You are on page 1of 119

KRIMINOLOGIJA

SARAJEVË / PRISHTINË 2007
Alisabri ŠABANI
Muhamed BUDIMLIÆ
2
Prof. dr. sci. Alisabri Šabani
Mr. sci. Muhamed Budimlić





















Ovaj kooautorski rukopis, primarno je namijenjen izvođenju
nastave na modulu Kriminologija na dodpilomskom studiju
Fakulteta kriminalističkih nauka Univerziteta u Sarajevu.
Nastao je kao rezultat saradnje autora u procesu izvođenja
nastave prema nastavnom programu na datom modulu.

Autori
3
Pri pisanju skripte Kriminologija autori su obradili sljedeće oblasti:


Prof. dr. sci. Alisabri Šabani
Dio: 4. i 8. i Poglavlja: 3.3., 7.1.,

Mr. sci. Muhamed Budimlić
Dio: 1, 2, 5, 6, 9. i Poglavlja: 3.1., 3.2., 7.2.,



4
Kriminologija - Sadržaj

1. Kriminalitet i kriminologija 6
1.1. Kriminologija – nauka o kriminalitetu i učiniteljima krivičnih djela 6
1.2. Kriminologija – zadaci i oblasti proučavanja kriminaliteta 9
2. Metodi kriminologije 14
2.1. Kriminološke metode prema prirodi podataka 15
2.2. Metode zaključivanja (epilog kriminološkog istraživanja) 17
3. Razvoj kriminologije 19
3.1. Prednaučni period 20
3.1.1. Period opšteg filozofskog i humanističkog razmišljanja o kriminalitetu 20
3.1.2. Klasična škola 25
3.2. Period pozitivističke kriminologije 28
3.2.1. Historijski uslovi razvoja pozitivističke orjentacije u kriminologiji 29
3.2.2. Rana empirijska istraživanja kriminaliteta i kriminalnog ponašanja 29
3.2.3.Istaknuti predstavnici pozitivističke orjentacije u kriminologiji 33
3.2.3.1. Cesare Lombroso 34
3.2.3.2. Enrico Ferri 36
3.2.3.3.Raffaele Garofalo 38
3.2.3.4. Gabriel Tarde 39
3.2.3.5. A.Lacassagne 40
3.3. Razvoj kriminologije u XX vijeku 40
4. Sociološke teorije 45
4.1. Socijalna dezorganizacija 47
4.2. E. Durkheimova teorija anomije 50
4.3. Teorija diferencijalne asocijacije 51
4.4. Teorija diferencijalne identifikacije 54
4.5. Teorija kulturnog konflikta 54
4.6. Teorija podkulture i kontrakulture 55
4.7. Teorija anomije R.K. Mertona 57
4.8. Teorija socijalnog interakcionizma 59



5
5. Biološke teorije 62
5.1. Teorije koje ističu nedostatke 63
5.2. Teorije koje ističu značaj tjelesne građe 64
5.3. Teorije koje ističu različitost i smetnje 66
5.4. Teorije koje ističu značaj i ulogu biohemijskih uslova života 68
6. Psihološke teorije 70
6.1. Psihoanalitička teorija 70
6.2. Teorija jaza 72
6.3. Teorija moralnog razvoja 72
6.4. Teorija uskraćenosti za materinske dodire i povezanost 73
6.5. Teorija socijalnog učenja 74
6.6. Psihopatološke teorije 74
7. Fenomenologija kriminaliteta 76
7.1. Sociološka tipologija kriminaliteta 78
7.2. Fenomenološka dimenzija kriminaliteta 88
7.2.1. Kriminalna fenomenologija 88
7.2.2. Statika i dinamika kriminaliteta 89
7.2.3. Tipologije kriminaliteta 90
7.2.4. Uporedni podaci o kriminalitetu 92
8. Etiološka dimenzija kriminaliteta 94
9. Socijalna reakcija na kriminalitet 108
9.1. Faktori socijalne reakcije 109
9.2. Formalna socijalna kontrola 111
9.3. Neformalna socijalna kontrola 114
Literatura 118









6
1. Kriminalitet i kriminologija

"Zašto ljudi nanose zlo jedni drugima?", jeste jedno od najznačajnijih pitanja koje se
danas nalazi pred kriminolozima, ali je ovo pitanje istovremeno i centralno polazište iz
kojeg se razvila ova nauka. Ipak, traženje odgovora na ovo, ili pitanja sličnog sadržaja,
bilo je prisutno i u vremenima mnogo prije pojave ove naučne discipline. Traženje
odgovora, objašnjenja, efikasnijeg razrješavanja problema kriminaliteta u značajnoj mjeri
je u historiji zaokupljalo pažnju religijskih autoriteta, pisaca umjetničkih djela te filozofa.

U današnjem vremenu, nažalost, postoje i brojni kriminolozi koji ovo pitanje postavljaju
na nešto drugačiji način. Naime, danas, kada trka za materijalnim bogatstvima predstavlja
osnovni cilj i smisao funkcionisanja ne samo velikog broja pojedinaca, već i organizacija
ili čak država, pri čemu obim, struktura i dinamika kriminaliteta bilježi nezapamćene
vrijednosti, sve aktulelnijim se čini postavljanje ovog pitanja na način "Zašto ljudi ne
nanose zlo jedni drugima?".

Interosovanje običnih ljudi, na pitanja koja se odnose na traženje uzroka prestupničkog
ponašanja, mogu se svesti na nekoliko osnovnih polja. Prije svega radi se o emocionalnom
interesovanju, jer bez sumnje zločin u svim svojim dimenzijama izaziva jaka osječanja,
kako kod sudionika tog događaja, tako i kod svih onih koji primaju saznanja o njemu.
Pored toga, kriminalitet predstavlja i opasnost za ustaljeni poredak etičkih, pravnih i
drugih društvenih vrijednosti, te je stoga jedno od centralnih zona društvenog
interesovanja. Kriminalitet, a anročito društveni aparat suprotstavljanja ima svoju cijenu,
što predstavlja još jedno značajno polje interesovanja svakog pojedinog člana zajednice.
Na kraju, kriminalitet za posljedicu ima i bolje razumijevanje ljudi, jer ispitivanja pokazju
da se komunikacija među ljudima značajno popravlja ako se nalaze pod istim ili sličnim
društvenim priticima, a kriminalitet svakako izaziva pritisak snažnog intenziteta na većinu
pripadnika odrđene zajednice.


1.1. Kriminologija – nauka o kriminalitetu i učiniteljima krivičnih djela

Kriminologija je dobila ime spojem dva pojma iz dva različita jezika. Crimen, što na
latinskom znači zločin, i logos, što na starogrčkom znači znanje, nauka, sačinjava naslov
7
ove discipline. U najširem smislu ona i jeste nauka o zločinu. Ipak, proučavanje zločina
prenijelo se na brojna polja naučnog istraživanja, što je za posljedicu imalo pojavu i
razvoj brojnih naučnih disciplina, koje su sa različitim zadacima i različitim
metodološkim postupcima pristupali istraživanju ovog negativnog fenomena.

Za kriminologiju se kaže da proučava učinitelje krivičnih djela, kriminalnu prevenciju,
sociologiju prava te društvene procese u vezi sa uzročnošću kriminalteta. Prema tome,
kako se i većina autora iz oblasti kriminologije slaže, pod predmet kriminologije se
podvode zločin, kao individualna pojava, učinitelj, kao autor djela, žrtva zločina, pri ćemu
se u fokusu nalazi odnos učinitelja i žrtve, zatim kriminalitet, kao masovna pojava, te na
posljetku reakcija, pojedinaca i društva na zločin i kriminalitet.

Prema jednoj od definicija, kriminalitet predstavlja skupinu svih onih postupaka koji
ugrožavaju i/ili povrijeđuju čovjekove osnovne (pravno zaštićene) vrijednosti, a te
osnovne vrijednosti mogu biti individualne (život, tjelesni integritet, sloboda, imovina,
sigurnost itd.), ili kolektivne- zajedničke vrijednosti (društveno uređenje, sigurnost
države/ institucija, ekonomski ili privredni sistem države itd.).

Iako kriminologija, kao i druge brojne naučne discipline, nema jednu, opšteprihvaćenu
definiciju, ipak postoje definicije koje obuhvataju minimalni broj elemenata koji se
sažimaju u ovoj nauci. Tako ćemo na ovom mjestu navesti neke od karakteristika koje se
svakako trebaju uzeti u obzir pri pokušaju, ne samo definisanja ove nauke, nego i
odreživanja njene društvene i naučne zadaće. Kriminologija je nauka koja proučavanju
određenih pojava pristupa interdisciplinarno, multidisciplinarno i multimetodološki.
Kriminologija je također i fenomenološkai kauzalno-genetička nauka, jer proučava
pojavne oblike svog predmeta proučavanja i istražuje uzroke za takve pojave i posmatra ih
u njihovom razvoju. Kriminologija nije pravna nauka, nego je nauka o iskustvima
(empirijska nauka), koja upotrebljava rezultate i saznanja empirijskih istraživanja i
rezultate iskustava.

Unutar brojnih shvatanja o zadacima kriminologije izdvajaju se dvije grupe shvatanja, i to
tradicionalno prema kojem je njen zadatak otkrivanje uzroka kriminalnog fenomena, te
savremeno shvatanje, prema kojem se ova nauka treba više orijentisati na pitanje
društvenog reagovanja na kriminalitet. S druge strane, kriminološke teorije se također
8
sistematiziraju prema određenim zajedničkim karakteristikama, a u najvećoj mjeri prema
osnovnom pristupu u naučnom objašnjenju kriminaliteta te njegovom suprotstavljanju.
Kao jedan od najvećih autoriteta klasicističkih teorija navodi se Cesare Beccaria ( 1738 -
1794 ), pozitivističkih teorija Cesare Lombroso ( 1835 - 1909 ), dok se za najznačajnijeg
naučnika iz grupe teorija društvene reakcije navodi Filipo Gramatica ( 1901 - 1979 ).
Danas, pozitiviste, neoklasičare, radikaliste, konzervativce, devijantologe, kauzaliste,
interakcioniste, te predstavnike drugih pravaca, objedinjuje jedna zajednička crta
proučavanja svih pojava sa karakteristikom “kažnjivosti od strane države”.

Prema Petroviću i Mešku (2004) upotrebna vrijednost kriminoloških teorija, koje se
odnose na proučavanje čovjekove prirode, motiva, duševnosti, socijalnih uslova i
okolnosti, ekonomskih faktora itd., ogleda se u pitanjima da li teorija odgovara na bitna
pitanja s obzirom na kriminalitet, da li je konstatacije moguće empirijski provjeriti, te da li
je uopšte razumljiva. Pri ocjenjivanju teorije mora se voditi računa o vrijednosti pitanja i
upotrebljivosti za razvoj nauke, mogućnosti krivotvorenja teorije, uopštenosti teorije,
sjedinjenosti teorije sa već poznatim činjenicama, mogućnosti prijenosa teorije u stvarni
život i uvaženu praksu, te na kraju mogućnosti ostvarenja u praksi (aplikativnosti).
Kriminološke teorije se bave proučavanjem problemom kriminaliteta uopšte, oblicima
kriminaliteta, opštim objašnjenjima kriminaliteta, objašnjenjem individualnog ponašanja
prestupnika, sprečavanjem kriminaliteta i kažnjavanjem i obrađivanjem prestupnika.

Kriminalitet, kao negativna pojava, ipak ima brojne uloge. Kontraverzan, ali za historijski
razvoj kriminologije, značajan stav o ulozi kriminaliteta u društvu dao je jedan od
najvećih sociologa savremenog doba, Emile Durkheim (1858 – 1917), prema kojem je
kriminalitet sastavni dio svih društava, te da u tom smislu vladajuća društvena skupina,
definira određene oblike ponašanja kao nepoželjne i zato kažnjive. U svakom društvu su
ljudi individuumi, koji mogu zbog svog ponašanja dobiti naljepnicu prestupnika i/ili
kriminalca. Društvo koje unificira ponašanje i ne dozvoljava individualnost, izgleda kao
društvo kloniranih i mjesto gdje vlada dosada.

Petrović i Meško (2004) navode najznačajnije uloge koje kriminalitet ostvaruje u društvu,
te navode da kriminalitet oblikuje mjerila za mjerenje dobrog i lošeg u društvu, velika je
industrija, spaja različite djelove populacije, može doprinijeti učinkovitosti društvenog
života, da je upozorenje da je u društvu nešto naopako, kao i da je upozorenje da je nešto
9
naopako i sa društvenom organizacijom, te na posljetku da određena količina kriminalnih
pojava djeluje kao ventil osiguranja.

Bitno pitanje o kojem kriminolozi raspravljaju jeste pitanje prirode zakona i definicije
kriminaliteta. Zakoni jesu formalni izrazi vrijednosnog sistema prevladajuće društvene
snage određene kulture, kojima se, u užem pravnom smsilu, pod kriminalitetom najčešće
podrazumijevaju krivična djela. Tako se u Krivičnom zakonu Bosne i Hercegovine navodi
da: “Krivična djela i krivičnopravne sankcije se propisuju samo za ona ponašanja kojima
se tako ugrožavaju ili povrijeđuju osobne slobode i prava čovjeka te druga prava i
društvene vrijednosti zajamčene i zaštićene Ustavom Bosne i Hercegovine i
međunarodnim pravom, da se njihova zaštita ne bi mogla ostvariti bez krivičnopravne
prinude.”
1
(čl.2., st.1.,KZBiH). Zakoni označavaju formalnu granicu između dozvoljenih
i nedozvoljenih ponašanja. U literaturi se mogu diferencirati dva pristupa u definisanju
kriminaliteta, i to pravna definicija kriminaliteta, koja obuhvata krivična djela (i ostala
protivpravna ponašanja), te sociološka definicija kriminaliteta, koja obuhvata nemoralna i
asocijalna ponašanja. Dakle, krivična djela jesu ona koja ispunjavaju sljedeće uslove: (1)
nekome ili nečemu mora biti nanesena šteta; (2) djelo mora biti zabranjeno u vrijeme
učinjenja; (3) prekršitelj mora imati krivičnu namjeru; (4) djelo mora biti u vezi sa
nastalom posljedicom; (5) kazna za učinitelja takvog djela mora biti pravno određena,
odnosno: Krivično djelo je protivpravno djelo koje je zakonom propisano kao krivično
djelo, čija su obilježja (voljnja radnja, posljedica, uzročna veza, krivnja) propisana
zakonom i za koje je zakonom propisana krivičnopravna sankcija, kako je to propisano u
aktuelnom krivičnom zakonu Bosne i Hercegovine. Kao učinitelji krivičnih djela, u
kriminološkim istraživanjima mogu se proučavati osuđeni, optuženi ili otkriveni izvršioci.

1.2. Kriminologija – zadaci i oblasti proučavanja kriminaliteta

Koje pojave ili okolnosti se u datom vremenu i na određenom prostoru mogu definisati
kao uzroci ili faktori nastanka kriminalnog ponašanja? Traženje odgovora na ovo pitanje
pretpostavlja uzimanje u obzir rasprave o brojnim dilemama koje se pojavljuju u vezi s
njim, a koje ni iz daleka nisu rješene u dosadašnjim naučnim poduhvatima o fenomenu
kriminalnog ili uopšte prestupničkog ponašanja.

1
Službeni glasnik Bosne i Hercegovine, broj 3/03, član 2., stav 1.
10

Fenomen kriminalnog ponašanja, kao individualne pojave, ili kriminaliteta, kao masovne
pojave, danas se naučno posmatra iz brojnih grana društvenih, prirodnih ili humanističkih
nauka. Rasprave koje se vode o pitanju kriminalnog ponašanja i kriminaliteta polaze sa
različitih polazišta naučnog argumentiranja, što rezultira čitavim nizom definicija koje ove
fenomene posmatraju sa sociološkog, psihološkog, biološkog, antropološkog, pravnog,
ekonomskog ali i brojnih drugih stanovišta.

U narednim izlaganjima osvrunt ćemo se na pojedine definicije značajnijih autora iz našeg
okruženja kako bi oslikali heterogenost teorijskih pristupa u definisanju kriminalnog
ponašanja i kriminaliteta. Ipak, većina orjentacija usmjerena je posmatranje ovog
fenomena sa užeg, pravnog, ili šireg, sociološkog ugla.

Prema Milutinoviću (1988), koji se smatra kriminološkim pionirom na prostoru zapadnog
Balkana, kriminalitet se sastoji od krivičnih djela determinisana kao kršenje normi
krivičnog zakona od strane lica koja naziva prestupnicima (pravna determinacija) i
kriminalnog ponašanja kao proizvoda društvenog života uopšte (sociološka
determinacija). S druge strane, Singerova (1994) definicija obuhvata skup svih činjenica o
deliktu kao individualnoj i kriminalitetu kao društvenoj pojavi, ... ,delikt je u svakom
slučaju ponašanje čovjeka koje bez obzira na to da li je obuhvaćeno krivičnim zakonom, u
suprotnosti s ponašanjem koje društvo od svakog člana očekuje. Pod kriminalitetom
podrazumijeva ukupnost svih delikata koji se u odreženom razdoblju dogode na nekom
području. Sličan pristup zastupa i Mlađenović (1982), prema kojoj je neophodan pristup iz
dvije dimenzije, odnosno shvatanje kriminaliteta kao društvena pojava, a krivičnog djela i
ličnosti izvršioca kao pojedinačne pojave.

