri meyva veren aalar ve eitli yemiler ile doluydu. Sultan Alp
Arslann askeri o ayrlarn, ekinlerin, ba ve bostanlarn iine girdii zaman,
korucular bu duDou Romau grerek, onlarn zerine yrdler ve vurup karmak
istediler. Sonra Sultann askerleri korucularn zerine hcum edip, ddler.
Korucular da bu hararet ile yanp, ehirden yana dndler. Oradan kap, bara
ara imdiden geri memleket yabancnn eine geti diye haber vermee gittiler. Alp
Arslan da askeri ile bunlarn ardlarndan gidip, gz adrmadan yetiti. ehir halk
duDou Romadan habersiz iken, korucular ile beraber ehre girdi. Hemen keskin
kllar ekip, her taraftan Kfirlerin zerine vurdular. Her taraftan yama ve zarar
vermekle megl oldular.
503
Bundan sonraki anlatm dier yazarlarla ayndr.
16 Austos 1064 tarihinde An ehri fethedilince halife Alp Arslann baarsn
belirten, ona ve mcahitlerine teekkr eden bir beyanname ner etmi, sultana Ebul-
Feth nvann vermi ve bu byk zafer Bizans mparatorluunu Alp Arslan ile
anlama teebbsne mecbur etmitir.
504
N. N. engeliya Grc kaynak Matiana
Kartlisadan faydalanarak yazm olduu makalesinde durumu yle anlatmaktadr:
Sultan, Grc kralna elisini gondererek ondan kz yeenini kendisine zevce olarak

502 Ostrogorsky, Bizans, s. 318.
503 Mahmud, Seluknme, I, s. 65- 66-67.
504 brahim Kafesolu, Seluklu Tarihi, stanbul, 1992, s. 29; Sevim, Seluklular Dnemi, s.
41.

140
vermesini istedi. Kendisi ise Anisi (Ani)'ye gitti, ehri ele geirip Manuahr oglu Ebu'l-
Esvar'a verdi.
505


3. 4. eddadilerin regeldeki faaliyetleri
Sultan Alp Arslan An'da fetih nianesi olarak Ulu Vank/ Katedralini camiye
evirtti
506
ve bir Emir Dovin eddadilar'ndan Ebul-Esvar avur'un olu Manuahrn
idaresi altnda mrettep bir ordu vcuda getirdikten sonra kendisi geri dnp sfahan'a,
oradan Kirman'a gitti
507.
Trk ve slm tarihi asndan nemli bir dnm noktas
saylan An'nn fethi ile Bizansllar'n 20 yl nce yerleip Seluklu aknlarna kar
tutunarak korunduklar byk bir mstahkem ehir alm; btn An vilayeti, o
gnden itibaren Seluklular idaresine gemi; emdiki Trkiye'nin temeli atlmtr.
Bylece Anadolu'da Seluklulara bal ilk Trk belii hkmeti 1064 yaznda An'da
kurulmu oldu.
eddad devleti MS 951 ylnda Hadhabn aretinin bir kolu olan
Revvadler'den Muhammed bn eddad tarafndan kuruldu. Kars-An'dan, Dovin ve
Genceye (Bat Azerbaycan) kadar uzanyordu. Trk Devlet geleneine uygun olarak
Devlet merkezleri Gence ve Dovin idi. 1072 ylnda ikiye blnen ve gittike g
kaybeden eddadlerin, An kolu 1200 ylna kadar yaama anslar olmutur. Kaos ve
anari ortamnn hkim olduu bu dnemde Dovinin hristyan ve mslman halk,
kk bir orduya sahip olan Revvadi reisi Muhammed bn eddada, Dovin halkn
(paral asker olarak) korumasn teklif ettiler. Ksa zaman sonra eddadler, Gence
halknnda korucuyuluunu yaptlar. Otorite boluundan yararlanan eddadler, 983
ylna kadar, Kars-An'dan Gney Azerbaycana kadar uzanan bir blgeye hkim oldular
ve 1130 ylna kadar (aralksz olmasada) hem Dovin, hem de Gence'nin emirliini
yaptlar.

505 N. N. engeliyeva, XI-XIII. Yyzyl Grc Tarihilerine Gre Seluklular,ev. Mehmet
Mrselov, TD, EEF, c.22, Bornova, 2007, s. 2.
506Gndodumakalesinde yle yazmaktadr: Andaki kiliseler iinde en nemlilerinden biri
kukusuz ehrin en byk mabedi durumundaki Byk katedral ya da Trk devrindeki ad ile
Fethiye Camiidir Hkmdar Gagik Iin ei Katranide tarafndan 1001 ylnda tamamlanan bu
eser, zamann tannm mimarlarndan ayn zamanda stanbul Ayasofyasnn da onarmn
yapan Trdat tarafndan ina edilmitir. 1064 ylnda Byk Seluklu Sultan Alp Arslan, Any
fethettiinde ilk Cuma namazn bu camide kld iin adn Fethiye Camii olarak
deitirmitir. (Gndodu, Ortaa ehri: Ani, s. 55).
507 Hseyni, Selukiyye, s. 28; Hebraeus, Farac Tarihi, s. 317.

141
Kars'n 45 km. batsnda bulunan An, zellikle X. yzyl ve XII. yzyllar
arasnda ok sk el deistirdi. An, Bagraduni hkmdarlnn bakentiydi ve nfusu
100.000 civarndayd. An, stanbul, Badat ve Kahire gibi dnya ehirleri kadar
nemliydi. Hatta An, "1001 kiliseler ehri" olarak adlandrlyordu. Manuahr
eddadi
508
dneminde ehir yeniden enlendi. Kiliseler korunduu gibi yklanlar
onarld. Camiler bu dnemde yapld.
509
Hatta katolikosluk merkezi yeniden An
olmutur(1080).
510

lk An Emiri, Seluklu koruyucular hkmete balarken, Austos 1064 gn
yklan ehrin Dkala Kaps bat yanndaki burlar tamir ettirrmekle ie balam
olduu grlmektedir. kinci kaygs da, Kars Krall yerine Bizansn gelmesidir.
Alparslann ordusuyla Karsa giderken ona ziyafetler vererek tbiliini arzeden
Bagraduni Hkmdar ve anas Kata Khatunun dedesinin kardeinin torunu Gagik-
Abbas (1029-1064)n Seluklu ordusu Isfahana gidip gz mevsiminin souklar
balarken kendi krallk blgesi Vanand ve Kagzman Deresi kesimlerini, Bizans
Kayseri X. Konstantinos Dukasa vererek karlnda ald Kayserinin (Svas
gneyindeki Uzunyayladan kan Seyhan rma ba) Zamentav (imdiki
Samant/Zamant Suyu boyu/Pnarba) blgesiyle deitirmesi zerine oraya gitmiti.
Onun yurduna da, Bizans hudud garnizonu yerlemee balamt.
511
.
Mateos diyor ki: Sultan yolcu ettikten az zaman sonra Gagik, Karstan kp
Roma Memleketine gitti. mparator Dukas, (1059-1067), Zamant Suyu
boyu/Pnarban ona verdi; Gagik, atalarnn memleketini terkedip, zadeganiyle
beraber oraya yerleti(1064).
512

Karsta 35 yl hkim olan Kral Gagik-Abbas, ok yksek bir din bilgisine
sahipti. 1065te stanbulda Kayserin huzurunda, Ortodoksluk akidelerini
benimsemiyeceini, bilginlerle mnakaa ederek aka sylemi; nceden hazrlanp
imzalanm bulunan, Ermeniler ile Romallarn mezhepe ittifakna dair yazy,
Dukasn huzurunda yrtarak yere atmt
513
. Bu son Kars Bagraduni Kralnn Karsta

508Brosset, Grcistan, s. 291, dn 483.
509Vardan, Compilation of History, s. 103- 104.
510 Mateos, Vekayi-Nme, s. 159.
511 Cronicle, s.60; Esir, Fit- Tarih, X. s.15; Ynan, Seluklular Devri, s. 59.
512Mateos, Vekayi-Nme, s. 122; Mehmet Altay Kymen, Byk Seluklu mparatorluu
Tarihi- Alp Arslan ve Zaman, c.III, Ankara, 1992, s. 20.
513Mateos, Vekayi-Nme, s. 129.

142
yazdrd minyatrl bir ncili erif, Kudste bulunmu ve renkli minyatr,
neredilmitir. Bunda, Kral Gagik ile Hanm ve Kzlar, ark (slam) kl (banda
kaba - sark, srtnca arkalk/cbbe) giyinmi ve ark tarznda (bada Krrak) oturmu
vaziyette tasvir edilmitir. O zamanlar, Sacoullar Emirliinden sonra Halifelere
bal bulunmad halde, Karsn onlarn tesiri altnda kalm olduu, (An - Bagraduni
Kral I. Gagikin Heykelinde ve onun babas II. Smbat ile onun da babas Aodun,
Halbat Kilisesi duvarlarndaki yarm heykellerinden de anlald gibi) aka
bellidir.
514

Corafyaya ve halkn arasndaki blge tanmna gre An eddadilerinin bat
hudutlar: Taht Dz (Kars ovas) ile regeli ayran gneyden kuzeye doru Kotur
(2635 m.), Borluk (2550 m.), Dumanl Byk Yahn (2232 m.) ve Kk Yahn
dalarndan geerek Acalar/Keebrk kynden Kars aynn derin yatan takiple,
Karaurgan ky altndaki Kokyn Zaruata ve Sosgerdi regele brakan
srtlardan Akbaba Dana (2690 m.) ulayordu. Gneybatda da: Btn Kazman
Deresi ve Ktek Suyu boyunun (eski Ararunikin), An eddadilerine ait bulunduu
1094 yl haberinden anlalyor. Bu takdirde, Kars Alada (3134 m.) gneyindeki
Demirkap Geidi, Pasn ile Kazman blgelerini ayryordu. Kazman Deresinin
dou snr olan Boam Deresinden aa Arasn iki yanndaki Srmeli ukuru ve
Serdarabad Dz Surmari Emirliinin; Buutu (Erkekgeyik) tepeleri, Kara kaynak da
(3023 m.), Elegez (4094 m.) izgisi dousu da, Dovin eddadilarna ait olmal. An-
regelin kuzeyi, btn Arpaay ve kollar blgesini iine alr.
1072 ylnda Seluk Sultan Alp Arslan, An ehrini XII. yzyln sonuna kadar
istikrarszca idare edebilen eddadi slalesine has/zeamet olarak verdi.
515

Emir Manuahr, Alp Arslann kuatmada kulland Byk mancnktan atlan
koca talarn ykt, Ortakap bat yanndaki sur kesimi ve (batdan kuzeye ve douya
doru sralanan) 28. Burcu onartarak, zerine, kabartma bir ssl kufi hatla drt satrn
yazl olduu 72x116 santim ebadndaki sert siyah bitevi tf tandaki u kitabeyi
koydurtmutur:
1- Bismillahirrahmanirrahin.
2- Emere bi-binu hazel-burc-El-Emirl-kebiril-El-Ecell.

514V Barthold, Kars, A, c. VI, s. 820; Gndodu, Ortaa ehri: Ani, s. 56-57.
515 Brosset, Grcistan, s. 288; Vardan, Compilation of History, s. 103;

143
3- El-Mansr cd-Devlet Ebu.
4- c Manuahr bin avur
Emir Manuahrn bu deerli kitabesi, Anadoluda Seluklu ann ilk kitabesi
olup, en ge 1066 tarihinde konulmu olmaldr. nk 1064 kna girilirken, Kars
blgesini igal eden Bizans kuvvetleri ve onlarn Dou Kumandanlna kar, Annn,
Fetih srasnda yklan sur ve burlarnn, ok abuk onarlmas gerekirdi.
516

Manuahr, ehirdeki artan Trk-slm nfusuna Fethiye Camii (Katedral)
yetmedii iin Arpaayna bakan yamata ve Any bakent edinen Bagraduni III.
Aotun (961977) yaptrd Orta An surlarnn gney burcu yaknnda kendi adyla
anlan iki katl (alt mahzen olarak kullanlan), 12 blmeli Manuahr Mescidi adl camii
yaptrmtr.
517
Bunun, Melikah (1072-1092) anda yapld, zerinde tek satrl
uzun kitabedeki ibarelerden (ba ve sonu, kasden tahrip edilmitir) anlalyor.
Seluklu anda Anadoludaki ilk hamam saylan Byk Hamam518 iindeki
topraklar temizletilerek, iki bakr sikke bulunmutur. zerinde, bakaca yaz ve iaret
bulunmadan 16mm apndaki bu esiz lk An Sikkelerinin nnde ve arkasnda,
keli kfi hatla kabartma olarak, u iki ad yazldr: Melikah-Manuahr.
519

An Kral II. Gagikn kzkardei Kata Khatun idi. Bunun adnn Trke olma
ihtimali fazladr. nk Alparslann Kirman Meliki olan kardei Karaars1an Kavurt,
1067de yine asi iken yenilip kendisini balatnca Aabeisi Sultana: Benim, Kata-
Kuunun yavrusu gibi ufak kzlarm vardr; bunlarn cihazlarn, senin ltfunden
dilerim
520
diyerek her birisi iin yzbin altn almt. Manuahr, bir bakma days II.
Gagikn yurduna sahip olmu ve ehir ile blgenin yerli Hristiyan halknn gznde de
buralarn ve An tahtnn meru varisi gibi saylmtr. Onun, Any byk emek ve

516 Gndodu, Ortaa ehri: Ani, s. 54; M. F. Krzolu, An ehri Tarihi, Ankara, 1982,
s. 53- 54.
517 Gndodu, Ortaa ehri: Ani, s. 61.
518 XI-XIII. Yzyllarda Anda Hamam mimarisinde de nemli yeri vardr. Kazs tamamlanan
iki hamamdan irli Kiliseye yakn olanna Kk Hamam, Katedrale yakn olanna da Byk
Hamam denilmektedir. ok toplumlu bir yaaman egemen olduu XI. Ve XIII. Yzyllarda
geleneksel Trk hamamlarnn etkisiyle yaplm olan Andaki hamamlarda da zellikle
soukluk, lklk, scaklk ve klhan blmlerinden oluan bir sralama geleneksel ema ile
uygunluk gsterir. Hamamlarda; ortada gbek tann bulunduu, yanlarda eyvanlarn kelerde
de halvet hcrelerinin yer ald scaklklar merkezi ve havari dzenlemesi ile Trk
hamamlarnn da ana plan zelliklerini iermektedir. (Gndodu, Ortaa ehri: Ani, s. 63).
519 Gndodu, Ortaa ehri: Ani, s. 61; Krzolu, An ehri, s. 55.
520 Kata isminin Tre olma ihtimali gldr. (Hseyni, Selukiyye, s. 28- 29).

144
gayretlerle imar edip eskisinden daha huzurlu ve refahl duruma getirdii; Hristiyan
ahaliye de kendisini sevdirdii, imar eserlerinden ve baz kaynak haberlerinden
anlalyor.
521

Vardann nakline gre, son An Kral II. Gagikin byk olu Hovhannes,
biricik olu Aot ile bir ara Bizans zamannda Anya gelmiti; sonra stanbula gitmi.
Daha sonra oradan imparatorun emriyle Sultann yanna gelince Sultan, Any ona
verdi, Manuahrn akrabasndan olan bir Haremaas, 1080 yllarnda Aotu
zehirleyerek ldrd, cesedi stanbula gtrld. Bylece An Krallar soyu kesilmi
oldu.
522
Yine Vardan naklediyor ki: Manuahr, Annn Kalelerini oaltt; darda
kalm btn prensleri, ehre gtrd. Manuahr, (eski An- Bagradunilarnn
Bakumandan Arakl/Pahlavunili neslinden) Vasakn olu ve Apiratn torunu olan
Grigoru byk merasimle ehre ald. Grigor, byk bir orduya malikti ve maiyetinde
birok asilzadeler vard. Manuahrin emri ve btn Ermenilerin rizasiyle, Georktan
sonra Barselin kardei, Halbatta Katolikos takdis olundu. An ehri, (1065- 1072
arasnda) imar edildi ve ehrin evvelki halinden hi fark kalmad.
523
ok mstahkem olan bir kaleyi kuatrken Alparslan, 24 Kasm 1072de
huzuruna gelerek, ayaklarna kapanan ayn kalenin hkimi tarafndan ldrlnce,
yerine olu Melikah geti
524
. Bu, bilhassa Ermenilere kar merhametli ve iyi dnen
bir zatt. Patrik Barsel, (Anda) Ha kaldrm bir vaziyette kendisini karlarken,
Sultan hediyelerle ve Tural Fermanla onu taltif etti. Patrik de bundan cesaret alarak,
Katolikosluu kendi ahsna atfetmi olan (Kilikyada Khunu denilen kasabay merkez
edinen) Honiliden (Katolikosluk alameti olan ylanbal gm) Asay ve Katolikos
unvann kendisi ald (1080). Bylece, 1045te Bizansllarn Andan kaldrdklar
Gregoryen Katolikosluk makam, yeniden (1080 ylnda) burada kurulmu oluyordu.
525


