You are on page 1of 192

T.C.

MARMARA NVERSTES
SOSYAL BLMLER ENSTTS
LAHYAT ANABLM DALI
DN SOSYOLOJS BLM DALI






DN DETRMENN SOSYOLOJK SONULARI
(BULGARSTAN RNE)

(Doktora Tezi)






MUSTAFA ALSH HADZH











stanbul, 2007

T.C.
MARMARA NVERSTES
SOSYAL BLMLER ENSTTS
LAHYAT ANABLM DALI
DN SOSYOLOJS BLM DALI








DN DETRMENN SOSYOLOJK SONULARI
(BULGARSTAN RNE)

Doktora Tezi






MUSTAFA ALSH HADZH




Danman:
Prof. Dr. ZEK ARSLANTRK





stanbul, 2007






NDEKLER
KISALTMALAR


GR KONU; SEM, AMACI ve ARATIRMA YNTEM..................1


A. KONU; SEM ve AMACI........................................................1
B. ARATIRMA YNTEM............................................................5
C. ARATIMA PLANI.......................................................................6
D. TEMEL KAVRAMLAR...............................................................7


. BLM
TARH SRETE BULGARSTANDA DN OLGUSU............11
A. ESK BULGARLARIN TARH............................................14
1.Byk Bulgarlar mparatorluu................................................18
2. Tuna Bulgar Devleti..................................................................21
3. til- Volga Bulgar Devleti..........................................................24
4. Kafkasya'daki Bulgarlar...........................................................26
B. BULGARLARIN HIRSTYANLATIRILMASI....................29
C. SLAV ALFABES ve YAZISINI OLUMASI...........................38


II.BLM
GNMZDE BULGARSTAN .....................................41

A. GNMZ BULGARSTAN'INDA DNE YAKLAIM......43

B. BULGARSTAN'DA ORTODOKS HIRSTYAN DN GREVL ve DN
TEKLATLAR.............................................................................................................44
1. Milli-Dini Konsil (Svetia Sinod).......................................................................44
2.Patrik (Patriarh)................................................................................................44
3. Mitropolit...........................................................................................................44
4. Papaz..................................................................................................................44
C. BULGARSTAN'DA HIRSTYAN MEZHEPLER..............................................45
1. Bulgaristan'da Katoliklik.................................................................................45
2. Bulgaristan'da Evanjelist Metodist Episkopal Kilisesi..................................46
3. Bulgaristan'da Evanjelist Konsil Kiliseler Birlii..........................................46
4. Bulgaristan'da Evanjelist Babtist Kiliseleri Kuruku.....................................47
5. Bulgaristan'da Petdesyatnik Hareketi............................................................48
6. Bulgaristan'da zgr Evanjelist Toplantlar Ortakl...............................49
7. Bulgaristan'da Adventist Hareketi.................................................................50
8. Bulgar Evanjelist lahi Kilisesi-Plovdiv(Filibe).............................................50
9. Arnm sevi Kilisesi Ruhani Hristiyan cemiyeti.........................................51
10. Bulgaristan'da Lteran Kilisesi....................................................................51
11. Bulgaristan'da Yeni Havariyn Kilisesi.......................................................51
12. Bulgaristan'da Ak ncil Kardelii.............................................................52

D.BULGARSTAN'DA MSLMANLIK ...................................................................53


III. BLM
KOMNZM DNEMNDE DN................................................................................57
A.KOMNZM ve DN.......................................................................................................57
B. KOMNZM DNEMNDE SLAM...........................................................................58

IV. BLM
KOMNZM SONRASINDA DN.........................................................................73

A. YEN DNEMDE HIRSTYANLIIN HAKMYET............................................73
1. Bulgaristan Ortodoks Hristiyanl mtiyaz...............................................74
2. Resmi Din Oluturma abalar ve Hristiyanlk.........................................83
B.FARKLI DNDEN OLANLARIN HIRSTYANLATIRILMAS.......................88
1. Genel Olarak Hristiyan Misyonerlii ve Tarihi Altyaps.....................88
2. arlk Dneminde Hristiyanlatrma.....................................................102
3. Eitim Yoluyla Hristiyanlatrma...........................................................106
4. Boyan Sarev rneinde Ortodoks Kilisesinin Hristiyanlatrma
Faaliyetleri.....................................................................................................112
a. Boyan Sarevin zgemii....................................................................112
b. Rodoplardaki Faaliyeti..........................................................................114
c. Boyan Sarev rgtnn Tz ..........................................................115
d. Mslman ocuklarn Vaftiz Edilmesi..................................................119
5. Protestanlar Tarafndan Hristiyanlatrma Faaliyetleri.......................122
a. Misyonerlerin Kulland Baz Metodlar.............................................134
b. Bulgaristanda Misyonerlerin Younlat Blgeler..........................140
6. Misyoner Yetitirme Kurslar ve Ev kiliseleri........................................146
7. Rodoplar Hristiyanlatrmaya soyulan Tekilat: Bulgar Misyonerlik A
(BMA)..............................................................................................................148
8. Bulgaristanda Yksek Evanjelist lahiyat Enstits.............................154
a. Yksek Evanjelist lahiyat Enstitsnn dari Yaplanma emas....155
b. Bulgaristanda Evanjelistlerin almalar............................................155
1) Aevleri ...............................................................................................156
2) Bulgaristana Adanm Dua Gecesi....................................................156
3) Bulgaristanda Evanjelistletirme Toplantlar..................................156
4) Rusukta Evanjelist Metodistlerin Faaliyetleri................................156
5) Varnada Evanjelist Metodistlerin Faaliyetleri..................................157
6) Hemire Necla Yakup, Pastr Hasan Hasan ve Manevi Ameliyat...158
7) Vaftizden Sonra Gelen ifa...................................................................160
9. Misyonerler Tarafndan Bulgaristanda Datlan Trke
Yaynlar.................................................................................................................................161
SONU.........................................................................................................................163
EKLER.........................................................................................................................167
KAYNAKA................................................................................................................181



KISALTMALAR



Age Ad geen eser
Agg Ad geen gazete
Agm Ad geen makale
BKP Bulgar Komnist Partisi
Bkz - Baknz
BMA Bulgar Misuoner Ag
DA Devlet Arivi
DMA- Diyanet Mdrl Arivi
DTSA Drjaven Tsentralen Arhiv (Devlet Merkez Arivi)
HH Hak ve zgrlk Hareketi
MEBA Milli Eitim Bakanl Arivi
No - Numara
NDSV Natsionalno dvijenie Simeon Vtori (kinci Simeon Milli Hareketi)
Par. - Paragraf
PBBA Plovdiv Byk Belediye Arivi
s. - sayfa
S. - Say
SBBA Sofiya Byk Belediye Arivi
SSR Syuz na Svetskite Republiki (Soviyet Cumhuriyetler Birlii)
Sv. Sveti (Aziz)
Vb ve benzeri
Vs. ve saire
Y yl
Yy yzyl






GR

A. KONU; SEM ve AMACI
DN DETRMENN SOSYOLOJK SOULARI (Bulgaristan rnei)
olarak adlandrdmz bu aratrma, adndan da anlalaca gibi Bulgar Toplumu
balamnda tarihi srete din-toplum ilikisini ve gnmzdeki durumunu inceleme
konusu yapmaktadr.
nsan, dnen bir varlk olduu kadar, inanan bir varlktr da. Dnmenin
temelinde akl bulunur. Akln yetersiz olduu durumlarda tasavvur, akln tesine
geerek, yeni durumlara uymay salar. Bu aamada inan ol
gusu devreye girer ve dnmeyi etkisi altna alr. Bylece dnen varlk olarak insan,
inan olgusunun etkisi altna girer ve bir inan sistemi gelierek inanan kiinin izafet
erevesini izer. nan sistemi akn varla yneldiinde de dini inan doar. Dini
inan, insann kendi zerinde (akn) kutsal varla inanmas ile balar ve ona ram
olmada karar klar. Artk inanan insan, bu akn ve kutsal varln kuludur. Bylece din,
kul ile Tanr arasndaki iletiimin kulun hayatndaki tezahr olur.
1

ok eskiden beri din, toplumun ayakta kalmas, istikrar ve ileyii konularnda
ok nemli grevler stlenmi; belirli dnemlerde dini kurumlar toplumun her alannda
yol gsterici olmutur. Din, insanlarn tabiat ve toplumla ilgili olgular aklama
abalarnda onlara yardmc olmutur. nsanlar aras ilikileri dzenlemek iin birok
dini norm ortaya kmtr. Bu normlar zamanla kristalleerek, kemikleerek,
sistemleerek dini kurumlar oluturmulardr. Bylece din-kltr ilikisi, toplumlarn
muhtevasn meydana getirmede nemli rol oynamtr.
nsan topluluklarnda din kurumlar her ne kadar ok deiken ise de, temelde
tabiat st-akn varlk diye adlandrlana inanma sonucunda oluan belli bir dnya
gr ve bununla ilgili i ve d davran rneklerini ifade etmektedir.
Demek ki dinin balca fonksiyonu akn varlk hususunda insann bulunduu
yeri tanmlamaktr. Bundan birtakm zihniyet, tutum ve davran ekilleri ortaya kar.

1
Jocheim Wach, Din Sosyolojisi, (ev. nver Gnay), stanbul 1995, ss. 43-61.

2
Dier bir ifade ile bu zihniyet, tutum ve davran ekilleri bir dinin yelerinde yahut da
bir sosyal grup ve kurumlar iinde tasvir edilir ve yelere emredilir. Bylece din ona
inanan kii ve inananlar iin bir hayat nizam olur.
1

Bu temel fonksiyonuyla birlikte, dnyevi davran kurallarnn istikrara
kavumas ve merkezi deerlere gre umumi kabuln kuvvetlendirilmesi dinin icra
ettii nemli bir fonksiyondur. Dini kurumlar ahlaki deerler ve prensipler iin temel
tekil ederler ve bu sayede toplumsal politik ve sosyal politiin tevikini veya
frenlemesi grevini yerine getirirler. Dini trenler ve kurallar vastasyla bir deerler
sistemi, grup birlii ve dayanmas oluur. Bu dini merasim ve kurallar vastasyla,
insan, gerilimler ve tehlikelerden arndrlr.
2

Devletin dinden ayrlmad dnemlerde, ynetim fonksiyonlar ou zaman dini
kurumlarn temsilcileri vastasyla din adna kontrol edilmi veya icra edilmitir. Dier
taraftan devlet yneticisinin dini kurumlarn yneticisi olmasna da rastlanr. Bylece
otorite dini kurumlar vastasyla kuvvetlendirilmi oluyordu.
3

Geleneksel toplumlarda sosyal kurumlar din eksenli bir yap olutururken, modern
toplumda eksen kurumlar ekonomidir. Modern bilimin stlendii kurumlarn teekkl,
ileyii ve kurumlar arasndaki ilikiyi dzenleme fonksiyonuna ramen, hala insann
akn varlkla ilgili inanlar, irrasyonel ve metafizik deerlerini, toplum ve kozmosla
ilgili deer ynelimlerini, ahlk durumlarn etkileme, dinin asli fonksiyonu olarak
devam etmektedir.
4
Modern toplumda akn varlkn kabul ettirilmesi, ona ibadet
veya ondan korkma dinin esnek fonksiyonu arasnda yer alr. Bylece din subjektif bir
alana ekilerek ferdi bir hayat biimi olarak kabul edilmesine ramen bu soyutlama
ilemi dini tamamen yok saymadktan veya dinsiz ateist bir toplum meydana
getirmedikten sonra mmkn gzkmemektedir. Belli bir dnemde bu konudaki
gayretlerin (zellikle komnizmin) baarl olamad ve ekil deitirse de dinin
modern insann hayatn etkilemeye devam ettii gzlenmektedir.
5


1
Jakobus Wssner. Soziologie, Verlag Hermann Bhlaus Nachf., Wien-Kln-Graz, 1979, s. 187.
2
Wssner, Age. s. 187.
3
Wssner, Age. s. 189.
4
Wssner, Age. s. 188.
5
Arslantrk, Kutsaln Dn, s. 12-40.

3
Komnizm teorisinin sahibi Karl Marx, din toplumlarn afyonudur derken bile
dine olumsuz da olsa, bir toplumsal rol bimektedir. Bu iddiaya gre din toplumsal
atmalarn bir freni olmakta ve snflar aras atmay durdurarak retim aralarna
sahip olanlarn retim aralarna sahip olmayanlar smrmesine neden olmaktadr. Bu
nedenle de ona gre dinin toplumlar etkilemesine bir son vermek gerekir.
Bulgaristan tarihini din olgusu asndan komnizm ncesi ve komunizm sonras
olmak zere ikiye ayrmak mmkndr. Her iki dnemde de Hristiyanlk ve slam
dinlerinin Bulgar toplumunda var olduunu biliyoruz. Genel anlamda komnizm
ideolojisi din olgusuna olumsuz tavr taknrken, dinler yer altnda da olsa paralel
yrmelerine devam etmi ad geen rejimin ortadan kalkmas ile yeniden yzeye
kmlardr. ster komnizm ncesi, isterse komnist, isterse de komnizm sonras
dnemde olsun her iki dinin ilikilerini belirleyen ounlukla atma ve birbirini
ortadan kaldrma; asimilasyon sreleri olduunu gryoruz.
Konu dinler aras sreler balamnda aratrldnda hem til-Volga
Bulgaristannda, hem de Ortaan sonunda Osmanl Trk hakimiyeti altna girmi
bulunan Tuna Bulgaristannda; dinler aras ilikiler sisteminin uyuma srelerine
oturtulduunu gryoruz. Uyuma srecinin bir ucu ibirlii ve dayanma srecine,
dier ucu da btnleme srecine aktr. Bizans dneminin aksine, Osmanl
hakimiyetinde srecin yn hep ibirlii ve dayanma srecine doru olmutur.
Nitekim Osmanl isteseydi bir akamda Balkanlar slamlatrr ve Trkletirirdi. Bunu
yapmad. Ancak til-Volga blgesinin Ruslar tarafndan igalinden ve Balkanlarn
Osmanl- Trk hakimiyetinden kmasndan sonra sre, Trklerin ve Mslmanlarn
aleyhine iledi. Trkler, uygulanan deiik politikalarla Slavlatrlm ve
Hristiyanlatrlm, bask altnda asimilasyon srecine tabi tutulmulardr. Bu srete
devletin yannda kilisenin de zel gayretleri (misyonerlik faaliyetleri) nemli bir
konuma sahiptir.
Komnizm ncesi dnemlerde sre Mslman-Trkleri Hristiyanlatrma ve
g ettirme eklinde ilemi, komunizm dneminde ise dinsizletirme ve etnik temizlik
olarak uygulanmtr. Daha ak bir ifade ile, Trkler ve Mslmanlar zerinde devlet
zoruyla bir kimlik deitirme faaliyeti cereyan etmitir.

4
Komnizm sonras dnemde ise komunizm ncesi dneme yeniden dnlmtr.
Bulgaristan, Mslman-Trkler zerin youn bir misyonerlik faaliyeti balatlmtr.
zellikle Roman Mslmanlar zerinde misyonenerlik faaliyetleri younlarken
Pomaklar, Trk unsurundan ayrma eklinde bir paralama ve asimile etme faaliyeti
gzlenmektedir.
Btn bu ifade ettiimiz hususlar Komnizm sonras Bulgaristanda, yeniden dine
ynelme olgusunun cereyan ettiini ve dinler arasndaki srelerin yeniden
yapsallatn gstermektedir. Amacmz bu sre ve yaplar zamanda oluumlar ile
tasvir etmektir. Zaten bilimin de amac belgelere dayal olarak olay ve olgular anlamak
ve aklamak deil midir?
Yukarda ifade edilen hususlar erevesinde aratrmann iddias da ortaya
kmaktadr. nl sosyolog Gkalpin Bir adam, kanca mterek olduu
insanlardan ziyade, dilde ve dinde mterek bulunduu insanlarla bereber
yaamak ister. nk insani ahsiyetimiz bedenimizde deil, ruhumuzdadr.
Maddi meziyetlerimiz rkmzdan geliyorsa, manevi meziyetlerimiz de terbiyesini
aldmz cemiyetten geliyor. iddias Bulgaristan rneinde test edilmektedir.












5


B. ARATIRMA YNTEM
Aratrma modeli dkmantasyon metot ve teknikleri ile gerekletirilmitir.
Ariv belgeleri ile birlikte dier yazl ve szl dkmanlar yannda zel
gzlemlerimize de yer verilmitir.
Konuyla ilgili belge toplamada, Sofyada bulunan devlet arivi yannda dier
blge arivlerine de mracaat edilmitir. Ancak komnizm dneminde birok ariv
belgesi yok edilmitir. Bu nedenle belgesini temin edemediimiz olay ve olgular iin
bunlar yaayanlara mracaat edilmitir.
Konuyla ilgili Trke kaynaklar yeterli olmadndan, daha ok Bulgarca
kitaplardan istifade etme yoluna gidilmitir. zellikle Bulgarlarn Hristiyanlatrlmas
ve Osmanl dneminden sonra Bulgaristanda yaayan Trk Mslmanlar ile ilgili
bilgileri Bulgarca kaynaklardan temin ettik. Komnizm dneminde ise Bulgaristan
Mslmanlar ile ilgili Bulgarca ve Trke kaynaklar bize yol gsterici olmutur.
Ayrca Komnizm soras dnemde yeniden dine dnle ilgili pek ok dergi, gazete.
radyo ve televizyon ve internet siteleri mevcuttur. Gnceli tesbit bakmndan bu
yaynlar takip ettik.
nceliimizin Bulgaristan Mslmanlarnn olmas tabii karlanmaldr. Daha
ak bir ifade ile mevcut yayn ve propagandalarn birinci hedefi, Bulgaristanda yok
olmaya eilim gsteren Hritiyanl yeniden ihya etmek iken, Mslmanl da
miyonerlik yoluyla yok etmektir. Bu balamda Mlmanlar hedef kitlesi
durumundadr. Bu durumu tesbit iin de Bulgaristan slam toplmunu oluturan, Trk,
Pomak (Peenek Trk) ve Roman (Tke Dilli) Mslmanlarla grme ve
mlakatlar gerekletirilmitir.
Sonuta elde mevcu modeli olutuduk. Modelin bilimsellii aratmann
metodolojik gcne baldr. Bu nedenle metot eksiklikleri ve tarafsz yaklamlara
dikkat edlmeye allmtr.


6

C. ARATIRMA PLANI
Aratrma drt blm olarak dzenlenmitir. Birinci blm Din Toplum
likisi ve Determinasyon lkesi Olarak Din baln tamaktadr. Bu blmde
dine olan ihtiya cerevesinde, her toplumun bir dini olduu, dinsiz kalmas mmkn
olmad varsaymndan hareketle dinin fonksiyonlar ve toplumun ekillenmesindeki
rolne deinilmitir.
kinci blmde Bulgaristann tarihi sreteki toplumsal ve dini konumu;
miiliyet ve dini dnm sreleri aratlmaktadr. zellikle Bulgar Trklerinin
Hiristiyanlamas ve Slavlamasna olgusuna vurgu yaplmaktadr.
nc blmde Gnmz Bulgaristan ve Din bal altnda Komnizm
dneminde ve Komnizm sonrasnda dininin durumu aratrlmaktadr.
Drdnc blmle, Bulgaristandaki miyonerlik ve Hritiyanlatrma
faaliyetlerine toplu bir bak amalanm ve sonu blm ile bir btnlk arz
etmesine allmtr.












7

D. TEMEL KAVRAMLAR
Aratrma modelini oluturan dier bir husus da aratrma srecinde kullanlan
temel kavramlara yklenilen anlamlardr.
Din: Akn varlkla ilgili inan esaslarnn insandaki tecrbe ve tezahrleri;
bunlarla ilgili yaam biimi; hayatn nasl ynlendirilmesi gerektii konusunda
benimsenen dnce, inan, ilke ve deerler btn.
Komnizm: Sosyalizmin evrimi ile varlaca dnlen, retim aralarnn
mlkiyetinin devlete ait olup zel mlkiyet ve miras hakknn olmamasn; temel
ekonomik kararlarn merkezi otorite tarafndan alnmas ve btn ekonomik hayatn
merkezi bir planlama erevesinde yrtlmesini; konut, salk, eitim vb. gibi
hizmetlerin devletin sorumluluk ve denetiminde olmasn ve snfsal farkllamann
ortadan kaldrlmasn ngren siyasal-ekonomik sistem; bu sistemin egemen olduu
toplumsal rgtlenme biimi.
Hristiyanlk:ncilin retilerine bal, Baba-Oul-Ruh-l Kuds lemesi
inancna dayal olarak tarihi srete kurumsallm din.
slm: Kuran retilerine bal, Hz. Muhammedin getirdii, tek Allah inancna
dayal kurumsallam din.
Misyonerlik: ncilin Hristiyanlara, Hristiyanl yayma ve bakalarna kabul
ettirme grevine ait faaliyetler btn.
Din Toplum likisi: Din insann varl ile birlikte bulunan bir olgudur. Tarihi
srete dinsiz bir topluma rastlanmamas bizi bu hkme vardryor. Din kutsalla (akn
varlkla) ilgili tecrbelerin insandaki tezahrleri olarak tanmlandnda bu ilikinin
durumu ve insanlar arasndaki yapsallama ekli sosyolojik bir olgu olarak karmza
kmaktadr. Demek ki sosyal geerlilii olan inan sistemleri sosyolojik manada
dindir. Baka bir ifade ile sosyolojik anlamda din, akn varla balanmann insanlar
arasndaki ilikileri yapsallatrmadaki rol ve fonksiyonlar, sonuta belli bir sosyal
grup/toplumsal yap oluturmas nem arz etmektedir.

8
Toplum bir sosyo-kltrel yap
1
olarak tanmlandnda ve din olgusu da bu
yapda yer aldnda toplumun mekanik ve dinamik yaps ile ilgili karlkl ilikilerin
vuku bulmas kanlmazdr. Daha ak bir deyimle, din-toplum ilikilerinde belli
sreler yaanacak ve bu sreler sonucunda dinin de iinde yer ald bir toplumsal
yap oluacaktr. Demek ki, din, sadece insanla tanr arasndaki ilikiyi dzenlemiyor,
insann insanla ve toplumla olan ilikileri konusunda da kurallar iermektedir. Kii bu
kurallara uymak suretiyle toplumda yer alyor.
Kii akn varlk karsnda bir pozisyona sahiptir. ou zaman akn varln
koyduu kurallara uygun olarak pozisyonunu alr ve bylece akn varla ram olur.
Ancak bazen da kendisini akn varln yerine koyar ve inkara ynelir. Her iki
durumda da; ister kendisini akn varlk olarak alglasn, isterse bakas olarak ona ram
olsun yine de bu durum insandaki akn varlk olgusunun bir tezahrdr.
nsann kendisini mkemmel varlk karsnda eksik ve gsz olarak kabul ile
balayan srete, dini inan devreye girmekte ve mkemmel varl memnun edebilmek
iin bir takm faaliyetlere girmektedir. te bu faaliyetler btn insanlar arasnda ortak
bir yap oluturduunda din olgusu da kurumsallamaktadr.
Artk bu aamadan sonra din de dier toplumsal grup ve kurumlar gibi toplumun
bir gerekliidir. Tarihi srete din gerei dier kurumlarla birlikte bir etkileme
sreci ierisinde olmutur. Din kurumu tek bana kalmam dier kurumlarla da
iletiim ve etkileim iinde varln devam ettirmitir.
Dinlerin farkll farkl toplumlarn da oluumuna sebep olmu ve milletlerin
varl ile zde anlmtr. Dier bir ifade ile millet olgusu din olgusu ile birlikte hayat
bulmutur. Bu sebeple de devlet halinde tarihte yer alan milletler devletlerinin devam
iin belli bir dine mensubiyeti hep nemsemiler ve baka toplumlara kar dinleri ile
ayakta duracaklarn var saymlardr. Dinin bu sosyal btnletirme rol karsnda
ou zaman devletler baka devletlere kar din politikalar gelitirmek suretiyle kendi
dndaki toplumlar hakimiyetleri altna alabilmek iin dini kullanmlardr. Bylece
din, bir yandan toplumlarn btnlemesine hizmet etmi, dier yandan da tarihi sosyal
varl dinlerin ve devletlerin mcadelesi alanna dntrmtr.

1
Emre Kongar, Toplumsal Deime Kuramlar ve Trkiye Gerei, s.41.

9
Demek ki din, tarihi sosyal varlk alannda ortak kurum oluturduu toplumlar
iin btnletirici, farkl toplumlar iin de ayrc bir rol stlenmitir. Bu da
kooperasyon (ibirlii ve dayanma) veya ztlama (rekabet ve atma), uyuma ve
btnleme sreleri vastasyla olumaktadr.
Bulgaristan toplumu sz konusu olduunda, bu srelerin zaman ve zemine gre,
Bulgar toplumunda da cereyan ettiini gryoruz. Bulgaristan ad verilen topraklara
hakim olan milletlerin ve devletlerin din ilikileri ve dini dnm haraketlerinin, Slav
milleti ve Slavlarn dinleri, Trkler (bunlara bal dier topluluklar) ve slam dini
arasndaki ilikiye dayandn gryoruz. M.S. 8. yzylda, Trklerin hakimiyetinde
olan Bulgaristanda, gnmzde ad Bulgaristan (Trke) olan fakat toplum itibariyle
Trklerin hakimiyetinde olmayan bir toplum ve devlet mevcuttur. Her nekadar Osmanl
hakimiyeti bu topraklarda 500 yl srmse de, bu hakimiyetin Bulgar toplumunu
Trkletiremedii (byle bir ama gtmedii) ve slamlatramad gerei ile kar
karyayz. Osmanl Millet Sistemi uygulamasnn sonucu olan bu durum Trk
hakimiyetinin yerine daha sonraki tarihi gelimelere bal olarak Slav hakimiyetine
geit vermitir.
Bulgaristanda bir Trkletirme ve slamlatrma olgusunun tam tersine eski til-
Volga mparatorluu topraklarnda, ncelikle ynetim kadrolarnda Slavlamas
olgusunun vuku bulduunu gryoruz. Ayn durumu yaratabilmek iin bu gn de
benzer politikalarn devreye sokulmak istenmesi, aznlk durumunda bile olsa
Bulgaristan Mslmanlarnn birlik oluturma gayretlerini tetikledii sylenebilir.
nemli olan farkllklarla birlikte var olmaktr eklinde zetlenebilecek bu
faaliyetlerin salkl yapsallaabilmesi tarihi sosyal varlk alan ierisindeki ilikiler
sisteminin iyi bilinmesine baldr.
Bulgar Mslmanlar, slam-Hristiyanlk atmas srecini deil, birlikte var
olma srecinin gerekletilmesini istediklerini sylemektedirler. zellikle dinlerin
farkllatrc fonksiyonlarndan ziyade birletirici fonksiyonlarnn ne kartlmas ve
her dinin kendi yaama alann bulmas ile bu btnlemenin salanabilecei iddias,
zaten bu aratrmann temel amacn oluturmaktadr. Bu sre, dinlerin birbirine kar
tavizlerini deil, dinlerin kendi yaplar ierisinde bir arada var olmalarn ifade
etmektedir. Osmanl dnemi bu bir aradaln gerekletii, bir arada yaama

10
kltrnn hakm klnd bir dnem olarak, kabilecek problemlerin halledilmesi
hususunda bir ok tarihsel tecrbeyi iermektedir.
























11

I. BLM
TARH SRETE BULGARSTANDA DN OLGUSU
Son on yla kadar bugnk Bulgarlarn tarihine dair pek-az eyler biliniyor ve
yazlyordu. Son on yl iinde bir grup gen Bulgar tarihisi, Tuna tesi Bulgarlarnn
tarihine eilerek ilgin sonular ortaya koydular. Bunlardan bir ksm eski Bulgarlarn
Trk kkenli olduklarn, bir ksm ise Bulgarlarn Ari rkna mensup olduklarn,
ranllar ve hatta Hintlilerle akraba olduklarn iddia ediyorlar. Bulgar milletinin Bulgar
tarihileri tarafndan Trklerle ilikilendirilmesi Bulgaristan tarihi iin nemli bir
aamadr. nk bu Bulgaristanda ideolojinin yerine bilmin hakim olduunun hayata
gemeye baladnn en nemli verisidir.
Bulgar tarihi ile ilgili gerek Rus, gerekse batl tarihiler ok nemli almalar
yapmlard. Fakat ideolojik tavrn hakim klnarak, bilimsel tavrn ideolojiye gre
yeniden dzenlendii dnemlerde, Bulgar halk ideolojinin gereine gre dzenlenmi
ve ekillenmi bir tarih anlay ile ekillendirilmek istenmitir. Bu tavr birok tarihi
gerein yok saylmas, baz kksz ve mesnetsiz olgul oluturulup toplumu buna gre
ekillendirmek iin allmas eklinde tezahr etmitir.
Bulgar halk yeni dnemde, dier alanlarda olduu gibi tarihi alanda da bilimsel
tavrn hakim klnmas ile daha salkl bir yapya kavuacak, sorunlarn dardan ithal
reetelerle deil, kendi iindeki tarihsel gereklerden hareketle, kendi halknn
mutluunu salama ynnde zecektir.
Balkanlar tarihin ilk dnemlerinden beri bir ok halk tarafndan iskan ve istila
edilmi, burada eitli dnemlerde eitli siyasi yaplar, devletler kurulmu, Roma ve
devam Bizans gibi, Osmanl imparatorluu gibi dnyann byk imparatorluklarnn
hakimiyet alan iinde kalmtr.
Balkanlar ayn zamanda blge dndaki deiik imparatorluklarn ve ada
glerin ekime alan olmutur. Bu dnemlerde, Balkan d gler, Balkanlarda
yaayan halklar birbirine kar dmanla sevk ederek, kendi menfaatleri

12
dorultusunda yeni atma alanlar ve bu atma alanlar erevesinde yeni
yaplanmalar ve yeni etki alanlar oluturmutur.
Balkan d glerin birbirleri ile olan ekimesinin bir yansmas olarak,
Balkanlarda yaayan halklar, bir birine dman klnd. Dostluk yada dmanlklar da
blge d emperyal glerin menfaatlerini srekli klabilecekleri yaplanmalara gre
ekillendirmeye almlardr.
Anadoluda kurulmu Osmanl Devleti, kurulu dnemi hari tutulursa ykselme,
gerileme ve k dnemlerinde bir Balkan devleti idi. Bunu sadece hakimiyeti altnda
bulunan topraklarn Anadolu ve Balkanlara gre yz lm oranlarndan deil,
Balkanlarda uygulad politikalardan kartyoruz. Osmanlnn idari sisteminin 2
numaras olan sadrazamlarn ve yksek rtbeli devlet adamlarn ounluunun Balkan
kkenli olmas ve Anadoluda ok sayda Balkan kkenli grevliye timar verilmesi
bunun gibi saysz gerek bu tesbiti dorulayan verilerdir.
slamiyetin benimsenip benimsenmemesi Osmanlnn halklara bakn
etkilememi, eitli idari nedenlerden dolay Anadoludan grlen Mslman-
Trklerle, Mslman olan ya da olmayan Balkanl halklar ayn anlayla
kucaklanmtr. Hristiyan olan Bulgarlarn saraydaki voynukluk hizmetinde istihdam
edilmesi rneinde olduu gibi ynetim altndaki halklara, devlet her aamada kucak
amtr.
Blge d glerin Osmanly, yaylma alan olarak grdkleri Balkanlardan
skp atma dnemindeki alkantlarda, bu dneme objektif yaklama zelliini
yitirmi Balkan kkenli bilim adamlarnn varln kabul ederek bu dnemi hari tutup,
Osmanlnn Balkanlarda hakimiyet kurma ve ynetme srecinde, Balkan halklarn
birbirine dman ederek hakimiyetini srdrme politikas izlemediini rahatlkla
syleyebiliriz. Osmanl ynetimi Balkanlardaki halklarn bir arada ve atma olmadan
yaayabilmesi iin dini ve kltrel hayatlarn serbeste yaayabilecekleri ve
birbirlerine kar olan eski dmanlklarn srdrmelerini nleyen politikalar izlemitir.
Bu dnemde, Osmanl hakimiyeti ncesi Balkanlarda yaayan bir ok halk eski
din ve inanlarn serbeste devam ettirebilmi, bir dinin teki dine kar dmanca
tavr sergilemedii bu dnemde, bir mezhebin dier mezheb aleyhine faaliyet

13
gstermesine, hatta ayn mezhep iinde farkl etnik paralarn, mezhebe hakim, byk
etnik gruplar tarafndan asimile edilmesine imkan tannmamtr. Bulgar milli
kilisesinin kurulmas olaynda olduu gibi dier halklarn da kendi milli kilisesini
kurmasna ve yaatmasna imkan tannmtr.
Sonularnn Osmanl aleyhine olmasna ramen izlenen bu politikalar sonucu,
Balkan halklar uzun saylabilecek bir dnem bar iinde yaamtr. Osmanl ynetimi
de onlar Trkletirme ve slamlatrma gibi bir politika izlememitir. Bosna rneinde
olduu gibi hibir Balkan halkn, daha gl komu halka ezdirmemi, bu
uygulamalar nedeni ile Osmanlya sevgi duyan Balkan halklar arasnda gnll
olarak slamiyeti benimseme grlmtr.
Bulgaristann tarihi Osmanl dneminden ibaret deildir. Bunun Osmanl ncesi
hatta Balkan ncesi evreleri vardr. Bulgar halk farkl bir corafyada olsa da tarihin ilk
dnemlerinden bu yana olagelmi. Tarihi olaylar bu halkn olumasn ekillenmesini
ynlendirmitir. Balkan ncesi Bulgar tarihini incelediimiz zaman farkl dine mensup
olsalarda, farkl dil konusalar da bu gn baka corafyalarda Bulgarlarn yaadn
grrz.












14


A. ESK BULGARLARIN TARH
Bulgarlar yaadklar corafyalara ok gl bir ekilde damgalarn vurmu, bu
gn bir ok Balkan ve Orta Avrupa toplumlarn etkileyip onlardan etkilendikleri, gibi
til- Volga blgesi ve Kafkaslarda da birok halk etkilemi ve onlardan etkilenmitir.
Trk tarihi konusunda aratrma yapan batl ve Rus yazarlar, Ogur / Bulgar adn
tayan halkn, ilk nce Karadenizin Kuzey-dousu ve Hazar denizinin kuzeyine den
sahalarda yaadn kaydetmektedir. Macar alimi Czegledy, Ogurlarn gten nceki
yayln; Dou zmresi Sir-Derya orta ve kuzey mecrasnn kuzeyinde, u nehri
vadisinde ve alkar gle kadar olan sahada, orta zmresi Onlarn kuzey batsnda, Sar
su ve Alk Bozkr batsnda, bu gnk Kazak-Krgz Bozkr evresinde, Emba
nehrinin yukar mecrasna kadar olan sahada, bat zmresinin de onlarn batsnda
yerletiini ortaya koymutu.
1
Bu sahaya daha sonra Oguzlar gelip yerlemitir.
Bu blgede hakimiyet srdren Bat Hunlarnn Atilladan sonra dalmaya yz
tuttuunu biliyoruz. Bu dnem ayn zamanda Orta Asyadan yeni kavimlerin batya
doru hareketlendii ve yeni bir kavimler g dalgasn yaratt dnemdi.
Bu dnemde daha tekilatl ve yksek bir sava teknolojisine sahip Sabir
Trklerinin sktrmas ile batya doru hareketlenmi ve in kaynaklarna gre M..
3. yy sonlarnda Asyadaki Byk Hun mparatotluunun bat kolunu tekil eden
Ogurlar
2
yaadklar blgeden batya doru itmilerdir.
Bizans kaynaklarnda Arkhaik Hunlar olarak bahsedilen Ogurlar, M.S. 463
yllarnda, Dou Asyada Juanjuanlarn Avarlar, Avarlarnda Sabirleri bu gnk
Issk Gl evresinden batya srmelerinden sonra, Sabirlerde Ogurlara saldrp onlar

1
Laszlo Rasony. Tarihte Trklk. Ankara. 1971. s.88
2
M.. 1000 yl ortalarnda Trkler iki ana gruba ayrlm ve bu gruplarn dillerinde baz farkllklar
olumutur. Gruplardan bir R sesini muhafaza ederken dieri Z sesini kullanmaya balamtr. bkz.
Peter Vaczy. Avrupada Hunlar, Gulya Nemeth (Derleyen) Hunlar ve Tanrnn Krbac Atilla, ev.
Tark Demirkan, Yap Kredi Yaynlar, stanbul 1996 s. 94. Zamanla deien baka fonetik farklar da
vardr. Fakat bunlar konumuzla ilgili deildir. Trkede kabile veya boy Ok demektir. Ok kelimesinin
oul ekli olan Uogur (Ok+r) ile Ouz (Ok+z) adlandrl ayn ktlenin douda ve batda kollarnn
oluan fonetik farkllklardan dolay kendini adlandrmasdr.

15
batya attlar. Bu gte Ogurlarn dou zmresi til-Volga boylarna ekilmilerdi.
Ogurlarn orta zmresi ise Don nehrinin batsndaki sahalara yaylp Dnyeperi getiler.
Ogurlarn bat zmresi ise Tuna deltas ile aa Tuna ovalarna hatta Karpat havzasna
yayldlar.
Bu dnemde Ogurlar Karadenizin ve Kafkasyann kuzeyindeki halklar
egemenlikleri altna almlard. Bizansl Tarihi Priskos gibi dneme ait kaynaklarda
Saragur (Sarogur), Bittugur ( 5 Ogur), Ultingur/ Altzi Ogur (Alt Ogur), Kuturgur
/Kutrigur/ Koturgur ( 9 Ogur), Onogur /Hunugur (10 Ogur) , Utrigur / Oturgur ( 30
Ogur)
1
gibi isimlerden bahsetmektedir. Bunlar deiik Ogur / Bulgar kabilelerinin
oluturduklar federasyonlara verilen adlardr. Macar bilim adam Feher kaynak ve
arkeolojik veriler nda Priskosun bahsettii Ogurlarn Bulgar Trkleri olduunu
belirtmektedir.
2

Ogurlardan ilk defa Bulgarlar olarak bahseden, Bizans mparatoru Zenon (474-
491) dur. Zenon'un Sirmium'da, 482 ylnda, Theodorik liderliindeki Dou Gotlarna
kar destek salamak iin, Karadenizin Kuzey-bat kylarnda oturan Buan
liderliindeki Bulgarlara ba vurduunu yazar.
3
mparator Zenonun bir ksmn Bizans
hizmetine ald Bulgarlar Kutrigur Bulgarlar idi.
Bulgarlarn yaad sahadaki dier Trk kavimleri de, doudan bastran farkl
Trk kavimlerinin zoruyla yerlerinden ayrlmak zorunda kalmlard. Bu kavimler g
yolunda yada yerletikleri yeni yerlerde birbirleri ile kaynap yeni federasyon veya
konfederasyonlar oluturdular. Bu dnemlerde zayflayan eski boy federasyonlarnn
yerini yeni ittifaklarn alyordu.
Ogurlarn esas kitlesi de Don ile Kuban nehirleri arasnda, Onogur ad ile anlan
bir birlik oluturmulard. Eski bir federasyonun ad olan Onogurlar adn alan bu yeni
federasyon tekrar etkinlik kazanmaya balarken Don ile Dinyeper arasna g eden baz
kabileler de Kutrigur / Koturogur ad altnda bir birlik halindeydiler.
4
Kafkasyada
oturan Saragurlarn bir ksm, dier boylarla birlikte yeni bir zmre halinde Don ve

1
Dier Trklerde de Dokuz Ouz, On ok vb gibi benzer rgtlenme ve adlandrmalar vardr.
2
Fehr, Gza. Bulgar Trkleri Tarihi.2.bs Trk Tarih Kurumu. Ankara 1985.
3
Rasony. Age. s. 89 ayr. bkz. Gezer. Age s. 4
4
Fehr.Age. s. 5

16
Dinyeper arasnda ki blgeye yerleerek burada Kutrigur / Koturogur federasyonunu
oluturdular. Saragurlarn dier ksm ise Ogurlarla yeni bir federasyon oluturarak
Oturgur ad ile Kafkasyada kald.
Bu dnemde Onogur,
1
Saragur / Sarogur, Uturgur / 30 Ogur, Kuturgur / 9 Ogur
gibi isimlerle andmz Ogur kavimleri, Hunlardan geriye kalanlarla karm, bu
karmadan 482 ylnda Bulgar ( Bulgamak fiilinden karma, kark anlamnda ) ad
meydana kmt.
2
Trkeden baka bir dille aklanamayan Bulgar kelimesini
bulamak, bulgamak karmak, karm olmak olarak kabul eden alimlerden biri olan
Geza Feher, bu ismin bu tarihi olay sonucu ortaya ktn sylyor.
453de Atillann lmnden sonra eskiden onlara bal olan Gepidler Hunlar
yenmi, Atillann oullarndan lek / lig 454de Germen olan Gepidlerle yaplan
savata lmt. Kardeleri Dengizik ( Tingiz ) ve daha nce Aaerilere kral olarak
atanm olan Irnek ( Bel Kermek ) etraflarnda toplanan Hun kitleleri ile, Orta
Avrupadan douya, Karadenizin kuzey sahillerine doru ekildiler.
Bizans kaynaklarnda geen Bulgarlar, hi phesiz Hun - Ogur karm olan
kabilelerdi. Kafkaslarn kuzeyinde, Sabir ya da Ogur yerine anlan Uturgurlar, bir asr
kadar sonra Hazar birliini oluturana kadar Onogur - Bulgar devletinin reisliini
yaptlar.
3
VII.yyn balarnda ise Avar devletinin dou ucunda kalan Utrigurlar, bir
baka Trk devleti olan Gktrklerin ynetimine girmiti.
Bizans tarihisi Jordanese gre Attilann ortanca olu Dengizik de Ulingur,
Angiskir, Bittogur ve Badon kavimlerinden oluan ordusuyla, 469da Bizansla
savam ve yenilerek ldrlmt. 461 ve 465de Sabirlerin sktrmas ile yeni
yurt arayan Saragurlar, Aaerilere saldrdrmt. Bu savata Aaeriler yenildii
iin rnek, Bizans zerine yryen kardeine yardm edemedi.
rnek ve Ona bal Hun zmreleri, doudan gelen kavimlerin saldrlarndan
kurtulmak amacyla, Bizans snrlar iine kabul edilmelerini istediler. mparator, Tuna
snrnda muhafzlk grevi ile yerlemelerine izin verdi.
4
rnek, Hun ve Bulgar / Ogur

1
Kafesolu. Age. s. 185 - 189.
2
Rasony. Age. s. 89.
3
Rasony. Age. s. 112 .
4
Rasony. Ag. s. 93 .

17
kabilelerinin karmndan oluan bir toplulukla Kuzey Dobrucada bir devlet kurdu.
rnekin kurduu ve Bulgar Trklerinin ynetici / hakim boy olduu bu yeni devlet
aslnda bat Hunlarnn dou kanadnda kurulan yeni bir devletti.
Tarihiler Bulgar Hakanlar listesinin rnekle balamasnn bu olaylarla ilgili
olduunu kabul etmekte, Ogurlarn eski adlarnn, Bulgar adnn yan sra kullanmaya
devam ettiini de belirtmektedir. O dnemin kaynaklarnda Ogur / Bulgarlardan
Arkhaik Hunlar olarak bahsedilmesinin arkasnda da bu tarihi gelimeler yatmaktadr.
rnekin Hun kitleleri ve Ogurlarn karmndan oluturduu ve On-Ogurlarn
ounluu tekil ettii Bulgar konfederasyonunda, baka boylarda vard.
1
Bu
konfederasyon rnekin halefi Mundu ( Muncuk / Boncuk ) ve ondan sonra gelen 4
hkmdar zamannda, 550lere kadar devam etmitir.
465 - 466 senesinde Bizansa eli gnderen Onogurlar, Bizansla ittifak yaptlar.
482 ylnda Bizans mparatoru Zenon Ogurlardan, Dou Gotlarna kar yardm
istemiti.
2
Bir ksm ge devam ederek, Karadenizin kuzeyi ile Dou Avrupann
birok blgesine yaylp, yerlemeye balamt.
Bizans mparatoru Zenon, Balkanlardaki snrlarn gvence altna almak iin
Kutrigur ve Utrigurlar birbirine drp savatrd. Bu savata yenik den
Kutrigurlardan 2000 kadar aileyi 482 ylnda Trakyaya yerletirerek Bizansn
hizmetine ald.
6. yzyln banda Tunann kollarndan til- Volga blgesine kadar uzanan
topraklara yaylan Onogur / Bulgarlarn yayl, Dinyeper Nehrinin dousunda
Kutrigurlar ( 9 Ogur ), Don-Volga dirsekleri arasnda Utigurlar (30 Ogur) ve Azakn
dousundan Kafkasyann kuzeyine kadar olan blgede Onogurlar eklindeydi. Onogur
/ Bulgarlarn dousunda Sabirler, Sabirlerin dousunda ise Avarlar vard.
3

Don ile Dinyeper arasnda iken douya doru ekilen Hun kavimleri ile birleip,
yeni muharip kitleler kazanan Kutrigurlar, 482 ylnda artk Bulgar adyla

1
Kafesolu. Age. s. 190
2
Kafesolu. Age. s. 185.
3
Rasony.Age. s.89

18
anlmaktadrlar.
1
Daha sonra Kutrigurlarn Bizansla aras ald ve 499da Trakyaya
sefer dzenlediler. Trakyay tahrip ederek zerlerine gnderilen orduyu yenen ve
502de aknlarn tekrarlayan Kutrigurlardan, kaynaklar, bu tarihten itibaren 559a
kadar Balkanlara akn eden bir halk kitlesi olarak bahsetmektedir.
2

530 ylnda Bulgar Trkleri, iki han kumandasnda Tunann kar sahiline
geerek Trakyaya inmilerdi. ki gruptan birisi zafer elde ederken dieri Bizans
ordusuna yenildi. Bu savalarda daha nce Bizans saflarna geip, vaftiz olduktan sonra
lliricum Magistrati olan Hun asll Akum, Bulgarlarn eline esir dt ve lkesine bir
hain olarak gtrld.
Ayn yl Bizansn hizmetine giren ve lliricum kumandan tayin edilen Gepid
asll Mund,
3
blgesine yaklaan Bulgarlar hezimete uratmt. Esir alnan Bulgarlar,
Bizansa gnderildi ve hipodruma toplanm halka gsterildi. Esir Bulgarlar daha sonra
Anadoluya geirilerek Trabzon havalisi ile oruh ve Yukar Frat blgesindeki
garnizonlara asker olarak yerletirildiler.
4

Hazar Denizi ve Karadenizin kuzeyindeki steplerdeki durum Kutrigurlar ve
Utrigurlar Bizansla dostluk aranmas konusunda zorluyordu. Kutrigurlar bu amala
535de Bizansl komutan Belizarusun ordusunda talyaya kar savamlard.
547-548de Krm Gotlarnn Bizansa gnderdii eliler Karadenizin
kuzeyindeki kavimler hakknda da bilgiler vermilerdi. Bu bilgilere gre, kuzeyde
karde iki kavim yayor, Don ve Dinyeper arasnda oturana Kutrigur, Kuban ve Don
nehirleri arasnda oturana ise Oturgur deniyordu.
1. Byk Bulgar mparatorluu
VI. yzyln ortasndan sonra Onogurlar, Macarlar ve Utugurlar Gktrk
hakimiyetine girmiti. VI.yyn ortalarnda Dou ve Bat olmak zere ikiye ayrlan bu
konfederasyonun dou kanad 560 ylnda Gktrklerden kaan Avarlarn hakimiyeti

1
Fehr. Age. s. 26-27
2
Bizans kaynaklar bu halk grubundan Bulgarlar olarak deil Arkhaik Hun olarak bahsetmektedir.
3
Bizansl tarihci Jordanese gre o, Atillayla ayn kabileden yani Hun idi. Enodius onun Bulgar
olduunu belirtir. bkz. M..Artamonov.Hazar Tarihi Trkler,Yahudiler, Ruslar. ev.D. Ahsen Batur
Selenge Yaynlar stanbul 2004. s.110
4
Age. s. 110 ayr. bkz. Mehmet Erz, Hristiyanlaan Trkler, Trk Kltr Aratrma Enstits
Yayn, Ankara 1983. s. 17.

19
altna girdi. 567de Pannoniaya ( bugnk Macaristan ) yerleerek merkez yapan
Avarlar, Kutrigurlardan bir ksmn da kendileri ile birlikte oraya gtrdler.
Bizans imparatoru Justinyanus, Utrigurlarn hkmdar ad-il / Sandile eli
gndererek, Bizans topraklarna devaml olarak aknlar yapan Kutrigurlara arkadan
saldrmalar halinde o zamana kadar Kutrigurlara denen senelik vergiyi kendilerine
vereceini vaad ederek bu iki karde kavmi birbirine drmeye alyordu.
Kutrigurlar, 551-52 yllarnda Kinal adl kraln idaresinde Bizansn Balkan
eyaletlerine saldrnca, ad-ile tekrar eli gnderen Justinyanus, onlar Kutrigurlarn
topraklarna saldrtmaya muvaffak oldu. Geri dnen Kutrigurlar da intikam iin
Utrigurlarn zerine yrynce iki grup birbirleri ile kyasya bir savaa tututu.
1

Kutrigurlar 558-559da, Zaberan ( Sabir Han ) nderliinde Bizansa saldrnca
tekrar ayn oyun oynand ve Justinyanusun istei zerine ad-il tekrar Kutrigur
topraklarna saldrd. Karde iki kavimin birbirleri ile mcadelesi ypratc ve her iki
grubu da yok olmaya gtren bir savat. Bizans topraklarndan ekilen Kutrigur
ordularnn yenildii sava, Avarlar gelinceye kadar devam etti. Utrigurlar ineyip
geen Avarlar, Kutrigur topraklarna ulam, Kutrigurlarn bir ksmn kendileri ile
birlikte Macaristana gtrmt.
Avar devletinin dou snrlarnda oturan Oturgurlar arasnda Avarlara kar
isyan balamt. Gktrklerin ynetici boyu olan Duloya mensub Kobrat / Kurtun
idaresindeki Bulgar / Ogurlar Don ve Dinyeper arasndaki Avar yneticilerini
karmaya muvaffak oldular ve blgede Kurt idaresinde Byk Bulgaristan
mparatorluu kuruldu. Bu ekilde bamszln kazanan gruplar, Onogurdur ad
altnda yeni bir birlik kurmutu.
Bizans imparatoru Heraklius, Avarlarn dousundaki Onogurdur Bulgarlar ile
ilikiye geerek, mterek dmanlar Avarlara kar anlama salamt. Avar
ordularnda nemli grevler yapan Kutrigurlar da, Kurtun baarlar ve Avarlarn 627
ylnda Bizans kuatmasndan yenilgi ile ekilmesinden cesaret alarak 630 ylnda
isyan ettiler. Kendilerinden bir kral atayarak ynetimi Avarlardan almaya teebbs
edenlerin isyan Avarlar tarafndan bastrlmt.