Horvatić (1981) također polazi sa sličnog stanovišta da kriminalitet ima svoja "dva lica",
odnosno da kriminalitet nije samo ukupnost zabranjenih kažnjivih ponašanja određenih u
krivičnom zakonu za neki prostor i u nekom vremenu, već je istodobno i masovna
društvena pojava i pojedinačno ponašanje nekih članova društvene zajednice u tom
prostoru i kroz određeno vrijeme. Ignjatović (....) pak, pored posmatranja zločina kao
individualne pojave i kriminaliteta kao masovne pojave, pažnju usmjerava značaj
proučavanja i prestupnika kao autora djela, žrtve zločina kao i reakcije pojedinaca i
društva na zločin i kriminalitet.
11

Nakon izloženog, može se zaključiti da kriminalitet obilježavaju dvije bitne karakteristike,
i to njegova individualnost (krivično djelo i učinioc koji ga je izvršio), te ukupnost takvih
pojedinačnih pojava na određenom prostoru i u određenom vremenu, koja karakteriše
njegovu odliku masovnosti. Također, kriminalitet kao sociološki fenomen ima svoj
negativan karakter, odakle se implicira obavezna reakcija zajednice, kroz pravosudni
sistem svakako, što mu daje sociološko-pranu dimenziju.

Nako što smo utvrdili sadrćaj fenomena kriminaliteta, u nastavku je neizbjeđno utvrditi
značaj i strukturu pojava koje doprinose nastanku i/ili razvoju ovog fenomena. Dakle,
dilema koja se najčešće javlja u raspravama o kriminalitetu odnosi se na etiološku
dimenziju, odnosno granu kriminologije koja se bavi proučavanjem uslova i uzroka
kriminaliteta. Kao ilustraciju koja oslikava značaj ovog segmenta kriminologije, izložit
ćemo Izvještaj predsjedničke komisije za primjenu zakona i pravosudnu administraciju
2
,
iz 1967. godine. Dio Izvještaja koji tretira pomenutu tematiku glasi:

"Najprirodnije i najčešće pitanje koje ljudi postavljaju o zločinu jeste: Zašto? Oni to
pitanje postavljaju i kada je riječ o pojedinačnim djelima i o njihovoj ukupnosti. U oba
slučaja skoro da je nemoguće odgovoriti na to pitanje. Svaki pojedini zločin je odgovor na
specifičnu situaciju ličnosti. Ona je neizmjerno komplikovani psihološki i emocionalni
skup, koji je podložan i beskrajno složenim spoljašnjim pritiscima. Kriminalitet je milion
takvih odgovora. Tražiti "uzroke" zločina samo u ljudskim motivima, znači rizikovati da se
izgube u neprobojnoj prašini ljudske psihe. Moglo bi se reći da je kockarska strast uzrok
pronevjere, ili da je zavisnost od droge uzrok krađe, ili da je ludilo uzrok ubistva, ali šta
je izazvalo strast, zavisnost, ludilo? Zašto su se oni manifestovali na te načine u tom
trenutku? Ima zločina tako iracionalnih, nepredvidivih i eksplozivnih, tako nepogodnih za
analizu ili objašnjenje, da se mogu spriječiti ili se od njih može zaštititi u istoj mjeri kao
od zemljotresa ili valova plime. ... Uzroci zločina su dakle brojni, tajanstveni i
isprepleteni. Da bi samo počeo da se razumjeva, pojedinac mora prikupiti podatke o
obimu i trendovima zločina, utvrditi iznos "cijene zločina", proučiti uslove života tamo

2
"Crime in America", The Challange of Crime in a Free Society, Report by President's Comission on Law
Enforcement and Administration of Justice, Washington, 1967., p.17, preuzeto iz: Ignjatović, Đ., Kriminologija,
str. 219.
12
gdje on buja, identifikovati zločince i njihove žrtve, utvrditi stav društva o zločinu. Ni
jedan način opisivanja zločina ne ocrtava ga dovoljno dobro"

Dakle, u narednim izlaganjima usmjerit ćemo se na obrazloženja o teorijama o uzrozima
kriminaliteta, kako bi dali doprinos za što ozbiljnije pristupanje svim istraživanjima koja
se bave ovim pitanjem. Uzrok (zločina, kriminaliteta, op.autora) se može definisati kao
ona objektivna, realna promjena koja dovodi do neke druge realne pojave, a koja opet u
daljnjem slijedu stalnog kretanja u prirodi i društvu dovodi do daljnje promjene, i tako
stalno unedogled. (Horvatić, str 93) Složenost kriminaliteta, koja je predstavljena u
prethodnim izlaganjima, najbolje oslikava kompleksnost problema sa kojim se susrećemo
kada se upustimo u raspravu o uzrocima kriminaliteta. Najkompleksniju studiju o procesu
nastanka kriminaliteta, dao je profesor Milan Milutinović kroz svoj sistem kriminalne
etiologije, koji taj sistem predstavlja kroz dvije grane i to grana egzogene etiologije i
grana endogene etiologije.
3


Utvđivanje obima i intenziteta djelovanja kriminogenih faktora, nakon upoznavanja sa
njihovim sadržajem, predstavlja sljedeći važan korak u elaboraciji tematike iz oblasti
etiologije kriminaliteta. Kada se raspravlja o obimu kriminogenih faktora, tu se izdvajaju
dvije veće grupe shvatanja. Prva su ona koja kriminalnu aktivnost pokušavaju objasniti
dejstvom jednog baznog ćinioca, i ona se pojavljuju pod nazivom monistički pristup, ili
monokauzalna odnosno monofaktorska tumačenja. Ovakva tumačenja su bila zastupljenija
u najranijim fazama razvoja pozitivističke kriminologije. Druga grupa shvatanja polazi od
stanovišta da se za tumačenje nastanka kriminaliteta mora obratiti pažnja na uticaj više
različitih faktora, i ova tumačenja se mogu nazvati pluralističkim posmatranjima
kriminalne etiologije, i svojstvena su modernijem pristupu izučavanju uslova i uzroka
nastanka kriminaliteta.

S druge strane, u odnosu na vrstu uticaja, može se reći da i tu postoje dva pristupa.
Etiologija kriminaliteta ima dva područja koja su organski povezana. Jedno se odnosi na
izučavanje kriminaliteta iz ugla određene društvene strukture i kulture, određenih uslova
života, djelovanja raznih kriminogenih faktora, uticaja raznih shvatanja o vrijednostima i
sukoba vrijednosti i drugih sličnih pitanja. To je egzogena etiologija. Drugo proučava

3
Sličnu sistematizaciju nalazimo i kod drugih autora. Vidi opširnije Mlađenović (1982), Horvatić (1981),
Ignjatović (...)
13
proces formiranja ličnosti za vršenje delinkventne i kriminalne aktivnonosti ili, tačnije
rečeno proces "kriminalizacije" koji treba da nas uvede u saznanje zašto pojedina lica vrše
krivična djela, kako određeni uslovi u datoj kulturi čine od njih prestupnike i kriminalce.
U okviru njega se izučava uticaj ličnih elemenata i svojstava na kriminalno ponašanje. To
je područje tzv. endogene etiologije. (Milutinović, 1988., str. 254)

Ovakav pristup naziva se pluralistički, ili multifaktorski, a prvi put se pojavljuje u
radovima Enrica Ferria, koji se smatra i utemeljivačem ovog pristupa u krikminalnoj
etiologiji. Nakon pojave ove multifaktorske orjentacije pojavljuje se tumačenje o
intenzitetu djelovan ja pojedinih faktora ili grupa faktora. Tu se također može utvrditi
postojanje različitih shvatanja, ali ipak može se reći da se većina autora u krajnjoj liniji o
tzv. razvojnom uticaju različitih faktora, sa mogočnošću izdvajanja faktora sa pretežnim
uticajem u određenim konkretnim slučajevima. Uočava se da je potrebno u svakoj
konkretnoj situaciji svoj udio imaju kako individualni tako i spoljašnji faktori. Upravo je
najzastupljenije ovo stanovište, prema kojem se svaki pojedini slučaj treba razmatrati i
proučavati ponaosob, i tek nakon sistematske analize može se utvrditi postojanje nekog
faktora koji ima pretežan karakter.

Druga, neodvojiva od etiološke grana kriminologije, jeste fenomenologija, odnosno skup
naučnih rasprava o fenomenologiji kriminaliteta. Tako Milutinović (1988.) tvrdi da ovo
zasebno područje kriminologije proučava pojavne oblike, strukturu, strukturalne pojave i
dinamiku kriminaliteta. Iako na prvi pogled razdvojene, ove dvije grane kriminologije
nikako ne treba posmatrati odvojeno, prije svega zbog jedinstvenog predmeta proučavanja
kojima se bavi, odnosno zbog zajedničkog cilja kojeg trebaju ispuniti. Taj cilj odnosi se na
značajan doprinos koji trebaju dati u sveukupnoj društvenoj borbi protiv kriminaliteta,
kroz njegovo što cjelishodnije naučno objašnjenje.








14
2. Metodi kriminologije

Obzirom da se kriminalitet ispoljava u različitim aspektima, i sam pristup istraživanju
fenomenološke i etiološke dimenzije treba biti oslonjen na naučna dostignuća iz različitih
disciplina. Kriminalno ponašanje, kao individualna pojava, ili kriminalitet kao masovna
pojava karakteriše se s jedne strane biološkim, psihološkim i psihijatrijskim crtama,
odnosno sociološkim, pravnim ili ekonomskim karakteristikama s druge strane. Kako
ističe Mlađenović (1982), istraživanje svakog pojedinog slučaja ili grupe prestupničkih
ponašanja iziskuje potrebu primjene metoda većeg broja metoda koje se primjenjuju u
različitim naukama, a ono se danas u kriminologiji naziva kompleksnim istraživanjem
kriminalnog fenomena. Kriminologija, obično, ukoliko proučava individualne slučajeve
preuzima metode proučavanja nauka koje za svoj predmet istraživanja također imaju
individuu. S druge strane, ukoliko se radi o istraživanju kriminaliteta kao masovne,
društvene pojave, u kriminologiji se posuđuju metode onih nauka koje se bave
izučavanjem društva i društvenih pojava.

Metodologija koje se često koristi u istraživanjima koja za svoj predmet uzimaju
individualne slučajeve, naziva se istraživanjima "studija slučaja" ili "kliničkim
metodama". Studije slučaja (eng. Case Study), u većini slučajeva se koristi u
istraživanjima koja se provode u kaznenim i odgojnim ustanovama, odnosno
specijalizovanim klinikama. Ovom vrstom studija proučava se ličnost delinkventa iz
najmanje sociološkog, psihološkog i psihijatrijskog ugla, a cilj ovih ispitivanja je dobiti
podatke o osnovnim crtama ličnosti delinkventa, pobudama i motivima za izvršenje
krivičnih djela, analizirati okolnosti pod kojim je krivično djelo izvršeno, te ispitati
karakteristike socijalne sredine u kojoj je učinilac živio. Ovakva istraživanja često se
koriste za proučavanje delinkventnih skupina i bandi, sa posebnim aspektom istraživanja
procesa nastanka i djelatnosti bande te pravila koja vladaju u bandi. Poznata su i
istraživanja primjenom tzv. kliničke metode, kod kojih se ispitivanje vrši u 4 faze, i to
medicinsko, psihološko i socijalno ispitivanje, utvrđivanje kliničke dijagnoze, davanje
socijalne prognoze o budućem ponašanju delinkventa, te davanje prijedloga za penološki
tretman učinioca.

Metodologija istraživanja individualnih slučajeva u kriminaologiji karakteristična je i po
metodološkim postupcima koji se u okviru nje primjenjuju. Najčešći postupci koji se u
15
ovom smislu primjenjuju su razgovor (usmjereni razgovor, neusmjereni razgovor, pitanja
s ciljem i mikroanamneza), posmatranje (zapažanje i tumačenje ponašanje neke osobe i
njenih reakcija u određenim okolnostima, npr. u razgovoru, na sudu itd., pri čemu
nesvjesni i podsvjesni pokreti odražavaju stanje ličnosti koju promatramo), psihološka
analiza krivičnog djela i načina na koji je izvršeno (ličnost čovjeka se odražava kroz
njegove postupke i ponašanje, preko kojih je i bolje upoznajemo, npr. način i priroda
izvršenog krivičnog djela, pobude i motivi izvršenja, okolnosti pod kojima je djelo
izvršeno itd.), psihoanaliza ličnosti (upotreba testova koje razvija psihologija, a naročitose
primjenjuju testovi svojstva (inteligencije, sposobnosti kocentracije, brzine reakcije) –
verbalni i neverbalni, testovi ličnosti, kojima ispitanik dajući svoj sud o nečemu projecira
svoju ličnost, tzv. projektivni testovi), analiza životnih uslova (razvoj ličnosti u socijalnoj
sredini, pri čemu se ispituju i objektivni i subjektivni uslovi života). Posebna pažnja se
usmjerava na neke karakteristike života ispitanika kao što su zdravstveno stanje ispitanika,
porodična sredina, ekonomsko i socijalno stanje porodice, posebni problemi u porodici,
bolesti, prostitucija, delinkvencija, alkoholizam, učenje i rad ispitanika, korištenje
slobodnog vremena i ranija osuđivanost, i to u svim fazama života ispitanika.

Metode izučavanja kriminaliteta kao masovne pojave usmjerene su na istraživanje obima,
strukture i dinamike kriminaliteta. Kao jedan od klasičnih modela ove vrste istraživanja,
Mlađenović (1982) navodi sljedeće faze istraživanja: određivanje predmeta i cilja
istraživanja, Postavljanje hipoteze (osnovne i dopunske pretpostavke), prikupljanje
podataka (posmatranjem: posredno- dokumenti ili neposredno- učesničko, eksperiment,
upoređivanje i ispitivanje ili intervju), te na kraju analiza i sinteza. Statističke metode
istraživanja kriminaliteta koriste se za obradu podataka o kriminalitetu koji se sjedne
strane dobivaju iz oficijelnih izvora (policija, tužilaštva, sudovi, institucije za izvršenje
krivičnih sankcija) i naučnih izvora iz studija kojima se nastoji doći do procjene tamne
brojke kriminaliteta na određeneom prostoru i u određenom vremenu.

2.1. Kriminološke metode prema prirodi podataka

Prije izalaganja o metodama prema prirodi podataka, osvrnut ćemo se na neke osnovne
pojmove, čije poznavanje predstavlja i nužne pretpostavke za pokretanje kriminoloških
istraživanja. Kriminalitet jeste broj registriranih krivičnih djela na određenom prostoru u
određenom vremenskom razdoblju, a koeficjent kriminaliteta predstavlja broj registriranih
16
krivičnih djela podjeljen sa brojem kriminalno sposobnog stanovništva na 100.000
stanovnika.

Posljednjih deset godina kriminologija je jako dobro usavršila svoju istraživačku
aparaturu (instrumentarij). Ova disciplina je nesumnjivo u vom periodu pridobila jako
veliki broj kriminalista, sociologa, psihologa, pedagoga i pravnika namećući svoje
probleme kao primarni istraživački diskurs modernog društva. Ona nažalost predstavlja
najveći izazov i najneophodniji segment društvenih nauka u XXI stoljeću.

Israživačka pismenost u oblasti analize i sinteze tzv. «(ne)sigurnosnih pojava», predstavlja
kamen temeljac za studij kriminologije danas. Obzirom da rad u službama za provedbu
zakona predstavlja “mrtvo slovo na papiru”, za rukovodice u njima ako, zanemaruju
istraživačku pismenost koja u najmanju ruku doprinosi:
• • Shvatanju i kritičkoj analizi rezultata istraživanja;
• • Težnjama da i sami istražujemo kako bismo doprinjeli efikasnijem radu organa
formalne socijalne kontrole;
• • Korištenju rezultata istraživanja pri donošenju odluka (što u stvarnosti nažalost nije
slučaj niti u 1% slučajeva).

Logika kriminološkog istraživanja, prema Gasinu, oslikava se kroz tzv. ideal
kriminološkog istraživanja, a to je eksplikativno istraživanje. Ova vrsta istraživanja pruža
"apsolutno" znanje o pojavi koju ispitujemo kroz analizu etiologije pojave i svih
zakonitosti koje se tiču te pojave.

Sva druga istraživanja predstavljaju, dio eksplikacije i
praktično govorimo o sastavnim dijelovima eksplikativnih istraživanja.