521Brosset, Grcistan, s. 288, dn 474; Vardan, Compilation of History,s. 103.
522 Vardan, Compilation of History, s. 102.
523 Vardan, Compilation of History, s. 103- 104.
524 Vardan, Compilation of History, s. 104; Cronicle, s.78; Kirakos, a.g.e, s.105; Brosset,
Grcistan, s. 295,ayrca dn 500; Cahen, lk Girii, s. 29;Hseyni, Alp Arslann lmyle ilgili
dramatik olaylar anlatr. (Hseyni, Selukiyye, s. 37); Mateos, Vekayi-Nme, s.146;
Hebraeus, Farac Tarihi I, s. 325; Kymen Byk Seluklunun dou siyasetinin Alp Arslann
lm ile sona erdiini belirtir. (Kymen, Alp Arslan ve Zaman, s. 20); Ynan, Seluklular
Devri, ,s. 84.
525 Mateos, Vekayi-Nme, s. 159; Ed. Dulaaurer: I. Bedrosdan beri paytaht ehri olan
Anda Ermeni katolikosu bulunmamt. Ermenilerin ayn zamanda iki katolikosu olmutur.
Bunlarn biri Grigor Vahram, garp tarafnda olup Kilikyada oturuyor, dieri de Barse olarak

145
Harabeleri ve surlar tamir eden Manuahr, trl yerlere dalm soylu
Ermenileri getirtti; onlarla birlikte almaya baland. nk Manuahr, yksek
seviyeli bir kiiydi... Ermenilere kar, Dou Romallardan daha iyi olduklar
grlmtr. ehrin servetini benimsiyerek arttrd. Yine bu Emir Manuahrin
muvafakatiyle, 1082 ylnda birok Hristiyan Beler, Anda topland. Alvanlar
(Aran/Gence) Katolikosu Stepanosun takdis etmesiyle (Pahlavunili Bakumandan
Vasakn olu) Ter-Barsel (1082 1113) Anda Katolikos olarak bu krsy bozulup
yklmaktan kurtard. Bu ve kardei Grigorda, (1094 te Any koDou Romaada
yararlk gsteren) Manuahrn himayesi altnda, lkede bar koruyorlard.
526

D tehlikelerden uzak olarak Anda 54 yl hkim olan imarc Emir
Manuahrn, ehirdeki Seluklu-Trk biimi kabartma ssleri bulunan ifte
evren/ejderhann balar arasnda az halkal bir boa kafas bulunan ve halkn,
tedenberi Bimarkhane burlar, An'nn salk tlsm diye tand, yuvarlak burlar
da yaptrd anlalyor.
527

Yine Manuahr, Ortakapnn i suru dnda ykseklii 100, boyu 2.30 cm. olan
bitev tataki dii - arslan kabartmasn da azndan aadaki havuza su akan bir pnarn
ss ve An Timsali olarak yaptrmtr. Tam grnte yrr vaziyette arslan
kabartmalar kolundan gsterdii bu An Kalesi Arslan Kabartmasnn da, Seluklular
adna ehrin hkimi olan Manuahr tarafndan yaplmtr.
528

Bagradunilarn oturduu ikaledeki Saray, fetih srasnda srasnda bozulmu
olduundan veya Sultanul-azam Melikah andaki hamete yakr biimde gzel bir
saray yapma ihtiyacndan, Manuahr anda ve 1092de Melikah lmeden nce ehrin
bat kuzeyindeki ok gzel grnl yerde regelli ve An kyllerinin teden beri
Sultan Saray dedikleri ok grkemli bina yapld. Kalker kayala oturmu bulunan en
alt kat, mahzen ve belki de darphane olarak kullanlan Sarayn stndeki iki kat, hep
tonoslarla ayrlm olup, nefis bir ince duvar iilii ile yaplmtr.
ok grkemli olan doudaki Kapsnda gzel eski rnekleri Karahanllardan
kalma yaplarda grlen hendesi biimde yldz halinde kesilen renkli talar, gmme

arki Armeniada bulunuyordu. (Mateos, Vekayi-Nme, s. 159, dn 125); Cahen, lk Girii, s.
34- 35; Vardan, Compilation of History, s.105- 106; Cronicle, s.88; Kirakos, a.g.e, s.105.
526 Brosset, dAni, s. 126- 127.
527Krzolu, An ehri, s. 58; kr. bkz. Gnl ney, Anadolu Seluklu Sanatnda Ejder
Figrleri, Belleten, Nisan, Ankara, 1969, Say. 130, s. 183.
528Krzolu, An ehri, s. 58- 59; kr. bkz. Gnl ney, a.g.m, s. 18.

146
olarak yerletirilmitir. Sanat tarihi1erimizin sylediine gre, Anadolu'da byle
gmme hendesi biimdeki ta ssleri, yalnz Karahanl rneindeki bu An Saray
kapsnda grlmektedir. Kap stndeki pencere kemeri, satran biiminde
yerletirilmi iki renkli talarn istifi; ieride blmelerin kap ve ocaklar, gmme duvar
rafcklar tam bir Seluklu slubundadr.
529
Byle iken, Ermeni yaynlarnda buna,
Paron/Baron Saray denilerek, eddadilardan sonraki Ortodoks Koluuzunoullar
ana maledilmek istenmitir.
Andaki kazlar idare eden N. Marr, son eserinde, Aliann II. Smbattan
(977-989) kalma gsterdii bu Saray iin diyor ki: Gerekten de, malzeme bakmndan
da, duvar rgs ve yontma usulleri bakmndan da Saraymz, XII. - XIII. yzyllar
Ermeni sivil mimarl eserleri arasnda yeralmaktadr. Onun nl kaps, An ehir
hayatnn bu parlak ana, Zakharllar (1200-1236) zamanna ait bulunmaktadr. Alt
kesimin (kapnn) sath gmme halar ve sekizkeli yldzlardan olumu bir mozayk
grmndedir Havariler Ki1isesinin gney yanna bitiik olarak yaplan, mukarnas
kubbeli ve ta kaps douya alan Kervansaray da, Emir Manuahr anda yaplm
olsa gerek. Kap kemeri, kubbe ii ve renkli talarla hendese ekilleriyle ss1
tavanlar, Seluklu ann blgedeki en gzel yaplarndan biridir.
530

Havariler Kilisesinin d duvarnda, oyma sanatnn bir hals gibi (Takapsnn
iki yanndan boydan boya) sarktlm bulunan sahanl da, ayn XII-XIII. yzylara
aittir. Ayrca bu kilise, i ssleriyle de byk n kazanmtr. Bu grkl yapnn
incelenen cephesinde, krkten ok (hendesi) ekil vardr. Mozayktaki ssl
(altkollu) yldzlardan bir taresinde, ermenice Sargis yazs vardr ki, bu, mal
sahibinden ziyade, mimar-mhendisin ad olsa gerektir. Bu bina, An Bapiskoposu I.
Sargisin (1209-1211) veya II. Sargisin (1245-1276) evi olarak da, kullanlm olabilir.
Verdiimiz fotorafndan, bu grkl yapnn, Havari Kilisesinin sahanl ve
piskoposlarn evi olamyaca; dpedz Annn en gsterili Bezirgn Kona,
Kervansaray olduu, bitiiindeki Kiliseden daha geni plan ve i ile dtaki
sslemelerinden, ilk bakta anlalmaktatr.
531


529 Gndodu, Ortaa ehri: Ani, s. 62- 63; Krzolu, An ehri, s. 59.
530N. Marr iin tenkitler yapmak suretiyle aktararak. Krzolu, An ehri, s. 55;Gndodu
srarla sarayn Trk uslbu ile yapldn belirmektedir. (Gndodu, Ortaa ehri: Ani, s.
62- 63).
531 Krzolu, An ehri, s. 60; Gndodu, Ortaa ehri: Ani, s. 57.

147
Karadeniz yoluyla Bizanstan maddi-manevi g alan Abhaz-ber/Kartli
Hkmdar II. Georgi (1072- 1088), babas zamannda oruh ve Kr boylarndaki lkesi
Seluklularn eline getiinden, yalnz Fa/Riyon rma boyundaki meret (Akba)
ile bunun batkuzeyindeki Apkhaz lkelerinin hkimi olarak, Kutays'ta oturuyor ve
Seluklulara, babas gibi hara veriyordu. Bu durumu son olarak Kars-Ardahan ve
oruh boylar ile Ahska kesimini, Haziran 1080de Yukar-Posoftaki Qwel/Kol Kalesi
altndaki savata yenen, Melikahn Babuu Danimendi Emir Ahmed (Taylu Gazi)
532
, Hkmdar II. Georginin ordusunu, basknla yenerek salamt. Bundan sonra,
Kars-Pasnlar-Oltu-Erzurum-Tercan ve Bayburt blgelerini iine alan Trkmen
Saltuklular Emirlii (1071-1202), douda Yahn dalar-Kars Alada (3134 m.)
izgisinden An-eddadilar ile komu olmaa balamt.
533

Byk Seluklular ierisindeki saltanat arpmalar, Manuahr idaresi zamann
sonlarnda An lkesinin de dzenini bozdu. Bu karkla kendilerini kaptran veya
hkimiyet blgelerini geniletmek isteyen Trk beleri, arasra ordularyla, An
eddadilar zerine saldrmlardr. Mesela Artuklular 1092 tarihinde l Gazi (Elgazi)
ynetiminde 7000 kiilik kuvvetle An'y gnlerce kuatarak Manuahr ordusuyla
savat. Manuahr'n yardmna Katolikos I. Barsel'in kardei ve kropalat saylan
Grigor
534
kotu ve ehri beraberce savundular. Artuklular geri ekilmek zorunda
kaldlar. Yine bir Seluklu saldrsnda Manuahr ile birlikte Grigor'da Kazman
nlerinde mcadele etmiler ve bu mcadele de Grigor lmtr
535
. Grigor'un cenaze
alayna Manuahr ve askerleri katlmlar ve Kearus (An'ya yakn bir yer) manastrna
gmlmtr.
Vardan bu hadiseyi, yle nakleder:

532Ermeni ve Bizansl yazarlar bu kiinin milliyeti zerinde yorumlar yapmlar ve arlkl
olarak onun bir ranl Ermeni olduunda ittifak etmilerdir. Hatta Niketas isimli yazardan
aktararak Mordtmann kklerinin Arak slalesine kadar indirmitir. (Mordtmann,
Danimandiya Encyclopedie de lslam, I s. 937); Vardan, Compilation of History, s.
112;Mateos, Vekayi-Nme, s. 225; Cronicle, s.115; Cahen, Hezarfen Ahmed isimli
kahramann ilk isminin Danimend olduunu yazar demektedir. (Cahen, lk Girii, s. 43);
Mneccimba Ahmed Dede eserinde bu ismin Emir Danimend Taylu (Tablu) et Tkmani
eklinde yazmaktadr. (Mneccimba Ahmed b. Ltfullah, Camiud-Dvel, Yayna haz.
Do.Dr. Ali ngl, zmir, 2001, s. 144).
533Brosset, Grcistan, s. 306; Ynan, Seluklular Devri, s. 97. Kafesolu, Seluklu Tarihi,
s. 43; Sevim, Seluklular Dnemi, s. 82- 83; Mneccimba Camiud-Dvel, s. 148.
534 Mateos, Vekayi-Nme, s. 227.
535 Mateos, Vekayi-Nme, s. 256. Brosset, Grcistan, s. 323, dn 597.

148
lkeyi kasp-kavuran kuraklk, egirge ve ktlk, getikten sonra, eski
zamanlardanberi berya taraflarnda bulunan skit (Ouz) kabilesi, (Necmeddin)
Elgazi, kumandasndaki yedibin kii ile harp ede ede, memleketler aarak, An ehrine
kadar geldiler. Elgazinin (efsanevi pehlivan) Golyat gibi cesim (gvdeli) kardei
orada, (eski An Belerbeisi ve Bakumandan ocakl hanedan Pahlavunili) Apiratn
torunu ve Vasakn olu Grigor tarafndan, ldrld. Girgor da birka gn sonra,
Kazmanda, An Emiri Manuahr' lmden kurtarrken, ld. Grigorun cenazesi,
Kearusa Ktek Suyu banda ve Alada kuzeyinde ataldere arasndaki sarp kayalk
zerinde kurulu, eski Keivan, (Tunkaya) ky gtrlerek, orada defnedildi.
Katolikos Ter-Barselin Kardei ile Emir Manuahr ve btn Ermeni ordusu, cenazeyi
takip ediyorlard.
536

Yukarda iaret ettiimiz bu kayttan, Ararunik/ Kazman-Deresi/Kzldere
kesiminin de, An eddadileri elinde bulunduu, anlalyor.
Mateos bu hadiseyi, 1099 da olmu gsterir:
Ermeni Katolikosu Barselin kardei, ark Kuropalat Grigor, askerlerini
toplayp. Aornik (Aras Deresi) blgesindeki Trklere kar yrd. Kuvvetli ve cesur
bir muharip olan Grigor, Kazman kynde, Trklere taarruz etti; onlar firara
mecbur kld ve biroklarn kltan geirdi. Sonra da, Anya gitmek zere, geri dnd.
Yolda, bir aacn altnda pusu kurmu olan bir Trk askeri onu okla azndan vurdu.
lnce, Sregel halk ile btn Ermeni milleti, onun iin yas tuttu. O, Pahlavuni
ailesinin kahraman Kumandanlar soyundan olup Hasan olu Apirat olu Vasakn
olu idi.
537

Bu haberlerden, Saltuklu ve edddilere hkim olup Gencede oturan Melikah
olu Mehmed Taparn kardei Sultan Berkyaruka tabi bulunan Diyarbekir
Trkmenlerinin, Aras boylarna yapt bu aknn da, iki ehzadenin nfuz alanlarn
geniletme siyasetinden ileri geldii anlalyor. Bu iki ehzade kardein taht kavgas,
Aras kuzeyine de intikal etti. 12 Mart - 9 Nisan 1103 gn, An blgesi dousunda,

536 Vardan; Artuklular ve onlarn bal olduklar Kaylar iin yle diyor: Eski zamanlardan
beri Grcistan taraflarnda bulunan bir skit (Askenaz) kabilesi, El-Khazi kumandasnda yedi
bin kii ile harp ede ede memleketler aarak An ehrine kadar geldiler (Vardan, Compilation
of History, s. 108- 109).
537 Mateos, Vekayi-Nme, s. 200; Benzer anlatmlar ilgili vekainamede de vardr. Cronicle,
s.112.

149
Bb-i-Divindeki savata Sultan Berkyaruka yenilen Melik Mehmet Tapar, Anya
geldi.lkeyi paylatklar bir anlama yaptlar.
538

Bylece, 1064te ocuk denecek (15-18) yada Anda iktidar ele geiren Emir
Eb-ca Manuahr, 54 yla varan hkimiyeti boyunca Anya hibir dman
sokmadktan sonra lnce, yerine olu Ebl-Esvar geti ki bu da dedesinin unvan ile
adn tayordu.
Vardan naklediyor ki:
Manuahrin yerine geen olu Ebl-Esvar, (dedesinin grkl unvann
tamasna ramen) dlek ve kadn tabiatl bir hkmdard. Katedralin (Fethiye
Camiinin) kubbesindeki eski (1064 te Seluklu Alparslann Fethini mteakip
konulan) Hilalin yerine Ahlattan getirtmi olduu kymetdar ve byk bir Hilali
koydu. Any, altmbin dinar (altn) karlnda Erzurum Roma Saltuklu Emirine
(1116dan nce IV. Saltuklu Emiri olan Ziyaddin nan Baygu Alp Torul Gazi bin
Ebul-Kaasma) satmak istedi. Hristiyanlar bundan ok mteessir olarak, kaynatasnn
verdii 5000 kle asker ve 45000 Kpak atl ordusu sayesinde, Tiflisi 1122 de
zapteden Apkaz Kartel Hkmdar Bagraduni Kurucu Daviti ardlar ve (1124te)
ehri ona teslim ettiler.
539

Vardan devamnda yle demektedir:
amoldeli Ocakl berya Bakumandanlar ailesinden ve enasdanllar
soyundan Orbeli Abuleth (Abl-Leys) ile olu vaneyi Vali ve koruyucu olarak brakan
Hkmdar Davitin, 60 yldr Mslmanlarn tepesine Hilalli-Alem koyarak (Fethiyye
ad ile) Cami olarak kullandklar Katedrali, tepesinden Hilali indirtip Ha taktrarak,
yeniden kilise olarak takdis ettirip, Ermenilerin ibadetine verdiini; srgn gtrlen
Ebl-Esvar ile oullarnn, gnderdikleri yerde (Apkazya) lerek, bir daha Anya
dnmediler
540

1124 te Annn bu ilk igalinde, Manuahr Camiinin, yine sekizkeli olan
Minaresinin yktrlm olduu, bugnk minarenin, Camiye gre, daha ak renkli
talardan yaplm olmasndan anlalyor. Bugnk Minaresi, herhalde 1125teki lk

538 Hseyni, Selukiyye, s. 54; Kafesolu, Seluklu Tarihi, s. 48- 49; Vardan, Compilation
of History, s. 113.
539 Vardan, Compilation of History, s. 119; Mateos, Vekayi-Nme, s. 280, dn 154.
540 Vardan, Compilation of History, s. 119; Annn ilk d Brosset tarafndan da
anlatlmaktadr. (Brosset, Grcistan, s. 326); Cronicle, s.155.