1
Fehr.Age. s. 29

20
Dou Bulgar Trklerinin hkmdar olan Kurt / Kobratos / Baltavar Kubrat /
Kuvratos
1
( 635 665 ), Kurtigurlarn topran da kurtararak kendi devletine
katmt. Hkmdar olduu Ogur / Bulgarlar arlkl olarak Kafkasyann ve
Karadenizin kuzey havzas olduu iin Magna Bulgaria / Byk Bulgaria Devleti,
Kurtun lmnden sonra paralanmt.
Kobratn be olundan en by olan ve yerine geen Bat-Bayan Hakan, eski
yurtlar olan Kafkasyann kuzeyindeki Bulgar Trklerinin de han oldu. Hazaralara
itaat edip onlarn boyunduruuna girdi.kinci olu Kurta kendi ordusundaki
Bulgarlarla Kuzey douya kp Volgann kuzeyinde yerlemi olan Fin kabileleri
arasna yerleti. Burada daha sonra til-Volga Bulgarlar kurulmutu. Hanlar ile
birlikte Mslman olan Bulgar halk zengin bir ticareti organize etmi ve bu devlet
13.asrda Moollar tarafndan ortadan kaldrlmt.
Kobratn nc olu Altsek Han ordusu ile talyaya kadar gelmi ve
Napolinin kuzeyine yerleip burada kalmlard. Drdncu olu Kuver Han kendisine
uyan ordusu ile Macaristana gidip Avarlara karmt.
2
Bir ksm da Makedonyaya
yerleti. Bu nedenle Ogur/ Bulgar Trkleri bugn Balkanlarda yaayan birok halkn
olumasnda rol oynamtr. Macar alimi Rasony, Onogurlar Bulgar-Trklerinin iinde
Macarlar tekilatlandran, hayati nemi haiz kltr ile techiz eden unsurdur diyerek
bu role iaret etmektedir.
3
Bulgar Trklerinin bir ksm Avar topraklarn terk ederek
bir ksm Almanlara snrken
4
, bir ksm da talyaya g etti.
Beinci ve Avarlarn idareci zmresinin Kutrigur topraklarndan kartlmasnda
nemli rol oynayan kk olu Asparuh / Esperikh / Esperuh ise batdaki Kutrigur -
Bulgar Trklerinin han olmutu Asparuh (sperih) 670-75 yllar arasnda Tuna
nehrinin azna gelip Pevki adasn ald. Buralar elinde tutan Bizans uzun sren
harplerde gsz dmt. Asparuh (sperih) M.S. 679 da yanna kendi yaknlarn da

1
Bulgar Trklerine ait rivayet ve bilgilere dayal en eski belge olan ve 765-766 ylndan nce bir stun
zerine Grek harfleri ile yazlmken bize bir Rus kroniinde Slavca hatal bir ekilde intikal etmi olan
ve balangtan 765 senesine kadar ki Bulgar Hanlar listesi olarak da bilinen 14 satrlk listede Kourt,
Kurt, Bizans kaynaklarnda Kobratos, Kuvratos eklinde geer
2
Osman Nuri Peremeci. Tuna Boyu Tarihi. stanbul 1942. s. 17-18
3
Rasony. Age. s. 91
4
630 da 9.000 Bulgar ailesi Bavyeraya g etti. Orada dosta kabl ve iskandan sonra , yaplan akid
bozularak byk bir ksm ani bir hucmla ldrld. Bkz. Rasony. Age. s 90

21
alm, Tunann sa kysna geerek bugnk Kk skitya denen imdiki
Bulgaristann Dobruca ve Deliorman blgesine yerlemiti.
1
Tuna Bulgarlar
Devletinin temellerini atan
2
Asparuh, Bizans snrlarn zorlamaya balad.
2. Tuna Bulgarlar Devleti
Bizans imparatoru olan Kostantin IV. PogonatBulgarlar buradan kovmak istedi.
Fakar Asparuhla ba edemedi. Asparuh, iki yl sren aknlar ile 681 sonbaharnda
Bizansa yllk vergi demeyi kabul ettirerek, snrlarn ve bamszln resmen
tantt. Kurduu Tuna Bulgarlar Devletinin snrlar, Basarabya, Dobruca ile
bugnk kuzey Bulgaristann tamam ile gneyde Balkan dalarnn geitleri ve batda
sker nehrine kadar olan blgeye yaylyordu.
3

Bulunduu konum itibar ile Bizansa kuzeyden gelebilecek istilalarn da nn
kesen bu devlet, kendilerine iltihak eden yedi Slav oyman, Bizans ve Avar
devletlerinin arasnda yerletirmiti. Asparuh, devlet kavramna uzak, kabileler halinde
yaayan Slavlar, devleti bnyesine katarak, askeri bir disiplin iinde yeniden organize
etmi, vatan, millet kavramlarn reterek, Bizansa kar kendilerini koruma
yeteneini kazandrmt.
Ogur / Bulgar tarafndan kurulmu en uzun mrl ve istikrarl devlet olan Tuna
Bulgarlar Devleti, Bizans ile srdrd sk ilikiler sonucu Bizansn devlet
hayatnda da etkili olmutur. Hazar Hakannn kz ile evlenen Bizans mparatoru
II.Justinianusun , Bulgar Han Tervelin ( 702 718 ) yardm ile 705 ylnda ikinci
defa tahta kabilmesi, Phillippikosun 713de tahtan indirilmesi, 717-718de Araplara
kar Bizansn mdafaas, hep Tuna Bulgarlar Devletinin gc sayesinde
gereklemiti.
4


1
Peremeci. Age.s.19 Ayr. bkz. Czegledy. Age. s. 80.
2
Baltavar Kubratn mezar Ukraynada Poltava vilyetine bal Malaya Pereepina ky yaknlarnda kazlar
srasnda bulundu. Esasen mezar, 1912 ylnda bir raslant eseri olarak koyunlarn otlatmakta olan bir oban
tarafndan bulunuyor. Beklenmedik bir ekilde aya bir ukura batan bu oban, orada altndan bir mlek buluyor.
mlei alp anasna gtryor. Anas ise alnm bir eya olabileceini dnerek alp mlei yerel idarecilere
teslim ediyor. Dolaysyla arkeologlarn dikkatini eken bu yerde yaplan kazlardan sonra pek ok altn eyalar ve
bu arada zerine Kubrat Hann ad yazl bir de yzk bulunuyor. Bugn bu eyalar Ermitaj mzesinde
bulunmaktadrlar.("Kde e izeznala Voljka Blgariya" (Volga Bulgaristan nerede kald?), Bulgarca, Sofya, 2003.
"Ogledalo" Yayn Kompleksi tarafndan yaynlanmtr.
3
Fehr. Age. s. 45
4
Kafesolu. Age.s. 192

22
Ancak Sever Handan ( 721 735 ) sonra Kormu Han ( 737 754 ) zamannda
Bizansla olan ilikiler bozuldu. Hazarlardan ald destekle Bulgarlara saldran
Bizans mparatoru Kostantinos V. ( 741 - 775 ) Kormu Han, Binekh ( 754 - 760 ),
Tele ( 760 - 763 ) ve Umar ( 765 ) gibi Bulgar hanlarn yenmiti. Bulgar hanlar,
yenilgilerinin cezasn lke ileri gelenleri tarafndan ldrlerek derken, kan i
kargaalklar da Tuna Bulgarlar devletini zayflatt.
Yaanan i kargaalklara ramen, Bizans Bulgar Devletini ykamad. 755te
yendii Bulgarlar, Mslman Araplarla savamak zere Anadoludaki Tohma ve
Ceyhan blgelerine iskn eden Bizans, ileriki asrlarda da Hristiyanlatrarak asker
hizmete ald Bulgarlar
1
Anadoluda Kapadokya blgesine yerletirmitir.
2

Krum / Kurum Han ( 803 - 814 )
3
zamannda, Avar Hakanl 807 de Franklar
tarafndan ykldktan sonra, Avar topraklarnn dou ksm Tisa Irmandan Turla
(Dinyester) rmana kadar olan Islav, Avar, Bulgar ve Hun dkntleri Krum Hann
otoritesini tanmlard. Sofyay alan ve kuzeyde Transilvanya blgesinde kontrol ele
geiren Kurum Hann asl amac stanbulu almak ve Bizans ortadan kaldrmakt.
Tehlikenin farknda olan Bizans mparatoru Nikeforos I., Anadoludan ve eitli
eyaletlerden binlerce aileyi Trakyada snr boylarna iskan ederek snrlardaki savunma
sistemini salamlatrd. Bulgarlarn zerine yryen Nikeforos hakanlk aulu
4

Pereyaslava kadar ilerleyerek ehri tahrip etti. Kurum Han tarafndan yenilerek ordusu
imha edilen Nikeforos, 26 Temmuz 811de sava meydannda ldrld.
5

Kurum Handan sonra yerine geen olu Omurtag Han ( 814-831 ) zamannda,
Bulgar Devleti en parlak dnemini yaad.Ynetici kavim olan Bulgarlar, Balkanlardaki

1
ikri, Karamanoullar Tarihinin birok yerinde Karamanoullarnn ba sknca Bulgar Dana
sndn ve burada yaayan Bulgar kavminden binlerce asker geldiini yazar. bkz. Mesud Koman,
ikrinin Karamanoullar Tarihi, Konya - 1946. bkz. s. 33 - 34, 50 58. Buras gnmzde Nide
ilinin gneyine ve Karaman ilinin gneydousuna den Bulgar / Bolkar Dalardr.
2
Yinan. Age. s. 167.
3
Kurum Han zamannda Bulgaristan gcnn zirvesine ulamt.Macar alimi arkeolog Feher tarafndan
harabeleri ortaya kartlan Pliska ( umnunun kuzeydousunda Aboba ky yannda) ve Preslav
ehirleri ile Madara kasabasndaki (umnunun dousu) kalntlar bu devre aittir. Bkz. Kafesolu. Age. s.
193. Bu adan kalan muazzam mimari eserlerin harabeleri ve yksek kltr eserleri arasnda
Madaradaki 40 m2 saha kaplayan kaya kabartmasnda Krum/Kurum Hann svari tasviri ve silik yazt
bulunmaktadr. Bkz. Rasony. Age. s. 92
4
Aul /Avl /Avli: Bulgarlarn hakanlk merkezlerine verilen ad.
5
Kafesolu. Age. s. 107

23
geni Slav kitlelerini hakimiyetleri altna alnca nfus olarak aznlkta kalmt. Onlarla
evlilikler yaparak Slavlar devlet grevlerinde kullanmaya baladlar. Bunun doal
sonucu olarak da Slav dili ve kltrnn etkisi, idareci tabaka arasnda yayld.
Omurtag Hann oullarnn ve torunlarnn Slav isimleri tamaya balamas bunun en
nemli gstergesidir.
Halefleri Melemir Han ( 831-852 ) ve Boris Han devrinde siyasi ve askeri alanda
nemli deiiklikler olmad. Bar ve skun dnemi yaand. Boris Han dneminde
Bulgar Devletinin resmi dini Hristiyanlk oldu. Bu olayn gerekletii 864 yl Bulgar
tarihinin de bir dnm noktas idi. Ortodoks - Hristiyanl kabul eden Boris Han
sadece Bulgarlarn Tangra ( Tanr Han ) inancn terk etmesine deil, milli
kltrlerinden ayrlarak Slav - Bizans kltr evresine girmesine, Bulgarlarn Slav
kitleleri arsnda eriyip Slavlamasna da yol amt. Hakim dil ve kltr Slav dili ve
kltr olurken Bulgar Hanlar da Slav ismi tayarak ar nvan almaya baladlar.
Bu yeni sentezde Bulgarlar, oluan yeni topluma kendi isimlerini, tekilatlanma ve
idare anlaylarn vermiti. IX. yzyla ortalarnda Balkanlarda kalan Bulgarlarn
Hristiyanlamas tamamlanmt.
1

XII. yzylda ikinci Bulgar arlnn temelini Bulgarlar arasnda eriyen
Kumanlar atmtr.
2
Kuman asll Asen ve Peter kardeler, Bizans imparatoru saak II.
Angelos (1183-1185) kendilerine pronoia vermeyince, 1185 ylnda isyan ederek
Tunann kuzeyindeki Kuman akrabalarna snmlard. Kuman akrabalarndan
aldklar destekle Bizansn igalindeki Bulgaristann istiklalini ilan ettiler ve Asen
(1187-1196) ar olarak II. Bulgar imparatorluunu kurdu.
Hallarn Bizans igal ederek Latin mparatorluu (1204-1261) kurmasndan
sonra, Latinlerle mcadeleye devam eden Bulgar ar Kaloyann mteffiki olarak
Latinlerle savaan Kumanlardan Koca, 1205 de Edirnede vuku bulan savata, Latin
mparatoru I. Baudoun esir ald ve Latin imparatorluunun temelden sarslmasna
neden oldu. Asen slalesinden sonra Bulgaristan yneten iman, Dorman, Eltemir ve
Terter slaleleri de Kumanlardan idi.
3


1
Kasefolu. Age. s. 194 - 195.
2
Rasony. Age. s. 93
3
Rasony. Age.s. 153-154-155

24
3. til- Volga Bulgar Devleti
til (Volga) Bulgar Devleti, ilk Mslman Trk devleti idi. Ancak bu devletin
kurulu tarihi ile ilgili farkl bilgileri u ekilde zetlemek mmkndr. til nehri
boyundaki Utigur Bulgarlar 630 yllarna kadar Gktrk hakimiyetinde idi. Gktrk
devlet nizam iinde bu blgede bulunan otokton Fin-Ugor ve dier Trk asilli
kavimleri idareleri altna almlard.Batdaki Kutrigur Bulgarlarnn banda Trk
ynetim geleneine gre Gk Trk kaanlar slalesine mensup bir han bulunuyordu.
Utigurlarn banda da ayn slaleye mensup bir han bulunup bulunmadn
bilemiyoruz. Ama bu blgeye geldiklerinde tekilatlanm bir halde idiler.
Bulgarlar daha Kuban ve Don boylarnda iken ziraatle megul idiler. Bu sralarda
ayn blgede bulunan Macarlarn ziraat ve hayvancla ait terimleri Bulgarlardan
almlard. Yerleik hayata alkn Bulgarlar Orta til boyuna geldiklerinde buralarda
ehirler kurdular. Bu ehirler arasndaki Bulgar ismini tayan ehir IX-XII.
Yzyllarda Dou Avrupann en nemli ticaret merkezi idi.
1
Blgedeki Bulgar ehirleri,
zengin ziraat rnleri, krk ve deri iilii ve ticaret merkezi durumunda idi.
900 yllarna gelindiinde islam dini mslman lkelere gidip gelen tccarlar
vastas ile tantklar islam dini Bulgar Trkleri arasnda yaylmt. Bu yllarda
Bulgar tahtna oturan Alm Hann islamiyeti kabul etmesiyle buras slamiyeti kabul
eden ilk Trk devleti oldu. 920 ylnda Badatdaki halifeye mracaatla din alimleri ve
mimarlar gnderilmesini rica eden Alm Cafer Hann istei Halife Muktedir Billah
Cafer tarafndan kabul edilerek istedii heyet 922 ylnda til nehri boyundaki Bulgar
lkesine varmtr.
Bulgarlarn Mslman olmas tarihini 920 yl olarak kabul eden tarihiler bu olay
dolaysyla yanlmaktadr. nk Mslman bir hkmdar olan Alm Cafer Han
2

adna M.S. 902908 tarihlerin arasnda baslm sikkeler bulunmutur. Abbasi Hilafeti
tarafndan, Mslman lkelerden biri olarak tannmasndan en az 20 yl kadar nce til
(Volga) Bulgaristannn artk bir Mslman devleti olarak var olduu bilinmektedir.

1
Akdes Nimet Kurat. IV- XVIII. yzyllarda Karadeniz Kuzeyindeki Trk Kavimleri ve Devletleri.
Ankara. 1972 s. 113.
2
Alma Cafer HAN (895-925) Volga Bulgaristannm nc hkm dar olup ilk hkmdar Abdullah Cilkinin
(865-882) olu, Kubrat (veya Kurbat)Hann en byk olu Bat-Bayan sllesinden gelmektedir. Alm, iktidar
aabeyi Bat Ugor Mminden (882-895) devral mistir.

25
Halifenin gnderdii heyete, Mslman din adamlaryla, inaat ustalar dahil
edilmiti. til (Volga) Bulgaristannn o zamanki hkmdar Mslman olmas
nedeniyle 920 ylnda Badat halifesine balln beyan etmitir.
1

XVI-XVII yzyllarda Avrupada hazrlanan haritalarda Volga boyu ve Ural
yreleri Bulgarya olarak gsterilmektedir.
2
Rus asll Semn Remezovun, 1701de
hazrlad haritada da bu yre Bulgarska (yani Bulgar ili) olarak gsterilmektedir.
Bu, pek tabii, rasgele deildir, nk Bulgar Devletinin bykl ve Bulgar
kabilelerinin dal sahas son derece genitir. Hatta Tacettin Yaligula gre Bulgarya
hudutlar ta Buhara Hanlna kadar dayanmaktadr. Hazar devleti zayfladka
Bulgarlar kuvvetlenmiti. Bulgar ehri tilden daha nemli bir ticaret merkezi haline
geldi.
til (Volga) Bulgaristannn snrlar ok geni, fakat ok hareketliydi. En geni
dneminde Ural dalarndan Oka nehrine, styugda bulunan Dvinadan Don
kaynaklarna kadar uzanyordu. Asya ile Avrupa arasnda en ksa yollar zerinde
bulunmalar nedeniyle Volga Bulgaristannda ticaret ok iyi gelimiti. Bulgar
tccarlar Hazar lkesine, Harezm ve Samani devletlerine sarkarak, Mslman
tccarlaryla youn ilikiler halindeydiler. Buna karlk Harezmli tacirler de Bulgar
Devletine gelerek ilgilendikleri mallar alyor, onlar arasnda slm dini ve kltrn
yaymaya balyorlar. Bu nedenle 900lerde slm dini, Bulgarlar arasnda nemli
lde yaylm oluyor. Bununla ilgili olarak Rus tarihnvisleri unu
kaydetmektedirler: M.S. 6494/986 ylnda Bulgarlar, Prens Vladimire geldiler ve ona:
Sen, zeki ve akll bir prenssin, kendi yasalarndan vazge, bizim yasalarmz kabul et
ve Muhammedin dinine gir dediler. O zaman Vladimir onlara: Sizin dininiz nasl bir
dindir? diye sordu. Onlar da: Biz, Allaha inanyoruz. Bohmit (yani Muhammed) bize
snneti tavsiye ediyor, domuz eti yememeyi, arap (iki) imemeyi sylyor. Ona
yetmi gzel gsterseniz, aralarndan sadece bir tanesini seer, kendisine e alr.

1
Bunlar heyete katlan Ahmet bn Fadlann korunmu ve Rusaya tercme edilen Ahmet bn
Fadlann Volga Seyahati adl risalesinden reniyoruz Bu risale ilk defa olarak 1939 ylnda M.T.
Krakovskinin redaktesi altnda Rusa olarak yaynlanmtr. Ayn risale, Tuna Bulgaristannda 1992 ylnda Volga
Bulgaristanna Seyahat (921-922) ad altnda Bulgarca olarak yaymlanmtr.
2
HALKOV, A.H. Orta Volga Boyu le Ural Yresinde Tatar adnn menei, etimolojisi ve yaylmasna dair.
(Rusa) Tatar Halknn Etnik Tarihi Sorunlar derlemesi (Rusa) Kazan, 1985, s.26-28.


26
Vladimir, onlar dikkatle dinledikten sonra snnet ve domuz eti yememeyi kabul
edemeyeceini, iki konusuna gelince, Ruslar itike daha neeli oluyorlar, biz onsuz
edemeyiz diye cevap veriyor.
1
Bylece Ruslar (Slavlar) ilk defa slam Dini ile
karlam oluyordu.
Islmiyeti inceleyip renmek amacyla prens Vladimir, bilgili ve fikir sahibi 10
kiilik bir heyeti Volga Bulgarlarnn yanna gnderip onlara: lk nce Bulgarlara
gidin, onlarn dinini renip inceleyin diyor. Heyet yeleri slmiyeti beenmeyerek
geriye dnyorlar. Dolaysyla M.S. 988989 yllarnda Vladimir ve Kiyef Ruslar
Hristiyanl kabul ediyorlar.
Vladimir, daha sonra Hristiyanl Volga Bulgarlar arasnda yayma teebbsnde
bulunuyor. Bu amala oraya filozof Mark Makedonyanin

i gnderiyor. Bu filozof,
Bulgarlarn yanna gitti ve onlara uzun boylu Allahn szlerini aklad, fakat onlar
kendi lgnlklarnda ayak dirediler. O zaman Kiyefte Vladimirin yanna dnd...
Ayn yl drt (Bulgar) prensi Kiyefe gelerek Hristiyan oldular.
2
Bu aama daha sonra
Mslman Hristiyan ilikisinin balangc olmas sebebiyle nemlidir. Zira daha
sonraki dnemlerde Slav rknn Mslman olmamas, aksine slamlamayla mcadele
etmesi bu gnk sreci de ifade etmesi bakmndan nem arz etmektedir. Ogur /
Bulgarlarn bat kolu iinde yaadklar kitleler arasnda asimile olurken, dil-Volga
boylarnda yaayanlar slamlam ve bugn Kazan blgesinde yaayan Mslman
tatarlarn asln tekil ediyorlard.
4. Kafkasyadaki Bulgarlar
Kafkaslardan gneye inen Ogur gruplarnn ynetici boyu Saragurlard.
3
463
ylnda Kafkasyaya gelip yerleen ve ittifak iin Bizansa eli gnderen Saragurlar,
466 ylnda Bizansn mttefiki olarak Kafkasya zerinden rana sefer yaparak ve
Kuzeydou Anadoluya girdiler. Grcistan ve Ermeni topraklarn da tahrip eden
Saragurlar, Kafkaslardaki ilk Bulgar Trkleri deildi. Fehrin belirttii gibi aslnda

1
Povesti vremennyh let, zbornik. Sbornik proizvedenii literatury Drevney Rusi, Moskova, 1969. (Eski Rus
Yazn derlemesi). s.123.
2
Polnoe sobrarie ruskih letopisey, (Rus vakayinameleri tam derlemesi, SPb, 1856, cilt 25; cilt 34. Moskova
kaynaklarna gre A.H. Halikovun yazsndan alnmtr. 500 Rus Soy ad kitab. Sofya.
3
Vaczy, Age. s. 92.

27
Bulgar Trklerinden olan, Kidarlar ( ya da Kitaritalar ), bu gten nce 456 ylnda
Kafkasyada yaamaktayd.
1

Ayrca Ermeni corafyac Piskopos Khorenli Mosesin ( Mozes Chorenaci)
belirttiine gre ilki Vagharag ( M. 149-127 ) zamannda Byk Kafkas dalarnn
eteinde (dil havzasnda) yer alan Bulgar lkesindeki byk kargaa sebebiyle,
kabiledalarndan ayrlan bir ok Bulgar, Derbent yolu ile Azerbaycan geip
Ermenistana gelerek bereketli blgelere ( imdiki Kars ve Pasin blgesi ) yerletiler.
2

dil havzasndan kalkp Derbent yolu ile Azebaycan geerek imdiki Kars
civarna yerleen Bulgarlar ve Bulgarlarla akraba olan Vanandlardan ( Oghondor /
Veghentur Bulgarlar ) dolay Seluklulara kadar Kars blgesine Vanand denmitir.
3

Bulgar Trklerinin blgeye ikinci defa yerlemesi Iraag (M.127-114) zamanndadr.
4

Ogur / Bulgar Trklerinin sadece Balkanlar ve Dou Avrupann deil tm
Kafkasyann etnik yapsnn ekillenmesinde nemli roller oynad bir gerektir.
Kafkasyann kuzeyinde bir mddet sonra Saragur ve Onogur ismi kaybolup Uturgur
ismi duyulmaya baland. Fakat VII. yyda Onogurdur ismi tekrar ortaya kt ve Hazar
Devletine tabi oluncaya kadara Ogur Bulgar devletinin reisliini yaptlar.
5

Bizans, Ermeni ve Sryani kaynaklar VI.yydan itibaren Kafkaslarn kuzeyinde
Onogurlardan bahsederek bu blgeyi ileriki yllarda Patriya Onogurya ( On-
Ogurlarn yurdu ) olarak anmtr.
Bu dostluktan yararlanan Bizans, Onogur - Bulgarlara misyoner gndermekte
gecikmedi ve 537 ylnda Kardos / Kardut ynetimine bir piskoposluk bile kurdular.
Kardos yedi yl sren almalarndan sonra 554 ylnda bir ok kiiyi takdis ettii gibi
ncili Hun diline de evirmiti.
Trk kavimlerinin arka arkaya devam eden gleri, Orta ve Dou Avrupann
olduu kadar Balkanlarn da etnik yapsn ekillendirmitir. Ayn eyi Kafkaslar iin

1
Fehr. Age. s. 5
2
Artamonov. Age. s. 225
3
Togan. Age. s. 168-169
4
Fehr. Age. s. 13
5
Batav. Agm. s. 72

28
de syleyebiliriz. Kara Bulgarlar
1
, Kafkaslarda Karaay Balkar etnik birliini
oluumunda birinci derecede etkili olmutur. Keza, erkes ( Adige ) ve Oset gibi
Kafkas kavimlerinin zellikle ynetici snflar da ayn ekilde etkilenmitir.






















1
Ak Bulgarlar Bulgarlarn ynetici tabakas,Karabulgarlar ise budun / halk tabakasdr.

29
B. BULGARLARIN HIRSTYANLATIRILMASI
Velhasl Bulgar hkmdar (Boris) nce kstah davranmasna ramen, bara
raz gelir. Bundan maada onun insanlar alktan bunalm durumdadrlar... Bu yzden
de tm kolayca Hristiyanl kabul etmeye raz gelmilerdir, hkmdarlar ise
mparatorun ad olan Mihail adn alr. Hristiyan dinini salamlatrabilmek iin oraya
sekin arkiyerey denilen yksek rtbeli din adamlar gnderilmitir.
Yosif Geneziy
Trk-Bulgar Devleti zaman iinde byyp gl bir devlet olduu halde,
neden Trkln ve dolaysyla kendi benliklerini unuttular? diye bir soru ortaya
kabilir. Bu sorunun cevabn hem i hem de d dinamiklerde aramak lazmdr. D
dinamikler evre millet ve topluluklar (Hristiyan) ile ilikiler, i dinamikler ise
asimilasyon sreci ile aklanabilir.
Bilindii gibi, Bulgarlar bu topraklara geldikleri zaman devletilik ananesini
getirdiler. Bu yetenekleriyle para para ve gruplar halinde yaayan Slav ounluu
kendi ynetimleri altna aldlar, onlar devlet hizmetlerine celbettiler. Sayca
stnlkleri ve Bulgar erkeklerin sarn ve gzel Slav kzlaryla evlenmeleri sonucu
yeni doan ocuklaryla Slav diliyle konutular. Tuna Bulgarlar bu ekilde bir yandan
yerli halkla kartlar, dier yandan da onlarn dillerinin etkisiyle git gide kendi ana
dillerini; dilleriyle birlikte, ananelerini, arklarn, masallarn, atalar szlerini, alet
edevat vs. adlarn, tek szle asrlar boyu elde ettikleri bilgi ylmlarn da unutmu
oldular.
Omurtag Han( 814-831 ) zamannda Bulgar Devleti en parlak dnemini
yaamt. Fakat bu en gl dnemde, Trk-Bulgarlarn / Protobulgarlarn Slavlama
oluumu daha da hzland ve artk n alnamad. nk ynetici kavim olan Bulgar
Trkleri, geni Slav kitlelerini hakimiyetlerini altna aldkca nfus olarak aznla
dmlerdi.
Daha nceki dnemlerde, Bulgar devletindeki Hristiyanlar, kk bir aznlk
idiler. Kiliseleri tekilatlandrlmamt. Makedonya ve Trakyadaki Slavlar Bulgar
hakimiyeti altna alnnca, Bulgarlar arasnda Hristiyan says da artmaya balad.
Bulgarlar kendisine balamak isteyen Katolik ve Ortodoks kiliselerinin younlaan

30
misyonerlik faaliyetleri karsnda, d tesirleri azaltmak ve iin, Hristiyanln
resmen kabul edilmesi ve milli bir kilise kurulmas gerekiyordu. Bylece d etkiler
azaltlm ve devletin Hristiyan tebaasnn Bizansa iltihak nlenmi olacakt.
1

Bulgar tahtna srasyla Balamir (831-836), Presiyan (836-852) ve Boris Han
(Mihayil) (852-889) oturdular. Bu dnemde Hristiyanlk, Bulgarlar arasnda hzl bir
yaylma sreci gsterdi. Fakat bu yayl daha ok gizli idi. Hristiyan olanlar Bizans
taraftar gibi alglanp takibata uruyorlard. Omurtag Han'n ilk olu Enravota
(Boyan) da Hristiyan olduu iin kardei Balamir/ Melemir Han tarafndan dier
Hristiyanlarla birlikte ldrlmt.
2

Boris Han genliinde Bizansta eitim grm Bizansn idari ve Kltrel
durumu hakknda bilgi sahibi, fakat Hristiyan deildi. Bizansllar tarafndan esir
edilmi olan Boris Han'in kzkardei ise Hristiyanl stanbulda kabul etmiti.
Bulgaristana dnnce bu hususta kardei Boris'e etki etti.
3
Borisin asl dncesi
Bulgar Boyarlarn
4
ezerek kendi hkmdarln kuvvetlendirmek, ounluu
Slavlardan oluan ahaliyi din yolu ile kuvvetli suretle kendine balamakt.
Boris Han topraklar zerinde trl etnik gruplarn bulunduu geni araziye sahip
bir devleti ynetiyordu. Onun hkmettii topraklarda en kalabalk kitle Slavlar, fakat
devlet idaresinde, ynetici snf Trk- Bulgarlar / Protobulgarlar idi. O dnemlerde
devam etmekte olan Bulgar-Bizans ihtilaf, Bizans mparatorluu'nun, Balkan
Yarmadas'nda Bulgarlarn ele geirdikleri topraklar tanyarak imzalam olan
antlama ile sona ermiti. Bulgar Hanlnn Kuzey-Bat hudutlar Transilvanya,
Panonya ve Orta Tuna'da ya yaylm ve bu snrlarn savunmas belirli bir glk
oluturmaktadr. nk buralarda Alman Krall, Hrvatistan ve dier Slav

1
Fehr.Age. s. 55
2
Peremeci. Age. s.40
3
www.fatherland.hit.bg
4
Bulgarlar pek sava ve kat yrekli bir kavimdi. Slavlar yaya olarak savar Bulgarlar atl idi. Hanlar
seimle olur,lene kadar tahtta kalrd. Yanlarndaki beler iki takmd. Aa takmna Bagain yahut
beler, yukar takmna ise Boila (Bolr) denirdi. Bulgar kitabelerinde Kavhan, Kopan kelimeleri
grlr. Bunlar bavekil yada bakomutan manasndadr. Tarkan kelimesi ise yksek rtbeli komutan
demektir. Bu adlara Kuli, Oglu, Buri gibi kelimeleri de ilave edebiliriz.Kitabelerde geen Kuluvros,
Avitur szleri de Bulgar Hanlar tarafndan Slavlar zerine tayin olunan bakanlarn lakaplardr.
Kanartkan (Hanardihan), Builas Tarkan szleri de Hanolu demektir. Hanlar ordunun ortasnda Aul da
yaarlard. Bkz. Peremeci. Age. s.22

31
prenslikleriyle olan itilafn nne gemek iin ok usta bir siyaset izlemek icap
etmektedir.
Boris Han, hakimiyeti altnda yaayan halk Hristiyanlk emsiyesi altnda
birletirip, Hristiyan tebaay kendine balamak iin milli Bulgar kilisesini kurma
dncesine sahipti. Alman mparatoru ile ilikiye geerek Hristiyan olmak istediini
bildirmiti. Bizansa kar mttefik aryordu. Bunu renen Bizans, Balkanlardaki
dier Hristiyanlarn da Bizans kilisesinin kontrolnden kma tehlikesinin ba
gsterdiini sezdi. Hemen harekete geip, harbi dahi gze alarak, bunu nleyecek
politikalar izledi.
Bulgaristan zerine sefer at. 863 ylnda Bulgaristan'la Bizans arasnda
Bulgarlarn yenilmesiyle sonulanan yeni bir sava patlak verdi. Memlekette doal
afetler sonucu byk alk, ahali arasnda salgn hastalklar, Bulgar halkn zayf
drmt. Savaan iki lke arasnda imzalanan bar ile, Bulgar hkmdar lkesi
iin Ortodoks Hristiyanl ve stanbul kilisesine balanmay kabul etmiti. Bizansn
bu amala Bulgarlarn zerine yrd srada, Boris Han, bar istei ile Hristiyan
olmay, halkn da vaftiz etmek iin Bizansl papazlar lkesine armay kabul etti.
Boris Hann lkesinin Hristiyan olmasn kabul etmesinden sonra, bir piskopos
bakanlnda ruhanilerden oluan byk bir Bizans grubu Bulgaristan'a geldi ve
derhal btn halk Hristiyanlamaya giriirler. Bulgaristana gnderilen Bizans din
adamlar etnik kabilelerin ayinlerini bilmediklerinden dolay basit bir Hristiyanlatrma
ekline bavurmulard. Ahaliyi vaftiz etmi ve kiliseye toplamlar, fakat onlara kabul
ettirdikleri dinin ayrntlarn bile izah edemeden geriye dnmlerdi. Hristiyanln ve
ruhbanln tam ne demek olduuna dair bilgi verememilerdi.
Bunlarn faaliyetleri aslnda kilisevari yerlerde topladklar halk vaftiz ederek
Hristiyanla kabul etmekten ibaret idi. Boris Han, Hristiyanlatrma iine byk bir
direni gsterilecei sakncasyla buna byk bir trenlilik havas vermemiti. Hatta
kendi Hristiyanlamasn bile sade bir ekilde gerekletirmiti. Hristiyanlamay

32
kabul ettii gece (865) o dnem Bizans hkmdar mparator III. Mikhailin (842-867)
adn ald .
1

Bulgarlarn Hristiyanl kabul etmeleri zerine, Hristiyanln her trl
mezhebine mensup misyonerler Bulgar halk arasna yaylm, her biri kendi
mezhebini yaymaya alyordu. Bunlar arasnda Bulgarlar soyan ve dolandranlarn
says hi te az deildi
2
.
Bir yandan Bizans Ortodoks Hristiyanlk, dier yandan Batdan gelen Katolik
Hristiyanlk, din yolu ile Tuna Bulgarlar Devletini etkileri altna almak iin
alyorlard. Bulgar devletini ynetenlerin ise topraklarnda yaayan halklarn birliini
salayabilecek ekilde gl dini rgtlenmeye sahip bir yapya ihtiyalar vard.
Dokuzuncu yzyl, ortalarna doru Bulgaristan'n, Hristiyan devletleri ailesine
katlabilmesi iin gereken zemin mevcuttu. Bulgar toplumundaki dinsel farklln
giderilmesi Trk- Bulgarlarn / Protobulgarlarn ve Slavlarn kendi topluluklarna ait
dinleri zerinde deil, niversel bir dinin temelleri zerine olmas daha mantkl
geliyordu. Ayrca bunun gerekletirilmesi iin gerekli olan tm tarihi koullar
mevcuttu. Tek etnik-dinsel toplulua, tek halk saflarna katlabilmek, ahali arasndaki,
kabile, etnik ve kltrel yaam farkllklarn giderebilmek Bulgar devletinin
yaayabilmesi iin zorunlu idi. Her eyden nce dini ve dnyevi birlie duyulan ihtiya
bu konuda en uygun dinin Hristiyanlk dini olduunun dnlmesine neden
olmaktayd.
3

864te, tek tanrc Gk Tanr / Tangra / Tengri dinine inanan Trk- Bulgarlarn,
Ortodoks Hristiyanl kabul etmelerinde kltrel bakmdan daha ileri saylan Bizans
Devleti rnei ve etkisi sadece askeri deildi. Bulgar Han Boris, genliinde Bizans
bakentinde renim grm, Ortodoks papazlarn etkisi altnda kalmt. Bu etki,
Bizansn iini kolaylatrmt.
Bir yandan halknn Hristiyan olmasna, dier yandan Bizansn etkisinden
kurtulmak iin milli Bulgar kilisesinin kurulmasna gayret gstermeye devam eden
Boris Han, memleketinde kendine tabi bir Patrikhane bulunmasn istiyordu. Trk

1
Age. s.93
2
Age. s.93
3
www.bgnauka.com/viev

33
devlet ynetimi geleneinin mirascs olarak, gelecein ekillenmesine yol aan
uygulamalarda imzas olmasn istiyordu.
Bizansn bamsz bir Bulgar kilisesinden holanmadn, lkesine yaylan
Yunanl papazlarn halkn almaya altn ok iyi biliyordu. Bizansn halka
Hristiyanlk ad altnda Yunan kltrn yayarak kendine etki alan atn grerek
istiklalini srdrebilmek iin Papaya mracaat etti.
Kendilerini Hristiyanlk ad altnda Yunan papazlar gnderip Yunanllatrmaya
alan
1
Bizansl papazlar lkesinden kard. Papann gnderdii papazlar halk
yeniden vaftiz ederken, Papada bamsz bir kiliseyi kabul etmedi.
Bizans bu gelimeler karsnda toleransl davranmakta yarar grd. Gelimeler
zerine Bulgar taleplerine olumlu cevaplar vererek Yasef adl bir ba metropolit
idaresindeki Bulgar Kilisesinin tekrar Ortodoks kilisesine balanmasn temin
etti.Bulgar hkmdar bir ara Hristiyanl Roma'dan kabul etme niyetine girmi
olmasna ramen, olaylarn tabii geliimi lkede Hristiyanln yaylmasnn Bizansn
eli ile olduu gereini deitiremedi. Milli bir kilise oluturmak iin almalarna
devam eden Boris Han ise daha ilerideki asrlardaki gelimelere de damgasn vurmaya
muvafak oldu. Katolik papazlar lkesinden kard. lkesinde Ortodoksluu hakim
kld.
Olaylar gnlk gelimelere gre izlersek resmi Bizans misyonuyla yanyana
eretikler (yabanc tarikatlar), baka din misyonerlerinin, durumdan yararlanarak dini
kaosa yol atklarn grrz. Uygulamalara vaftizler esnasnda bavurulan zoraki
Hristiyanlatrmalar da ilave olunmutu. Baz fertler, kyler ve gruplar zor kullanarak
Hristiyanlatrldlar.
2

Bulgarlar zaman zaman bu kesif Hristiyanlatrma faaliyetlerine kar direndiler.
Mesela, Bulgaristan'n ve hkmdarnn Hristiyanlatrlp Bizans'la yaknlamas, 866
yl baharnda bir isyan halini ald. syan Trk- Bulgar / Protobulgar zadegnlarnn bir
blm tarafndan dzenlenmi ve ynetilmiti. syanclar devletin zirve ynetiminde
darbe yapmak amacyla Pliska'ya doru yola ktlar.

1
O dnemde iyi bir Ortodoks Hristiyan olmak ancak Yunanllamakla mmknd. Ayn eyi iyi bir
katolik olmak Latinlemekle mmknd diye de syleyebiliriz.
2
Bojidar Dimitrov, istoria na Blgaria(Bulgaristan tarihi) Sofya 1992, s.98

34
Hkmdar "kt kanun" kard diye sulayan isyanclar, Boris Han "atalarn
onur ve erefinden vazgeme" ile, yani Trk-Bulgar / Protobulgar geleneklerine
ihanetle itham ediyordu. Boris Han ( Mihayil) isyanclar bozguna uratt. syanclarn
balarnda bulunan 52 Boyar ve onlarn btn slalerini yok etti.
Daha nemsiz kimseler ve alelade insanlar, isyana katlmalarna ramen hibir
cezaya arptrlmad. nk tehlike arz edenler, devletin ve devlet geleneinin sahibi
Trk-Bulgar/ Protobulgar asizadeleri idi. Memleketteki durum, Bizansa ve
Hristiyanla kar tutum ve hareketler, Boris Han (Mihayil)i ve onun en yakn
evresini, bundan byle hangi yoldan devam edileceine ilikin ok zor bir snava
sokmutu.
Bulgar kilisesinin bamsz olmas iin Bizansla 30 yllk bir bar anlamas
imzalayan Boris Han, Bulgar kilisesinin Yunanl papazlarn idaresinde olmas halinde
bamszln bir anlam ifade etmeyeceini grmt. Bulgar papazlar yetitirmeye
gayret gsterdi.
Slavlar arasnda Hristiyanln yaylmasna alan Kostantin (Kiril) ve
Metodyin
1
yetitirdii talebelerden, Kliment ile Naumu Bulgaristana ard.
Bunlarn yardm ile kurulan Bulgar mektebinde, bir yandan papazlar yetiirken, dier
yandan da Slav-Bulgar edebiyat domutu. Sonu olarak ta, bir Trk-Bulgar Devleti
halinde kurulan Tuna Bulgar Devleti, bsbtn karakterini deitirerek, bir Slav-Bulgar
Devletine dnt.
Kostantin (Kiril)
2
ve Metodiy adndaki iki misyoner kardein yetitirdii
talebelerin, Bulgarlara kltrel ynde yardm etmesi, Bulgar halknn

1
Kostantin ve Metody iki karde olup Selanikli idiler. Babalar Bizans subay idi. Byk karde Metody
okumu,ykselmi nemli bir din adam idi. Kardei Kostantinde daha ocukluunda n sahibi olmutu.
Bu iki karde Yunan ve Latin alfabesinden gelitirerek yeni bir alfabe yaptlar ve ekoslavakyadaki
Slavlar Hristiyan yaptlar. Gerek Latinler, gerekse Bizans bu iki kardeten holanmyordu.
2
Kostantin lmeden birka gn nce St. Krill adn almt. Hakkndaki bilgiler daha ok dini motiflerle
sslenmi efsanelerden ibarettir. Gerekte Rus yada Slav hatta Rum deildi. alnalar ncelikle
Protobulgarlarla birlikte Slavlarn da Hristiyanlamasna ve Slav alfabesi ile Slavca edebiyat olumasna
temel tekil etmitir. Ruslarn Hristiyanl kabul etmesinden ok nce yaad iin, Ruslarn
Hristiyanlamasna dolayl etkide bulunmutur. Onun En nemli faaliyeti o gne kadar tanrya ibadet
edilebilecek yalnz dil olduu, Tanrya Yahudice, Latince ve Yunancadan baka ibadet edilmez
grne kar mcadele vererek, ncilin dier dillere evrilmesinin nn amas ve Hristiyanln daha
geni kitlelere yaylarak benimsenmesini temin etmesi olmutur. Esas faaliyetleri arasnda ncilin
Hun/Trklerin diline evrilmesi almalarn ve Hristiyanln Balkanlarda ve Trk kabileleri arasnda

35
Hristiyanlamasnn Kostantin (Kiril) ve Methodiy adl iki kardein almalar ile
olduu grn ne karmt. nk o dnemde hakim inana gre Hristiyanlk
dini trenleri ve ibadeti ya Yunanca yada Latince olarak yaplabilirdi. Romada
lmeden ok ksa bir sre nce St.Kiril adn alan Kostantin ise ncili Slavlarn diline
evrilerek ibadetin bu dilde yaplabileceini savunuyordu ve mrnn nemli bir
ksmn bunun mcadelesini vererek gerekletirmiti.
Kostantin (Kiril) ve Methodiy, kilise kitaplarn Slav - Bulgar diline tercme
edebilmek iin nce bir alfabe dzenlemek iine giritiler. Daha sonralar onlarn
yetitirdikleri renciler bu ilk alfabeyi gelitirerek bugn Kiril alfabesi denilen
alfabeyi dzenlediler.
lk ekli Kostantin (Kiril) tarafndan dzenlendii iin Kirillika adn tayan
alfabe, bu alfabe ile ncilin Slavcaya evrilmesi, Slavca ibadet, Slav yazl edebiyatnn
olumas, 120 yl sonra Kyef Knezi Vladimirin ve ynetimindeki Slav - Ruslarn da bu
mezhebi kabul etmeleri bakmndan ok nemli bir etken olmutu. nk
Balkanlardaki Bulgar Slavcas ile hazrlanm din kitaplar ve slav edebiyat, Rus
Slavlar arasnda Hristiyanln yaylmasn kolaylatrd. Bulgar Kilisesinin Slav dili,
Rus edebi dili olarak devam ettirildi. Bulgarlar iin hazrlanan Kiril alfabesinin
alnmas, Yunan alfabesi esas alnarak hazrlanan bu alfabenin Latin alfabesinden farkl
olmas, Ruslarn yaz itibariylede Avrupal kavimlerden ayrlmasna da neden oldu.
1

Tarihi iyi yorumlayamayanlar, Bulgarlarn nce Ortodoks Hristiyanlk yolu ile de
Bizans kltrnn, daha sonra da Slav kltr nedeniyle Ruslarn etkisine girdiini
sylese bile, ie nereden baklrsa baklsn Slav Kltr, Bulgar Kltr ve Rus Kltr
Boris Hana ok ey borludur.
889dan sonra tamamen din ileri ile uramak iin Preslavdaki manastra
kapanan Boris Han, olu Vladimirin ( 889- 893 ) eski Tangra/Tanr dinine geri
dnmek isteyen taraftarlaryla birlikte hareket etmeye balamas zerine, manastrdan
ayrld. Sadk taraftarlarn toplad, olunun zerine yrd ve onu yenilgiye uratt.

yaylmasna katklarn sayabiliriz. Hunlarn ve Balkanlara yaylan dier Trk kabilelerinin dilini bildii
kabul edilir. Bundan dolay Trk asll olduuna dair de iddialar vardr.
1
Akdes Nimet Kurat. Rusya Tarihi Balangtan 1917 ye kadar. Ankara 1948 s. 32-33

36
Vladimirin Gzlerini kr ederek Varna blgesinde Tekke Karaaac denen yerdeki
manastra kapatt
Boris Han, Bulgar ileri gelenlerine yapmak istediklerini anlatt. Tahta nc olu
Simeon ( 893-927 )u kard. Simenon, Bizansta eitim gryordu. Olunun Papaz
olmasn isteyen Boris Han, onun sayesinde milli Bulgar Kilisesini kurmay
amalyordu. Tekrar manastra ekilen ve Bulgarlar Hristiyan yapt iin kilise
tarafndan Aziz nvan verilen Boris Han, 907 ylnda ld.Tahta kan Simenon, ertesi
yl Bulgar tccarlarnn Bizanstaki temsilcilerine bask uygulayan Bizansn zerine
yrd. zerine gelen kk bir orduyu yendi. Bizansn buna cevab, bir yandan
savaa hazrlanrken dier yandan kuzeydeki Macarlar Bulgarlarn zerine yrmeye
ikna etmek oldu.
Simeon Macarlarla savarken, Peeneklerle anlaarak Macarlara arkadan
saldrmalarn salad. Peenekler, Macarlar bugnk Macaristana g etmeye
mecbur ederken, Simeon da Bulgaristana girmi olan Macar ordularn malup
etmiti.
1

Birka defa Bizansla savaan Simeon zamannda, baz bilim adamlar tarafndan
Proto-Bulgar olarak da adlandrlan Trk-Bulgarn Slavlama aamas da
tamamlanmt. Bulgar Hanlar Trk hkmdarlk nvan Han deyimi yerine, Slav
tabiri olan ar nvann kullanmaya baladlar.
2

Simeon, Bizansa kar stnlk saladktan sonra, Bulgar ba metropolitini
Bulgar Patrii olarak ilan etmiti. Kzn Bizans imparatoru V.Kostantine vererek,
Bizans imparatorluunu kendi kontrolne almak istiyordu. Fakat Bizansta meydana
gelen bir ihtilal, planlarn bozdu.
Ortodoks Hristiyanlk, Slavlaan Bulgar toplumunda, Trk-Bulgar etkisinin
zayflamasna, dolaysyla Bulgarlarn Bizansn siyasi etkisine girmesine neden
olmutu. 971de Bizans hakimiyetini kabul eden Bulgarlar, 1018de artk bir Bizans
eyaleti idiler. Boris Han sayesinde yaamaya devam eden Slav-Bulgar kltr ise daha

1
Fehr. Age. s. 58
2
Kafesolu. Agm. s. 108

37
sonra Kuman Trk asll ynetici hanedanlarla devlet olarak tekrar tarih sahnesine
dnd.
1































1
Vasil Zlatarski, storia na Blgarskata drjava prez srednite vekove, Sofya 1987, s.137

38
C. SLAV ALFABE VE YAZISININ OLUMASI
Bir milleti yok etmenin iki yolu vadr: Dinine ve
diline dokunun o milleti yok edersiniz.
Halide Edip
Bir adam, kanca mterek olduu insanlardan
ziyade, dilde ve dinde mterek bulunduu
insanlarla bereber yaamak ister. nk insani
ahsiyetimiz bedenimizde deil, ruhumuzdadr.
Maddi meziyetlerimiz rkmzdan geliyorsa,
manevi meziyetlerimiz de terbiyesini aldmz
cemiyetten geliyor.
Z.Gkalp

Ziya Gkalp ve Halide Edipin yukardaki tesbitleri Bulgar Trkesinin ve eski
Bulgar dininin kaybolmasnn, Trk-Bulgar Milletini yok ettiini aklayan
hipotezlerdir.
Slav alfabe ve yazsnn olumas, Slavlarn ortaada en belirli kltrel
edinimidir. ernorizets Hrabr'n belirttii gibi, Slavlar nceleri "izgi ve hatlarla"
yazyorlard. Bulgar ve dier Slav devletlerinin olumasndan sonra bu devletlerin
halklar, Yunan ve Latin alfabelerini kullanmaya baladlar. Bulgaristan'da ve dier
Slav lkelerinde var olan grafik sistemlerinin temelleri zerine,Slav alfabesi yaratma
deneyimlerinde bulunulmutu. Fakat bu deneyimler baarsz sonulanmt. Slav alfabe
ve yazsnn bulunuu, uygulanmas ve yaylmas tamamen Konstantin (Kiril) ile
Metodiy kardelerin almalar sonucudur
1
.
Onlar Selanik doumludur. Kardelerden daha yals Metodiy daha gen yata
kendini askeri-idari ilerine kaptrr ve Bizans mparatorluunda bir Slav ilinde vallie
atanr. Konstantin ise stanbul'daki anlm Magnaur okulunda mkemmel eitim,
grd. Fevkalade yeteneiyle okuldaki Bizans, yneticilerinin dikkatini zerine ekti.
ki kardein hayatnda, 851 ylnda nem1i bir deiiklik vuku bulmutu.
Onlar, Kk Asyada bulunan Polihro manastrna yerletiler. Sekiz yl srekli
orada kaldlar. Bu sre esnasnda aralarnda bilim stne eitli sohbetlerde bulunarak,

1
Age. s.143

39
geceli gndzl kitaplardan ayrlmadlar. Onlarn bu gayretleri boa gitmedi ve 855
ylnda Slav alfabesini bulmakla sonuland.
rencilerden oluan dar bir evre iinde, Yunancadan Slavcaya baz dini
kitaplarn evirisini yaparlar. Byk Moravya Knaz Rostislav' (846870) 'n
temsilcileri 862 ylnda Bizans imparatoru huzuruna kp, lkelerinde Slav dilince
vaazlarda bulunmak iin insan gndermesini rica edince, seim iki kardee dd.
nk onlarn almalar herkes tarafndan, iyi biliniyormu. Konstantin (Kiril) ile
Metodiy kardeler 863 ylnda Byk Moravya'ya gittiler.
Onlarn bu misyonu, orada ok iyi meyveler verdi. Orada mstakil kilise ve bir
hayli de okul atlar. Nice renci ve birok Slav din adam yetitirip eittiler. Yeni
eviriler yaparak Slavca kitap saysn artrdlar. Kilisede olduu gibi, ameli
almalarda da Slav dilini kabul ettirdiler
1
.
" dil dogmas" taraftarlar onlarn almalarna kar ktlar. Onlara gre, dini
vaazlar, konumalar, ibadetler ancak dilde olabilir: Yunanca, Latince ve Yahudice.
Konstantin (Kiril) 867 ylnda Venedik'te dzenlenen tartmalarda rakiplerine retorik
bir cevap vermiti: "Tanr herkese ayn miktarda yamur gndermiyor mu? Ayn
zamanda Gne de herkes iin ayn derecede parlamyor mu? Hepimiz, ayni miktarda
hava solumuyormuyuz? Ve siz, ancak dili kabul ederek, dier halklarn ve
kabilelerin kr ve sar kalmasn istemekle hi mi utanmyorsunuz?"
2

Bu tartmalarla ilgili olarak, greve yeni balam olan Papa II. Adrian tarafndan
Roma'ya davet edilirler (867 - 872). Papa onlarn almalarn ve yaptklar evirileri
yeterli buldu ve onaylad. Konstantin (Kiril) 14 ubat 869 tarihinde kei unvan ile
birlikte Kiril adn da aldktan ksa bir mddet sonra vefat etti. "San Klemente"
kilisesinde topraa verildi.
Metodiy Kiril'in lnnden sonra. Panonya Slavlar knaz Kotsel'in yanna
yerleti (361- 872). Knazn ricas zerine Papa en ksa zamanda Metodiy'i btn
Panonya'ya piskopos tayin etmiti. Bu giriim, Alman din adamlarnn houna
gitmemiti. Ona kar trl lanetler ve iftiralar savurmaya baladlar. Bunun neticesi

1
Bojidar Dimitrov. Age. s.215
2
Ag. s.112

40
Metodiy iki buuk yl bir manastrda kapal kald. Papa VIII. Yoan (872882) Roma
kilisesinin otoritesini koruyabilmek ve Slavlar arasnda onun etkisini glendirebilmek
iin Metodiyi serbest brakmalarn emretmiti.
Onu Merkezi Velegrad olmak artyla btn Byk Moravya'ya bapiskoposluu
grevine getirir (874). Metodiy'in tekrar Byk Moravyaya dn Slav ilahiyatna,
eitim ve kitap yayna son derece byk bir etki gstermitir. ahsen Metodiy,
rencilerinin yardmlar sayesinde kitap tercme ilerine canla bala sarlmt.
Ard arkas gelmeyen mcadeleler, alma ve straplar sonucu, Metodiy 6 Nisan
885 tarihinde vefat etti. 200 n zerinde rencisi olmasna ramen, rencileri
arasndan kendine devamc olarak Gorazd' seer. Bununla da Metodiy'in Byk
Moravya misyonu sona ermi olur.
1
















1
www.bgnauka.com

41
II. BLM
GNMZ DE BULGARSTAN

Bulgaristan bir dou Avrupa ve Balkan lkesidir. Osmanldan ayrldktan sonra
deiik ekillerle idare edilen lke, son olarak demokrasiyi semitir. lkede 4 ylda
bir seilen 240 yeli bir Parlamento bulunmaktadr. Bulgaristan 2007 ylndan itibaren
Avrupa Birliine girmi bulunmaktadr. Ksa vadede bu gelimenin ekonomik adan,
nceki duruma gre pek farkl bir gelime saladn syleyemeyiz. Buna ramen
siyasi ve sosyal bakmndan baz deiiklikler ve gelimeler ortaya kmtr. Bu
gelimelerin ekonomik ve sosyal hayata yansmasnn baz glklerin almas ile
mmkn olabilecei grlmektedir.
Bulgar milliyetileri temsil eden parti ATAKA, durmadan, Trklere ve
Mslmanlara kar alyor ve Bulgar halkn kkrtyor. Bulgaristanda cereyan eden
ve toplumu huzursuz klan olumsuzluklarn, Trklerden ve Mslmanlardan geldii
iddia edilmektedir. Avrupa Birliine grmeler yolu ile giren Bulgaristan hkmetine,
Avrupa Birlii kriterlerine uymad iin gelen AB uyarlarnn, Trkler yznden
geldiini iddia eden bu siyasi hareket ayn zamanda Osmanl devletine kar ok byk
tepki gsteriyor. Ermenilerle birlikte hareket ederek Trklerin Ermeni soy krm
yaptn iddia eden bu parti, Bulgar parlamentosunda, sz konusu soykrm kabul
eedilmesi iin teklifte bulunuyor, Trkleri ve Trkiyeyi ktlemeye alyorlar.
Osmanllar, Bulgar halkna zulm yaptn iddia edip, Trkiyeden tazminat isteyen bu
partinin, dnce ve faaliyetleri, bar iinde bir arada yaama zleminde olan Bulgar
toplumunu tedirgin etmektedir.
1

Bunlarla birlikte Bulgaristanda, Byk Meclise Bulgaristanda Hristiyan
Ortodoks dininden baka btn dinlere ikinci kategori din gibi muamele etmek, dini
sembollerin yasaklanmas gerektii vb. gibi teklifterde bulunmaktadrlar. 2006 ylnda
minarelerden ezan okunmasna kar bir kampanya balatdlar ve birka ehirde camiler

1
Trud gazetesi, Sofiya, 20.02.2007

42
nnde protesto gsterilerinde bulundular. Baz yerleim yerlerinde cami inaatlarna,
halk kkrtmak suretiyle mani olmaktadrlar
1
.
Bulgaristann idari yaps Trkiyeye benzer olmasna ramen, yer yer farkllklar
da vardr. Mahalli idarelere, daha fazla yetkiler verilmitir. lelerde Kaymakam
bulunmamaktadr. Btn bir ile seimle baa gelen belediye bakan tarafndan idare
edilmektedir. Resmi dil Bulgarcadr.


