U vezu sa eksplikativnim istraživanjima možemo dovesti:
• • DESKRIPTIVNA – kojima se opisuju ali ne i objašnjavaju pojave;
• • STRUKTURALNA – kojima se proučava sastav predmeta (pojave);
• • PREDIKTIVNA – koja se koriste za predviđanje daljeg razvoja ispitivane pojave;
• • EKSPLORATIVNA – koja se koriste kao probna ili pilot istraživanja;
a spominju se i:
• • PANEL - kojima se verificiraju rezultati do kojih se došlo ranijim istraživanjem;
• • METODOLOŠKA – koja služe za provjeru validnosti nekog postupka prije same
primjene.
17

Savremena kriminologija se prema vrsti podataka koje istražuje, a istovremeno i prema
metodama koje primjenjuje može podijeliti na kvalitativnu i kvantitativnu kriminologiju.
Kvantitatvina kriminologija razvija sintetičku analizu a u okviru nje i «statistiku veza»
(eng. statistics of association) koja utvrđuje relacije između dvije promjenjive pojave
(npr. uporedne pojave praćenja koeficjenta korelacije između: kriminaliteta i životnog
standarda, zaposlenosti, nivoa obrazovanja ili sl.). S druge strane za istraživanja iz oblasti
kvalitativne kriminologije, do predmeta istraživanja najčešće se dolazi upotrebom tzv.
Snow Ball Method-a. U kriminološkim istraživanjima podaci koji se ispituju mogu biti
pojedinačni ili društveni podaci, prošli ili sadašnji podaci i primarni ili sekundarni podaci.

2.2. Metode zaključivanja (epilog kriminološkog istraživanja)

Metode zaključivanja, koje se uobičajeno koriste ne samo u kriminologiji već i u drugim
naukama, su dedukcija i indukcija, analogija, analiza i sinteze, aptrakcija i intucija te
zaključivanje po vjerovatnoći. Zaključivanje deudkcijom vrijedi da ako dokažemo da neka
pojava vrijedi za svako mjerenje iste u bilo kom vremenu ili uslovima, kažemo da ta
pojava vrijedi i u svakom pojedinačnom slučaju. Ako neku pojavu (kriminalitet)
ispitujemo kroz njene pojedine vidove (fenomenološki), i ako zaključimo da sve što
vrijedi za jedan slučaj (manje-više) vrijedi i za cjelokupnu grupu takvih ponašanja,
kažemo da smo upotrijebili induktivni način spoznaje. Zaključivanje po analogiji jeste
najčešći način zaključivanja uopšte, a samim tim vrlo čest «gost kriminologije». Proizilazi
iz srazmjernosti uočenih zajedničkih svojstava neke pojave i u njemu se ide od posebnog
ka posebnom.

Analiza se sastoji od realnog (objektivnog) rasčlanjivanja elemenata neke pojave uz
dodatak tzv misaonog (subjektivnog) rasčlanjenja kako bi se spozno kauzalitet pojave i
njenih sastavnih dijelova, dok sinteza predstavlja analitičko-sintetički metod saznavanja,
kojim se sastavni elemneti neke pojave globaliziraju i promatraju kao jedinstvena cjelina.

Apstrakcija predstavlja misaoni postupak izdvajanja zajedničkog, bitnog i općeg uz
istovremeno odbacivanje pojedinačnog i nevažnog u pojedinim pojavama, a druge strane
intuicija predstavlja mentalno svojstvo istraživača, njegova talenat koji je obično direktno
srazmjeran njegovom istraživačkom iskustvu (broju pokušaja), koje ga «kraćim putem»
18
dovodi do rješenja problema a da on nije svjestan «puta kojim je sve to riješio».
Zaključivanje po vjerovatnoći jeste postupak jako zavisan od hipoteza i naše namjere u
istraživanju.































19
3. Razvoj kriminologije

U razvoju kriminologije, kao zasebnoj naučnoj disciplini, mnoge ličnosti su ostavlile svoj
značajan trag i doprinos. Na ovom mjestu izdvojit ćemo tri poznate ličnosti koje su
razvoju ove nauke doprinijele na specifičan način svojim raspravama o kriminalitetu i
njegovom tretmanu. Cessare Beccaria, svjim djelom Dei Delitti Delle Pene (1764.),
obilježio je jedno veliko razdoblje, i snažno je doprinjeo pojavi i razvoju pravca, koji je u
kriminološkoj, ali i u krivičnopravnoj literaturi poznat kao klasična škola. Druga ličnost
jeste Paul Topinard, koji u svom djelu Antropologia (1879.), prvi put pominje sastavlja
pojam kriminologija čime je nagovještava kao zasebno naučno područje. I upravo na toj
liniji, Raffaele Garofalo objavljuje djelo pod naslovom Criminologia (1885.), kojim
započinje sasvim novo razdoblje u pristupu objašnjenju kriminaliteta, sa svim svojim
karakteristikama, kao i novim definisanim zadacima koja ova nauka preuzima u lepezi
nauka koje se bave fenomenom zločina kao individualne pojave odnosno kriminalieta kao
masovne pojave.

Prve ozbiljnije naučne rasprave o uzrocima kriminaliteta javljaju se krajem 19. vijeka.
Ipak, u tom periodu dominantnu ulogu u tumačenju pojava imali su predstavnici Klasične
škole. Klasična škola, kao što je poznato nastala je aplikacijom načela Francuske
buržoaske revolucije na teren krivičnog pravosuđa, a svoja objašnjenja zasniva isključivo
na dogmatskim tumačenjima krivičnog djela, kazne, zakona, dakle pravnih fenomena.
Ovakav pristup nije davao značajnije rezultete, naročito u toku 19. vijeka, i tadašnje
društvo zahvaćeno burnom industruijskom revolucijom i razvojem komunikacija, suočilo
se sa izrazitim porastom kriminaliteta. Neefikasnost sistema reagovanja na kriminalno
ponašanje klasične škole, dovodi do sve učestalijih predlaganja novih metoda i uopšte
novih pristupa tretmana ovom društveno negativnom fenomenu. Razvoju pozitivističke
kriminologije snažan uticaj daje sveukupni razvoj različitih prirodnih i društvenih naučnih
disciplina, a naročito aplikacije metoda empirijskog istraživanja u društvenim naukama.
Kao što je poznato, metode pozitivizma su svoju prvu primjenu našle u prirodnim
naukama (fizika, hemija, biologija) ali ubrzo svoje pristalice pronalaze i među
sociolozima.

U cilju preglednijeg sagledavanja razvoja kriminologije kao zasebnog naučnog područja,
ovaj segment sistematizovat ćemo kroz izlaganja o karakteristikama razvoja u tzv.
20
prednaučnom periodu, odnosno karakteristike razvoja u tzv. naučnom ili periodu
pozitivističke kriminologije.

3.1. Prednaučni period

Kriminolozi se tradicionalno slažu da je njihovo polje kao nauka nastalo u 18. vijeku,
kada je Cesare Beccaria ustanovio učenje koje poznajemo kao klasična škola
kriminologije. Ali ako pogledamo šta su neki mnogo raniji mislioci rekli o zločinu,
moramo preispitati ovaj stav. Osvrnimo se na primjer na tezu: "Djeca vole raskoš. Ona
imaju loš stav, omalovažavanje starijih. Ona se suprotnost svojih roditelja, brbljaju prije
socijalizacije...tiraniziraju svoje učitelje...", koja može oslikati prvo moderno opisivanje
maloljetničke delinkvencije, koju je iznio Socrates (470-399 BC), prije otprilike 2300
godina. (Adler et al., 1991., str 57). Dakle, iako se često uzima da se savremena
kriminolgija razvila prvenstveno nakon uspostavljanja klasične škole, postoje brojni zapisi
o kriminalitetu, njegovim uzrocima, oblicima, tretmanu itd. Iz ranijeg perioda, koji su
značajno doprinijeli sveukupnom razvoju ove nauke. Ukoliko pogledamo unazad u
historiju, primjetit ćemo da su filozofi i mislioci poput Socratesa, Platona, Aristotela
iznosili značajna mišljenja o ovom fenomenu. Neke ideje koje su tada potakli i danas
imaju svoje mjesto u našoj nauci. Narošito su značajne one koje se odnose na uzroke
nastanka zločina, i kao takve možemo reći da su dograđivane vijekovima koji su dolazili.
Iz tog razloga, ovom prilikom osvrnut ćemo se na najčešće pominjane zapise iz ove
oblasti iz ranijih civilizacija, te ćemo ih obraditi u poglavlju pod naslovom Period opšteg
filozofskog i humanističkog razmišljanja o kriminalitetu.

3.1.1. Period opšteg filozofskog i humanističkog razmišljanja o kriminalitetu

Hammurabi (preminuo 1750 BC).
4
Ovaj babilonski vladar poznat je kao autor zakonika
koji je bio ispisan na stubu visine 2,25 metara. Zakonik je sadržavao 282 člana, a kao
temeljna svrha istaknuta je zaštita društvenog sistema kroz onemogućavanje nasilja
moćnijih nad slabijim (čime je isticano načelo pravednosti). Za prestupnike su bile
propisane stroge kazne, kao što se smrt, žigosanje, rezanje udova, protjerivanje, a davao je
i objašnjenja o uzrocima zločina, odnosno zloj sila kod počinitelja, prema kojoj je

4
Babilonski kralj, koji je propisao zakone drevnih zemalja Sumera i Mesapotamie.
21
neophodno kazniti ga da bi se izbjegla osveta, odnosno da bi se obezbjedila satisfakcija
žrtve. Ovoj kategoriji, odnosno žrtvama je također posvećena značajna pažnja, i uzima se
da je ovaj zakonik bio usmjeren ka žrtvi, jer su propisi obavezivali na nadoknadu štete
pričinjene krivičnim djelom.

Plato
5
(428-347 BC). Tvrdio je da je kriminalitet izraz pohlepe koja izvire iz ljudske
prirode, a za kaznu je tvrdio da joj je osnovna preventivna funkcija. Uzima se da je
Začetnik individualizacije, u najvećoj mjeri zbog poznate teze po kojoj je “Zločin
posljedica unutrašnjih činilaca, zbog čega kaznu treba prilagoditi stanju psihe konkretnog
učinioca”.

Aristotle
6
(384-322 BC) Zakone je djelio na prirodne i umjetne, po ćemu Prirodni zakoni
treba da štite univerzalno prihvaćene vrijednosti, dok se umjetnim zakonima ostvaruju
jednakost i pravednost. U odnosu na svoju tezu da“Čovjek ne bi postao zločinac ako bi
shvatio da od krivičnog djela ima više štete nego koristi” uzima se kao začetnik
utilitarizma u oblasti suzbijanja zločina. Kao temeljni uzrok zloina navodi moralnu
pokvarenosti pojedinca u određenim društvenim uslovima života

Cicero
7
(106-43 BC) Tvrdio je da je jedan od značajnijih uzroka zločina nekažnjivost,
zbog čega je insistirao na neizbježnosti kazne, čime potiče visok nivo odgovornosti svih
struktira zajednice zaduženih za provođenje zakona.

Seneca
8
(circa 4 BC - 65 AD) Poznata je njegova tvrdnja da s obzirom da je zločin izraz
greške u pojedinca, kao glavni cilj kažnjavanja ističe popravljanje, te se može smatrati
jednim od pionira shvatanja resocjalizacije kao ključnog cilja primjene krivičnih sankcija

Period srednjeg vijeka
9
bilježi gotovo potpuno različito tumačenje i objašnjenje društva i
svih pojava koje okružuju čovjeka, u odnosu na poznate pisane tragove iz ranijeg perioda.
U tom periodu dominantnu ulogu, u ovom segmentu ljudskog života, imale su religijske
institucije. Po pitanju objašnjenja kriminaliteta i zločina kao i cjelokupnog tretmana

5
Drevni filozof atenske države, Socratesov učenik, i učitelj Aristotlea.
6
Jedan od najvećih atenskih filozofa, učenik Platona, a učitelj slavnog vojskovođe Alexander the Great.
7
Marcus Tullius Cicero, poznati senator drevne rimske države.
8
Lucius Annaeus Seneca, poznati rimski senator i filozof.
9
Obično se uokviruje u vremenski period od 5. vijeka nove ere, obilježenog propašću zapadnog rimskog carstva,
do kraja 18. vijeka, odnosno buržoaskih revolucija u Evropi.
22
istraživanja zločina, presuđivanja i kažnjavanja zločinaca, u kriminološkoj literaturi se
mogu pronaći brojne karakteristike ovog perioda. Najznačajnije su: Sve ideje o
kriminalitetu ranijeg perioda potpuno potisnute i zanemarene; Ne postoje pisani zakoni;
Štiti se interes vladara i države, religija, moral, ličnost i svojina; Dominantna jurisdikcija
crkve - primjena kanonskog prava; Hipertrofija vjerskih inkriminacija; Nejednakost pred
sudom; Inkvizicioni postupak; Primjena surovih kazni. Ovaj segment u razvoju ljudskog
objašnja zločina i reagovanja na njega značajan nam je u najvećoj mjeri jer se upravo
Klasična škola javlja kao snažna reakcija na ovaj sistem. U kriminološkoj literaturi
naznačavaju se neke teze iz života dvojice vjerskih autoriteta iz toga doba, sv.Augustina i
sv. Tome Akvinskog.

St. Augustine
10
(354-430) Poznato je njegovo djelo O božijoj državi. Zalaže se za
ispaštanje i iskupljenje za učinjeno zlodjelo kao cilj kazne.Protivi se smrtnoj kazni, tvrdeći
da se njom učinilac lišava patnje koju je "zalužio" učinivši prije toga prijestup.

St. Thomas Aquinas
11
(1225-1274) Poznato je njegovo djelo pod nazivom Summa
Theologica. Iznmeđu ostalog, zalaže se za relativnu kaznenu pravdu - tj. kažnjavanje za
djela koja ugrožavaju ljudsko društvo a samim tim su usmjerena protiv božije volje

Dugi period inertnosti i intelektualnog mrtvila srednjeg vijeka, koji je i kriminološku
misao zatvorio u uske okvire mističnog i transcendentnog rezonovanja, izazvao je pravu
bujicu misli i naglu aktivnost filozofa i naučnika već s početka 16. vijeka. Mnoge
napredne ideje o humanizaciji krivičnog pravosuđa manifestovale su se, dakle, još u
okrilju feudalnog društvenog poretka, da bi se dalje kontinuirale u radovima kasnijih
naprednih pravnika, filozofa, empirista, racionalista i raznih drugih društvenih mislilaca u
17. i 18. vijeku. (Mlađenović, 1982., str.49) Tako, Karzov u Njemačkoj predlaže primjenu
empiričkih metoda u krivičnom pravu, s druge strane Ejro se u Francuskoj ističe
naprednim idejama za efikasnije procesno pravo, a Mateus u Holandiji se zalaže za
uvođenje pravno sintetičkih metoda u krivično pravo. U ovom periodu upućuju se prve
kritike na račun “glosatora”
12
u Italiji, a u inspirisani naprednim idejama u Rusiji se 1648.
godine donosi se nova zbirka zakona “Uloženje”.

10
Saint Augustine , jedan od najvećih svećenika rane katoličke crkve.
11
Saint Thomas Aquinas , Italiajanski teolog i poznat kao Doctor of the Church.
12
Glosatori, tumači religijskih izvora -"kanona"
23
Za osnivanje i utemeljenje Klasične škole, a može se reći i na sveukupno iniciranje
promjena koje su se uokvirile u buržoaske revolucije u Evropi s kraja 18. i početka 19.
vijeka, velike zasluge pripadaju raspravama i radovima plejadi filozofa i mislilaca toga
doba. U narednim izlaganjima bit će istkanute ličnosti koji su ostavile najdublji trag u
razvoju kriminologije kao i uopšte krivičnopravnih i društvenih nauka.

Tomas More (1478 – 1535) Pisac čuvene Utopije, smatra je jednim od osnivača
kriminalne etiologije, jer je svojim izučavanjima ekonomskih prilika u Engleskoj nastojao
da utvrdi uzroke krivičnih djela protiv imovine. Također, vođen humanizmom, predlaže
zamjenu smrtne kazne prinudnim radom, prilagođenim popravljanju učinioca, čime
začinje ideju o kazni lišenja slobode. (Ignjatović, 2005., str 149) Snažan je zagovornik je
teze da uzroci kriminaliteta leže u društvu, te se zalaže za ublažavanje sistema
kažnjavanja.

Francis Bacon (1561 – 1626) Predlaže reformu sistema do koje bi se došlo kroz
proučavanje sistema države, pri čemu bi cilj trebalo da bude uspostavljanje takvog prava
koje bi imalo društvenu korist.

Hugo Grotius (1583 – 1645) Veoma značajna ličnost u razvoju kriminološke misli, a u
svojim raspravama zalaže se za uspostavljanje razumne mjere kažnjavanja te predlaže da
se kazna formira tako da ima uticaj na popravljanje krivca. Zastupa teoriju Prirodnog
prava, prema kojoj bi društveni prioritet bio (krivičnopravna) zaštita opšte priznatih prava,
u koja ne ubraja prava vezana za vjersku stranu života čovjeka, čime kritikuje značaj i
ulogu religijskih institucija ne samo u krivičnopravnom već uopšte u državnom sistemu.