150
kurtuluunu mteakip, Emir Fadlun tarafndan, Manuahr Camii'nin koyu kzla kaan
talarndan daha ak renkli talardan yapld ve uurla ebedi olsun diye kuzeydeki iki
yzne ok iri aktalardan gmme gzel bir Bismillah yazlm olduu grlyor
(Besmelenin B harfi 52 santim boyundadr).
541

An eddadileri Veliahdi Fadlun, Horasanda Sultan Sancarn yannda iken,
yukarda grdmz Annn d felaketini duymutu. Bagraduni II. Davit, Grc
Kronikinin iaret edip izahn ber rknn efendilerine kar hain tavrlarna balayarak
birka defa canna kasdedilmelere uram olduunu, ancak her defasnda kurtulduunu
anlatr. Tebaas tarafndan ona nice-nice sikasdler kurulmuta; vazifelendirilmi
katillerin biri klcn, tekileri karg veya oku kullandlar ve bu durum bir, iki defa
deil, ok sk tekrarlandysa da o bunlardan deil hkmdarlnn 34. ylnda 53
yandayken, 25 Ocak 1125te lmt.
542
Yerine olu Dimitri gemitir. Hkmdar
Dimitri Kpaklarn, babasndan memnun olmay sebeplerinin banda gelen, onlarn,
kl haklar olarak alnan yerlere, slm hudutlarna yerlemek isteklerini, yerine
getirmi olmal.
Horasanda Sultandan izin alarak dnen Fadlun, metbu Sultan Mahmuddan
An askerleri ile yardmc kuvvetler, ayrca Anya komu Trk hkmetlerinden
(Saltuklu, Sokmanl/Akhlat Emirlii, Dilmaoullar gibi) yardmclar alarak, 1125 te
gelip, Any kuatt. Mateos diyor ki: Kral Davit lnce yerine geen olu Dimitri,
iyilikseverdi. Manuahrn oullarn, sadakat yemini ettirdikten sonra, Anya
gnderdi.
543

Fadlun, ehri teslim etmeyen An Valisi OrbeIi Abul-Leyse, Hkmdar
Dimitriden ve Kpaklardan yardm gelmeyiini frsat bilerek, kuatmaa devam etti.
Bir yl sren kuatma, ehirde alk ve perianla sebep olduundan ve yeni Kraldan
yardmc gelmemesinden, Mateosa gre ehirdeki halk, u artlarla Any, Fadluna
verdiler:
a-An Katedrali, Camilikten karld gibi duracak ve Ermenilerde kalacak,
b-Bu tapnaa, hibir Mslman girmiyecek, diye andettiler.
544


541 Gndodu, Ortaa ehri: Ani, s. 61.
542 Brosset, Grcistan, s. 333- 334- 335; Mateos, Vekayi-Nme, s. 285; Vardan,
Compilation of History, s. 120;
543 Mateos, Vekayi-Nme, s. 285.
544 Mateos, Vekayi-Nme, s. 285.

151
Benzer ifadeleri Smbat Vekainamesinde de bulmak mmkndr.
545

Vardan, Fadlunun Emirliini, hem erek hem de knayarak yle anlatyor:
ehri ve btn memleketi, ok iyi idare etti. Ahaliyi, sulh iinde yaatt. Fakat
Fadlun yl sonra (1127) mukaddes Katedrale el srmek ve Kilisenin ss ve ziynetini
gasbetmek istedii iin, burann hizmetisi Aziz Grigordan geri ald anahtarlardan
kan ate eklindeki insanlarn kendi gvdesinde korkun yaralar atn dnde
grerek ok korkuya kapld. Ad geen Grigoru hapisten kartarak, kendisi iin
duada bulunmasn rica etti. Bundan sonra Dovine bir ziyaret iin gidip dnen bu
Grigor, oradaki Trk ordusunun byk kalabaln grerek, Anda her gn yapt
gibi yksek sesle kran okudu.
546

Bu srada, Anya bir gn veya daha fazla bir mesafedeki Bazuy-Danda
(Gmr dousunda Penbek-Suyu balarnda Buza Abdalda) bulunan Abhaz ve ber
Meliki Dimitriye de, gizlice, Saltukun gelecei haberini verdi. Bunun zerine, ber
ordusu An ya ulaarak geceyi orada geirdi; (Durumdan habersiz olarak gelen)
Saltukun askerleriyle savaarak, onlardan birounu ldrd; zzeddin Saltuk ile
yanndakilerden ounu tutsak ald. Bylece, saysz Mslmanlar, tuzaa drlerek,
yakaland. Bu hileli sava, Mslmanlara ok ar geldi: Diyar- Bekr, Diyar- Rabia,
am/Suriye Melikleri, Abhaz Melikine Eli gnderip, tavassut ederek, zzeddin
Saltukun yzbin altn kurtulu akas karlnda kurtarlmas iin anlatlar. Saltuk,
lkesine dnd, fakat kendisiyle birlikte tutsak denleri de fidye vererek kurtarmas
yznden, pek ok maddi zararlara urad.
547

1155 ylnda An ehrinde ayaklanan Rahibler, Manuahr olu eddaddan
ehrin idaresini alarak, kardei II. Fadluna verdiler. II. Fadlun (1155-1161)un Andaki
Emirlii, yedi yl srebildi.
548

Irak-Seluklular taht mcadelelerini frsat bilen Abhaz-Kartel Hkmdar
Dimitri olu III. Georg (1156- 1184), zengin An Emirliine ve onun dou komusu
Dovine saldrmaa hazrland. Mateos, bunu, biraz tafsille yle anlatr: 1161 ylnda,
Davit olu Dimitrinin olu olan ber Hkmdar Giorgi, yaz mevsimindeki bir
Pazartesi gn, Byk Armenia paytaht olan An zerine yrd. O, bir gnlk

545 Cronicle, s.158.
546 Vardan, Compilation of History, s. 121.
547 Esir, Fit- Tarih, c.XI. s.72; Brosset, Grcistan , s. 340, dn 5.
548 bnl-Ezraktan aktararak. Krzolu, An ehri, s. 75.

152
mhasaradan sonra, ertesi gn onu zapetti. Gerek Hristiyan, gerekse Mslman
olmak zere, bin kadar insan ldrd. O ehre muhafz olarak 2.000 seme asker
braktktan sonra bu byk zaferin sevinciyle kendi lkesine dnd.
549

Annn bu ikinci d, komu Trk Emirliklerini ok zerek, seferber
olmalarna yolat. Bu seferlere Ermenahlardan II. Skmen, Dilmaoullarndan
Fahreddin Devletah gibi isimler katlmlard.
Yine Mateos diiyor ki:
Ahlat emiri ah Armen 80.000 askerle beraber Any muhasara etti. Bunu
haber alan ber hkmdar onlara kar yryp yendi hepsini firara mecbur kld. Bu
gnde, Mslmanlardan 7.000 kii telef oldu, alt kumandanla 150 emir dhil olduklar
halde 2.000 kii de esir edildi. ber hkmdar ayn zamanda onlarn elinden byk
sayda at, katr, deve, adr, zrh ile dier silahlar ve koyun srleri almtr. An ehri
ganimetle doldu. Bylelikle halkn, berlerin igali zamannda kaybetmi olduklar
eyler iki misli olarak tazmin edildi. Bolluk o dereceye varmt ki en iyi bir zrh iki
danga satlyordu. Hayli bir zaman sonra da Anllar, muharebe meydanlarna gidip
otlarn iinde zrh ynlar bulup getiriyorlard. Hkmdar, bu suretle An ehrini
refaha kavuturmutur. O, ayn zamanda 40.000 dahekan verip An halkndan olup esir
edilmi olan hrstiyan ve Mslmanlar svarilerin elinden kurtard. Bu vakalar,
sonunda ah Armen emir Mirann askerleri Austos ay iinde hezimete
uramtr.550
bnl-Esir olaylarn getii tarih olarak 1161 tarihini dikkate alr.
551

Vardan aklamasnda: Trklerin Annn 1161deki kinci Dnden 50 gn
sonra, aharmen ile buray gerialmaya geldiini belirtir. ah Armen yenildi ve
ok kirli bir sava sonunda ne kadar kan dkld bilinemedi.
552

Farac anlat ise yledir: beryallar hkmdar George taarruza geerek
Trklerden An adl byk ehri alm, byk ganimetler zaptettikten baka, birok Arap
esirleri alarak memleketine dnmtr.
553


549 Mateos, Vekayi-Nme, s. 331; Brosset, Grcistan, s. 344- 345, ayrca dn. 18.
550 Dang en ucuz anlamnda bir deerdir. Mateos, Vekayi-Nme, s. 331- 332.
551 Esir, Fit- Tarih, XI. s.228.
552 Vardan, Compilation of History, s. 127.
553 Hebraeus, Farac Tarihi, c. II, s. 398- 399.

153
Brosset berlerin zaferi uzun bir ekilde anlatlmaktadr: Hayal krklna
urayan Hacer ve smail oullarnda ktlk ve gurur uyandrd. Kendisine sultan
unvann vermi olan ah Ermen btn Suriye ve Mezopotamyay, Diyarbekir ve
Gardman
554
Trklerini ard. Kendisi bir Guz olu olup, mehur bir atadan inmi bir
atabek olu idi. Seluklu olan babas Saltuka, Pamarial
555
ad altnda naml bir
sava olup Apuletin olu mehur vaneyi firara mecbur etmiti. Kendisi, birok
byk imparatorluk sultanlarndan ve Sasani padiahlarndan inmi birisiydi. O, Any
kuatt.
556

Grc kayna, Trk aknlarndan ylan Georgun, Any iade ettiini anar.
557
Hkmdar Georg Annn idaresini Sadun adl bir komutana vermitir.
Vardan konu ile ilgili yazdna gre : An'da Georg tarafndan prens Sadun
vali tayin edildi. imdi, Sadun ehir duvarn glendirince isyan edebilir diye
dnld. Hkmdar, bunu rendii zaman, Sadunu grevinden ald. Cesareti
krlan Sadun Eltkuz'a (Yeldenguz) gitti. Sadun Shak 'i (eki) ehrinin Dk tarafndan
hile ile yakalatlp hkmdara getirildi. Prens burada ld. An'da onun yerine Babrl
oymandan prens Sargis Zak'arean vali tayin edildi.
Eltkuz, fkelenmesine ramen, herhangi bir ey yapamad, nk Sadun ile
birlikte 4.000 Sasanil'y kaybetmiti.
558
1161 tarihinde Annn d ve buray
kurtarmaya gelen Mslman ordusunun ar bozgunla mahvolmas gibi ifte felaketten
sonra, evredeki birok Mslman memleket de katliamlar yaanmtr.
559

1162 tarihinde yeniden toplanan ber ordusu Mslman memleketlere saldrdlar
ve Mslmanlar malup ettiler, birok esir aldlar hatta kadnlar rlplak lkelerine
gtrdler.560 Horasan Seluklular Sultan Arslanah 1164 ylnda An kaplarn
zorlayp 30 gn sonra ehre girdii belirtilmektedir.
561


554 Dorusu Garmiandr. Gardman Grcistanda bir yer addr. Hlbuki Germian veya Garmer
Mateosa gre Artukolu lgaziye bal bir memlekettir. Garmian adnn bir Trkmen beine
ait olabileceini belirtir. (Mateos, Vekayi-Nme, s. 267).
555 Brosset bu kelimeyi zemediini belirtir. Brosset, Grcistan, s.345- 346, dn 25.
556 Brosset, Grcistan, s. 345,352.
557 Brosset, dAni, s. 131.
558Vardan, Compilation of History, s. 127.
559 Cronicle, s.184.
560 Esir, Fit- Tarih, c.XI. s.234.
561 Mkremin Halil Ynan, Arslanah, .A, c. I, s. 612; Brosset, dAni, s. 131- 132.

154
Vardan son An Emirinin ahanah olduunu belirterek, bu ehrin nc defa
Kpak562 -Grc igaline uramasn nakleder:
1174 tarihinde (Abkaz- Kartel Kral) Georg, ikinci defa olarak Any zaptetti.
nk Seraskeri (Spasalar) olan (Orbeli/ Orbelyanl) vane, An hkmdar olmak iin
entrikalar evirmekte idi. Bunun zerine Hkmdar (An Hkmdar) ahanah, Emiri
beraberinde (bakenti) Tiflise gtrd ve onun tekrar Anya avdetine mani oldu.
Trkistandakiler, bu vakalar iiterek hep toplandlar. Sultan Arslanah da alarak
Anya geldiler ve regeli harap ettiler. Vali vane, ehri Trklere vermek istediyse
de muvaffak olamad. nk ehir ahalisi bundan haberdar olarak, ona gre tedbir
aldlar. Bunun zerine Sultan Alp Arslan (Arslanah olmas gerekir) geri dnd ve
kalbinden vurulmu olan Atabek ldengiz ile beraber ayn senede vefat etti.
563

Annn Drdnc d ve eddadilerin sonunun gelmesine yolaan, 1195te
Kafkaslar kuzeyinden byk g kolu halinde beryaya564 gelen Yeni Kpaklarn
Tamara adr
. 565

Vardan: T'amarn zamannda (berya'nn kraliesi, 1184- 1212) cesaretle
Zakaria kardei vane
566
ile birlikte pek ok istihkma ve ksa bir dnemde Trkler'in
blgelerine saldrd: 1191 regeli ald; 1196 Anberd (Anya bal kalelerden Elegez
eteinde An-berd/Biurakan); 1199 An; 1201 Bjni (Beni); [1203 Dwin; 1206 Kars'n
hkmdariyetle ilgili ehrini alddemektedir.
567


562Togan Kpaklar iin: Ortaada gelip orta Kr'n gneyinde yerleen ve hrstiyanl
kabul edenKpaklar daha 1208de bir kuvveti oturak kavim sfatyla ky ve kasabalarda
yayorlard. Annn Elegez da eteinde bunlarn Kpak-avank isminde manastrlar
vard.demektedir. (Z. V. Togan, Giri, s. 258); kr. bkz. Brosset, dAni, s. 8.
563 Vardan, Compilation of History, s. 129- 130.
564 Mirza Bala, Grcistan, .A, IV, s. 840.
565Brosset: Erdebil sultannn An civarna geldiini, birok insan ldrdn, ganimetlerle
geri dndn belirttikten sonra Tamara anda iki kumandan Zakaria ve vane vastasyla
blgeye Grcler saldrdlar ve birok yerleri aldlar. Hatta Erdebil sultannn karlarn ve
ocuklarn aldlar. Esir gtrdler ve intikam iin camilerde birok insan katlettiler.
demektedir. Brosset Grcistan, s. 414- 415- 416;
566Genceli Kirakos: ah Armenden Ahlat ehrini almay istedi. Askerlerini toplad, Ahlat
ehrini sktrd ve onu almaya yaknd. Gayesizce dolarken, atnn baca saklanan bir
ukurda tkezledi ve onu yere att. ehrin adamlar, onun zerine atlad ve onu balayp ieri
aldlar. ehirde byk nee vard. vane tutsak edilmiti. Kardei Zakaria tarafndan Melik
Erefe kz Tamar vererek kurtarld. (Kirakos, a.g.e, s.164- 165).
567Vardan, Compilation of History, s. 138.

155
berlerin Mkhargerdzeli Sargis olu vane ve Zakaria kardelerden biri olan
vane 1200 ylnda ehri zaptettikten sonra eddadilar hanedan sona erdi. An berya
Bagradunilerine bal olarak Mkhargerdzeli hkimiyetinde kalmtr.
568


3.5 Mkhargerdzeli dneminde regel
Zakaria, gregoryen mezhebinden olup, buna sadakatle bal idi. Tamarn
Atabeki olup onunla ak maceralar olan kk kardei vane ise, Vartana gre,
Kralie Tamarn ifali ile dininden (gregoryenlikten) dnm, ortodoks olmu ve
bu yzden Ahlatta Melik Erefin eline tutsak dmt. Ancak kzn ona vererek
kurtulabilmiti. Zakaria ahanah unvann alarak, An surlarnn douda Mm
deresi boyundaki blmlerini yeniden tamir ettirerek: Kralie Tamar anda 655
(1206) ylnda Zakaria ahanah bu surlar yaptrd diye yazlan ermenice bir kitabe
brakmtr.
569
Gregoryenlikle Ortodoksluk arasndaki koyu taassupla birbirini krc
vaziyetleri kaldrmak ve iki taraf dost etmek iin biri Loruda ve biri de 1207 de Anda
olmak zere iki konsil toplad. Bu toplantda kiliselere yeni dzen verildiyse de,
Zakarianin teklifleri kabul edilmedi. nk ruhaniler, bu suretle Dou Roma ve ber
mezheplerini kabul etmi olmalarndan korkuyorlard.
570

Anadoluda kendisine yer arayan Celaleddin Harzemah 1226 austos aynda
Kirmandan ayrlarak Tiflis zerine gelmi ve oradan hala berlerin elinde bulunan An
Kalesi zerine yrmt. O sralarda da An Kalesinde berlerin genel kumandan
olan vane ber ileri gelenleri ile birlikte bulunuyordu. Celleddin de van burada
kuatt gibi yine berlerin elinde bulunan Kars iline de bir miktar asker gndermiti.
Bu her iki kale de evrenin en mstahkem kalelerinden olmasna ramen Celleddin bu
iki kalenin etrafnda karargh kurup her ikisene kar savaa tutumutu. Ancak berler
her iki kaleyi gayet gzelce korumaa alp savunmada bir hayli gayret gstermi ve
Celleddinin Tifliste dier berlere kar girimi olduu davranlarn balarna
gelmesinden ve ayn felaketin kendilerine de isabet etmesinden korktuklar iin gerekli
tedbirleri alm bulunuyorlard. Celleddin evval aynn bir ksm gelip geinceye
kadar bu iki kaleyi muhasara etmi, daha sonra askerlerinin bir ksmn burada brakp

568Brosset, Grcistan, s.416.
569Brosset, dAni, s. 16.
570Brosset, dAni, s. 133; Vardan, Compilation of History, s. 139; Kirakos, a.g.e, s.174-176.