1
Duma gazetesi, Sofiya, 18.07.2005

43
A.GNMZ BULGARSTANINDA DNE YAKLAIMLAR

Bulgar devleti resmi olarak halk dini adan Ortodoks, Mslman ve dierleri
( Katolik, Protestan, Yahudi) olarak ana gruba ayrmaktadr.
Avrupa Birlii yesi olan gnmz Bulgaristannda dini inanlar ve dinlere
serbestlik tannyor. badethane amalarna msaade ediliyor. Dini ayinler serbesttir.
Devlet okullarnda din dersleri okutulmaktadr. Bu din derslerinde yalnz Ortodoks ve
Mslman cemaatlere ynelik bilgiler vermekte, dier gruplar kiliseleri etrafnda
eitim almaktadr. Yahudilerin zel okullar vardr. lk okuldan itibaren ocuklar bu
zel okullarda okumaktadrlar.
Mslmanlar ise 8 yl devlet okullarnda eitim grdkten sonra mevcut 3 mam
Hatip Lisesine ve Yksek slam Enstitsne gidebilmektedirler. azemam Hatip Lisesi
mezunlar dier niversite branlarna gidebilmektedir. Ortodokslarn dini arlkl
eitim veren 3 lisesi ve lahiyat faklteleri vardr. Ayrca Evangelistlerin de bir yksek
din okulu mevcuttur.
Gnmzde Bulgar ynetimi mezhepleri ayr bir din olarak kabul etmektedir.
Dinlerin kayda alnmas mahkemeler vastas ile olmaktadr. Mahkemeye nracaat eden
kendi inancnn dierlerinden farkl olduunu beyan eder ve mahkeme bu beyan zerine
o gurubu ayr bir dinsel grub olarak tanr. Bu ekilde kendini onaylatan grup dier din
mensuplarna tannan haklardan yararlanr. Bu ekilde Bulgaristanda tescil edilmi 94
ayr dini grup bulunmaktadr. Bunlarn ou Hristiyan emsiyesi altndaki
toplanabilecek dini gruplardr.






44
B. BULGARSTAN'DA ORTODOKS HIRSTYAN DN GREVL
ve
DN TEKLATLAR
1. Mill- Din Konsil (Svetiya Sinod)
1

Bulgaristan Ortodoksal kilisesi de Konsil ve hiyerari prensipleri zerine
kurulmutur. Kilise idaresinin en yksek organ Mill Din Konsil'dir. Ona btn
Mitropolit'ler ve Papazlar itirak edebilir. Bulgar Patrikhanesi'nin tesisinden sonra drt
kez. Milli Dini Konsil gerekletirilmitir. (1871, 1921-1922, 1953 ve 1997 yllarnda).
Mer'i olan kanuna gre Mill Din Konsil teri' organdr. Kanuni talimatnameleri
leitirebilir, izafe ve iptal edebilir. Mill Din Konsil, Yksek Kilise Kurultay'nn
problemlerini dinliyor. Konsil 52 Papaz ve 55 Layk'tan ibarettir. Onlarn seimi,
tzn 29 maddesine gre oluyor. Konsil gerei seim 4 ylda bir
gerekletirilmektedir. u anda alan Kei'lerin says 1 380'dir. Onlarn bir ksm
emekli olup halen hizmette bulunuyorlar. Bu anda Bulgaristan'da 3 027 kilise ve 587
Paraklis (kk kilise) mevcuttur.
2

2.Patrik (Palriarh)
Patrik (Palriarh); Kelime olarak babalarn babas manasna gelmektedir. Bulgar
literatrndeki manas ise; Bulgar Kilisesi'nin ve btn din adamlarnn ba anlamna
gelmektedir.
3. Mitropolit
Mitropolit kelimesi Yunanca Metropol kelimesinden gelmektedir. Kelime manas;
Ana ehir, Vilayet merkezidir. Bulgar Literatrndeki manas ise; Hristiyan Dini'nin
illerdeki ba sorumlusu demektir.
4. Papaz
Papaz (Pop veya Svetenik): Kelime olarak: htiyar ya da olgun insan manasna
gelmektedir. Bulgar Literatrndeki manas ise; rnek yaantsyla dier insanlardan
ayrlan ve kendisini Tanrya adam din adam, kilise grevlisi demektir.
3


1
Todor Petkov, Ptevoditel, Sofya 1998 s.12
2
DMA (Diyanet mdrl arivi), 17-535
3
Ortodoks kilisesi tz, s.4.

45
C . BULGARSTAN'DA HRSTYAN MEZHEPLER
1. Bulgaristan'da Katoliklik
1

Katolikliin Bulgaristan'da yaylma abas, ilk olarak ar I. Boris tarafndan 865
ylnda Hristiyanl kabul ettirmesiyle balyor. Siyasi mlahazalardan Hristiyanl
stanbul'dan m yoksa Roma'dan m kabul etmede tereddttedir. Alman kral Ldovik'e,
Papa ile aralarnda araclk etsin diye ricada bulunur. Daha sonra Bulgaristan'n
menfaati Yunan Patriklii'nden yana olacan gz nne bulundurarak, onlarn tarafna
yneliyor. Sonraki yllarda tereddtler yaamaktadr. ar I. Boris, 866 ylnda Roma'ya
eliler gnderiyor ve Papa'ya 115 sual soruyor. Din adamlarnn gndermesini istiyor.
O yln sonlarnda Bulgaristan'a Papa'nn gnderdii heyet geliyor.
Gelen iki Piskopos, Bulgaristan' Roma Katolik kilisesine iltihak etmitir. ar I.
Boris, heyetin nderi olan Formoza Portuenski'nin tesiri altnda kalyor ve Bulgar
kilisesinin bana tayin etmek istiyor. Bu nedenden dolay o, Romadan ayrlyor ve
stanbul Patrikliinin dzenledii konsilde, 04.03.870 tarihinde, Bulgaristan zerk
olarak iln ediyor. Papa 2. Adrian ve 8. Yuhanna'mn (871-882 ylnda) abalarna
ramen, Bulgaristan kilisesini Roma Katolik kilisesi tarafna yollar.
Szkonusu misyonerleri, Osmanl dneminde Bulgarlar tarafndan ho gr ile
davranrlar. nk bylelikle Roma'nn desteini almak istiyorlard ve Bat Avrupa'y
yardma tevik ediyorlard. XVII yzylda Bulgaristanda 3 Katolik epari alyor:
Sofya, Preslav ve Nikopol'da.
Amerika ve Bat Avrupa Protestan cemiyetlerin faaliyetlerine ramen, yine de
nemli bir baarya ulaamyorlar. 1944 ylndan sonra yeni hkmet Protestan
kiliseleri zerine bask uyguluyor ve onlara hukuki hak tanmyor. 1989 ylnda
2
Bulgaristan'da 125 mahalli Protestan kilisesi vard. Bunlar 122 papaz tarafndan
altrlyordu. Taraftarlar 20 000 kii kadardr. 5 000 kiide resmi olmayan kiliselerin
mntesibidir. Protestan kiliselerin durumu 10.11.1989 ylndan sonra daha da iyileiyor.



1
Todor Petkov, Ptevoditel ,Sofya 1998 s.23.


46
2.Bulgaristan'da Evangelist Metodist Episkopal Kilisesi
1

Protestanln akm olarak XVII. yzylda meydana geliyor. Balangc Anglikan
kilisesinden kaynaklanyor. Bulgaristan'a Protestanlardan nce metodistler geliyor.
Robert Koleji'nin Mdr Dr. Sayrns Hamlin 1857 ylndan Amerikan
ilhiyatlarndan olan Dr.Albert Long ve Dr.Wesly Printimen'i aileleriyle birlikte
Bulgaristan'a gnderiyor. Onlar umnu'ya yerleiyorlar ve ilk nce Bulgarca
renmeyle megul oluyorlar. lk Bulgar Metodisti olan Berkovitsa'dan Gavril liev'dir.
Daha sonralar, Gabrovo, Dryanovo, Travna ve Kotel'i ziyaret ediyorlar. Buralarda
kendilerine taraflar topluyorlar. Kotel'den Stefan Tomov ve Petr Mateev'i ngiltere'ye
Metodist kolejine gnderiyorlar. Rusuk'ta 1874 ylnda dini kurslar organize
ediyorlar. Burada ilk metodist papazlar yetitiriyorlar.
1875 ylnda Bulgaristan'a ABD'den iki misyoner daha geliyor. Bu almalarn
sonunda 1876 ylnda 1. Bulgar Metodist Papazlarn Konferans yaplyor.
Rusuk, Svitov, Trnovo, Botevgrad, Lom, Plevne ve Vidin'e kilise ayorlar.
Metodistler daha sonra Bulgaristan'da "Zornitsa" gazetesini basmaya balyorlar.
Metodist kilisenin mntesipleri 1000 kiiye ulayor. 20 mahallede cemaatlar vardr.
Onlardan 7'si Sofya'da dr. Dierleri umnu, Varna, Rusuk, Lova, Trnovo ve Rusuk
kylerinde bulunuyor. Papazlarnn says da 20 kadardr.
3. Bulgaristan'da Evangelist Konsil Kiliseler Birlii (Kongreliler)
2

Konsil veya Bulgaristan'da Kongre kilisesi eklinde mehur olan bu akm, resmi
olan Anglikan kilisesi tarafndan takibata uruyor ve taraftarlar ngiltere'yi terk edip
dier lkelerde bu akmn grlerini yaymak iin dalyorlar. Hiyerariyi ve otoriteyi
reddederek kilise cemaatlerinin tam hrriyetini ve zerkliini kabul ediyorlar. Konsili
kilise ve zellikle onun Amerikan merkezli misyoner faaliyetleri, Bulgaristan'da daha
XIX yzyln ikinci yarsnda balyor. lk olarak stanbul da yaayan Bulgarlar'la,
Gney Bulgaristan'da faaliyetlerine devam ediyorlar. 1857 ylnda Bulgar misyonuna
Charls Mors atanyor. Filibe, Edirne ve Eski Zara'da ilk merkezlerini kuruyorlar. lk
Bulgar Evangelist Kilisesi 1871 ylnda Bansko'da kuruluyor. 1874'te Meri'leri

1
Todor Petkov, Age. s.23.
2
Todor Petkov, Age, s.25.

47
(rpan) kynde ve Yambol'da yeni kiliseler alyor. Bilimsel faaliyete, misyonerler
byk nem veriyorlar. Okullar ayorlar ve dini dergiler yaynlyorlar. Metodistlerle
birlikte ncil'i Bulgarca'ya tercme edip datyorlar. lk ngilizce-Bulgarca ve
Bulgarca-ngilizce szlk Mors tarafndan telif edilmitir. 1878 ylnda 241 kiiden.
1886 ylnda 552 kiiye ulayorlar. ki yl sonra Pazarck'ta ilk kilise konsilini
gerekletiriyorlar.
Birinci Dnya Sava'ndan sonra Konsili Kilisenin geliiminde bir durgunluk
oluyor. Bu durgunluun sebeplerinden biriside, Bulgaristan'da Adventist ve
Petdesyatnik kiliselerinin yaylmasna balanyor. 1930 ylnda Bulgaristan'da 30
Evangelist Kongreli K ilise vardr. Onlardan baka 18 Evangelist cemaat vardr.
Toplam saylar bu yllarda 1000 kiiye ulayor. 1944 ylndan sonra, koministlerin
basklarna ramen, faaliyetlerine eliyorlar. Hatta I980'li yllardan kalma istatistiklere
gre kominizin devrinde onlarn says daha da artyor.
Bakanlar Kurulunun 7.11.1990 tarihli kararyla kilise tasdik ediliyor. u anda
onlarn 33 mahall kiliseleri vardr. 10 Papaz ve 10 Kilise grevlisi tarafndan idare
ediliyorlar. Kongrelilerin says toplam 2200'e ulayor. Sofya'da 2 mahall kilise,
Filibe'de 2. Blagoevgrad, Velingrad, Bansko, Razlog, Asenovgrad, Burgas, Haskovo,
Pazarck, Panagrite, Samokov ve Yakoruda'da birer kiliseleri vardr.
4. Bulgaristan'da Evangelist Baptist Kiliselerin Kurulu
1

Baptizm, Almanya'da olan Anabaptizm oluumuna baldr. Onun balangc
Nikolay Storh'un gryle ortaya kyor. O ise Martin Lter'in taraftarlarndandr.
Baptistler, Protestanln esas grlerini kabul ediyorlar. Onlar birbirinden ayran en
nemli zellik, yallar vaftiz etmeleridir. Onlarn bu treni yalnz denizde, nehirde ve
kilisede zel hazrlanm yerlerde gerekletiriliyor. Kilisenin ismi "Baptizo"
kelimesinden geliyor ve anlam da "suyla vaftiz etmek"tir.
Bulgaristan'a lk Baptist grleri Rusya'dan geliyor. 1867 ylnda Kuzey
Dobruca'ya kendi grlerinden dolay takibe urayan Alman asll, Rusya vatandalar
g ediyor. Onlar grlerini Bulgar halkna da yayyorlar. Bulgaristan'da Baptistliin
yaylmasnda Amerikan ve Alman Baptist Birlii, en nemli rol oynuyor. Kazanlk ve

1
Bkz., Todor Petkov, Ptevoditel, Sofya 1998 s.24

48
Lom'da olduu gibi, Sofya, Varna ve irpan'da da din hayat yaamaya balyorlar.
Sofya'da 1923 ylnda Baptist Kilisesi de ina ediliyor. 1944 ylnda Bulgaristan'da
onlarn says 800 kii kadardr. 1944 ylndan sonra dier kiliselere oranla, Baptist
Kilisesi en ok basklara maruz kalyor. Bakanlar Kurulu'nun 7.11.1990 tarihli kararyla
Baptist Kilisesi'nin hukuki haklar tanyor. Baptist Kilisesi, Dnya Baptist Birlii'nin ve
Avrupa Baptist Federasyonu'nun bir koludur.
Evangelist Baptist Kiliseler Birlii'nin 26 mahall kilisesinde, 26 Papaz tarafndan
dini trenleri gerekletiriliyor. Byk kiliseleri Sofya, Lom (2 adet), Berkovitsa,
Filibe, Montana, Dupnitsa, Blagoevgrad, Sandanski, Petri, Kazanlk ve Varna'dadr.
Kk kiliseleri ise Kozloduy, Rila, Gotse Delev, Pirdop, Radomir, Ruse, Pernik,
Gara Pirin, Strumsko, Jeleznitsa, Damanitsa, Kostenets, Kozarsko ve Stubel kylerinde
dir.
5. Bulgaristan'da Petdesyanik Hareketi
1

Petdesyanik hareketi XX yzyln banda (1906) Amerika'da kuruluyor.
Petdesyanik hareketi, Bulgaristan'da ise 1. Dnya Sava'ndan sonra yaylyor. New
York Petdesyanik Cemaati'nin 3 misyoneri, Rusya'ya yolculuk yaparken, Bulgaristan'da
ksa bir mddet kalyorlar. Varna ve Burgas'da kendilerine taraftar topluyorlar.
Onlardan birisi (Dionisiy Zaplini) Bulgaristan'da kalyor. 1928 ylnda onlar Evangelik
Petdesyanik Kiliseler Kurulu'nu tekil ediyorlar. lk olarak "Petdesyanik Hareketi"
gazetesini yaynlyorlar. Sonralar onu "Blagovestitel" dergisiyle deitiriyorlar.
Daha sonraki yllarda Bulgaristan'da Petdesyanik kilisede, byk gelime oluyor.
1944 ylnda Petdesyanik Kilisesi, yeni hkmet tarafndan bask gryor. Buna
ramen onlar faaliyetlerine devam ediyorlar. 1980'li yllarda 5000 kiiye ulayorlar.
1989 ylnda 43 kilise ile 36 Papazlar vardr. Kilise, Bakanlar Kurulu'nun 7.11.1990
tarihli kararyla mezhep olarak tasdik edilmitir. "Blagovestitel" Dergisi 1991'den sonra
yeniden baslmaya balanmtr.
Bulgaristan'daki saylar tahminen 50 000 kiiye ulayor. Merkezleri Sofya'da
Bao Kiro Cad. No:2l'de bulunan be katl binada dr. umnu'daki Katedral,
Kazanlk'taki kilise Kompleksi ve Rusuk, Haskovo, Dimitrovgrad, Glbovo, Radnevo

1
Todor Petkov,Age.s.25.

49
(5), yerlerdeki kiliseler onlara baldrlar. 1944 ylndan sonra faaliyeti yasaklanyor.
1980'li yllarda Pavel gnatov tarafndan Bulgaristan Mukaddes Kilisesi olarak tekrar
tescil edilmeye allyor. Ancak kabul edilmiyor. Daha sonra Bakanlar Kurulunun
27.12.1990 tarihli kararyla tasdik ediliyor. Dinler Mdrl Pavel gnatov'u lider
olarak tayin ediyor, Bulgaristan'da faaliyetlerini oaltyor. Kostenets'te 1995 ylnda
toplanan Prezviterian Konsili onlarn saysnn 15 000 kii olduunu bildiriyor. 208
mahalli kiliseleri ve 175 papazlar vardr. 1997 ylnda yeleri 25 000 kiiye ulayor.
240 mahalli kilise ve 200 papazlar vardr.
6. Bulgaristan'da "zgr Evangelist Toplantlar" Ortakl
1

Bu Protestan grubu, Bulgaristan'daki faaliyetlerine Baptist kilisesiyle balyor.
Dnyada dzenledikleri "Kardelik toplantlar" ile mehurdurlar. 1910 ylnda
Stefanov'un grubu toplantlar dzenlemeye balyor. Protestanlarn arasnda Stefanovist
olarak da tannyorlar. Papazlar ve maal rahipleri yoktur. Toplantlar evlerde
yapyorlar. "Duhovno slovo" dergisini yaynlyorlar. 1921 ylnda Stefanistler
Petdesyatnikler ile yaknlk kuruyorlar, hatta bir ara onlara balanyorlar. 1924 ylndan
sonra onlardan ayrlyorlar. Spas Stefanov'un 1956 ylndaki vefatyla, yerine olu
Stefan Stefanov geiyor.
Spas Stefanov'un yeeni Georgi Rusevski 19 kiiyle birlikte 20.10 1991 ylnda
"zgr Evangelist Toplantlar"ortakln kuruyor. Tz Bakanlar Kurulu'nun
04.05.1991 tarihli kararyla tasdik ediliyor ve lider olarak Dinler Mdrl tarafndan
16.07.1993 tarihinde tayin ediliyor. u anda bu cemaatin Bulgaristan'da 100 kii kadar
taraftar vardr. Onlardan 25-30 kiilik en byk grup Sofya'dadr. Dierleri ise Filibe,
Haskovo, Asenovgrad, Lbimets 5, vb. yerlerde bulunmaktadr. ki aylk "Duhovno
Slovo" dergisini yaynlyorlar. Bu cemaat, din toleransyla tannyor. Taraftarlar btn
dier Mesihi akmlara anlay ve hogryle yaklayorlar. Kendilerine gre Yeni
Ahid'i en doru anlayan onlardr.



1
Todor Petkov, Ptevoditel, Sofya 1998 s

50
7. Bulgaristan'da Adventist Hareketi
1

Adventizm XIX yzyln balarnda ABD'de Baptistliin bir ubesi olarak ortaya
kyor. Onun kurucusu William Miller 1843 ylnda Dnyann sonu gelecek diyerek
dikkatleri zerine ekiyor. Adventizm Bulgaristan'da Alman misyonerleri tarafndan
1914 ylnda balatlyor. Onlar 1925 ylnda kendilerine taraftar buluyorlar ve
"Hristiyan Advent cemiyeti"ni kuruyorlar. 1934 ylnda bu organizasyon devlet
tarafndan yasaklanyor. Ama taraftarlar faaliyetlerine devam ediyorlar. Onlarn
ellerinde hareketin Washington merkezi tarafndan alnm byk gayri menkuller
vardr. 1944 ylnda onlarn says 500 kii iken, 1989 ylnda bu rakam 3 000 kiiye
ulayor. Onlarn 34 kilisesi ve 40 rahibi vardr. Bakanlar Kurulu'nun 7.11.1990 tarihli
kararyla "7'ci Gn Adventistler Kurulu"na hukuk haklar tannd. Dinler Mdriyeti de
Agop Tahmisyan'n liderliini kabul etti. Trenlerini kiralk evlerde ve salonlarda icra
ediyorlar. Toplam olarak 6 700 kiidirler. Kilisenin mstakil yayn evi vardr Bir ok
kitap, bror ile "Hristiyan tefekkr" adnda aylk gazete yaynlyorlar.
8. Bulgar Evangelist lhi Kilisesi - Filibe
2

Bu kilise Bakanlar Kurulunun 7.11.1990 tarihli kararyla tasdik edilmitir. Onun
lideri Blagoy zevdir. Onun verdii bilgilere gre ilk nce 1915 ylnda Gmlcine'de
(Trakya)'da kurulmutur. 1919 ylnda merkezi Filibe'ye deitirilmitir. Resmi tescili
1921 ylnda yaplyor. Protestan kiliseleri arasnda "zev'in kilisesi" olarak da
mehurdur. Onun grleri, Baptizm'den, Petdesyatniklik'ten ve Protestanln temel
esaslarnn birletirilmesinden oluuyor. zev ve onun gurubu 1922-1928 yllar
arasnda. Petdesyatnik akmna baldrlar. Sonralar onlardan ayrlp Baptistlere itirak
ediyorlar ve 1941 ylnda "Evangelist Hristiyanlar ve Babtistler" olarak birleiyorlar.
1944 ylndan sonra "zev'in Kilisesi" bir ka defa Protestan kilisesi olarak tescil
edilmeye allm takat sonu almam. Sebebi taraftarlarnn az olmasndan
kaynaklanyor. Onlarn bir ksm Baptist kilisesine mntesip oluyorlar. u anda
yaklak 260 taraftarlar vardr. Onlarda genellikle Filibe, Pazarck, Gabrovo, Sofya ve
Petera'da yaamaktadr. Liderleri Tano Tenev'dir.

1
Georgi vanov, Bulgar Kilisesi, s.74/
2
Todor Petkov, Ptevoditel, Sofya 1998 s.26

51

9. "Arnm sevi Kilisesi" Ruhan Hristiyan Cemiyeti
1

Bu kilise Bakanlar Kurulunun 4.05.1992 ylndaki kararyla tescil olunmutur.
Tescilden hemen sonra, cumartesi gnleri Sofya da hutbe okumaya balyorlar. Konu:
Kyamet gn sona erdi. llerin mahkemesi de grld. Artk ceza ve mkfat
beklemekteyiz". Dinler Mdrl kiliseye Do. Dobrin Nikolov'u lider tayin ediyor.
Taraftarlar 40 kiidir ve kilise ve papazlar da yoktur.
10. Bulgaristan'da "Lteran Kilisesi"
2

Bu kilise Protestanln asl akmdr. imdi Lteranlk, Protestanlarn arasnda en
gl ve otoriteli mezheptir. Taraftarlarn says 60 milyondur. Genellikle Alman,
Lehistan, Rusya, Litvanya, ek, Slovakya, Avusturya, Macaristan, Yugoslavya,
Fransa,. Hollanda ve ABD'de yayorlar. Danimarka, Norve, sve, Finlanda, zlanda,
Estonya ve Latviya'da da resm devlet mezhebidir. Bulgaristan'da Lteranln tarih
kkleri yoktur. Aleksandr Batenberg'in yardmyla 1879 ylnda. Sofya'da Evangelist
Lteran cemiyeti tesis ediliyor. O kendisine "Dondukov" caddesinde kilise yapyor. lk
tebli edici Adolf Koh'tur. Bu merkezin halk zerinde nemli bir tesiri olmuyor. 1944
ylndan sonra Bulgaristan'da Lteranln gelitirilmesi deneniyor.
1989 ylndan sonra Bulgaristan'a Spevaek ve Kelm aileleri geliyor. Onlar
(ABD)'daki Wiskonsin Evangelist Lteran Sinot'unun yeleridir. u anda
Bulgaristan'da 5 Amerikal tebli edicisi vardr. Taraftarlar 30 kiidir. Kiliseleri
Sofya'nn Loznitsa mahallesinde bulunmaktadr. Kiliselerinde grevlendirmek iin
Bulgarlar' Papaz olarak hazrlyorlar. Lteran kilisesi Sofya'da Hristiyanlk Bilgi
Merkezi kuruyor. Orada ocuklar iin pazar gnleri dini kurslar yaplmaktadr. Ayrca
yallara da ncil'den dersler verilmektedir.
11. Bulgaristan'da Yeni Havariyun Kilisesi
3

Bu kilise Protestanln bir ubesidir. XIV. yzyln sonlarnda ve XIX asrn
balarnda, ngiltere, skoya ve Almanya'da ortaya kmtr. Onlarn grlerine gre

1
vanov, Age. s.74
2
Todor Petkov, Age. s.27.
3
Todor Petkov, Age. s.28

52
Martin Lter, Yuhanna'nn ncil'ini ve hususen Ruh'ul-Kuds'n insanlarn hayatnda
nemli rol oynadn dikkate almamtr. Bulgaristan'da Yeni Havariyyun Kilisesi, bir
grup Bulgar tarafndan Sofya'da 27.01.1991 ylnda kuruluyor. Bakanlar Kurulunun
15.02.1991 tarihli kararyla tasdik ediliyor. Dinler Mdrl, Asen Dimov'un
liderliini onaylyor. Bu kilisenin Sofya, Burgas, Varna, umnu, Eski Zara ve dier
kk ehirlerde taraftarlar bulunmaktadr. Sofya'da kiliseleri vardr. Mntesipleri 400-
450 kiidir. Bulgaristan'da 5 Papaz ile 5 Papaz yardmcs grev yapmaktadr.
Taraftarlarn bir ksm Almanya'da mlteci olarak bulunanlardr. Mltecilik
esnasnda kendilerine yaplan telkinler neticesinde bu gr kabul etmilerdir.
Her ayda bir defa seminer gerekletiriyorlar.
Almanya'da "Bizim Ailemiz" dergisi Bulgarca baslyor ve Bulgaristan'da da
bedava olarak datlyor.
12. Bulgaristan'da Ak ncil Kardelii
1

Timothy ve Bety Carnet 1989 ylnda Bulgaristan' ziyaret ediyorlar. Daha sonra
tekrar Bulgaristan'a gelerek 21.03.1991 tarihinde drt Amerikan vatanda ile bir
Sofyal avukatn yazhanesinde bu cemiyeti kuruyorlar. Tz Bakanlar Kurulunun
14.06.1991 tarihli kararyla tasdik ediliyor. 1994 yl Nisan aynda Dinler Mdrl 4
Amerikan vatanda ile Mariya Mindeva'y lider olarak tayin ediyor. Amerikallar
ABD'ye dnyorlar. Mariya Mindeva'da onlardan orada eitim grp Bulgaristan'a
temsilcileri olarak geri dnyor."








1
vanov. Age. s.75.

53
D. BULGARSTANDA MSLMANLIK
Daha Souk Sava dneminden itibaren, anti-komnizm propagandas
erevesinde emperyalistler tarafndan el altndan ciddi destek gren slamc hareketler,
70lerle birlikte ABD emperyalizminin hayata geirmeye balad Yeil Kuak
projesi kapsamnda hissedilir biimde bymeye ve kitlesellemeye baladlar. O kadar
ki, anlan corafyadaki lkelerin hemen hepsinde slamclar iktidar mcadelesine
girimi ve birkanda da iktidar almlardr. Sonrasnda gelien srete ise, ran
Devriminin etkileri, Filistin sorunundaki kilitlenme, kriz dolaysyla Batda gelien
yabanc dmanl, ABDnin yeni dman olarak slam cletirmesi gibi faktrlerin
sonucu olarak, slamc hareket iinde Amerikan kartl yaygn bir karakter kazand.
Palazlanan slamc glerin iktidar mcadelesine girmesi ve dnya apnda yaanan
hegemonya yar erevesinde farkl emperyalist glerin devreye girmesiyle birlikte
slamclar ABDnin blgedeki karlar iin bir tehdit haline geldiler.
1

Dnyadaki bu gelimeler Bulgar devletinin slama bakna da etki etmektedir.
Bulgar devleti, dini sahada bu ekilde bir yaplanmadan holanmamakta, fakat Avrupa
Birliine girdikleri iin, Avrupa Birlii mktesebat her cemaate serbestlik
tannmasnn salanmasn istiyor.
Bulgar resmi anlay iki ayr Mslman dini grup tescil etmitir. Bunlar genel
olarak Mslmanlk ve Snni-Hanefi Mslmanlk. Bundan ama Mslmanlar
arasndaki birlii bozup gruplar oluturmaktr. Bu eilim, Mlman-Trkler arasnda
rabet grmedi. Tamam kendilerini Mslman olarak kabul ediyor ve ona gre
davranyorlar. Nfus saymlarnda ise Mslmanlar, ia ve Snni olarak iki ayr grup
halinde saylmtr.
Bu durumda Mslmanlar, kendilerini mensup olduklar mezhebe gre Alevi ve
Snni olarak ayr beyan ediyorlarsa da, din idaresi asndan bir ayrm gtmyorlar.
erkezler ve %90 Mslman olan ingeneler, kendilerini Mslman-Trk kabul
etmektedir. Pomaklar, kendilerini Trk olarak kabul etmelerine ramen resmi gr
onlar Mslman-Bulgar olarak grmektedir.

1
Mino vanov Religiozna zabluda - Plovdiv 1988. s.64.

54
Bunlardan baka gnmzde Mslmanl seen Bulgarlar da vardr. Bunlara ait
resmi bir istatistik oluturulmamtr. ounluu bayan ve yksek tahsilli olan bu
kimseler slam, kendi aratrma ve inanlarna gre seen kimselerdir. Bunlar
mslman toplum yaantsna katlmaktan ekinmemektedirler.
Hristiyanlar, dini daha ok rf ve adet olarak yaamakta, halbuki Komnizm
dneminden kalan ateistler de dinden uzak olsalarda kendilerini Hristiyan topluma ait
olarak hissetmektedirler.Bulgaristanda Ortodokslar Bulgar Milli Patrikhanesi etrafnda
rgtlenmitir. Ortodoks Dini liderleri Bulgar Patrii( Patriarh) dr. Patrikhanenin dili
Bulgarcadr. Bu Osmanllar tarafndan 1870 de Bulgarlar Fener Rum Patrikhanesinin
asimilasyonundan kurtarmak iin Bulgarlara verilen bir haktr. Patrikhane, Bulgaristan
18 metropolitlik blgesine ayrmtr. Yahudiler Hahambana baldr. Katoliklerde
Vatikana bal Bapiskopos, dier kiliselerin Ba Pastrleri vardr
1
.
Mslmanlar, Osmanl hakimiyetinden sonra eyhlislam tarafndan ihdas edilen
Bamftlk kurumu etrafnda organize edilmiti.
Bulgaristan Mslmanlarnn merkez ynetim organ Bamftlktr. Tzel
kiiliin temsilcisi Bamftdr. Sofyada ikamet eden Bamft, Bulgaristan
Mslmanlarn yurt ii ve yurt dnda temsil etmektedir.
Bulgar uyruklu, yksek ilahiyat mezunu, slam kurulularnda yl
alm, saygnl olan, kanuni hkm giymemi, Bulgar Komnist Partisi, kurulular
yada emniyet organlarnda grev almam, Mslmanlar Hristiyanla dndrme
faaliyetlerine katlmam din adamlarndan aday olanlar arasndan 4 yllk bir sre iin
milli konferans tarafndan seilen Ba mft, mftlkleri ve Mslman Encmenlik
Bakanlklarn ynetir.
2

almalarnda Yksek slam Konseyi tarafndan onaylanm Ba
Mftlk Faaliyetleri Ynetmelii uyarnca hareket eden Ba Mftlk,her takvim yl
banda geen yln btesinin gerekletirilmesi,gelecek yl btesinin tasarlanp
31.Aralk tarihine kadar Yksek slam Konseyine sunar.
3


1
Jorjeta Nazrska, Blgaria i neynite maltsinstva (Bulgaristan ve aznlklar), 1998, s.48
2
Mslman diyaneti tz,s.11.
3
Age. s.12.

55
Yazmalarn, muhasebe ilerini yrtecek personelleri bulunan ba mftlk
peryodik yayn ve neriyat yapar, radyo ve televizyon programlar organize eder.
Osmanl dneminde Ba mftln idaresindeki Mslmanlar kendi imamlarn
seiyor, imamlar da kendi aralarnda blge mftlerini seiyorlard. Blge mftleri de
kendi aralarnda ba mftlerini seiyorlard. Ba mft seildikten sonra stanbuldaki
eyhlislamdan menuratn alyor ve Bulgar makamlar bu menuratn verilmesinden
sonra Bamfty tanyordu.
1

eitli nedenlerle deimesine ramen gnmzde 12 dini blge mevcuttur.
Camilerden seilen ikier delege, 4 ylda bir Sofyada dzenlenen kongrede, aday
olanlarn arasndan ba mfty seiyor. Seilen Ba Mftnn grev sresi 4 yldr.
Bulgaristanda Mslmanlar dini olarak camilerin etrafnda organize olmutur.
Her camide bir imam-hatip, vaiz ve mezzin olur. mam, Mslmanlar Genel
Toplants seip nerir. Blge mfts onaylayp tayin eder. Blge Mftsnn seilen
imam veto hakk vardr ve bu yetkisini kulland durumlarda, Mslmanlar Genel
Toplantsn 14 gn iinde yeni imam semek zere toplantya arr.
2

Blge Mslman Konferans tarafndan 4 yllk bir sre iin seilen Blge
Mfts blge Mslmanlarn temsil eder. Blgedeki imamlar,vaiz ve mezzinleri
atama yada grevden alma, blgedeki Mslman Encmenlik Bakanlklarn
onaylama, denetleme gibi grevleri yerine getirir.
Dini ayin ve konularda aklama yapan, fetvalar veren Blge Mftleri, slami ve
yasal kurallara aykr hareket ederse, Yksek slam Konseyi kararyla grevden
alnabilir.
3

Avrupadan gelen evangelist misyonerleri Bulgaristan halk ve zellikle
Mslmanlar arasnda ok ciddi manada faaliyet gstermektedirler. Onlarn almalar
en ok Mslman ingeneler arasnda gerekleiyor. nk sz konusu Mslman
ingenlerin din kltr olduka zayf ve maddi durumlar da ok ktdr. Onlarn
yoksulluu istismar edilerek, yemek, elbise para ve tedavi v.b. teklifler sunuluyor ve

1
1913 Osmanl devletiyle Bulgaristan arasnda imzalanan mftler anlamas. DMA,75-34.
2
Mslman diyaneti tz,s.12.
3
Age. s. 12.

56
Hristiyanlatrlmak isteniyorlar. Bulgaristanda ingene nfusu kalabalk olmas ve
nfus art orannn yksek olmas, misyonerlerin zerlerinde youn bir ekilde
almalarnn balca nedenlerinden biridir.
1

Dier Mslman gruplaralara ynelik de misyoner almalarda az deildir.
zellikle misyonerlerin datt probaganda kitaplar Trke olup, Trkiyeden
gelmesi, Trkler tarafndan kabul grmelerine vesile olmaktadr. nk burada yaygn
kanaat Trkiyeden ne gelirse hep dorudur eklindedir.
Btn bu akmlar ierisinde Mslmanlarn faaliyetleri az da olsa mevcuttur.
Osmanl dneminden sonra ihdas edilmi ve bu gne kadar devam eden mftlkler,
camiler, imamlar, kuran kurslar, tane imam-hatip lisesi ve Sofya da bulunan Yksek
slam Enstits Mslman toplumu eitim ve kltr ynnden beslemektedir. Bu
kurumlarn ayakta kalabilmeleri Trkiyeden gelecek her trl destekle mmkndr.
BU destek Hristiyanlarn ve zellikle misyonerlerin Avrupadan ve Amerikadan
aldklar destekle mukayese edilemez. Ancak Osmanl dneminden kalm,
Mslmanlara ait vakf mallar vardr. Maalesef vakf mallarn ou devletletirilmi
veya yok edilmitir. Eer bu vakflar Mslmanlara iade edilirse, Mslmanlarn dini
ihtiyalarnn byk bir ksm karlanm olacaktr.











1
Trud gazetesi, Sofiya, 18.04.2004

57
II. BLM
KOMNZM DNEMNDE DN

A. KOMNZM ve DN
Marksistlerin amac toplumun sosyalist dnm iin ulusal ve uluslararas
lekte mcadele vermektir. Bu yzden Marksizmle tm dinler arasnda derin bir
felsefi ayrlk vardr. Marksist gre gre dinin dnyas mistik bir dnyadr, gerein
bozulmu bir grntsdr. Fakat tm fikirler gibi bu fikirlerin de kayna gerek
dnyadadr. stelik bunlar snfl toplumun elikilerinin bir ifadesidir. Bu olgu, en eski
dinlerde ok nettir.
Bu yzden din gerek anlamda (eski snfsz toplumlardaki bynn, totemciliin
ve animizminin aksine) toplumun uzlamaz snflara blnmesinden doar ve bundan
kaynaklanan zlmez elikilerin bir ifadesidir. Hem Hristiyanln kiliselerinde hem
slamn camilerinde, tm inananlarn kardelii, Allah katnda herkesin eit olduu
trnden sylemlerle yanlsama srdrlr. Ama ertesi gn, zengin Hristiyan ya da
Mslman patron, tpk eskiden olduu gibi, kendi inanan ii dostlarn smrmeye,
soymaya, aalamaya ve aldatmaya devam eder.
1

Marksistler rgtl dinlerin, yzyllardr smrcler tarafndan kitleleri
aldatmak ve kleletirmek iin kullanldna inanrlar. ilerin ve kyllerin ac
ekmesi, sermayenin utan verici despotluu altnda insanln ehit dmesi, ou
Marksizmin felsefesiyle tank olmayan, ama adaletsizlie ve smrye kar
savamaya istekli olan geni halk katmanlarnn fkesini arttrdn sylerler.
2



1
Mino vanov. Religiozna Zabluda (Din Sapklktr). Plovdiv, 1988 s. 132.
2
Vasil Kornezov Sotsializm. Varna 1976. s.66.

58

B. KOMNZM DNEMNDE SLAM
Bu inanma ve sylemler, Komnist dnemde Bulgaristanda dini uygulamalar
hakknda fikir vermektedir. Marksizme inancn devam ettiren yada Marksist eitimle
yetimi insanlar arasnda bu yaklamlarn etkisi hala daha devam etmektedir.
Komnist dnemde Bulgaristanda slam dinine kar yrtlen mcadele,
Pomaklarn, Bulgar Komnist Partisine (BKP) iltihak ve bililenmesi hususunda
yrtlen kampanyann bir parasn oluturmaktadr. Fakat slamiyete kar rejim
tarafndan yrtlen kampanya, ayn zamanda lkede hakim klnan ateistik
propagandann bir paras olarak yaygnlayordu. Bu sre, Hristiyan dinine kar
alnm olan tedbirlerle kyaslandnda, Pomaklar arasnda bir yere kadar yava
ilerlemiti. nk Komnist parti 50lili yllarn balarna kadar cami memurluklarn
ve slam dininin trl bayram ve trenlerini ajitasyon arac olarak kullanmay tercih
etmmiti.
Fakat, takip eden dnemde slamiyete kar alan kampanya, sz konusu
gecikmeyi ksa bir zaman ierisinde giderdi ve bu mcadele sonraki onlarca yl
Pomaklar ahalinin yaad blgelerde BKPnin ve Bulgar Devletinin ana grevi haline
dnt.
Hayli ihtiyatl ve ekingen bir srette balayan islam kart uygulamalar,
nceleri parti ve eitli kurumlarn Mslmanlar, dini bayram ve ayinlerden
uzaklatrmas ile balad. Parti yelerinin dini ayinlerden uzaklatrlmas hususundaki
ilk giriimeler abuk netice vermedi. Bu dnemde Komnist Partisi yesi Mslmanlar
dinsel ve kyl cemaat topluluklarna sk skya bal kaldlar. Devletin onlara
salam olduu belirli menfaatlere ramen istenilen sonu alnamad.
1

Yneticilerin gstermelik sabr ve hogrs ksa bir zaman zarfnda tkendi ve
parti yelerine kar seri halinde ceza tedbirleri alnmaya baland. Pek tabii bu tedbirler
slam dinine ve geleneklerine bal kalanlara aitti. Dini bayramlara sayg gstermek ve
bayramlar kutlamak camiye gitmek, oru tutmak, bayram kutlamak yava yava ihmal

1
Mihail Gruev, Mejdu petolkata i polumesetsa, Sofya 2003, s.48

59
edilmeye baland. Fakat her iki bayram gnleri 1952 ylna kadar tatil gnleri olarak
korundu. 1953 ylndan itibaren durum deiti.
1

Rodopski Minr gazetesi 20 Mays 1953 tarihinde Patrotik giriim bal
altnda bir ar yaynlad. Bu ar, Gorubso IV maden ynetiminde alan
Pomaklarn ve Trklerin bir sendika /Meslek birlii/ toplantsnda kabul ettikleri bir
aryd. Onlar, bu ar ile meslektalarna bayram gnlerini hamleli retim gnleri
ilan etmelerini istiyorlard. Onlar Stahanavuular konferans mnasebetiyle normlarn
aralksz yzde 51 yerine getireceklerine sz veriyorlard. arnn mellifleri ayn
zamanda bu patriotik giriim arsnn maden havzasnda alan btn Pomaklar ve
Trkler tarafndan memnuniyetle karlanaca inancn dile getiriyorlard. Senaryonun
gereince, bu giriimin alt yapdakiler tarafndan, kitlevi destek bulduu Komnist
parti tarafndan iddia edildi.
2

Rodopski minr gazetesi daha sonraki saysnda patriotik giriimi destekleyen
yazlar yaynlamaya balad. Gazetenin sayfalar, rejimin politik amann
gerekletirilmesindeki strateji ve taktii anlamamz asndan dikkat ekicidir.
Gazetede yer alan yazlarda, iiler tekrar tekrar sz konusu giriimi desteklemeye
davet edilmektedir.
3

Szkonusu yazlarda, nceden hazrlanm senaryoya gre bir sonraki adm da
ak olarak grlmekte, Ramazan ayndaki oruc ve khne hurafeler olarak nitelenen
dini inanlar reddedilmektedir. iler insann sal iin Ramazan ayndaki orua kar
kmaya davet edilmekte, arlar yle sonulanmaktadr: Yani insanlar, sosyalist
emek insanlar olarak yetimemize engel olan khnemi hurafelerden vazgeilmelidir.
Gazetede yer alan yazlarda orucun insan sal iin zararl olduu grleri
savunuluyordu.
slamiyete kar yrtlen kampanyada nc grevi yapan gazete,
kapmanyalarna bayramlar hedef alarak devam etmi, Bayram zaral bir gelenektir
bal altnda Mslman iilerinin sal ve retim planlarnn icras iin kayglarla
sslenen yazlar yaynlamaya balamt. Gazeteye kutsal Ramazan aynda 30 gnlk

1
Mihail Gruev, Age. s.48.
2
Mihail Gruev, Age. s.57.
3
Evgeniya vanova, Othvrlyanite Priopteni, Sofya 2002, s.164

60
oru vecibesinin insann sal iin son derece tehlikeli olduunu ve insan vctunun
sasrstn iddia etmektedir.
30 Temmuz 1953 tarihinde, Krcali Georgi Dimitrov zavodu iileri Rodop
maden havzasnda alan Trk ve Pomak iilere yeni bir arda bulunmakta ve
bayramn gn, 20 22 Austos gnlerini, yksek hamleli retim gnleri olarak ilan
etmektedirler. Bu arda yeniden: leri doru gelimemizde engel olan zararl
hurafelerden vazgeelim ars tekrarlanmaktadr. ar madalya sahibi 60
stahonovu ve hamleci stahonovu tarafndan imzalanmtr.
1

Madenin BKP kaza komitesi brosu bu mnasebetle ayn yl 7 Austos
gn zel bir oturum yapt. Oturumun gndemi ileri Kurban bayram gnlerinde
iilerin almalarna ilikin aydnlatma giriimlerinde bulunma idi. Oturumda alnan
kararlara gre, ajitasyonla yanyana idari tedbirlere de bavurulacaktr. Bylece, sonraki
yllarda Mslmanlarn bayramlarnda idari tedbirlere bavurmann temelleri atlm
oldu.
Mslmanlarnn bayramlarnn kutlanmasna ilikin yasaklamalar yava yava
metodik srette hayatta yerini almaya balad. nce yasaklamalar komnist partisi
yelerini kapsamaktayd. nk o ana kadar parti yeleri camiye gitme ve dini
bayramlar kutlama geleneini srdryorlard.
2

Ya komunist partisi, ya cami sorusu ortaya knca parti yelerinden daha dindar
olanlar parti srasndan uzaklatrld. Fakat ounluk dini vecibelerden ve ayinlerden
vazgemiti.
Rejim, slam diniyle ilgili kltrel yaam zelliklerin kstlanmas hususunda
tedbirler almaya devam etti. rnein, Mslmanlar arasnda erken evlenme, zellikle
kzlarn kk yata evlenmesi, gndeme getirilerek inceleme kapsamna alnd. Bu
dnemde erken evlenme konusuna zm, idari yollarla arand. Bu da, blge
mahkemelerinin erken evlenmelere izin vermemeleri yoluyla yapld. Bu konuda
aydnlatma kampanyas ad altnda probaganda almalar da yrtlmektedir. Mesela,

1
Mihail Gruev, Age. s. 214.
2
Valeri Stoyanov, Turskoto naselenie v Bulgaria Mejdu polusite na etnieskata politika, Sofya 1998,
s.108

61
18 Kasm 1955 tarihinde Rodopska pravda gazetesi Sabit sosyalist ayilesine ilikin
bal altnda bir bamakale yaynland.
1

Genelde 1956 yln kadar slam dinine kar mcadele, genelde propaganda
almalar eklinde yrtld. Komunist partisi ve devlet cihaznn eitli kurumlarnn
arivleri, Mslmanlar arasnda slamn, komunist ideolojisi karsnda stn
tutulduuna ilikin raporlarla doludur. Birok hallerde eitli Mslman tren ve
ayinlerini dzenliyecileri olarak komnist partisi yeleri ve rejimin gvenilir kiileri n
saflarda gelmektedir.
Bu dnemde dinsel yaamn stne Bulgar Ortodoks kilisesi sorunlar ve dinsel
ibadet yerleri komitesine bal dini ibadethaneler ubesi mdr A. Sadkovun raporu
bilhassa ilgintir. O, Mslman sfatyle dindalar arasnda dinsel aktivliin seviyesini
aratrma greviyle grevlendirilmiti. Grevinin bir paras da dinin kstlanmas
hususunda tedbirler belirlemesi idi. O, komite bakan M. Kkovla birlikte 1956 yl
sonlarnda szkonusu amala Srnitsa, Dospat, Devin, Smolyan, Latograd, Madan,
Rudozem, Ardino, Krumovgrad, Tihomir, Momilgrad ve Krcali blgelerini ziyaret
ederler.
2

Sadkov, ziyaretlerinin sonularn zel bir raporda, her yerdeki durumun
ayrntlarna inerek dile getirmiti. Bizim Dospat ziyaretimiz bir Cuma namaz
srasna rastlad. Cami tka basa cematle dolmutu. En azndan 250 kii olsa gerek. Bu
ibadette karakteristik bir cihet varsa o da u ki, hayli uzun sryordu namaz. Cemaat
veya dindar kiiler imamn anlalmaz konumalarn, okumalarn dinlerken adeta
kendilerinden geiyorlard. Aralarnda uniformal yerel bir memur dahi vard. manl
kiiler bizim ierde olduumuzu grmezden gelirlermi gibi grsnler de, biz camiden
knca arkamzdan kapy var gcyle kapattlar.
3

Sadkov, Mslmanlarnn dinin etkisinden kurtulmalar hususunda sadece
Zlatograd ahalisinde bir ilerleme olduunu kaydediyor. Blgede ki Mslmanlar,
bilhassa Zlatograd ahalisi son on yl zarfnda bir hayli ilerleyi gstermilerdirki, onlar
daha zgr, yenilikleri daha kolay idrak edebilen kiiler haline gelmektedirler...Kzlar

1
Valeri Stoyanov. Age. s.195
2
Evgeniya vanova, Age. s.105
3
Evgenia vanova, Age. s.172

62
bu cmleden, sral okula gitmektedirler. Zlatograd Mslmanlar sralarndan artk
birka elektrik mhendisi, makine mhendisi, doktor yetimitir. Kasaba sinemasna
Mslman kadnlar da gitmeye balamlardr. Mslmanlar ok yerde domuz eti de
yemeye balamlardr.
1

Sadkov, bylece ayr ayr blgelerindeki Mslmanlarn dinsel yaam farklarn
da belirtme olanaklarna sahip olmutur. Sz konusu farklar raporun Madan ve
Rudozeme hasredilen blmnde gze arpmaktadr. Raporunda Snnet ayini
trensiz yaplmakta (Dospatta olduu gibi) diye yazan Sadkov, Ama bu ayin yetkili
idari ynetmenlerin ailelerinde dahi mahede edilmektedir. Belediye blgesinde
(Rudozem ky) hocalar, rencileri Kuran okutmaya topluyorlar. Bylelikle onlarn
okuldaki eitim ilerini engellemi oluyorlar. Yerel Halk Meclisi bakan bu hususta ki
grlerini dile getirirken, bu durumun sadece Rudozemde deil, evrede ki dier
blglerde de byle olduunu dile getirmektedir. ocuklar leden sonra evlerde
Kuran okumay renmek iin toplanmaktadrlar. Diye yazarak gzlemlerini
aktarmaktadr.
Sadkov devamla, Rudozem Halk meclisi bakan, Moure mahallesindeki
ocuklar, hoca tarafndan Kuran okutulurken bulmutur. Bakann mdahalesndan
sonra hoca ocuklar sebest brakm, fakat ertesi gn anneleri bakann karsna
karak, bu zgrlk deildir, ocuklarmz kuran okumay unutacaklar diye beyanatta
bulunmutur. demektedir.
Bu dnemde blgede belirli mevlit dzenlemelerinden de sz etmektedir. Onun
verdii bilgiye gre, Rudozemdeki mevlide 10 binden fazla insan katlmtr. Mellifin
gsterdii rakam abartlm olsa dahi, olay slamn bu blgedeki etkisini
gstermektedir. Sadkova gre benzeri mevlit treni Ribnitsa kynde de
dzenlenmitir. Buradaki mevlide btn Smolyan blgesinden insanlar katlmtr.
Rudozem Belediye bakan ve Rudozem maden oca mdr davet edilmelerine
ramen ancak greleri izlemilerdir, mevlit ksmna kalmamlardr.
2


1
Evgeniya vanova, Age. s.172
2
Evgeniya vanova, Age. s.175

63
Sadkovun Ardino blgesindeki Pomaklarn ve Trklerin dinsel yaamlar stne
raporu hayli ilgintir. Onun verdii bilgilere gre, Lka ve Byal izvor blgeleri hocalar,
okuldan sonra ocuklar toplayp Kuran okumay retmektedirler.
Sadkovun raporu bir ka adan ilgintir. Birincisi, rapor Mslman tarafndan
hazrlanmtr, ayn zamanda o sabk anavatancdr kendini rejiminin hizmetine
vermi ve gemite Drujba Rodina (Vatan dostluu) nun amalarn gerekletirme
peindedir. Mellif belliki, Mslmanlarn sorunlarn pek yakndan tanyan birisidir.
Rapor bu balamda biraz g sezebilecek sorunlara da eilmektedir. Bu sorunlarki,
slamn domasna ilikin ve Mslmanlarn onlara nekadar yatkn veya bal olduu
sorunlardr.
1

Sadkovun Bulgar Mslmanlarnn dini bayram ve ayinlerine, yerel
yneticilerin de destek verdiini, bu ynde halkla hem fikir olduklar hususunu
belirtmesi dikkat ekicidir. Bu adan rapor kltr devrimi taarruzu ynnde ilk
admlarn atmakta olan yksek parti ve devlet yneticilerine hitap etmektedir. Rapor,
slam dininin geni kitleler zerine gl etkisi hususunda politik ynetime ciddi bir
uyar, parti yeleri ve rejim faaliyetilerine de, sz konusu eylemlere kar mcadele
ars olarak kabul edilmelidir.
Bu blgelerde slam dininin gl etkisine ilikin haberler, eitli dzeydeki parti
ve devlet makamlarna da ulamaktadr. Yerel faaliyetilerin cami encmenliklerine
katldklar haller hala ok sktr. Ardinoya bal Byal izvor ky Vatan Cephesi
Brosu, 5 Haziran 1956 tarihinde Kaza Halk Meclisi yesi ve yerel Vatan Cephesi
Bakan Halit Halilibrahimov olayn incelemitir. Ayn ahs ayn zamanda camii
encmenlii bakandr. Meclis oturumunda szkonusu ahstan toplumsal veya dinsel
alan semesi istenmitir.
2

Velingrad BKP Kaza Komitesi ayn yl Temmuz aynda Lyutovo bugn Sveta
Petka ky parti rgt almalarn incelemelerini dzenlemitir. nceleme raporunda
kydeki parti yeleri arasnda dinsel fanatikliin hakim olduu sonucuna varlmtr. A.
ondrov ve M. Grahov deniyor raporda, o derece fanatiklemilerdir ki, hoca camiye

1
Georgi vanov, Age. s.192
2
Evgeniya vanova, Age. s.176

64
davet edince, derhal parti tolantsn terk etmektedirler ve camiye komaktadrlar. T.
Alendarov ise hoca nvanna layk grlm, onun iin de Alenarova mahallesinde
Kuran okumaktadr.
e blgesinde parti yelerinin dindarl gelenesel olarak yksek orandadr.
Komite brosu nnde 8 Ocak 1958 tarihinde Gotse Delev BKP Kaza Komitesi
plenumu kararlarn icras hakknda verilen bilgilere gre, Komnist partisinin
Mslmanlar arasnda almalar hite hoa gidecek gibi olmadna dair bir sra
tespitler yaplmtr. Sunulan raporda Kribul kynde, parti sekreteri ile birlikte btn
parti yelerinin camiyi deil, partiyi terketmeye hazr olduklarn beyan ettikleri
yazlmaktadr.
Kribul parti sekreteri ve muhtar, hocaya vergi demektedirler. Parti
rgtlerinin byk bir ksmnda parti yeleri camiden vazgemeyeceklerini ve
inanmaya devam edeceklerini beyan ettiler. Durum Ribnovo, Bukovo, Kribul ve Oree
kylerinde bilhassa endie vericidir. fadelerinin yer ald rapor Szkonusu zaman
zarfnda Slaten kynde parti yelerinin yzde 80 Ramazan aynda oru vecibesini
yerine getirmitir. Camiye gitmeyi srdren Vlkosel ky parti sekreteri de orucunu
brakm deildir. Ayn kyde bir baka parti yesi camide kadnlar nnde Kuran
okumutur tesbitleri ile devam etmektedir.
1

Vlkosel kynde btn toplumsal yaam stne slam dinin etkisini tesbit etme
hususunda durumu aa vuran baka belgeler de vardr. BKP merkez komitesi
Propaganda ve Ajitasyon ubesinin 7 Mays 1959 tarihinde yaplan maveresine
Vlkosel okul mdr yle demitir: Ekim ve Kasm aylarnda eitim ileri tamamen
raylardan kyor. nk ozaman snnet trenleri ve dnler balyor. Ky
meydannda 10 12 davul birden vurmaya balaynca renciler snf odalarn terk
edip trenlere kouyorlar. te yandan bu trenlerde hoca dua ediyor, katlmclar da
ellerini kaldrp onunla birlikte dua ediyorlar. Okul ilerine engel olan baka ey de
grelerdir. Greler sona erince, btn kyl ky dolamaya balyor, ite bana o an
yle geliyor ki, sanki Muhammed (s.a.v.) Marksa kar taarruza gemitir.