Thomas Hobbes (1588 – 1679) Poznati engleski materijalist i politički filozof, zalagao se
za sistem protiv je mučenja i široke primjene smrtne kazne, te kritikuje nesrazmjernost
između težine kazne i težine krivičnog djela. Zalaže se za stroge zakone koji će održavati
red u društvu koje je sastavljeno od “egoističnih” pojedinaca.

John Locke (1632 – 1704) Engleski empirist i filozof, koji je smatrao da je osnovni izvor
znanja spoznato iskustvom, ističe da samo zakon može biti osnov kažnjavanja, da su svi
građani jednaki pred zakonom i da mora postojati srazmjer između težine krivičnog djela i
vrste i mjere kazne
24

Charle Montesquieu (1689 - 1755) Francuski politički filozof, protagonist ideje o
razdvajanju izvršne, zakonodavne i sudske vlasti, poznat i po djelu “Duh zakona”,
kritikuje sudsku i samovolju zakonodavaca. Također zalaže se za humanizaciju krivičnog
postupka, a protiv je svireposti u kažnjavanju, formalizma i apstraktnosti krivičnog
zakona. Tvrdi da krivični zakon mora biti u duhu istorijskih, društvenih i drugih
specifičnosti zemlje.

Francois Voltaire (1694 - 1788) Francuski pisac koji izražava svoje protivljenje prema
feudalnom apsolutističkom krivičnom pravosuđu, vjerskoj intoleranciji i mračnjaštvu.
Pored toga snažno se zalaže se za individualizaciju kazne i njeno prilagođavanje
sklonostima krivca koje je ispoljio prilikom vršenja krivičnog djela.

Jean-Jacques Rousseau (1712 - 1778) Francuski filozof i pisac, čije su ideje inspirisale
Francusku revoluciju, autor poznatog djela “O društvenom ugovoru”. Svoje ideje o
društvenom ugovoru (građanina i drđave) iznosi kroz teze: a) svaki čovjek ima pravo da
se brani od svakog napada; b) pojedinac se odriče prava odbrane u korist zajednice; c)
Društvo/ država posjeduje (preuzima odgovornost) pravo represije, primjenjujući kazne
prema izvršiocima krivičnih djela.

Immanuel Kant ( 1727 - 1804 ) i Georg Wilhelm Friedrich Hegel ( 1770 - 1831 )
Njemački filozofi, peredstavnici reakcionarne struje, koji ističu da kazna treba imati ulogu
odmazde i ona je sama sebi cilj, odnosno da se kaznom uspostavlja narušeni moralni
poredak (npr. za krivična djela ubistva predlažu smrtnu kaznu; za silovanje predlažu
kaznu kastracije itd.).

Cesare Beccaria ( 1738 - 1794 ) Italijanski prosvjetitelj, u svom poznatom djelu Dei
Delitti e Delle Pene, oštro kritikuje arbitrernost i samovolju tadašnjih sudija. Zalaže se za
afirmaciju individualnih prava čovjeka u oblasti krivičnog zakonodavstva i kritikuje
široku primjenu smrtne kazne, kažnjavanju djece i duševnih bolesnika itd.
Esej je prevashodno okrenut rješavanju kriminalno političkih pitanja. Beccaria uz zahtjev
za poštovanje zakonitosti ("svaki građanin mora znati kada je kriv, a kada nevin", istupa
protiv prava suda da tumači smisao propisa i korišćenja analogije) razmatra i legitmnost
normi krivičnog prava. Ni onaj ko je nadležan za njihovo donošenje nije u tom pogledu
25
potpuno slobodan. Njegova volja mora biti ograničena etičkom opravdanošću normi.
Zakoni moraju počivati na moralu, odn. Usklađivanju čovjekove biološke prirode i
nagona za slobodom sa zahtjevima društvenog života. (Ignjatović, 2005., str. 150) Pored
toga, isticao je da kazne treba da budu korisne, da zadovoljavaju sljedeće uslove: nužnost,
srazmjernost, bezizutena primjenjivost, hitnost, javnost izricanja, lični karakter. Bavio se i
uzrocima zločina, prevencijom kriminalitetalegitimnošću kažnjavanja, tipologijom
zločina.

Anselm Foeurbach (1775-1833) Poznat je kao tvorac Teorije o cilju kazne / generalna
prevencija sa psihološkom prinudom. Autor je i temeljnog krivičnopravnog načela Nullum
Crimen Nulla Poena Sine Lege, koje je nastalo kao sinteza radova prethodnika (Platon,
Aristotel, Grotius, Beccaria) ideje o isticanju značaja psihološke prinude kao osnovnog
elementa kazne.

3.1.2. Klasična škola

Sistematsko razmišljanje o zločinu i načinima njegovog suzbijanja počinje sa Klasičnom
školom. Ona predstavlja prvi relativno adekvatan oblik ili sistem razmišljanja u
kriminologiji, baš kao što se hebrejski, grčki i latinski označavaju kao klasični jezici jer se
sa njima počinje izražavanje svih kategorija apstraktnog mišljenja. Sa stanovišta podjele
teorijskih orjntacija u krivičnim naukama, ovo je prije krivičnopravna nego kriminološka
škola. Međutim, i pored toga što se izričito ne bave uzrocima i pojavnim oblicima
kriminalnog ponašanja, potrebno je u kriminologiji ukazati na njeno učenje koje je
stvorilo pretpostavke za razvoj ove nauke. (Ignjatović, 2005., str149-150) Od kraja 18. do
polovice 19. vijeka nauka krivičnog prava se razvija u jedan sasvim zaokružen i logičan
sistem poznat pod nazivom klasična škola krivičnog prava. Odbrana prava čovjeka i
građanina stoji u prvom planu svih preokupacija krivičnopravne nauke, ili drugim rječima,
klasična škola krivičnog prava je ponikla u borbi za zaštitu zakonitosti i ličnosti, što je u
stvari prestavljalo sadržaj političkog programa (Francuske buržoaske) revolucije.
(Mlađenović, 1982., str. 53)

Francuskom buržoaskom revolucijom proklamovana su tri ključna principa u organizaciji
državne zajednice: zakonitost, sloboda, jednakost. Inspirisana ovim principima nastaje i
poznata Deklaracija o pravima građanina i čovjeka od 26.08.1789., čiji su osnovni
26
sadržaji: Odgovornost se ne može protezati na uvjerenja; Zakonom se propisuju samo
neophodne nužne kazne; Kažnjavanje samo ako to zakon predviđa; Kazna srazmjerna
težini djela; Svi građani su jednaki u smislu zaštite i kažnjavanja; Individualizacija kazni;
Smrtna kazna bez mučenja.

Klasična škola je velikim dijelom reakcija na feudalno "krivično pravo", a naočito je
usmjereno na promjene nekih negativnosti iz ovog perioda: ne postojanje pisanog
krivičnog zakona; neograničena samovolja suda; nejednakost pred sudom; veliki broj
vjerskih inkriminacija; suženje pravnog okvira primjene smrtne kazne; razdvajanje crkve
od države; primjena surovih kazni.

Ključne teze Klasične škole bile su:
• • Svi ljudi, pa i kriminalci, slobodno biraju između puta kriminala i konformizma,
zavisno od toga, u koji put vjeruju da će im donijeti više dobiti;
• • Učinitelji krivičnih djela nisu žrtve svoje okoline;
• • Učinitelji nisu nemoćni i na njih ne utiču natprirodne sile;
• • Svako krivično djelo je posljedica slobodne volje, učinjeno je sa razumom, a
motivacija je uslovljena prije svega načelom bola i ugodnosti.

Novi krivičnopravni sistem uspostavljen Klasičnom školom sadržavao je propise koji su
bili podijeljeni u dva dijela O kaznama ( Opšti dio ) i O krivičnim djelima i kaznama (
Posebni dio ), a slična sistematizacija poznata je i u savremenim krivičnim zakonima.
Također, novo krivično zakonodavstvo karakteriše se normama koje upućuju na humano
kažnjavanje, propisuje se novi kazneni režim za maloljetnike, zatim propisuju se odredbe
o krivčnoj odgovornosti saučesnika. U krivične zakone uvode se instituti: krivična
odgovornost, a umišljaj i nehat se unose u posebni dio krivičnog zakona. Krivično djelo i
kazne se posmatraju isključivo kao pravni fenomeni, a sud je isključivo ograničen na
izricanje zakonom striktno utvrđene kazne

Klasična škola, u duhu sveukupne humanizacije odnosa među ljudima u mladim
buržoaskim državama, nastoji konkretnim intervencijama u krivičnom zakonodavstvu
humanizirati kaznenu politiku. Uvodi se tzv. Sistem fiksiranih kazni, koji predviđa
izricanje jednakih kazni za učinioce jednakih krivičnih djela, kojima se jednaka krivična
odgovornost utvrđuje primjenom indeterminističkog postulata o jednakoj slobodnoj volji
27
pri izvršenju krivičnog djela. Pored toga ukidaju se tjelesne kazne, a pravni okvir primjene
smrtne kazne se drastično sužava. Izvršenje smrtne kazne svedeno na nekoliko oblika, a
pored nje po prvi put uvodi se i kazna lišenja slobode. Pri opredjeljenju kazni sud se
obavezuje da priroda kazne mora odgovarati prirodi izvršenog krivičnog djela, a jednakost
pri izricanju kazni postavlja se kao temeljni imperativ ne samo sudske već i sveukupne
politike suzbijanja kriminaliteta. Kazne su određene samo zakonom, a propisuju se
odredbe koje obavezuju na izvršenje kazni javno i u mjestu počinjenja krivičnog djela

Kaznena politika Klasične škole definiše se postulatom: "Kažnjava se zato što se griješilo
a ne zato da se ne bi griješilo", odnosno cilj kazne je dvojak i odnosi se na a) odmazdu-
sa aspekta onoga ko kažnjava; i b) ispaštanje - sa aspekta onoga ko se kažnjava.

U kasnijim analizama utvrđeni su i brojni propusti i zamjerke učenju i prakticiranju
pravnih instituta Klasične škole, a među njima najznačajniji su: Krivična djela i kazne
predstavljeni isključivo kao pravni fenomeni; Krivac egzistira van realnosti u
metafizičkim postavkama o krivičnim djelima i kaznama - zanemaruje se ličnost krivca;
Kroz učenje o “Slobodnoj volji” potpuno zanemareni uzroci za pojavu kriminaliteta;
Kaznena represija je osnova u kriminalno-političkoj borbi na suzbijanju kriminaliteta;
Društveni karakter kriminaliteta potpuno izostavljen; Ne postoje preduslovi za naučno
istraživanje kriminaliteta.

Na ovom mjestu značajno je istači i ulogu i osnovne sdržaje pravca koji se pojavio kao
pokušaj premoštavanja nedostataka Klasične škole. Radi se o tzv. Neoklasičnoj školi, koja
je nastala pod pritiskom društva u odnosu na neučinkovitost klasične škole u
suprotstavljanju kriminalitetu s jedne strane, te sve značajnijim rezultatima naučnih
istraživanja iz drugih oblasti koji su ukazivali da se kriminalitet, kao masovna pojava,
odnosno kriminalno ponašanjekao individualna pojava, ne mogu objašnjavati
identeremnističkim objašnjenjima o apsolutno slobodnoj volji kao temeljnom pokretaču
ljudskih aktivnosti, s druge strane. Tim ranim empirijskim istraživanjima kriminaliteta i
kriminalnog ponašanja posvetit ćemo pažnju narednom poglavlju.

Neoklasična škola je postepeno se udaljava od dogmatskih i metafizičkih rješenja klasične
škole ali i dalje zadržava indeterminizam. Zahvaljujući njoj stepenuje se krivična
odgovornost: Odgovornost; Smanjenu odgovornost; Punu neodgovornost. Prvi put u
28
krivičnom pravu se pominju instituti: pokušaj, saučesništvo, povrat, sticaj, a negativna
karakteristika je da se ovaj sistem odmjeravanja slobodne volje karakteriše kao apstraktan
i nerealan.

3.2. Period pozitivističke kriminologije

Razvoj kriminologije u svjetlu pozitivističkog pristupa u objašnjenju čovjeka, njegovog
ponašanja i njegovog okruženja, odnosno uzročno-posljedičnih veza koje se ostvaruju
među njima, otvara najznačajniji dio razvoja ove nauke u novijem dobu. Istraživanja
kriminaliteta i kriminološkog ponašanja empirijskim metodama doprinosi stvaranju
brojnih pravaca, orjentacija i škola u etiologiji kriminaliteta.

Pozitivna škola kriminologije pretpostavlja da je ljudsko ponašanje uslovljeno
(determinisano) silama koje stoje van kontrole pojedinca (individue) pri čemu postoji
mogućnost određivanja tih faktora. Suprotno učenju klasične kriminologije, koja zastupa
(bez naučnog ispitivanja) da ljudi svjesno izabiru da počine zločin, predstavnici pozitivne
kriminologije smatraju da je kriminalno ponašanje zasnovano utjecajem bioloških,
psiholoških i socioloških faktora. (Adler et al., 1991., str 58.) Brojni su uslovi i uzroci
doprinijeli pojavi i razvoju pozitivističke orjentacije u kriminologiji, ali se svakako dvije
okolnosti naročito doprinijele ovom trendu. Rezultati ranih empirijskih istraživanja
ukazuju na determinaciju ljudskog ponašanja - različiti egzogeni i endogeni faktori, s
jedne strane, kao i to da je problem kriminaliteta sve značajniji društveni problem, što
ukazuje na neefikasna aktuelna politika suzbijanja kriminaliteta, dominantne klasične
škole. Ovo poglavlje bit će izloženo kroz obradu osnovnih historijskih uslova razvoja
pozitivističke orjentacije u kriminologiji, zatim osvrta na sadržaj i značaj koji su ostavila
rana empirijska istraživanja kriminaliteta i kriminalnog ponašanja, te izložiti osnovne
značajke istraživačkog rada istaknutijih predstavnika utemeljitelja pozitivizma u
kriminologiji.

Na samom početku ovog poglavlja smatramo značajnim istači najznačajnije crte
doprinosa pozitivizma u kriminologiji, a to su : reakcija na strogu Klasičnu školu, nove
teorije o uzrocima kriminalnog ponašanja, primjena pozitivnog metoda u proučavanju
kriminaliteta, usmjerenost na učinitelja rivičnog djela i novi koncepti kaznene politike.

29
3.2.1. Historijski uslovi razvoja pozitivističke orjentacije u kriminologiji

Uslovi razvoja kriminoloških škola u duhu pozitivizma mogu se tražiti među brojnim
različitim aspektima, a prije svega historijskim, društvenim, pravnim i svakako naučnim.
Svi oni usmjereni su na ciljeve koji se u tom dobu postavljaju pred kriminologe, i odnose
se na rasvjetljavanje problema kriminaliteta uopšte, pronalaženja uzroka kriminalnog
ponašanja te pronalaženja najadekvatnijih sredstava za sprečavanje kriminaliteta.

Prema Mlađenović (1982) uslovi razvoja pozitivizma u kriminologiji mogu se u najvećoj
mjeri pronaći u traženju novih puteva oporavka od brutalnog srednjevjekovnog pravnog
sistema, zatim u porastu kriminliteta, koji iziskuje reformu krivičnog zakonodavstva.
Pored navedenih ističe se i značaj pojave naučnih pretpostavki za istraživane kriminaliteta
na bazi prvih statističkih, socioloških, antropoloških, bioloških i psiholoških istraživanja,
te uvođenja pozitivističkog metoda u društvene nauke."Uzroci kriminaliteta su duboki i
kompleksni, krivično zakonodavstvo usmjereno na otklanjanje posljedica ali ne i na
otklanjanje uzroka nije moglo postići uspjeh u smanjenju intenziteta kriminaliteta." Porast
kriminaliteta se objašnjava djelovanjem brojnih faktora. Među njima ističe se značaj
društveno-ekonomskih (uvećanje populacije, razvitak gradova, migracioni postupci,
krupni naučni i tehnološki pronalasci, povećanje saobraćajnih veza), socijalnih
(pauperizacija masa i odsustvo socijalnog staranja) i pravnih faktora (nagli razvoj pravnog
saobraćaja, reglementacija novih grana pravnog života-pojava niza novih krivičnih djela).

3.2.2. Rana empirijska istraživanja kriminaliteta i kriminalnog ponašanja

Kraj 18. i početak 19. vijeka obilježen je preporodom u razvoju prirodnih i društvenih
nauka, a na bazi naučno-pozitivnog metoda, koji je zasnovan na proučavanju činjenica
koje su dostupne našim osjetilima, dakle sistematskom opažanju i davanju naučno-
zasnovanih rezultata-zaključaka na temelju egzaktnih podataka. Naročitu ulogu u ovom
procsu imao je Auguste Comte (1798-1857) koji svojim djelom Course de philosophie
positive (1830) preporučuje primjenu modernih metoda fizičkih znanosti na istraživanje i
tumačenje socioloških fenomena. Nova oblast, “Društvena fizika” upravo nagovještava
primjenu naučnih metoda za proučavanje društvenih pojava, kao preteča izvjesna
Sociologije. S druge strane, Charles Darwin (1809-1882), svojim revolucionarnim djelom
o evoluciji vrsta Origin of Spieces pokreće nezaustavljiv razvoj prirodnih nauka koje za
30
predmet proučavanja imaju ljudsko biće, i suprotno tadašnjim objašnjenjima o čovjeku
daje utemeljenje biologizma, psihologizma, antropologizma, psihijatrizma da
istraživanjima doprinesu razvoju ovih naučnih disciplina.