156
kuatmay srdrmelerini istemi, kendisi de Tiflise geri dnmt. Daha sonra
Celleddin Tiflisten hareket edip Abhaz illeri zerine ve berlerin ellerinde kalan dier
ehirler zerine yrmtr. Burada bulunanlara kar saldrlar dzenlemi, mallarn
yamalam, ldrdklerini ldrp geri kalann esir alm, lkelerini tahrip edip her
taraf yakp ykm, askerleri de bir hayli ganimet ele geirdikten sonra hep birlikte
Tiflise geri dnmlerdi.
571

Ermenice kaynaklarda anlmamasna ramen, N.Marr idaresinde yaplan
kazlarda Anda ortaya kan Zakarllardan kalma kiliseler, Dou Roma ortodoks
mezhebine mtemil bulunulduunu gstermitir.
572
Andaki Zakarl hkmeti gneyden Eyyubi, batdan Saltuklular ve doudan da
Azerbaycan Atabeklikleri ile komu olarak yayordu. 1239 da Annn ingizliler
tarafndan fethi zerine I. ahanah (1239-1261) da onlara tabi oldu.
573


3.6. Cengiz Han komutanlarnn regele gelileri
Moollarn Sunit boyundan olan ordu babuu Cormagun Noyan, l239 yaznda
Muandan kalkan ve kolla yryen ingizli ordusunun banda Gkegl
yaylaklarna geldi. Cormagun Noyan, Arpaay boyuna gelerek An vilayetini de
kolayca fethetti.
574

An, Kars ve Srmelinin fethini Genceli Kirakos (olaylar abartarak) yle
anlatyor:
An ehri, ahali ve hayvanat ile dolu idi. Salam surlarla muhafaza edilmiti.
Hudutlar iinde o kadar ok kilise mevcut idi ki, yemin ettikleri zaman: Annn binbir
kilisesi zerine yemin ederlerdi. Bu ehir servet iinde yzyordu. Bu refah onu, kibir
ve gurura sevketti. Kibir ve gurur ise onun inkrazna sebep oldu. armagan
(Cormagun-Noyan) ahaliyi boyun eymee davet iin memurlar gndermiti. An
ehrinin yan hkm altnda bulunduklar (KoluuzunoIu Zakaria olu ve Loru
ehrinde iken savumu bulunan) I. ahanaha danmadan cevap vermee cesaret
edemediler. Fakat halktan mrekkep bir grup, gnderilen memur1ar ldrd. Bunu
haber alan ingizliler, ehri epeevre kuattlar, tam bir ustalkla mancnklar

571 Esir, Fit-Tarih, c.XI. s.421- 423.
572 W. Barthold, Ani, .A, c.I, s. 436.
573 Kirakos, a.g.e, s.186; Vardan, Compilation of History, s. 144.
574Togan, Giri, s. 260; Kirakos, a.g.e, s.257; bn Bibi, Fil-Umuril-Alaiye, c.I, s. 420 vd.

157
yerletirdiler. iddetle taarruz ederek ehri hcum ile zaptettiler. Kuatlanlar arasnda
bulunan ehrin ileri gelenlerinden birou, dmann hareketlerini ko1aylatrdklar
iin krgndan kurtuldular. Byle iken Tatarlar, ahaliyi surlarn dna kmaa
ararak kendilerine dokunulmyacan vaadettiler Halkn hepsi koup dar knca
da bunlar aralarnda blk blk ayrarak, hi acmadan kltan geirdiler.
Kadnlardan, ocuklardan ve sanatkrlardan birtakmn ayrarak tutsak alp
gtrdler. Bundan sonra Anya girerek, ierisindeki btn deerli eyleri ellerine
geirdiler, kiliseleri yamaladlar, en gzel abideleri yktlar, ehri bsbtn harabeye
evirdiler. Bu ne ackl manzara idi: Analar, babalar ocuklaryla birlikte ldrlm
birbiri zerine ta ynlar gibi sralanm yatyordu. Bu arada papazlar ve keiler de
ldrlerek ovann (Yavanlk-Dz) urasna burasna atlmlar, toprak yarallarn
kanyla slatlm bulunuyordu. Eskiden din derneklerinde yalnz arap ien rahipler,
imdi alklarn gidermek iin yenmiyecek hayvanlarn (tutsak gidenlere de at-eti
yedirildiinden) etini yiyor, yangn yreklerini serinletmek iin ksraklarn pis stn
iiyordu. Bu muhasara, bu suretle neticelendi.
575

1258 Badat seferine de erisiyle katldn grdmz Annn ikinci
Mkhargerdzeli hkmdar I. ahanahn (1212-1230), ingizli fethinden sonra daha 22
yl yaad ve 1239-1261 yllar arasnda da An-Bei olarak kald anlalyor.
Altnorda merkezi Saray ehrine gitmek zere, metbuu Seluklulardan gizlice ve klk
deitirerek yola kan Kilikya-Ermeni kral Rubenli I. Hetum, 1254te Kars ilinden
gemitir.
576
I. Hetumun hatralarna gre 1254 baharnda Karsta oturan ingizli
babuu (Meng Kaan ziyarete giderken) Baycu Noyan ziyaret edip iltifat grm;
sonra yola dp Arakaz (Elegez) Eteinde Vartenik kynde Krt adl bir
Ermeniye konuk olmu; 1255 baharnda dnp gelincede Baycu Noyan regel
eyaletinde (Anda) grmtr.
577

Mkhargerdzeli hkmdar I. ahanah olu Zakarianin Badat seferinde zincire
vurularak ldrlmesi zerine zntsnden ld.
578
Yerine II. ahanah ve Grc

575Kirakos, a.g.e, s.258- 259.
576 Aknerli Grigor, Oku Milletin Tarihi, ev. Hrand D. Andreasyan, stanbul, 2007, s. 46;
Vardan, Compilation of History, s. 148; Cronicle, s.229- 230;Farac, Hetumum Meng
Hana hizmet etmek iin gittiini ve bu gidiin 3,5 sene srdn belirtir. (Hebraeus, Farac
Tarihi, II, s. 555- 556).
577 amyandan aktararak. Krzolu, Kars, s.443.
578Vardan, Compilation of History, s. 153; Kirakos, a.g.e, s.380,393.

158
Prensi Akboa An vilayetinde ilbei olarak lhanllarn Tiflis vilayetine bal olarak
yaamlardr. Farsa kitabelerde (1316-1335 tarihli An) vergi muafiyetleri
konularndan bu liderlerin varlndan haberdar olabilmekteyiz.
579

An ayn zamanda bir darphane idi. Burada baslan paralarn zerindeki resim ve
yazlar bize Anda kimlerin egemenlik kurduklar hakknda bilgi sunmaktadr.
Olcaytudan sonra 12 yalarnda iken tahta geen Ab-Said Bahadr Han (1316-1335),
580 Hasankalenin merkezi Avnik ehrinde darphane kurdurmu ve burada gm para
kestirmitir. Rakip hanlardan gelen lhanllardan Sleyman Han (1339-1344) Anda
kyllerin, zerindeki kll-surat kabartmasna gre Maymun-Paras dedikleri bakr ve
Kpakl Nuirvan Han (1344-1355)da hkmetinin ilk ylnda (1344-1345) tarihinde
Anda altn para kestirmitir. 1336daki i kavgalarnda bozulduundan, Avnikteki
darphane yerine Anda yenisi kurularak iletildii ve Hasankalenin merkezinin de,
1296 da yeniden imar edilip, An ile Srmeli ehirlerinden gelip Erzuruma giden
kervanlarn uramasyla gelien Mcngerte nakledildii, 1349-1350 yllarna ait lhanl
btesini gsteren kaytlarda, Abnk/Avnik yerine Mcngertten bahsedilmi olan
kitabesindan anlalyor. Gerek Avnikte, gerekse Anda kesilen lhanl ve daha
sonralar yine Anda kesilen Calayrl ve Karakoyunlu paralarnn klesini tekil eden
madenlerin, Kazmanderesi ocaklar iletilerek elde edildii, anlalyor.
Annn byk kaps (kuzeydeki kapdan batdaki ifte-Beden Kaps)ndaki
bir kitabede: paytaht An, has-in (lhanllarn hususi mlk) olmutur. denildiine
iaret eden W. Barthold 1319 ylndan sonrasna ait Ab-Said Bahadr Hann (1316-
1335), eddadi Manuahrin (1064-1110) yaptrm olduu ve bugn ykk ve talar
bile kalmam bulunan Andaki caminin
581
duvarnda ilan edilen bir yarln farsa
ksaltmasn gsteren kitabeyi inceleyip neretmitir.
582

lhanl Ab-Said Hann yarlndan ar vergilerden bunalan An ehri
halkndan biroklarnn, yerlerini yurtlarn brakarak, baka blgelere gittikleri ve bu
yzden ehir sszlamaya yztutup ykk evlerin arsalar oald srada, byk bir i
kavgasnda stn gelen gen padiahn, An ehrine acyarak ve onun yeniden

579 Kirakos, a.g.e, s.263; Krzolu, Kars, s.443.
580 W. Barthold, Ebu Said, .A, IV, s. 45.
581 Ebul Muameran Camiidir. W. Barthold, Ani, s. 436.
582 Barthold, Wilhelm, lhanllar Devrinde Mal Vaziyet, Trk Hukuk ve ktisat Tarihi
Mecmuas, I , stanbul, 1931, s. 135-158.

159
nfusunun artp gelimesi iin: Tamga ve bac gibi tccardan ve sat iin pazara
getirilen mallardan alnan vergilerden baka, kalan gibi mahsuln onda biri (r) ve
namar/nemeri gibi fevkalade zamanlarda istenen ve kimsenin istisna edilmedii ekleme
vergi ile tarh ve Anya mahsus Bagradunilar ile eddadi ve Mkhargerdzelilerden kalma
ermenice: t-rnagir/d-rnagir den (Farsa Der-Kap, Gir-Tutma, almadan geliyor) ibaret
(ehir kapsndan girenden alnan vergi) ternagir gibi adlarla hi bir vergi alnmamas
buyrulduu; bunu halkn da renip bilmeleri iin, ehrin en ilek ve byk camii
duvarna slm detine uyularak yazlmak suretiyle ilan edildii anlalyor. lhanllarn
imdiki Kars ili topraklarn vilayete baladklarn 1336 ve 1349- 1350 yllar devlet
btesini gsteren kaytlardan reniyoruz. Bizi alakadar eden blge birinci blgedir.
Aras kuzeyindeki yerlerden Kars ve regel ile Digor blgeleri Mkhargerdzeli
idaresinde merkez An. Gle, Ardahan, ldr ve Posof kazalar, oruh boyu ve
Cavakhet. Ayrca ldr-Atabekleri idaresinde Ahska, valilik merkezi Tiflis olan ve
eski berya-Bagradunilar lkelerini ierisine alan berya ve Abhaz Vilayetine bal idi.
nk buralar Bagraduni krallndan alnmst.
583

lhanl Sat-Bek Hatun (1338- 1339), vezir ailesi obanoullarnn yardmyla
lhanl tahtna gemi, sonra bunun kocas ve Hulagunun Yamut adl olu neslinden
olan Sleyman Han (1339- 1344) padiah olmutu. Kk Hasan lnce yerine
obanllarn bana geip vezir olan kardei Melik-Eref, lhanl Sleyman Han
ldrd. Tebriz tahtna Altnorda belerinden Kpakl Nuirvan (1344- 1356) geirdi.
obanllarn bals olan bu son iki lhandan birincisinin bakr ve ikincisinin altn
olarak An ehrinde para kestirmilerdir. Calayrllardan Hseyin Han, Anda h. 777
(1375) veya 779 (1377) tarihi okunan bakr para kestirmi olduundan, bunlar anda
Kars ili blgesinin de Calayrllara bal bulunduu anlalmaktadr.
584

3.7. regelde Karakoyunlular ve Timur hareketi
Karakoyunlular bei Bayram-hoca (1366- 1380), Calayrl eyh-veysin lm
zerine 1374ten sonra Musul ve Van gl evresine hkim olup, Calayrlarn
idaresindeki yerleri elegeirmeye giriti.
585

583 Bartholddan aktararak. Krzolu, Kars, s.452- 453.
584 M. Halil Ynan, Erzurum, .A, IV, s. 350.
585 Faruk Smer, Karakoyunlular, Ankara, 1984, I, s. 43; . Hakk Uzunarl, Anadolu
Beylikleri ve Akkoyunlu, Karakoyunlu Devletleri, Ankara 1984, s. 180.

160
Bayram Hoca Erzurum ve evresine hkim olduktan sonra Srmeli, Ala Kilise,
Ala Da, Hoy ve Nahvan civarlarn ele geirmitir. Vergilerini vermedii iin
Calayrl hkmdar Sultan Hseyin 1377 tarihinde Bayram Hocann zerine
gidilmesine karar verdi. Calayrllar burada galip geldiler. Bayram Hocann yeeni olan
Erci hkimi Kara Mehmed itaat edeceini bildirince kendisine blgenin egemenlii
verildi. 1380 tarihinde Bayram Hoca lnce yerine Kara Mehmed gemitir.
586

1393de ordusuyla batya gelen Timur, Badat lkesini Calayrl Sultan
Ahmedden ald. Musul ve Diyarbekir blgelerini de elegeirip: Murat boyundan
kuzeye yrd. 1394 ylnda Alada (Arda) blgesine geldi. Emirzde Mehmed-
Dervii byk bir ordu ile Alncak kalesi zerine gnderdi. Kara-Yusuf Trkmen
(Karakoyunlu) ailesiyle isyan ederek bulunduu yerden getmiti. Timur Pazartesi (2
Haziran 1394) gn yola kt. An hisarna geldii vakit, bu vilayetin ahalisi gelip arz
itaat ile hadsiz hesapsz hediyeler getirdiler, mal vermeyi kabul ettiler. oluk ocuk
dan tepesine (Alacada yaylana) karak eman istediler; Emir Timur, ltf keremde
bulunarak kendilerini azad ettikten sonra, kalkp gece yry ile Kiliseye (Revan
yaknndaki Emiyazine) geldi.
587
Timurun berya ve oradan da Toktam zerine
yrd esnada Kara Yusuf atalarnn yurduna dnerek kaybedilen birok yeri geri
ald. Komutanlarndan Emir Bayazt An kalesini ele geirmiti. Bunu haber alan Timur
komutanlarndan Emir Zireki Any yeniden muhasara etmek zere grevlendirdi.
Aczini ve Emirin askerlerinin ecaat ve besaletini grnce af diledi ve gece kaleden
dar kp, ertesi gn huzura gelerek yeri pmekle merref oldu. Emir Timur,
kendisini izaz ve ikram ile syurgal (evladiyelik olarak arpalk) verdi ve vilayetinin
kendisine teslimini emir buyurdu.
588

Klavijo eserinde: An kalesine girdik.(1404) Burann Valisi evvelce
bahsettiimiz agatay (Trkistandaki ingizin ikinci olu agatayn devleti)
asilzadelerinden Doladay Bekin olu idi (1403te sa olan Doladay lnce olu An
valisi olmutu). Timur berya ve Armeniay fethederken buralarn (merkez An

586 Smer, Karakoyunlular, s. 44; Uzunarl, a.g.e, s. 180.
587An Zafername de Aydn Kalas olarak alnm. (Nizamddin Sami, Zafernme, ev.
Necati Lugal, Ankara, 1987, s. 124- 125); Smer, Karakoyunlular, s. 57.
588 Sami, Zafernme, s. 190; Smer, Karakoyunlular, s. 59.

161
ehrinde oturan) Doladay Beke vermiti. Annn imdiki valisi olan Doladayn olu
aatay babasnn lm zerine yerine gemiti.demektedir.
589

1406dan itibaren Tebriz 63 yl sonra Akkoyunlulara geinceye dein,
Karakoyunlu devletinin merkezi olmu, Kars ili blgesi de An vilayeti adyla Revan ve
Elekirt evrelerini de ierisine alm olarak, Tebrize bal kalmtr. Sonradan i
kavgalarnda An ehri bozulup yklnca vilayetin merkezi Revan olmutur (Ermeni
Patriklii de aynsn 1441'de yapmtr).
Halkn toplu g, Mool istilasyla balamtr. XIV. yzyla doru An, bir
ticaret merkezi olma zelliini yitirmitir ve kalan ticaret yollar daha gneyden geer
olmutur. O vakte doru artk An, bir ehir olarak kmek zeredir.
Son byk Karakoyunlu sultan Cihanah, Frat ve Dicle balarnda tutunup
kendisine vergi veren eski aile dmanlar Akkoyunlular karsnda yenildi ve koca
devleti ksa bir zamanda Bayndrl Uzun Hasan tarafndan ortadan kaldrld.
590

3.8. Akkoyunlu devri
Akkoyunlu Trkmen devletini kuran ve Kara Ylk diye mehur olan Kara
Osman Beydir. Ouzlarn Bayndr boyuna mensup olmalarndan dolay kendilerine
Bayndriyye devleti denilmitir
591
. En nemli hkmdarlar Uzun Hasan olmutur.
regel blgesi Uzun Hasan dneminde Akkoyunlularn eline gemitir. An ehri ise
eski neminden ok uzaktr.
3.9. Osmanl Devleti devri ve sonras
An, 1579'da Osmanl Devleti topraklarna katlr. Sevindik Hann
ynetimindeki Avarlar ara devrede An ve yresinin sakinleri idiler. Yavuz Sultan
Selim ve halefi Kanuni Sultan Sleyman zamannda An,Safevi mcadelesi nedeni ile
sk sk el deitirdi.Tebriz,Revan,Tiflis,Kars gibi ticari elverililii sebebi ile An
ortaada olduu gibi ak bir ehirdi.Her milletten insanlar,bu tarihi kaleye,ehre
zenginlik bahetmitir.Evliya elebi, XVII.yy ortalarna doru Andan getiinde, hala
hareketliliini koruyordu.Yan banda harabe ile Bostanlar derecii arasnda ayn ad
tayan bir de ky vard. Trkler, Kafkasyallar, Ermeniler, Araplar, ranllar, Annn
Osmanl devresinde yaamasn salayan topluluklard. stanbulu, Tiflisi, am,

589 Klaviyo, Semerkanda Seyahat, s. 208.
590Ab Bakr-i Tihrni, Kitab-i Diyarbakriyya, Yaynlayanlar: Necati Lugal Faruk Smer,
Ankara, 1993. s. 155; Uzunarl, a.g.e, s. 184.