1
TSDA, 637,1.17-36

65
BKP Merkez Komitesi yesi Pano Kubadinski ayn maverede slamiyetin
Madan ve Rudozem blgelerindeki etkisine dair izlenimlerini yle anlatyor: Bu
blgeleri geen yl da, bu yl da ziyeret ettim, yerel ahalinin yzde seksen bei kendisini
Trk asll hesap ettiine ikna oldum. Durum Madanda en kt. Borieva ve
Rudozemde ve oradaki fabrikalarda da durum ayn. Bunu iyi bilmelisiniz.
Kubadinski, devam ederek Madan, blgedeki Mslman Trklerin kalesini
oluturmaktadr. Madana Kahire adn vermilerdir. nk her cuma herkes camiye
fesle gitmektedir.
1

Kubadinski, Madanda yeni ina edilen binalar dolaysyla meydana gelen
sarsntlar sonucu yklan eski caminin yerine yeni cami ina edilmesinden de sz
ederek hocalar sosyalizmin dmanlar olarak sulad. hocalar tarafndan rgtl bir
ekilde snrdna kamalarna ait kesin rnekler verdi. Bunun daha ok Zlatograd
blgesinde gerekletirildiini dile getirdi. Maden ocaklarnda almamak iin
ajitasyon yaptklarn ve hocalarn ifadesince, yer altna yalnz kafirler girer diye
konutuklarn syledi.
2

Bu konumalar, Mslmanlara kar devam ettirelecek olan basklar asndan
ilgintir. Rejim bu hususta Hristiyan dinine ve Ortodoks din grevlilerine kar
yrtt deneylerden istifade etmektedir. Papazlar iin de, hocalar iinde bizim
politikamz uygulanmaldr diyen Kubanski, szlerini rejimin hristiyan dinine kar
mcadelede erimi olduu nisbi baar, hereyden nce Ortodoksluk karsnda
kazanlan baardr. Katolik kilisesine kar mcadele, Protestanl itibardan drme
baar, BKP faaliyetilerinde: Biraz daha gayret gstererek Mslmanlar arasndaki
slamn etkisinin nn alma husunda baar elde edilebilir. Diye bir inancn
domasna yol amtr.
3

Kubadinski bu ynde srdrlmesi gereken almalar: Biz, Bulgar
Mslmanlarn Bulgarlardan farklandran alametleri yok etmeliyiz. Muhammedin
dinine (slam dini), kar taarruza gemeliyiz ve onu itibardan drmeliyiz. Biz slam
dinini birden ortadan kaldramayz. Snnete kar mcadele vermeliyiz. slamn

1
TSDA, 637,1.17-36
2
TSDA, 637,1.17-42
3
TSDA, 637,1.19-12


66
ayrntl belirtileri fes ve feracedir. Kadnlarn feraceleri atmalar devrimci bir eylemdir,
feraceyi atma kadn zgrle kavuturur ve bunun byk sembolik anlam vardr
diyerek sralamaktadr.
1

BKP Merkez Komitesi Propaganda ve Ajitasyon ubesinde dzenlenen
mavere, slamiyete kar srdrlen mcadelede nemli bir dnemin balangcn
oluturmaktadr. Politbronun, ateistik propagandann glenmesi hususundaki karar
da Mslmanlara kar yrtlen mcadelenin yeni bir aamasdr. Politbro bununla
ilgili olarak 26 Aralk 1957 tarihinde Memlekette ateistik propagandann glenmesi
ve iyiletirilmesi tedbirleri belgesini onaylad. Bu tedbirler belge halinde 8 Ocak 1958
tarihinde BKP Merkez Komitesi genelgesi olarak sancak ve kaza komitelerine
gnderildi.
2

Bu tedbirler umumi olup, direk islam dinine kar olarak yaynlanmasa da
Mslmanlarn yaamndaki islami gelerin etkisizletirilmesi konusunda parti ve
devlet ynetimini gayret gstermekle grevlendirmektedir. 1958 yl, 1959 ylnda
balayan kltr devrimine gei yl olarak kabul edilmektedir.
Memleketteki Mslmanlara kar izlenen politika, Kltr Devrimi ile bir ileriki
aamaya girdi. Bu dnem ayn zamanda btn politik sistemdeki deiikliklerin de
balangcdr. Bu belirli deiikliklerin temelleri memleketin yeni idari blgesel
taksimatyla yrrle girdi. Eski belediyeler, kazalar ve sancaklar kaldrld. Eski 12
sancak yerine yeni 30 sancak oluturuldu (daha sonra 28 e indirildi). Yeni sancaklar
toprak bakmndan eski kazalardan daha bykt. Fakat te yandan da eski
sancaklardan daha kkt. Bu idari reform, 1958 ylnda dnlmt ve genel
hatlarla itibara gemekte olan BKPnin kaytsz artsz lideri Todor Jivkovun
grlerini yanstyordu.
3

Memlekette, yeni idari blgesel taksimat kararnn uygulanmas, Mslmanlarla
ilgili izlenenen politikann dorudan doruya bir yanksdr. Bu karar, BKP merkez
komitesinin 15-17 ocak 1959 tarihli genel toplantsnda alnmtr. Plenumda ana rapor
Todor Jivkov tarafndan hazrlanmtr ve halk iktisadiyat geliimini hzlandrmak,

1
TSDA, 637, L.37-38
2
Evgeniya vanova, Age, s.193
3
Valeri Stoyanov, Age, s.204

67
emekilerin maddi ve kltrel dzeyini iyiletirmek ve devlet iktisad ynetimini yeni
batan tanzim etmek bal altndadr. Partinin birinci sekreteri raporunda, belirlenen
grevlerin yerine getirilebilmesi iin memleketin yeniden blgesel taksimatna ihtiya
duyulduunu dile getirmiti.
1

Mslmanlarn meskn olduu blgeler, yeni hazrlanm olan reformlardan
etkilenmiti. Pleven sanca Tetelen kazas kyleri, Tetelen kasabas da dahil olmak
zere yeni oluturulan Love sancana aktarlmaktadr. Blagoevgrad sanca genel
olarak ayn snrlar ierisinde kalmtr. Eski Plovdiv ve Haskovo sancaklarna bal
Rodop kazalarnn yeni birer sancak, yani Asenovgrad ve Krcali sancaklarn
oluturmalar ngrlmektedir. Projeye alnan Asenovgrad sanca ayn kazann Rodop
kylerinden baka Smolen, Devin ve Madan kazalarn, Ardino kazasnn
Mslmanlarn meskun olduu kylerin bat kesimi ve Petere kazas Dospat
blgesininde buraya dahil olmas ngrlmtr. Bu durumda, daha byk bir topra
ieren yeni sancak merkezi buralar gayet uzakta kalan bir sancak merkezinden idare
edecekti.
Baz kyler sancak merkezine 150 km kadar uzaklkta kalyordu. Smolen
yneticilerinden birou, bu durumu ileri srerek, Sofyadaki yksek makamlar
huzurunda Smolenin sancak merkezi olmasnda srar ettiler. Bu zellik Mslman
ahalinin youn olduu bir blgede belirli bir rol oynayacakt.
2

Bu balamda BKP, Bulgaristan Mslmanlar sorununda sancak dzenlemelerini
ile birer alet olarak kullanmak dncesi ile hareket etmitir. Sancak snrlar izilirken,
ncelikle Bulgaristan Mslmanlarn yaadklar blgeler gznne alnmtr.
Babakan A.Yugov, BKP merkez komitesinin genel toplantsnda Bizim 70 bin
dolaynda Bulgaristan Mslmanmz (Pomak dedikleri insanmz) var.
Unutulmamaldr ki bu ahali bize illegal sava dneminde byk bir destek vermi ve
yardmda bulunmutur. Her eyden nce, bu ahalinin baz Trk kylerinin etkisinde
kalmasn nlemeliyiz. Bulgaristan Mslmanlarnn kyleri, bu blgede yaratlm

1
TSDA, 637,1.17-36
2
TSDA, 653, L.1-5

68
olan ii snfnn etkisinde kalmaldr. Byle olunca hocalarn etkisinden kurtulacaklar
ve daha kolay yeni ruhta eitileceklerdir. Bundan asla phemiz yoktur.
1

Halk meclisi bakanlk uras 22 Ocak 1959 tarihli 29 nolu buyurukla BKP
merkez komitesi genel oturmunda ald Asenovgrad yerine Smolenin sancak merkezi
olma kararn yrle sokar.
2

BKP Merkezi Komitesi ocak ak toplants kararlarnn nemli bir ksm da kadro
sorunlar oluurmaktadr. Bu sorun nce Politbro tarafndan gzden geirilmitir,
geni oturum parti ve devlet ynetmenliklerinin personel (kiisel) yapsna da ilikin
kararlar alr. Hlbuki bunlar sancak parti rgtlerini ve halk meclislerini oluturken
seilmektedir. Buna ramen Politbro nceden szn sylemi olur.
Kltr Devriminin faaliyetleri erevesinde Trk ahalisi arasnda almalara
ilikin izlenecek yol, BKP ulusal aznlklarla almalar ubesi tarafndan
ynetilmektedir.
3

Pek tabii, Kltr Devrimi ile dine kar mthi bir mcadele ilan edilmektedir.
BKP Merkez Komitesi Ulusal Aznlklarla almalar ubesinin, 1959 yln ateistik
propaganda hususunda kati bir dnm noktas ilan etmesi hi te tesadfi deildir.
Sancak parti rgtleri belgelerinde, slam dinine kar mcadele birinci dereceli
grev grev olarak nitelendirilmektedir. 25 Mays 1959 tarihinde seilmi olan sancak
parti rgtnn ayrntl kararnda da ayn tutum, ayn ruh sezilmektedir. Szkonusu
kararda: Konferans parti komitelerini, tm parti yelerini dine kar her nevi sabrlk
ve liberalizminden uzaklama ile grevlendirilmektedir. Parti yelerinin dini ayinlere
katlm partiye yelikle badamaz bir gerek olarak kabul edilmektedir. Bu hususta
geni alanda bilimsel ateistik propaganda dzenlemelidir.denmektedir.
Mslmanlarla meskn blgelerde, ahali arasnda kltrel ve politik gerilii
giderilmesi ve Trk propagandas szabilecek btn koullarn ortadan kaldrlmas iin,
sancak komitelerine ve parti rgtlerine pratik yardmda bulunulmaldr.

1
DA, Krcali L.30-50
2
van Grigorov, Gorivi stini (Ac gerek) Sofya 1995, s.68
3
Evgeniya vanova, Age. s.182

69
Kltr Devrimi ile ilgili en somut kararlar 25 Mays 1959 tarihinde Krcali BKP
sancak komitesi kurulu konferansnda alnmtr. Burada Trk ahalisinin youn olduu
blgelerde yaplacak almalara zel nem verilmektedir.
1

slam dinine kar ngrlen tedbirler Trk ahalisine olduu gibi, Pomaklara da
mlldr. Sancak parti konferans kararlarnn giri ksmnda Kltr Devrimi
hususunda u ana kadar ki almalarn zayf olduu tespit edilmektedir. Belgede:
Trk ve Pomak Mslman kadnlar arasndaki politik mcadele zayftr. Sz konusu
kadnlar arasnda kadna ve dini fanatizme ilikin feodal beylik mnasebetin d
gsterisi olan feracelerin atlmas mcadelesi bir yana braklm bir mcadeledir,
derebeylik dinsel ilikileri ve dini geleneklerin kayna olan gerici hocalara kar
mcadelede gereken dzeyde yrtlmektedir. Sancakta Pomak ulusal bililenmesi
hususunda da gereken biimde allmamaktadr. Denmekte, bu olumsuz tespitlerden
sonra slam dinine kar mcadele yrtebilmek ve Kltr Devrimi nin srdrlmesi
iin somut tedbirler belirlenmektedir.Hocalarn ve din grevlilerin emekilerden
uzaklatrlmas veya izole edilmesi koullar yaratlmaldr. Hocalarn etki evresi
kstlanmaldr. Trk ve Pomak ahalisi arasnda yaam ve kltr alannda ki yeniliklere
geni meydan salanmaldr. bununla ilgili ciddi almalara meydan verilmelidir.
Sancakta kadna feodal beylik kurallarn ve dinsel gafletin d nian olan feraceyi
atmas kadnlarn toplumsal hayata daha faal katlmalar hareketi oluturabilmek iin
zel pratik nlemler alnmaldr eklindeki kararlar
2
somut uygulamalara yol
gstermektedir.
3

Birinci sekreter olarak seilmi olan A. Klbovun sunduu, al raporunda:
Parti rgtmz yekvcut olarak dinin, insanmzn yaam ve bilincine zararl
etkisinin kknn tamamen kaznmas mcadelesi cephesinde yer almaldr. Bu
yndeki grevimiz undan ibarettir: Dinin hizmetine koulmu olan btn
komunistlerden arnmalyz. Parti sralarnda bu tr komunistlerin yeri yoktur. fa

1
DA Krcali L.30-50
2
TSDA, 637,1.17-36
3
DA Krcali L. 30-51


70
yolunda ferace, fes, alvar v. b. gibi din ve yabanc ulusal kimliin d belirtilerinden
tamamen kurtulmak iin canla bala mcadele yrtmeliyiz ifadesi yer almaktadr.
1

ileri bakanl sancak idarehanesi amiri ve sancak komitesi brosu yesi G.
Ugrinovun niyeti ve beyanat daha da radikal tedbirlerin alnmasdr. O, Mslman
ahaliye kar daha sert bir tutum alma ve ie Devlet Emniyet makamlarnn da son
derece aktif katlmas taraftardr.
Kltr Devrimi alannda alnmaya balanan tedbirler de bunlarn ak bir
uygulamasdr. Memleketin idari-blgesel taksimat slam dini kurumlarnda da belirli
deiikliklere neden olmutur. Mftlklerin ve dini grevlilerin bir btn olarak
saylarnda deiiklikler yapld. Bu deiiklikler yalnz Pomaklarn haklarna deil,
Trklerin ve dier daha kk slami gruplarn haklarna da saldr oluturmakta idi.
ubat 1959 tarihinde mftlklerin umum says 22den 9a indirildi. O ana kadar
var olan 18 Trk Mftlnden ortada ancak 8 mftlk brakld. Bulgar
mslmanlarnn mftlkleri ise 4ten 1e indirildi.
2

slamiyette Mslmanlarn ayrlmalar veya farklandrmalar sorunu mevcut
deildir. Mslman Trkler veya Mslman Bulgarlar diye bir ayrm yoktur,
yaplamaz da. 1959 reformlaryla iki dini topluluk resmen ayrlm oldu. Trk
topluluundan sorumlu olan 8 mftlk, sekiz blge mftle bal kald. O andan
itibaren Smolyan Mftl, Gotse Delev, Velingrad ve Zlatograd dinsel
messeselerin grevini de yklenir. Szn ksas Bulgaristan Mslmanlarnn
hizmetine kouldu. Kapatlm olan kurumlar yerine Smolyan Mftl vekilleri
atand. Bu grevde bulunan sein Seferkov koltuunu korumaktadr, aktan
sylenmese de, gemite olduu gibi, halihazrda da komnist partisine yaknln
srdrmektedir.
3

Deiiklikler daha alak dzeydeki dini grevlileri de iermektedir.
Bamftkteki dini grevlilerin umum says 500e indirildi. Smolyana tabi olan din
grevlilerin says ise 130a indirildi.

1
DA Krcali L. 30-51
2
DA Krcali L. 30-50
3
Evgeniya vanova, Age, s.232

71
Onlardan 94 ancak camilere hizmet vermektedir. Velingrad mftlk
vekilliinde 6 din grevlisi braklr (hakikatte ise orada 22 din grevlisinin faaliyet
yrtt bilinmektedir) ve 30 din grevlisi de Gotse Delvete grev almaktadr.
Smolyan mfts greve gelir gelmez derhal 50 yerin kapatld beyanatnda
bulunur. Buna bahane de, gya oralarda dini vecibelerini yerine getirecek insan yoktur.
1

Ayn yl, Austos ay sonunda, BKP ile mtabakat salandktan sonra, Seferkov,
Smolyan sancandaki din grevlilerinin saysn 94ten 91e indirdi.
2

Resmi makamlar tarafndan Reform olarak getirilen yenilikler sonucu
Mslmanlarn mali ilerinden sorumlu ubenin 50 bin leva tasarruf yaptn
gryoruz. Toplulua ise ar bir darbe indirilmiti. Rakamlardan da anlald gibi,
mftlklerin says dindar Trkler arasnda iki kattan fazla, Pomaklar arasnda ise drt
kat azaltlmtr. Din grevlilerin umum says (imam, hatip, vaiz ve mezzin) 9 Eyll
1944 tarihinde 2000 iken artk 630a iner, yani 2/3 orannda bir azalma gsterir.
Mslman ahali ise hkmet kararlar karsnda akndr.Kylerde resmiyet d
hesap edilen din grevlileri desteklenmekte, onlarn nafakasn salamaya devam
edilmekte ve dini hayat yaanmaya allmaktadr. Durum byle olunca, hkmet
evreleri cazai tedbirlere bavurmaya balar. Yasal olmayan hocalar memleketin eitli
blgelerine srgn eder.
3

Bu sorun parti sancak rgtleri konferanslarnda ve yeni kurulan sancak
komitelerinin geni oturumlarnda, derhal gndeme getirilir.
Mslman grevlileri saysn azatlmas rejime ayak uydurmayan veya tabi
olmak istemeyenlerinin grevden uzaklatrlmalarna zemin yaratm olur. BKP dinsel
ibadethaneler ubesi sorumlusunun raporunda belirtildii gibi, bu ynde alma yapan
hocalar hakknda kimlik bilgileri toplanmayla ve arivlemeyle balar ve bu grevin
gerekletirilmesinde BKP merkez komitesi azlklar ubesi, BKP sancak komiteleri ve
sancak meclisleri de faal katlm salarlar.

1
Evgeniya vanova Age. s.215
2
Evgeniya vanova Age. s.212
3
Ardinski, Nov jivot gazetesi, Smolyan 1962

72
Mslman din grevlilerinden resmi olanlar da bu temizlemeden endie
duymaktadrlar. Yasallatrlm olanlar, yani resmi makamlar tarafndan onaylanm
olanlar ve Smolyan mftlnden maa alanlar devaml diken stndedirler, nk
hkmete ngrlen tedbirlere kar koyacak olurlarsa iinden olacaklar ve maasz
kalacaklarndan korkmaktadrlar.
Aradan belirli bir zaman geince sahnede, balarn nlerine eip syleneni
yerine getirenler kalmtr. Sz konusu kiilerin devlet emniyeti tarafndan atanmalar
sreci balamt. Bu yllarda artk mftler, parti ve devlet sekinleri arasnda,
imtiyazllar snf saflarnda yer alm bulunmakta idi.
1


















1
DA, Blagoevgrad 6.L 33

73
IV. BLM
KOMNZM SONRASINDA DN
A. YEN DNEMDE HIRSTYANLIIN HKMYET
Komnist rejiminden sonra Bulgaristan yeni bir tarihe girdi. Demokrasinin ne
oldunu bilmeyen Bulgar halk ne yapacaklarn, nasl yaayacaklarn ve geimlerini
nasl salayacaklarn bilmemekte idi. Herkes Komnizm tekrar bamza dnmesin,
hrriyetler kaybedilmesin hatta komnist rejimi olmasnda ne olursa olsun diye
dnyordu. Dne kadar komnist partisinin yesi olup, bu gn demoktar olanlar, sui
istimalden dolay partiden atlm olanlar veya da babalar komnizm rejiminde
ldrlm olanlar tarafndan eitli partiler kuruluyordu. Bu surette yeni yeni, daha
dorusu yeni grnen eski siyasetiler ortaya kmaktayd. Herkes komnizmi
lanetliyor ve halk kendi partilerine davet ediyordu, herkes daha gzel bir gelecekten
sz ediyordu, herkes n plana kmaa alyordu.
Bu karmaada acilen zengin olmak isteyenler de eksik deildi. Demokrasinin
balangcnda, parti yelerinden para toplamak, partilerin faaliyetlerine maddi katkda
bulunmak iin hayr seven insanlardan para toplamak normal karland. Fakat daha
sonra bu insanlardan devletin mallarn zelletirmek suretiyle devletten mal-mlk alp,
kendi menfaatlarna kullananlar zengin oldular. Elbette ki bunu yapanlar yine
siyasetiler veyada onlara yakn olanlardr.Halkn byk ounluu beklenti ierisinde
yaplan mitinglere, yrylere ve toplantlara katld, tatl tatl konumalar dinledi
fakat eline hi bir ey gemedii iin durumu deimedi.
Komnist dneminde btn dinlerin faaliyetleri yasaklanm olup, hi bir din
serbestlik grmemi ve bu nedenle btn dinlerin din adamlar kalmam, mabetleri
yklm ve yada kapanm ve en nemlisi halkn byk bir ksm dinden uzaklam bir
durumda idi. Buna ramen dini bir susuzluk vard. Bir ok insan dini soruturmaya
balad. Az da olsa din adamlar ibadethaneleri ap faaliyet gstermee baladlar.
Camilerin minarelerinden ezan ve kiliselerden an sesi duyulmaa balad.
Dini anlanda yeni bir hayat balamt. Kimse kimsenin inancna karmaz oldu.
Kimse kimsenin dinine kt gzle bakmad. Yeni camiler ina edilmee baland,
camilerde kuran kurslar ald vb. Her kes serbesttir ve btn dinler eittir diye btn

74
din mensuplar rahatlad. Zaten dinler aras eitlik, din hrriyeti anayasa tarafndan
garantilenmi bir prensipti.
1

Mslmanlar dahil, btn dindar kiiler imdiden sonra dini yaantmza bir bask
olmaz diye dnyordu. Halbuki bu durum pek uzun srmedi. Mediyalarda ve
zellikle televizyonlarda, Hristiyan dinine ve zellikle Ortodoks kilisesine imtiyaz
gsterilmee balad. Ortodoks Hristiyanl btn Bulgaristan vatandalarnn dini
imi gibi alglanmaa balad.
2

Bulgaristan anayasasna gre yle bir ayrlk mmkn deil, nk Bulgaristan
lik bir devlettir ve din devletten ayrdr. Buna ramen Hristiyan Ortodoks kilisesi
devletten destek almakta idi. Bu destek balangta perde arkasnda cereyan ettiyse de
daha sonra baz noktalarda aka grnmee balad. Bu destekler bir ka noktalarda
grmek mmkndr:
1.Bulgaristan Ortodoks Hristiyanln mtiyaz
Komnizm dinsiz bir rejim olduundan dolay, dinleri yasaklamt. Hristiyanlk
dini de bu kapsamda ele alnrd. Dolaysyla Komnist dneminde devletin hi dir dini
sembl yoktu. Demokrasi dneminin balangcnda, her ey deiirken, Komnizm
ile alkal her ey kaldrld. Bu uygulamalarn din alanna yansmas ise dinsizlik
anlayna kar, Bulgar milliyetilii ve onu besleyen Ortodoks dini kondu ne
kartld. Fakat dikkatten kaan o yeniliklerin Komnizm ncesi faizmden de farkl
olmalar gerektiiydi.
Uygulamalarla hem Hristiyanlk dinine imtiyaz tanm , hemde demokrasiye
uygun hareket edilmeye alld. Bylece Bulgaristan anayasasnda Ortodoks -
Hristiyan dininin geneleksel din olduu kabul edidikten sonra, devletin armasnda ha
konulmas da kabul edildi.
3
Resmen cumhuriyet olan ve demokrasi uygulamalarnn
balangcnda bulunan Bulgaristan, teokratik bir eilimle Hristiyanln hakimiyetine

1
Bulgaristan Cumhuriyeti Anayasas, s.16.
2
24 saat gazetesi, Sofiya, 23.08.1991.
3
Devlet Gazetesi , Sofiya, 23, 1990 .

75
meyletmitir. Ha yalnz devletin armasnda deil devletin resmi mhrnde de
bulunmaktadr. nk resmi mhrn ortasnda devletin armas vardr.
1

Komnistliin bitmesi, Bulgaristanda baz eylerin deimesine neden
oldu. Bunlarn en nemlisi parlamento seimleri. Bundan sonra yce parlamento
seilecek ve anayasay deitirebilecekti. O yllarda herkes gerek demokrasi geldiini
inanmt. Hi kimsenin imtiyaz yok, adaletli sistem halk ynetecek, kanun nezdinde
herkes eittir vb. sylemler yaygnd. Halbu ki daha seim kampanyasnda Hristiyanlar
sesini karmaa balad. Bulgarisran vatanda semenler tarafndan seilen
milletvekillerinden 24nn Trk-Mslmanlarndan olmas, Hristiyanlar tarafndan
protesto edilerek Trk miletvekillerin meclise girmelerine mani olunmaya alld.
Gazeteler, bu gsterilerin devletten deil, belli radikal evrelerden kaynaklandn
yazd. Bu olaydan sonra Trk milletvekilleri meclise girmelerine ve demokrat glerle
birlikte hareket etmelerine ramen, demokrarik partiler, istediklerinde DPS (Trk
partisi)ni kullanyor fakat onlara Mslmanlar lehine hi bir ey yaptrmyordu. Mesela
1991 ylnda Haskovo ehrinde yaklan cami ile ilgili, Trk milletvekilleri ciddi
aratrma yaplmasn istediler, fakat iilerin bakanl, Ruh hastas olan birinin camiyi
yaktn iddia ederek o meseleyi kapatt.
2

Yce meclis anayasay deitirirken, Hristiyan-Ortodoks dinini geleneksel din
olarak kabul etti. Trkler buna itiraz etmelerine ramen, 240 milletvekili iinde 24 kii
olduklarndan dolay, itirazlar bir netice veremedi. Meclis, Hristiyanl n plana
karrken yada dier dinlere kar bir karar alnrken, sac solcu gzetmeden, iktidar-
muhalefet meselesine bakmadan, btn partiler oybirlii ile karar alyordu.
3

Anayasa Hristiyanla zel stat verirken ileri srlen baz gerekeler unlard:
Bulgaristan halknn ou Ortodoks-Hristiyanla mensup olduklar iin,
Hristiyanlk bilfiil Bulgarlarn geleneksel dinidir. Osmanl dneminde Ortodoks
kilisesi, Bulgarlarn kaybolmamasna sebep olmutu iddias, Ortodoks Hristiyanln
Bulgar milletin ruhu ve tarihidir, ruhsuz ve tarihsiz bir milletin istikbali olamaz, gibi
sylemlere gre ekillenen uygulamalar huzursuzluun kayna oldu.

1
Devlet Gazetesi , Sofiya, 23, 1990.
2
Trud Gazetesi 26.05.1991.
3
Devlet Gazetesi , Sofiya, 23, 1990.

76
Bir taraftan herkesin dini ne olursa olsun kanun nnde eittir ilkesi dururken, bir
taraftan bir grup insanlar zel stat sahibi olmulard. Ayrca Osmanl dneminde
Bulgarlar muhafaza eden Ortodoks Hristiyanlk deil, Osmanl devletinin adaleti ve
Mslmanlarn hogrs olmutur. Fener Patrikhanesine bal olan Ortodoks kilisesi,
Bulgarlar Yunanca ibadet yapmalar ve Yunanca konumalar iin tevik etmek
suretyile Yunanllatrmaya alrken Bulgar Milli kilisesinin varl ve Bulgar
kltrnn yaamas, Osmanlnn msamahas sayesinde olmutur.
1

Kiliselerin 80% nn Osmanl dneminde ina edilmi olmas ve Komnizm
dneminde bir ok kilisenin yok edilmi olmas bir baka gerek olarak ortada
durmaktadr. Dolaysyla, Bulgarlarn var olmas iin Hristiyanln pek byk rol
yoktur.
Ortodoks Hristiyanln imtiyaz yalnz anayasadan deil, diyanet kanunu
tarafndan da garantiye alnmtr. 1949 ylnda kabul edilen diyanet kanununa gre
anayasada olduu gibi, din devletten ayrdr ve hi kimseye imtiyaz verilmemitir.
Anayasay deitirdikten ve Hristiyanln stnl belirledikten sonra, 2002 ylnda
Bulgaristan meclisine, Bulgar milliyetisi milletvekilleri tarafndan yeni bir diyanet
kanunu teklif edilmitir. Gerekeleri :
- Mevcut olan diyanet kanunu komnizmden kalmtr ve demokratik
prensiplerine uymamaktadr.
- Eski diyanet kanunu Hristiyan Avrupasndaki kanunlara uygun deildir.
Bulgaristan Avrupa birliine girmek istedii iin, kanunlar Avrupaya gre olmas
gerekiyordu.
- Ortodoks Hristiyan kilisesine imityaz tanmak gerekiyordu, nk bu kilise
Bulgarlar korumutur ve ayakta tutmutur.
2

Kanun deitirmenin amac, Anayasada yer alan Hristiyanln imtiyazlarn
garantiye almaktr.

1
Jorjeta Nazrska, Blgarskata drjava i neynite maltsinstva (Bulgaristan devleti ve aznlklar) Sofya
1999, s.93
2
Bulgaristan Dinler Kanunu, BMMA.

77
Bir din veyada bir ideoloji, ayakta kalabilmek iin, muhakkak okullar vastasyla
o dini veya ideolojiyi anlatan, halka kabul ettiren ve onu savunabilen kadro yetitirmek
gerekmektedir. Ayn zamanda din eitimi olmazsa insanlar dinden uzaklar. Ya ateist
olur ya da baka dini kabul ederler. Bu vesile ile her yerde olduu gibi Bulgaristanda
da Ortodoks Hristiyanlar ve Mslmanlar bata olmak zere btn dinlerin okullar
mevcuttur. Komnizmden nce Hristiyan okullar devlet tarafndan finanse edilmitir.
Mslmanlarn okullar ise halk tarafndan para toplamak suretiyle ayakta kalabilmitir.
Bu sebebten dolay btn Hristiyan kylerinde okullar varm. Halbuki Mslman
Trk okullar ancak baz kylerde varm. Bununla birlikte Hristiyan din eitimi btn
devlet okullarnda mecburi bir ders iken, slm din eitimi daha ok okullar dnda
gerekleiyormutur.
1

Komnizm dneminde ise din eitimi yasaklanmasna ramen, Ortodoks papaz
okullar faaliyet gstermilerdir. Sz konusu okullar lise ve lisans olmak zere iki
seviye halinde imi. Lise seviyesinde ki okullar Sofya ve Plovdiv ehirlerinde
mevcutken, Hristiyan Ortodoks fakltesi en mehur ve eitim kalitesi en gzel olan
Sofya niversitesindedir.
2

slam din eitimi ise tamamen yasaklanmtr. Mslmanlar iin, okullarda ve
okul dnda din adamlar yetitirmek mmkn deil, fakat papaz yetitirme okullar
faliyetlerini srdrmtr.
Komnizmden sonra da bu ifte standart grmek mmkndr. nk Ortodoks
Hristiyan okullarnn masraflar tamamen devlet tarafndan karlanmaktadr.En nl
Bulgaristan niversitelerinden Sofya,Trnovo ve Krcali niversitelerinde Hristiyan
teoloji faklteleri bulunmaktadr. Sz konunsu okullarn hepsi yatldr ve yurtlarn
masraflar da devlet tarafndan karlanmaktadr. Bu masraflar Bulgaristan vatandann
vergisinden denirse, Hristiyan olmayan vatandann da dini okul haklar vardr.
Halbuki Mslman okullarnn masraflar devletten denmemektedir. Mslmanlarn
tane imam hatip liseleri var, lkin masraflar Bulgaristan devletinden deil, Trkiye
Diyanet Vakf tarafndan denmektedir.

1
Georgi vanov, Bulgar Kilisesi 1944-1989, Sofya 2001, s.87
2
Georgi vanov ,Age.,s.92

78
Bulgaristanda bir ok kilise faaliyet gstermemektedir
1
, nk Bulgarlarn ou
Ortodoks kilisesine bal olmalarna ramen dindar bir millet deildir.Dolaysyle
Hristiyan din adamlarna pek ihtiya yoktur. Bununla birlikte Ortodoks din adamlar
yetitirmek iin alt okul faaliyet gstermektedir. Bunlarn ikisi lise ve drd faklte
seviyesindedir. Faklteler, Sofya, umen, Krcali ve Trnovo niversitelerine
baldrlar. Liseler ise Sofiya ve Plovdiv ehirlerinde bulunmaktadr. Bu konuda Bulgar
devleti, Ortodoks Hristiyanla zel itina gsteriyor ve din adamlarnn yksek tahsilli
olmalarn istiyor.
lhiyat fakltelerinde, incil, tarih, sistematik ve pratik ilhiyattan ibaret drt
genel grup disiplini okutulmaktadr. ncil, ilhiyat, eski ve yeni Ahidi tefsir eden
disiblinleri kapsar. Tarihi lahiyat, Genel kilise tarihi, Bulgaristan kilise tarihi ve muasr
Ortodoks kiliseleri tarihi derslerini ieriyor. Sistematik ilhiyatta ise kelm ve ahlak
okutuluyor. Pratik lhiyatta omeletika (teblii faaliyetini beyan etmek) ve Liturjika
(dini terimlerin beyan) n kapsyor.
2


Bulgar Ortodoks Kilisesinin din eitim ve retimin gayesini aadaki
paragraflardan anlamak mmkndr :
3

- Gen nesilleri yksek ahlkl yapmak, sivil toplumun ekillenmesinde
kiiliklerini gelitirebilmeleri ve gsterebilmeleri hususunda onlara destek
olmaktr. Ksaca zamann ve nc bin yln ihtiyalarna gre gen nesilleri
hazrlamaktr.
- Hristiyan dininin deerleri vastas ile 1. ile 4. snf rencileri, daha
iyi geliecekler, maneviyat yksek, hogrl, yaknlarna sevgi ve muhabbet
besleyen, ailesine bal, toplum nnde sorumlulua hazrlanan ahslar olarak
yetieceklerdir.
- renciler ncil'le tanacaklar, onun tarihi-edebi ieriine dair bilgi
edineceklerdir. Hz. sa (a,s)'n ahsiyetini, tanrsal-insani dinscl-ahlki

1
DMA
2
Hrsriyan teoloji fakultesi tz, s.3.
3
MEBA

79
hikmetlerini renecekler. nk bu deerler, Hristiyanlam kavimleri ve
halklar temelli deitirmekle, yeryznde Avrupa'y yeni medeniyete doru
ilerletmektedir.
- Ortodoksal kurallarn ve geleneklerin renilmesi, gen kuaklara,
onlarn esaslar zerinde dnmelerine ve fikir yrtmelerine yardm edecektir.
nsan hayatnn rol zerinde, onun ihtiyalar hakknda, asrlk ulusal
gelenekleri renip yaatmaya sevk edecektir."
- "Azizlerin simalarnda oluan samimiyetin, insanlar, daha dorusu
renciler zerinde eitici bir etki gstermektedir. Din, insan hayatnn anlam,
iyilik ve ktlk, pimanlk ve affetmek gibi deerlerin, ortaya kmasna sebep
olmakladr. rencilerin dnya grn ynlendirmekledir."
- lkokullardaki Din eitim ve retim sreci, ocuklarn mabetleri
ziyaret ihtiyalaryla yakndan ilgilidir. Programlar hazrlanrken ocuklarn
ahlki tulumlar, davranlar, ibadetin, beerin manev hayatndaki yeri de gz
nne alnmtr. Kilise mziinin etkisi. Azizlerin, ikonalarn etkisi, Hristiyan
kltrnn zenginlikleri, derinlikleri ve onu uygulama zellikleri gz nnde
bulundurulmutur."
- Birinci snf I. devrede alfabeyi renmeyle megul olduundan dolay
rencileri metinle uratrmamal. retmen ocuklara dini konular pedagojik
adan en yararl \e en kolay benimseyecekleri bir surette anlatmaldr. Daha
fazla gze hitap eden aralara bavurulmaldr. Teyp, video vb. aralar
kullanmaldr. Kiliseler, ibadet yerleri ziyaret edilmelidir.
- Birinci snf rencileri 2. dnemde 14 saati yeni bilgi edinmeye
ayrrlar. 2. ve 4. snf rencileri, ayn ekilde serbest semeli ders olarak din
dersleri eitimi grmektedirler. Bu yzdcn de oluturulan gruplarn oluumu
deimektedir. Gruplarda bir nceki ders ylnda, lin dersi okumayan ve
sonradan gruplara yazlan renciler bulunabilir. Bunun iin de, her snfta nce
giri dersleri ngrlmektedir. retmen baz dersleri geniletmekte, bazlarn
birletirmekte serbesttir. Bu ocuklarn durumuna ve grubuna baldr. Bundan

80
baka retmen snftaki ders programnn arln da gz nnde
bulundurmaldr.
- Din dersinin zor konular gz nnde bulundurularak retmen
geleneksel metot ve yntemlerden baka, yeni usul ve aralara da ba
vurmaldr. yle ki rencilerin derse ilgisini ekme yollarn da
aratrmaldr.
1

Bulgar kiliselerin yzde sekseni Osmanl dneminde ina edildiini, Bulgar
tarihiler tarafndan da desteklenmektedir. Kiliselerle birlikte vakf mallarn da
Osmanl dneminde elde edildiini hi kimse inkr etmemekle birlikte, Osmanl
devletini ktleyen birok yaz ve konumalar grmek mmkndr. Osmanl
idaresinden sonra Hristiyanlar, Mslman vakflarnn mallarna el koyup kiliselere
balamlardr. zellikle Sofya, Plovdif vs. gibi byk ehirlerde, birok camiler
kiliseye evirilmitir.
2

Komnizm dneminde baz kiliseleri yklm olup, onlara bal vakf mallar da
devletletirmitir. Fakat 1989 senesinden sonra devletletirilmi olan vakf mallarnn
ou kiliseye iade edilmitir. Bu ekilde Ortodoks kilisesinin maddi problemleri
zlmtr.Kilise vakflarnn geliratlarndan dini okullar, devlet okullarndaki din
dersleri ve kiliselerde verilen eitim, maddi destek grmektedir. Ayni zamanda
kilisenin baz faaliyetleri, seminerler ve kamplar, vakf mallarnn gelirlerinden
destekleniyor. Meselen Varnada Ortodoks kilisesine bal bir kre almtr. Bu krete
olan ocuklarn yars Hristiyan yars Mslman olup, finansman kilisenin vakf
mallarndan gelmektedir.
3
Birok yerlerde kiliselere bal huzur evleri ve yoksul evleri
almaktadr. Bunlarn finansman kayna da kilise vakf mallardr.
Saydmz faaliyetler, kilisenin sosyal faaliyetlerinin bir ksmdr. Onlarn
stratejileri neredeyse btn sosyal hayat kapsamaktadr. Btn faaliyetlerin asl
kayna mum fabrikasdr. Ayinlerde kullanlan mumlar retip insanlara satyorlar. Bu
durumda insanlar hem dini hem de maddi adan kiliseyi desteklemektedir.

1
MEBA
2
Jorjeta Nazrska, Age, s.162.
3
24 saat gazetesi, Sofiya, 17.03.2006.

81
Kiliselerin bir ksm faaliyet gstermemektedir, nk Bulgar halk Hristiyan
olsa da Hristiyanlktan uzak bir hayat srdrmektedir. Buna ramen birok yerlerde ve
zellikle Hristiyanlarn aznlkta olduklar blgelerde, devletin yardmyla yeni
kiliseler ina edilmektedir. Bo da olsa srf sembol olsun diye kiliseler ina ediliyor.
Tabiri caiz ise, devlet Hristiyanlar tevik etmek suretiyle , Hristiyanl
canlandrmaya alyor.
Bazz blgelerde Mslmanlar ounluk oluturmakla beraber, cami veya mescid
kurmak isterlerse, bir sr prolemlerle kar karya gelmektedir. zin almak
gerekiyorsa belediyelerden izin alamyor, projeleri tasdiklenmiyor ve saire. Sofyada
Mslmanlarn says 30 000 den fazla olduu iin mevcut olan tek bir cami,
Mslmanlarn ihtiyalar karlamamaktadr. Defalarca izin istendii halde, belediye
bakan televiziyon ekranndan bunu redetti.
1

Ayn problem Plovdivde yaand. Plovdivin Stolipinovo semtinde Mslmanlar
80-90% ounlukta olmalarna ramen cami inaat iin izin alamadlar.
2
Hlbuki
kiliseler ina edildi ve durmadan anlar alyor.
Birok yerde ana yollarda paraklis (kk kiliseler) ina edilmektedir. Sofyadan
Varnaya giden ana yolda kiliselere rastlamak mmkndr. Plovdiv stanbul yolunda
da kk kiliseler vardr. Bu kiliselere giren kan yok. O kiliselerin amac sembol
olmaktr.
Yalnz bu da deil, birok ehirlerin girilerinde veya klarnda byk halar
dikilmektedir. Meselen Pazarck ehrinin giriinde bir ka aydan beri 10-15 metre
byklnde ha dikilmitir. Trkiye snrna yakn ( Kapkuleye 3-4 kilometre
uzaklkta) 20-30 metre yksek bir ha grnmektedir. Yunanistan snrna yakn ha
yoktur, Srbistan veya Makedonya snrlarna yakn ha grnmyor, Ha sadece
Trkiye snrna yakn grmek mmkndr. Sanki o sembol Mslmanlara kar, slm
alemine kar ve zellikle Trkiyeye kar yaplmaktadr. Ve btn bu faaliyetlerin
amac Bulgaristann Hristiyan dnya iinde ve Ortodoks kilisesine bal olduunu
gstermektir.

1
SBBA
2
PBBA

82
Tarihi kiliselerin devletin yardm ile tamir edilmesi de bu tr faaliyetlerdendir.
Yalnz Sofya merkezinde bulunan Aleksandr Nevski kilisesinin tamirat iin yedi
milyon leva devletin btesinden denmitir. Ayni zamanda Trnovo, Varna gibi
ehirlerde de kiliselerin tamirat iin devletten para verilmitir.
1

Bulgaristan devleti, 1989 ylndan sonra gei dneminde olduundan, yani
komnizm rejiminden sonra serbest piyasa ekonomisine gei yapt iin ekonomik
kriz ortaya kt. Bu sebepten dolay din adamlarnn devletten gelen maalar kesildi.
Btn dinler kendiliine brakld ve herkes kendi halleriyle megul oldu. Buna ramen
Ortodoks kiliselerin din adamlar gerekse vakf mallarnn geliratndan, gerekse mum
satlarndan aylk maalarn muntazam ekilde almaktadrlar. Bu sradan papazlar
iin geerlidir. Yksek rtbede olan din adamlar ise ok byk an ve ohret
gstermektedirler. Onlarn hi bir zaman hi bir maddi sknts olmamtr.
Dier Hristiyan gruplarn din adamlar katolik, protestan vs. dardan
destekleniyorlar. Dolaysyla onlarn da maddi skntlar yoktur. Bununla birlikte
Ermeni - Ortodoks kilisesinin mensuplar, say bakmndan ok az olmalarna ramen
devlet btesinden byk destek grmektedirler.
2

Yahudilere gelince btn dnyada olduu gibi Bulgaristanda da maddi
problemleri yoktur. Onlarn vakf mallarndan geliratlar ve dardan gelen desteklerle
ayakta kalmaktadrlar.
Mslmanlarn din adamlarna gelince, onlarn maalar ya cemaattan geliyor, ya
da yal imamlar emekli olduklar iin emekli maalar ile geiniyorlar.mamlk
hizmetlerini karlksz yapanlar da vardr. Vakf mallarnn ou devletletirilmi
olduundan dolay oralardan gelen gelirat yok denecek kadar azdr. O geliratla
imamlarn maalar yle dursun, mftlerin maalarn dahi karlamak mmkn
deildir. Devletten gelen destekten de maa demek iin izin verilmemektedir. Devlet
btesinden Mslman cemaatine ayrlan para ok czi miktar olmakla beraber, o para
srf camilerin tamirat iin, daha dorusu gsteri iin veriliyor.
3



1
Trud gazetesi, Sofiya, 20.04.1998
2
DMA
3
DMA

83
2. Resmi Din Oluturma abalar ve Hristiyanlk
Hi bir toplum dinsiz yaayamaz. Her insan lsne gre dindardr. Demokratik
bir sistemdede herkes serbesttir. stedii dine mensup olabilir. stedii kadar dindar
olabildii gibi, istedii ekilde dindarln gsterebilir. Bu manada hi kimsenin itiraz
olamaz. Mesel Hristiyan bayramlarndan biri Golyama Zadunitca. Bu bayram 4
Kasmda kutlanmaktadr.
1
Hristiyan inanlarna gore bu bayramda llerinin gnahlar
balanr. Dolaysyla Hristiyanlar l akrabalar iin dua ederler, mum yakarlar v.b.
Bu bayramda dini ayinlere devlet adamlar da katlmaktadr. Ayn ekilde ordunun
bayram 6 Maysta kutlanyor ve btn devlet adamlar yalnz kiliseye gitmekle
yetinmiyorlar, papazlar resmi trenlerine katlp Bulgaristan bayraklarna dua okumak
ve su serpmek suretiyle ayin yapmaktadrlar. Bu hususta dikkat ekici bir olay 2002
ylnda gereklemitir. Bulgaristan parlamentosunda hkmet kurulurken, Ortodoks
Patrikas Maksim mecliste bulunuyor ve Babakan Sakskuburgotski patrikann
huzurunda yemin etmitir. Meselenin daha ilgin bir yn vardr, o hkmette
Hristiyan olmayan bakanlar da vard.
2

Mesela Mehmed Dikme (Tarm bakan) Mslman olduu iin yemin trenine
hoca veya mft davet edilmesi gerekiyordu, nk Bulgaristan demokratik bir
devlettir, ve dolasyla btn vatandalara eit haklar tannmas gerekmektedir. Lakin
ortaya kan neticeye gre bir Ortodoks Hristiyan dinine verilen haklar, dier dinlere
verilen haklardan fazladr.
Kanun mcibince btn dinler eit olduu iin yalnz dini bayramlarda, dini
liderler o bayramlar ilan edecekler ve dindalarnn bayramlarn tebrik edeceklerdir.
Mslmanlar iin bu geerlidir. Mslmanlarn dini liderleri olan Bamft,
Ramazann banda, Ramazan Bayramnn arefesinde ve Kurban Bayramnn arefesinde
milli televiziyona kp dakika iinde dini bayramlar ilan edip Mslmanlar tebrik
ediyor.
3

Hristiyan dini bayramlarna gelince, Hristiyanlarn dini liderleri olan bapapaz
milli televiziyona kp dini bayramlar ilan etmiyor.Televiziyonda haberleri sunan

1
Sedem gazetesi, 01.11.2003
2
Ataka gazetesi, 28.05.2003
3
Trud gazetesi, Sofiya, 13.08.2003

84
ahs o grevi yapyor. Yani o Hristiyan bayram btn insanlarn bayramym gibi,
herkes bunu bilmek ve kutlamak zorunda imi gibi sunuluyor. Bayramlar esnasnda
kilisedeki ayinler, ibadetler ve papazlarn dualar en azndan 2030 dakika
gsterilmektedir.
1
Bununla birlikte her pazar gnlerinde milli televiziyonda sabah
programlarnda Hristiyan dini ilahileri, dualar ve ayinleri yer almaktadr. Bu tr
programlara dier gnlerde de rastlamak mmkndr.
zel televiziyonlar daha bariz bir ekilde bunu yapmaktadr. Mesela Nova
televizyonu ve BTV televizyonu Hristiyanlkla ilgili programlar her gn
yaynlamaktadr. Bulgar milliyeti partisinin televiziyonu olan SKAT televiziyonu,
sanki srf Hristiyanlk propagandas yapmak ve slm ktlemek iin kurulmutur. O
televiziyon Hristiyan dininin stnln, deerlerini, prensiplerini vmekten
usanmamakla birlikte Mslmanln ne kadar gerici olduunu, dnya iin nekadar
tehlikeli olduunu ve Trk Mslmanlarnn kknn Hristiyan olup sonradan
slamlatrlm olduklarn ispatlamak iin sama sapan eyler iddia etmekten
vazgememektedirler.
Dier radio ve gazeteler de Hristiyanl ven ve Mslmanl ktleyen
yaynlar yapyorlar. Yayn politikalarnda Hristiyanlkla ilgili haberler daima mspet
ve slamla ilgili haberler daima menfidir. Dnya apnda slamla ilgili bir haber karsa
- Hz. Peygamber Efendimiz ile ilgili karikatrler yaynladklar gibi - Bulgaristan
medyalar derhal o kt haberleri yanstmaktan ge kalmayp, mmkn olduu kadar
Trk Mslmanlarna isnad etmektedirler. Mesela 11 Eyllde Amerika olaylarndan
sonra, Bulgaristan medyalar o durumu Bulgaristan Mslmanlarna kyaslamaya
baladlar.
2

Hristiyanlarn bayram oktur. Onlarn takvimlerine bakarsanz, her gn bir
bayram olduunu grrsnz. Bununla beraber baz bayramlar dierlerden daha byk
ve mehurdur. Onlarn bazlar Koleda, Velikden, Grgvden v.b. Bu bayramlar
Hristiyanlara mahsus yani Bulgaristan halknn bir ksmna ait bayramlardr.
3
Hatta
btn Hristiyanlar deil, yalnz Ortodoks Hristiyanlara aid olan bayramlardr, nk

1
Agg.,13.08.2003
2
Sega gazetesi, Sofiya, 12.10.2001
3
Rako Popov, Blgarski naroden kalendar (Bulgar Milli Takvimi), Sofya, 1997, s.23

85
dier Hristiyanlar ayn bayramlar kutlam olsalarda, tarih asndan farkldr. Mesel
Katolikler Velikden bayramn Ortodokslarn kutlad tarihte kutlamamaktadr.
Bununla birlikte Hristiyan bayramlar milli bayram gibi alglanmakta ve resmi
bayramlar arasnda yer almaktadr. Buna gre Hristiyanlarda, Hristiyan olmayanda o
bayramlar kutlamak mecburiyetindedir. Dier resmi olmayan Hristiyan bayramlarna
gelince, gazetelerde, radyolarda ve zellikle televizyonlarda dile getiriliyor, tebrik
ediliyor ve o bayramlarda ne yaplmas gerektii telkin edilmektedir.
Daha nce belirttiimiz gibi Bulgarlar dindar bir millet deildir. Fakat Bulgar
devleti Hristiyan bayramlarn resmiletiriyor, medyalarda yer veriyor ve millete telkin
ediyor. Hatta zaman zaman, Ortodoks Hristiyanl burann sahibidir ve dier dinler
misafirdir diye Bulgar mlliyetilerin tarafndan denmektedir. Dolaysyla misafir dinler
asl dine tabi olmalar gerektii vurgulamak istenmektedir. Dinlerini, bayramlarla ve rf
ve adetlerle ayakta tutmaya almaktadrlar. Bu ekilde Hristiyanlk dier dinlerin
stne kartlmak isteniyor.
Hristiyanlk, yalnz sosyal hayata girmekle yetinmiyor, siyasete girip, Bulgaristan
Hristiyan teokratik bir devletimi gibi faaliyet gstermektedir. Yukarda belirttiimiz
gibi anayasaya gre btn dinler eittir. Fakat din adna parti kurulmaz, mabedler
siyasi amala kullanlamaz ve din devletten ayrdr diye kurallar da vardr.
Komnizmin sona ermesinden beri anayasann bu noktas uygulanmamaktadr. 1990
ylnda Yce Meclisin seiminde Hristiyan Demokrat Partisi seimlere girdi,
milletvekilleri setirdi ve parlamentoya girdi. Ayn zamanda o partiden bir Hristiyan
din adam milletvekili seildi ve din adamnn kyafetiyle meclis oturumlarna
katlmaktayd. Din adam milletvekili olmaz diye bir yasak yoktur, fakat bir papazn
parlamentoya girmesi ve ona has olan kyafetle oturumlara katlmas, parlamentoya
Hristiyan simas vermektedir.
1

Avrupadaki Hristiyan demokrat partilerinin uzants olan Demokrat G
Birlii 1997 de seimleri kazand ve hkmet kurdu. O zaman van Kostov Babakan
oldu. Babakann hanm Elena Kostova Bulgaristan in stikbal adnda bir vakf
kurdu. O vakf adna birok yerlerde kilise kuruldu hatta iki Mslman kyde -

1
Bulgaristan BMM Arivi

86
Startsevo ve Nedelinoda- hi Hristiyan olmamakla birlikte o vakf bu kylerde kilise
kurdu. Ayrca bu kiliseler eski Mslman mezarl zerinde kuruldu.
2005 ylnda Ataka adnda Bulgar Milliyeti Partisi kuruldu. Bu partinin
kampanyasnda birok Hristiyan din adam faaliyet gsterdi. Mesel Mslmanlarn
ounluk oluturduu Krcali blgesinde, Boyan Sarev (mslman kkenli olup,
bilahare hristiyanl kabul eden ve papaz olan ahs) o partiyi destekledi ve
Hristiyanlarn birlemesi iin medyada arlarda bulundu.
Ayn seimlerden sonra Trklerin destekledii HH (Hak ve zgrlk Hareketi)
partisi sosyalislerle ve NDSV partisiyle koalisiona girip hkmet kurdular.
1
Hkmet
partiden kurulduu iin valilerin de eitli partilerden olmalar gerekirdi. Buna gre
Varna valisi Hak ve zgrlk Hareketinden atandnda, Milliyeti Parti buna itiraz
etti. Varnada Trkleri istemiyoruz, Bulgaristanda Trk valisi olamaz diye
yryler yapld. Varna mitropolit yardmcs bu gsterilerde n saflarda yer ald ve
olaylar organize etti.
2

Bulgaristanda herkes dinler aras diyalog ve hogr ierisinde yaayoruz diye
sylyor. Bir mnasebetle Mslman yksek ura bakan Varna mitropolitiyle
birlikteyken, ura bakan, bu olay dile getirdiinde Mitropolitin cevab Biz bu olayla
iftihar ediyoruz olmutur.
2006 ylnda da Ataka partisi, byk ehirlerde okunan ezana kar kampanya
balatt. Sofyada cami nnde imza toplayanlar, ezan okunurken ezan bastrmak iin
teypte kaydedilmi Hristiyan dualar ve ilhileri hoparlrden nerediyorlard. Anayasa
msade etmemi olmasna ve Bulgaristan halknn byk bir ksm Hristiyan
olmamasna ramen, Hristiyanlk siyasetin ayrlmaz bir paras olmutur.
3

Komnizm dneminde Hristiyan din adamlarnn yetitirilmesi devam etti.
Halbuki o zaman yetien din adamlar, dine yakn deil, komnizme yakn bir eitim
almlard. Byle bir inanla 1989 ylndan sonra da greve devam ettiler. yle olunca
bir taraftan dinsizlik, bir taraftan da ahsi menfaat Hristiyanl etkiledi. Papazlar
arasnda byk fitne ortaya kt. Benzer bir fitne de Mslmanlar arasnda oldu, fakat

1
Sega gazetesi, Sofiya, 24.07.2005
2
Novinar gazetesi, Sofiya, 14.08.2005
3
Ataka gazetesi,Sofya, 23.08.2006

87
Hristiyanlardaki tefrika daha bykt, nk btn taraflar baz partilerden g
alyordu. Komnizmde seilen ve Komnizmden sonra da grevini srdren Patriarh
Maksim, demokrat partiler tarafndan destek bulamad.
1
Bu patrika

komnisttir, eski
rejime hizmet etmitir ve bugnk demokrasi dneminde intibak salayamaz diye
suland ve grevinden alnd.
Tabii ki grevden alnmas iin bir takm oyunlar yapld ve bir grup papaz
tarafndan istifas istendi. Onun yerine bir mitropolit uygun grld ve o zamanki
hkmet onu destekledi. Eski patriarh ise direndi. stifasn vermemekle birlikte, kendi
etrafndaki insanlarla, hkmete kar tavrn koydu.
1995 ylnda parlamento seimlerini Sosyalist Parti kazand ve iktidara gelir
gelmez eski patriarh muhalifete geti ve etrafndaki papazlarla hkmete kar tavrn
koydu. Bu srtmeler sebebiyle kilise ikiye ayrld. Her patriarhn taraftar, blgeleri
ve kiliseleri oldu. Bu durum Ortodoks kilisesini ok zayflatt. nsanlar nefretlerini
aka ortaya koydular ve kiliseye muhta kalmadklarn belirttiler. Bu durum devam
ettike Protestan misiyonerleri alma frsat buldu.
Ortodoks kilisesinin birlii ve beraberliinin kaybolmamas iin Bulgaristan
devleti devreye girdi. 2002 ylnda diyanet kanunu deitirildi ve o kanuna gre
Bulgaristanda tek bir Ortodoks kilisesi olmas gerekiyordu. Kilise tek bir patriarh
tarafndan temsil edilmesi gerekiyordu. Kanuna gre papazlar arasnda ki tefrika
kaldrld, fakat fiilen devam etmektedir.
2003 ylnda bu tefrika 1-2 papazn ldrlmesi iin sebep olmutur.
2
2004
ylnda Basavcnn emriyle mevcut olan patriarh desteklemeyen papazlar, polislerle
kiliselerden karld. Onlara tabi olan vakf mallar ellerinden alnd ve patriarh
destekleyenlere verildi. Bu mdahale anayasaya ve kanuna aykrdr. Dolaysyla kar
taraf da mahkemeye bavurup devlete kar dava amtr.
3




1
Demokratsiya gazetesi,Sofiya, 24.08.1998

Ortodoks kilisesinin bakan


2
Trud gazetesi, Sofiya, 14.04.2003
3
Agg., 19.04.2003

88


B. FARKLI DNDEN OLANLARIN HIRSTYANLATIRILMASI

1. Genel Olarak Hristiyan Misyonerlii ve Tarihi Altyaps

Her nekadar Bulgaristanda Komunizmin hakim olduu dnemlerde rejim
gerei dinle ilgili kart politikalar ne kmakta ise de mslmanlar slamdan
uzaklatrma ve Trkiye ile ilikilerini kesme faaliyetlerinin u seviyede olduu bir
gerektir. Bir yandan misyonerlerin propagandalar, dier yandan da Bulgar Devletinin
basks altnda mslmanlarn Trkl ve Mslmanl zor dnemler geirmitir.
Daha ak bir ifade ile misyonerler bu asimilasyon faaliyetlerinde grev almlardr.
Misyon ve misyoner kelimeleri genel olarak btn evrensel dinler iin geerli
olmakla birlikte, Hristiyanlk sz konusu olduunda, tarihi sre ve organize bir Kilise
faaliyeti olmas bakmndan daha zel bir anlama sahiptir. Dinlerin kendi mesajlarn
bakalarna yayma gayeleri olmakla beraber, misyon ve misyoner kavramlar genellikle
Hristiyanlk iin kullanlmaktadr. Latince kkenli olan kelime ilk defa Hristiyanlar
tarafndan kullanlmtr.
1
.
Misyon, Latince missio kelimesinden tremi olup, ngilizce ve
Franszcada mission eklinde kullanlmaktadr. Dilimize misyon telaffuzuyla
aynen alnm olan bu kelime szlkte; grev, yetki, vekalet, bir kimseye bir ii
yapmas iin verilen zel vazife anlamlarna gelir. Terim anlam ise; Hristiyanl,
Hristiyan olmayanlar arasnda yayma grevidir.
2
Dolaysyla bir ii yapmakla grevli
ve yetkili kimseye; zel olarak da Hristiyanl yaymay vazife edinmi ve bu alanda
kilise tarafndan zel olarak yetitirilmi ve resmi olarak grevlendirilmi kimseye
misyoner
3
denir. Bu kiilerin yapm olduklar sistematik faaliyetlere de misyonerlik
denilmektedir. Gnmz Bat literatrnde evangelizm terimi de misyonerliin
mteradifi olarak kullanlmaktadr.