Također, taj period obilježen i enormnim porastom kriminaliteta, koji dovodi u pitanje
koncept kriminalne politike klasične škole. Za spoznaju ovog negativnog društvenog
fenomena, naročit doprinos ima razvoj statistike. Ovaj period obilježen je i prvim
popisima stanovništva u SAD-u, Engleskoj i Francuskoj. Ovi popisi su, između ostalog,
dali i podatke o obimu, dinamici i strukturi kriminaliteta u njegovom totalitetu. Za
tumačenje ovih rezultata naročitu zaslugu imaju dvojica statističara, Adolphe Quételet
(1796-1874) svojim djelom Phisique sociale ou essai sur le développement des facultes de
l’homme (1835) i André Michel Guerry (1802-1866) djelom Essai sur la statistique
morale de la France (1833). Guerry je sitraživao odnose između spola i starosti i poredio
ih sa kriminalitetom, te utvrdio da određene starosne grupacije vrše istovrsna krivična
djela, te da pretežnost u vršenju odreženih krivičnih djela imaju muškarci odnosno žene.
Prema Adler (1991) Guerry svojim nezavisnim radom ana vezama u kriminalnoj statistici,
između nekih faktora kao što su siromaštvo, starost, spol, rasa i klimatski uslovi,
zaključuje (kao i Quételet , op.aut.) da je društvo, a ne odluka individualnog počinioca,
odlučujuće za kriminalno ponašanje. Mlađenović (1982) navodi da se Guerry bavio i
raspodjelom kriminaliteta u pojedinim krajevima Francuske, čime je konstatovao da su
ekonomski uslovi života odlučujući faktor u uzrocima krivičnih djela protiv imovine. Ta
su djela najčešća u najbogatijim francuskim provincijama koje se odlikuju upravo vidnim
raslojavanjem na ekonomskoj osnovi i u njima živi najviše siromašnog stanovništva.
Upravo zbog ovih tvrdnji Guerry se smatra, zajedno sa Quételeteom, osnivačem tzv.
kartografske škole. Kao što je istaknuto, Adolphe Quételet je u rezultatima svojih
istraživanja apostrofirao značaj određenih faktora koji u većoj ili manjoj mjeri utječu na
vršenje krivičnih djela. Kako ističe Adler (1991), Adolphe Quételet zaključuje da
kriminalitet karakteriše određena zakonitost u svom poavljivanju u društvu, i ukoliko
nema većih društvenih poremećaja, kao što su elementarne nepogode ili ratovi, veoma
pravilno se može sagledavati njegov obim, struktura i dinamika. Ovaj belgijski statističar
svoje zaključke zasniva na analizama kriminaliteta u Francuskoj, Belgiji i Holandiji i
generalno ih naziva pokazateljima tzv. "moralne statistike".
Vladajuća građanska klasa toga doba suočava se sa ovim rezultatima i primorana je
poduprijeti nastojanja da se pronađe odgovor napitanje zašto je kriminalitet u porastu, koji
31
su razlozi odlučujući. Pošto su prirodne znanosti već zasnovale određena stanovišta o
uzrocima ljudskog ponašanja uopšte, tko se i razvijaju i teorije o biološko-psihološkoj
determinaciji zločina.

Pored iznesenih obilježja, navedeni period karakteriše i nagla industrijalizacija društva,
čija dinamika i intenzitet uslovaljavju uspostavljanje inoviranog sistema društvenih
vrijednosti. Ignajtović (1997) iznosi da je doba u kome se unutar građanskog društva
stvaraju moćne i privredne korporacije koje teže da zauzmu ne samo nacionalna, već i
mečunarodno tržište. Ideje konkurencije i jednakih šansi za sve zamjenjuje teza za
dominacijom i potrebom da se očigledno i sve veće razlikovanje u društvu opravda
prirodnim razlikama među ljudima. Kao posljedica ovih nastojanja javlja se stav o zločinu
kao djelu nenormalnog patološkog pojedinca. Naglo raste interesovanje za ova biološki,
medicinski i psihijatrijski orjentisana istraživanja koja a priori polaze od tvrdnje da se
prestupnici i po bio-psihološkoj konstituciji razlikuju od neprestupnika (Ignjatović, 2005.,
str 159) S druge strane, Adler (1991) ističe da različitosti na bazi fizičkih karakteristika i
izobličenosti, posmatrano kroz historiju, bile su osnova za proglašenje takvih ličnosti
predsiponiziranim za negativnosti. Prvi pisani dokumenti u kojima se naslučuje ova veza
jesu primjeri Grčkog mislioca Socratesa, koji oblik lobanje i crte lica povezuje sa
sklonošću ka alkoholou i brutalnosti.

U narednim izlaganjima bit će prikazane teze o individualnom doprinosu najmarkantnijih
istraživača koji su za predmete rasprava uzimali uzroke kriminalnog ponašanja, a zločin
povezivali sa tjelesnom konstitucijom.

Giambaptista della Porta (1535-1615), u svom djelu The human phisiognomy (1586),
obrađuje odnose ljudskog ponašanja sa crtama lica neke osobe. On prikazuje određenu
uslovljenost različitih karaktera od odnosa i rasporeda različitih dijelova lica. Naime, on
naprimjer lopove opisuje kao osobe sa velikim usnama i oštrim pogledom. Svojim radom
utemeljuje fiziognomiju kao disciplinu, koja će se nekoliko vijekova kasnije aktuelizirati u
daljnjem traženju veza između između fizičkih obilježja i devijantnog ponašanja.

Johan Kaspar Lavater (1741-1801), švicarski teolog, autor djela Les fragments
physiognomiques (1775), također ispituje fiziognomičke postavke svog prethodnika. On
pokušava da dokaže sličnosti ljudskih glava (naročito delinkvenata) sa glavama različitih
32
životinja i na taj način obilježi njihove karakterološke osobine. Također, on se smatra i
pretečom jedne druge slične discipline, frenologije, kroz koju također pokušava
kriminalno ponašanje sa oblikom i strukturom ljudskog mozga. Milutinović (1988) u
tumačenju rada Lavatera iznosi, da ljudi razvijaju ovakve ili onakve, pozitivne ili
negativne kriminalne akcije, zavisno od karakteri i strukture njihovog mozga. U raznim
djelovima mozga su smještne razne sposobnosti, koje se ispoljavaju preko "čvoruga" na
lobanji i sličnih spoljašnjih manifestacija.

Franz Josef Gall (1758-1828), djelom The Anatomy and Physiology of the Nervous
System in General, and of the Brain in Particular (1791), i Johan Kaspar Spurzheim
(1776-1832), naslanjuje se na rad Lavetera iz oblasti frenologije, istražujući mogućnost
povezivanja psiholoških sklonosti sa određenim izobličenjima na lobanji. Njihov rad je
također podržao Charles Caldwell (1772-1853), koji je istraživao zavisnost ljudskog
ponašanja od rasporeda moždanih ćelija. Ova učenja u tom periodu nisu pokazala naučno
zasnovanost i njihova najveća zasluga se može ogledati u idejamakoje su potakle rad
kasnijih istraživača.

Henry Maudsley (1835-1918), autor djela Responsibility in Mental Disease (1874), kao i
njegov prethodnik James Cowels Prichard (1768-1842) autor djela A Tretise on Insanity
and other Disorders Affecting the Mind, navode se kao predstavnici psihijatrijske (negdje
i psihopatološke) teorije. Kako navodi Horvatić (1981) oni smatraju da uzroci devijantnih
ponašanja leže u psihi čovjeka, koja u tim slučajevima ima patološka obilježja. Međutim, i
zdravo psihičko stanje može biti uzrokom devijantnosti i to prilikom teških anomalija
moralnih načela pojedinaca, koje nazivaju "moralnim ludilom", iako pri tome takve osobe
mogu biti i vrlo inteligentne. Mlađenović (1982) navodi da ovakva stanja nazivaju i
srednjim zonama u evoluciji duševnih poremećaja a karakteriše ih odsustvo moralnog
čula, koje rezultira ispoljavanjem izvjesnih perverznih osječaja ili jako naglašenim niskim
instiktima. Upravo ova karaktersitika je presudna za njihovu karakterizaciju kao
kriminalne psihoze, čije ispoljavanje umnogome zavisi od spoljašnjih uslova života.
Tvrdnja da se svi kriminalci karakterišu ovim obilježjem nailazi na najviše osporavanja i
utiče na neodrživost ove teorije.

Jean Etienne Dominique Esquirol, sa djelom Mental maladies: A treatise of insanity
(1845), uz Phillipe Pinela, autora djela A Tretise of Insanity (1806) i Isaac Raya (1807-
33
1881), sa djelom pod naslovom The Medical Jurisprudence on Insanity (1838), također su
objašnjavali kriminalno ponašanje psihologijom krivca. I ovi istraživači su se osvrtali na
problem moralnog ludila. Termin "moralno ludilo" definisao je Pinel, radom u kojem je
zaključio da između 20 i 60 % zatvorenika državnih zatvora pati od nekog oblika
duševnog poremećaja. Adler (1991) dalje istič da je Ray bio prvi forenzički psihijatar u
Americi, i koji se interesovao za primjenu psihijatrije u pravu. U svom djelu zalaže se za
proširivanje sadržaja i uticaja instituta krivične odgovornosti. Esquirol je u svom radu
razradio pojam monomanije. Kako navodi Mlađenović (1982) to duševno stanje,
značajno za kriminalitet, odlikuje se nekim snažnim i neodoljivim nagonima, koji takvo
lice naprosto guraju na vršenje određene vrste krivičnih djela. Poremećaji su prisutni
samo u oblasti volje. Kao primjere za te poremećaje navode se homicidna manija-
sklonost ka ubistvima, suicidna manija- sklonost ka samoubistvu, piromanija- sklonost ka
paljevinama, kleptomanija- sklonost ka krađama, dipsomanija- sklonost ka uživanju
alkohola, te današnji oblik narkomanija- sklonost ka zuživanju opojnih sredstava.

3.2.3. Istaknuti predstavnici pozitivističke orjentacije u kriminologiji

Intenzivnije proučavanje kriminaliteta datira tek od početka prošloga vijeka, prvenstveno
od strane pojedinaca, koji su po svojoj naobrazbi spadali u red biologa, ljekara, psihologa
i psihijatara, tj. specijalista za pojedine oblasti naučne i praktične djelatnosti. Sama ta
okolnost profesionalne jednostranosti, koja je aktuelna znatnim djelom i u savremenoj
kriminološkoj literaturi, orijentisala je istraživanje na isticanje jednostranog uticaja
bioloških i psihičkih elemenata kao kriminogenih faktora. (Milutinović, 1988., str 89)
Pored doprinosa koji ostavljaju u razvoju monistički orjentisane kriminalne etiologije,
pioniri biološkog istraživanja korjena kriminalnog ponašanja, njihov značaj je i u
naučnom "provociranju" istraživača iz drugih naučnih oblasti. Upravo ova činjenica
doprinosi pojavi kritičkog stava prema biološki orjentiranim objašnjenjima o determinaciji
devijantnog ponašanja, sa istovremenim iniciranjem niza istraživačkih poduhvata u
etoiologiju kriminaliteta, pri čemu su se naročito isticala istraživanja socioloških i
psiholoških determinanti ljudskog ponšanja. Sveukupni značaj pojave pozitivistički
orjentiranih kriminoloških istraživanja ogleda se u prihvatanju značaja svih dimenzija
etiologije kriminaliteta, odnosno pojave i razvoja pluralističkog pristupa u objašnjenju
uslova i uzroka kriminalnog fenomena.

34
3.2.3.1. Cesare Lombroso

Cesare Lombroso (1836-1909) započinje edukaciju na medicinskom fakultetu, pri čemu
se opredjeljuje za psihijatriju, kojom se bavi tokom služenja vojnog roka i prvog
univerzitetskog iskustva kao profesora u Torinu (Adler, 1991). Iskustvo koje je sticao u
jednom italijanskom zatvoru pridonijelo je njegovom interesovanju za antropologiju, te
poslije objave svojih naučnih radova postaje profesor kriminalne antropologije.

Cesare Lombroso smatra se ocem moderne kriminologije. Njegova najveća zasluga se
ogleda u transformaciji kriminologije ("nauke o zločinu") sa polja filozofskog tumačenja
krivičnog djela i slobodne volje na naučna istraživanja uzroka kriminalnog ponašanja.
Svojim djelom L’uomo delinquente, objavljenim u Milanu 1876. godine, te nešto kasnije i
djelom pod naslovom The Female Offender, objavljenim u Londonu 1895. godine,
objedinio je dotadašnja pozitivistička istraživanja zločina sa antropološkog stanovišta
(naročito fiziognomička i frenološka istraživanja), pomenutu teoriju o evolciji vrsta
Charlesa Darwina te pravila primjene pozitivnog metoda Augustea Comtea u
kriminologiji. Osnivač je antropološke školekoja se kasnije razvila u Italijansku pozitivnu
školu. Njegovo učenje se temelji na primjeni naučnih eksperimenata i istraživanja u
potrazi za objašnjenjem kriminalnog ponašanja, koje se do tada tumačilo isključivo
apstraktnim konceptom slobodne volje.

Stavljajući počinitelja u središte pažnje i tumačeći njegov način ponašanja razlozima
biološke, prije svega antropološke, prirode zasnovao je svoju koncepciju "rođenog
zločinca" (Horvatić, 1981, str 32). Svojim istraživanjem obuhvatio je promatranje lobanja
383 mrtva zločinca i 5907 živih zatvorenika. Poslije pažljive sistematizacije rezultata
iznio je svoju teoriju. On zločince smatra "greškom evolucije", "praistorijskom čovjeku
zalutalim u civilizaciju", "moralnim ludakom" (Ignjatović, 1997). Zločinci nose svojim
fiziološkim izgledom određena obilježja koja ih razlikuju u odnosu na ostale ljude. Ta
obilježja kod zločinaca su nastala u procesu naslježivanja od dalekih predaka (atavizmi) i
ogledaju se u upadljivim anatomskim ili/i fiziološkim crtama koje su prvi znaci duhovnog
propadanja i izopačavanja moralnih vrijednosti, i naziva ih Stigmati degenracije.

Te biološke manjkavosti (rođenih zločinaca) se ispoljavaju u dvije dimenzije, i to kroz
tjelesne osobine: mala glava, unazad zabačeno čelo, razvijeni čeoni sinusi, debljina kostiju
35
lobanje, razmjere kostiju jagodice i sljepočnice, izbačena vilica, ubačenost očnih duplji,
čupava i kudrava kosa, velike uši, rijetki zubi, sličnost između spolova, s jedne strane,
odnosno kroz psihičke osobine: relativna neosjetljivost na bol, otupjelost čula dodira,
veoma dobar vid, otupjela osječanja, prerana zrelost kada su u pitanju tjelesna
zadovoljstva, lijenost, odsustvo grižnje savjesti, nehajnost koja se ponekad ispoljava kao
hrabrost a nekada kao kukavičluk, velika taština, strast ka kockanju i alkoholu, žestoke ali
kratkotrajne i prolazne strasti, s druge strane (Ignjatović, 1997). Ipak navodi da je uistinu
teško naći osobu koja bi imala sva ova obilježja, ali u teoriji se i naglašava da je
vjerovatnoća kriminalne aktivnosti direktno povezana sa brojem pronađenih pomenutih
osobina.

Pored rođenog zločinca, u svojoj tipologiji on navodi još četiri grupe delinkvenata, i to:
epileptični, neuračunjivi zločinci (abnormalne osobe) te kriminaloidi, koje dalje dijeli na
slučajne i krivce iz navike. Svaka od ovih grupa ima svoja posebna obilježja ali ona su,
kako se potcrtava u teoriji, izražena u manjem obimu i nisu nastala isključivo rađanjem.
To se posebno odnosi na neuračunjive, koji postaju kriminalci usljed određenih promjena
u njihovom mozgu, koje se dalje reflektuju na smanjenu mogućnost razlikovanja između
dobrog i lošeg, kao i isticanja spoljnih- situacionih okolnosti kod slučajnih i krivaca iz
navike.

Pored mnogobrojnih zasluga, koje Lombrosa i svrstavaju u red osnivača moderne
kriminologije, kritičari ipak zapažaju određene greške u njegovoj teoriji. Upravo te kritike
postaju baza za dalje sistematsko pručavanje uzroka kriminaliteta. Kako navodi
Mlađenović (1982) kao osnovna greška Lombrosovog učenja o rođenom zločincu sastoji
se u njegovoj apriori postavci u biopsihičkoj abnormalnosti svih krivaca. I pored toga što
je posmatranjem, dakle pozitivnim metodom, utvrdio niz anomalija kod jednog broja
zločinaca, on je ipak čistim deduktivnim putem uopštio svoja zapažanja za sve krivce. On
ne primjenjuje uporedni metod, ne uzima za predmet svojih naučnih ispitivanja i
nekriminalnih lica, nego vrši ispitivanje isključivo u okviru jednog djela zločinačke
populacije.