162
Badat andran ok eitli insan yaps ile An, asrlar boyu bu ehirler gibi sosyal ve
ticari hayatn devam ettirmiti.
Urartu sonras balayan hkim milletler ve topluluklar devri, Anda yaayn
her zaman devamlln salamtr. Ama tek kar koyamad ey, sk sk meydana
gelen regele de epey zarar veren depremlerdi.1605deki sarsnt ise Any tamamen
harabeye evirmiti. eitli kaynaklarda Andaki depremler ve yapt tahribat ackl
bir lisanla anlatlr.
592
An'nn son gerilemesi, istedikleri gibi soyup ldren Krt
airetlerinin istilas nedeniyle krsal yrelerin halknn kamasyla meydana gelmitir.
Hristiyan olsun Mslman olsun, yerleik hayatn srdrlmesi artk imknszlamtr.
Kzkale'deki kilise en azndan 1735'e kadar keilerce kullanmdaym; demek ki, ehrin
nihai ve kati terki belki de XVIII. yzyln ortalarn bulmutur. XIX. yzyln banda,
An'da insan izi kalmamtr.
Bu gn bu nemli yerleim merkezinden geriye hemen yannda bulunan bizim
bildiimiz ekliyle An Ky resmi adyla Ocakl Kynde yaayanlarn dnda
kimse kalmamtr.
Prof. Dr. Enver Konuku bir makalesinde burann artk bir ren yeri olduunu
belirtmektedir.
593






591 Uzunarl, a.g.e, s. 187.
592 Konuku, An Artk ren Yeri, c. I.
593 Konuku, An Artk ren Yeri, s. 489-501.

163

DRDNC BLM
4. regel Yerlemeleri ve Tarihi Eserler
Andan geen ve harabelerden bahseden gezginlerin tam listesi H.F.B.Lynch
tarafndan verilmitir. Charles Texier ve dier gezginler, aratrclar Any yaptklar
tanmlarla, izdikleri tablolarla, o gnk sahneleri zamanmza tamlardr. alma
alanmzda grdmz eserlerin eski izim ve resimleri ile beraber gnmz de
ektiimiz resimlerini eserlerle ilgili bilgileri ksaca sanat tarihilerin eserlerinden
yararlanarak verdik. Bu eserlerin okluu ve ilevlerinin younluu bize bu blgenin
ok menli olduunu bir kez daha kantlamaktadr.
4.1.1. Charles Texier Gravrleri

Charles Texier'in, An surlarn gsteren 1842 gravr

Charles Texier'in Arslanl Kap'y gsteren gravr

164

An Katedrali'ne gneydoudan bak; Charles Texier'in gravr

Charles Texier'in Tigran Honents Kilisesi narteksini gsteren gravr

Bakireler Manastr'nn apeli - Charles Texier'in gravr


165

An'da kaz almalarna katlanlarn kimilerinin 1913 fotoraf - sol
altta Nikolai Marr, yannda ei, ardndan fotoraf Aram Vruyr; sol
stte arkeolog Aharbek Kalantar.

Nikolai Marr ve sanda mimar Toros Toramanian, An kazlarna
ziyreti kabul ederken.




166

Kazlardan bir grnt







Anda bulunmu ve 1918'de mzedeki XIII. yzyl ahap krsler



167
4.1.2. Manuahr Camii
Emir Manuahr, eddadi slalesinin An'y 1072'den itibaren yneten ilk
mensubuydu. Arpaay'a nazr, koyan hemen kenarnda ina edilmi bu caminin, Emir
Manuahr tarafndan yaptrld bilinmektedir. Bu husus ayn tarihlerde bastrlm olan
Melikah ve Manuahra ait sikkelerle de desteklenir.
594




























594 Gndodu, Ani ren Yerindeki ,s. 248-251.

168
































169











*Manuahr camiinin minaresinin genel grnm

4.1.3. Maazberd Kalesi
Magazberd kalesi, Arpaay'n dnd bir yerde kayal kntda, An'nn drt
kilometre gneybatsnda bulunur.
Burada, belki de VI. yzyl kadar eski bir tarihte bir kale varm, ancak mevcut
yapnn ekseriyeti, muhtemelen An Hkmdarl dneminden kalmadr. XII. yzyln
sonunda, berler'in An'nn Mslman hkmdarlarn kovmasyla, Magazberd ve
benzeri kaleler, An'nn etrafnda koruyucu ember oluturmutur. An'nn
kuzeyindeyse, Tiknis kalesi yakn tarihe kadar varln srdrebilmitir. Ve Tiknis'e
yakn, daha sonradan takviyelendirilmi kuleye evrilen IX. yzyl kilisesi irakavan,
1950'lere kadar ulamtr.
Magazberd 1579'da Osmanllar tarafndan alnmtr. Osmanllar, XVII.
yzyln ortalarna kadar burada garnizon bulundurabilmitir, nk 1639 Osmanl-ran
Antlamas (Kasr- irin), onun ve benzeri snr korumalarnn feshedilmesini
ngrmtr. Magazberd'de sivil yerleim, XIX. yzyln ortalarna kadar devam etmi
olabilir.


170

Magazberd Kalesi'nin 19. yy. fotoraf














*Magazberd kalesi etraf manzaras


171
4.1 4. Bagnayr Manastr
Bagnayr manastrnn kalntlar, An'dan birka mil batda, Ala Da'n yan
tarafnda, Kozluca adl kyndedir.
"Bagnayr" ad, "ate sunaklarnn maaras" demektir ve o yerde daha eski bir
Zerdt mabedi olabilecei kanaatini uyandrr.
XI. yzyl tarihisi Stefanos Asogik, manastrn, 989 ylnda Vahram Pahlavuni
tarafndan ina ettirildiini anlatr.
1040'lara doru, manastr, nemli bir dini merkez olmutur ve Pahlavuniler ile
vasallarnn hamilii, XIII. yzyla kadar devam etmitir. Bina yaztlar, bir apelin
1145'te, dierinin 1200'de, bir bakasnn ise 1223 veyahut 1229'da ina edildiini
kaydeder.
En yeni yaztlar, XIII. yzyln ikinci yarsndan kalma idi.
595


*Kozluca ky ve An





595 Gndodu, Karsn Antsal Yaplar, s. 205.

172

Altgen apel


Altgen apel ve d avlusu



173
4.1.5. Hripsime Manastr (Bexencvank, Ksuanc Vank, Bakireler)
Bu kk manastr, ehirden ayr konmu, Arpaay'a nazr kayalk burundadr.
evrili bir avlunun iinde, birka binann kalntlar vardr. En nemli yap, belki
de XIII. yzylda ina edilmi kk, narin ve ok ekici bir kilisedir. Bir kayaln
doruuna tnemi, krmz tatan yaplm kck ve irin bir yap.
Aziz Krikor Kilisesi'nin bir yazt, yakn civarda Tigran Honents tarafndan
restore edilmi Bekhents adl manastrdan sz eder. Bekhents'in, bu manastr olduu
iddia edilmitir.
596


*Manastr apeli









596Hamza Gndodu, Ani ren Yerindeki Kltr Varlklar, s. 264.

174

* Manastrn Manuehr Camii'nden grn

4.1.6. ar Yolu
An olduka youn nfuslu bir kentdir. Byk kiliseleri haricinde, yerleim
alanndan yer stnde kalan pek bir ey yoktur.
ehir surlarnn iindeki dz alann tamam binalarla kaplanmtr, kenar
mahalleler de onlarn kuzeyine uzanmtr. zel hane dnda dkkn, han, ambar,
hamam, kk kilise, bezirhane, el ii, mlekilik, demircilik, vb. gibi kk sanayiin
yapld imalathaneler, vs. de var.
Baz kiliseler kendi avlularnda yer alrm, ancak dip dibe yaplm binalar ile
ehrin genel yaps dzensiz ve plansz. Ana yollar, d surlardaki kapdan balar ve
gney ynnde i kaleye devam edermi.
597





597 B. Karamaaral, 1998 Ani Kazs, KST, c. 21, 1999, s. 431.


175

*Karamaaral, ayn zamanda bu yol zerindeki pek ok binann da
temellerini karmtr.



*Anayolun 1991 kazs srasndaki hali





176
4.1.7. Ebu'l Muameran (Ykk Minare, Bozminareli) Camii
1890'da yklan minaresinin blmleri haricinde, camiden geriye pek bir ey
kalmamtr. Minare, An'y konu edinen ilk gravrlerde yer alan ok yksek ve
sekizgen bir kule imi. Btnln koruyan ksmlar, yksek kalitede ta iiliini ve
iinde dnen merdiveni arz eder. Minarenin zerindeki Farsa yazlm kitabe, 1198
veyahut 1199 tarihlidir ve "Ebu'l Muameran Camii'nin nnde koyun ve deve satn"
yasaklar.




177

* Manuahr duvarndaki Farsa kitabe (Bartholdun makalesinde verdii resimden
alnmtr)

Ebu'l Muameran Camii'nin ykk minaresi1316-1335de saltanat sren Tebriz ve
Badadda ikamet eden Bahadr Hann Farsa yazl kitabesi Anda Emir Manuahr-
Ebul-Muameran Camisindeki duvarda kefedildi. Tarihe olduu gibi iktisat tarihine de
nemli k tutacak olan kitabenin kifi N.V.Hanikovdur (1848).Hanikov gibi kitabe
zerinde ilgi kuranlar M.Brosset, Rus-Trk hudut komisyonu yesi Trk miralay
Osman Ali ve son olarak da W.Barthold olmutur. Trkeye A.nan tarafndan evrilen
makale Ani Kitabesi adn tamaktadr.
598

On satrlk Farsa kitabenin metni;
1-Allah, bendelerinin esrarna vakftr.
2-Abu Said Bahadr Han
3-5-yarlkBu vakit ki Padiah- ry- zemin Sultan- alem Alad-Dnya ved-
Din hallada mulkahunun-ki doudan batya dnya onun saye-i merhamet ve onun
adaletinde bulunur. Cenab- Hak, Onun hkm ve fermanlarna daha muhkem eylesin.
Payitahtan( Tebriz ve Badat olmal).
6-Hkm byledir. Madem ki, ry- zemin Onun fermanna tabidir ve Divann
emirleri Onun kalemine baldr, ondan bir ey eksiltmesin yahut ona ilave etmesin.

598 Barthold, Mali Vaziyet, s. 136.

178
7-Tamga ve meru Ba vergisinden baka bir ey alnmasn, klan ve nemari
v.s.(vergi)bahanesi ile kimseden bir ey taleb edilmesin
8-Bundan mekaddem An ehrinde ve dier berya vilayetlerinde Klan ve
Nemari gayr- kanuni havaleler ve tarh toplama sebebinden
9-Zulm ve taaddi icra edilmitir.( Meskun mntkalar)harab olmu,raiyeler
dalm,ehir ve vilayet kahyalar Klan ve Ternagird-en dolay emlak- gayri menkule
10-Ve menkulelerine ve ailelerine brakm gitmilerdir.(u suretle) Hkm
yazdlar ki,Hak Teala(?)balar zerinden Ali glgeyi(uzak eylemeye)...
599

Bylece, Anda sadece Ermeni eserlerinin bulunduu savnn doru olmad
anlalyor.
Hristiyan Kpaklarn, berlerin, eddadilerin, lhanllarn, Avarlarn, mahalli
Trk beylerinin de kltr kalntlar ileride bilimsel kazlarla ortaya karlabilecektir.
Nikolay Marrn, I.Dnya Sava gnlerinde Andaki kazlarnn ok noksan
olduu, slmi dnem ve Trk devri eserlerinin gz ard edildii biliniyor.Doann
bahettii ssler ve zenginlikler Kafkasn gururudur. Bunlarn en iyileri ile beraber
arkeoloji elenginin (tacnn) en iri incisi, kltr armaan olan An harabeleri ile de
vnlebilir.eklinde hakl grlerini ifade eden N.Marr, burada An Arkeoloji
Enstitsnn Kuruluunu da istemektedir. Ama grld gibi N.Marr, sadece
AnnnErmeni dneminiaratrmak iin teebbse gemiti. Baz slmi eserler
tanamad iin ya yerinde braklm veya Arpaaynn derin vadilerine atlmtr
600.

4.1.8. Hkmdar Gagikin Aziz Krikor Kilisesi (Gagikaen)
"Milad'n 1000inci ylnn sonu, mparator Basil'in dnemiydi ki, Hkmdar
Gagik kendini, o vakit harap olan Aziz Krikor'a adanm byk Vagarapat kilisesinin,
bykl ve plan bakmndan benzerini An ehrinde yaptrma hevesine kaptrmtr."
(Taronlu Stefanos Asogik)
990 ile 1020 yllar arasnda hkm sren Gagik'in, An Katredrali'ni tasarlayan
mimar Trdat', "binyl" kilisesini yapmas iin setii dnlr ve kilise muhtemelen
1001 ile 1005, baka kaynaklara gre ise 990 ile 1000 yllar arasnda ina edilmitir.
Yukarda bahsi edilen Vaarapat kilisesi, 642 ile 662 yllar arasnda dikilmi,
X. yzylda depremle yklm. Zvart'nots, tarihi Agathangelos'un IV. yzylda

599 Barthold, Mali Vaziyet, s. 137-138.
600 Enver Konuku, An Artk ren Yeri, s. 489.

179
Hristiyanln kabul ediinin anlatmnda rivayet edildii zere, Trdat ile Aziz Krikor
Lusavori (Saint Gregory the Illuminator) 'in buluma yeri olduu farz edilen yerde ina
edilmitir. Gelenee gre, buras ayn zamanda azizin kalntlarn muhafaza etmek iin
yaptrlmtr.
601


*Marr'n kazs srasnda ekilmi fotoraf


*Marr'n kazs srasnda bir stunun yeniden dikilmesi

601 Gndodu, Ani ren Yerindeki Kltr Varlklar, s. 241.

180

*Bugn Hkmdar Gagik'in kilisesinin ii




4.1.9. Kral Gagikin Heykeli
Aziz Krikor Kilisesi'nin 1906 kaz almalar srasnda, elinde kilisesinin
modelini tutan Hkmdar Gagik'in heykeli, paralar halinde bulunmutur. Muhtemelen
bir zamanlar, kilisenin cephesinde yksek bir konumda yerletirilmi.
602

Yeniden birletirildiinde, heykel, kazclarn kk bir mzeye evirdii
Manuehr Camii'nin iinde tutulmu. Heykel, daha sonra Birinci Dnya Sava'nda
bilinmeyen bir ekilde kaybolmu ve bugn salam halinin sadece fotoraflar vardr.
1990'larn banda, bir ksm (heykelin gvdesinin sol st ksm), bugn Erzurum
arkeoloji mzesindedir.



602 Gndodu, Ani ren Yerindeki Kltr Varlklar, s. 242.

181

*Hkmdar Gagik'in kayp heykeli. *Erzurum mzesindeki para
4.1.10. Halaskar Kilisesi
Bu byk kilise, 1035 yl civarnda tamamlanmtr ve duvarlar uzun ve zarife
ilenmi yaztlar, tarihi hakknda ok ey anlatr.
"480 (M.S. 1035) ylnda ben, Ablarib marzpan (general), Dou Roma
mparatoru Mikael'e, Konstantinopolis'te, Smbat ahenah (hkmdarlar hkmdar)
adna bir teblide bulundum ve byk gayret ve masraf sonunda Kutsal armhn bir
parasn alabildim ve dndmde, bu tapna ina ettirdim..."
(Bu kilisenin duvarlarndaki yazttan)
603










*Kilisenin batdan grnm *Kilisenin gneydoudan grnm

603 Gndodu, Ani ren Yerindeki, s. 261-262.

182
4.1.11. Horomos Manastr
"irak blgesindeki Horomos adndaki manastr, fakirleri grdnde onlara
giysilerini bahedecek kadar merhametli Hovhannes tarafndan yaptrlmtr. Gelen
geen ve seyyahlarn kendilerini evlerinde hissedebilecei ve dinlenebilecei bir yer
olmasn istemitir. Ayn merhamet o manastrda bugn de srmektedir."
(Taronlu Stefanos Asogik)
Horomos manastr, An'nn 15 km. kuzeydousunda, Arpaay'n yanndadr ve
oraya nehrin koyann kenarndan geen zorlu bir yoldan ulalr. regel An
Hkmdarl'nn en nemli dini ve kltrel merkezlerinden biriydi. Hkmdar I.
Abbas'n hkmdarlnda (943-953) yaptrlmtr. XI. yzylda yazan Stefanos
Asogik'in szleri, bu manastrn bir kervan yolu zerinde yaplm olduunu ima
etmektedir.
604


*Eski bir fotoraftan, manastrn ana blmesinin dou yzne dtan bak






*Bugnk durumu

604 Gndodu, Karsn Antsal Yaplar, s. 206-207.

183
4.1.12. An Kalesi
An'nn gney ucunda zemin st dz, alak bir tepe oluturmak zere ykselir.
Buras, i ehir veyahut kale olarak bilinir ve tek sur ile evrilmitir.
605

Bu tepenin en yksek noktasnda dahili istihkm iinde, Bagraduni
hkmdarlarnn ve ardllarnn ikametgah olan bir saray varm.
Bagraduniler'in 961'de bakentlerini An'ya nakletmelerinden nce, ehrin ou
muhtemelen kale alannn iindeymi; bu da kalenin iindeki birka yapnn muhtemel
erken tarihini aklar.
Kale surlarnn kuzeybat kesinde, siyah bazalt ta bloklarnn baka yerden
alnmasyla yaplm bir dikdrtgen bur vardr. Bu bloklarn ularna kesilmi oyuklar,
onlarn kuruna oturtulmu krlang-kuyruu mengenelerle birbirine tutulmasn
salayan eski talk tekniinin kullanld bir yapdan geldiini aa karr. Bunlar,
Zerdt ategedesinden ya da ayn veyahut daha eski bir dnemin yapsndan alnm
olabilir. Kale yerinde bir putperest tapnann varln iddia etmek isteyenler, ikinci
sav destekler, ancak, kalenin baka yerlerinde bu tan yeniden kullanlmam olmas,
tan kaleye baka bir yerden getirildii kanaatini uyandrr ve ategede de ilk
seenektir.