1
mer Faruk Harman, Genel Olarak Misyonerlik Trkiyede Misyonerlik Faaliyetleri, Ensar
Neriyat, stanbul, s. 25.
2
inasi Gndz, Misyonerlik, DA, stanbul, 2005, C. 30, s. 193.
3
Harman, Age , s. 26.

89
Misyonerlerin en byk amalar Hristiyan olmayan insanlar
hristiyanlatrmak olarak zetlenebilir. Onlarn byle bir ama edinmesinin dini
dayanaklar ise Mesih sann havarilerine yleyse gidin ve btn insanlar Peder,
Oul ve Kutsal Ruh adna vaftiz edin, size emrettiklerime uymay onlara retin ve
eitin; ite dnyann sonuna kadar btn gnler sizinle olacam (Matta 28/18-20)
Baba beni gnderdii gibi, ben de sizi gnderiyorum (Yuhanna 20/21) eklindeki
emirlerdir
1
. Ayrca Pavlusun aklamalar da klisenin yelerinden bir kesiminin
putperestleri hristiyanlatrmak misyonunu stlenmesi gerektii ynndedir. Pavlus,
insanlarn; tanmadklar ve bilmedikleri kimseye inanmalarnn mmkn olmadn;
onlar bu konularda bilgilendirecek grevlilere ihtiya bulunduunu ifade etmitir. Bu
emirlerin de ynlendirmesiyle tarih boyunca srekli hristiyanl yayma ynnde
almalar yaplmtr. Misyonerlik faaliyetleri hristiyan olmayan insanlara ynelik
olarak yapld gibi, hristiyan mezhepleri arasnda da yaplmtr.
Tarih boyunca Havariler Dnemi, Kiliselerin Kurulma Dnemi, Ortaa
Dnemi, Reform Dnemi, Reform Sonras Dnem, Modern Dnem ve Diyalog Dnemi
olmak zere toplam 7 dnemden geen misyonerlik faaliyetleri bu dnemlerde farkl
metodlar kullanmlardr. Bahsedilen tarihi dnemlerden ilk ikisi Hristiyanl tanma
ve tebli dnemi olarak nitelendirilebilir
2
ki bu dnemde Hristiyanlk ortaya km ve
yaylmaya balamtr. Dolaysyla bu dnem Hristiyanlara gre ayn zamanda
evrensel misyonerlik tarihinin balad dnemdir.
Ben yalnz srail halknn kaybolmu koyunlarna gnderildim
3
demekte,
baka bir ayette de sa on ikileri u emirle halkn arasna gnderdi: Dier uluslara ait
yerlere gitmeyiniz. Samiriyelilere ait kentlerin hi birisine uramaynz. Bunun yerine
srail halknn kaybolmu koyunlarna gidiniz. Gittiiniz her yerde gklerin
egemenliinin yaklatn duyurunuz.
4
. ifadeleri ilk dnem ierisinde sann
mesajnn ncelikle kendi toplumuna yan srail oullarna ynelik olduu aka ifade
etmektedir. Onun bir Yahudi olmas ve Ben srail Oullarnn kaybolmu

1
Abdurrahman Kk, Mslman-Hristiyan Diyaloguna Genel Bir Bak, Asrmzda Hristiyan
Mslman Mnasebetleri, stanbul 1993. s.45-59, s.49.
2
Age. s. 384
3
Matta, 15/24.
4
Matta, 10/57.

90
koyunuyum
1
eklindeki szleri de bunu gstermektedir
2
ve karmzda bir tezat olarak
durmaktadr. Zira saya atfedilen bu szlere gre Misyonerlik iin evrensellikten te
sadece bir ulusun hedef seildii grlmektedir. Hristiyanlar bu tezad armh ncesi
ve armh sonras sa anlay ile izah etmeye almaktadrlar. Onlara gre tarihsel sa,
hayatnda sadece srail oullarna mesajn ulatrlmasna alm ve bunu tavsiye
etmitir. Yine onlarn inancna gre, armhta lp gn sonra dirilmesinin ardndan
ise mesajnn tm insanlara ulatrlmasn istemitir.
ncile gre Hristiyanln ortaya kt ilk iki dnemde sann
havarilerinden olan Barnabas Antakya, Kbrs ve Pavlusla beraber Pisidya
Antakyasna (yalvaa) misyon seyahatine kmtr. Onlara daha sonra Sils, Philip,
Mark, Apollo ismindeki kiiler katlmtr. Bu kiilerin yapt misyon faaliyetleri
neticesinde Hristiyanlk bata Roma topraklar olmak zere Efes, Kapadokya, dier
blgelerde yaylm, bu blgeler daha sonraki dnemlerde Hristiyanln merkezi
olmutur.
3

Yukarda bahsetiimiz 7 dnemden ncsnde slamn sahneye ktn
grmekteyiz. Bu dneme kadar Hristiyanlk, karsnda kendisinden daha gl din
veya ideoloji grmemitir. slamn hzl bir biimde yaylmas balangta bu dine
scak bakan Hristiyan dnyasn bu tutumunu deitirmesine neden olmutur. Artk
Hristiyanlar iin Mslmanlar bir hasm durumundadr.
4
Bu tarihten sonra (8001500)
artk kadim merkezlerini slam ordularna kaptran Hristiyanlk misyon faaliyetlerini
Avrupada yaayan putperest toplumlar zerine kaydrmtr.
5
Lakin burada kaldklar
mddet ierisinde Mslmanlara kar husumetini hibir zaman yok edemeyen
Hristiyanlar, slamn bu hzl yayln durdurmak iin zaman zaman Hal seferlerine
bavurmulardr.
6

Reformasyon dediimiz (15001650) dnemde de ayn tartma ve hareketlilik
devam etmitir. Orta a boyunca Pavlusun dnyev otorite ile tanrsal otoritenin farkl
olduunu ve dnyev otoriteye mutlak itaati emreden szlerine ramen Roma

1
Matta, 15/24
2
Nasuh Gnay, Gnmz Trkiyesinde Misyonerlik Faaliyetleri, Faklte Kitapevi, Isparta, 2005,
s.123
3
Nasuh Gnay, Age, s. 124
4
Zeki Arslantrk, Age, s. 384
5
Nasuh Gnay, Age , s. 126
6
Zeki Arslantrk Age, s. 384

91
mparatorluunun gittike zayflayan otorite boluundan yararlanarak Siyasallaan
Hristiyanln bu durumu, Papalk ve dolaysyla Roma kilisesini dnyev bir otorite
haline getirmitir. Reformasyon dnemiyle birlikte papaln sahip olduu siyasi
otoriteye bakaldr hareketleri balam, Luther gibi reformistler kilisenin bu tavrn
sorgulamaya balamlardr. Bu durum ayn zamanda Hristiyanln canlanmasna
neden olmutur.
1
zellikle devreye sonradan giren Protestan Hristiyanlar kendilerine
taraftar kazanmak maksadyla Katolik Hristiyanlar arasnda misyonerlik faaliyetine
balamtr. Bu arada 16501793 yllar aras (Reform Sonras) dnemde Anadolu,
Asya ve Ortadouda misyoner faaliyetleri artarak devam etmitir.
2

Bu dnemle birlikte misyonerlik faaliyetlerini gerekletirmek ve bu
faaliyetleri finanse etmek amacyla cemiyetler ve bakanlklar kurulmutur. Yine bu
dnemde 1600 ylndan balamak zere Anadoluya ve dier Osmanl merkezlerine
ynelik gzle grlr biimde Katolik ve Protestan misyoner akn olmutur. Bata
Trkler olmak zere dier Mslman tebaa zerinde gerekletirdikleri misyoner
faaliyetlerinin baarsz olmas sonrasnda dini aznlklara ynelmilerdir.
3
Ancak
misyonerliin esas hedefi olan Mslmanlar Hristiyanlatrma hibir zaman terk
edilmemitir. Bu nedenle zellikle Balkanlardan Trkleri ve mslmanlar bir yandan
scak usullerle dier yandan da dini zorlamalarla blgedeki hakimiyetlerine son verme
abalar btn iddetiyle devam etmitir.
Mslmanlarn bu yzyllarda ksa sre ierisinde ok geni topraklar ele
geirmeleri Bat Hristiyanl iin byk bir tehdit oluturmutur. Bu nedenle
Hristiyan devletler kendi vatandalarn ve dier Hristiyanlar slama kar korumak
iin faaliyetlerine arlk vermilerdir. Bu faaliyetler sadece siyas ve asker alanda
deil, ilmi ve din alanda da kendisini gstermitir. Bu ynde yaplan en byk
faaliyetlerden biriside polemikler ve slama ynelik reddiyeler yazmakla kendisini
gsteren Oryantalis ad verilen misyonerlerdir
Hristiyanlk tarihine baktmzda misyonerlik hareketleri, sadece Hristiyan
inancnn tekilere sunulmas iin kullanlan bir vasta olarak kalmam, ayn zamanda
Batnn dnyann dier yrelerine ynelik emperyalist ve smrgeci politikalarn

1
Nasuh Gnay, Age , s. 128129
2
Zeki Arslantrk, , Age , s. 385,
3
Zeki Arslantrk, , Age , s. 386

92
desteklemek ve hatta onlarla beraber hareket ederek Hristiyanlk propagandas ad
altnda bata Afrika, Hint, alt ktas ve Orta-dou blgesi olmak zere nc dnya
lkelerini bat Hristiyanlnn smrgesi altna alnmas iin kullanlm ve halende bu
ama dorultusunda kullanlmaya devam edilmektedir.
1

Hristiyan-Mslman ilikileri tarihine baktmzda, slamn ortaya kt ve
hzla yayld dnemlerde Hristiyanlarn Mslmanlara kar ciddi faaliyet ierisinde
olmadn grrz. nk bu dnemde Mslmanlar gl Hristiyanlara gsz
olduklarndan, Mslmanlara kar savunmac bir tutum ierisine girmilerdir. Bu
dnemde genelde Hristiyanlarn Mslmanlara ynelik faaliyetleri yukarda da ifade
edildii zere reddiye yazmakla snrl kalmtr. Lakin 11. yzyla gelindiinde bu
yzyln sonlarna doru balayan Hal seferleri, Bat Hristiyanlnn Mslmanlara
ynelik en ciddi faaliyetleri olmutur. Nitekim papa II. Urbann Hristiyanlar han
etrafnda toplanarak sann yaad ve tebli faaliyetinde bulunduu Kuds
Mslmanlarn elinden geri almaya armasyla balayan bu seferler, toplam sekiz
seferde srmtr. Beinci hal seferi srasnda Mslmanlarla savamak yerine
onlarla dostane ilikiler gelitirmek ve bylece onlara bu inancn sunulmasn savunan
Aziz Francis Asisi tarafndan ilk misyon faaliyeti de balatmtr.
2

Batnn smrgesi altnda bulunan yerlerde misyonerler smrge
ynetimlerinin kendilerine salad destekle oklular amlardr. Bu okullarda verilen
derslerde birinci gaye olarak zannedilenin aksine Hristiyanlatrmak deil, onlar kendi
kimliklerinden kendi kltr ve deerlerinden koparmak olmutur. Bunda da ama
asimilasyona uram bir toplumda smrlerini uzun vadede tutabilmektir. Zira
kklerinden koparlm smrge genliini kendi mantaliteleri dorultusunda yetitirip
daha sonraki zamanlarda lkenin nemli kurumlarnn bana getirip kendi karlarn
devam ettirmeyi ama edinen smrgeciler bunda da bir hayli baarl olmulardr
3
.
Bugn bata Orta-Dou olmak zere Asya ve Afrikada szde bamsz birok lkenin
yneticileri ayn zihniyet etrafnda lkelerinin karlar iin deil, smrgeci devletlerin
karlarna hizmet etmektedirler.

1
Gndz ve Aydn, , Age , s. 69
2
Gndz ve Aydn, , Age , s. 7, 2
3
N. Gnay, , Age , s. 173

93
Smrgecilik hareketlerinin Hristiyan Misyonerliinin gelimesinde nemli
dnm noktalarndan biridir.
18. ve 19. yzyllarda yaplan smrge faaliyetleri istenildii lde baarl
olunamamtr. Nitekim 20. yzyln ilk yarsndan itibaren gelien milliyeti dnce
etrafnda imparatorluklarn g kaybetmeye balamas ve bunun sonuncunda milli
devletlerin ortaya kmaya balamas, bata Kuzey Afrika olmak zere smrgelerin bir
bir bamszlk hareketlerine balamas misyonerlik hareketlerinde eski gcn ve
faaliyetlerin etkisini yitirmesine neden olmutur. Hatta Afrika ve Kuzey Hindistan gibi
blgelerde daha nce Hristiyanlatrlm birok kimse bamszlk mcadelesinin
verdii psikolojiyle Hristiyanl terk etmiler, bata slam olmak zere dier dinsel
geleneklere ynelmilerdir. Bu durum misyonerlerin dzenledikleri eitli
konferanslarda ve kongrelerde ele alnm yeni misyonerlik stratejileri aranmtr.
Mesela 1910 ylnda skoyann Edinburgh kentinde toplanan ve btn dnyadan
Protestan misyon cemiyetlerinin katld toplantlarda yeni stratejiler gelitirilmi ve
faaliyet alanna sokulmutur. Ortaya kan yeni stratejiler 20. yzyln ilk yarsndan
itibaren bata lkemiz olmak zere bir bir uygulamaya gemitir.
1

Smrge sonrasnda yeni misyon politikalar gelitirmeye alan misyoner
cemiyetleri, ilk i olarak kilise ile misyonerlik almalar arasndaki ilikiyi yeniden
tanmlayarak kilisenin varlk amacnn Hristiyan inancn tm dnyaya yaymak
olduunu ileri srmlerdir. Onlara gre kilise sadece Hristiyan inancna gre bir
takm dini ritelleri ifa etmek iin toplanlan dini mekn deil, misyonerlik dahi olmak
zere her trl biimde tanrya hizmet edilen dini kurumdur.
2
Nitekim 1958 ylnda
Ganada yaplan Uluslar Aras Misyon rgt toplantsnda bu balamda katlmclar
u grler zerinde ittifak etmilerdir:
a. Kilise misyonun bizzat kendisidir.
b. Her Hristiyan ayn zamanda misyonerdir.
c. Misyon btn kiliselerin katlmyla ibirlii iinde yrtlecektir.
3

te bu anlaytan hareket eden misyoner cemiyetleri bata slam dnyas
olmak zere faaliyette bulunduklar blgelerde Hristiyan olmayanlarla i birlii iinde
alarak kiliseyi onlarla beraber kurmaya gayret sarf etmilerdir. Bylece smrgecilik

1
Gndz ve Aydn, , Age , s. 7,7
2
Gndz ve Aydn, , Age , s. 79
3
Gndz ve Aydn, , Age , s. 80

94
dnemlerinde kullandklar kilisenin dnda kalan tm dnyay dman grme
stratejisini brakm bu yeni Stratejiyi uygulama alanna koymulardr.
1

Smrgecilik sonrasnda kilise ve misyon evrelerinde misyonerlik terimi
yerine evangelizm tabiri kullanlmaya balanmtr. Zira bu terim misyonerlikten
daha yumuak bir yapya sahiptir. nk smrgecilik dnemlerinde baskya ve
sindirmeye dayal misyonerlik yntemleri halklar arasnda kin ve nefrete sebep
olmutur. Bu sebeple smrgecilik sonrasnda gelitirilen yeni stratejilerin bir sebebi
olarak misyonerlik kavramnn eskiye arm yapabilecei endiesiyle pek
kullanlmamtr. zira, misyonerlik kavram gerektiinde zor kullanmak suretiyle
ncilin vaaz ve tebli edilmesi dhil olmak zere kilisenin Hristiyan olmayanlara
ynelik tm faaliyetlerini iermekteydi. Bunun yannda evangelizm, iyi olan insanla
sunmak manasn ihtiva etmektedir. Yine bunun yannda misyonerlik, Hristiyan
olmayanlarn Hristiyanlamasn ngrrken evangelizasyon ayn zamanda Hristiyan
olup ta ondan uzaklaanlarn yeniden Hristiyanlamasn ifade etmektedir.
2

Misyonerlik tabirine kyasla daha mutedil ve yumuak bir mana ieren
evangelizmin genel zelliklerini unlardr:
-Evangelizme gre muhataptan yaplan misyon arsna hemen mukabelede
bulunmas istenmez.
-Evengelizasyon sadece Hristiyanl kabul etmeye insanlar davet etme metodu
olduu iin muhatap hibir zaman zorlanmaz.
-Evangelist her hangi bir bask unsuru olmakszn iyi haberi insanlara tebli
ederken etkili bir misyon faaliyeti iin iyi haberi nce kendi yaamnda tatbik
etmelidir.
-Evangelist hedef kitleyi kendi sosyal konumundan bamsz grmeden iyi haberi
tebli etmelidir.
3

Evangelistler, her ne kadar yeryznde baz yerleri kendilerine gre ncelikli
faaliyet alan olarak grseler de asl hedef btn yeryznn Hristiyanlatrlmasdr.
Bu ynyle bu gn dnyada iki ynl bir faaliyet yrtlmektedir. Bunlardan birisi
uluslar kendi kilisesine ekmeyi ifade eden centripetal hedefler hedefler, ikincisi ise,

1
Gndz ve Aydn, , Age , s. 80-81

2
Gndz ve Aydn, , Age, s. 84
3
Gndz ve Aydn, , Age , s. 86

95
bunu gerekletirebilmek iin dnyann neresinde olursa olsun uluslara gitmeyi ifade
eden centrifugal hedefler dir.
1

Her nekadar Komunizmin rejim olarak benimsendii lkelerde ak
misyonerlik faaliyeti yrtemelerine karlk bu onlar iin nc dnya lkelerine,
zellikle sla toplumlarna ynelmede bir frsat oluturmutur. Bu nedenle 20. yzylla
beraber smrge sonras dnemde faaliyet alanna giren Evangelizm, iin bu dnemler
K.S. Latourettenin ifade ettii ekilde byk yzyl olan 19141950 aras dnmem
Roma Katolik ve Protestanlar asndan Hristiyanln hzla geniledii bir zaman
dilimi olmutur. Bunu izleyen dnemde zellikle Uzak-Dou lkelerinde baarlar
izlenmi, yakn gemiten gnmze ise Orta-Asya, Balkanlar, Kafkasya ve
Ortadouda youn faaliyetler yrtmlerdir.
2

Bu gn Hristiyan misyonerliinin kresel evangezm boyutunda
yrtlmesinde bata ABD ve ngiltere olmak zere Batl glerin sosyal-siyasal kar
ve menfaatleri erevesinde gelien kreselleme politikalarnn ve bu ynde
gelitirilen dnyaya yeniden ekil verme (Mesela Byk Ortadou Projesi) plan ve
projelerinin ve uluslara aras operasyonlarn nemli rol vardr. bu balamda
kresellemenin estirdii gl rzgarlar arkasna alan bu devletler ve ihtiva ettii
misyoner rgtler kreselleme atmalarnn oluturduu sosyal, siyasal ve ekonomik
kaos ortamndan azami lde yararlanmaktadrlar. Bu erevede mehur 11 Eyll
olaylar sonrasnda slama ve Mslmanlara dnya genelinde oluturulan ideolojik
kampanyalarn ve fiili durumun, kendilerine misyoner faaliyetlerde byk imknlar
salad ve misyonerlerin yeni bir frsat ana girdikleri konusunda hemen hemen
tm misyonerler hem fikir olmulardr. 11 Eyll hadisesi slam dnyasna ynelik
kresel evangelizm hareketi asndan misyoner rgtlerine yeni bir ruh vermitir.
3

Smrgecilik sonrasnda geerliliini yitirmi eski misyonerlik teknikleri
yerine yeni stratejiler gelitiren misyoner kurulularn bu balamda faaliyet alanna
koyduklar yntemlerden biriside Misyonun artlara uydurulmas, yani kltrlenmedir.
Bu balamda uygulama alanna giren iki temel yntem gze arpmaktadr. Bunlardan

1
inasi Gndz, Genel Olarak Misyonerlik Faaliyetleri, Balkl Sempozyumda Sunulan Mzakere,
Misyonerlerin alma Yntemleri, Ensar Neriyat, stanbul, 2004, s. 351
2
Gndz, Misyonerlerin alma Yntemleri, s. 360
3
Gndz, Misyonerlerin alma Yntemleri, s. 360-361

96
ilki Dnya Kiliseler Birlii bnyesinde, zellikle Protestan misyon kurulular
tarafndan gelitirilen ncilin mesajn sunulduu artlara uydurma(cantextualisation),
dieri ise 1970li yllarn banda Katolik kilisesi bnyesinde gelitirilen ncilin
mesajn sunulan kltre tercme etmeyi ngren kltrlenme(incilturation)
terimidir.
1

Hristiyan Misyonerlere gre kltre uyarlama Hristiyanln bir kltr deil,
bir klt olduu, dolaysyla Avrupa ve Kuzey Amerika gibi Hristiyan gelenein
egemen olduu blgelerde deil, tm dnyada yerel geleneklere ve adetlere
uyarlanmas gerekmektedir.
2
Bylece tanrnn evrensel kurtarcl inancna paralel
olarak kilisenin belirli bir merkezden veya merkezlerden tm dnya apnda yerel
blgelere kaydrlmas ve bylece dnyann her tarafnda kiliselerin oluturulmas
amalanmtr.
3

Hristiyan doktrininin yerel geleneklere uyarlanmas mevzusunda misyonerler,
hitap ettikleri toplumlara gre ayr ayr tutum ve stratejiler gelitirmilerdir. D.
Woodberry gibi baz misyonerlere gre bu metod zellikle Asyada ok etkili olmutur.
zellikle Mslman toplumlara ynelik misyonerlik aktivitelerinde Hristiyan
doktrininin anlatlmasnda Mslmanlara zg din dilini ve terminolojiyi kullanmaya
azami lde gayret etmektedirler. Allah, resul, nebi, vahiy, ayet, mescid, ncil ve
benzeri slam terimlerle hazret, erif, maallah, inallah, gibi din dilinde yaygn olarak
ifade edilen kelimeler Hristiyan metinlerine alnarak gelenein temsil ve takdimin de
bu terimler kullanlmaya allmaktadr. Mesela Hristiyan kutsal kitab olan Yeni Ahit
bir btn olarak ncil veya ncil-i erif eklinde adlandrlr. Hristiyan kutsal kitabnda
teslisin birinci unsurunu oluturan Baba terimi Mslman kltr ve termolojiye
uydurularak Allah olarak adlandrlr.
4

Kltre uyarlama amacyla misyoner faaliyetlerde dikkat ekici bir dier
durumda meskun mahallelerde bulunan ev kiliseleridir. Bu evler, dardan bakldnda
sradan bir ev grnts veriri; ancak bu mekanlar hem bulunduu yredeki halk daha
iyi tanyp onlara la daha uygun iletiim ortamnn tesis edilmesi ilevi grmekte, hem

1
Gndz ve Aydn, Age, , s. 88
2
Gndz, Misyonerlerin alma Yntemleri, s. 363
3
Gndz, Misyonerlerin alma Yntemleri, s. 365
4
Gndz, Misyonerlerin alma Yntemleri, s. 366

97
de iliki kurulan sempatizanlar ve yeni Hristiyanlatrlm bireylerin belirli
zamanlarda bir araya gelerek dua ettikleri, bata kutsal kitap tetkiki olmak zere din
eitimi aldklar mekanlardr. Zira normal kilise binalarna gre ev kiliseleri daha az
dikkat ekmekte ve daha iyi kamufle olabilmektedirler.
1

Hristiyan gelenein yerel kltre uyarlanmas konusunda baz misyoner
guruplar, Hristiyan olmu Mslmanlarn, Hristiyan olarak anlmalar gerektiini ileri
srmlerdir. Bu nedenle bu gn bata slam toplumlar olmak zere pek ok yerde
yeni Hristiyan olmu kiileri sev Mslman, sa Takipileri olarak
adlandrmaktadrlar.
2

Smrgecilik sonrasnda gelitirilen yeni misyoner stratejilerinden birisi de
dinler aras diyalogdur. 1960l yllarda yaplan II. Vatikan Konsilinde Katolik
kilisesinin da alma karar almas ve bu balamda gerek dier Hristiyan guruplaryla
gerekse Mslmanlarda dahil olmak zere dier Hristiyanlk d guruplarla diyalog
arayn vurgulamas, ilerleyen dnemde diyalog faaliyet ve tartmalarn gndeme
getirmitir.
3
Bu tarihten itibaren, bir taraftan Roma Katolik Kilisesi ve Dnya Kiliseler
birlii bata olmak zere eitli kiliseler, Hristiyan olmayanlarla kurumsal bazda
diyalog faaliyetinde bulunurken, dier taraftan da, saygn akademisyenlerin
nderliinde baz sivil toplum rgtlerinin teki ile ilikilerini gelitirmek iin
bireysel diyalog faaliyetleri tesis etmeye almlardr.
4

Bilindii zere Hristiyanlarla Mslmanlarn ilikisi ok ncelere dayanr.
Hristiyanlar kendi dinlerini baka yerlerde yaymak iin eitli metotlar kullanmlardr.
Onlara gre her eyden nce Ortadou ve slam lkelerinde Hristiyanln yaylmas
iin Ortadounun ve slam lkelerinin elii olan slamn zayflamas gerekmektedir.
bu vesile ile tarih boyunca savalarda dahil olmak zere bir ok misyonerlik
ynteminin kullanmaktan geri durmamlardr. slam lkelerinde kendi hkimiyetlerini
hissettirmek ve buralarda bask kurarak kargaa karp huzursuzluun olumasna
neden olmulardr. slam lkelerinde Misyonerliin yerlemesi ve Mslmanlarn
ocuklarnn Hristiyanllatrlmas, buralarda Hristiyan yaam tarznn yerlemesi iin

1
Gndz, Misyonerlerin alma Yntemleri, s. 367368
2
Gndz, Misyonerlerin alma Yntemleri, s. 369-370
3
Gndz, Misyonerlerin alma Yntemleri, s. 370
4
Mahmut Aydn, Dinler Aras Diyalog Yeni Bir Misyon Yntemi mi?, slamiyat Dergisi, S. 3 C., 5,
Temmuz-Eyll, 2002, s. 17

98
milyonlarca dolar harcanm, bu paralarn geri kazanlmas iin bizzat papazlar
tarafndan kiliselerde paralar toplanmtr
1
.
Amerika merkezli Presbiteryen Kilisesi evresinde aktif olan misyoner
rgtlerinin dnda ngiltere, skoya, rlanda, Hollanda ve dier eitli Avrupa
lkeleri merkezli Protestan misyoner gruplar da slam lkelerine ynelik misyonerlik
faaliyetlerinde nemli rol oynamlardr. Doal olarak Katolik misyoner gruplar da bo
durmamlardr. Bunlar da bata Osmanl mparatorluu snrlar dahilinde yer alan
eitli byk yerleim birimleri olmak zere, Ortadou'da ve Afrika'da Hristiyan
misyonunu yaymaya almlardr.
slam Corafyasnn ounda olduu gibi kadim bir slam lkesi olan Irakta
da misyonerlik hareketi devam etmektedir. ABD tarafndan igal edilen Irakta artk
misyonerlik hareketi balatlm olup, Amerikan Protesten Kilisesine bal ok sayda
misyoner, Mslmanlar kendi zbenliinden koparmak ve Hristiyanl yaymak iin
Iraka gitmilerdir
2
.
Kafkasya'da da misyonerlik almalar yaplmaktadr. Merkezi sve'te
bulunan IBT (Institute of Bible Translation) ncil'i Adige, Kabartay, Osetin, Karacay,
een, Nogay, Avar, Lezgi, Kumuk, Lak, Dargin, Tabsaran, Sakhur, Rutul, Agul, Andi
ve Bezhti dillerinin bir ksmna tercme ettirmitir
3
. Bilhassa Bat ve Orta Kafkasya'da
slmiyet'in ok gl olmadn dnen misyonerler, sz konusu blgedeki
Mslmanlar dinlerine kazandrma uras ierisindedirler. Bir Kafkasya uzman olan
Ufuk Tavkul, 1990'li yllarda Kafkaslar defalarca ziyaret etmitir
4
. 1993 ylnda
Karaay-erkez ve Kabardin-Balkar Cumhuriyetleri'ni ziyareti esnasnda,
Misyonerlerin, Karaay-Balkar diline tercme edilmi Hollanda basm bir ncil'i
bedava dattklarn, ancak slmiyet'e ynelen halkn bunlara pek itibar etmediini
tespit etmitir. Ancak, 1996 ylnda blgeye yapt bir dier seyahat esnasnda

1
Mustafa Halidi Ve mer Ferruh, slam lkelerinde Misyonerlik Ve Emperyalizm, Nun Yaynlar,
stanbul, 1998, s. 21, 22.
2
Ali Rza Bayzan, Kresel Vaftiz, Kltr Sanat Yaynlar, stanbul, 2004, s. 326.
3
Gndz, , Age, s.16.
4
Arslantrk, , Age, s. 386.

99
Kislovodsk (Narsana) isimli Rus ehrinde yaayan baz Karaay genlerinin
Hristiyanl kabul ettiklerini gzlemler
1
.
Gnmzde teknik imkanlarn artmasna paralel olarak misyon metotlar ve
kullanlan aletler de artm bulunmaktadr. Mahalli, blgesel, ulusal veya uluslararas
yayn yapan ne kadar televizyon ve radyo kanalnn Hristiyanlk propagandas
yaptn belirlemek bile mmkn deildir. Kiliselerce hazrlanan programlardan
bazlarnn lkemizde bile gsterilmi olduunu dnrsek bunun boyutlarn tahmin
edebiliriz. Ayrca, 24 saat Hristiyanlk anlatan Kaliforniya merkezli Europe
televizyonu misali uluslararas yayn kurulular mevcuttur. nternette Hristiyanlkla
ilgili binlerce site vardr. Herhalde Hristiyanlk hakknda bilinmesi gerekenlerin
tamamn internet sitelerinde bulmak mmkndr. nternet baka bir ifadeyle e-ticaret
bile misyonerliin hizmetine sokulmutur. Kurulan bir site ile bata hediyelik eya
olmak zere eitli mamuller sata sunulmu, buradan elde edilecek gelir misyonerlik
faaliyetlerini desteklemek amacyla kullanlmtr
2
.
Misyoner cemiyetleri Hristiyanln mesajn tm dnya insanlarna ulatrma
hedefini yerine getirirken hibir toplum katmann atlamam, tamamna ulamann
yollarn bulmulardr. rnein; Katolik Kilisesi ocuk Misyonerlik Cemiyetini
oktan kurmu, 1993 ylnda kk misyonerlerin douunun 150. yl kutlanmtr.
Hedef, ocuklarn dine bal olarak yetimelerini temin etmek, eitimlerine katkda
bulunmak ve ocuklarn yapabilecekleri almalardan istifade etmek olarak
aklanm, her blgenin benzeri cemiyetler kurmas tavsiye edilmitir. Toplumlarda
ou kere kendilerine hizmet gtrlmesi unutulan veya gz ard edilen grme, iitme
ve konuma engelliler gibi zrl kimseler Hristiyan cemaatler tarafndan
unutulmam olup, onlara da ulamann yollar bulunmutur. Onlarla ilgili eitli
metotlar gelitirilmitir
3
.
Avrupa ve Amerikada kiliseye ye olan Hristiyanlardan kilise vergisi
alnmaktadr. Bugn tm kiliselerin en nemli gelir kaynaklar bu vergilerdir. Gnll
balar ve kilise adna vakfedilmi mlkler de ciddi bir gelir kaynadr. Ayrca, geliri

1
Arslantrk, , Age , s. 387.
2
Erdem, , Agm , s. 52.
3
Erdem, , Agm , s. 52.

100
Btn bu faaliyetler insana her eyden nce, bu iin hangi imknlarla yrtldn,
bu kadar ok iin hangi kaynaktan beslendiini dndrmektedir. Konuyu Katolik
Kilisesi ynnden ele alrsak, bir zamanlar Avrupann tek kilisesi olan ve tm ktay
idare eden kilisenin elinde ok byk topraklar vard. Bugn bu yerlerin ou meskn
yerler olup kira getiren mlkiyetler haline gelmitir. Kilise kendi belgelerinde bile 18.
ve 19. yzyllarda yani smrgecilik anda misyonerlik faaliyetleri iin parann
Avrupa devletlerinden geldiini itiraf etmekte, ancak modern devletlerin artk yardm
etmediklerini, misyonerlik masraflarnn halktan gelen paralarla karlandn ifade
etmektedir.
misyonerlik almalarnda kullanlmak zere bir takm ticari faaliyetler de
yaplmaktadr. Ayinlere katlm kimselerin bilecei gibi, hemen her ayinden sonra
zellikle misyonerlik cemiyetleri iin toplanan paralar da iyi bir gelir kayna
olmaktadr
1
.
lkemizde olduu gibi dnyada da yaplan misyonerlik faaliyetlerinin en ok
bilineni kap kap dolaarak ncilin, Hristiyanlk ve Hz. sa ile ilgili kitaplarn
datlmasdr. Son gnlerde misyonerlerce milyonlarla ifade edilen adetlerde ncil
datlmtr. Bunlarn dnda eitli yaynlar datma, mektupla ncil kurslar
dzenleme gibi etkinlikleri devam etmektedir. nternetin yaygnlamasyla birlikte web
siteleri yolu ile propaganda yapmaya arlk verdikleri de grlmektedir. Mjde FM ve
Radyo Kumru gibi eitli radyo istasyonlarndan da Trke Hristiyanlk propagandas
yaplmaktadr
2
.
Yukarda ifade edilenlerle beraber u metotlar da Mslmanlar
Hristiyanlatrmada kullanlan zel yollar arasnda yer alr.
-Mslmanlar da cehalet ve maneviyatszlk tevik edilmelidir.
-Dnyay terk etmenin fazileti anlatlarak, bu dnyada Mslmanlarn uursuz
kalmalar salanmaldr.
-Her ey Allahn takdiri ile olur dncesi Mslmanlarn zihinlerine
yerletirilerek; onlara, hastalklarn tedavisini aramamalar ve hastalk iinde
yaamalar temin edilmelidir.

1
Erdem, , Agm , s. 53.
2
Erdem, , Agm. , s. 53.

101
-slamn sadece ibadet dini olduu vurgulanmaldr.
-Ticaret gemileri batrlarak, arlar yaklarak iktisadi kntye sebebiyet
verilmelidir.
-Devlet adamlarna lke imknlarn kendi yararlar iin kullanmalar
salanmaldr.
-Mslmanlarn ocuklarn dini okula gndermemeleri salanarak; kendi
dinleri hakknda cahil kalmalar salanmaldr
-Rum ve Ermeni ocuklarnn Mslmanlara dman olarak yetimeleri
salanmaldr.
-Mslmanlara da atalarnn ne kadar cahil olduu alanmaldr.
-slamn kadna hakaret ettii yaylmal, Kurann kadn kk drd,
ncilin ise kadn ycelttii, onu muhatap ald bu nedenle Hristiyan olunmas
gerektii vurgulanmaldr.
-Mslmanlara slamdan kastn mutlak din olduu, bu dinin Yahudilik de
Hristiyanlk da olabilecei alanmaldr.
-Kilise yapmann haram olmad yaylmaldr.
-Mslmanlar ibadetlerinden men etmeye allmaldr.
-Mslmanlarn akidelerine bidatler sokup, slam gericilik ve terr dini olmakla
sulanmal, slam lkelerinin geri kaldn syleyerek onlarn slama olan
ballklar zayflatlmaldr.
-slamn sadece Araplarn dini olduu yaylmaldr.
-Mslmanlar Kuran hakknda pheye drmek iin iinde noksanlk ve
fazlalk bulunan tahrif edilmi tercmeler hazrlanmal, hadisler hakknda
Mslmanlar pheye drlmelidir.
-Fakirlik, ekonomik knt ve geri kalmlk istismar edilmelidir.
-slamn iddet ve sava, Hristiyanln ise sevgi dini olduu imaj
verilmelidir.
-Mslmanlar inanlar konusunda pheye drlmelidir.
-slamn gelimeye mani, Hristiyanln ise bir medeniyet dini olduu
vurgulanmaldr.

102
-Mslmanlar arasnda Snni- ii, rklk, snflk gibi konular tevik
edilmeli, bu konular ileyen kitaplar neredilmeli, farkl milletten olan
Mslmanlarn arasna dmanlk sokulmal ve bylece dmanlk
krklenmelidir
1
.
Yukarda zetle deindiimiz Hristiyanlatrma ve bu faaliyetlerin metotlarn
ifade eden misyonerliin Bulgaristan balamndaki durumu ortaya karmak
aratrmamz amalar arasndadr.

2. arlk Dneminde Hristiyanlatrma
Bulgaristan devleti kurulduktan sonra Bulgaristan topraklarnda yaayan
Mslmanlarnn, dinlerini ve adlarn deitirme almalarn izah etmek iin1912
1942, gibi otuzar yllk zaman dilimleri halinde ele almak mmkndr. Bu dnemlerin
hikayesi, hakikatte Bulgar vcudunda kronik bir yarann, bir srecin, zaman zaman
alevlenerek toplumu kavurduu yllardr. Bu srei zetleyerek, Bulgaristanda tarihsel
Trk ve Mslman varlna Tahamml edememe olarak tanmlama mmkndr. Bu
tanm Bulgar yneticilerin bilinen Bulgar hogrs iddias ve bu iddiay
kuvvetlendirmek iin anlatlan Bulgar Yahudilerini koruma v.b. gibi politikalarla tezat
tekil ettii de bir gerektir.
2

ar Ferdinandn 5 Ekim tarihli Han Hilale kar Sava diye adlandrd
Manifestosu ile tarihe geen, 1912 ylndaki Balkan Sava esnasnda Yeni Topraklar
diye adlandrlan Gney topraklarn (Bat Trakyay, Rodoplar ve Dou
Makedonyay.) geri alabildi.
Yeni topraklarda Eski ahali yayor. Hristiyanlatrma denen bu ilk iltihak
etme halkn bilincinde Krstilkata ( Hristiyanlatrma) diye yer yapmtr.
3

Ha kucaklama (Krstilkata), savan balamasndan iki ay bile gemeden, 25
Kasm 1912 tarihinde voyvoda Hristo ernopeevin etesininin Nevrokop kazasnda ilk
ky Hristiyanlatrmas ile balar.
1


1
Nasuh Gnay, , Age. , s. 139140.
2
Evgeniya vanova, Age., s.12
3
Evgeniya vanova, Age., s.35

103
Geri Bulgaristan Bakanlar Kurulu 18 Aralk 1912 tarihinde ordu blklerine
memlekette yaayan btn ahaliye dini zgrlk, salamann, ayn zamanda varolan
btn eitim-kltr messeselirinin serbest faaliyet, yrtebilmeleri hususunda teminat
vermeleri iin emir vermitir ama daha on gn gemeden, 28 Aralk 1912 tarihinde
Babakan ahsen ruhani meclise (Svetiya Sinod) devlet Han Yarmaya kar
savan desteklemektedir diye beyanatta bulunmutu.
2

Soya dn sreci, daha sonra bagsteren btn yangnlarn modeli olarak
daha o zaman, yani Krstilkata (Hristiyanlatrma gnleri)nin sahneye kt,
gnlerde balatlm. Yukardan karlmadan, aadan- kitlelerden gelirmi gibi bir
kyafetle sahneye konmutu. Hatta o gnlerde Hristiyanlatrclar (vaftizciler) olay
gnll olarak yaplan dnme gibi gstermeye almlardr.
Zorbalk, kurbanlarn anlarnda ve resmi ihbar belgelerinde kaytldr. Szkonusu
zorbalk yalnz patriotik-dinsel amillerden kaynaklanmamakta, maddi karlar adna da
yaplmakta idi. nk Mslmanlardan bazlarnn bir hayli birikmi paras vard. O
gnlerde yamaclk da alp yrm, Mslmanlar tarafndan terk edilen kyler
soyulmutur.
alp kapmalara ilikin bilgiler Krstilkata (Hristiyanlatrma) yanllarndan
bazlarnn verdii bilgilerden de gn na kmaktadr. rnein, sekin Rodop1ar
bi1imcisi Stoyu ikov ve bu kitabn gelecekteki kahramanlarndan olacak, olan Hristo
Karamancukov gibileri. Anton Straimirovun kukularna gre, Hristiyanlatrma
ancak bir bahane veya ngiriimdi. Hkmet makamlar memleketimize ve insanla
yakmaz, bir biimde hareket etmilerdir. Onlarn izledikleri tek ama, kiisel
zenginlemekten baka bir ey deildir
Anton Straimirovun gayet ileri gitmesi bir hayli tandk bir fikir, lakin yeni
topraklar da batan sona dek byle olduunla sylemek belki de gereklere uygun
olmayacaktr. Acaba, tek ama kiisel zenginlememidir. Hristiyanlatrma cokusu
bir yere kadar samimiyet ieren bir gerektir. Noy Angelov adnda bir papaz ilk an-
larda, ayda 1200 kiinin Hristiyanlatrlmasn babozuk Hristiyanlatrmas diye

1
Veliko Georgiev Stayko Trifonov, Pokrstvaneto na blgarite muhamedani (Pomaklarn
hristiyanlatrlmas), Sofya, 1995, s.14
2
Eldrov, Bulgar Ortodoks kilisesi ve Bulgaristan Mslmanlar, Sofya, 2001, s.612

104
nitelendirirken, sre ilerledike dinin gcnden, ba dnklne kaplmaya balar ve
ahsen o da alacak giriimlerde bulunmaya balar.
1

Sava olaylarnn hzla ilerlemesinden dolay ayrntl trenli ayinler dzenlemeye
vakit bulunmamaktadr. Hereye ramen, vaftizciler (Hristiyanlatrclar) olaya bir
tren biimi vermeye aba harcamaktadrlar. 1913 ylnda dzenlenmi olan Karnei
anketinde hayli ilgin bir trenli ayine yer verilmitir.
...Bir eliyle takdis, edilmi su ile alnn serpelemeye alrken br eliyle
(Papaz-E. . ) kiiyi hi olmazsa bir lokma (domuz) et(i) yemeye mecbur ediyordu.
Takdis edilmi su vaftizletirme, kiinin azna tklan et ise slamiyeti inkr etme
anlamna gelmektedir.
Srecin bu ilk safhasnda Vaftizcilerin yapt herey, ilkeldir. lkel olduu iin
daha sonrakilere kyasla daha aktr, daha samimidir, diyebilirim. Daha sonra retilen
demagojik yapmacklar stnlk kazanr, gnlllk ve eski dine dnn sevinci
atavatan dinine, Bulgarln saflarna dn gibi sylemler yaplan iin gereklerini
cilalama abalardr.
etelerin bulunmad yerlere bilhassa, asker veya polis gcne gereksinim vard. nk
halk bu vahete direni gsteriyordu. Rodoplarn bir btn olarak direni gsterdii dneme ait her
trl belgede kaytldr. Rodoplarn her kesinde ehitler veriliyord: zorla Hristiyanlatrmaya
direnenlerden bazlar kesiliyor, bazlar lm derecesine kadar dayaktan geirildikten sonra
kprlerden atlyor, bazlar da yaralarndan lp gidiyormu. Bu gibi hallere Trnda,
Suyucakta (Vrbina), Petkovo, Ahrene (Glbovo), Dolatr (Zagrajden), Malka Arda,
Madan, Rudozem, Dardere belediyelerinde rastlanmaktadr.
2

Direnite, Mslman nclerden Tozburundan (Mogilitsa) Aguev slalesi,
Yunusdereden (Elhovets mahallesi) sen Paa, Dolatrdan Bekirliler slalesi bata
geliyorlarm. Onlara kar en kt davranlarda, bulunuluyormu. Yalnz
direnilerinden dolay deil, balca ellerindeki altnlardan dolaydr.
3


1
Georgiev Trifonov, Age., s.465
2
Salih Bozov, storiya na Rodopa (Rodop tarihi), 1995, s.94
3
Salih Bozov, Age., s.98

105
Bu basklara her kesimden farkl tepkiler gsterilecekti. Birileri Trkiyeye
kaacak, birileri ehirlere yahut gzlerin grd yerlere gidecekler, dierleri de Bulgar
adlarn alacaklar, d grnte Hristiyanlatrclara minnettarlk ifade
edeceklerdir ve sonunda gene Mslman adlarn alacaklardr.
Hristiyanlatrma (Krstilkata) uygulamalarnda sadece Grohotno, Gvren ve
Karabulak (Borino) gibi birka ky dlanmtr. Altm yl sonra da Pomaklarla
Trkler arasndaki farkll, gidermek, eylemi buradan balyacakt. Bu uygulamalar
sonucu 1912 yl sonlarndan, Mttefikler aras Savan balad 1913 yazma kadar
200 000 kiinin adlar deitirilmitir.
1

Camiler kiliseye dn trlmtr. Hkmetin dinsel zgrlkleri teminat altna,
almaya ilikin talimatlarna ramen ve Yeni Topraklarda Mslman ahaliye kar
askeri komutanln direniine ramen (Balca Genel komutan yardmcs General
Savov) takbihedeci ve insanlk d hareketlerde bulunulmutur.
2

Mttefikleraras savan patlak vermesinden sonra ahalinin direnii de artmtr.
Yeni eitilmiler kitlevi surette tekrar Mslman adlarn geri ald ve geleneksel ve
dinsel ayin ve adetlerini slah ederek uygulamaya baladlar. Bu pasif, daha sonraki
yanglar srecinde kitlevi hal alacak olan direniten sonra, faal silahl direnilere dair
de bilgiler alnmaya balanr. Askeri raporlarda bu eylemler ayaklanmalar diye
nitelendirilir. Hristiyanlatrclara kar ayaklanmalar Nevrokop, Dvlen ve Dospat
blgelerinde (Bat Rodoplar) patlak verir. Srecin daha sonraki yanklar aradaki
ayrl daha da derinletirecektir. Sonraki yanklarda Nevrokop (artk Gotse Delev)
blgesi, Devin ve Dospat belirli bir rol oynayacaklar.
29 Eyll 1913 tarihinde stanbul Bar anlamas imzalanr. Bu anlamaya gre,
Bulgaristandaki Mslmanlar dini zgrlklerden yararanabileceklerdi. 16 Ekimde
Radoslavov hkmeti Bulgaristanda yaayan btn milletlerin dinine ve milliyetine
sahip karak iktidara gelir.
31 Ekim gn ise Ruhani Meclisin verilerine gre, Hristiyanlatrlm ahali
kitlevi surette tekrar Mslman adlarn almakta ve slamiyeti barlarna

1
Georgiev Trifonov, Age., s.8
2
Eldrov, Age., s.621

106
basmaktadrlar. Hatta dne kadar hristiyanln savunucusu hesap edilen Dardere
(Zlatograd) blgesi de buna dhildir.
24 Aralkta epelarenin geici dini grevlisi papaz Plovdiv Metropoliti
Maksime: ...Dnk gn hemen hemen btn gazetelerde hkmetin dinsel zgrl
ve savan en alevli anlarnda Hritiyanlatrlan Pomaklarn slam dinine dnmelerinin
teminat altna alnmasna ilikin bir haber yaynladn yazmaktadrlar. O haber, onlara
bir balsam gibi geldi. Belli ki, onlar byle bir an bekliyorlarm, nk Pomak
kadnlar da yal Bulgar kadnlar nnde: Allah bizi affediyor, o yzden de bizi
dinimize iade etti. diye yazmaktadr.
1

Radoslavovun ihaneti zerine yzlerce sayfa eser yazlmtr. Yeni
Topraklardaki Mslmanlarn oylarn kazanabilmek amacyla Pomaklarn tekrar
slam saflarna dnmelerine izin verilmitir,Ama u soru da ortaya kyor, acaba
slamiyete dn onlarn arzularna aykr, olmu olsayd Radoslavov onlarn oylarn
kazanabilecek miydi? Biz burada liberal grl Radoslavovu buna ynelten
nedenlerden sz edecek deiliz, onun temiz doktrinal liberal olup olmad veya baka
karmlarn yer ald bir baka konudur. nemli olan o deil. nemli olan u ki,
adlarn iade edilecei vaadi ile Mslmanlarnn oylarnn kazanlm olmasdr. Adlar
iade edilir, fakat devlete kar olan gvensizlik devam, etmektedir.
Fakat Bulgar askerlerinin Ege, sahillerine inmesinden sonra Zlatogradda yeni bir
olay vuku buldu. Olay, Aralk 1912-den Haziran 1913-e kadar srd. Zlatogradl
birka ilerigelen Mslmann adlarnn , deitirilip Hristiyanlatrlmas Bulgarlarn
kasabalar, kazalar ve btn Rodop eyaletindeki Mslmanlarnn adlarnn zorla
deitirilmesi kampanyas dzenlenmesine bahane oldu. teyandan byle bir giriim
Mslmanlarnn yabanclamasna ve byk bir ksmnn Bulgarofoba (Bulgar
dman) dnmesine neden olduu grlyor.
3.Eitim yolu ile Hristiyanlatrma
zel okullarda Bulgar dili eitimi daha 1885 ylnda uygulanmaya balamt.
Halk Eitim Yasas bu uygulamaya emir vermiti. Yeni Topraklar iin bu yasa 27
Kasm 1919 tarihinde yrle girer. Fakat bu Yasann her yerde uyguland anlamna