36
3.2.3.2. Enrico Ferri

Enrico Ferri (1856-1929), iako Lombrosov učenik i profesor prava, svojim djelom

Sociologia criminale, objavljenim u Torinu 1884. godine, utemeljio je pluralistički pristup
u istraživanju etiologije kriminalnog fenomena. Tvrdi da se uzroci delinkventnog
ponašanja nalaze kako u samom čovjeku, tako i u njegovoj, društvenoj, sredini, odnosno
da je devijantno ponašanje rezultat djelovanja antropolških, bioloških i psiholoških
dispozicija izvršitelja s jedne strane, uz istovremeni utjecaj socijalne sredine s druge
strane. Dakle, Ferri je izvršio sintezu svih dotadašnjih tumačenja uslova i uzroka
kriminalnog ponašanja, te je objedinio u jedinstvenu teoriju, koja se temelji na
pluralističkim stanovištima o determinaciji ljudskog ponašanja.

Faktore koji ostvaruju najznačajnije učešće u nastanku kriminalnog ponašanja dijeli na
Individualne ili antriopološke, kosmičke ili fizičke i socijalne faktore. U narednoj abeli
prikana je njegov pluralistički pristup kriminalnoj etiologiji.

Grupa kriminogenih
faktora
Podgrupe Faktori
Organska
konstitucija
Anomalije lobanje, anomalije mozga,
anomalije senzibiliteta, anomalije fizionomije
Psihička
konstitucija
Anomalije inteligencije, anomalije emocija,
anomalije ličnih osobina
Individualni
(antropološki)
Lične osobine Rasa, spol, starost, građansko stanje,
profesija, domicil, obrazovanje, odgoj
Kosmički (fizički)

Klima, konfiguracija zemljišta, godišnje doba,
temperaturne varijante, atmosferski pritisak
Socijalni Gustina naseljenosti, stanje javnog mnenja,
religija, uređenje porodice, sistem vaspitanja,
industrijska prizvodnja, alkoholizam,
ekonomska i politička orjentacija,
organizacija javne administracije, sistem
građanskog zakonodavstva, sistem krivičnog
zakonodavstva
37

Pored kriminalne etiologije, Ferri je znalajnu pažnju usmjerio i na pitanja kriminalne
fenomenologije, te je u tom smislu kriminalitet podijelio na prirodni i zakonski. Prirodni,
ili kako ga još naziva atavistički, predtavlja krivična djela "mala in se", i zajednički je za
sve civilizacije kojima se vrijeđaju opšt prihvaćena osjećanja kao što su moral, religija,
poatriotizam itd. Drugu grupu, predstavljaju krivična djela "mala prohibita", ili zakonski,
odnosni evolutivni kriminalitet. U ovu grupu ubraja one oblike kriminalnog ponašanja
koji su usmjereni na povrede opšte sigurnosti, koje se u određenim društvima u
određenom veremenu smatraju privrednim, političkim i drugim oblicima krivičnih djela.

Ferri također istraživanja usmjerava i na drugu dimenziju fenomenologije, odnosno na
izvršioce krivičnih djela. Krivce djeli na krivce iz endogenih (unutrašnjih) i krivce iz
egzogenih (vanjskih) faktora. Njegova sistematizacija poznata je i pod nazivom pentagon,
pri čemu on sistematizaciju kriviaca vrši na rođene zločince(delinquenti nati), duševno-
bolesne zločince (delinquenti pazzi), slučajne delinkvente (delinquenti d’occasione),
delinkvente iz navike (delinquenti abituali) i krivce iz strasti (delinquenti per passione).

Obzirom na svoju profesiju pravnika, vladao je znanjima iz društvenih nauka, što ga
dovodi u poziciju, za razliku od svog učitelja Lombrosa, da pored dogradnje etiologije
kriminaliteta socijalnim faktorima, napravi iskorak i u odnosu na politiku suprotstavljanja
kriminalitetu. Naime, poznat je njegov predloženi sistem mjera socijalne odbrane, kojim
on nastoji kritikovati rješenja koja je na ovom terenu zastupala klasična škola, odnosno
sistem reagovanja na zločin isključivo kaznom, kojoj je cilj je bila odmazda i ispaštanje,
zanemarujući ne samo uzroke kriminalnog ponašanja, već i tretman koji bi trebao
doprinjeti popravljanju učinioca.

Suština njegovog konceptu ogleda se u tezi da, u odnosu na značajan doprinos socijalne
sredine u determinaciji kriminalnog ponašanja i istovremene kritike koncepta kažnjavanja
prema klsičnoj doktrini, “...ako je ponašanje učinioca potpuno određeno navedenim
činiocima, on ne može biti moralno odgovoran, niti kriv, pa društvo nema pravo da ga
kažnjava. Ipak pošto je njegova djelatnost antisocijalna, društvo na nju mora reagovati. U
tom, po društvo, opasnom stanju je ne samo osnov reagovanja, već i kriterijum za izbor
sankcije...”. On cilj reagovanja ne vidi u odnosu na prošlost i sadašnjost (kažnjavanj zato
što se griješilo), već u odnosu na budućnost (kažnjavanje da se ne bi griješilo. On značaj
38
kriivčnih zakona vidi u tome da treba prije svega da odigraju preventivnu ulogu, tako što
će metodom psihološke prinude odvraćati najveći dio populacije od činjenja krivičnih
djela. Naime, Ferri ukupnu populaciju društva dijeli na dvije krajnje manjinske kategorije,
pri čemu bi jedna grupa vršila krivična djelauvijek, bez obzira koliko zakoni bili strogi,
odnosno druga grupacija koja ne bi vršila krivična djela čak i da zakoni ne postoje. Ipak,
najviše ljudi, prema Ferriu pripada većinskoj grupi, koja u kriminalnu zonu ne ulazi zbog
straha od sankcije.

Sistem mjera socijalne odbrane struktuira kroz Preventivne mjere (policijske ili
indirektne- ante delictum), Reparatorne mjere (uklanjanje posljedica KD-a), Represivne
mjere (zatvor, protjerivanje, novčane kazne- post delictum) i Eliminatorne mjere (za
najopsanije zločince- uklanjanje iz društva). Posebna pažnja treba biti usmjerena na
primjenu i razvoj medicinsko-psihološkog i sociološkog proučavanja ličnosti delinkventa,
posebno u fazi izricanja i izvršenja sankcije, kao i na pravosudnu kontrolu nad tretmanom
u penitensijarnoj fazi, za koju bi trebala biti zadužena sudska vlast.

3.2.3.3. Raffaele Garofalo

Raffaele Garofalo (1852-1934), objavljuje prvo djelo pod naslovom Criminologia, u
Napoliu 1885. godine. Garofalo je također učenik osnivačamoderne kriminologije
Lombrosa, ali i on se kao i Ferri u svom radu postepeno odvaja od učenja svoga učitelja.
Njegova kriminalna etiologija karakteristična je po objašnjenju prema kojem učinitelj
krivičnog djela ima moralnu smetnju, koja ima organsku osnovu i prenosi se nasljeđem.

Kako ističe Horvatić (1981) Garofalo zastupa koncepciju "prirodnog kriminala", kojim se
ugrožavaju temeljni moralni osjećaji solidarnosti i poštenja koji služe kao osnova za
zajednički život ljudi u društvenoj skupini. Delinkventna osoba ima defekt u biti organske
prirode, koji se očituje kao moralna anomalija, ili nerazvijenost npr. osjećaja sažaljenja
kod ubojica, ili osjećaja poštenja kod kradljivaca. Unosi u kirminologiju pojam opasnosti
delinkventa (temibiliteta) i pravo društva da se brani od takve opasnosti kao od divlje
zvijeri ili elementarne nepogode, svim sredstvima od liječenja do eliminacije i to bez
obzira na krivnju takvog počinioca.

39
Garofalo također razrađuje fenomenologiju krivaca, te u najznačajnije predstavnike
populacije kriminalaca uvrštava ubice, nasilne kriminalce i kradljivce. Kao što je već
istaknuto, pored prirodnog kriminala, druga krivična djela svrstava u kategoriju
zakonskog kriminaliteta, svojstvenog za određena društva u datom vremenskom periodu.

3.2.3.4. Gabriel Tarde

Gabriele Tarde (1843-1904), jedan od predstavnika tzv. Lionske škole socijalne sredine,
objavio je za kriminologiju dva značajna djela, i to La criminalité comparée, u Parisu
1886. godine, i La philosophie pénale, u Lyonu 1890. godine. Ovaj naučnik poznat je po
oštrom naučnom sukobu sa Lombrosovim učenjem o biološkoj determinaciji devijantnog i
zločinačkog ponašanja, suprotstavljajući mu teoriju o socijalno-psihološkoj detreminaciji
ljudskog ponašanja pa svakako i kriminalnog ponašanja.

Polazeći od zakona imitacije kao teoretske osnove za objašnjavanje društvenih pojava,
Tarde smatra da se oponašanje u slučaju zločina manifestuje u formi međusobnog
sukobljavanja, prelivanja i smjenjivanja mode i navike- zločin se javlja najprije kao
moda, koja prelazi zatim u naviku, da se oponašanje razvija sa tendencijom stalnog
proširivanja od viših ka nižima – niži oponašaju više. On ističe kao ilustraciju da se
skitnja, pijanstvo, trovanje i ubistvo, na koja su nekada "imali pravo" samo baroni i
kraljevi javljaju u svim redovima stanovništva. Pri tome Tarde kaže da se to oponašanje
ostvaruje, osim u rijetkim slučajevima, u formi smjenjivanja jednih metoda drugima, koje
se javljaju u slučaju kada dolazi do sukoba raznih pogleda- ubistvo nožem zamjenjeno
ubistvom puškom. Shvatanja Tardea su imala veliki uticaj na neke kasnije pisce, koji su
svoja shvatanja o kriminalitetu zasnivali na njegovoj koncepciji. Ona su uticala naročito
na savremene sociološke teorije o kriminalizaciji i na teoriju učenja kriminalnog
ponašanja. Taj uticaj je došao očigledno do izražaja u Sutherlandovoj teoriji diferencijalne
asocijacije i njegovom tretiranju profesionalnog delinkventa u djelu "Profesionalni
kradljivac", kao i shvatanju mnogih drugih pisaca u kriminološkoj oblasti (Milutinović,
1988., str 118-119). I Tarde značajnu pažnju posvećuje istraživanju kriminalnih sklonosti i
osobina profesionalnih krivaca, a u svojim radovima veoma kritički se odnosi prema
tadašnjoj kaznenoj poltici, čiju radikalnu reformu čvrsto podstiče i podržava.


40
3.2.3.5. A. Lacassagne

A. Lacassagne (1834-1924), se također smatra jednim od utemeljivača Škole socijalne
sredine (miljea), koja se javlja u Lyonu (Francuska) krajem 19. vijeka. Po prfesiji je bio
sudski medicinar, i u početku svoga rada je bio pobornik Lombrosovog tumačenja zločina
(Mlađenović, 1982). Međutim, ubrzo svoja gledišta o uzrocima kriminalnog ponašanja, sa
individualnih usmjerava na prioritetan značaj društvenih činilaca. Bavcon (1966) navodi
tvrdnje Lacassagnea prema kojima je zločinac proizvod sredine u kojoj živi a ne atavizma.
Poznata je njegova misao da je prestupnik sličan bakteriji koja svoje dejstvo ne može
ostvariti bez za to pogodnog tla, a to je socijalna sredina (milje).

Među-uticaj ljudi u društvu, koji je osnov sadržaja društvene sredine, i koji oslikava
prirodu društva jeste osnovni izvor iz koga nastaje kriminalitet. Svako društvo je
specifično po svojim ekonomskim, prirodnim, moralnim, religijskim i kulturnim
odnosima i na bazi strukture tih odnosa nastaje i odgovarajući tip kriminaliteta
karakterističan za to društvo. U ovom kontekstu je i njegova poznata izjava da "svako
društvo ima onakav kriminalitet kakav zaslužuje". Teoriju rođenog zločinca pobija
tvrdnjama da anomalije koje su pronađene kod zločinaca nisu specifične samo za tu
populaciju, već se mogu naći i kod nedelinkventnih ličnosti. Međutim, iako se nađu kod
delinkvenata, njihov nastanak se ne može isključivo tumačiti teorijom nasljeđa, već su one
rezultat i socijalne sredine i uslova pod kojima ličnost živi. Ovdje se naročito misli na
uticaj ambijenta- miljea na psihičku osnovu individue, koja svojim unutrašnjim odnosima
i prilikama stvara pogodno tlo za nastanak i razvoj zločina. Dakle, suprotno antropološkoj
školi, kao dominantne faktore za kriminalno ponašanje Lacassagne ističe društvene
faktore, čiji uticaj, u svom obimu i strukturi se mora posmatrati kroz sve segmente
socijalnog života jedne zajednice.

3.3. Razvoj kriminologije u XX vijeku

Teorijski pristup istraživanju ima zadaću da odredi mjesto empirijskih nalaza koji treba da
je potvrde kao konfirmativnu i prediktivnu u odnosu na proučavani problem. Suglasnost
teorije i empirije plastično je izrazio Kurt Lewin stavom: "Ne postoji ništa tako praktično
kao dobra teorija" i mi ćemo nastojati u teorijskom pristupu istraživanja iznijeti glavne
postavke o kriminalitetu u sociologiji, glavne pojmove i orijentacije.
41

Razvoj kriminologije je išao uporedo sa razvojem društvenih znanosti, iako su
konstitutivne godine kriminologije povezane sa porastom i vidljivošću socijalnih
problema i unutar njih kriminala.

Kriminalitet ima mnoštvo varijabli. Mnogobrojnost varijabli koje djeluju na kriminalitet
ukazuje da je kriminalitet kompleksna društvena pojava, što znači da je pristup
istraživanju kriminaliteta moguć iz niza uglova posmatranja. Nijedan pristup sam za sebe
nije dovoljan da pojmi kriminal u njegovoj cjelovitosti. Kriminal je "totalna društvena
činjenica" i preklapa se sa nizom drugih "totalnih društvenih činjenica". On je uzrokovan
društvom, ali i sam uzrokuje pojave. Objektivni vanjski faktori uzrokovanja nisu dovoljni
za objašnjenje kriminaliteta. Isto tako kriminal se ne može objasniti kriminalcem. Riječ je
o odnosu opšteg i pojedinačnog, objektivnog i subjektivnog, javnog i privatnog, o dvije
"razine zakonitosti i svaki pokušaj da se pojava višeg reda objasni zakonitostima nižeg
reda ili obratno, nužno dovodi do neuspjeha".
13
U XX vijeku, sa bogatijom
fenomenologijom društvene stvarnosti, kriminalitet je lociran u oblasti teorije sukoba i
konflikata kao i socijalnih problema i to u onom trenutku kada je sociologija priznala
društvu sukob kao njegov stalni atribut (Karl Marx, Georg Simmel, Lewis Coser). Ovu
činjenicu da je kriminalitet stalna i prateća pojava društva i stoga normalna društvena
pojava konstatirao je još Emil Durkheim od kojeg i polazi razmatranje sociološke teorije
kriminaliteta. Durkheim kaže da: "Jedan čin je kriminalan kada povređuje jaka i
definisana stanja kolektivne svijesti... Mi neki čin ne osuđujemo zato što je kriminalan,
nego je on kriminalan zato što ga mi osuđujemo... Osjećanje, ma kakvo mu je porijeklo i
sudbina, ugrađeno je u sve umove do određenog stepena, snage i jasnoće i svako djelo
koje ga povređuje je zločin.
14


Durkheimova shvatanja snažno su uticala na američku sociološku školu. Mabel A. Elliot
obrazlaže da je presudan momenat za razvoj američke kriminologije održavanje
Nacionalne konferencije za krivično pravo i kriminologiju iz 1909. godine na Pravnom
fakultetu NorthWestern-univerziteta u Chicagu. Sastali su se da bi riješili narasle

13
Mladen Zvonarević: "Socijalna psihologija", školska knjiga, Zagreb, 1978. godine, str. 751
14
Emile Durkheim: "Forms of social solidarity-Repressive Solutions and Mechanical Solidarity", 123-127 in selected
Writings, ed. Cambridge University Press, editor Anthony Giddens, 1972
42
probleme krivičnog prava i postupaka. Iz te konferencije je iznikao Američki institut za
krivično pravo i kriminologiju. Do 1917. prevedena su sva glavna djela iz evropske
kriminologije, a već 20-tih godina američka kriminologija biva prepoznatljiva preko
Edwina H. Sutherlanda, same autorice, Clifforda R. Shawa, Henri D. McKay. Jedna od
najznačajnijih socioloških figura u tom periodu je Robert E. Park koji je bio idejni vođa
Chicago urbane škole iz koje su izrasli gore pomenuti autori. Pored teorije grada, glavna
pitanja ove škole su bile urbani kriminal,migrantske grupacije i rasi problemi. Škola kje
jedno vrijeme bila zanemarena, ali se u ovim vremenima ponovo preispituje, jer problemi
koje su oni tretirali u ovomdobu su izgleda teško savladivi i kontrololirani. Leon
Radzinowicz smatra da se američka kriminološka misao do prvog svjetskog rata nalazila u
stanju imitacije evropske kriminologije, u toku dvadesetih godina je bio period procvata, a
poslije drugog svjetskog rata u fazi konsolidacije i stalne ekspanzije.