* kalenin Manuehr Camii'nden grn


605Hamza Gndodu, Ani ren Yerindeki Kltr Varlklar, s. 233-234.

184

4.1.13. Saray
Saray harabe durumdadr. N. Marr'n burada 1907 ile 1914 yllar aras kazlar
ncesi, yerstnde grnen pek bir ey yokmu. Kazlar, sarayn dou-bat ynnde
uzanan 59 metrelik uzun koridor etrafnda planlandn, birka byk holleri ve birok
yan odas olduunu ve de kimi ksmlarda en az iki katl olduunu gstermitir. Yeralt
su deposu ve yedi odal, yeralt stma tertibatl (hypocaust) hamam varm. Saray,
muhtemelen XV. yzyln sonunda terk edilmitir.
606


*Sarayn ve saray kilisesinin kalntlar










606 Gndodu, Ani ren Yerindeki, s. 234.

185
4.1.14. Kalenin altndaki ehir surlar
kalenin olduu tepenin her iki tarafndan, her koyaa duvar iner. lk bakta,
bu surlar gariptir. nk yanl yne bakyormu gibi grnrler. Kalenin gneyindeki
dzlk, kalenin batsndan uzanan surla korunan bir ayr korunmu alanm. Bu surun
XIII. yzyl yapm olduu sylenir.
607














*Kalenin bat tarafndan inen sur











607 Gndodu, Ani ren Yerindeki, s. 235.

186
4.1.15. Fethiye Camii (Katedral)
ehrin gney kenarnda, heybetli Katedral durur. Bu, An'deki en byk ve en
nemli yapdr, hatta ve hatta evrensel deere sahiptir.
eitli tarihi kaynak ve yazlara gre, Katedral'in inaat 989 ylnda Hkmdar
II. Smbat (977- 989) dneminde balamtr ve bir duraklamadan sonra Smbat'n ardl
Hkmdar Gagik Bagraduni'in ei kralie Katranide'nin emri zerine 1001 ylnda (veya
yaznn okunuuna gre 1010 ylnda) tamamlanmtr. Katedral, Ortaan en nl
mimarlarndan Trdat'n eseridir.
1064 yl kuatmas srasnda Katedral'in sembolik nemi vard. Galip Trkler
ehri ele geirdiklerinde biri katedralin tepesine kp kubbenin zerindeki ha
karmtr. Trk fetih geleneine uygun olarak Katedral, camiye dntrlm ve ona
Fethiye Camii ad verilmitir.
1124'te Hristiyan kullanmna geri verilmitir ve kitabeler, XIII. yzyln
balarnda onarmdan bahseder. 1319 ylnn ykc depremi kubbeyi ykmtr ve bu da
belki binann dini amal kullanmnn sonu olmutur. Aslnda bu ve buna benzer ykc
depremler An ehrinin de sonunu hazrlamtr.
608



608 Gndodu, Ani ren Yerindeki, s. 258-261.

187

*Fethiye Camii (Katedralin) gneybatdan grnm
4.2. An'nn Kuzeyindeki Abideler
4.2.1. Ouzlu ky kilisesi
An'nn 16 km. kuzeyindeki Ouzlu kynde, gri ta ii byk bir kilisenin
kalntlar vardr.
Kilisenin orijinal ad bilinmemekle birlikte, duvarndaki tarihi bilinmeyen yazt,
kilisenin Hassan Gnt'uni tarafndan ina ettirildiini kaydeder. Bu ahs, Hkmdar
Smbat dneminde (890- 914) Kars'n valisiymi. 1001 ylnda "prensler prensi" Aot
Pahlavid tarafndan restore edildii sanlmaktadr.
609

Daha sonraki bir tarihte, kilisenin gneybat kesi km olmal, nk buras
yapnn dier ksmlarndakinden daha kk bloklarla ina edilmitir. Ta iiliinin
benzerliinden, ayn dnemde d duvarlarn ykseltildii, girilere duvar ekildii ya
da girilerin boyutlarnn kltld dnlebilir. Bu, kilisenin salamlatrlm
snaa evriliine iaret olabilir. Benzer bir yaplama, yakndaki irakavan
kilisesinde de gerekletirilmitir.






609 Gndodu, Karsn Antsal Yaplar, s. 203.

188










*Ouzlu Kilisesi'ni gneybatdan gsteren eski fotoraf












* Bugn ayn grnt

189
4.2.2. Kzl Kilise
Ouzlu'nun 6 km. dousunda ve An'nn 15 km. kuzeyindeki Yakesen
kynde, Trke "Kzl Kilise", Ermenice "Karmir Vank" olarak bilinen bir kilise
vardr.
Kilise, kk bir nehrin yanndaki ykseltide, aasz ve tepeli bir otlakta durur.
Kilometrelerce teden grnen konik atsnn silueti, sanki ufuktaki da tepeleriyle
uyum iindedir.
Gemiiyle ilgili pek birey bilinmez ve Ortaa ad kayptr. XIX. yzylda, bu
kyn kilisesi olarak kullanlm ve resmi ad Surp Astvatsatzin (Meryem Ana) olarak
kayda gemitir.
610














*Kzl Kilise ya da Karmir Vank *Kiliseye gneybatdan bak





610 Gndodu, Karsn Antsal Yaplar, s. 205.

190
4.2.3. Kz Kalesi
An'nn en gney ucunda arazi, hemen hemen Arpaay ile evrilmi bir buruna
daralr ve neredeyse dimdik uurumlarla korunur.
Bu burnun dz tepesi bir zamanlar ayr bir takviyeli duvarla evrili imi. Buras, An'nn
terk edilen son yerlerinden biri olabilir. Buradaki evlerin temelleri, ehrin dier
ksmlarnnkinden daha iyi muhafaza edilmitir. Bugn, "Kzkalesi" olarak bilinir.
Zirveye, uurumun her yanndan dolanan zorlu yollardan ulalr. Arpaay'a
nazr taraftaki patika muhtemelen asl yoldu, nk bugn harabe durumda bir kap ile
korunmutur.
611













*An kalesinden buruna bak







611 Gndodu, Ani ren Yerindeki, s. 267.

191

4.2.4. Arpaayn zerindeki pek Yolu Kprs (Tek Gzl Kpr)
Akhurian/Arpaay'n zerindeki bu kprnn Bagraduni dneminden (X. veya
XI. yzyl) kalma olduu dnlr. te yandan, XIII. yzyldan da olabilir, nk
yakn civarda bulunan bir yazt, inaat iini kprnn yapmn XIV. yzyla
tarihlendirir.
612



* Kprye batdan bak



612Hamza Gndodu, Ani ren Yerindeki Kltr Varlklar, s. 268-269.

192
4.2.5. Abuamir (Ebul Garib) Aziz Krikor apeli
"489 (M.S. 1040) ylnda ben, Ablarib, marzpan Grigor'un olu ve Abuamir'in
torunu, en gen olu olmam nedeniyle babam tarafndan ihmal edilmeme ramen,
aileme olan sevgim nedeniyle bu dinlenme yerini babam Grigor, erkek kardeim Hamza
ve kz kardeim Seda iin onarttm ve Aziz Stefanos ve Aziz Kristapor apellerini
yaptrdm. Rahiplere koulum udur: Aziz Stefanos'ta her Cuma gn annem uan, her
Cumartesi babam Grigor, Aziz Kristapor'da da kardeim Seda iin ayin yaplacaktr..."
( Kilisenin duvarndaki yaztn bir ksmndan alnt)
Bu kk kilise, Tsakotsadzor/Alaca ay vadisine nazr bir dik yokuun
kenarnda durur. lgintir ki, An'daki kiliselerin neredeyse hepsi, en iyi ehrin dndan
grnmeleri istenirmiesine, dzln kenarna yakn ina edilmitir.
X. yzyldan kalma olduu (binann ou unsuru bu dneme hastr) ve
Pahlavuni ailesi iin bir zel apel olarak Prens Grigor Pahlavuni tarafndan yaptrld
dnlr. Bu aile, An'nn bamszlnn son yllarnda nem kazanmtr; aralarnda
en nls, An'nn Bizans mparatorluu'na dahil edilmesine muhalif kesimin ba,
Vahram Pahlavuni'dir. 1040 ylnda Ebul Garib tarafndan onarlmtr.
613


*Kilisenin gneyden grn


613 Gndodu, Ani ren Yerindeki, s. 264.

193
4.2.6. ehrin surlar
An, doa ile iyi korunmutur. ki taraftan dik uurumlarla korunan gen
platonun zerindedir. Sreklilik arz eden dzgn yer ekli, sadece kuzey mahallinde
vardr.
ehrin tamamnn surlarla evrilmi olmasna ramen, asl istihkm, ehrin daha
zayf kuzey tarafna younlamtr. Bunlar, Hkmdar Smbat'n hkmdarl (977-
989) dneminden kalma ift surlardr.
Bundan evvel, ehir surlar kentin en dar noktasndan, Manuehr Camii'den
geermi ve bugnk i kaleden fazla byk olmayan bir alan evrelermi. Bu surlar,
Hkmdar III. Aot'un 961'de hkmdarlnn bakentini Kars'tan An'ya
nakletmesiyle ina edilmitir. An o kadar abuk gelimitir ki, ksa bir sre iinde daha
uzun d surlara ihtiya duyulmutur.
Harabelerin surlarn tesinde dzle dalmas, bu yeni duvarlarn dahi nfusun
tamamn tutmak iin yeterli bir alan kaplamad kanaatini ileri srer.
614






614 Gndodu, Ani ren Yerindeki, s. 264.

194

4.2.7. Hdrellez Kapsnn Surlar
Bu kap, giriinin zerindeki satran gibi bir sra krmz, bir sra siyah kare ta
panosu vesilesiyle, kazma almas yapan Ruslar tarafndan "Chequer-Board Gate"
olarak bilinirdi.
Ssl panosuyla birlikte kap, X. yzyl eseridir, ama burlar eddadi
dneminde (1164 -1199) onarlmtr.
615



*Hdrellez Kaps










*Arpaay deresine, gneye doru bak


615 Gndodu, Ani ren Yerindeki, s. 239.

195

4.2.8. Tacirin Saray (Seluklu Saray)
Ayn zamanda "Kale" ve de "Sultan Saray" olarak bilinir. Bu, An'nn en u
kuzeybat kesinde byk bir yapdr.
Muhtemelen XII. yzyln sonlar veyahut XIII. yzyl tarihlidir ve varlkl bir
tccarn, bir prensin veyahut An piskoposunun kona olabilir. Tccar Tigran
Honents'in saray olabilecei ileri srlmtr nk onun mezar, sarayn karsndaki
vadinin uurumundaki kayaya oyulmutur. Baka bir sav ise, bunun ehrin d
savunmasna bal bir askeri yap, belki baraka olduudur. Gnmze, ilevini veyahut
gerek sahibinin kim olduunu belirlemeye yarayacak yazt ulamamtr.
616
Anadolu
Seluklu zamannda saray yapld dnlrse bu eserin kime ait olduu zerinde
biraz daha dnlmelidir.

* Saray giriinin doudan grnm




616 Gndodu, Ani ren Yerindeki, s. 246-247.

196

4.2.9. Tigran Honents Aziz Krikor Kilisesi (Grc Kilisesi)
"664 (M.S. 1215) ylnda, Tanr'nn ltfuyla, An ehrinin beyi gl ve muktedir
Zakaria iken... ben Tanr'nn kulu, Honents ailesinden Sulem Smbatorents'in olu
Tigran, efendilerimin ve ocuklarnn uzun mrlerine, kayalklarn kenarnda ve
allktan geilmeyen bu yerde, Aziz Krikor'a adadm bu manastr yaptrdm ve onu
sahiplerinden helal servetimle satn aldm ve byk zahmet ve masraf ile ona her
yandan savunma saladm. Bu kiliseyi Aziz Krikor Lusavori adna yaptrdm ve onu
birok ss ile gzelletirdim..."
(Kilisenin dou cephesindeki yazt)
Yukardaki yazttan anlalana gre kilise, Tigran Honents adnda zengin bir
tccar tarafndan yaptrlmtr ve 1215 ylnda bitirilmitir.
O dnemde Ani, Grc himayesi altndadr ve bu kilise, Grc Ortodoks
Kilisesi'ne vakfedilmitir (ve fresklerin Grc sanatkrlar tarafndan yapld
sanlr).
617











*Kilisenin batdan grnm





617Hamza Gndodu, Ani ren Yerindeki Kltr Varlklar, s. 262-264.

197









*Kubbenin alnnn sslemeleri











*Kuzey cephesinde kr kemer dizisi ve pencereler











198










*Dolgunun hayvan oymas

4.2.10. Yeralt ehrinin Maaralar
An etrafndaki kayalk uurumlar, altta yumuak tf, stte sert bazalt
oluumlardr, bu da oda kazmak iin idealdir. Bu odalarn eitli ilevi varm. Bazs
mezar, dieri depo, bakas gvercinlik, bakalar ev, daha da bakas dini yaplardr.
Bazen de, i merdivenlerle balanm, birka katllarm. ou, tamamen taa
oyulmutur, ama bir ounun moloz ta veyahut ahap n yz de varm.
An'y evreleyen uurumlara dalmlardr ama zellikle ehrin bat yanndan
geen Alaca vadisinin her iki tarafna kmelenmilerdir. Buras, eski Tsakotsadzor
yani "iek Baheleri" vadisidir.
618










*Alaca vadisine bakarken - soldaki yap, Tacirin Saraydr.

618 Hamza Gndodu, Ani ren Yerindeki Kltr Varlklar, s. 267.

199
4.2.11. Kars Mzesindeki Eserler











* Bir at heykeli stndekikabartma, Bagraduni Dneminden.












*Kars Mzesi bahesinden.







200









*Kars Mzesi bahesinden Akkoyunlu
*Akkoyunlular Dneminden kalma
Dnemi at figr. mezar talar. Kars Mzesi bahesinde












*Kars Mzesinde 12. yzyl ber dnemi mezar ta.








201









*Ortaadan bir ko tasviri. *12.yzyl Seluklu rlyefi. Kars
Kars mzesi mzesi













*Kars Mzesi bahesinden Akkoyunlular *Kars Mzesi bahesinden Akkoyunlu
Mezar ta Dnemine ait ko ba






202

SONU
Bir corafi terim olarak Armenia (Yukar memleket) emniyetli s olduu gibi
ticaret-rotalarnda corafi konum itibariyle dnyann en nemli kavak-noktalarndan
biri olarak olarak dikkati ekmektedir. Armenya, Armenie terimlerinin corafi bir
isim olduunu, milliyetle, Ermenilikle ilgisinin olmad gereinden yola karak,
Ermenilerin kendilerine Hay sonradan gelip yerletikleri bu corafyaya da
Hayastan adn verdikleri bilim adamlarnn ortak gr olarak benimsenmitir.
Ortaa boyunca din adamlarnn yazm olduklar vekainmelerin nemli bir
blmnde hep Hay ve Hayatsan tabirleri millet kavram iinde kullanlmtr.
Armenia ise corafi terim zelliini korumutur.
almamzn balarndan itibaren konu alanmz olan regel ilenirken blge
halklar belirtilmeye allmtr. regelin bilinen ilk egemen unsurlar Arak (M..
I.-V. yy) Hanedan mensubu Kamsarakanlar (III.-VIII. yy)olmutur. te bu dnem
itibariyle blgeye batdan bir topluluk gelmitir. Bunlar kendilerine Hay
demektedirler. Ynetim kadrolarna zaman zaman gelmi olsalar bile srekli olarak
blgenin dier egemen topluluklarnn boyunduruunda yaamlardr. Bu egemen
topluluklarn Asya kkenli olduu btn dnemin vekainvistleri (Khorenatsi,
Pawstos, Aristakes, Kirakos, Mateos vd) ve modern tarihiler tarafndan kabul
grmtr ki, uzun sre regelde Kamsarakanlarla yaptklar iktidar mcadelelerine
ramen egemen unsur olamamlardr. Yine tarihi kaynaklara gre Ermenilerin
Kafkasyann aznlk halklarndan biri olduklarn, tarihte hibir zaman bu blgede
ounluu tekil etmedikleri grlmtr.
regelde Mamkonyanlar (IV.-IX. yy) egemen olmutur. Bu topluluklarn
Asyal olduklar kesindir. in diyarndan geldiini btn kaynak eserler az birlii
etmicesine belirtmektedirler. Kahramanlklar Ermeni vekainvistler tarafndan bile
anlatlmtr.
regelin Mamkonyanlar ile hemen hemen ayn dneme rastlayan
Bagradunilar (VII. yy) ki bunlarn da milliyetleri hakknda tartmalara ramen arlkl
olarak Yahudi kkenli olduklar zerinde durulmaktadr.
regelde bulunan btn topluluklar Araklar zamannda yani 301 ylnda
Hristiyanl kabul eden ilk Anadolu topluluklar olduklar belirtilmitir. Bu yzden