1
Georgiev Trifonov, Age., s.456

107
gelmez. Dahas bu tarihten sonra 1921 ylnda Bulgar ifti Halk Birlii Hkmeti
(uluslararas antlama neticesi hkmllktr) Bulgar dili eitimi mecburiyetini iptal
eder.
1924 ylnda yasada yeni bir deiiklik yaplr. Deiiklik zel okullarda Bulgar dili
eitimini iade etmekle yetinmeyip, belirli bir surette onun statsn deitirmitir.
Mslman okullar milliyet esasna dayanarak ikiye ayrlrlar. pomak okullar halk okullar
halini alr, Trk okullar ise zel okullar olarak kalrlar.
1

1924 ylna kadar iki belirli olay vuku bulmutur. Mslmanlara ho grl davranan ifti
hkmeti dm ve teyandan Trkiye devleti sahneye kmtr. Ayn zamanda Bulgaristanda, yalnz
eitimde deil, genel modernlemeye ilikin Kemalist lklerin yaycs Turan cemiyetleri,
birlikleri kurulur. Yeni Topraklarda yenilikler hemen yrrle girmemiti. rnein pomaklarn
veTrklerin meskn olduklar Dolatr (Zagrajden) belediyesinde 1924/1925 ders ylnda okullarn
tm hala zeldir ve hepsi de Trk okulu olarak, tescil edilmilerdir. 23 Nisan 1925 tarihinde
belediye makamlarna formlar doldurtmak iin talimat gnderilir. zel bir paragrafta okulun behemehal
Trk veya Pomak okulu olduu kayt, edilmelidir.
2

1926/1927 ders ylnda, renciler Pomakl ve Trk olarak iki ayr srada yer alrlar. Pomak
okullarnda Bulgar retmenler yer alr ve yeni dersler okutmaya balarlar, Trk okullarnda ise -
daha fazla Kuran- Kerim okunur. Zagrajden blgesini rnek gstermem hi de rasgele deildir.
Daha sonraki trl politik gelimeler Pomak ile Trklerin ayrlmas veya birlemesi gibi konularda
eitli denemeler sahnesi oluturacaktr.
3

19241934 dnemi bizi ilgilendiren konu asndan gze arpar olay oluturmamaktadr.
Bulgar Mslmanlar ile Trkler arasndaki ayrma eilimi durmadan, fakat iddet haline gemeden,
derinlemeye devam etmektedir.
1933 ylnda, milliyeti politikasyla bilinen Zveno evresinin iktidara gelmesinden biraz
nce, Kilise Pomaklar dolayl yolla Hristiyanla celbedebilmek iin korkak bir denemede bulunmu
ve Bapapazlar Meclisinde Pomaklara has ayr bir Rodop piskoposluu, oluturma ihtiyacndan sz

1
Krasimir Knev, Zakonodatelstvo i politika v Blgarya (Bulgaristanda teri ve siyaset), Sofya, 1998,
s.79
2
Krasimir Knev, Age., s.102
3
Krasimir Knev, Age., s.107

108
edilmitir.
1
Rodop piskoposluu idesi 1953 ylnda kabul olunmamtr. Yeni
politikalarrgtnn dneminde REDDEDLM LTHAK Rodop Piskoposluu
iini bitiremedii iin, daha sonra Rodop Mftl olarak, gerekletirilecektir.
19 Mays 1934 tarihinde iktidara, aznlklara kar hayli sert tutumlu (zellikle
Mslmanlara kar) Zveno evresi gelir. Yeni hkmet yerleim yerleri adlar
sisteminde byk bir reform uygular. Btn yabanc ( e n yksek oranda Trke
olanlar) adlar, Bulgar adlaryla deitirir. Zvenocular sert muamelesi bile Trk
sorunu karsnda tereddtle yzyze gelmitir, Trklerin yaad kylerin, adlar
ancak Aralk aynda, dierlerinin adlar ise daha Eyll 1934 tarihinde deitirilmitir.
Drt ay sresince, ayn belediyede bulunan kyler, rnein, Zagrajden, farkl adlar
tamaktadr.
Sofya Rodop Kltr Dostluu 20 Ma y s t a btn bakanlara kopi yaparak
Babakana ve Halk Meclisi Bakanna Pomak sorununa ilikin bir bildirge gnderir.
Hayli uzun olan bu bildirgeden, imrenerek, birka alnty buraya aktarmak istiyorum.
Zannmca, bu bildirge Bulgar Mslmanlar ile ilgili izlenen daha sonraki politikaya
aklk getirecektir.
Vatanmz, yeter derecede budand, halkmzdan yeter derecede ok ksmlar
koparld, yle ki bu kardelerimizi de kaybetme tehlikesiyle yzyze gelmeye meydan
vermemeliyiz. Onlar g ederlerse topramzn byk bir ksm bo alacak, bu orak
verimsiz topraklara yeni insanlarn getirilmesi pek kolay olmayacaktr. Hudutumuzun
bu blgesi insansz, naar ve siz kalmamaldr, buralar terkedilmi bir le
dnmemelidir...
2

Bir yandan bir kltr rgt olarak devletin yapmas msait olmayan bir vazifeyi
daha iyi yerine getirebileceimiz dncesindeyiz, yeter ki, bize gereken aralar
salansn.
3

Bildirgenin mellifleri devamla: Genelde Bulgaristan Mslmanlarnn kltr ve
terakkiye muktedir eleman olup olmadklarn, onlarn memnuniyetsizliinin
nedenlerini, acaba bilinli ve halkl bir bilinle iyi birer vatanda olmalar umudu olup

1
Eldrov, Age., s.630
2
Evgeniya vanova, Age., s.19
3
Evgeniya vanova ,Age., s.32

109
olmadn ve bizim onlara kar mnasebetimizin nasl olmas gerektiini
anlayabilmek amacyla bir anket dzenledik, diyorlar.
Bulgaristan Mslmanlarnn memnuniyetsizliinin nedeni 19121913
yllarndaki Hristiyanlatrma olaylar ve Hristiyanlar tarafndan hor grlmeleridir.
Dier nedenler iktisadi nedenlerdir. ktisadi problemler toplumun tmyle ilgili
olmasna ramen, en ok zarar gren Mslmanlar olmutur. nk, onlarn geim
kaynan hayvanclk ve tarmclk oluturmutur.
Byle bir manevi bask ve fakirlik sz konusu olunca Mslmanlarn g etmeleri
hi alacak bir ey deildir. Srnn banda oban olmaynca, srye yrtclarn,
kurtlarn saldrmas ok kolaydr.
1

Belki de nlerine gemede ok gecikmiiz. Yahut ksmen bir g umum duruma
bir esenlik, getirecektir... O halde, ancak en fanatikler g edeceklerdir ki onlar
dierlerinin bizlere iltihakna engel olanlardr, dierleri de fakirleri yneten
zenginlerdir. Geri kalanlar devlet memurlar tarafndan tahrik edilmeyecekleri ve
Hristiyanlarla uzlaacaklar halde bar ve huzur iinde hayatlarn srdrebileceklerdi.
Yerli ahali seyrekleince, aralarna Bulgar Hristiyanlar yerleecek, bu da onlarn
yabanc dinsel eleman olarak, eriyip gitmelerini kolaylatracaktr. Nihayet, genler,
Mslman ve Hristiyanlar arasndaki komuluk, zamanla hsm akrabalk ilikileri
yaratacaklardr.
2

...Bildirgenin melliflerince, u aadaki iktisadi, dinsel, eitimsel, idari tedbirler
alnmaldr:
Dinsel ynde onlarn durumlarna zel dikkat ayrl maldr. Bu hususta
sonderece taktik, olmal ve akllca davranlmaldr, nk bu sorun onlar gayet
derinden ilgilendirmektedir. Bizim dncemize gre, bu alanda her nevi zorbalktan
saknmalyz. Tam bir dini zgrle meydan vermeliyiz, onlar ancak Trk
milliyetilii etkisinden korumalyz.
3


1
Evgeniya vanova, Age., s.48
2
Eldrov, Age., s.45
3
Eldrov, Age., s.46

110
Onlara incitici Pomak szyle hitap etmeye son vermeliyiz. Onun yerine
Bulgar Mslmanlar kavramn kullanmalyz ki, bu kavram onlarn meneini
gstermektedir. Bu resmi bir kavram olmaldr. Istatik messeseleri, mahkeme
organlar vb. tarafndan benimsenmelidir.
tesi var. Partizanln ykc, harap edeci etkisi kstlanmaldr_idari ynetim,
yeni ehreye, girmelidir, eitime ilikin zel bte oluturulmasdr, renci yurtlar ve
yemekhaneleri almaldr, okuma yurtlar faaliyete geirilmelidir, ulusal ve kltrel
dernekler altrlmaya balanmaldr.
Mellifler Bildirgeye son verirken, amaca ulaabilmek iin olunca gayretlerini
ie komaldrlar.
1

Bildirge, Dostluun Genel Bakanl ve Denetim Konseyleri tarafndan
imzalanmtr ki, onlar hep sekin kiilerdir, hepside Smolyan blgesindendirler.
Ksaca isim gstermek isteriz: Nikolay Vranev (Genel bakan yardmcs)
Pomaklarn Hristiyanlatrlmas amacyla Drujba Rodina rgtnn
kurulmas iin aba sarfeden bir ahstr. 1944 ylndan sonra bu rgt
yasaklanm olmasna ramen Nikolay Vranev Pomaklara kar tutumunu
deitirmemitir. Hristo Mancukovun adyla aklanamaz. O iliki, Bildirgedeki her
mevzide ayan olarak grlmektedir. Daha ilgin olan udur ki, mevzilerden byk bir
ksm komnist soya dnler tarafndan savunulacaktr. Onlar, nce bu giriiuleri
redderler, daha sonra Rodinann mirasn ayrntlarna dek benimsemi olurlar.
Bildirgenin iyi niyetli edas, nezaket ve zorbala bavurmama arlar, Pomaklar u
bizim kardelerimiz hitab onlara kar mnasebetlerin ancak bir tarafdr. Bizim
kardelerimizden baka Onlar bir yana braklm sr, bilinsiz, Kemalizmin
uzatta ellere atlmaya, hazr bilinsiz bir kitledirler. Bu mnasebet yukardan
aaya btn devlet politikaclarnda stnlk ve ncelik kazanmtr ( e n iyi
niyetliler arasnda bile). En kardesel olan toplumsal uyumalarda bile hkim
durumdadr. Bugnk durum keza dnknden asla farkl deildir.
2


1
Dimitr Stoyanov, Zaplahata (Tehlike), Sofya, 2001, s.132
2
Evgeniya vanova, Age., s.73

111
Bulgaristandaki Kemalizm ve onun Turan kulpleri vastasyla Mslman
aznlaklar zerine etkisi ayr bir konudur. Hlihazrda gzden geirmekte, olduumuz
sorunlarla ilikisi yoktur. Turan kulpleri balca Kuzey Bulgaristanda
kurulmulardr ve hereyden nce Trk ahalisini iermektedirler. Pomaklar (daha
zengin olanlar ve aydnlar hari, bildirgenin melliflerinin onlarn g etmelerini
ngrmeleri tesadf deildir) Turanclk yanls deildirler. Bulgar devlet ricali
arasnda Kemalizm bulac hastal korkusu baka konudur. Bu hastalk, Trklerden
sonra onlara da bulaabilir korkusu. Trklere gelince, yneticiler slam Dininin
Savunucular derneini kurmakla, cevap vermektedirler (1934). Dernein balca
amac, Kemalizm modernizmine kar koymaktr. Bu dernein yardm sayesinde Trk
zel okullarnda Arap alfabesine dnlmesidir ve dnlmtr de. Bundan nce
okullarn byk bir ksmda, Kemalist Trkiye rneince, Latin alfabesine geilmiti.
Buradaki tahmine mstenit hkmce, Bulgaristandaki Trk halk ne kadar cahilse
Bulgaristana o kadar daha byk ballk gstereceklerdir. l ve hudut boyu
mfettilerinin 1935/1936 dersyl konferans kararlarnda yle yazldr:
Bakanlk, Trk okullarnn layk, bir dzeye eriebilmesi iin elden geleni
yapyormu gibi grnmelidir, fakat Bulgar okullarndaki baarlara ulalmamaldr.
te yandan youn kitleler arasnda bulunan Trk milliyetileri, eitim vastasyla
belli bir dzeye getirilirse devlet emniyetimiz iin ciddi bir tehlike oluturacaktr.
1

Pomaklara gelince, politika tamamen bakalamaktadr. Ancak 1934 ylndan
sonra Bulgar Mslmanlarn ayrma eylemi tamamen sabitlik, kazanmaktadr. Bu
eitim, nice yllar sregelecektir. Eer umumiletirmek gerekiyorsa (her
umumiletirmenin bir ematizme gtrd riskle) unu syleyebilirim ki, Trklere
kar mnasebet her zaman potansiyel bir dman olan mnasebettir. Pomaklara
gelince, onlara olan mnasebet u bizim kardelerimizi iltihak politikas ve
mnasebetidir. Bu da yukardan ynlendirmeyledir.
2

Ayn yl Okuma Yurdu ynetim Kurulunun iki yesi vardr ki, onlar daha sonra
benim hikyemde nemli rol oynayacaklardr: Nikola Palagaev ve Rayo Garailov

1
Evgeniya vanova, a.g.e., s. 90.
2
Dimitr Stoyanov, Age., s.148

112
(Her ikisi de sol grldr). Komisyonun oluturulmasandan sonra Gavrailov orada
yer deitirilmesini mnasip grmeyip vazgeer, istifa eder. Yerini yedek ye Hseyin
Beyski alr. O da, hikyede nemli oynar. Beyski (adndan da belli) zengin ve sekin
bir slaleden gelir ve okuma yurdunda tek Mslman yedir.
1

Pomaklar uyandrabilmek maksadyla oktan bir Kltr-Eitim Dostluu
hazrlamlardr. Bu derginin izledii, politikayla, kantlanabilir. Dergi, 1934 ylnda
sayfalarnda Bulgar Mslmanlar bal altnda srekli bir stun ayrmaktadr.
Bunun en ak kant 19 Maystan bir gn sonra yldrm hzyla sz konusu bildirge ile
cevap vermeleridir. Bir yl sonra son olaylarda baka bir kahraman General Atanas
Kaiev (drt defa Smolyan milletvekili) ileri Bakanlna Rodopa planina bal
altnda gizli bir bildirge sunmaktadr. Bildirgede Pomaklara kar yrtlmesi gereken
politikaya ilikin tavsiyelerde bulunmaktadr.
2

Mslman aznlklara kar sert politika yrtenen Zvenocular ve dier
yneticiler, belli ki, kendilerine destek bulmulardr.
denin boyutuna ve onun aadan gelmesine Sofya Rodop Dostluu yeterli
deildir. 1934 ile 1937 yllar arasndaki yl herhalde yerli eleman yetitirmeye
lzumlu yllardr ve balca yeni elemanlar Bulgaristan Mslmanlar saflarndan
olmaldr.
Onlar davann, motorunu yorulmak bilmeyen Petr Marinovu bulmulardr. Petr
Marinov Hristiyandr, yazardr ve Smolyan Piskoposluu vekillii memurdur,
grevlisidir.1937 ylnda an, bu andr, denmitir.
3

4. Boyan Sarev rneinde Ortodoks Kilisesinin Hristiyanlatrma
Faaliyetleri.
a. Boyan Sarevin zgemii.
Boyan Sarev Mslman-Trk aslldr. Asl ad Bayramdr. 1956 ylnda
Krumovgrad ilesinde Jlti al (Sar al) kynde, Mslman ebeveyinden dnyaya
gelmitir. Kk yalardan itibaren slam dinin terbiyesinden uzak kalmtr, nk

1
Evgeniya vanova, Age., s.27
2
Evgeniya vanova, Age., s.46
3
Evgeniya vanova ,Age., s.63

113
Komnizm dneminde btn dini faaliyetler yasaktr. Ayrca basnda dini terbiyeden
mahrum kalm olmas nedeniyle ocuuna da o terbiyeyi vermemi. Annesi ise dindar
bir kadn olmasna ramen o da ocuklarna dini oretmenmi. Bu ekilde, Mslman
ocuklarnn byk bir ksm slamdan uzak kaldklar gibi, Boyan Sarev de uzak
kalmtr. Okulda ateizm ideolojisi hakim olduu iin, ilk okulda bu ahs din ile
ilgilenmemi. Yalnz polis lisesi okulunda okuduu iin, dine kar nasl mcadele
edecei, ateizme nasl hizmet edecei vb. eklinde eitim almtr.
1

Liseden sonra Krcali blgesinde polis vazifesine balamtr. O dnemde
Bulgarlara yaclk yapmaktan geri kalmyor. Bulgar ad benimsemi, kendini Bulgar
gibi tantyor ve Komnizm rejimi ne gerektirirse onu yapyor. Bulgarlarda onu
Trklere kar kullanma frsat karmyorlar. Boyan Sarev, gnden gne Bulgarlara
yaklayor ve bir Bulgar kadnla evleniyor.
2
Hem Boyan Sarevin babas, hem de
Bulgar kadnn ebeveyni itiraz etselerde evlilik olmutur. Bu tr evlilikler Bulgar
devleti tarafndan destekleniyor, nk Mslman gayrimslimle evlilik olursa
Mslman Bulgarlayor. Boyan Sarev dier mslman genlere rnek gibi
gsteriliyor. Devletin desteine dayanarak milletin an erefini inemeye devam eden
polis haddini bilmiyor, kendini unutuyor. ylece bir gn Mslman bir kznn rzna
tecavz ediyor.
Komnist devletin kurallarna gre bu olay duyurmamak gerekiyor, nk suu
ileyen normal vatanda deil devlet memurudur. Bu olay Mslmanlara bask ve
zlm uyguland dnemlerde olmutu. Bulgaristanda Trk ve Mslman yok diyen
Komnist devleti bu olay rtbas etmekle yetinmiyor. Onu Mslmanlara kar
kullanmak istiyor. Bu sebepten dolay ok sevdikleri ve destekledikleri Boyan papaz
yapmak istiyorlar. lemi olduu suu ona ne kadar yanl ve irkin olduunu ve
bunun cezasn ekmesi gerektiini syliyorlar. Ancak o cezadan kurtulmak isterse
devletin politikasna bizzat hizmet etmek sretiyle mmkndr. Devletin politikasna
hizmet etmek gerekiyormu, hlbuki o zaman komunist devlet politikas tamamen
Mslmanlara kar idi. Dolaysyla Komnizme hizmet etmek milletine ihanet etmek
demektir. Boyan Sarev Komnizme hizmet etmeyi kabul ederek kendi milletine ihanet

1
Boyan Sarev,Glast na vikatiya v pustinyata , Sofya, 1991, s.23-48
2
Boyan Sarev ,Age., s.82

114
etmiti. Bu da 1989 ylnn banda olmutur. Ayni yl komunizm sona erdi ve
demokrasi bald. Bu sebepten dolay hizmet yle olmas gerekiyor ki Komnizm olsa
da olmasa da gereklemesi gerekiyor. O zaman Boyan Sareve Hristiyanl kabul
etmesi teklif etmilerdir. Bunu teklif edenler Komnizmin son gnlerini yaadn
biliyordu. Boyan Sarevi Komnizmden sonra da kullanmak istemiler. Nihayette
Boyan Hristiyanl kabul eder.
1
Komnizmin eitiminden gemi, Komnizm kanad
altnda yetimi ve o rejime hizmet eden Boyan, Hristiyanla kabul etmi. Sanki geri
dn yok. Bir defa taviz veren, kendi an erefini iyneyen geri dnemiyor. Yalnz
bununla yetinmiyor. Hristiyanl kabul ederek daha ileriye de gidiyor. Papaz oluyor.
Komnizm bitmekte, amma bu kadar Mslmanlara ihanet eden ve gayrmslimlere
hizmet etmekten geri dnmemi. Bundan dolay bu adam papaz olmay ve
Mslmanlar Hristiyanlatrmak iin kullanlmay kabul ediyor. 1989 ylnda
Hristiyanlar dinlerinden ok uzak olmalarna ramen, onlar bilinlendirmek iin deil,
Mslmanlar Hristiyanlatrmak iin aba sarf ediyor.
b. Rodoplardaki faaliyeti
Boyan Sarev Rodoplar blgesi dnda hi bir grevde bulunmam. Rodoplarda
polis grevini yaparken, oradaki insanlarn psikolojisini yakalam ve anlamtr. te
yandan kendisi Mslman asll olduu iin, kendi soydalarn Hristiyanlatrmak iin
uygun grlmt. almas ne kadar ferdi grnsede, eski komutanlarn emriyle ve
kontrolleri altnda gerekleecekti.
2

Komnizmden sonra herkes serbest konumaya balad. Komnistlere kar
konuarak ve onlar lanetlemek moda haline gelmitir. Komnizm tekrar milletin bana
gelmesin diye eitli rgtler, partiler ve dernekler kuruldu. Onlarn arasnda siyasi ve
sivil kurulular olduu gibi dini kurulular da eksik deildi. Onlardan biri de Boyan
Sarevin kuruluu Hristiyanlk ve Gelime Hareketi / Sveti Yoan Predteca. Daha
dorusu bu kuruluta Boyan Sarevden baka hi kimse olmad iin kurulu deil, bir
insann teebbsdr. Hlbuki resmiletirmek iin kurulu gibi gstermiler. Sz
konusu kurulu 10.04.1990 senesinde kurulmu ve 13.03.1992 senesinde 139 numaral

1
Boyan Sarev, Age., s.114
2
Yeni Hayat gazetesi,Sofiya, 08.04.1993 y.

115
karar ile Krcali Mahkemesinde tecil edilmitir.
1
Bu rgtn iki sayfadan ibaret bir
tz ve bir ka noktadan ibaret hedefleri vardr.
c. Boyan Sarev rgtnn Tz
Sv. Ivan Predtea HRSTYANLIK VE TERRAKK HAREKET esaret
altnda zor kullanlar mslmanlatrlan Bulgarlarn devamclar ve
Bulgar bilincine sahip olup, Trk dinsel ve ulusal soykrm sonularna
kaytsz artsz tamamen son vermeyi amalayarak, gnll plarak
Ortadoks Hristiyanln saflarna girmeyi isteyen, memleket iinde veya
memleket dnda bulunan tm kimseleri bir araya getirmekte,
birletirmektedir.
Birinci Hareket biimce sosyal, ierike dinsal bir harekettir vememleket iinde
olduu gibi, memleket dnda da hibir toplumsal ve politik kurum ve rgtle, hatta
ulusal birlik niteliklerine sahip olduklarn beyan etmi olsalar bile, iibirliine
girmeyecektir.
Ortadoks Hristiyanl kabul edip, politik eilimlerine, rgtlerine ve
sosyal durumuna bakmadan eit olarak kardee Hareketin programn
kabullenmeye hazr olan ve adli durumlar gznnde bulundurulmadan
gnll olarak tm tzel kiiler harekete ye olabilirler.
Feodal Trkiyenin Bulgar halk zerinde gerekletirdii be asrlk
soykrmnn felaket sonularn tashih etmek ve esaret dneminde
mslmanlatrlm Bulgarlar Aya Stefan Bulgaristan hristiyanl snrlar
erevesine dndrmek Hareketin ykek ereidir.
Sv. Ivan Predtea HRSTYANLIK VE LERLEY HAREKET gemite
mslmanlatrlan Bulgarlarn devamclar evresinde meydana gelen kltrel-dinsel
eilimin d sosyal bir biimidir. Bizim amacmz temelli sosyal reformlar sayesinde,
bundan b,rka yz yl nce feodal Trkiye tarafndan Bulgar halknn br ksm
zerinde gerekletirilmi olan uluslararas bir suun talihsel sonularndan
kurtulmaktr. Her kiinin etnik topluluk ve halkn kendi ulusal meneini ve dinsel

1
KMA, Mahkeme Karar, 10.04.1990

116
mensubiyetini kendi inan ve vicdanna gre belirleme haklarn teminat altna alan
uluslararas belge ve antlamalarn gayet derin insancl ve adaletsever delliklerini
doru ve ilerici bir biimde yorumlayarak, biz memleketimizde mslmanlatrlm
Bulgarlarn devamclar rgtl bir biimde etrafmzdakilere veya dnyaya ibu
Hareket vastasyla u benatta bulunmak istiyoruz.
Biz, mene, ruh ve zbilin bakmndan Bulgarz ve kaytsz artsz bir btn
olarak ve Hristiyan Bulgar halk saflarna katlmak istiyoruz;
slam Dinine mensup olmak ve Bulgarlk ruhuna yabanc ve dedelerimizin
dedelerinin zoraki ve gaddarca, bir soykrm sayesinde, kabul ettirilen yabanc bir dine
h,zmet etmek istemiyoruz. Hevesimiz YENDEN YAVA YAVA
HIRSTYANLIIN SAFLARINA girmektir. Bu, bizim ruhsal heves ve emellerimize
cevap vermekte ve iimizdeki ikilcimlik ve ulusal deersizlik duygularn kapatmaya
yarayacaktr.
Hareket, ulusal belgelerin dier farkl yorumlanmasn speklatif gerici ve
Bulgaristan ve Bulgar halk iin ar tarihsel sonular olan uluslararas bir cinayetin
tutuculuuna ve korunmasna neden olacaktr, dncesindedir. Dahas var, zaten
yolunu arm olan, yzbinlerce Bulgarn Trklemesine ve ulusal sakatlamasna
neden olmaktadr.
slamiyet bizi suni olarak ikircimlie itmekte ve Bulgar halknn dier kesiminden
uzaklatrmakta ve o kesimle ilikilerimizi mrekkepletirmektedir.
Biz tarihsel bir adaletsizlie ve yurt iinde ve yurt dnda, vatanmzda ve
Avrupada, bizi >Panislamizim arac olarak kullanmak isteyen vicdansz politik ve dini
glere kurban gitmek istemiyoruz. Biz, slamiyete sava ilan etmiyoruz ve
Bulgaristandaki Trke konuan ahalinin, onlarn Bulgaristan umum vatanmz
olduunu kabul etmeleri artyla, onlarn yasal isteklerine ve karlarna da kar
deiliz. unu da belirtmek istiyoruz ki, iki vatan olann tek bir vatan yok demektir.
Olaylara, gemie ynelik adan bakacak olursak, ulusal faciamzn hilkat
gerei yledir. Mesele, yalnz zor kullanarak bir din ve kltrn kabul ettirilmesinden
ibaret deildir, bilakis gaddarca bir eritme (asimilasyon) ve Trk ulus topluluuna

117
zorunlu iltihak etmeye dayanmaktadr. Bulgarlarn Hritiyanl neden Yunanlardan
almalarna ilikin delillerin aklanmas anahtar ancak burada gizlenmektedir.
Dini onlardan almalarna ramenBulgarlar Yunanlamamaktadrlar, Trkler
slamiyeti Araplardan almalarna ramen kendilerini Arap hissetmemektedirler, millet
olarak onlarn saflarna iltihak olunmamaktadrlar, bizse, yarm milyondan fazla bulgar
bir dinsel temel zere bugnk hale, ulusal kimliimizi kaybetmi hale dmz, bu
hi de raslant deildir. Biz, greklerin gnmze kadar Trkiye ve politik evreleri
tarafndan srdrlen su ve speklasyoncu ulusal politikann bir rnyz. Duruma
ancak bu tr delillerle aklk getirilebilinir. nk baz blgelerde topluluumuza
mensup kimselerin mrnde canl Trk grd yoktur, ne de tek Trke kelime
bilirler, szkonusu evreler onlarn Trke renmelerini istemektedirler.
Biz, Mslmanlatrlm Bulgarlar deyiminin ulusal acmzn bileik ve
karmakark anlamna aklk getirmek iin yeterli deildir, daha dorusu,
Trkletirilmi demek gerek, nk mslmanlatrma Hak dine iltihak ederek
onlarn Trk ulusal topluluuna katmak iin yrtlen komple asimilasyon aralarnn
bir ksmn oluturmaktadrlar.
Bulgar adn korumakla soruna zm getirdiini hesap eden her kii hata
etmektedir. Hepimizin sakin, huzurlu hayata son vermesi gerek, nk Hak ve
zgrlkler tarafndan tecriden, lakin garantili asimilasyona kar mcadele imden
sonra balayacaktr, nk ulusal faciamza neden olan slamiyet koskoca bir buzda
(eisberg) gibi durmaktadr. yle ki, nasl nice ulusal gemimiz bu buzdana arpacaktr.
Yabanc zbilinl, sahte bilginlerve demogoglar Bulgaristann yeni tarihini
yazmaktadrlar ki iddia gtrmez bir surette ve tarihsel gereklere dayanarak bizim
Doudan getirilen, Bulgaristann Trk hkimiyeti altna dmesinden ok daha nce
esir mslmanlarn devamclar olduumuzu kantlayacaklar, hatta unu da belirtmek
gerekir ki, Bulgaristan hi bir zaman Trk esareti altnda bulunmamtr, bilakis
Osmanl istilas bizi Bulgar esaretinden koruyabilmek iin yrtlen ulusal-kurtulu
savadr. Haklyz ancak Balkanlarn 500 yllk refah ve gelimenin en yksek
noktasna eritii dnemde zgr yaamtr.

118
Dinin dnyann her tarafnda kltrel-sosyal rolnn artt gibi umum insanlk
ahlak, kiileraras ahlak, etik deer gelenekler ifadesi oluturduundan dolay
Bulgaristanda da artacaktr. Biz, yz binlerce Bulgar, artl olarak, oumuza yabanc
olan ve manevi karlarmza, ahlaksal heves ve ihtiyalarmza cevap vermeyen fert ve
topluluk olarak iimizdeki ruhani boluu dolduracak bir din olmamasna ramen,
tarihsel adan slamiyete mensup olmamza karn, kendi dinimize sahip deiliz yan
kendi dinimiz yoktur anlamna gelmektedir.
Hepimiz, Avrupann ok eskiden yapt Rnesans (Uyan) devrini anmsatan
yukarya ve ileriye doru dinsel ve kltrel eilimsel devrimci sramay yapmamz
gereksinimini muhakkak idrak etmeliyiz. Aksi takdirde, hlihazrda iinde
bulunduumuz Asya feodalizminin bataklnda bocalamaya devam edeceiz.
slamiyet yle bir dindir ki, bizim onunla hibir ilikimiz yoktur, ondan
kurtulmamz, kukusuz Hristiyanlk denen daha ilerici ve uygar bir din ve kltre
meydan aacaktr.
Hareket, btn Avrupa ve Dnya kltr ve medeniyeti temellerini oluturan
tanrya mutilik dini Hristiyanln memleketimizdeki Bulgar Mslmanlar arasnda
yaylmas hususunda faal olarak alacaktr. Meskn yerlerde, ahalimizin youn
olduu blgelerde dini edebiyat datacaz, okullarda Hristiyan dininin ders olarak
okunmas, hatta ders programna alnmas iin mcadele edeceiz.
Kz ve olan olmak zere, uyank genler arayp bulacaz. Hareket onlar Bulgar
din okullarna, ilahiyat fakltelerine olduu gibi, Avrupa lkelerine de gnderecektir.
Gereken eitimden sonra onlar doup bydkleri yerlere dnerek dini grevler
alacaklar, Hristiyanl yayacaklardr.
Her eyden nce mslman kylerine Hristiyan simas verilmesi gerekiyor. Bu
ekilde insanlar maddi bakmdan Avrupaya ayak uydurmaya almakla beraber,
manevi bakmdan da Avrupaya uymu olacaktr. Yani Hristiyanlatrmak daha kolay
olacaktr. Yalnz bu deil, bir kye Hristiyan simas verilirse ordaki insanlar
Hristiyanlktan baka din aramayacaklar. Kylere Hristiyan simas vermek sembol ile
mmkndr.

119
Bu sebepten dolay Mslman kylerine kilise kurulmas gerekiyor. Nedelino
(Uzundere)de deneme yaplyor. Orada baar olursa, baka kylerde de olabilir.
Uzundere byk bir Mslman ky. Eski zamanlarda Mslmanlk merkezi imi. O
merkezde kilise olursa, etraftaki kylerde de kilise kurulabilir. Kilisenin yeri de eski
Mslman mezarl olacaktr ki bu da insanlarn psikolojisini etkileyecektir. Kilise
yapldktan sonra, yerli insanlar kiliseye gitmedikleri iin, bayramlarda baka yerlerden
insan getiriliyor ve o insanlar yerli Hristiyan gibi televiziyonda gsteriliyor. Bu da
Nedelinoyu bilmeyen Mslmanlar Hristiyanlatrmak iin yaplmaktadr.
Startcevo (Ellehce) kynde de kilise yapld. Oradada eski caminin yerine kilise
yapld. Mslmanlar her ne kadar itiraz etselerde, bir taraftan Boyan Sarev para
vermek suretiyle iini yrtmeye baaryor, br taraftan da devlet o tr faaliyetleri
destekliyor. Ayn ekilde kiliseye gidecek Hristiyanlar da, papaz da baka yerden
getiriliyor. Bu kyde kilise tamamlandktan sonra okuldaki rencilere gsteriliyor ve
camiden daha gzel daha byk ve daha gerekli olduunu demiler. Bu ekilde ilk ve
ortaokulda ki rencilere hristiyanl setirmeye alyorlar. Breze de de kilise
inatna balanyor. O kyn muhtar Boyan Sarevin rgtne girmi ve onun
ideolojisinin taraftar olmutu. Fakat oradaki Mslmanlar buna izin vermemi ve
Boyan Sarevi kyden atmlardr. Kojare (Dericiler)de ok az insan kalm olmasna
ramen o kye de Hristiyan simas vermek istedikleri iin kk bir kilise yaplmtr.
1

Avren (Evren) kynde hi Hristiyan olmamasna ramen, Osmanl dneminden
sonra kilise yaplmtr. 1950 yllarnda cami yklm ve kiliseden baka mabed
kalmamt. Komnizmden sonra Mslmanlar camilerini yapmlar. Boyan Sarev
bunu kabul etmiyor ve eski kiliseyi yetersiz gryor. Dolaysyle yeni bir kilisenin
inaatna balamtr.
2

d. Mslman ocuklarnn Vaftiz Edilmesi
Boyan Sarev, kiliselerden baka yerde de faaliyet gsteriyor. Zaten kiliselere
gelip onun ayinlerine katlanlarn says olduka az. alt sahalardan biri de yetim
evleridir. Yetim evleri son zamanlarda oald ve oradaki ocuklarn ou Mslman

1
Maritsa gazetesi, Plovdiv, 12.07.1997
2
Yeni hayat gazetesi, Krcali, 11.09.2003

120
ocuklardr Bunun sebebide ingenelerin ocuklarna bakmamalardr. Yani
ingenelerin ocuklar oktur ve onlara bakamadklar iin yetim evlerine brakyorlar.
Adeta yetim evleri devletten destekleniyor, hlbuki Sarevin faaliyet gsterdii
blgelerdeki yetim evleri onun rgtnden destek almaktadr. Bu ekilde Sarev, yetim
evlerinde olan ocuklara yakn oluyor ve onlara Hristiyan terbiyesi veriliyor. Btn
bunlara ramen o ocuklar Hristiyan deildir, nk vaftiz olmamlardr. Vaftiz
edilmeleri Haziran aynn ilk cumartesi gn, Trkler tarafndan 1913te 100 Bulgar
ocuu ldrld iddiasyla her yl geleneksel anma ve vaftiz trenleri yaplyor.
2006 ylnda liya tarlasnda ocuklarn vaftiz olduu yerde-gerekletirilen ayine
aralarnda general, milletvekili ve bakan yardmclarnn da olduu eitli st dzey
yetkililer katlmtr.
1

Resmi trenin ardndan, blgede vaylovgradn Glumovo kynde
liya tarlas semtindeki Sveta Petka Nilgarska ibadet evinde, yalar 814 arasnda
deien dokuz ocuk vaftiz edilerek Hristiyan olmutur. ocuklarn vaftiz babalarnn
ise aralarnda Bayndrlk Bakan yardmcs Dimo Mihalevski ile Krcaali valisinin de
bulunduu st dzey yetkilileri olmutur. Bu sene vaftiz edilen ocuklar sekizi
Haskovoda, biri ise Stara Zagora yetitirme yurdunda barnyor ve tamamnnda Trk,
Pomak ve ingene soylu olduu tespit edilmitir.
2

1913 ylndaki trajediye izin vermeyelim Bulgaristan ocuklarn koruyalm
sloganyla gerekletirilen bu ylki anma treninin sponsorluunu sigorta irketinden
olmutur. Bulgaristan din kanunun 6 maddesi 2 fkrasna gre, Ana babalar, veliler ve
vasilerin, ocuklarn kendi inanlarn dorultusunda yetitirme haklar vardr.
Bulgaristanda Dom olarak adlandrlan yetitirme yurtlar, ana babasz, velisiz
ocuklara bakmakla ykml tutulurken, bu ocuklarn velisi olarak da yurt idarecileri
kabul ediliyor. 2003 ylnda da yine Haskovodaki Asen Zlatarov kimsesiz evinden 36
mslman ocuu vaftiz edilmi ve Hristiyanla sokulmutur. Grld gibi Boyan
Sarevin vazifesi Mslman ocuklarna Hristiyan terbiyesi vermek ve kk
yalarnda Hristiyanl sevdirmek. Vaftiz edilmeleriyle dindar Hristiyan

1
Rodopski vesti gazetesi (Rodop haberleri), Smolan, 04.10.2006
2
Trud gazetesi, Sofiya, 06.10.2006

121
olmayacaklar besbelli. Bunu herkes biliyor, fakat vaftiz onlarn kimliini belirtiyor ve
Mslman kkeninden ayrlp artk Jristiyan cemaatna katlm oluyorlar.
1

Sz konusu olan Boyan Sarev sk sk medyalara kp propagandasn
yapmaktadr. Yaplan kiliselere giren olmasada, Hristiyan bayramlarnda baka
yerlerden insan getiriyor ve kiliselerde ayinler yapyorlar. Bu ayinleri televizyonlarda
gsteriyorlar ve sanki o blgenin btn insanlar Hristiyan olmu. Mesela Bulgar milli
televiziyon ekranndan Sarevin ina ettirdii kiliseleri ve Hristiyanlatrd
Mslman kkenli insanlar grmek adet haline gelmitir. Gazetelerde de onunla ilgili
makalelere rastlanmaktadr. Krcali ve Smoln yerli gazetelerde neredeyse her gn yer
almaktadr. Bu adam medyalarda yalnz papaz gibi deil, Bulgarlarn kurtarcs gibi
konuuyor. Byle davranmakla Bulgarlarn sempatilerini kazanmaya alyor.
2

Bununla yetinmiyor Milliyeti partisinin medyas olan SKAT televiziyonda
program yapp, her hafta 12 defa televiziyondan propagandasn gerekletimektedir.
Medyalar vastasyla Sarev her eve girmektedir ve Bulgar milliyetiliini din ile
kartrp, Bulgaristanda yaayan her kes Bulgar ve her Bulgar Hristiyandr diye
fikirlerini sergiliyor. Bu fikirler halk tarafndan kabullenmedike, Sarev slama kar
konumaya balyor. Bu defa Bulgaristan Trklerden kurtulamadn, slam dini byk
hzla gelimek suretiyle Bulgarlar iin byk tehlike olduunu ve bu konularda devletin
mudahale etmek suretiyle slamn gelimesine mani olmasn gerektiini
sylemektedir.
3
Bu ekilde Sarev yalnz papaz deil btn vesileleri kullanan bir
misioner. Bundan da daha nemli esas maksad Mslmanlar slamdan saptrmak.
nk bu adam Hristiyanlar arasnda alp dini vazifeleri yapmyor, Mslmanlar
arasnda faaliyet gsterip onlar Hristiyan dinine dahil etmeye almaktadr.
Btn bu faliyetleri gsterirken Boyan Sarev maddi kaynaklar nasl buluyor,
siyasi destei kimden alyor, Hristiyanlar tarafndan kabullenilmi midir diye sorular
sormak sz konusudur.

1
Yen hayat gazetesi, Krcali,11.09.2003
2
Ataka gazetesi, Sofiya, 29.05.2007
3
Yeni Hayat gazetesi, Krcali, 08.12.1998

122
Boyan Sarevin maddi kaynaklaryla ilgili btn imknlar kef etmek zor
olmakla birlikte, baz iadamlarnn onu desteklediklerini tespit edilmitir. Ayn i
adamlarnn da baz devlet adamlarna yakn olduklarn maalmdur.
lgin olan baz partilerin onu desteklemeleridir.. Meselen ATAKA partisinin
Boyan Sareve destei en bariz bir rnektir. 2006 yln Aralk aynda sz konusu
partinin lideri evlendi ve dini nikh Krcalide Boyan Sarev huzurunda yaplmtr.
Yine 2006 ylnda Cumhurbakan seiminde Atakadan birka milletvekilleri Boyan
Sarevi cumhurbakan yardmcs aday karmak istemilerdir.
1

Mslmanlar Hristiyanlatrma almalarnda Boyan Sarev, yalnz Ataka dan
deil, baka siyasetilerdende destek almaktadr. Mesela 1997 ylnda Demokratien
Blok parti bakan, Jorj Ganev, Boyan Sarevi milletvekili aday karmak istemi,
fakat Sarev ok nemli mision ile megul olduu iin milletvekili aday olmamtr.
2

Dier partilerde Bdete za Blgariyada Boyan Sarevi destekliyor. O partinin bakan
van Kostov, Eski Babakan olup Boyan Sarevi hi bir zaman yalnz brakmyor.
Hkmetin deimesiyle de Sarevin faaliyetlerini tesir etmemektedir. Resmen hi bir
hkmet ve hi bir parti desteklemese de, gayri resmi yollardan destekleniyor. Aksi
taktirde almas mmkn deildir.
5. Protestanlar Tarafndan Hristiyanlatrma Faaliyetleri
Amerikan Misyonerler yaptklar ilk incelemelerde Mslmanlar
Protestanlatrmak iin almann verimli olmayacan grmlerdi. Bunun yerine
Yahudiler ve dier Hristiyan mezheplerine bal gayri Mslimlere ynelik
almalarda bulunmulard. Bundan Katolik ruhbanlar son derece rahatsz oldular.
Gerek Katoliklerin gittike artan tepkileri ve gerekse Lbnan blgesinde gittike
gerginleen uluslararas ortam sebebiyle Amerikan Misyonerler blgeyi terk ederek bir
mddet iin Malta'ya ekildiler. O zamanlar ingilizlerin ynetiminde olan Malta'da,
1822 ylnda matbaaclk faaliyetlerine baladlar. Buradaki ilk on yl iinde 350.000
risale ve brorde toplam 21.000.000 sahife basp, Trkiye ve Yunanistan'da datarak
seyahatin zor olduu yerlere de mesajlarn yazl olarak ulatrm oldular. Binaenaleyh

1
Ataka gazetesi, Sofiya, 28.09.2006
2
Sega gazetesi, Sofiya,12.08.1997

123
ingilizlerin de bu faaliyetlerden pek memnun olmaylar sebebiyle 1833 ylnda bu
matbaann bir ksm Beyrut'a, dier ksm da zmir'e tand.
1

Amerikan Protestan Misyonerlerinin gznde Trkiye "Bible Lands" (ncil l-
kesi) idi ve "Bu mukaddes ve vaat edilmi topraklar silahsz bir hal seferiyle geri
alnacakt". Yine bir Amerikan Protestan Misyoneri olan David Brewer Eddy, The
American Board'n yayn olarak kan kitabnda, sz konusu misyonerlerin Trklere
nasl baktklarnn tipik bir rneini vermektedir: "Trkler Avrupa'dan atldlar. Onlarn
bugn stanbul'u tutuyor olabilmeleri, kendilerinden ok uluslararas politikann denge
hesaplar sayesindedir. Balkan yarmadasndaki be asrlk hakszlk ve bask sona erdi.
732 ylndaki Tours Sava ve 1529 ve 1683 yllarndaki Viyana nlerinde ekilen
skntl gnlerden sonra, Hristiyanlk bugn gemi asrlarn skntlarndan
kurtulmann ferahln ve sevincini paylayor".
2

Balangcndan itibaren Amerikan Misyonerler, Osmanl mparatorluu ieri-
sindeki aznlklar tanmak iin alrlar. Yahudilere ynelik almalar esnasnda
Ermenileri "kefettiler". Daha sonraki yllarda, alma metodlarnda da grlebilecei
gibi evvela bu gruplarn dillerini, dinlerini, sosyal ve etnik durumlarn, birbirleriyle
mnasebetlerini, psikolojilerini ve problemlerini rendiler. Onlara kendi dilleriyle
mesajlarn ulatrabilmek iin o diller zerinde altlar, gramerlerini yazdlar, ncil'i o
dillere evirdiler.
Bulgarlar ilk "kefedenler" ngiliz Protestan Misyonerleridir. The British and
Foreign Bible Society isimli kurulua bal bir misyoner olan Benjamin Parker, 1826
ylnda ncil'in Bulgarca tercmesine byk bir ihtiya olduunu stlerine rapor
etmitir. American Board'a bal misyonerlerden H.G.O. Dvvight ve W.G. Schauffler
1834 ylnda Osmanl Devleti'nin Avrupa
1
daki topraklarnda bir inceleme gezisi
yaptlar ve aka Bulgarlardan bahsetmemekle beraber, genel bir ifadeyle buralara
misyonerler gnderilmesi lzumuna raporlarnda dikkat ektiler. ngiliz B. Parker 1840
ylnda, Bulgaristan blgesini gezdikten sonra blgenin misyoner gndermek iin mit
vaat eden bir yer olduunu bildirmitir. Bu bilgi Amerikallara da ulatrld ve hatta
"Missionary Herald" isimli yayn organlarnda da yer ald.

1
mer Turan, Amerikan Protestan misyonerlerinin Bulgar milliyetiliine katklar, Ankara 2000, s.1098
2
mer Turan, Age. s.1099

124
Amerikan Protestan Misyonerlerin Bulgarlara ynelik faaliyetleri ilk defa zmi-
r'de balad. British and Foreign Bible Society isimli Protestan Misyoner kuruluu
zmir'deki Damiani isimli bir Yunanlya ait matbaaya Amerika'dan Slav karakterleri
getirdiler. lk Bulgarca ncil bu Protestan Misyonerlerin katklaryla 1840 ylnda
zmir'de basld. 1841 ylnda zmir'deki Protestan Misyonerlerin ticari grevlisi HJ.
van Lennep, bir haftadan daha ksa bir srede ikibin Bulgarca ncil'in satldn
bildirerek, Bulgarlara ynelik almann nemini vurgularken, dier bir Protestan
Misyoner H.A. Homes de Bulgarlara misyonerlerinin gnderilmesinin dier
topluluklara gndermekten daha elzem olduunu American Board'a rapor ediyordu.
1

Amerikan Protestan Misyonerler bir yandan Bulgarlara misyonerler gnderilmesi
iin American Board'a yaz stne yaz yazarlarken, te yandan kendileri Bulgarlara
ynelik olarak almaya balamlard bile. 1844 ylnda ilk Bulgar dergisi, bu
misyonerler tarafndan karld. "Lyuboslevie" (Filoloji) isimli bu dergi 1844 ylnda
zmir'de basld. Konstantin Fotinov (1800-1858) derginin sahibi idi. Aylk olarak kan
dergi iki yl sonra 1846 ylnda kapand. Mezkr dergideki yazlarn ou yine
zmir'deki Protestan Misyonerlerinin karmakta olduklar Rumca bir dier derginin
Bulgarcaya tercmesiydi. Bir Amerikan Protestan Misyoneri olan mehur ncil
mtercimi ve dil alimi Dr. Riggs, zmir'deki almalar esnasnda Bulgarlarla
tanmt. 1849 ylnda ngilizce konuanlar iin 24 sahifelik "Notes on the Grammer
of the Bulgarian Language" isimli kk bir Bulgarca gramer kitab hazrlad ve
zmir'de bast. Bu eser Bulgarcann yabanc dillerdeki ilk grameridir. Riggs, ayn yl
kendilerini ziyarete gelen American Board'n Sekreteri Rufus Ander-son'a, Bulgarlara
ynelik misyonerlik almalarnn gereini vurguluyordu.
2

Srekli Bulgarlara ynelik misyoner gnderilmesi talepleri karsnda American
Board 1850'lerde kendi bnyesinde bir araya girdi. Ancak V. Traikov'un tespitine
gre, 1852 ylnda 5.000 USD verdii halde Bulgaristan'a gidecek kimse bulamad.
Cyrus Hamlin isimli mehur misyoner bu konuda Boston'daki genel sekreterlie bask
yapmak maksadyla 1856 ylnda Amerika'ya gitti. Dnnde Londra'ya urayarak,
ngiliz Protestan Misyonerlerinin de desteini ald. Daha sonralar Robert Kolej'in

1
mer Turan, Age. s.1099
2
mer Turan, ge., s.1101

125
kurucusu olarak da greceimiz Hamlin, 1857 ylnda Trk Misyonu Yardm Cemiyeti
(The Turkish Mission Aid Society) adl kurulutan Mr. Jones adl misyoner ile birlikte
blgede bir gezi yapt. American Board'dan buralara misyoner gndermesini tekrar
istedi. Nihayet ayn yl Bulgarlara misyoner gndermeyi kabul eden American Board,
Methodist Board'a blgede beraber almay teklif etti. Bylece blge iki Protestan
Misyoner kuruluu arasnda paylald. Methodisder Balkanlarn kuzeyini, American
Board ise gneyini ald. Methodist Board 1857 ylnda ilk misyonerlerini Balkanlarn
kuzeyinde Varna ve umnu'ya gnderdi. Gnderilen misyonerler kendileri asndan
ok olumlu sonular verecek okullar almas zerinde srarla durdular. American
Board ise bir yl sonra 1858 ylnda Trakya ve Makedonya dahil olmak zere
Balkanlarn gneyinde almaya balad. Bir mddet bugn Bulgaristan adn
verdiimiz blgede iki ayr misyon halinde alan Protestanlar, 1870 ylnda "The
Bulgarian Mission" ad altnda birletiler.
1

Bulgarlar o yllarda Yunanllarn dini ve kltrel hegemonyasndan kurtulmak
iin urayorlard. Kendileri byk bir ounlukla Ortodoks olan Bulgarlar, Osmanl
millet sistemi ierisinde Fener Ortodoks Patriklii'ne balydlar. Bu ball
Yunanllar Bulgarlan kendi kltrleri iinde eritip, onlar tamamen Rumlatrmak iin
kullanyorlard. Bulgarlarn kiliselerinde kendi dilleriyle ayin yapmalar yasakt.
Kiliselerde mevcut Bulgarca kitaplar yaklmt. Balkan milletleri ierisinde en ge
balayan Bulgar milliyetilii hareketi, bu sebeple, evvela Yunan kltrel
dominasyonuna kar Bulgar diline ve kltrne sahip kmak eklinde ortaya kmt.
Bu cihetten balangta Fener Patriklii'ne kar Bulgarca bilen papazlar isteyerek
balayan talepler, zaman ierisinde Bulgarlarn kendi Ortodoks kiliselerini kurma
arzusuna dnmt. 1887 ylnda bamsz Bulgar Eksarhl kuruluncaya kadar
Bulgar milliyetilii hareketinin odak noktas, kendi mstakil kiliselerini kurma
almalar olmutur. te yandan Bulgarlar arasnda az sayda Katolik de vard. Fransa
destekli bir miktar Katolik misyoner de bunlarn saylarn oaltarak, Bulgarlar
Katolikletirmek iin alyordu. Amerikan Protestan Misyonerler, Hristiyanlar
arasndaki bu din mcadelelerinden yararlanmak istediler. Evvela Katoliklie ve Fener
Rum Patrikhanesi'ne kar Bulgar Milli Kilisesi hareketini desteklediler.