Kriminalitet u najširem smislu je univerzalna, povijesna i svjetska kategorija i stalni je
izvor interesa ljudi za ovu pojavu. Grubo govoreći interes za kriminalitet je društveno-
zaštitni, medijsko-publicistički i naučni. Kriminalitet je osjetljiv i važan pokazatelj stanja
društva i sociološki ugao posmatranja naglašava društveni aspekt i uvjetovanost
kriminaliteta, te njegovu sociokulturnu i institucijsku dimenziju i činjenica da se određeni
sloj ljudi socijalno izražava u kriminalitetu obavezuje sociologiju da sagleda elemente
societeta u samom kriminalnom biću.
Tabela br.1.2.1 Dominantne teorijske orijentacije
K. Marx M. Weber E. Durkheim
Orijentacija
Marxizam
Interakcionizam
Teorija sistema
Funkcionalizam
Teorija sistema

Škola
Marksizam
radikalna
kriminologija
Fenomenološka
orijentacija
Teorija sistema i
društvene akcije
Uzroci
kriminala
Kapitalističko
društvo
Kriminal je izabrano
stanje i postaje
Kriminal je
funkcionalan
43
kultura
Društvena
akcija na
prevencijikrimi
naliteta
Promjena društva i
institucionalne
konfiguracije
društva
Radikalna
ne-intervenicija
Programi prilagodbe
sistemu, promjene u
ponašanju

Spoljni uticaji, kao važni teorijski faktori, mogu se svrstati u nekoliko osnovnih grupa:
- uticaji globalnog društva najpotpunije izraženi u zakonodavnoj
regulativi koja se odnosi na krivične prestupe i pojedine njihove oblike,
- uticaji koji dolaze iz lokalne društvene zajednice ,
- uticaji koji reflektuju mikrosocijalne grupe (porodica, rodbina,
susjedstvo),
- uticaji koji nisu predviđeni (socijalni i politički nemiri, dezorganizacija,
ratovi, itsl.),
- uticaji koji se odnose na postpenalni period.

U jednom sistematiziranom obliku strukturu i razvoj kriminologije u dvadesetom stoljeću
možemo shvatiti kao kontinuitet i međusobnu dopunu. U tom smislu su se izdvojile teorije
pritiska, teorije nadzora, teorije klasnog konflikta i radikalna kriminologija, teorije
kulturnog konflikta, teorije simboličkog interakcionizma i feministička kriminologija. O
svim tim teorijama u ovom radu je bilo riječi, pa nema potrebe da se ponovo rekapituliraju
njihove osnovne teorijske postavke. Osm toga, i prostor ne dozvoljava širu eksplikaciju
razvoja kriminologije.

U recentnoj kriminološkoj literaturi se javlja i postmoderna kriminologija koja sintetizira
prošla teorijska iskustva, ali je suočena i sa novim izazovima globalizacije i pratećeg
kriminaliteta. Otvorile su se nove teorijske perspektive i stvara se nova pojmovna mreža
poput društva rizika,socijalnog kapitala, konsocijacijacije i antiglobalne kulturre.
Empirijske činjenice poput međunarodnog kriminaliteta, eksplozije legalnih i ilegalnih
migracija, organizovanog kriminaliteta, naglog širenje sociopatoloških pojava kojim se
44
pothranjuje kriminal, terorizma i dr. potvrđuju ove orijentacije kao relevantne u novijem
razvoju kriminologije .































45
4. Sociološke teorije

Sociološki opus u tumačenju kriminala i kriminaliteta tendira da objasni aktere u sklopu
evironmentalnih pritisaka koji formiraju pojavu poznatu kao takvu. No, odgovori i dileme
nisu jednostavni, iako teorija nastoji da organizira različite ideje o istoj pojavi. Za
psihologijsku teoriju kriminal je rezultanta djelovanjabnormalnih ljudi koji čine
abnormalna djela. Sociologija misli da okolnosti, u kojima se pojedinac nalazi, mogu
imati abnormalni karakter, ili da su one jednostavno po prirodi problematične. Određene
nepovoljne okolnosti i pritisci mogu jednostavno rezultirati većom stopom kriminaliteta u
odnosu na druge okolnosti. U sociološkoj perspektivi postavlja se ova dilema: da li po
sebi loše okolnosti stvaraju kriminal i ako je to tako da li su kriminalci odgovorni za
svoja djela, sve dotle dok se ne izmjene ili poprave date okolnosti? Naravno da je lako
odgovoriti ne, ali u to se teško može pouzdati. U sociologiji se smatra manje bitnim
postupak pojedinca kao kriminalan, a više se fokusira na činjenicu uočavanja okolnosti
kao kriminalnih, potom nastoji da uoči trendove, grupnu organizaciju, strukturu
mjesta/prostora/vremena i logiku ponašanja aktera u prostoru. U tom smislu ta vrsta
nastojanja je rezultirala mnogim teorijskim konstruktima poput „street corner society“,
„sick role“, „right guy“ i mnogim drugim. Sociologija nastoji da uoči šire modele kako se
kriminal dešava i odvija, ali u dovoljnoj udaljenosti od pojedinaca i psiholoških teorija s
jedne strane, i odovoljnoj udaljenosti od generalnih ili opštih teorija društva koje ne
dosežu do fenomena kriminala. Klasična sociologija i njeni glavni predstavnici su
uglavnom o kriminalu promišljali u kategorijama rezidua, zaostataka unutar velikih
teorija, prije svega zbog toga što kriminal nisu smatrali glavnim stanjima društava. Glavna
društvena situacija za Marxa je bio kapitalizam i klasna borba unutar klasičnih
kapitalističkih zemalja, za Durkheima je takođe to bio kapitalizam, ali kao prelaz iz
mehaničke u organsku, industrijsku, zajednicu. Za Webera je takođe kapitalizam bio
glavna društvena situacija i procesi poput racionalizacije i birokratizacije društva. Fokus
njihovih interesa je bio ko su glavni akteri promjena i kriza u tadašnjim okolnostima.
Dihotomni karakter klasnih društava, bogati i siromašni za Marxa, ruralno i urbano
društvo, kao mehaničko i organsko za Durkheima, vladajuća i srednja klasa za Webera,
kvalifikovali su sociologiju kao nauku o društvenim stanjima, promjenama i krizama. Sve
opservacije o kriminalitetu su zaostaci ovih promišljanja ili posljedice glavnih stanja.
Dakle, kriminalci i kriminalitet nisu smtrani glavnim akterima na društvenoj sceni, nego
samo kao posljedica glavnih situacija.
46
Sociološko razmatranje kriminaliteta otpočinje odbacivanjem antropološke koncepcije
"rođenog zločinca". Cesare Lombroso, iako predstavnik antropološko-pozitivističke
struje, otvara sociološku raspravu o kriminalitetu pitanjem koje glasi: "Šta je u strukturi
socijalnog sistema koji određuje vrstu kriminalnih djela koja se pojavljuju u tim sistemima
i način u kojima su takva djela rasprostranjena unutar sistema?" Uopšte, sociološko polje
razmatranja kriminaliteta je zaokupljeno sa strukturom interaktivnog sistema, ne sa
osobama, i distribucijom i artikulacijom događanja unutar tih sistema.
15
Ovo
Albert.K.Cohenovo sociološko određenje pitanja kriminaliteta ujedno nas distancira od
ostalih disciplina koje se bave kriminalitetom kao što se i ostale discipline nastoje
distancirati od sociologije. Edwin.H. Sutherland, koji je iznijeo postavku o diferencijalnoj
asocijaciji u procesu stvaranja kriminaliteta, osnovnim pitanjem smatra: "Kako ljudi
postaju vrsta ljudi koji čine kriminalni akt?" Sutherland je dao sociološki odgovor,
kriminalac se postaje učenjem kriminala od drugih kriminalaca, koji je doduše blizak
psihološkom pojmu učenja, a psiholozi su dali odgovor da je u pitanju ličnost. Psihologija
ima goleme rasprave o tome šta je kriminalna ličnost, jer se osobine ličnosti kriminalca i
nekriminalca u značajnom broju faktora podudaraju i teško je razlikovati kriminalnu od
nekriminalne ličnosti. U ovom radu prihvatamo definiciju devijantnog ponašanja, kao
uporište za sociološku teoriju kriminaliteta "Kao ponašanje koje povređuje
institucionalizirana očekivanja tj. očekivanja koja su raspodjeljena i prepoznata kao
legitimna unutar socijalnog sistema."
16
Ova definicija određuje devijantno i kriminalno
ponašanje u terminima odnosa akcije prema institucionaliziranim očekivanjima, ne u
terminima psihološke strukture ličnosti. Psihološka stanja "nenormalnih" su stanja
ovisnosti (psihopate, neurotični, šizofreničari, itd.) tih ličnosti od psiholoških stanja i nisu
predmet interesa za sociologiju kriminaliteta. Ličnost nije množina za sociologiju, naime,
golem obim kriminaliteta se odnosi na klinički "normalnu" populaciju, koja povređuje
institucionalizirana očekivanja.

Sociologija kriminala se kreće u nivou prisne veze empirije i sokidno razrađene pojmovne
mreže što znači da tj. mikro i makro socilološke teorije ne mogu na potpun i fleksibilan
način objasniti kriminalca i kriminalite. Najupotrebljivije su terije srednjeg obima koje
uzimaju u obzir prednosti i jednog i drugog pristupa, ali su fokusirane na konkretne

15
Albert K. Cohen: "The Study of Social Disorganization and Deviant Behavior" in "Sociology today-Problems and
Prospects" VOL. II editors Robert K. Merton, Leonard Broom, Leonard S. Cottrell, Jr. Harper Torchbooks
16
Albert K. Cohen pomenuti rad
47
životne okolnosti. Teorijsku paradigmu teorije srednjeg obima ( midlle- range theories)
ponudio je Robert K. Merton u svom kratkom djelu „O teorijskoj sociologiji“ . Merton
opšte teorije naziva totalnim teorijama ili „all- inclusive theories“ . Ističe da je „ naš
glavni zadatak danas je da razvijemo specijalne teorije primjenjive na ograničen
pojmovni okvir- na primjer, teorije devijantnog ponašanja, neprihvaćenih posljedica
svrhovite akcije, socijalne percepcije, referentnih grupa, međuzavisnosti društvenih
institucija- a ne da odmah tražimo totalnu pojmovnu strukturu koja je adekvatna za
izvođenje ovih i drugih teorija srednjeg obima. Sociološka teorija , ako želi da se
značajnoo unaprijedi, mora nastaviti rad na ovim međusobno povezanim ravnima: (1)
razvijanjem specijalnih teorija iz kojih se izvode hipoteze koje se mogu empirijski ispitati,
(2) razvijanjem, a ne iznenadnim otkrivanjem, progresivno opštije pojmovne sheme koja
je adekvatna za konsolidovanje grupa specijalnih teorija
17
. Iako se studija pojavila na
srednjem nivou razvoja kriminologije ona je upozorila na teorijski oprez da se u
promišljanju vodimo idejom da u istraživanju ne idemo za univerzalizacijom ispitivnaog
problema, nego da se fokusiramo na njen konkreti diskurs. Tu se otvara mogućnost
provedivih empirijskih i aplikativnih istraživanja, te konstatiranja moralne pozicije
problema( npr. da li zlo uzrokuje zlo). Općenito ovaj pristup je rezultirao nizom važnih
teorija koje su upotrebljive sa stanovišta ideje da je problem kriminaliteta shvatljiv,
ukoliko su shvaćene osnovne situacije i problemi društva. Neke neke teorije smatraju da je
pritisak na postignuće zadatih kulturalnih ciljeva u društvu uzrok kriminalitetu, i obrnuto
da kriminal može povećati društvenu koheziju. Različite su teorijske mogućnosti i o njima
će se raspraviti u ovom radu.

4.1.Socijalna dezorganizacija

Ideja socijalne stabilnosti proizilazi iz činjenice da je kod većine akter u društvu jasan
konsenzus o zajedničkom dobru, a ono se mjeri kategorijama predvidljivosti, stabilnosti i
sigurnosti socijalnih tokova za većinu. Nasuprot stabilnosti društva socijalna
dezorganizacija se odnosi na rascjep u jedinstvu ciljeva i dovodi do jednog
neuravnoteženog stanja društva. Posrijedi je dezorijentacija u slučajevima promjene
uslova života i pojava neprilagođenosti na nove uslove. Okolina postaje patološki
konfigurirana od strane grupa koje nisu u stanju da prihvate nove uslove. Hans fon Hentig

17
Robert K. Merton : O teorijskoj sociologiji, CDD,Zagreb,Zagreb,1979. s. 56.
48
smatra: "Da u ovakvim periodima zločini protiv imovine naglo dostižu strahovite razmjere
pokazuje da nešto nije u redu sa našom kulturnom organizacijom".
18


Sposobnost prilagodbe pojedinca, čim je dovedena u pitanje, pod jakim pritiskom
promjena, popušta, i u nizu alternativnih odgovora na stanje, prihvata i kriminal. S tim u
vezi teorija socijalne dezorganizacije uglavnom veže kriminalitet sa promjenama, a
promjene vode javljanju novih značenja i vrijednosti koje dovode do diferenciranja grupa.
Društvo je otvoreno polje sukoba i postoji gotovo maksimalna nesaglasnost oko
vrijednosti i ciljeva. "Bilo da raspravljamo o poremećenim odnosima u okviru porodice,
grupa po starosti i po polu, ili u okviru grupa profesionalnih širih zajednica, društveni
poremećaj je u određenoj vezi sa kriminalom. Ti odnosi rađaju frustracije koje dovode do
nasilja i stvaraju stimuluse za ekonomsko krivično djelo. Ustanove koje više ne
odgovaraju potrebama ljudi doprinose neuspjehu pojedinaca da na društveno prihvatljivoj
osnovi definišu situacije. Društveni poremećaj koji je odgovoran za zločin nastaje zbog
nedostatka standarda, kao u slučaju osoba koje rastu u oblastima "sluma", ili od
organizovanih pokušaja koje čine gangsteri, rekatiri, korumpirani političari i ostale
antisocijalne grupe da bi izopačili društvene ustanove u svoje sebične ciljeve."
19

Dezorganizaciju možemo zamisliti jednako kao uzrok i kao posljedicu kriminaliteta,
odnosno kao zavisnu ili nezavisnu varijablu. Dr. Stanko Frank
20
smatra da je
dezorganizacija fizički proces, tj. fizičkom raspadanju odgovara kulturno raspadanje
(kulturni konflikt), uz napomenu da kriminalitet kao asocijacija dobiva neki stabilitet.

Mi smo prihvatili definiciju socijalne dezorganizacije od Roberta E. L. Farisa, jer nam
operacionalno najbolje pokriva diskurs nestabilnosti. Ona glasi: "Socijalna
dezorganizacija je krah funkcionalnih odnosa među članovima (društva) do onog stepena
koji se miješa sa izvršavanjem prihvaćenih zadataka grupe. Raspad društvene
organizacije, da bi se postigao neki cilj, ne znači dezorganizaciju samu po sebi, niti je
dezorganizirajući faktor, jer ukoliko proizilazi iz okolnosti koje su izvan kontrole i nije
greška nijednog od članova, raspad može biti prihvaćen bez slabljenja solidarnosti

18
Hans fon Hentig: "Zločin uzroci i uslovi", Veselin Masleša, Sarajevo, 1959. godine, str. 25
19
Mejbl A. Eliot: "Zločin u savremenom društvu", Veselin Masleša, Sarajevo, 1962. godina, str. 316
20
Dr. Stanko Frank: "Teorija kaznenog prava", Školska knjiga, Zabreb, 1955. godine, str. 5
49
grupe.“
21
Faris, pored navedenog u definiciji, kao opšte simptome dezorganizacije u
društvu navodi:
1. Formalizam;
2. Opšteprihvaćeni elementi integracije u društvu se mjenjaju i
nameću se nove osobine i vrijednosti, kao centralne u novom
društvenom poretku, i koje će vremenom steći opšte priznato
značenje. Propadanje opštepriznatih, neprikosnovenih vrijednosti
otvara put dezorganizaciji (npr. raspad SFRJ i istraživanje novih
nacionalnih država);
3. Individualnost interesa i ukusa;
4. Okolina koja naglašava i priznaje pretjerane lične slobode i
individualna prava je pogodan teren za procvat (flourish)
dezorganizacije, što nije karakteristika stabilnih društava;
5. Hedonističko ponašanje;
6. Semantičke poteškoće se odnose na namjerne i artificijelne razlike u
istom jezičkom iskustvu u okviru heterogenih populacija (razne
profesije, nacionalnosti) i same potenciraju već postojeće razlike;
7. Uzajamno nepovjerenje između grupa, nacija i onemogućavanje
postizanja zajedničkih ciljeva;
8. Fenomen nemira: u periodima opšte dezorganizacije ljudi bivaju
svjesni nečega što nisu u stanju definisati, život se ne odvija na
uobičajen način, ponašanje odražava napetost u društvu, ali ne
pomaže rješavanju problema. Kretanja stanovništva su velika i samo
kretanje daje iluziju poboljšavaja kvaliteta života.