203
nce Romallarla daha sonra da Bizans devlet ve din adamlar ile din konusunda byk
bir sorun yaadklar ve ihtilafa dtkleri, 451 Kadky Konsili ile ortaya kmtr.
Kadky Konsili ald bir kararla Monofizit topluluklar Hristiyanlktan kararak, bu
tarihten sonra blge bir mezhep atmasna, Ortodoks-Gregoryen mcadelesine sahne
olmutur. Bizans mparatorluu, Hristiyanln temsil yetkisini kendisinde grm,
hkimiyeti altndaki farkl kltre ve Hristiyan anlaya sahip gruplara bask
uygulamt. Hkim Hristiyan anlay, kabul etmeyen Hristiyanlara zor kullanmt.
Bizansllarn hkimiyeti altnda farkl bir Hristiyanlk anlayna ve farkl bir kltre
mensup regelde birok topluluk da bulunmaktayd. Monofizit inanc benimseyen
irak (regel) topluluklar, Hristiyanl en saf ekliyle kendilerinin temsil ettiini,
kiliselerinin milli ve otonom olduunu savunmulardr. Bunlar genel Hristiyanlk
ve Ortodoksluk iinde kaybolma endiesi ile Bizansllarn isteklerini kabule
yanamam ve her vesile ile kar koymulardr. Blgeyi hkimiyetleri altna alan
Sasaniler Zerdt dinine, Bizansllar (Roma) Ortodoks mezhebine sokmak amacyla
eitli basklar uygulayarak siyasi ve milli varlklarn ortadan kaldrmaya
almlardr.
Ermenilerinde yaad blgeler (konumuz olan regel) Roma ve Pers-Sasani
gibi kendisine dman iki byk rakip devlet arasnda tampon bir blge idi. Bu yzden
de regel (irak) topraklarn Roma ve Pers-Sasani devletleri igal ederek, kendi
aralarnda blmlerdir. Bizansn Armenia politikasnda da herhangi bir deiiklik
sz konusu olmam, Bizans-Sasani savalarnda Armenia topraklar Aras nehri iki lke
arasnda snr olmak zere paylalmtr. Ortaada Bizans-Armenia ilikileri
aratrldnda iki devlet arasnda tarihten gelen bir dmanln sz konusu olduu ve
Bizansn Armeniada yaayan topluluklar asimile ederek, sk sk Sasanilerle anlamak
suretiyle topraklarn igal ettikleri, Armeniada yaayan topluluklar tehcire tabi
tutarak, Kafkasyada yaayan topluluklarn varlna son vermek gibi dmanca bir
siyaset izledikleri bilinmektedir. Sasanilerin de Armeniada yaayan topluluklar zorla
Zerdt dinine sokma giriimleri karsnda, Armeniada yaayan topluluklarn ayn
dine mensup Bizanstan yardm istemelerine ramen, Bizans Armeniada yaayan
topluluklarn bu isteklerine kaytsz kalmtr. Burada Mamkonyanlarn baz liderlerinin
kahramanlklar baz (tarafl olanlar hari) vekainvistler tarafndan vurgulanmtr.

204
Tarafl olanlar hariten kastmz vekainamelerin yakn olduklar aile ya da
kiilere gre yazldna dikkat ekmek iindir.
Bu blge halknn kendilerini koruyacak Hristiyanlktan baka bir de V. yzylda
ortaya koyduklar alfabeleridir. Grabar alfabesi denen bu yaz tr regelde herkes
tarafndan kabul edilmi ve bugn de Armeniada yaayan topluluklar tarafndan
kullanlmaktadr.
VII. yzyln ortalarndan itibaren regel topraklar Emevi (Arap) hkimiyeti
altna girmitir. Emeviler ve Abbasiler hkimiyetleri altndaki Armeniada yaayan
topluluklarn dinlerine, inanlarna, kltrel deerlerine azami lde mdahale
etmemilerdir. Blgede izledikleri siyasetle Armeniada yaayan topluluklarn devlet
adamlarndan da devlet ynetiminde istifade etmiler, fakat blgedeki Armenia
hkmdar ve feodal beylerinden gerekli vergileri de muntazaman tahsil etmilerdir.
regelde Arap egemenlii oluurken feodal yap egemen unsurlara yardmc
olacaktr. nk btn feodaller kendi hkimiyetlerini oluturmak iin bazen Araplarla
bazen Bizansllarla, bazen de Sasanilerle ibirliine gitmilerdir. Bu tavrlar onlarn
zayf dmelerine ve bakalarnn egemenlii altna dmelerine sebep olmutur.
XI. yzyln balarndan itibaren Seluklu Trkleri Anadoluyu vatan edinme
ideallerini gerekletirme yolunda, Anadoluya dzenledikleri aknlarda Armenia
corafyasn kullanmlardr. u tarihi gerein altn izmek gerekir: Seluklu Trkleri,
Kafkasya ve Anadoluya geldikleri tarihlerde karlarnda siyasi ve askeri g olarak
Bizans mparatorluunu ve ordularn bulmulardr. Bata An (regel) olmak zere
Kars, Idr, Van ve Erzurum blgelerini Ermenilerden deil, Bizanstan alarak Trk
Yurdu haline getirmilerdir. Bizans mparatorlar, Seluklu Trklerini Kafkasya ve
Dou Anadolu snrlarnda durdurmak amacyla, Bizans askeri savunma sleri
oluturmulardr. Bu blgelerde aznlk olarak yaayan Ermeniler XI. yzyln
balarnda (bilhassa Bizans mparatoru II. Basil dneminde) Bizans tarafndan ge tabi
tutulmu, Ermeniler zorla Anadolu ve Toroslar blgesine g ettirilmilerdir. Hatta
Bizansn bazen para vererek topraklar satn ald ya da toprak mbadelesi yani
regeli alp Anadoluya gnderilmek gibi uygulamalar grlmektedir.
Ortaa Ermeni kaynaklar; Urfal Mateos, Aristakes, Sebeos, Genceli Kirakos,
Vardan ve Smbat vekai-namesinde Trklerin Bizansa kar zafer elde etmelerini ve
Anadoluyu Trk Yurdu haline getirmelerinden bahsetmilerdir. Eserlerinde Seluklu

205
Sultanlarndan ve devlet adamlarndan vg ile bahsetmilerdir. Ermeni Mateosun
insanlarn en adili, en akll ve kudretlisi olan Melikah, btn insanlara kar baba
gibi idi. Btn Dou Roma ve Ermeniler kendi istekleri ile onun ynetimine girdiler
eklindeki ifadesi Ermeni yazarnn tarihi itiraf olarak byk nem arz etmektedir.
regele hkim olan bir dier topluluk ise eddadilerdir. Sultan Alp Arslann
ele geirdii ve Anadolu kaplarnn bizce Seluklu Trklerine ald tarih olan An
ehrinin 1064te alnmas ile Seluklu egemenlii balar. Sultan Alp Arslan An ehrini
eddadi Manuahra ikta olarak vermi (baz kaynaklar bu topraklar sattn
belirtmektedir) ve Horasana dnmtr. eddadiler ehri imar etmilerdir. yleki
camiler ve toplumsal yaplar bunlardan kalma olduunu sanat tarihileri ve batl
yazarlar belirtmektedirler.
Grc Bagradunileri blge zerinde emeller beslemiler, Hkmdar Davit ve
impataorie Tamar zamanlarnda regeli kontrolleri altnda bulundurmulardr. Yine
regele Cengiz Han kuvvetleri gelmi ve blgeyi valilikler usul ile ynetmilerdir.
lhanl egemenliinde de Anda eserler brakmlardr. Karakoyunlularnda hkim
unsur olduklar, fakat Timurun Anadoluya geliinde regel (An)i ele geirdii
grlr. Karakoyunlular yeniden An ehrini almlar, ancak merkezlerini Erivana
(Revan) nakledince regel artk sakin bir konuma gelmitir. Akkoyunlu ve Osmanl
egemenlikleri de buralarn canlanmasn salayamamtr.
nceleme alanmz olan regelin bir kavak noktada olduu ve bunun da canl
bir ticaret faaliyetinin yaanmasna vesile olduunu belirtmitik. Bu kavak nokta Asya
vastasyla Uzakdouyu ve zellikle ini batya balayacaktr. pek yolu bunun en
canl rnei olacaktr. Karadeniz ve Trabzon limanndan, blge rana ve Anadolunun
gneyine yani Kilikyaya oradan da Akdenize balanmaktadr. Ortadoudan Edessa
(Urfa)ya oradan da regel kanalyla Hazar denizi ve evre topraklara ulalmaktadr.
Asyadan gelen her tr ticari zenginlik regel topraklarndan geerek Bizansa ve
oradan da Avrupaya varmaktadr.
XIX. yzylda regel ve zellikle Anda birok batl gezgin dolam ve
grdklerini neretmilerdir. Yanl yazlar yazm olsalar bile kaydadeer eserler
meydana getirmilerdir. almamzda regel gibi nemli bir kavak noktada meydana
gelen siyasi, kltrel, dini ve ekonomik hareketlilii kaynaklarn bize verdii bilgiler
nda vurgulamaya altk.

206
Seluklu Devleti'nin sosyo-ekonomik ve siyasi tarihinin aratrlmas iin nemli
kaynaklar ierisinde, Anonim "Matian Kartlis" (Grcistan Vakayinamesi), Grc ar
David'in tarihisinin "ar David'in Tarihi", Anonim "Ta Sahiplerinin Tarihi ve
Medhi" ve Basili'nin "Kralie Tamara'nn Tarihi" gibi XI-XIII. yzyl Grc tarih
eserleri incelenmesi nemli yararlar salayacaktr.
Trkiyede Eskia ve Ortaa blge almas yaplrken, zellikle alma
alanmz olan regel hakknda ran kaynaklar pek fazla kullanlmamaktadr. ran
kaynaklarnn da kullanlmas blge tarihinin aydnlanmas asndan nemlidir.




















207
KAYNAKA
Ab Bakr-i Tihrni, -Kitab-i Diyarbakriyya, Yaynlayanlar: Necati Lugal,
Faruk Smer, Ankara, 1993
Adontz, N., -Histoire ancienne de lArmenie, Brksel, 1938.
-Armenia in the Period of Justinian, trans. Nina G.
Garsoian, Lisbon, 1970.
Agathangelos, -Histoire de Tiridate le Grand et de la Predication de Saint
Gregoire Lilluminateur, trans. Langlois, Paris, 1867.
[Agathangelos], -History of the Armenians, trans. R. W. Thomson, New
York, 1976.
Ahmed bin Mahmud, -Seluknme, haz. Erdoan Meril, stanbul, 1977.
Aka, smail., -Timur ve Devleti, Trk Tarih Kurumu Yaynlar, Ankara
1991.
Aknerli Grigor, -Oku Milletin Tarihi, ev. Hrand D. Andreasyan, stanbul,
2007.
Agusti Alemany, -Sources on the Alans, Leiden-Boston-Kln, 2000.
Ali el Hseyni, -Ahbrd-devletis-Selukiyye, ev. Necati Lgal, TTK.
Yaynlar, Ankara, 1999.
Ansimof, Sergey., -Kafkas Klavuzu, ev. Sadk Binba. stanbul, 1926,
Anonim, -Tevarih-i l-i Seluk, nr. F.N.Uzluk, Ankara 1952.
Aristages Lastivertci, -Aristakes Lastivertcis History, trans. Robert Bedrosian,
New York, 1985.
Artamanov, M.., -Hazar Tarihi, Trkler, Yahudiler, Ruslar, ev. Ahsen
Batur, stanbul,2004.
Aslan, Kevork., -tudes historiques sur le Peuple armnian, Paris, 1928.
Asogik -Vseobaya istoriya Stepanosa Taronskogo, Asohika po
prozvaniyu, pisatelya XI stoletiya, perevedena
sarmyanskogo i obyasnena N. Eminm, Moskva,1864, s. 2.
-Vseobaya istoriya Stepanosa Taronskogo, Asohika po
prozvaniyu, pisatelya XI stoletiya, perevedena
sarmyanskogo i obyasnena N. Eminm, Moskva,1864.


208
-Des Stephanos von Taron Armenische Geschichte, trans.
Heinrich Gelzer, August Burckhardt, Leipzig 1907.
-Etienne Aogh'ig de Daron, Histoire universelle I, trans. E.
Dulaurier, Paris 1883; Histoire universelle II, trans. Frdric
Macler, Paris 1917.
Ate, Ahmed, -Deylem, . A, c. IX, s. 567-573.
Bar Hebraeus, -bul-Farac Tarihi, ev. . Rza Dorul Ankara 1999.
Barthold, W., -An, .A, c. I. s. 436.
- Kars, A, c.VI., 360-363.
- Ebu Said, .A, c.IV. s. 45.
- lhanllar Devrinde Mal Vaziyet, Trk Hukuk ve
ktisat
Tarihi Mecmuas, I , stanbul, 1931, s. 135-158.
Baybars Mansuri, -Zubdet l Fikre, ev. . Yaltkaya, stanbul, 1941.

Baykara, T., -Anadolunun Tarihi Corafyasna Giri, Ankara 1988.
Bean, George B., -Eski ada Ege Blgesi, ev. nci Delemen, stanbul 1995.
Belazuri -Fthul-Buldn, ev. M. Fayda , Ankara, 1987.
Belli, O., -Urartular anda Van Blgesi Yol ebekesi, (Baslmam
Doktora Tezi) stanbul, 1977.
-Urartular Anadolu Uygarlklar Ansiklopedisi, c.I.
stanbul, 1982.

Bishop, John., -Mamikonean's History of Taron, trans. Robert Bedrosian,
New York, 1985.
Bingl, Akn., -En Eski alardan Urartunun Yklna Kadar Kars ve
evresi , (Baslmam Doktora Tezi) Erzurum, 2003.

Brosset, M., -Les Ruines dAni, St.Petersburg 1860.
-Grcistan Tarihi, ev. Hrand D. Andreasyan, Notlar ve
yayna hazrlayan Erdoan Meril, Ankara, 2003.


209

Boulnois, L., -The Silkroad, London 1966.
Cahen, Claude., -Trklerin Anadoluya lk Girii, ev. Yaar Ycel-
Bahaeddin Yediyldz, Ankara, 1988.

Cevdet Paa, -Tezkir (21-29), nr. C. Baysun, Ankara 1991.
Ceylan, Alpaslan., -Sarkam Tarihi ve Arkeolojik Aratrmalar, Erzurum,
2001.
idem, S., -Eski Anadolunun Geim Kaynaklar ve Yaama Biimi,
(Baslmam Doktora Tezi) ErzuDou Roma 1996.
ilingirolu, A., -Diauehide Bir Urartu Kalesi: Umudum Tepe
(Kalortepe), AnAr VIII, 191.1980.

Deguignes, J. V., -Trklerin Tarihi Umumisi, stanbul, 1923.

Demirciolu, Halil., -Roma Tarihi, Menelerden Akdeniz Havzasnda
Hkimiyet Kurulmas, Ankara 1993.
Dinol, A., -Die Urartaische Inschrift aus Hanak, Hittite and other
Anatolian and Near Eastern Studies in Honor of Sedat
Alp Ankara, 1992.
Dulaurier, E., -La Socit armnienne contemproraine, Paris, 1854.
Eberhard, Dr. W., -inin imal Komular, Ankara, 1942.
Elise, -lHistoire dElise, trans. Le P. Garabed Kabaradji Paris
1840.
[Elishe], - History of Vartan and the Armenian War, trans. Robert W.
Thomson, London, 1982.
Erzen, A., -Dou Anadolu ve Urartular, Ankara 1992.

Evliya elebi, -Seyahatnme, haz. Zekeriya Kurun, Seyit Ali Kahraman,
Ycel Dal, Yap Kredi Yaynlar, stanbul, 2005.
Frank, M.Bravnston, D.M., -Silkroad: A Histoiry, Oxford 1986.
Frye, Richard N., -The History of Ancient Iran, Mnchen, 1984.

210

Gewond, -Gewonds History, Trans. Robert Bedrosian, New Jersey,
2006.
[Gewond], -History of Lewond, The Eminent Vardapet of the
Armenians, trans. Zaven Arzoumanyan, Philadelphia,1982.
Ghazar Parpeci, -History of Armenians, trans. Robert Bedrosian,
NewYork,1985.

[Ghazar Parpeci], -The History of Lazar Parpeci, trans. Robert W. Thomson,
Atlanta, 1991.
Grousset, R., -Balangcndan 1071e Ermenilerin Tarihi, ev. H.D.
Andreasyan, stanbul, 2005.
Gyn, Nejat., -Trkler ve Ermeniler. Ankara, 2005.
Gndodu, Hamza., -Kltrlerin Bulutuu bir Ortaa ehri: Ani, Gzel
Sanatlar Enstits Dergisi, Say 17, ErzuDou Roma, 2006,
s. 55.
- Karsn Antsal Yaplar,Kars Beyaz Uykusuz
Uzakta,
YKY, stanbul, 2006, s. 195-227.
- Karsn Antsal Yaplar,Kars Beyaz Uykusuz
Uzakta,
YKY, stanbul, 2006, s. 229-273.
Gnel K., - Corafyann Siyasal Gc, stanbul 1994.
Grn, K., - Ermeni Dosyas, Ankara 1988.
Hacikyan, A. J., G. Basmajian, E. S. Franchuk, N. Ouzounian,
-The Heritage of Armenian Literature, Wayne State
University Press, Michigan, 2005.
Heredotus, -Historia (ev. E. Erhat, M. kmen), stanbul,1973.
Hewsen, R., -Armenia. A Historical Atlas, Christopher C. Salvatico,
Cartographier-in-Chief, The University of Chicago Pres,
Chicago and London, 2001.
-The Geography of Ananias of Sirak, Wiesbaden, 1992.