1
mer Turan, Age. s.1101

126
Amerikan Board'n Bulgarlara ynelik ilk merkezi Edirne'de 16 Temmuz 1858
tarihinde kuruldu. Bu yl nce karsyla birlikte C. Morse ve daha sonra yine karsyla
birlikte T.H. Byington Edirne'ye geldiler. Katolik misyonerlerin iddetle muhalefetine
ramen almalarna baladlar. 1859 ylnda Mrs. Meriam ve Clarke geldiler ve
burada Trke ve Bulgarca almaya baladlar. Amerikan Misyonerler ayn zamanda
Mslmanlara da mesajlarn ulatrabilmek istiyorlard. Bunun iin her ubelerinde bir
Trke bilenin bulunmasn istiyorlard. Bu cmleden olarak Mrs. Meriam ve Arms
Trke rendiler. Ayn yl Mr. Byington Eski Zara'ya, Mrs. Meriam ve Clarke
Filibe'ye geldiler. Filibe'de evvela Trke ve daha sonra Clarke tarafndan ynetilen
Bulgarca ayinler balad. Edirne istasyonunun Boston'daki merkezlerine gnderdii 1
Haziran 1862 tarihli raporunda ifade edildiine gre, Bulgarlara ynelmi Protestan
Misyonerlerin faaliyetleri ayn zamanda onlarn milli karlarna hizmet eder iken onlar,
bu hazmederden istifade etmek ynnde pek istekli grnmemilerdir. Rapor bu
isteksizlii Yunan kilisesinin basksna balamaktadr.
1

Amerikallarn Bulgaristan'a geldii yllarda daha evvel baslm olan Bulgarca
ncil'den ok az bir miktar elde kalma. British and Foreign Bible Society, ncil'i
Londra'da yeniden bast. Misyonerler balangta bu ncil'i dattlar. Datlmak zere
baslan Kitab- Mukaddeslerin says 291.000'dir. lk defa 1860 ylnda rpan
pazarnda ncil satmaya baladlar. Bunu ucuz fiyata satlan dierleri takip etti.
Kendisindan az nce de bahsettiimiz Dr. Riggs, Bulgarcaya ncil tercmesine 1858
ylnda balad. Bu alma 12 yl devam etti. 1871 ylnda kitabn basm tamamland.
Bunun da basm maliyetini British and Foreign Bible Society isimli tekilat stlendi.
Dr. Elias Riggs, 1890'h yllarn sonlarnda iki ildik bir Yeni Ahid tefsiri ile bir ncil
szl hazrlad. Bulgarca okul kitaplar ve dini brorlere ilaveten, 1907 ylnda yine
478'ini kendisinin yazd ve tercme ettii 626 ilahi mezkr, misyonerler tarafndan
basld.
2

Daha 1860'lara varmadan Bulgarca ncil tercmeleri 4-5 bask yapmlar ve
Amerikan Protestan Misyonerlerce Bulgarlara datlmlard. Bulgarlar kendi dil-
lerindeki bu metinlere byk bir alaka gsteriyorlard. Bu alaka takip eden yllarda da

1
mer Turan, Age. s.1104
2
mer Turan ,Age., s.1105

127
devam etti. Yalnz daha sonra kendilerinin de itiraf ettikleri gibi, Protestan Mis-
yonerlerin Bulgarca ncillerine olan bu ilgi Protestan mesajn muhtevasndan ziyade,
ncil'in Bulgarca ve ok ucuz, hatta ou zaman bedava olmasndan kaynaklanyordu.
Amerikan Protestan Misyonerler 1860'l yllarn balarnda Filibe'de bir kitap dkkn
atlar, daha sonralan ise kendi kitaplarnn btn lkede datm iin bir Bulgar
datm irketiyle anlaarak, kendi kitabevlerini kapattlar. Keza bir Amerikan Protestan
Misyonerleri olan C.F. Morse 1860 ylnda, Inglizce-Bulgarca ve Bulgarca-ngilizce
bir szlk hazrlayarak bastrd. Morse'nin hazrlad ve stanbul'da 1869 ylnda
baslan "A Grammar of e Bulgarian Language wid Exercises and English and
Bulgarian Vocabularies" isimli eser de Dr. Riggs'in almasndan sonra Bulgarcann
yabanc dillerdeki ikinci gramer kitabdr.
1

Amerikan Misyonerlerin Bulgar kltrne hizmetleri ierisinde, bu misyonerlerin
kardklar "Zornitsa" (Sabah Yldz) isimli gazetelerinin iki gazete ayr bir
ehemmiyeti vardr. Bunlarn birincisi, aylk olarak 1864 ylnda Dr. A. Long tarafndan
stanbul'da karlmaya baland. 1871 ylnda yayn hayatn durduran gazete, 1874,
ylnda yeniden kmaya balad. 1896 ylnda bu gazete yine mezkur, misyonerlerin
Samokov'da 1887'den beri kardklar "Detevodite" (ocuklarn i Rehberi) isimli
dier ocuk gazetesiyle birletirildi. Misyonerler 1875 ylnda yine "Zornitsa" isimli bir
baka gazeteyi stanbul'da haftalk olarak karmaya baladlar. . Bunlardan aylk olan
ocuklara ynelik olarak karken, haftalk olan ise byklere hitaben kyordu.
Haftalk Zornitsa 1896'dan 1902'ye kadar maddi glkler sebebiyle kmad. 1902
ylnda, bu sefer Filibe'de kmaya balad. Bu gazete o dnemde, Bulgarca kan
gazeteler ierisinde en uzun sreli kan ve en ok satan, en muteber ve en ciddi
gazetelerinden birisi idi. nde gelen Bulgar edebiyatlar da burada yazyorlard ve bu
gazetede kan yazlar dier Bulgar gazetelerinde de kopya ediliyordu. 1877-78
Osmanl-Rus Harbi'nden evvel stanbul'da kan 21 Bulgarca gazete ierisinde iki
Zornitsa'nn toplam abone says 3.900 civarnda iken, dier Bulgar gazetelerinin her
birinin abone says 1.000'i gemiyordu. 1892 ylnda aylk Zornitsa'nn 1.800 ve
haftalk olann ise 1.500 abonesi vard. Bunlarn dnda daha az bilinen Sofya'da kan
"Home Friend" (Ev Arkada) ve Filibe'de kan aylk "Temperance" dergileri de

1
mer Turan, Age. s.1106

128
Amerikan Protestan Misyonerlerinin 1890' yllarda kardklar yaynlardr. Arada
elimizde kayd olmayan baz yllar olmasna ramen 1870-1909 arasndaki 33 ylda,
her yl ortalama 2.201.608 sahife olmak zere Amerikan Protestan Misyonerlerinin
baaklarnn sahife adedi toplam 72.653.077'yi bulmaktadr.
1
Kendi hesaplarna gre
1909 ylnda toplam 4,5 milyon Bulgar nfusu vard ve bylece kaba bir hesapla ocuk,
kadn ve yal dahil her bir Bulgar'a 16 sahifeden daha fazla basl malzeme ulatrlm
oluyordu. Joseph L. Grabte gre ilk 100 modern Bulgar kitabnn 75 tanesi mezkr
misyonerlerin matbaasnda baslmtr.
Amerikan Protestan Misyonerler, bugnk Bulgaristan corafyasnda
ilkokullarn Londra'dan Mrs. Marston'un salad parayla Filibe'de 22 Ekim 1860'da
erkek ocuklar iin atlar. Okul balangta drt yllk ve yanl olarak planlanmt.
nansz olmayan ve okuma bilen ocuklarn kabul edildii okulun ilk yl 11 yatl ve 2
gndzl talebesi vard. Bu okul, Bulgaristan'da kimya ve fizik deneylerinin yapld
ilkokuldur. Bulgaristan'daki Amerikan Misyonerlerin 1869 Martnda yaptklar
toplantda alnan karar mucibince bu okul, 8 Temmuz 1869 tarihinde kapatld ve
misyonerlik faaliyetlerine yardmc olmaya mit vaat eden ocuklara eitim verilmesi
iin Eyll 1870'te Eski Zara'da ald. Bu okul daha sonra Samo-kov'a nakledildi. 11
Eyll 1872 tarihinde 15 talebeyle eitime balad. Amerikan Koleji ve Teoloji Enstits
daha sonraki yllarda ise ksaca Amerikan Enstits adn ald. Bu enstitde msbet
ilimler ve teoloji eitimi veriliyordu. 1886 ylnda mezkur enstitye bir endstri blm
ilave edildi. Bu blmde basm ileri ve aa ilemecilii uygulamal olarak
retiliyordu.
2

Amerikan Protestan Misyonerleri Bulgar kzlar iin de iki okul atlar. Bunlarn
birincisi Eski Zara'da, 1863 ylnda eitime balad. Balangta eitim sresi yl
olarak planlanmken bir mddet sonra drde karld. Bu okul 1871 ylnda
Samokov'a tand. Bir ilkokul mahiyetindeki okulda, ncil dersleri de veriliyordu.
Makedonya'daki Bulgar kz ocuklar iin 1881 ylnda Manasur'da bir okul daha
alar. Okulun gerek talebelerinin gerekse retmenlerinin ounluu Bulgard.

1
mer Turan, Age.,1106
2
Tatyana Nestorova, Amerikanskite misyoneri v Blgariya (Bulgaristanda Amerikan
misyonerleri),Sofiya-1993 s.6

129
Balangta Bulgarca olan eitim dili, 1898-99 retim ylnda ngilizceye evrildi.
Ayrca Selanik'te, Ziraat ve Endstri Okulu'nu 1904 ylnda on ksz ocukla atlar.
Bir iftlik eklindeki okulda talebeler hem ders gryorlar, hem de rendiklerini
uyguluyorlard. Burada halclk, ayakkabclk ve terzilik gibi meslekler de
retiliyordu.
1

Bunlarn yan sra 1898 ylnda Samokov'da bir ocuk yuvas atlar. Bu yuva
1900 senesinde Sofya'ya tand. 1908-09 retim ylnda bu yuvann 76 kaytl -
rencisi vard. Burada ocuklara okul ncesi eitim verilmesinin yan sra, Bulgaris-
tan'da ilk defa olmak zere ocuk yuvas retmenleri de yetitiriyordu, ilaveten
"Coramon Schools" (Halk Okullar) ad verilen Protestan ilkokullar ve akam okullar
da vard. Bu okullarda Bulgar retmenler grev yapyorlard. 1870 ylnda, bir halk
okulunda 4 retmen 15 renci varken, 1908 ylnda bu okullarn says 30'a,
retmenlerin 60'a ve rencilerin says da 2.578'e kmt. Ayrca "Sunday Schools"
(Pazar Okullar) ad verilen Protestan okullar vard. 1870 ylnda 5 Pazar okulunda 104
renci var iken, 1908 ylnda bu okullarn says 57'e ve rencilerin says da 2.578'e
kmt.
2

Amerikan Protestan Misyonerlerinin atklar bu okullar ve verdikleri eitim
sayesinde Bulgaristan'da Protestan cemaati en yksek okuma yazma oranna sahip
topluluk olmutur. Bulgaristan istatistiklerine gre 1905 ylnda bu lkede, Ms-
lmanlarn okuma yazma oran %3.7 ve Ortodokslarn %31.8 iken Protestanlarn
%66.4'tr.
Amerikan Protestan Misyonerlerinin Bulgarlara ynelik, Bulgaristan ve Bal-
kanlardaki eitim faaliyetlerinden ayr olarak zikredilmesi gereken en nemli eitim
messeselerinin banda, stanbul'da kurulan Robert Kolej gelir. Bir Amerikan
Protestan Misyoneri olan Cyrus Hamlin, 1863 ylnda Robert Kolej'i kurdu. New
Yorklu tccar Christhopher Robert parasn dedi. Ahmet Vefik Paa'dan araziyi
aldktan sonra sekiz sene binann izni iin beklediler. Amiral Farragut'un Trkiye'yi
ziyareti ile Osmanl Devleti'nden bu izin alnd. Kuruluundan 1903 ylna kadar geen

1
Tatyana Nestorova, Age., s.17
2
mer Turan Age. s. 1004

130
krk yl ierisinde mezun olanlar milliyetlerine gre tasnif edilirse, 195 renci ile
Bulgarlarn en bata geldii grlr.
1

Protestan Misyonerler okullar ile ilgili olarak "o okullarda gelecek neslin li-
derlerini eitiyoruz" derken, bir gerei ifade etmektedirler. Mesela 1871 ylnda
mezun edilen alt renciden be tanesi Bulgardr. Bunlar, daha sonraki yllarda
Bulgaristan'da belediye bakan, parlamento yesi, bykeli, bakan ve babakan
olarak almlardr. Nitekim Robert Kolej'in mdr Dr. Washburn'un ifadesine gre,
Berlin Andamas'yla kurulan Bulgaristan Prenslii'nin anayasasn hazrlamak zere
10/22 ubat 1979 tarihinde Trnova'da toplanan 231 kiilik Kurucu Meclis'te,
parlamento hukukundan haberdar olanlar sadece Robert Kolej'den mezun olanlard.
Bunlarn dnda kalanlarn parlamento hukukuna dair hibir bilgileri yoktu. Btn
bunlara G.M.Fitzmaurice isimli bir ngiliz ajannn 1906-1907 yllarnda bu konularla
ilgili stlerine yazd bir raporda "Bulgaristan douunu ve mevcudiyetini Robert
Kolej'e borludur" ifadesini kullanmasn burada zikretmemiz gerekir. Grld gibi
Protestan okullar Bulgaristan'n gelimesinde nemli bir kurucu faktr olarak ilev
grmlerdir.
Amerikan Protestan Misyonerler balangta, Fener Ortodoks Patriklii'ne yani
Yunan dini ve kltrel hkimiyetine kar Bulgar milli kilisecilerini mdafaa ettiler.
Elbetteki en bata gelen hedefleri Bulgarlar Protestanlatrmakt. Bunun iin al-
yorlard. Balangta siyasi desteklerini Protestan mesajn dinlemeleri artna
balamak istediler. stanbul'daki Bulgarlarn temsilcisi, 1861 Mays'nda Dr. Riggs'den,
ngiltere Evangelik ttifaknn Bulgarlar, Yunanllarn dini ve kltrel hkimiyetinden
kurtulmalar konusunda yardm etmesini istedi. Dr. Riggs, kendi ncil yorumlarn
dinler ve bunu takip ederlerse ancak yardm edebileceklerini sylemesi zerine
anlaamadlar. Protestan Misyonerler Bulgarcaya evirdikleri ncil ve yine Bulgarca
dergi, gazete, kitap ve brorler basp datma, hastalar muayene ve tedavi, isyan ve
savalarda zor duruma den Bulgarlara yardm gibi faaliyetlerle kendilerini bu

1
Tatyana Nestorova, Age. s.8

131
toplumda kabul ettirdikten sonra atklar okullarda, istedikleri gibi yetitirecekleri yeni
nesle mit baladlar.
1

Bulgar ihtilalcileri 1876 baharnda bir ayaklanma planladlar. Plana gre Bul-
garistan drt blgeye ayrld ve baz kilit noktalar belirlendi. Ayaklanmay organize
edenler bu haraketten direkt bir bamszlk beklemiyorlard. Bulgar kyllerinin
Osmanl Derleti'ne kar bir bamszlk peinde olmadklarn biliyorlard. Bunlarn
maksatlar mmkn olduunca byk apta bir karklk karmak ve bylece
Avrupa'nn ilgisini zerlerine ekerek, yaknda Balkanlardaki dier problemleri
grmek zere toplanmas muhtemel olan uluslararas bir konferansta Bulgaristan'n
bamszl meselesini de gndeme getirmekti. 1876 Nisan'nda bu ayaklanma
gerekletirildi. Baz blgelerde Bulgarlarn hi ilgi gstermemelerine ramen, Batak
civarndaki ayaklanmann bastrlmas esnasndaki yaanan olaylar, Avrupa
kamuoyunda ok byk "katliamlar" gibi takdim edildi ve bylece Bulgar ihtilalcileri
maksatlarna ulam oldular. Amerikan Protestan Misyonerleri bu ayaklanmann
bastrlmas esnasnda Osmanl kuvvetlerinin Bulgarlar katliama tabi tuttuklar
eklindeki doru olmayan haberleri Avrupa gazetelerine gndererek, onlarn dikkatini
Bulgaristan'a ektiler. 26 Haziran 1876 tarihli ingiltere'de yaynlanan Daily News
Gazetesi'nde kan, 1876 Bulgar ayaklanmas ve "katliam" ile ilgili ilk yazy oraya
Robert College'nin mdr G. VVashburn ile bu kolejde retmen A. Long
gndermilerdir.
Makedonya'da 1903 yazndaki Osmanl ynetimine kar yaplan ayaklanmann
bastrlmas esnasnda, Amerikan Protestan Misyonerlerinin kurduklar Bulgar Pro-
testan Kiliseleri, bu misyonerler vastasyla 18 Eyll 1903 tarihinde Filibe'de bir bildiri
yaynladlar. Bildiride, Mslman fanatiklerin yine binlerce Hristiyan katlettikleri,
masum ve savunmasz Hristiyanlar kylerinden kovduklar, kiliselerini yktklar,
sadece Manastr civarnda bu ekilde boaltlm, yaklm ve hl dumanlar tten
yzlerce Hristiyan kynn olduu yer alyordu. Avrupa diplomatlarnn ka-
ytszlnn ve Trkleri cesaretlendirmelerinin iin en hazin yan olduu ileri srlen
bildiride, bu duruma seyirci kalnamayaca, bu katliamlar nleyebilmenin yegne
yolunun ngiltere'de, Amerika'da ve dier yerlerdeki Hristiyan Kiliselerine mensup

1
Tatyana Nestorova ,Age. s.9

132
btn Hristiyanlarn kendi hkmetlerine bask yaparak, bu katliamlarn durdurulmas
iin harekete gemeleri olduu ilan ediliyordu.
1

Bulgaristan'n dndaki Manastr, Selanik gibi misyonerlik merkezleri de esasen
Bulgarlar iin alyordu. Ayastefanos Antlamas'nn aksine olarak Berlin
Andamas'yla Makedonya blgesi, birtakm reformlar yapma artyla Osmanl y-
netimine braklmt. Bu blgede, Osmanl ynetimine kar ayaklanan Bulgarlar iin
ngiltere ve Amerika'dan nemli miktarda yardmlar topladlar. Trkler, Bulgarlar,
Yunanllar ve Srplar bir hkimiyet mcadelesinde idiler. Makedonya'daki bir Bulgar
retmen, Yunanllarla Bulgarlar arasndaki bu mcadeleyi kastederek, Amerikal
Misyonerlerin blgede datklar Bulgarca dini ve dier kitaplar sayesinde Bulgarca
konuan ocuklarn Yunanllarn hkimiyetine dmesinin nlendiini belirtmektedir.
Makedonya bata olmak zere Trklerin hkimiyetinde yaayan Bulgarlara yaynlarnn
ulatrlmas iin Bulgaristan Dileri Bakanl ile ibirlii yaptlar.
2

Btn bu almalarna ramen Amerikan Protestan Misyonerler, nihai hedefleri
olan Bulgarlar Protestanlatrmada byk bir baar kaydedememilerdir. Bulgarlar,
Amerikallarn kendilerini Protestanlatrma iin kullandklan vastalardan son derece
istifade etmi ve fakat Ortodoksluk dininden vazgemeyerek, onlan byk bir hayal
krklna uratmlardr. Amerikan Protestan Misyonerlerinin istatistiklerine gre,
Bulgarlarn artk bamszlklarna kavutuklar 1909 ylnda Bulgaristan'da 26
Amerikan Misyoneri ve 103 yerli misyoner almaktadr, 19 Protestan Kilisesi vardr,
bu kiliselere ye Protestanlarn says 1.456'dr ve bu yla kadar
Protestanlatrabildikleri insanlarn toplam says ancak 3.266'dr. Bulgarlarn resmi
istatistiklerine gre ise Bulgaristan'daki Protestanlarn says daha yksektir. Buna gre
1900 ylnda Bulgaristan'daki Protestanlarn says 4.524 iken, 1905 ylnda bu rakam
5.644'tr. Bu nfusun 2.969'u kylerde ve 2.675'i ehirlerde yaamaktadr. Sofya,
Plevne, Filibe ve Varna Protestanlarn en youn olduklar blgelerdir. Amerikallarn
kendi verdikleri rakamlarn neredeyse iki misli olan Bulgarlarn resmi istatistiklerini
esas alarak bile 1905 ylnda, Bulgaristan'da Protestanlar toplam nfusun ancak %0,14'
gibi ok kk bir ksmn oluturuyorlard. Binaenaleyh, b dk rakamlarla,

1
Tatyana Nestorova, Age. s.12
2
Tatyana Nestorova, Age., s.15

133
Amerikan Protestan Misyonerlerinin direkt Pro-testanlatrmada nemli bir baar elde
edemedikleri ileri srlebilirse de, onlarn Bulgar milliyetiliine katklar, buraya
kadar bahsettiimiz pek ok alanda yaptklar hizmetlerle, ok nemlidir.
1

Komnizmizm sistemi hibir dinin ibadetlerini, mabetlerini, rf ve adetlerini
serbest brakmad gibi, Hristiyan evanjelistlerin dinine de engel olmutur. 1944
1948 yllarnda komnizm hkmeti evanjelistlerin dinine mani olmadysa da, 1948
ylndan sonra birok misyonerler hapise girmiler, bazlar srgn edilmi ve bazlar da
ldrlmtr. O dnemde dini ne olursa olsun dindar kiiler devlet hainleri gibi
kabul ediliyordu.
Komnistler, siyasi dmanlarna kar nasl davrandlar ise, din adamlarna
karda ayn ekilde davrandlar. Dindar bir kii, yalnz Allaha kulluk ettii iin,
komnist ateizm rejimi hibir zaman kabul etmeyecei belli idi. Komnistler de bunu
ok iyi bilmekteydiler. Dindar kii namuslu da olsa, alkan da olsa, kimseye zarar
vermese de, srf inancndan dolay devlet haini gibi alglanyordu.
Dindar insanlara kar her trl tehditler uyguland. Dindar renciler ve dine
yakn olan insanlarn ocuklar niversitelerden uzaklatrlmtr. Baz renciler mezun
olmazdan birka ay evvel okuldan atlmtr ki ve okuduklar okulda mezun olabilmi
ve de baka okulda okuyabilmiler. Komnistler dinsiz doktor, avukat, mimar,
mhendis vs. kadro yetitirmek istediler. Tabi ki yalnz okuldan atmakla
yetinmiyorlard. Okuldan atlan bir renci devlet haini gibi yargland iin ya hapise
ve ya da srgne gidiyordu.
2

Daha nce tahsil grm aydn kiilerin kaderi de bundan farkl deildi. Birok
avukatlar, profesrler, doktorlar iten atlp hamal ve inaat iisi gibi geimlerini
salamaya almakta idiler. Bulgaristan rnek ateist lkesi gibi iln edilmitir. Bu
sebepten dolay din tamamen silinecekti, dindar insan kalmayacakt. Bu hedefe
ulaabilmeleri iin komnistlerin kulland metotlar e ayrmak gerekir:
ten atmak, takibe almak, srgn etmek ve hapise atmaktr.
Din eitimi yasaklamaktr.

1
mer Turan, Age. s.1107
2
vaylo Kostov, Svetovnite religii (Ulusal dinler) Sofya 2000, s.141

134
Dini trenleri yasaklamak ve mabetleri kapatmak ve ykmaktr.
1

Btn engellere ramen misyonerler almalarndan vazgemediler. Bilakis
btn faaliyetlerine devam etmilerdir. ten atlmalarna, takibe alnmalarna, hapise
atlmalarna kar direnmiler ve bir taraftan kendilerini korumak iin, bir taraftan da
Mslmanlar Hristiyanlatrmak iin gayret gstermilerdir.
Kendilerini korumak iin gsterdikleri faaliyetleri:
Mmkn olan yerlerde ( Kriim kasabas gibi ) kilise kurmak. Mmkn olmayan
yerlerde ise zel evlerde toplanmak ve ayinlerini yapmaktr.
2

Okullar yasakland iin, tatillerde renci kamplar dzenlemek aile terbiyesine
nem vermektir.
Almanya, Hollanda ve dier Avrupa lkelerinden kitap getirmek ve oradaki
misyonerler ile irtibatl olmaktr.
Mslmanlar arasnda gsterdikleri faaliyetlerinden bazlar ise:
Kitap datmak.
Hristiyanlk ile Mslmanlk arasnda byk fark olmadn propaganda
yapmaktk. O dnemde hangi dine mensup olursa olsun, btn iman etmi
insanlarn mterek vazifesi komnizme kar durmak olduunu
propaganda yapmak suretiyle Mslmanlar kandrmaktr.
Kendi dinlerinden cahil kalm, fakat ruhi duygularn tatmin etmek
isteyip, aray iinde olan Mslmanlar tespit etmek ve onlara
Hristiyanl retmektir.
Ruhi ve nefsi hasta insanlara tek are Hristiyanl gsterip, onlar vaftiz
etmelidir.
3

a. Misyonerlerin Kulland Baz Metodlar
Gayeleri Hristiyanl ikame etmek olan misyonerler, bu emeline ulaabilmek
iin her dnem ve memlekete gre bir takm metodlar kullanmtr. Hangi metod hangi
lke iin daha geerli olduunu da st seviyedeki misyon kurulu tesbit etmitir. Bu
bakmdan zaman zaman uygulanan metodlarm deitirildii, hatta tamamen
terkedilerek yerine bir baka metodun denendii de olmutur. Lgatte metod, "bir
hedefe ulamak iin tutulan dzenli yol" anlamna gelmektedir. Felsefi adan ise

1
Evgeniya vanova, Age., s.68
2
Evgeniya vanova, Age., s.69
3
Evgeniya vanova, Age. s.143

135
metod, "hakikate ulamak iin tutulan mantkl fikir yolu" demektir. Misyonerler
gayelerine ulaabilmek ve dinlerini yaymak iin ou kerre ilm ve nazar yollara
rabet etmezler. Bilirler ki, ilim ve akl sayesinde Hristiyanln mslmanlktan stn
olduunu isbat mmkn deildir. Saadet de felket de iman iindir. Misyonerler
felkete urayan fert veya toplumlarn bu aclarn istismar etmeyi gayet iyi bilirler.
Yangn, deprem, su baskn, ktlk, salgn hastalk, kasrga vs. gibi afetlerde o yrenin
imdadna koan Hristiyan kzl ha beraberinde misyonerlerini gtrmeyi de ihmal
etmez. Misyonerler giritirkleri faaliyetlerde gayet dikkatli itinal ve sinsi davranarak,
Bulgaristandaki almalarnda bulunduklar ehirde, mahallin artlarna gre hareket
ederek rktc ve usandrc olmamaya, bezginlik vermemeye gayret ederler. Bu
bakmdan gittikleri her memlekette nce o milletin meydana getiren kymetler
manzumesini iyice tehiz ve tesbit ederler. nk her lkenin mahalli kltr gelenek
ve grenekleri onlar iin bir engel tekil edecektir. Misyonerler tekilt gayesine
ulamak iin her eit vastaya bavurmay meru grr. Bununla beraber faaliyette
bulunulan lkenm ve zamann artlarna gre uygulad metodlarda deiiklik yapar
1
.
Nitekim ta 1932 ylnda Bu ihtiya hissedilmi ve misyonerler cemiyeti o tarihte
nerettii, "Misyonerler Gnderme leminde Yeni Dnceler" adl eserde,
misyonerler faaliyetlerinin devamn zaruri grld halde, alma metodlarmn
deimesi gerektii aklkla belirtilmitir. Misyonerler gerektiinde her klk ve
kiyafete girebilir. slm lkelerinde, zellikle de Bulgaristan'da srdrlen faaliyetlerde
bu durum aka grlmtr. Mslmanlar arasnda misyoner almalarnn metodlar
hakknda yle denilmektedir.
Birinci plnda yle yapalm ki, btn mslmanlar onlar sevdiimize kani
olsunlar. Bylece mslmanlarm kalplerine girmei renmi oluruz. Misyonerler
gerekli alan, zahirde btn dou ve mslman milletlerin adetlerine saygl olmalardr?
Ta ki, bununla kendilerini dinleyenler arasnda, fikirlerine yayma frsatna
kavuabilsinler.

1
Gazi Erdem, "Misyonerlik ve Misyonerlerin alma Metodlar", Diyanet lmi Dergi, Cilt 38, say 2;
Nisan-Mays-Haziran 2002 y.

136
Mesel, sa mutlaka Allah'n oludur demekten kanmaldr ki, buna inanmayan
insanlar nefret etmesinler. Onlara yaklamak mmkn olunca istenildii ekilde
propaganda yaplabilir.
1

Charles R. Watson adl aratrmac da bu konuda yle demektedir: Misyonerler
gvercin gibi masum olmalar gerekir. Fakat bu, onlarn ylanlar gibi kurnaz olmalarna
engel tekil etmez.
2

Misyoner tekiltlar gayesine ulaabilmek iin bir hayli metod denemilerdir.
Misyonerlerin bu gne kadar kullandklar vastalarn birka yle:
Yayn faaliyeti - takvim, kitap, bror, gazete, dergi, el iln vs basm.
Kutsal kitab tantma kurslar.
Teyp bantlar, video filmleri ve plklar.
Seminer, konferans ve eitli mesleki toplantlarla.
Radyoda temsil, ske, eitli konumalarla, ak oturum ve sohbetlerle.
Televizyonda film, ak oturum, konuma, temsil vs. Faaliyetler.
u noktay belirtelim ki, Hristiyanlardan farkl olarak Mslmanlar dinlerini
yaymak iin gayr- mslimlere bask yapmadklar gibi, onlarn Mslman olmas iin
herhangi bir hile ve aldatmacaya bavurmazlar.
3

Birinci Dnya savama kadar sren dnemde Bat lehine zirve noktaya kan
Mslmanlara ynelik misyoner almalar da hat safhaya ulamtr. nk sz
konusu bu dnemde Mslman lkeleri tek tek batl devletlerin smrgesi altna
sokmaya alan smrgeci hareketlerle birleen Hristiyan misyonerler Mslman
lkelerde, zellikle okullar amak suretiyle Mslman ocuklarn kendi eitim
sistemlerine gre yetitirmeye balamlardr.
nc Dnya lkelerinde misyoner okullar aan misyon tekiltlarnn ncelikli
hedefi bu okullarda okuyan Hristiyan olmayan rencileri Hristiyan yapmak deil,
onlar mmkn olduu kadar kendi dinsel inanlarndan ve kltrlerinden soutarak
gelecekte onlar mensubu olduklar lkelerin nemli kurumlarnn bana getirerek
kendi karlarn korumakt. Yani bu okullarda Bat eitim sistemi dorultusunda eitim
gren yneticiler vastasyla nc Dnya lkelerini batl Hristiyan devletlerin

1
Osman Cilac, Hristiyanlk propagandas ve misyonerlik faaliyetleri, Ankara 2005, s.38
2
Osman Cilac, Age. s. 38.
3
Osman Cilac, Age. s.38

137
smrs altnda tutmakt. Misyoner kurulularnn ncil mesajn Hristiyan
olmayanlara daha yetkili bir ekilde sunarark onlarn Hristiyanlatrlmasn salamak
iin yirminci yzyln balarndan itibaren gelitirilen yeni misyoner stratejilerinin en
belli ballarn ve temel misyoner ilkelerini bu ekilde ana hatlaryla ifade edelim.
Hristiyan misyonerler, ncilin mesajn sunduklar kiilerin karlat her trl
problemlerinin zmnde onlara azam derecede yardmc olmay almaldr.
1

Misyonerler kurulular bnyelerinde acil yardm ekipleri oluturarak dnyanm
neresinde olursa olsun her trl felket ve afet annda insanlara madd ve manev olarak
yardm edilmelidir.
Madur insanlara madd ve manevi yardmlarda bulunarak onlar
Hristiyanlatrmay almak gnmz misyoner kurulularnn en nemli zelliidir.
rnein Bosna, Kosova ve Irak savalarnda ve dier mslman lkelerde yaanan
afetlerde misyoner kurulular madur insanlara eitli insan yardmlarda bulunarak
onlara ncil'in mesajn sunmaya altklar bilinen bir gerektir.
2

Hristiyan olmayan muhatablara iletiim kurarken daima sevgiyi esas alarak
onlara kar her zaman merhametli ve mvik olmaldr.
Hi bir ekilde onlara kzlmamaldr. Hatta indilerde sa'ya isnad edilen "sa
yanana kim vurursa ona brn evir". Eer biri gmleini almak isterse ona
ceketini de ver. Kim sana bir kilometrelik yolu zorla yrtmek isterse onunla iki
kilometre yr, dmanlarnz sevin ve size bask yapanlar iin dua edin" ifadeleri
erevesinde tm insanlara muamele edilmelidir.
Misyon kurulular faaliyette bulunduklar blgelerdeki yetim kimsesiz ve yoksul
kimseleri himayeleri altna alarak onlara maddi ve manevi her trl yardm
yaplmaldr.

1
www.evangelskivestnik.net
2
www.evangelskivestnik.net

138
zellikle salk ve eitim hizmetlerine ncelik vererek misyon faaliyetinin
yrtld lkelerde cretsiz hizmet veren hastahaneler ve okullar alarak insanlara
cretsiz hizmet verilmelidir.
1

Aratrma enstitleri kurularak buralarda misyon faaliyetinin ynetildii
insanlarn dinsel inanlar ve kltrleriyle ilgili aratrmalarda bulunmaldr.
Misyon faaliyetleri bulunan lkedeki yaayan etnik gruplar hedef seilerek
onlarn ounluk tarafndan szde smrld ileri srlerek onlarn zgrl iin
almak.
Misyon faalitleri bulunan yrelerde halka materyalizme kar dayanma ve
ibirlii iinde olduu imaj verilmelidir.
Dinler aras dialog balamnda dier dinsel geleneklerin taraftarlaryla ibirliine
girerek inanszla kar mcadele etmek.
2

imdi de sz konusu bu stratejiler balamnda Bulgaristan'da yrtlmeye
allan misyoner faaliyetleri zerinde durmaya alalm. Ancak bundan nce
Anglikan kilisesinin 18 Temmuz 1998'de dzenledii 14. Lambeth Asamblesi'nde
Anglikan Afrikal rahipler tarafnda yaplan u neriyi yeni misyoner stratejilerinin
daha iyi anlalabilmesi iin okuyucularn dikkatine sunmak istiyorum. Asambleye
katlan Afrikal rahipler uluslaras fmans ve bankaclk kurulularnn gtt
smrgeci politikalar sayesinde yoksul Afrika lkelerinin d borlarn bu lkeler
tarafndan denmesi mmkn olmayacak lde arttna dikkat ekerek batl
Hristiyan lkelerin yeni bir misyon stratejisi olarak bu d borlar silmelerini teklif
etmilerdir. nk onlara gre Hristiyan fmans kurulularnn yksek faizle yoksul
Afrika lkelerini (nc Dnya lkelerini) smrmelerine karn slmm faizi yasak
klmas ve ngrd zekt messesesi sayesinde fakirlere yardm etmesi yoksul
Afrikallar slm dinine ekmektedir. Grld zere Afrikal Anglikan rahipler
Anglikan kilisesine yoksul lkelerin borlarn silinmesi iine nclk ederek hem
insanlarn slama ynelmesini engellemek hem de onlar Hristiyanla sndrmak
istemektedirler. Bir kere daha belirtelim ki, misyoner her imkn ve frsattan

1
www.evangelskivestnik.net
2
inasi Gndz Misyonerlik, stanbul, 2002, s. 72-76.

139
yararlanarak Hristiyanl yaymak kiidir. Yine bilinmektedir ki, misyoner
Hristiyanl yayma yolunda karlaa her trl mahrumiyet ve tehlikeye gs
geren, imknszlk ve mahrumiyerler, iinde grev yapmak zere yetitirilen kiidir. Bu
yolda, kendi davas urunda dnyann eitli lkelerinde hizmet vermi nice
misyonerler vardr.
1
Afrika'nn henz insan aya basmam kelerine giderek,
Hristiyanl yaymaya alan, her an lmle yz yze gelmesine ramen, sonuna
kadar azimle direnen misyoner, batl da olsa almalarnn mkfatn grmler,
dnyann en cra kelerinde bile seslerini duyurabilmilerdir. Misyonerler balca
faaliyet sahalar olarak okul, kolej, yabanc dil kurslar, hastahane, dispanserler, yayn
evleri ve kzl ha gibi kurumlar seerler. Geni lde bu kurumlardan yararlanrlar.
zellikle kolej ve yabanc dil kurslar, misyonerlerin daha rahat alma imkn
bulacaklar yerlerdir. nk yabanc dil uruna katlanlacak fedakrln ou zaman
hududu yoktur. Dnya Kzl ha tekilt, felkete urayan milletlere yardm elini
uzatr. Deprem, sel baskn, yangn ve harb gibi byk afetlere urayan insanlarn
imdadna koan Kzl ha, yardmna gittii lkelere genellikle misyonerler de gnderir.
zel surette yetitirilmi misyonerler doktor, hemire, hasta bakclk, hizmetlerinin
hastann ayana kadar gtren ve ou zaman onlarn duygularn istismar eden
kiilerdir.
2

nsann en fazla bakm himaye ve ilgi bekledii bir zamanda bu hizmeti getiren
kiinin kimlii nemli deildir, ona her trl telkinin yetkili olmas gayet tabiidir.
Hayat bir tehlike atlatan insan o anda sadece tekrar hayatn kavumay ister. Kendisine
yaplan telkinlerin, sonuta Hristiyan propagandas olup olmadn dnmez. nk
insann olduu yerde, aclar da vardr. Aclarn olduu yerde doktorlua ihtiya vardr.
Doktorlua ihtiya olan yerde de misyonerler iin uygun bir frsat vardr. Bylece
misyonerler doktorluu bir perde yapp onun arkasndan hastaya yaklamaya alrlar.
Rahip Samuel Zwemer yle diyor: Misyoner Hristiyanl yayma faaliyetleri ksm
ksm btn dnyay hedef almtr. Tabi ki slm lkeleri de bu hedefin iindedir. Daha
1911 ylnda rahip Samuel, slm lkelerinde giriilecek I iristiyanlatrlma
faaliyetlerinde gz nnde bulundurulmas gereken noktalar yle zetliyor.

1
www.dveri.bg
2
www.dveri.bg

140
"Mslmanlar dinlerinden uzaklatrmak adeta imknsz denecek kadar zor bir
itir. Mslmanlar vaftiz etmek iin bo yere abalayp durmayalm, baka yollar,
baka areler deneyelim. slm memleketlerinde girieceimiz faaliyetlerde, onlara nce
Hristiyan adetlerini, Hristiyan bayramlarn, Hristiyan kltrn, Hristiyan ahlkn
alayalm. Girieceimiz faaliyetlerde mslmanlan o hale getirelim ki, isimleri
mslman olduu halde, giyinileriyle, davranlaryla, akl ve hisleriyle tamamen bir
Hristiyan benzesinler. Byle yaptmz zaman gerisi kolaydr. Gn geldiinde onlar
toptan vaftiz edebiliriz."
1

te gnmzden 90 ksur yl nce bir rahip slm aleminde giriilecek misyoner
almalarnn stratejisine byle tesbit etmitir.
b. Bulgaristanda Misyonerlerin Younlat Blgeler
1990 ylnda totaliter rejimin yklmasyla Bulgaristan misyonerlerin youn olarak
alt bir lke haline gelmitir. Rahip Samuel'in 1911 ylnda slm lkelerinde
giriecekleri faaliyetleri uygulamalar iin totaliter rejim adeta uygun bir zemin
hazrlamtr. Bulgaristan'da daha misyonerler almaya balamadan nce gereken
artlar hazrlanmt. Mslmanlar sadece kimlikleri Mslman olarak kalm bir
topluluk halindeydi. Kendi kimliklerinden utanan, Hristiyan adetlerini, bata ylba
olmak zere Hristiyan bayramlarn, Hristiyan kltrn benimseyen kimliksiz, akl
ve hisleriyle, giyinileriyle ve davranlaryla tamamen bir Hristiyan topluluuna
benzemiti. Byle hazr bir faaliyet alam bulan misyonerler almalarn ingeneler,
Pomaklar, Trkler ve dier topluluklar zerinde younlatrmlardr. Bata illegal
olarak almaya balayan bu misyoner gruplar, daha sonralar legal bir hviyet
kazanmlardr.
2

30 Haziran 1995 tarihi itibariyle Bakanlk Kurulu'na bal Diyanet Mdrl'ne
kaytl topluluklarn says 30'dur. Bunlarn be tanesi bilinen Bulgar Ortodoks Kilisesi,
Mslman Cemaati, Katolik Kilisesi, Ermeni Ortodoks Kilisesi ve Yahudi
Hahaml'dr. Kalanlarnn hemen tamamnn ise Metodistlikten Evangelistlie,
Mormonlardan Lutercilie kadar uzanan ve genel olarak Protestanlk ortak ismi altnda

1
Osman Cilac, Age., 73

2
Novinar gazetesi, Sofiya, 18.03.1992 y.

141
toplanabilecek Hristiyanlk misyoner tekilatlarna ait kiliseler ve kk topluluklar
tekil eder. Bununla birlikte birok da gayr- resmi alan gruplar vardr.
1

Bu gruplardan youn olarak Bulgaristan'da faaliyet gstermektedirler. Bu
gruplar unlardr: Evanjelistler, Mormonlar ve Yahova ahitleri. Bulgaristan'n birok
blgesinde yrtlen misyonerli faaliyetlerinde, ABD bakan Bush'un da mridi
olduu Evanjelist tarikatnn adnn n plana kmas ise olduka dikkat ekicidir.
Hristiyanln bu olduka tutucu ve aykr kanadna dair zaman zaman bir takm
bilgiler basma yanssa da Bulgaristan'da yeterince tanndklarn sylemek pek mmkn
deil.
ABD'de 70 milyon civarnda mridi olduu tahmin edilen evanjelizm szlk
anlam ynnden "Kutsal Kitap'a ynelmek" manasna geliyor. Terim ilk kez Protestan
reformu srasnda Luther ve onun ballar iin kullanlm. Ancak bugn Evanjelizm,
Protestanlar arasnda, Siyonizmin hedeflerine uygun bir inanc benimseyen olduka
aykr bir kanad ifade ediyor. Evanjelist inanca gre, Yahudiler birinci snf insanlar,
Evanjelistler ise Yahudilerin emellerini gerekletirmelerinde onlara yardmc olacak
kiilerdir.
Evanjelistler 1950 ylnda sadece 4 milyon idiler. 2004 ylnda toplam saylar 500
milyona ulat. Hristiyan nfusun bete birini oluturuyorlar. Hergn yaklak 52 bin
kiinin Evanjelist olduu iddia ediliyor. 2050 ylnda tm Hristiyan nfusunun yars
olacaklar tahmin ediliyor. 70 milyon kiilik nfusla en ok Amerika'da yayorlar.
Amerika'nn ardndan en youn bulunduklar lke Brezilya - 30 milyon. ili'de
Hristiyanlarn 4'te biri Evanjelist. Kaliforniya'da niversitede ders olarak okutuluyor.
Bulgaristan'da da halk Evanjelist yapmak iin yzlerce yerli ve yabanc misyoner
almaktadr. lkemizde Evanjelistlerin yksek dini okulu faaliyet gstermektedir.
Evanjelistler Hristiyanln vaftiz treniyle ocua gemediine inanyor. Bir an gelip
bir yol gsteren (evanjelist pastr) sayesinde kiinin yeniden doacana, bu sayede de
insann sa ile buluup tekrar dirileceine inanyorlar. Buna da Born Again (yeniden
doma) diyorlar. Bu isimle niversitelerde dernekler kuruyor, televizyon bata olmak

1
mer Turan, "Avrasya Corafyas'nda Misyonerlik Faaliyetleri", Avrasya Etdleri Dergisi, K/1999.
Makale iin bk. http://www.angelfire.corn/ak4/dervisan/yazi/misyonerlik.html

142
zere radyo, internet, gazete ve bilgisayar oyunlar ile kendilerine daha ok yanda
aryorlar.
1

Hedefleri ise dnyay kurtarabilmek iin dnyay ynetmek. Evanjelik geleneine
gre, kyametin kopmasndan nce Hz. sa yeryzne ikinci kez gelecek ve az saydaki
yeniden douu Hristiyanm ruhlar semaya ykselecek. Hz. sa'nn dnebilmesi ise
yeryznde sahnenin hazrlanmasna baldr. Bu sahnenin hazrlanmas iin
Yahudilerin Filistin'e dnp srail devletini kurmalar, Kuds' bakent yapmalar,
Mescid-i Aks'nm yerine 3. Sleyman Mabedi'nin ina edilmesi, bunun iinde srail'e
yardm etmek, kyametin abuklatrlmas iin ne gerekiyorsa yapmak gerektiini
savunmaktadrlar.
Bu konuda uyguladklar metod birebir markaj projesi... ilk etapta ncil
datlmasn tehlikeli bulan "Ulusal Evanjelist Dernei" bunun yerine misyonerlerine
u tavsiyede bulunuyor: "Mslmanlarn ev yemeklerine ya da darda ak yerlerde
yemek ve tatl yemee arp, oluturulacak iyi bir dostluk ilikisinden sonra adm
adm Hristiyanl empoze edin." Kur'n'dan baz ksmlar kullanrken kesinlikle
muhataba Kur'n'm bir vahiy olduu izlenimi verilmemelidir. Mslmanlar iyi
anlamak ve onlarla giyim kuam, adetler, dil vb. konularda zdelemek gerekir.
rnein Mslmanlarn uygulamas olan Cuma ibadetine paralel olan Cuma vaazlar,
ev kiliselerinin liderleri (pastrleri) imam eklinde sunulabilir. Ev kiliselerine girerken
ayakkablar karlabilir, Mslman halkn tepkisini ekebilecek davranlar gizlemek
ya da ertelemek gerekir. rnein, Mslmanlarn tepkisini eken kiliseler yerine
cemaat evleri, ev kiliseleri oluturulabilir.
2

ki yl nce Varna'nn Dbravino kyne Yksek slm Enstts tarafndan stajer
olarak gnderildiimde insanlarn ounun baka bir "camiye" gittiini rendim, bu
"camiyi" aratrdmda bunun bir ev kilisesi olduunu rendim. Oysa misyonerler
Mslmanlarn tepkisini ekmemek iin ev kilisesinin cami oldunu sylemilerdir.
Ayn ekilde baka bir blgede (slimye/Sliven) Mslmanlarn uyguladklar doum,
snnet ve lm trenleri vb. adetler Hristiyan msyonerler tarafndan gzden

1
Beytullah Demirciolu, "Ortadou'da Misyonerlik ve Dnyay Kyamete Hazrlayan Evanjelistler",
Altnoluk, Mays 2004, say 219, s. 18.
2
www.vesti.bg

143
geirilerek bunlara riayet edilmesinde hibir sakncann olmadn savunurlar. Halkn
geleneklerine dokunmamaya zen gsterirler, nk halktan tepki greceklerini
biliyorlar. En azl slm dman bile snnet dn yapmaktadr.
Evanjelistler mmkn olduunca yerli halktan kiiler kullanmaktadrlar. Bu
taktiklerin hakllnn gerekesini ise, bu ekilde Hristiyanla ilgi duyup slam'dan
Hristiyanla giren bir kiinin, hala slam kltr ile ilikisini srdrecei ve kendi
toplumunda Hristiyan misyonunun temsil edilip yaylmasnda daha aktif olarak grev
yapabilecei ekilde aklanmaktadr. Bylelikle dine girmi olan bir kii kendi
toplumuyla kalacak ve ncil'i daha iyi yayma imkn bulabilecektir. Ayrca bu metod
Hristiyan olmann batl olma demek olduu eklindeki yanl anlamay da ortadan
kaldracaktr.
1

Hristiyan misyonerler Hristiyan inanlarn Bulgaristan'daki Mslmanlara
benimsetmek iin bata etim ve salk hizmetleri olmak zere her trl sosyal ilere el
atarak Bulgaristan'da eitli okullar ve hastahaneler kurmulardr.
Evanjelistlerin kurduklar eitim-retim kurumlarna ve almalarna gemeden
nce Bulgaristan'da aktif olarak alan bir gruptan - Yahova ahitleri'nden de ksaca
bahsetmek istiyorum.
Bu insanlar, Allah'n iradesini, Ba ahidi sa Mesih'in nderlii altnda yerine
getirmeye hazr olan, kendilerini buna vakfeden insanlardan mteekkil bir topluluktur.
Kinatn tek hkmdar Yahova olduunu, semav adaleti, hkmetin onun eseri
olduunu ilan etmek maksadyla bir araya gelmilerdir.
Bu ifadelerden anlalmaktadr ki, Yahova ahitleri, tekilatlanm dini bir
cemiyet olduklar, Kitab- Mukaddes'i neir ve vaaz yoluyla telkin etmek suretiyle
yeryznde Kitab- Mukaddes'e dayal bir krallk kurmak emelinde bulunduklar
grlmektedir.

1
www.dveri.bg

144
Bir kimse Mesih'in akirdi olabilmek iin Allah'n szn dinleyip iman
kazanmak, sonra Yahova Allah'n vakfolmu bir hizmetisi olarak Allah'n safnda yer
almak zere bu adm atmaya karar vermelidir.
1

Yahova ahitleri'nin evden eve vaazetme faaliyetinde yaptklar gibi, neden yalnz
Kitab- Mukaddes'i ve krallk midini takdir etmekle kalmayp, hayatlarm da Allah'n
iradesiyle ahenk iinde bulunduranlarn bu ie itirak edebileceklerini anlayabiliriz.
Bir kimse vaftiz admn atmakla Yahova ile Mesih sa'ya kar olan imann
gstererek sarih bir ekilde kendini Allah'n tarafna koymu olur. Byle bir kimse
Mesih'in iradesini kaytsz artsz yapmak zere kendisini vakfetmek iin kat karar
vererek vakfn dua ile Yahova'ya yapmtr.
Yahova ahitleri, Yahova ile Hz. sa'nn krall konusunda da u ifadeyi
kullanrlar: Gerekten kralmz sa Mesih yentiminde bizle byle bir kavim ve
gerekten tek bir eyle ilgileniyoruz. Mesih'in krallnn btn yeryznde tesis
edilmesiyle ilgili hakikatle milli gayemiz, faal olmak ve btn dier kudretleri
tamamen tbi klmaktr.
Yahova ahitleri'nin dnya kral konusunda iddialar da udur:
Gerekten kralmz Mesih sa ynetiminde bizler byle bir kavim ve gerekten
tek bir eyle ilgileniyoruz. Mesih'in krallnn btn yeryznde tesis edilmesiyle ilgili
hakikatle milli gayemiz, faal olmak ve btn dier kudretleri tamamen tbi klmaktr.
Yukardaki iki paragrafta da grld gibi Yahova ahitleri'nin hem Yahova,
hem de Hz. sa'nn dnya krall konusunda grleri ayndr.
Bu ekilde ilan edilmi kralla kar kanlar en acmasz ekilde
cezalandrlacaktr: Allah'n tesis edilmi kralln bilmemezlikten gelmeye ve kendi
milli hkmranlklarn o kralla reddetmeye devam etmek onlar iin branca
Armagedon derler bir yerde... Allah'n bugnn enginde tam helaklarm hasl
edecektir.
2


1
www.misyoneri.bg
2
Sedem gazetesi,Sofiya, 18.03.2004

145
Teokratik bir nizam kurmak iin faaliyet gsteren Yahova ahitleri, her frsatta
halk mevcud idarelere kar isyana tevik etmekten geri durmazlar ve yle derler:
Asrlarn zirvesine ulam bulunuyoruz. Cihanmul hakimiyet davas, bu krallk
tarafndan kati surette hal edilmek zeredir. O halde uyann, bu adil hkmet altnda
herkese hitab ediliyor, uyann... Milletleraras tekilat tesis eden bu eski dnyann
presiplerine bel balamayn.
Askerlik hizmetinden muafiyet isteyen Yahova ahitleri bu konuda yle der:
Yahova ahitleri, bugn vaaz faaliyetinden dolay, iinde ikamet ettikleri milletlerin
silahl kuvvetlerine askeri talim ve hizmetlerinden muafiyet talep etme hakkn haizdir.
1

Yahova ahitleri'nin bir dier tipik zellii de btn dnya ilkelerinin
bayraklarna selam vermeyi reddetmeleridir: Yahova ahitleri yalnz ABD ve dier
demokratik devletlerin bayraklarna deil, Nazi byrana, Komnist bayrana da selam
vermeyi reddetmitir. Binaenaleyh millet fark gzetmezler.
Yahova ahitleri, tesis etmeyi tasarladklar kralla kar gelenlerin en acmasz
ekilde cezalandrlacan ilan etmekten de ekinmezler:
Allah'n tesis etmi kralln bilmemezlikten gelmeye ve kendi milli
hkmranlklarn o kralla vermeyi reddetmeye devam etmek onlar iin branca
Armegedon bir yerde... Allah onlar tam helaklarn hasl edecektir.
2

Bununla beraber hlihazr btn komnist memleketlerde Yahova ahitleri'nin
faaliyetleri yasak edilmitir. 1957 ylnda Dominik'te de yasaklanmtr. Halen
Habeistan'da da Yahova ahitleri'nin faaliyetleri yasaktr. Tekilatn neir organlar
dnyan Dou ve Bat bloku devletlarine zaman zaman atmaktadr. nk diyorlar
1914'te balayan sa'nn ilahi krallna, mevcud hkmetler itaat etmiyor. Bu
yeryzndeki hkmetlerin yakmda sonu gelecektir. Onlara gre Yahova'nn iradesine
ve sa'nn krallna tabi olmak gerekir.
Yarn yeni Dnya Cemiyeti olarak tantmakta ve Yahova'nn ahitleri olduklarn
sylemektedirler. Bin yl yaayacan syledikleri ve Allah'n krall ismini verdikleri
bir gayeyi gerekletirmek iin alan bu cemiyete mensup misyonerlerin,

1
www.dveri.bg
2
www.dveri.bg

146
memleketimizde de gizli gizli altklar ve Tarassut Kulesi adnda Amerika'da baslan
bir mecmua datarak propaganda yaptklar bilinmektedir.
1

Bu cemiyet mensuplar kendilerini bu gayenin hizmetileri diye adlandrmakta ve
Yahova'ya ait olduklarn iddia etmektedirler. Gerek hristiyan olmak iin zulme
uramann art olduuna, zulm grmeyenlerin gerek hristiyan olmayacana
kaildirler. Bu mevzuda yazlan eserlerden anlaldna gre nazari de olsa hkmet
kanunlarn ve askerlik hizmetlerini kabul etmemektedirler. Hibir lkede resmi din
olarak kabul edilmeyen bu cereyan, ismen de anlald gibi Museviliin tesiri altnda
bulunan bir Hristiyan tarikatidir. Mstakil bir din deildir.
Sonu olarak diyebiliriz ki Yahova ahitlii, Hristiyan Kutsal Kitab'n paravana
edinerek baz gizli emellerini rtmeye alan, planl, programl ekilde otoriter bir
genel merkezce Amerika'dan idare edilen, dnya apnda tekilat, yeleri, neriyat
bulunan, milletlerin milli varlklarn devam ettirecek btn unsurlara dman olan,
neriyat, telkinat, vaaz ve propaganda ile fikir ve inanlarn her durumda yaymaya
uraan, dier din, mezhep ve inanlara hayat hakk tanmayan, blc, ykc, mfrit,
mutaassp, kk darda bir din-siyasi hareket, bir tarikattir.
2

6. Misyoner Yetitirme Kurslar ve Ev Kiliseleri
Bu oklullarda ve kolejlerde bir ay ile iki buuk yl arasnda kurs verilmektedir. Bu
kurslarda her trl maddi ve manevi imkn salanmaktadr. Bekr rencilere yzer
leva evlilere, 250 leva her ay burs verilmektedir.
Bansko ve Razlog ehirlerindeki misyoner okullarnda ilgi eken bir nokta da
retmenlerin ounun yabanc uyruklu olmalardr.
3

Bu okularda temel olarak u dersler verilmektedir.
4

Teslis inanc
Hristivan inancnn temel doktrtinleri
Hristiyan inancnn temel retileri
ncil ve ortaya k
Kilise ve nemi (incilde kilise)

1
www.dveri.bg
2
www.dveri.bg
3
Struma gazetesi, Blagoevgrad, 12.11.2004 y.
4
Evanjelistlerin kurslarnn programlar

147
Eski ahite giri
Yeni ahite giri
ncili renme metodlar
Evanjelletirme ve kilise kurma
Misyoloji
Teoloji

Kilise
1

Yerli ve universal kiliselerin aralarndaki fark
niversal kilisesi: Ev kilisesi:
grnmez grnyor ve dnyada tesir ediyor
dnyada organize edilmemi organizeli ve pratik faaliyet gsteriyor
gklerde toplanacak btn dnyada her gn toplanyor
sadece manevi ba manevi ve pratik ba

Ev Kilisesi
2

Ev kilisesi her hangi bir pastr ve ya gl bir ahsiyet etrafnda toplanm bir
organizasyon halka ve ya grup deildir, fakat kutsal ruh tarafndan kutsanm ve
seilmi pastr ve kilise grevlileri olan ayn yerde yaayan yeni doan ve vaftiz
edilmi inananlarn bir grup halinde toplanmasdr. Ev kilisesi mjdenin tebli
edilmesiyle doar. Deyan.2:41- 42.