211

Honigman, Ernst., -Bizans Devletinin Dou Snr, ev. Prof. Dr. Fikret
Iltan, stanbul, 1970.
Hovannisian, R.G., -Armenia on the Road to Independence, Los Angeles, 1967.
History of Taron, trans. Robert Bedrosian, New York, 1985,
Hbschmann, H., -Armenische Grammatik, , Armenische Etymologie, I; Die
persischen und arabischen Lehnwrter im
Altarmenischen, Leipzig, 1895.
bn Bibi., -El Evmirl- Alaiye Fil-Umril-Alaiye, haz. Mrsel
ztrk, Ankara 1996.
bnl Esir, -El Kmil Fit-Tarih, ev. Abdullah Ke, Ahmet Araka,
Abdlkerim zaydn, stanbul, 1989.
zbrak, R., -Trkiye, stanbul, 1984.

Juansher, -The Georgian Chronicle Juansher's Concise History of
the Georgians, Transl. Robert Bedrosian, New York,
1991.
Kafesolu, brahim., -Seluklu Tarihi, stanbul, 1992.
-Trkmen Ad, Manas ve Mahiyeti, Jean Deny Armaan,
Ankara, 1958.
Kagarl, M.A., -Kilikya Ermeni Baronluunun Tarihinin Belgelerle
spatlanmas, TTK, Ankara 1994, s.1870.

Ketin, hsan, -Trkiye Jeolojisine Genel Bir Bak, stanbul 1983.

Khorenats'i, Moses., -History of the Armenians, ev. Robert W. Thomson,
Harvard University Cabridge, Massachsetts London,
England, 1980
Kirakos Ganjaketsi, -History of Armenians, trans. Robert Bedrosian, New
York, 1986.


212
Knal, F., -Eski Anadolu Tarihi, Ankara 1991.
Krzolu, M.Fahrettin,-Kars Tarihi, stanbul, 1953.

-Dede-Korkut Ouznameleri, Ankara, 2000
- Armenya/Yukar-Eller-Tarihinin i Yz/ Dede Korkut
Ouznamelerinin Mahiyeti, Tarih Boyunca Trklerin
Ermeni Toplumu ile likileri Sempozyumu, Ankara
1985, s.198.
-An ehri Tarihi, Ankara, 1982.
Klavijo, -Temur Devrinde Kadis'ten Semerkand'a Seyahat, ev.
mer Rza Dorul stanbul, 1975.
Kogian, P.S., -Die Besitzungen der Kamsarakanen, Hantes Amsorya,
Viyana, 1924.

Konuku, Enver., -Seluklulardan Cumhuriyete Erzurum, Ankara, 1992.
-An Artk ren Yeri, Ermeni Aratrmalar 1. Trkiye
Kongresi Bildirileri- c. I, Ankara, 2003, 489-501.
-Akhunlar, Trkler, c. 1, Ankara, 2002, s.829.
Koriun Vardapet, - The Life of Meshtots, trens His Pupil, Yerevan , 1881.
Koay, H.Z.-Turfan K., -Erzurum Karaz kazs Raporu Belleten say. 23/91,
Ankara, 1959. s.349-413.
Kprl, M. Fuat., -Anadolu Seluklular Tarihinin Yerli Kaynaklar, TTK,
Belleten, VII. Ankara, 1943, s. 459.

Kymen, M. Altay., -Seluklu Devri Trk Tarihi, Ankara, 1993.
- Byk Seluklu mparatorluu, c. I-II, Ankara,1992.

Ksenophan, -Yunan Tarihi, ev. Suat Sinanolu, TTK, Ankara 1999.
-The Anabasis, trans. C.L.Brownson, Cambridge 1961.


213
Kurkjian, V. M., -A History of Armenia, Armenian General Benevolent
Union of America 1958.

Kuzgun, ., -Misyonerlik ve Hristiyan Misyonerliinin Douu,
Erciyes niversitesi lahiyat Fakltesi Cumhuriyetin
60. Ylna Armaan, Kayseri 1983.
Kk A., -Ermeni Kilisesi veTrkler, Ankara 1997.
Langlois, V., -Collection des Historiens anciens et modernes d'Armnie,
Paris, 1867.

Laurent, J., -LArmenie entre Byzance et lslam depuis la conquete
jusquen 886, 117, Paris 1919.

Marko Polo Seyahatnamesi, Yayna Hazrlayan, Filiz Dokuman, Tercman 1001
Temel eser, s. 20.(Tarih ve bask yeri kitapta belirtilmemi)

Macqueen, J.G., -Hititler ve Hititler anda Anadolu, ev. Esra
Davutolu, Ankara 1996.

Mar Apas Katina -Hstoire Ancenne de lArmenie, Franszca eviri, Vctor
Langlos, Paris.
Marr, N., - Ani, la ville armanienne en ruines dapres les foilles de
1892-1893 et de 1904-1917, R.E.A iinde I, 4, 1921.
Marquart, J., -Eransahr nach der Geographie des Ps. Moses Xorenaci,
Berlin 1901.
Memi, Ekrem., -Tarihi Corafyaya Giri, Konya 1990.
- skitlerin Tarihi , S..E.F. yayn, Konya 1987.
- Anadolunun Eski ark ve Garp Dnyalar Arasndaki
yeri, Seluk Dergisi, Konya 1986.
-Eskia Trkiye Tarihi, Konya 1989.


214

Meril, Erdoan., - Mslman Trk evletleri Tarihi, Ankara, 1989.
Metsobis, Touma., -History of Tamerlane and His Successors, trans., Robert
Bedrosia, New York 1979.
-Studies in Caucasia, London, 1953.
Minorsky, V., -Artzeruni, E I, c.I, s.617.
Muyldermans, J., -La Domination Arabe en Armenie, Paris.1927.
Mneccimba -Camiud-Dvel, Yayna haz.Do.Dr. Ali ngl, zmir,
2001.

Mstevfi, -The Geographical Part of the Nuzhat al-Qulub in
740/1340, ev. Guy Le Strange,London, 1919.

Nizamddin Sami, -Zafernme, ev. Necati Lugal, Ankara, 1987.
Nldeke, Th., -Aufsatze zur persischen Geschichte, Leipzig, 1887.

Orbelan, S., -Histoire De La Sounie I-II, Saint Petersbourg 1864.
Ormanyan, M., -The Church Of Armenia, London 1955.

ney, Gnl., -Anadolu Seluklu Sanatnda Ejder Figrleri, Belleten,
Nisan, Ankara, 1969, Say. 130.
-Anadolu Seluklu Mimarisinde Arslan Figr,
Anadolu/Anatolia dergisi, Ankara, 1969, Say. 130.
zergin, M., - Anadolu Seluklu Kervansaraylar , TD XV/20 (1915).
Ramsay, W. M, -Anadolunun Tarihi Corafyas, ev. M. Pekta, stanbul,
1960.
Rasony, Laszlo., -Tarihte Trklk, Ankara 1971.
P'awstos Buzandac'i -History of the Armenians, trans. Robert Bedrosian, 1981
Ptolemaios, -The Geography, trans. Lacus Curtius, London, 1901.


215
Saral, A. H., -Ermeni Meselesi, Ankara 1970.
Sandalgian, J., -Histoire Documentaire de lArmnie des ges du
Paganisme, Roma 1917.
Saraolu, H., -Dou Anadolu Blgesi, stanbul,1989
Schmiede, H.A, -Kitab- dedem Korkut Destanlarnn Dresden nshas I.
12a, Ankara, 2000.

Sebeos, -SebeosHistory trans. Robert Bedrosian, New York, 1985.
[Sebeos], - The Armenian history attributed to Sebeos, trans. Robert W.
Thomson, Liverpool, 1999.
Sevim, A., -Genel izgileriyle Seluklu-Ermeni likileri, Ankara 1983.
-Anadolunun Fethi-Seluklular Dnemi, Ankara, 1988.

Sevin, V., -Anadolu Arkeolojisi, stanbul 1997.
-Urartu Hkmdarlnn Tarihsel ve Kltrel Geliimi,
(Baslmam Doktora Tezi) stanbul, 1979.
- Urartulara ait Dnyann En Eski Karayolu, AnAr XI,
Ankara, 1989, 47- 64..

Sevindi, C., -Sarkamn Corafi Etd, (Bas.Dok.Tezi), Erzurum.1999.
Seyidov, M., -Qaraba ve Arsaq sznn etimoloji tehlili, Azerbaycan
Filolojiya Meseleleri, Bak 1983.

Smbat Sparapets Cronicle, trans. Robert Bedrosian, New Jersey, 2005.
Skld, Hannes., -Lorigine des Mamconiens, R.E.A,1925.

Strabon, -The Geography of Strabo, trans. H.L. Jones, London,
1960-1961.


216
Strange, G. Le., -The Lands of the Eastern Caliphate, London 1966.
Streck, -Ermeniyye makale Mkremin Halil Ynan tarafndan
tdil edilmitir. A, Eskiehir, 1997.

St. Mesrop, -St. Mesrop Biyografisi, Venedik, 1833.
Smer, Faruk., -Karakoyunlular, Ankara, 1984.

engeliyeva, N. N. -XI-XIII. Yyzyl Grc Tarihilerine Gre Seluklular,ev.
Mehmet Mrselov, TD, EEF, c.22, Bornova, 2007, s. 2.
Tarhan, M.T.Sevin,V., -Van Blgesinde Urartu Aratrmalar I: Askeri ve Sivil
Mimariye ait Yeni Gzlemler, An Ar 4-5, Ankara, 1977, s. 275
Tanolu, A., -Nfus ve Yerleme, C I, stanbul niversitesi
Yaynlar:1183, Edebiyat Fakltesi Corafya Enstits
Neriyat: 456, stanbul, 1969.
Tezcan Mehmet, -XI. yzyln lk Yarsnda Ermenilerin Dou Roma mparatorluu
tarafndan Orta Anadolu Blgesine Grlmeleri Omeljan
Prtsak Armaan, Sakarya niversitesi Yaynlar, Sakarya,
2007,s. 429-450.
- V. Yzylda Ermeni-Sasani Savalar ve Ermenilere Hun
Destei, Trkiyat Aratrmalar Enstits Dergisi Atatrk
niversitesi , S. 32, Erzurum, 2007, s.183-202.
The Georgian Chronicles The History of Davit, Rewriting Caucasian History
trans. Robert W. Thomson, Oxford, 1996.
Togan, Zeki V., -Azerbaycan, A, Eskiehir, 1997.
-Umumi Trk Tarihine Giri, stanbul, 1981.
Toumanoff, Cyril., -Studies In Christian Caucasian History, Georgetown
University Press,1963.
Tozlu, Selahattin., -Karapapaklar Hakknda Baz Notlar I, Karadeniz
Aratrmalar Dergisi Say.7, orum, 2005, s. 93- 94.
Tundilek, N., -Trkiyede Yerlemenin Evrimi, Deniz Bilimleri ve
Corafya Enstits Yaynlar No: 4, stanbul 1986.


217
Turan, Osman., -Dou Anadolu Devletleri Tarihi, stanbul, 1973
Tmer, G.-Kk A., -DinlerTarihi, Ankara 1997.

Umar, Bilge., - Trkiyedeki Tarihsel Adlar, stanbul, 1993.
Urfal Mateos -Vekayi-Nmesi ve Papaz Grigor'un Zeyli, ev. Hrant D.
Andreasyan, TTK, Ankara, 2000.
Uzunarl, . H., -Anadolu Beylikleri ve Akkoyunlu, Karakoyunlu Devletleri,
Ankara 1984.
nal H.R., - Idr Yaknlarnda Bir Seluklu Kervansaray ve Dou
Bayazt Batum Kervanyolu Hakknda Notlar , ..E.F.
Sanat Tarihi Enstits, Sanat Tarihi Yll, III, (1961-1970),
s.13-15.
Vardan Arewelts, -Compilation of History, trans. Robert Bedrosian, New
Jersey 2007.
Yakubi - lkeler Kitab, ev. Murat Aar, stanbul, 2002.
Yldz, Hakk D., - Sacoullar, Trkler, c.4 , s. 423.
Ynan M.H.; - Erzurum A, c. IV s.350.

http://rbedrosian.com/seb1.htm. 12.06.2007.


218

EKLER
1. REGEL YERLEMLER
1848 tarihli
Nfus
Kaytlar**
Kylerimiz*** 1920 tarihli
isimler
****(Ermeni
zulmne
urayan
ilelerle ilgili
Osmanl
Belgesi)
Bugnk isimleri ve
bal olduklar
ileler*****
Kebcud Kepjid
ahnalar Chahnalar ahnalar ahnalar/Akyaka
Seydi Seidi Yerlikavak/Kazman
Mkz Mukuse pnar/Akyaka
Soskerd Souskurd Tadere/Arpaay
Cebeci Djebidji Cebeci/Akyaka
Hacpiri Hadji Piri Hcpr[i] Senem/Akyaka
Kk
Kml
Kutchtuk
Kimili
Kkkml Otbien/Akyaka
Byk
Kml
Buyuk Kimili Akyaka
Abulak Akboulak Akbulak Akbulak/Akyaka
Dalaver Dalavir Boyunta/Akyaka
Kzlta Kizil Tache Bykkzlta/
Kkkzlta
Sngdere/Merkez
Karamehmet Karamehmed
Gllbulak Gllbulak
Maarack Magaradjik Maarack Borluk/Merkez
Karaine Guguerdjine Arpaay
Amasya Armeniada

219
Okuolu Okdji ogli Okuolu Okuolu/Arpaay
Bacolu Badji oguli Bacolu Bacolu/Arpaay
Vartanl Harami
Vartan/Haran
Vartan
Vartanl Merkez/Kars
Molla Musa Mollamsa
Kara Kilise Kara Guilissa Karakilise Gmrde kalan
arba
Aralk Aralk
Baregel Bachchureghel Baregel/Merkez
Aslanhane Arslanl Aslanhane/Akyaka
Azm Kutchtuk ac
uzum
Azm Kkakzm/Akyaka
Kinegi Quinequi
Mrkbaki
Bayrakdar Bayrakdar Karapehll/Merkez
Hamzakerek Hamza
quereque
Hamzagerek/Merkez
GlvSasani

GlvSasani
Maazbert
klas
Maazbert
Ky/Digor
Karahan Karahan Karahan Karahan/Akyaka
Daynalik [D]aynalk
Karata
Drepenek Kepenek Kazman
esnehan
Mehmed abad Mehmedaa
[Mehmetabad]

Seceli
Tencar

220
Rouss erguene Erkin
Indje dere ncedere nceder/ Akyaka
Surluca
Sdl
Eski pirveli
Kaurhane Karahanl
Geid
Islam erguene
An Ani karyesi Merkez/Kars
akak Kizil
tchaktchak
Merkez/Kars
Tchacmak akmak Merkez/Kars
Ouzoun
quilissa

Ibiche bi ky/Akyaka
Bazirkan
Tepe keuy
Dilan
Ayak
kediklere

Orta kediklere
Ougouzlei Ouzlu Ky/Kars
Bach kediklere Bagedikler/Arpaay
Baldirvan
Boulanik
Taze quend
djala
Hadji veli
Soubatan
Kouyoudjik
Kizil venk Yakesen Ky/Kars

221
Yilanli


**
Selahattin Tozlu, Karapapaklar Hakknda Baz Notlar I, Karadeniz Aratrmalar
Dergisi Say.7, orum, 2005, s. 93- 94.
*** regel ve Baregel nahiyelerine bal ky isimleri. Son Tekilat Mlkiyede
Kylerimizin Adlar, stanbul, 1928, c. 2.
**** Ermeni zulmne urayan kylerle ilgili Osmanl Belgesindeki regele ait yer
adlar (1920)



Qureque dere Krekdere/ Akyaka
Mervenk
Yeni pir veli

222

2. HARTALAR



Harita 1








223



Harita 2


Hewsen, R.,Armenia. A Historical Atlas, Christopher C. Salvatico Cartographier-in-
Chief, The University of Chicago Pres, Chicago and London, 2001.
Haritalar zerinde gerekli yerlerde dzeltmeler yaplmtr. zellikle Trke isimler
kullanlmaya allmtr.



224


Harita 3











225

Harita 4













226



Harita 5












227



Harita 6









228



Harita 7











229



Harita 8








Haritalar 12 Eyll 2007 tarihinde Ani Virtual isimli internet sitesinden alnp
dzenlemeler yaplmtr.


230



Harita 9




231





Harita 9


Haritalar Kltr Mdrl internet sitesinden alnt yaplmtr.


232
ZGEM
1961 ylnda Nazillide dnyaya geldi. lk, orta eitimini Erzurumda
tamamlad. 1985 ylnda Atatrk niversitesi Kazm Karabekir Eitim Fakltesi Tarih
blmnden mezun oldu. 1986 ylnda Gmhanenin Kelkit ilesine bal bekta
Ky ortaokulunda greve balad. 1990 senesinde Erzurum Karayaz Lisesine tayin
oldu. 1991 tarihinde ise Erzurum Atatrk lisesine tayin oldu. 1996 ylnda Sosyal
Bilimler Enstits Eskia tarihi bilim dalnda yksek lisansn tamamlad. 2001 ylnda
Nevzat Karaba Anadolu retmen Lisesi Tarih retmenlii grevine balad ve halen
bu grevde devam etmektedir. Evli iki ocuk babasdr.