Mjde'yi tebli etmede deiik merhaleler:
Balangta deiik blgelerde bu tebliin yaplmas
Blgelerdeki kardelik ve iman balarnn ekillendirilmesi
Bunlardan son amacmz bu tebliin balatld her yerde ev kilisesidir
3

1
www.dveri.bg
2
www.dveri.bg
3
www.dveri.bg

148
Okulu veya koleji baaryla bitiren yeni misyonerlere (pastrlere) ncil
okulunu bitirdiklerine dair belge veriliyor. rendiklerini halk arasnda
tatbik etmek iin tayin edildikleri kendi rkndan olan blgelerde greve
balyorlar.
1

7. Rodoplar Hristiyanlatrmaya Soyunan Tekilat: Bulgar
Misyonerlik A
2002 ylnda 60 kadar misyonerin Filibede kurduu Bulgar
Misyonerlik A (BMA) adl tekilatn amalarn u ekilde
belirlemilerdir:
10/40 Penceresi. Olarak adlandrlan blgeye Bulgar
misyonerleri gndermek, bunun iin gerekli btn finansman
ve ekipman hazrlamak. 2007 ylnn sonuna kadar 10/40
Penceresine 100 misyoner gndermek ve 100 kilise amak,
bunun iin 7000 hristiyan misyoner gnderilmesinde dua
etmeleri, oru tutmalar ve finansman konusunda yardmc
olmalar iin mobilize temek. Btn dier amalar bu ana
amacn gerekletirilmesi iindir.
10/40 Penceresi iin teorik ve pratik hazrlk amal bir
misyoner okulu kurmak.
Misyonerlik grl yeni pastr ve kiliseleri BMAna
katmak.
Kiliseler arasnda mezhep bariyerlerini kaldrmak.
Bulgarca Gidin adnda zel bir misyoner dergisi
yaynlamak ve datmak.
BMAna katlm kiliselerde misyonerlik seminerleri
dzenlemek.
srail ulusuna aktif olarak yardm etmek.
2



1
Slavka Dobreva, Hristiyanstvoto v Blgariya, Sofya, 1993 ., s.134
2
www.bulmn.com

149
Bulgar Misyonerlik A amalarn, hedeflerini ve faaliyetlerini 2002
Mart ayndan itibaren yaynlad Bltenlerinde bulmaktayz. Szkonusu
Bltenler Cepheden Haberler, Davet Edilecek lke ve Finansman
olarak, ana blmden ve baz ilavelerden olumaktadrlar.
Bulgar Misyonerlik A neden var? Sorusuna yine kendileri yle cevap
vermektedir:
Bulgaristanda birok pastr/misyoner var bunun iin daha fazlasna
ihtiyacmz yok. Bulgar Kilisesinin muhta olduu ey Tanr Kelamna
itaat etmektir. Tanr sa: Gidiniz! Btn dnyaya ve btn mahlkata
ncili tebli ediniz demitir ve bizim de gitmemiz gerekmektedir. BMA
ncili tebli etme amacn gerekletirmek iin btn zorluklar gze
alacak, hayatn feda edebilecek, hertrl mahrumiyete katlanabilecek,
gerektiinde hapse girmeyi, ar hastalklara mptela olmay gze alacak
hristiyanlar aramaktadr. Buradan Bulgar Misyonerlik Ann
Bulgaristan da artk misyoner ihra eden lkeler listesinde grmeyi
istedi ive o ekilde alacaklar ak bir ekilde anlalmaktadr.
1

Bu tekilatn grevlilerine gre aktiv misyonerlik konusunda Dryanovo,
Gabrovo ve Rakitovo kiliselerinin ok faal olduunu reniyoruz. Hatta
Rakitovo cemaatinin yars Rodoplarda misyonerlik faaliyetine aktiv
olarak (daimi ekilde olmasada) zaman zaman katlmaktaymlar.
Cepheden Haberler blmnde misyonerlik faaliyeti yaplan
blgelerden ve o blgedeki insanlardan haberler yer almaktadr.
Misyonerlere gre Tanr saya ve misyonerlere en fazla muhta olan
Bulgaristan blgesi Rodoplardr. Bu da 10/40 Penceresine girmekte,
burada 500 ky ve bir ka ehirde yaklak 1 milyon insan yaamaktadr.
Halkn ounluu Mslmanlardan olumakta, etnik guruplar olarak
Trkler, ingeneler, Pomaklar ve Bulgarlardan meydana gelmektedir.
2

Her sene Suudi Arabistan, ran ve Trkiyeden aktlan miliyon
dolarlarla 800n zerinde cami ina edilmitir. Birka ortodoks kilisesi ve
evanjelist topluluklar bulunmasna ramen gerekte bu da ncille tank
deildir.
Ancak bu durumu deitirmek iin ne yazk ki ok az Hristiyan sann
Mslmanlar arasnda gle tantlmas gerektiine inanmaktadr.

1
www.bulmn.com
2
www.evangelskivestnik.bg

150
Bu fanatik misyonerlere gre Rodoplar saran dini karanlk eytann
Kiliseye kar ak bir tahrikidir. Bu gnllere [Mslmanlara]
ulaabilmek iin Tanr bize hereyi vermitir. Bulgaristanda Rodoplar
evanjelistletirmek iin yeteri sayda Hristiyan, finans ve ulam aralar
vardr. Sadece bir ey eksiktir bunu gerekletirecek kalp, dedikten sonra
yle sormaktadrlar: Kendini bu Mslmanlarn yerine koy. Onlarn
kendi inanlaryla mutlu olduunu ve Muhammede inanarak ebedi bir
hayata sahip olacaklarn dnyorsan hi bir ey yapma. Ancak onlarn
ebedi bir hsrana urayacaklarn dnyorsan kalk, nk ele
geirilecek daha ok yer var, kaybedilecek zamanmz yok.
1

Bulgar Misyonerlik A Rodoplarn Dardere, Madan, Rudozem, Devin
ve Rakitovo ilelerinde misyonerlik almas yapmak zere 5 aile
gndermitir. Bunlardan birisinin grdkleri ve anlattklar yledir:
Buraya geleli 11 ay oluyor. Kasbaya geliimizden bu yana yakak 200
kiiyle tantk. Bunlardan 100 tanesiyle ahsi tanklmz var 35
tanesine ise Tanr sus ve Tanr Kelamn tebli etmi bulunuyoruz. Bu
insanlardan birouyla iyi dostluk ve arkadalk ilikilerimiz var.
ehirde bulunan Sosyal Yardmlama kurumuyla ortaklaa Salam
Temel Vakf tarafndan temin edilen 2. el elbise ve ayakkab yardmnda
bulunduk. Ayrca ok fakir olanlara da gda yardmnda bulunduk. Eim
ayrca ehir ktphanesinde cretsiz Piyano dersleri vermektedir.
Halka faydal olan bu almalarmz sayesinde toplum ierisinde belli
bir yer edindik ve birok kiiyle arkadalk kurduk. Btn bunlar bizimle
ilgili kamu grnn pozitif olmasn salad. Haftada iki defa ev
toplantlarmz var: aramba Tanr kelamnn retildii dersler,
Pazar Hastalar iin Ayin ve Dua, Cuma Dua Toplants. nsanlarla
iletiimde kullandmz bir ktphane ile sesli ve grntl yaynlara
sahibiz.
Stratejimiz
Bizler Tanrnn kullar olarak Ona kar sorumluluumuzu kabul
ediyoruz. Bizden yapmamz istedii eyleri yalnz Onun sayesinde ve
Onun yardmyla yapabileceimizi biliyoruz. Onun yol gstericiliine
gveniyoruz ve Onun sayesinde inananlardan oluan bir ekirdek

1
www.protestanstvo.com

151
meydana getireceine inanyoruz ve bu ekirdek meyve verecektir.
nsanlarla iletiim kurmak iin, belediye birimleriyle birlikte insani
yardm faaliyetlerinde bulunarak toplumda iyi bir yer edinmek gerekir. Bu
ekilde mezkr yerleim biriminde bulunmamzla ilgili ak cevap verme
ansna sahip olacaz. Ayrca ksz ocuklara ve dul kadnlara her trl
yardmda bulunmak gerekir ki, bu ekilde onlarn yaknlaryla da iletiim
kurabiliriz. Bu bize toplumun iyi niyetini kazanma ans verecektir.
1

Gvenlik sebebiyle bulunduu ehrin adn vermeyip ancak Yunan
snrna yakn ve Mslmanlarn younlukta olduu bir ehirde
yaadn syleyen ikinci misyoner aileden gelen bir mektupta ise yle
denilmektedir:
Deerli meslektalar bizim gibi Rodoplarda Mslmanlar arasnda
alan misyonerler iin dualarnz ve maddi yardmlarnz ok nemlidir.
Kasabada Tanrya hizmet adna attmz admlar orada bulunan ve
bizlere yardm edenler sayesinde oldu. Sizlere ok teekkr ederiz deerli
arkadalar. Gerekten Tanr iin harcadmz emekler boa deildir.
Burada kurduumuz kilise 2 yan doldurdu. nananlarn
[evanjelistlerin] says 20. Bunlardan yars erkek yars da kadn.
Bunlardan % 80i nceden Mslman olan kiilerdir. Bundan dolay
aileleri ve arkadalarndan dlanmaktadrlar. Son zamanlarda
inananlarn ruhi geliimi ve kiliseye ballklarnn arttrlmas iin
alyoruz. Rodoplar gibi ar bir ruhi iklimde kilise potansiyelini en
baarl bir ekilde gerekletirebilmesi ev gruplar sayesinde olabilir.
2

.....
Bizler kilisenin var gcn Rodoplarda yaayan Bulgar
muhammedilerine yneltmesi vaktinin geldiine inanyoruz. Bizler bu
imkn kullanmazsak slam fundamentalistlerinin bunu
gerekletireceine dair reel bir tehlike sz konusu olabilir.
Tanr bizi Onun adna zafere ulatrsn!
saya sevgi ile... Martin, Mariya ve Slava
Rodoplardan gnderilen dier haberlerde 11 kyde sa Filminin
gsterildii, 15 kiinin altnda yaayan kyleri evanjelist kitaplarla
kapladklar bu kyleri gezerken kara yollar katettikleri ve kendilerine

1
www.misyoneri.bg
2
www.misyoneri.bg

152
gnderilen paralardan bir ksmn kullandklar arabann tamirine
harcadklar ve ondan sonra bu ekilde devam ettikleri bildirilmektedir.
Gnay erifov adl Trk misyonerin anlattklarndan bir kesit:
lk olarak 4-5 aileden oluan bir Trk kyne gittik, burada
yaayanlar birilerinin onlar ziyaret etmesinden byk memnuniyet
duydular, ncili ve brorleri aldktan sonra ise ok sevindiler. Genelde
yal insanlard. Dattklarmzdan sadece birisi almak istemedi. Onun da
ateist olduunu rendik. 15 dakika kadar onunla konutuk ancak hi bir
ey almak istemedi ne kitap, ne herhangi bir Tanrya inanmak. Kye
giriimizde kaplarn aldmz ilk aile bizi bir kahve imeye davet etti.
Burada inancmz iin uzun uzun konuma frsat oldu. Konuma
esnasnda kadnn babasnn birzamanlar hoca olduunu rendik. Biraz
iki imi olan evin erkei sann beni nasl sigaralardan kurtardn
rendiinde ok ard ve bu ne olduunu anlayamad...
Yine baka bir Trk kynde sadece 2 aile yaamaktaydlar. Sevinle
ncilleri ve brorleri aldlar. Ayrca ihtiyarlardan birinin Trkiyede sa
iin yaplan konumalardan ve duadan dinlediini rendik.
En heyecanls bir saat yaya olarak gittiimiz kyd. nk oraya
araba ile kma imkn yoktu. Sanki birinci yzyldaymz gibiydi.
Datacamz malzemeleri bir srt antasna koyduk. Orada 2 kiilik bir
aile yayordu. Erkek 71, hanm ise 68 yandayd. Gerekten ok
sevindiler. Artk bizi kimse hatrlamyor. Herkes bizi unuttu diyorlard.
Bizde onlara Ancak Allah sizi unutmad dedik. Bize saf bal ile ekmek
ikram ettiler ve bizi Allah unutmadn hissetmeye baladk.
Etrafta yar ykk evler bulunuyordu. Bunlar bir zamanlar burada canl
ve anl bir hayatn olduunun gstergesiydi. Elektrik yoktu.
Haritada olmayan orman iinde bir kye gittik. Buraya vardmzda
mistik bir hava hissettim. Etrafta bombo yarykk evler vard. Otlar her
taraf kaplam etrafta hayvan iskeletleri grnyordu. Kendimi bir anda
sanki bir Hind filminde hissettim. Arkadam Mladenle ikimiz bir ailenin
yaad eve vardk. Onlara ve kyde yaayan dier drt kiiye vermeleri
iin yeteri kadar ncil ve bror verdik. Ayrca audio keset ve sa
filminden de verdik. Kyde elektrik yok ancak pil kullanyorlar. Suyu ise
ev sahibinin kendisi karm. Bu insanlarn hepsi Bulgar

153
mslmanlarndand. (Kasten ky isimlerini yazmyorum).
1

Bu mektupta kasten sylenmeyen kyler byk bir ihtimalle
Krcaaliye bal Trk kyleridir. Bunu iddia etmemizin sebebi ncelikle
bu misyona bir Trkn seilmi olmas, dalk bir blgede ve ok az
nfuslu kylerde dolamalar ve [Trke] ncil dattklarn
belirtmeleri.
Bltenlerin Finansman blmnde Rodoplarda, Hindistanda ve
Trkiyede Bulgaristan Gmenleri arasnda yaplan ve yaplacak
misyonerlik almalar iin gnderilecek kiiler nekadar miktarda para
gerektii aklanmakta ve btn evanjelist kiliselerden yardm talep
edilmektedir. Ayrca devaml yardmda bulunan kilise cemaatleri vlerek
dierlerinin de bu cemaatler gibi Tanr iin fedakrlk yapmalar
istenmektedir. Rodoplarn slamlatrlmas iin aktlan milyon dolarlara
kar siz de bir balang yapabilirsiniz. Gemite bu dalar Hristiyan
sesiyle inlemekteydiler. Gelin yine bu dada Tanr say yceltelim diye
haykrmaktadrlar.
2

Bulgaristanda faal olan nemli bir misyoner tekilat da Yedinci Gn
3

Adventistlerin Kilisesi dir. Adventistlerin Bulgaristana girileri 1891
tarihine dayanr. Bugn Bulgaristanda 7 123 kii yesi ile 110 Advent
Kilisesi bulunmaktadr. Bu kiliselerde 65, kilise bulunmayan ehirlerde ise
13 pastr/misyoner almakta ayrca Trkler arasnda alan 3 Trk
misyonerleri bulunmaktadr. Bunlarn ikisi Beyhan Ahmedov Hseyinov
ve Remzi Nurosman Ahmettir.
Adventistlerin Varna Kilisesi 30 dersten oluan bir ncil Kursu
dzenlemektedir. Bu kursun devam zorunluluu yoktur, isteyenler posta
aracl ile bu kursa kaydolmakta ve kilise kendisine 30 dersten oluan
ncilin Temel retileri ve Prensipleri kitaplarn gndermektedir.
Adventistlerin uluslararas humaniter yardm tekilat ADRAnn
Bulgaristanda da bir ubesi bulunmaktadr. Buraya gelen yardmlar
genellikle talya ve Almanyadan gelmektedir. Advent Kilisesinin
Genlik ubesi faaliyetleri, Advent Genlik Derneinin faaliyetleridir
ayn zamanda. Bu dernee ve dolaysyla kiliseye bal 2 500 gen erkek

1
www.protestanstvo.com
2
www.protestanstvo.com
3
Slavka Dobreva, Age., s.84

154
ve kz veya kark kilisenin faaliyetlerinde aktif grev almaktadr.
1995 ylnda 12-16 ya grubu genleri iin Aratrmac Kulb
kurulmutur. Bu kulp vastasyla genler ncil ile tantrlmaktadr. 2001
ylndan bu yana ayn program Macerac ad altnda 7-12 ya grubuna
uygulanmaktadr. Daha byk yataki genler iin kilise devaml genlik
konferanslar ve kamplar dzenlemektedir. 2003 ylnda Gnll Genlik
Hizmeti program kk yerleim birimlerinde yaayan insanlara gnll
yardmda bulunarak onlarn yaamlarn kolaylatrmak amalanmtr. 4
Mays 2003 tarihinde niversite rencileri ve niversiteyi bitirenlerle
alan Advent Student-Professional Asociation (Advent niversite
rencileri, Hocalar ve Profesiyonelleri Dernei) kurulmutur.
1

Advent Kilisesi Ev ve Aile ubesinin 2002 yl faaliyet raporunda, Aile
Evanjelizmi iin 101 fikir, Ailede ibadet iin 101 fikir ve Kilise ailesinde
bayramlama iin 101 fikir brorlerinin datld; dzenlenen
toplantlarda Aile Ayinleri ve manl Aileler rehber kitaplarnn
datld; Tanma Kulb alarak kilise mensuplarnn birbirleriyle
tanmas ve kendilerine eler bulmas amaland; bir hafta boyunca Eski
Zarada Aile Semineri dzenlendii ve birka kilisede evlilik ncesi
danmanlk yapld belirtilmektedir. Advent misyonerlerinin Ev ve Aile
ubesi Bulgaristann 16 noktasnda faaliyet gstermektedir.
Adventist misyonerlerin belirli saatlerde Bulgarca yayn yapan
radyolar, Nov Jivot [Yeni Hayat] adnda yayn evleri ve Hristiyanska
Misl [Hristiyan Dncesi] adnda aylk yaynlanan bir gazeteleri
vardr.
2

8. Bulgaristanda Yksek Evanjelist lahiyat Enstits
Bulgar Evanjelik Eitim gelenei XIX yy.da stanbulda alan
Robert Colege dayanr. Evanjelik Beonluk (Pentekostal) Kilisesine bal
lahiyat Fakltesi ilk olarak Rusukta alr. Devaml ve akretimde
toplam 250 kii renim grr. Faklte 1994te Sofyaya tanr.
3

Yksek Evanjelik lahiyat Enstits 1999 ylnda Bulgaristanda
bulunan btn evanjelik mezheplerin birlemesiyle kurulmutur.
Enstitnn renim Plan 2000 ylnda Bulgaristan Bakanlar Kurulu

1
www.ids.org/konference
2
Trud gazetesi, Sofiya, 21.03.2003
3
DMA

155
tarafndan onaylanmtr. Bu yksek okulun stats ile Bulgaristan
Bamftlne bal Sofya Yksek slam Enstitsnn stats ayndr.
Her ikisi de Bakanlar Kurulu Din leri Mdrlne kaytl olup Eitim
Bakanlna bal deildirler. Devlet niversiteleri ise Eitim Bakanlna
bal olup verdikleri diplomalar tm dnyada geerlidir. Dolaysyla bu
Enstitlerin verdii diplomalar sadece o dini topluluun belirli grevler
iin art kotuu alanlarda geerlidir.
1

a.Yksek Evanjelik lahiyat Enstitsnn dari Yaplanma
emas

30 Ekim 2004te Yksek Evanjelist lahiyat Enstitsnden 3. dnem
olarak 45 renci mezun olmutur. Mezuniyet treni Sofyada bulunan
Bulgar Tanr Kilisesi binasnda yaplm, bu kilisenin pastr P. gnatov
dinleyenleri yle selamlamtr: Sevinin, seneler ncesi mmkn
olmayan, bugn mmkn. Sevinin, hayal ettiimiz bugn gerek... bu
snrsz olan Tanr ak sebebiyledir. Trende Yksek Evanjelist
Enstits Ynetim Kurulu Bakan teolog Dr. Pastr Hristo Kulievin de
bir konuma yaptn, mezuniyet treninin zel misafirinin ise Tbingen
niversitesi retim yesi ve Dnya Evanjelist Aliansna bal lahiyat
Komisyonu Bakan Prof. Rolf Hilenin olduunu Evanjelist
Gazetesinden reniyoruz.
2

b. Bulgaristanda Yaymlanan ve Kendini Ulusal ve
Mezheplerst Olarak Tanmlayan Evanjelist Gazetesine Yansyan
Misyonerlik Faaliyetleri

1
DMA
2
www.evangelskivestnik.net

156
1) Aevleri
1

2004 ylnda Sofya Belediyesiyle ortaklaa Evanjelist Kiliseler,
ihtiya sahipleri iin 3 aevi am, bu teebbs Snrsz Misyon adl
tekilat tarafndan sponsore edilmitir. Ala belediye bakan Stefan
Sofiyanski de katld ve allardan birisinin Birinci Evanjelist Beonluk
Kilisesinde gerekletii, kilisenin pastr V. Virevin beyanna gre
gnde 400 kiiyi doyurduklar zamanlarn olduu ifade edilmektedir.

2) Bulgaristana Adanm Dua Gecesi
2

Tanr karsnda bir geceyi dua halinde geirmek iin binlerce
evanjelist hristiyann Varnada topland ve lkelerinin siyasi, ekonomik
ve manevi durumu iin dua ettikleri, organizasyonun Varna Spor
Salonunda gerekletii ve bu faaliyetin Yeni Dalga Genlik Hareketi
tarafndan organize edildii bildirilmektedir.
3) Bulgaristanda Evanjelistletirme Toplantlar
3

2004 Kasm ay iinde Burgas, Varna, Dobri, Veliko Trnovo,
Rusuk ve Sofya ehirlerinde evanjelistletirme toplantlar dzenlenmi,
bu toplantlarn Birleik Evanjelist Kiliseleri tarafndan gerekletirildii
toplantlarda toplumun deiik kesimlerinden insanlarn meslektalaryla
yakndan tanma imkan bulduklar ve onlar gelecek toplantlara davet
ettikleri ifade ediliyor. Toplantlara katlanlarn % 30unun nceden
Hristiyan olmadn, ancak bu toplantlardan sonra hayatlarn saya
adama karar aldklar da gazetenin altn izerek verdii haberlerden.
4) Evanjelist Metodist Kilisesi
Bulgaristan topraklarna girileri 1857 ylna dayanan Evanjelist
Metodist Kilisesi misyonerlerinin faaliyet alan Kuzey Bulgaristandr.
Bunun nedeni her ikisi de Amerikada bulunan Boston Kongrean Bord ile
Metodist Bordun Bugaristan Kuzey ve Gney olarak kendi aralarnda
paylamalardr. 1989 ylnda Bulgaristanda Metodist Kilisesini yeniden
kuran yerli evanjelistler 1992 ylnda Dnya Metodist Kurulunun Bar

1
Yeni Hayat gazetesi,Krcali, 22.04.2004 .
2
Agg. 22.04.2004.
3
Demokratsiya gazetesi,Sofiya, 11.12.2004 .

157
dlne layk grlrler. 1993-1997 yllar arasnda Rusuk, Sofya,
Lofa, umnu ve Hotanstada yllk kongrelerini yapan bu tekilatn
faaliyet gsterdii 6 blgede 32 kilisesi ve 5 ev kiliseleri bulunmaktadr.
En youn olduklar yer Varna blgesidir. Ayrca bu blgede dikkati eken
nokta Trk Metodist Kiliselerinin bulunmasdr. Kendi ifadelerine gre
Metodist pastrlerin says 31, toplam ye saylar ise 2 700dr.
1

Bulgaristan Metodist misyonerleri Metodist adyla bir dergi
yaymlamaktadrlar. Bu derginin 2. saysnda Kilise tayin ettii kiilerin
adlarn ve grevlerini yaymlar. Bu listede MslmanTrk ismiyle bir
pastr ve pastr yardmcs resmen grevlendirilmitir.
2

5) Rusukta Evanjelist Metodistlerin faaliyetleri
3

Rusuk, Metodist misyonerlerin faaliyet gsterdii merkezi
yerlerden birisidir. Komunist dnemde ayakta kalan 3 Metodist
kilisesinden biri burada bulunmaktadr. 1991 ylndan bu yana Rusuk
Metodistleri Zrih (sve) Metodist Kilisesiyle ibirlii halindedir. Bu
kilise vastasyla Bulgaristana ekonomik kriz dneminde humaniter
yardmlar yaplmtr. Yine bu blgede bulunan Hotantsa Ky kilisesinin
40 yesi vardr. Pazar okuluna devam eden ocuklarn says ise 30dur.
Bu ocuklar genellikle Trk ingenelerinden olumaktadrlar.
6) Varnada Trk Evanjelist Metodist Kilisesi
1998 ylnda ev ziyaretleri ile faaliyetlerine balayan misyonerler 3
Trk ingene mahallesinin ortasnda bir salon kiralarlar ve ayn yln
mays aynda 3 gnlk bir evanjelistletirme/hristiyanlatrma program
gerekletirirler. Kilise cemaati nceden Mslman olan kiilerden
olumaktadr. Bunlar okuma yazma bilmeyen, isiz ve fakir insanlardr.
Bu sebeple misyonerler, fakir aile ocuklarna okuma yazmay retme,
genleri ve yetikin erkekleri pastr olarak yetitirme ve gen kzlara
evlilik ncesi ve aile hayatna ait bilgiler retecek gruplar oluturmay
kararlatrmlardr.
Varnaya bal Dbravino Ky, Bulgar ve Trk ingenelerinden
oluan 1450 kiilik nfusa sahip bir kydr. Bunlardan 1000i ingene

1
Agg. 18.05.2003.
2
Slavka Dobreva, Age., s.98
3
24 saat gazetesi, Sofiya, 24.11.2000 y.

158
Mslmanlardan olumaktadr. ingene mahallesinde evanjelistler 10
yldan beri almaktadrlar. Bu kyde nceden cami olmadndan
insanlarn ou evanjelist kilisesine gidiyorlarm. Ancak imdi bir kulp
mescide evirilmi durumdadr ve kiliseye olan ak durdurmutur.
1

Burada Evanjelistlerin trk ingenelrinden oluan 3 pastr
bulunmaktadr. Bunlar trke konumakta ve Trk adlar tamaktadrlar.
Ky muhtarnn ifadesine gre len ve akam yemek vermektedirler.
Finans kaynaklarn Amerika salamaktadr.
Yine Varnaya bal Dolen iflik kasabasnda caminin karsna bir
evanjelist kilisesi yaplmtr. Trk ingene mahallesinde 2 ev kilisesi
bulunmaktadr. ingene mahallesindeki pastrlerin adlar Yaar, Mehmet
ve Karanidr. Bunlar gda yardm yapmakta ve Bulgarca brorler ile
kitaplar datmaktadr. Mahalledeki iki kilise 35 kiilik bir ocuk grubuyla
ilgilenmektedir.
Metodist kilisesi misyonerleri lahiyat serisi, Kk Gruplarda
alma ve ocuklara alma Serisi kitaplar yaynlamakta ve bunlar
internetten sata sunmaktadr.
2

7) Hemire Necla Yakub, Pastr Hasan Hasan ve Yal Nine
eriban Mehmedova
3

umnu ehrinin zgrev Kynden olan Necla Yakub dokuz sene
nce hayatn saya adar. Uzun zaman gemeden Kaspian kilisesinin
yesi olur. O Tanry seven bir kadn ve hayatyla da Ona hizmet etmek
istediini aka gsteriyor. nanc sebebiyle ailesi tarafndan kabul
grmemi ve evinden atlarak tehdit edilmi. Ancak btn bunlara ramen
o vazgemiyor, bilakis inanc onu kuvvetlendiriyor ve cesurca ileriye
devam etmesi iin motive ediyor. Meslek olarak seramik ressam olan bu
kadn uzun zaman mesleini icra etmitir. Hayat zorluk ve skntlarla
dolu olarak gemi. Tam da bu srada Tanr ona yeni bir yol gstermi -
Trkiye. O bu arya uymu ve itaat etmi. Trkiyede birok akrabas ve
yaknna Tanr sann ncilini paylamak istemi. Tanr ona i vermi ve
bylece zgrce yaama ve Tanrya hizmet etme olanaklar sunmu.

1
www.protestantstvo.bg
2
www.misyoneri.bg
3
www.misyoneri.bg

159
Tanr onu Kore ve stanbulun deiik kiliselerinden pastrlerle
karlatrm. O brorler datmakta ve sonularndan korkmadan say
anlatmaktadr. Onun vastasyla ncil birok kiiye ulamtr. Onun bu
lkede yetitirdii meyveler devamldr. Kurtulua ermi ve kiliseye
adapte olmu hristiyanlarn varl artk bir gerektir. Necla kendini
Tanrya adam, sann yce tavsiyelerini yerine getirmekte ve hi bir
ekilde bunu brakmay dnmemektedir. Onun ncelii tek tek
evanjelistletirmek ve o bunu devaml yapyor. Bizler kilise mensuplar
olarak hemiremizin bize katlmasndan ve beraber alacamzdan
dolay byk sevin duyuyoruz.
1

Fel olmutum. Burgas hastanesine kabul edildim. Hareket
edemiyor ve konuamyordum. Ne ellerim ne ayaklarm hareket
edebiliyordu. Belli bir zaman sonra taburcu edildim ve evimde dzelmeye
alyordum. Zamanla durumum dzeldi ama sol elim felli kald. Bir gn
kontrollere gittiimde tekrar hastaneye yatmam gerektii ortaya kt.
Hastaneye yatmam iin gerekli iemlerin yaplmasn beklerken bir
kadn bana yaklat ve: ben seni tanyorum, sen bizim semtimizdeki
pastrsn, dedi. ok arlarm var diyerek konumasna devam etti ve
ensesinde bulunan yaklak 300 gramlk kk bir kavun byklndeki
tmr gsterdi. Hastaym ve ameliyat edilmesi gerekiyormu.
Ben ona baktm ve Tanrya yneldim. Tanrm, dedim. Sen tabipler st
tabipsin, benim hastaneye yatmam lazm, ancak inanyorum ki sen beni
kurtaracaksn ve buna lzm kalmayacak. Tekrar kadna dndm ve onu
Perembe gn kilisedeki ayine davet ettim. Ona, onun iin dua
edeceimizi ve Tanrnn onu iyiletireceini inanarak syledim.
Kadn geleceini vaadetti ancak o gn gelmedi. Pazar ayinine geldi.
Ayin sonunda onu ne kmas iin davet ettim. O en arkada oturuyordu.
say bilmeyen ancak Muhammedin peygamberi olduu l bir Tanry
tanyan bir kadnd o. Hayatta olan, ifa veren ve mucizeler yaratan Tanr
iin hibirey bilmiyordu. Bu sebeple onu davet ederken ilk olarak tevbe
etmesi ve say kabul etmesi gerektiini ona syledim. Bulgarlar dnyaya
srt evirdiklerini sylyorlar biz ise saya bakmak iin l Tanrya srt
evirdiimizi sylyoruz.

1
www.misyoneri.bg

160
Kadn vaftiz etmek istiyordum. Sylediim gibi sol kolum tamamen
felli idi. Vaftiz etmek iin ya iesini nasl alacan dnrken Ruha
dua etmeye baladm. Tam o zaman Tanrnn sesini duydum. Sol kolunu
kaldr. Btn kilise sol kolumun hareket etmediini biliyor. Ancak
Tanrnn sesini dinledim. Sol elimi kadnn bana koydum ve onun ii
dua etmeye baladm. Kadn yere dt. Btn kilise ayakta idi. te o
zaman Tanrya kretmek iin platforma ktm ve iki elimi de yukar
doru kaldrdm. Vcudumu ate bast ve sol kolum hareket etmeye
balad. Alamaya ve Tanrya vgler yadrmaya baladm nk
tanmadm kadnn hastal iin dua ederken Tanr bana ifa verdi.
Tanrnn muhtem plann gryormusunuz! Kadna uzun salarn
kaldrmas iin rica ettim ve ne grelim tmrden bir iz bile kalmamt.
Bu kadn artk kurtuldu ve saya ehadet getirdi. Beni ameliyat etmek
iin 1000 leva [1 000,00 YTL] istiyorlard, dedi kadn. Ancak Tanr
manevi ameliyat yapt. vgye layk ancak Odur.
8)Vaftizden Sonra Gelen ifa
1

Bu yaz Provadiya kilisemizde iki defa vaftiz treni yapld. Bu
vaftizlere Devnya, Suvorovo ve Dlgopol gibi kasabalardan heirelerimiz
ve kardelerimiz de katld. nsanlarn Tanrya kulluk etmek iin
hayatlarn Ona adadklarn grmek ne mutluluk verici birey. Erkek
kadn, gen yal, havuza giriyorlar ve eski kiiliklerini oraya
gmyorlard.
Krivna kynden yal erban Mehmedova da sevin ve byk
heyecanla gelmiti. Ona gre bu kendisi iin yeniden dou anlamna
geliyordu. Uzun zamandr eker hastalna mptela olan bu kadn
havuzdan knca herey deimi. Doktorlarn yapt iki mayenede de
kandaki eker orannn 210dan 60a dt grlm. Btn bu
yaptklarndan dolay btn vgler ancak Tanryadr.
erban nine Krivna ky kilsesinin en devaml yelerindendir.
Herkese yardm etmek iin can atan birisi. Gnlerini tarlada alarak,
bahe ve ev ileriyle geiriyor. Ancak Cuma gelince btn ilerini brakp
kiliseye geliyor. nsan bu gibilerle tannca ve onlarn azndan kan

1
www.evangelskivestnik.net Pastrn anlatt uzun hikayenin zeti

161
szleri duyunca Tanrnn nasl byk bir deime meydana getirdiini
grebiliyor. Onlar yaantlaryla sann diri olduuna tanklk ediyorlar.

9. Misyonerler Tarafndan Bulgaristan'da Datlan Trke
Yaynlar
1

Misyonerlerin almalarnda her milleti kulland diliyle muhatap
almak bir prensiptir. Bu prensibi Bulgaristanda da uygulamaktadrlar.
Bulgarca konuan mslmanlara (Pomaklara)- bulgaca, Trklere trke,
ingenelere de kiril harfleriyle yazlm tke kitaplar datyorlar. Trke
konuan mslmanlar szkonusu kitaplar ok kolay kabul edyorlar,
nk trke olan kitaplarda, zellikle Trkiyeden gelen kitaplarda
yanllk olmaz diye kanaat etmilerdir. Datlan kitaplarn bazlar

- ncil'in ada Trke evirisi Mjde (Kiril alfabesiyle, Sofya
1993) Bu ncil evirisinin yayn haklar Londra'daki The Translation
Trust'a aittir.
- ncil: Yuhanna'ya Gre (Kiril alfabesiyle, nanlar Topluluu, PK
17, 9010 Varna 10) ndilerin Kiril alfabesiyle baslan Trke evirilerinin,
zellikle Latin alfabesini bilmeyen Trk veingene Mslmanlarn hedef
ald anlalmaktadr.
- Yaayan Tanr. (Truth Researchers, PO BOX 30, Tunbridge VVells
Kent TN4 8QF, England) Yazar belirtilmeyen kitapk 32 sayfadan ibaret
olup sa Mesih ve Mesih merkezli asli gnah, enkarnasyon, armh,
kurtulu gibi doktrinleri halk diliyle ilemektedir. Eserin dili Trke olup
Kiril alfabesiyle baslmtr.
- Mesih Kimdir?: Mesih'in (Markos'a Gre) ncil'i zerine Bir
alma (Abdulmesih, Umut ars, P.O.BOX 10 08 27, 7000 Stuttgart
10- Bat Almanya).
- Din Alimleri Tartyor (Nikola Yakub Gabriel, Esenlik Yolu, CH
8486 Rkon, PK: 66, svire ts., 96 sayfa).

1
www.misyoneri.bg

162
- ncil'de ve Kur'n'da Mesih (Abdulfadi, Esenlik Yolu, CH 8486
Rkon, PK: 66, svire ts., 84 sayfa)
- Kur'n... Derken Haksz Deildir (Sylvain Romain, stanbul 1998,
Zafer Matbaas, 64 sayfa)
- Tanry Bilmek Nedir? (yazar ve bask yeri belirtilmemi 50
sayfalk ufak boy bir kitapk)
- Seni Mutlu Edecek yi Haber (Yehova ahitleri, Almanya 1980)





















163

SONU
Bu aratrmada Bulgaristanda din deitirmede ve olas sonucu
dinsel dnm fenomeni sorunsallatrlmtr. Aratrmann verilerinden
anlald kadaryla Bulgarlarn asl Trktr. Daha X asrn balarnda til
(Volga) Bulgarlar kuzeyde bir sra Trk kavimlerini bir araya getirerek
dini, iktisadi, siyasi, askeri ve kltrel hayat bir, slmi Trk devleti
kurmulardr. Tuna Bulgaristan ile bir daha hi bir ekilde iliki
kurmayan bu Bulgarlar, 900l yllarda slmla tanarak, 922de resmen
slamiyeti kabul etmilerdir. Bu ekilde onlar Kuzeydou Avrupada Trk
- slm kltrnn gl temsilcileri olmulardr. Bu hareketleriyle onlar,
Abbasi Halifeliine uzaktan da olsa bir manevi destek olmular,
slmiyetin yaylmas iin almalarda bulunmulardr.
Tuna Bulgarlar, zamanla Hristiyanl kabul ederek gl bir devlet
yaratrken, Volga Bulgarlar slam kabul etmek suretiyle ayn ii kuzeyde
yapmlardr. Demek oluyor ki, devletilik bilincini tayan bu kavimler
vardklar yerlerde bu ananeyi yaatmlar, zamann ileri milletleri arasna
girmilerdir. Ancak kabul ettikleri iki ayr din zamanla onlar birbirinden
son derece uzaklatrmi olmal ki, bugn dahi aralarnda nemli birtakm
balar kurulamamtr. Din ayrl kendi tarafndan dil ayrlna da yol
am, onlar iki ayr ulusa evirmitir.
Bir vakitler iki byk kola ayrlan Bulgarlarn ayr ayr dinleri kabul
ettikten sonra birbirlerinden bu derece uzaklam olmalar bize bir kere
daha dinin ne kadar byk nemli olduunu gstermi bulunmaktadr.
Dinin bir ulusu birletiren ve, asrlar boyunca onu koruyan manevi
amillerden biri olduunu gstermitir.
Bulgaristan devleti kurulduktan sonra cu Yzylda Bulgar halk
zorla Hristiyanlatrlmtr. Slav istilalar Balkan Yarmadasnda kilise
rgtlln ve kilise hayatn hasara uratr ve raylardan karm olur.
Hristiyanlk zamanla buraya g etmi olan Slavlar arasnda szmaya
balar ve iler o kadar ileri gitmitir ki, stanbul patrikliinin bana Slav
asll Nikita (764760) getirilir. Protobulgarlardan bazlar da daha eski
yerlerinde bulunduklar dnemde Hristiyanl kabul etmilerdir. Daha o

164
zamanlarda dikkate ayan birka olay vardr: Bulgar topraklarnda Han
Omurtag'n ilk olu Enravota (Boyan) sa'nn dinine ilikin ilk Bulgar
kurbandr. Bizansllar tarafndan esir edilmi olan Han Boris'in kzkardei
Hristiyanl stanbulda kabul etmitir ve Bulgaristana dnnce bu
hususta kardei Boris'e etki gstermitir.
Bu gnde Bulgarlarn iftihar ettikleri Aziz Konstantin (Kiril)
feylesof ve Aziz Metodi Slav alfabesini icat etmilerdir. Slav alfabe ve
yazsnn olumas Slavlarn ortaada en belirli kltrel edinimidir.
ernorizets Hrabr'n belirttii gibi, Slavlar nceleri "izgi ve hatlarla"
yazyorlarm. Bulgar ve dier Slav devletlerinin oluturulmasndan sonra
bu devletlerin halklar Yunan ve Latin alfabelerini kullanmaya balarlar.
Bulgaristan'da ve dier Slav lkelerinde var olan grafik sistemlerin
temelleri zerine Slav alfabesi yaratma deneyimlerinde bulunulmutur.
Fakat bu deneyimler baarsz sonulanmtr. Slav alfabe ve yazsnn
buluu, uygulanmas ve yaylmas tamamen Konstantin-Kiril Feylesof ile
Metodiy kardelerin davasdr. Onlar Selanik doumludur. Kardelerden
daha yals Metodiy daha gen yata kendini askeri-idari ilerine kaptrr
ve Bizans mparatorluunda bir Slav ilinde vallie atanr. Konstantin ise
stanbul'daki anlm Magnaur okulunda mkemmel eitim grr.
O,okulda Bizans, yneticilerinin dikkatini fevkalade yeteneiyle zerine
eker. ki kardein hayatnda, 851 ylnda nem1i bir deiiklik vuku
bulur. Onlar, Kk Asya'daki olup danda bulunan "Polihromanastrna
yerleirler ve sekiz yl srekli orada kalrlar ve o zaman esnasnda
aralarnda bilim stne eitli sohbetlerde bulunurla ve geceli gndzl
kitaplardan ayrlmazlar. Onlarn (gayretleri boa gitmez, 855 ylnda Slav
alfabesini bulmakla sonulanr. Onlar orada rencilerden de bir dar evre
oluturarak Yunancadan Slavcaya baz dini kitaplarn evirisini yaparlar.
Byk Moravya Knaz Rostislav' (346870) 'n temsilcileri 862 ylnda
Bizans imparatoru huzuruna kp, lkelerinde Slav dilince vaazlarda
bulunmak iin insan gndermesini rica edince, seim iki kardee der.
nk onlarn almalar herkes tarafndan, iyi biliniyormu. Konstantin
Feylesof ile Metodiy kardeler Byk Moravya'ya giderler. Yl 863dr.
Onlarn misyonu burada ok iyi meyveler vermitir. Onlar, orada mstakil
kilise ve birhayli de okul amlardr, nice renci yetitirmiler ve birok

165
da Slav din adam eitimilerdir. Yeni yeni eviriler yaparak Slavca kitap
saysn artrmlardr. Kilisede olduu gibi, ameli almalarda da Slav
dilini kabul ettirmilerdir.
1396 ylnda Bulgaristan, Osmanl egemenlii altnda geer ve bir
ok insanlar slam dinine dner. Bu olay bu gnk Bulgar tarihilerin
tarafndan zorla slamlatrlma gibi alglanyor. Bu ekilde Osmanllar
Bulgarlarn soykrm yaptklar gerekesiyle sulamakta ve Ermeni
soykrmn desteklemektedirler.
Osmanl dneminden sonra Bulgarlar, Trk Mslmanlar
Hristiyanlatrmaya almlardr. Tabi bu Hristiyanlatrma Bulgar
Ortodoks kilisesi tarafndan yaplmtr.
Hristiyanlatrma ayn zamanda Protestan kilisesi tarafndan da
yaplmtr. Protestanlarn birok yerlerde kilise ve okul amak suretiyle
Mslmanlara ynelik faaliyet gstermilerdir.
19121913 ylnda Balkan sava esnasnda, Bulgaristan Osmanl
devletiyle savarken yine Ortodoks kilisesinin nderliinde Mslmanlar
zorla Hristiyanlatrmlardr. Pomaklar Trke bilmiyor ve dolaysyla
Bulgarlar ve Bulgarlar Hristiyan olmalar gerektiini iddia etmilerdir. Bu
ekilde Rodoplarda ki Mslman kyleri camileri kiliseye evirilmi,
birok insanlar ( Hristiyanl kabul etmediklerinden dolay) ldrlm
ve slam Trk kimlii silinmitir.
1914 ylnda zorla Hristiyanlatrlm btn Mslmanlar slama
dnmler ve birou da frsat bulduka Trkiyeye g etmilerdir.
Komnizm dneminde btn dinler yasaklanm olmasna ramen,
en ok slam dini zerinde bask yaplmtr. Bu sebepten dolay zaman
zaman g hadisesi olmutur. Bu ekilde Trk Mslmanlarn says
azalm ve onlarn zerinde daha byk bask uygulanmtr.
1962 senesinde balayarak, 1984 te son bulan asimilasyon politikas
uygulanmtr ki, o dnemden sonra her Mslman, Bulgar ismi ile
isimlendirilmi, Trk kimlii kalmam, Trke konumak yasaklanmtr.
Komnizm dneminden sonra sz konusu yasaklar kalkm, herkes
kimliine dnm ve dinini ve dilini renmeye balamtr. Bu frsat

166
kullanarak Bulgaristan Ortodoks ve protestan kilisesi ve baz siyasi
partilerin aktif faaliyetleri ile Hristiyan dinine sahip kmlar ve ona baz
imtiyazlar kazandrmlardr. Ayn zamanda baz Mslman ocuklar
Hristiyanlatrp, papaz yetitirmiler ve dier Mslmanlara kar
kullanmlardr. Bulgaristanda demokrasi var deyip Protestan
misyonerleri de o frsat kullanmlar ve Mslmanlar Hristiyanlatrmak
amacyla her trl faaliyetler gstermektedirler.
Baz misyonerler Trkiyeden gelip Trke kitap datklar iin
daha baarl olmulardr. Bulgaristan Mslmanlar Trkiyeye
gvendikleri iin, misyonerlerin sinsi planlarn anlamamaktadrlar.
Bu asimilasyona kar durabilmeleri iin Bulgaristan Mslmanlar
kendi dinine ve diline sahip kmak suretiyle kimliklerini ayakta
tutmaldrlar.

















167










E K L E R


168


169




























170



171



172

173

174

175


176


177

178

179


180

181
KAYNAKA

KTAPLAR
ARSLANTRK Zeki, Kutsaln Dn
ARTAMO NOV M..,Hazar Tarihi, Trkler, Ruslar, ev. Ahsen Batur,
istanbul 2004
AYDIN Mahmut , Dinler Aras Diyalog Yeni Bir Misyon Yntemi mi?, slamiyat
Dergisi, Temmuz-Eyll, 2002,
BATAV erif, til (Volga) Bulgar Devleti, Sofiya, 1983.
BAYZAN Ali Rza , Kresel Vaftiz, Kltr Sanat Yaynlar, stanbul,
2004
BOZOV Salih, V imeto na imeto (Ad adna), 1995
CLACI Osman, Hristiyanlk propagandas ve misyonerlik faaliyetleri,
Ankara 2005.
DEMRCOLU Beytullah, "Ortadou'da Misyonerlik ve Dnyay
Kyamete Hazrlayan Evanjelistler", Altnoluk, Mays 2004.
DMTROV Bojidar, Dvanayset mita v blgarskata istoriya,
(Bulgarca). Bulgar tarihinde 12 mitin ifas. Sofiya.2005.
DOBREVA Slavka Hristiyanstvoto v Blgaria (Bulgaristada
Hristiyanlk). Sofia 1993
ELDIROV Emil, Bulgar Ortodoks kilisesi ve Bulgaristan Mslmanlar,
Sofya, 2001.
ERDEM Gazi, "Misyonerlik ve Misyonerlerin alma Metodlar",
Diyanet lmi Dergi, Nisan-Mays-Haziran 2002
ERZ Mehmet, Hristiyanlaan Trkler, Ankara 1983
FEHER Geza. Bulgar Trkleri Tarihi, Ankara, 1985
KAFESOLU brahim, Trk Milli Kltr, Ayn yazar Bulgarlarn
kkeni, L. Rasonyi, Tuna Kprleri.


182
GEORGEV Dimitar, "Kde e izeznala Voljka Blgariya" (Volga
Bulgaristan nerede kald?), Bulgarca, Sofya, 2003
GEORGEV Veliko TRFONOV Stayko, Pokrstvaneto na blgarite
muhamedani (Pomaklarn hristiyanlatrlmas), Sofya, 1995.
GRGOROV Nikolay 500 Ruski familii ot Blgaro-tatarski proizhod,
Sofya. (Bulgar - Tatar kkenli 500 soy ad, Bulgarca). Sofya,1952
GRUEV Mihail, Mejdu petolkata i polumesetsa, Sofya 2003
GNAY Nasuh , Gnmz Trkiyesinde Misyonerlik Faaliyetleri, Faklte Kitapevi,
Isparta, 2005,
GNDZ, ., Misyonerlik, Diyanet leri Bakanl, Ankara, 2005,
HALD Mustafa Ve FERRUH mer , slam lkelerinde Misyonerlik Ve Emperyalizm,
Nun Yaynlar, stanbul, 1998
HALKOV, A.H. Orta Volga Boyu le Ural Yresinde Tatar adnn
menei, etimolojisi ve yaylmasna dair. (Rusa) Tatar Halknn Etnik
Tarihi Sorunlar derlemesi (Rusa) Kazan, 1985.
HARMAN mer Faruk , Genel Olarak Misyonerlik Trkiyede Misyonerlik
Faaliyetleri, Ensar Neriyat, stanbul, .
IVANOV Blagoy, Gorivi stini (Ac gerek), Sofya 1995
VANOV Mino Religiozna zabluda (Din Sapklktr). Plovdiv 1988
VANOVA Evgeniya, Othvrlyanite Priopteni (Atlp lhak Edilenler),
Sofya 2002
KARAMZN N.M. storiya gosudarstva Rosiyskogo - Rusya Devleti
Tarihi, Sankt Peterburg, 1818.
KINEV Krasinir, Zakonodatelstvo i politika v Blgarya (Bulgaristanda
teri ve siyaset), Sofya, 1998.
KOMAN Mesut, ikarinin Karamanoullar Tarihi, Konya-1946
KONGAR Emre, Toplumsal Deime Kurallar ve Trkiye
gerei,stanbul-1983
KORNEZOV Vasil - Sotsializm. Varna 1976
KOSTOV vaylo, Svetovnite religii (Ulusal dinler) Sofya 2000

183
KURAT Akdes Nimet,IV-XVIII Yzyllarda Karadeniz Kuzeyindeki Trk
Kavimleri Ve Devletleri, Ankara-1972
KURAT Akdes Nimet, Rusya Tarihi Balangcndan 1917'ye kadar,
Ankara-1948
KURAT A.N., Bulgar I.A. II, 794; Yakubovski, IX-X asrlarda idil ve
Bulgarlarn Tarihi Topografisi meselesine dair.1991
KK Abdurrahman , Mslman-Hristiyan Diyaloguna Genel Bir
Bak, Asrmzda Hristiyan Mslman Mnasebetleri, stanbul 1993.
LHAEV D.S.Povesti vremennyh let, zbornik. Sbornik proizvedenii
literatury Drevney Rusi(Eski Rus Yazn derlemesi), Moskova, 1969.
MUTAFEVA Vera, Blgarska istoria(Bulgaristan tarihi) Sofya 1990
NAZIRSKA Jorjeta, Blgarskata drjava i neynite maltsinstva (Bulgaristan
devleti ve aznlklar) Sofya 1999.
NESTOROVA Tatyana, Amerikanskite misyoneri v Blgariya
(Bulgaristanda Amerikan misyonerleri).Sofiya, 1993
NURUTDNOV H., Rodinovedeniye (Yurt Bilgisi), Kazan, 1973
WSSNER Jakobus, Soziologie, Verlag Hermann Bhlaus Nachf., Wien-
Kln-Graz, 1979.
PEREMEC Osman Nuri, Tuna Boyu Tarihi, stanbul 1942
POPOV Rako, Blgarski naroden kalendar (Bulgar Milli Takvimi),
Sofya, 1997.
RASON Laztlo, Tarihte Trklk, Ankara 1971.
SARIEV Boyan, Glast na vikatiyat v pustinyata lde arann sesi,
STOYANOV Dimitr, Zaplahata (Tehli), Sofya, 2001.Sofya, 1991.
STOYANOV Valeri, Turskoto naselenie v Bulgaria Mejdu polusite na
etnieskata politika, Sofya 1998
TURAN mer, Amerikan Protestan misyonerlerinin Bulgar
milliyetiliine katklar, Ankara 2000
TURAN mer, "Avrasya Corafyas'nda Misyonerlik Faaliyetleri",
Avrasya Etdleri Dergisi, K/1999.

184
VACZ Peter, Avrupa'da Hunlar, ev. Tark Demirkan, stanbul 1996
WACH Jocheim, Din Sosyolojisi, (ev. nver Gnay), stanbul 1995
WSSNER Jakobus, Soziologie, Verlag Hermann Bhlaus Nachf., Wien-
Kln-Graz, 1979.
ZLATARSK Vasil, storia na Blgarskata drjava prez srednite vekove,
Sofya 1987.

Evanjelist Enstits mufredat program
nc 1000e girerken slm, Trkiye Diyanet Vakf, Ankara 2005
Blgarski pravoslaven kalendar (Bulgar Ortodoks kilisesinin takvimi)
Bulgaristan Cumhuriyeti Anayasas
Bulgaristan Dinler kanunu
Hrsriyan teoloji fakultesi tz
Krcaali ehir nahkemesi karar, 10.04.1990
NTERNET SAYFALARI
www.fatherland.hit.bg
www.bgnauka.com/viev
www.geografabg.start.bg
www.angelfire.corn/ak4/dervisan/yazi/misyonerlik.html
www.vesti.bg
www.dveri.bg
www.misyoneri.bg
www.bulmn.com
www.protestanstvo.com
www.ids.org/konference
www.evangelskivestnik.net


185
ARVLER
TSDA, 637,1.17-36
TSDA, 637, L.37-38
DA, Blagoevgrad 6.L 33
DMA (Diyanet mdrl arivi), 17-535
Milli eitim bakanl arivi
Bulgaristan BMM Arivi

GAZETELER
Nov jivot gazetesi, Smolyan 1962
Devlet Gazetesi,Sofiya, 23, 1990
Trud Gazetesi, Sofiya, 26.05.1991
Ataka gazetesi, Sofiya, 28.07.2006
24 saat gazetesi, Sofiya, 17.03.2006
Trud gazetesi, 20.04.1998
Sedem gazetesi, Sofiya, 01.11.2003
Demokratsiya gazetesi, Sofiya, 24.08.1998
Maritsa gazetesi, Plovdiv, 12.07.1997
Yeni hayat gazetesi, Krcali, 11.09.2003
Rodopski vesti gazetesi (Rodop haberleri), Smolan, 04.10.2006
Yen hayat gazetesi, Krcali, 11.09.2003
Struma gazetesi,Blagoevgrad, 12.11.2004
Duma gazetesi, Sofiya, 22.08.1998
Novinar gazetesi, Sofiya, 14.11.2002
Sega gazetesi, Sofiya, 02.04.2000.