Faris dalje pravi razliku između socijalne dezorganizacije i katastrofe. Katastrofa može
uticati na društvenu organizaciju u mnogim vidovima i može prekinuti koordinirano
funkcionisanje članova društva. U ekstremnim slučajevima javlja se privremena totalna
društvena dezorganizacija, sa provalama nasilja i pljačke. Prirodne katastrofe mogu staviti
društvenu organizaciju pred ozbiljan test. Prirodna katastrofa nije neizbježno povezana sa
društvenom dezorganizacijom, naprotiv, ekstremne nevolje jedne zajednice mogu je čak

21
Robert E. L. Faris,ibidem str.28-34.
50
učvrstiti. Tamo gdje je društvena organizacija bila u zdravoj formi, izbijanje nesreće
izaziva malu količinu nereda.

4.2. E. Durkheimova teorija anomije

Emile Durkheim smatra da je kriminalitet normalna društvena pojava, jer je stalni atribut
svakog društva. Nema društva bez kriminaliteta i stoga je neizbježna pojava. Kriterij
normalnosti kriminaliteta za Durkheima je prosječnost odnosno stopa prosječnosti kojom
se kriminalitet javlja, kriminalac je "redovan agent društva". Stanje koje dovodi do pojave
kriminaliteta je stanje anomije. Prema Durkheimu anomija je stanje u kojem društvo sve
više gubi integrativne sile u procesu razvoja Sile društvene kontrole i snage koja ga
ujedinjavaju slabe. Ranije norme i standardi se napuštaju i prihvataju se nove. Društvo je
dezorganizovano, fragmentirano i atavizirano. To je stanje nesigurnosti, nereda, entropije i
haosa. Na taj način dolazi do društvene izolacije koja srazmjerno raste sa sve većom
društvenom pokretljivošću, na scenu stupa pojedinac koji živi za sebe i svoje interese.

Javljaju se zločini kao odgovor na stanje haosa, zločin je znak nestanka solidarnosti,
normi i vrijednosti koje društvo drže na okupu. Stanje anomije Durkheim operacionalizira
prilikom obješnjenja samoubistava kao definitivnog prekida veze pojedinca sa društvom.
On utvrđuje da je samoubistvo rjeđe gdje je jaka solidarnost (katolici), a da je veća stopa
gdje je solidarnost slabija (protestanti). U uslovima povećane izolacije javlja se egoističan
tip samoubice. Tamo gdje su ljudi vezani tradicijom , obzirima, običajima preovladava
altruistički tip samoubice. Stanja anomije npr. gubitak statusa, prelaska iz sela u grad,
kompeticijski ritmovi života rezultiraju anomičkim tipom samoubistva. Durkheim dopušta
i fatalistički tip samoubice koji se javlja kod raznih emocionalnih osujećenja, pretjeranog
pritiska fizičke okoline, kada su težnje i želje blokirani. Mi bi dodali i takozvani
“eskimski” tip samoubistva. Naime neka eskimska plemena imaju ritual samoubistava
kada prestanu biti funkcionalni za zajednicu i kad osjećaju da su na teretu zajednici. U
toku proteklog rata u BiH primjetili smo taj tip samoubistava naročito kod starijih osoba i
to onih koji su bili ovisni o medicinskim uslugama ili od članova familije, naročito u
vremenima teške oskudice.

51
Iz Durkheimovog pojma anomije izrasle su teorije dezorganizacije i R.K.Mertonova
teorija anomije.
Sociološke teorije povezuju kriminalitet sa društvenom strukturom s jedne strane, i s
druge strane pokušavaju da daju odgovor na pitanje "kako se postaje kriminalac". Prema
"teorija grupa" društvo je zbir grupa u horizontalnom i vertikalnom nivou. Sve grupe
imaju norme i zbog toga mogu uticati na svoje pripadnike. Dio određenih grupa su i
kriminalne grupe i stoga su one subkulturalni entiteti. Donald Clemmer je npr. uveo
pojam zatvoreničko društvo (prison community) i otkrio da zatvorenička populacija
zaista funkcioniše kao konkretna subkultura sa određenom hijerarhijom i strukturom.

4.3. Teorija diferencijalne asocijacije

Teoriju "diferencijalne asocijacije" utemeljio je Edwin H. Sutherland. Obratićemo pažnju
na tekst "Sociološka teorija kriminalnog ponašanja" koji je uradio zajedno sa Donaldom
R. Cressey-om.
22


On smatra da naučno objašnjenje kriminalnog ponašanja može biti izraženo u terminima
procesa kojim se operira u momentu javljanja kriminala ili pak u terminima koji operiraju
sa “life history” činjenicama.

U prvom slučaju, objašnjenje može biti nazvano "mehaničko", "situacijsko" ili
"dinamičko", a drugom "historijsko" ili "genetičko". "Situacijsko" objašnjenje izoluje
ličnu i društvenu patologiju. Situacijska istraživanja rezultiraju zaključcima da neposredne
determinante kriminalnog ponašanja leže u kompleksu ličnost-situacija, a kriminalci
nastoje to tako i objasniti. Objektivna situacija je važna zbog osiguranja šanse za
kriminalni akt. Sociološki stav ne isključuje situaciju, jer je situacija definirana od osobe
koja je uključena u kriminalni akt, ako je situacija "kriminalno izvršna". Druge osobe
situaciju ne definiraju tako što znači da osobe različitog životnog iskustva inkliniraju
sposobnosti, pa i otpor ili sklonost ka kriminalnom aktu. Prošla iskustva osobe će u

22
Edwin H. Sutherland and Donald R. Cressey in "Principles of Criminology" 7th ed., Philadelphia, J.B. Lippincott Co., 1966
PP. 77-83
52
najvećoj mjeri odrediti način na koji će definirati situaciju. Objašnjenje kriminalnog
ponašanja u terminima prošlih iskustava je moguće u kategorijama „life histories“. Stoga
za Sutherlanda kriminalno ponašanje ima slijedeće odrednice:
1. Kriminalno ponašanje je naučeno-to znači da kriminalno ponašanje
nije naslijedno kao takvo, takođe osoba koja nije već odgojena u
kriminalu ne iznalazi kriminalno ponašanje (kao odgovor-primjedba
autora) na situaciju;
2. Kriminalno ponašanje je naučeno u interakciji sa drugim osobama u
procesu komunikacije. Ova komunikacija je verbalna u mnogim
pogledima, ali takođe uključuje "komunikaciju gestova";
3. Temeljni dio učenja kriminalnog ponašanja odvija se unutar
intimnih osobnih grupa. Ovo znači da impersonalno posredovane
komunikacije, kao filmovi i novine, igraju relativno nevažnu ulogu
u porijeklu kriminalnog ponašanja.;
4. Kad je kriminalno ponašanje naučeno, učenje uključuje:
a) tehnike izvedbe kriminala, koje su ponekad veoma
komplikovane, a ponekad jednostavne,
b) specifičan smjer motiva, poriva, racionalizacije i stavova,;
5. Poseban smjer motiva i poriva je naučen u zavisnosti od definicija
zakonskih pravila i kodova kao korisne ili nekorisne. U nekim
društvima individua je okružena osobama koje nepromjenjivo
definiraju zakonska pravila kojih se pridržavaju, dok u drugim je
okružen osobama čije lične definicije su sklone narušavanju
zakonskih pravila. U društvu su te definicije izmješane, sa
posljedicama da se manifestuju kao kulturalni konflikt u vezi
zakonskih pravila;
6. Osoba postaje delikvent zato što naglašava definiciju koristi
narušavanja zakona nad definicijama nekorisnosti narušavanja
zakona. To se odnosi i na kriminalne i antikriminalne asocijacije i
čine se kao protivne sile. Kad osoba postane kriminalac, ona to čini
zbog kontakta sa kriminalnim modelima i takođe zbog izolacije od
53
antikriminalnih modela. Svaka osoba neizbježno asimilira kulturu
okruženja ukoliko drugi modeli nisu u konfliktu. Ova tvrdnja
diferencijalne asocijacije znači da asocijacije, koje su neutralne, su
bez uticaja na porijeklo kriminalnog ponašanja;
7. Diferencijalna asocijacija može varirati u učestalosti, trajanju,
prednostima i intezitetu. Ovo znači da asocijacija sa kriminalnim
ponašanjem i asocijacija sa antikriminalnim ponašanjem variraju u
zavisnosti od kritičnog izbora jednog od modela ponašanja.
"Prednost" je važna u smislu da je zakonsko ponašanje razvijeno u
ranom djetinjstvu i može postojati kroz čitav život. Delikventno
ponašanje se razvija u ranom djetinjstvu i takođe može postojati
kroz cijeli život. To je ujedno i pitanje odabranog uticaja. "Intezitet"
je prestižni izvor "kriminalnog ponašanja" ili antikriminalnog
ponašanja i popraćeno je emocionalnim reakcijama, koje se odnose
na tu asocijaciju;
8. Proces učenja kriminalog ponašanja putem asocijacije prema
kriminalnim i antikriminalnim modelima uključuje sve mehanizme
koji su uključeni u svako drugo učenje. Ovo znači da učenje
kriminalnog ponašanja nije ograničeno na proces imitacije.
9. Kriminalno ponašanje je izraz potreba i vrijednosti kao i
antikriminalno ponašanje. Lopov krade da osigura novac, ali takođe
pošten rad je u skladu sa stjecanjem novca.

Dalje Sutherland objašnjava da u oblastima gdje je delinkvencija visoka, maloljetnik
(under age) koji je socijabilan, aktivan, sa velikom vjerovatnoćom će doći u kontakt sa
susjedstvom i izabrati delinkventno ponašanje, za razliku od maloljetnika koji je izolovan,
introvertan i inertan ostaje kod kuće i sa manjom vjerovatnoćom će stupati u kontakt sa
drugim maloljetnicima u susjedstvu i ne postaje delinkvent. Ali maloljetnik koji je
komunikativan i nije uključen u delinkventno ponašanje, znači da je pod uticajem
porodice koja poštuje zakon. Personalne asocijacije su određene u opštem kontekstu
društvene organizacije. Dijete se uobičajeno uzdiže u porodici, mjesto stanovanja
54
porodice u Americi ponajviše je određeno prihodima i delinkventna stopa je npr. veća u
dijelovima grtada gdje se iznajmljuju stanovi.

Objašnjenje visoke stope kriminaliteta je u izravnoj vezi sa socijalnom dezorganizacijom i
Sutherland ga dopunjuje pojmom "diferencijalnom socijalnom organizacijom". Postulat na
kojem je ova teorija temeljena polazi od toga da je korijen kriminala u socijalnoj
organizaciji i u izrazu te socijalne organizacije grupa može biti organizirana za kriminalno
ponašanje ili organizirana protiv kriminalnog ponašanja. Sutherland, propitujući ovaj stav,
otkriva da je kriminalno ponašanje rasprostranjeno duž kontinuuma društvene strukture.
Društvena struktura nije imuna na kriminalitet, i Sutherland je otkrio da kriminal ne vrše
samo niže klase nego je svojstven i višim klasama (npr. white collar crime-kriminal
upravnog osoblja u industriji).

4.4. Teorija diferencijalne identifikacije

Stopa kriminala je izraz klasne i prostorne distribucije različitih organizovanih grupa.
Danijel Glaser istič da ovaj pristup ne pravi razliku između profesionalnih običnih i
slučajnih delinkvenata. Glaser dopunjuje ovo gledište modelom identifikacije sa raznim
grupama i licima kriminalnog ili normalnog ponašanja ukoliko osoba smatra da je takvo
ponašanje prihvatljivo. Stoga se zalaže za pojam "diferencijalne identifikacije" u
nastojanju da se objasne nivoi korisnosti određenog ponašanja.

4.5. Teorija kulturnog konflikta

Ovim teorijama kojim je bliska i teorija "kulturnog konflikta" (Thorsten Sellin) koja
polazi od konflikta kultura i kulturnih normi kao uzroka kriminaliteta. Prema Thorstenu
Sellinu kulturni sukobi će se desiti: "Prvo, kada se ovi kodeksi sukobe na granici
susjednih kulturnih područja; drugo, kada se, što može da bude slučaj sa zakonskim
normama, zakon jedne kulturne grupe proširi i na teritoriju druge grupe; i treće, kada se
55
članovi jedne grupe presele na područje druge grupe."
23
Primarni sukobi su sukobi između
kultura, sekundarni sukobi su unutar jedne kulture. Sekundarni sukobi čine jednu
homogenu zajednicu dezintegrisanom i neotpornom na integracijske i kohezione procese.
Međutim mobilitet pojedinca, i to statusni, uslovljava da pojedinac biva izložen raznim
kulturama i u zavisnosti od situacije on realizuje norme kulture koje odgovaraju njegovoj
trenutnoj poziciji. Kultura pojedinca će rasti ukoliko pripada većem broju kulturnih
modela, ali istovremeno ove kulture mogu biti u sukobu. Npr. migrant koji je ruralnog
porijekla i koji je rođenjem usvojio tu kulturu dolazi u industrijsko središte i stupa u vezu
sa urbanom kulturom koja mu je strana i nepodnošljiva ali je mora prihvatiti kako bi
uopće mogao funkcionisati i u to funkcionisanje uključuje i mjeru korisnosti. Mi na ovom
mjestu nudimo da se uspostavi "pojam dvostrukih prostora" sa ciljem da nam empirijske
činjenice potvrde mjeru nepripadanja jednom socijalno-kulturnom prostoru i da se ove
mjere uporede sa mjestom porijekla i mjestom boravka kao sociokulturnim činjenicama.
Obzirom da je socio-kulturni prostor moćniji i stabilniji od pojedinca, u smislu da
potražuje od njega specifične uloge (očekivanja), važno je utvrditi i mjeru ispunjavanja
ovih uloga, a da kao kontrolna varijabla bude stvarno ponašanje pojedinca. Stoga bi bilo
moguće govoriti o sukobu uloga ili o dvostrukosti identiteta koji mogu biti strateški
organizovani za ostvarenje cilja, interesa ili veze sa poželjnom situacijom. Identitet, kao
kulturalna strategema se pojavljuje kao instrument konformiteta.

4.6. Teorija podkulture i kontrakulture

Teorija "podkulture i kontrakulture" smatra da je društvo određeno jednom dominantnom
kulturom (u SAD osobito kulturom srednje klase). Podkulture i kontrakulture se javljaju u
klasnim društvima gdje nije moguć svima pristup opšte proklamovanim vrijednostima
dominantne kulture. Clyde Kluckhohnu i Alfred Kroeber navode da se: "Kultura sastoji od
eksplicitnih i implicitnih obrazaca, i od i za ponašanjem stečenih, simbolima prenešenih,
svojevrsnih postignuća ljudskih grupa, uključujući njihova otjelovljenja u umjetnosti;
temeljna suština kulture sastoji se od tradicionalnih ideja (povijesno izvedenih i
selekcioniranih) i njima posebno pripisanih vrijednosti. Kulturni sistemi mogu se na

23
Prema Milanu Milutinoviću-ibidem str. 127
56
jednoj strani tretirati kao proizvodi akcija, a na drugoj kao pretpostavljeni elementi neke
buduće akcije".
24


Očigledno je da kultura ima najveću "količinu društvenosti" za grupu na koju se odnosi,
jer ujedinjuje društveno vrijeme (prošlost, sadašnjost i budućnost). Eksplicitni postupci su
posljedica implicitnih obrazaca kulture. U diferenciranim društvima postoji uvijek više
kulturnih obrazaca koji su, prema Kluckhohnu, raznoliki odgovori kulture na ove
univerzalne kategorije okoline:
25

• Snadbijevanje biološkim potrepštinama;
• Uloga razlikovanja;
• Djelotvorna kontrola upotrebe moći;
• Komunikacija;
• Raspored saznajnih orijentacija;
• Zajednički artikulisani zbir ciljeva;
• Normativna regulacija značenja;
• Regulacija i stvaranje djelotvornih izraza;
• Socijalizacija.
Dakle, prema Kluckhohnu kultura nastoji organizirati svoju okolinu i oblikovati je prema
svom obrascu. S tim u vezi postavlja se pitanje dominacije jedne kulture u odnosu na
drugu. U društvima velikih promjena i otvorenosti, kulture neminovno dolaze u sukob. U
kulturnom pejsažu vidljiva je i kultura kriminalaca koja ima svoje norme i sve oblike
jedne kulture. Albert K. Cohen u studiji "Delinquent Boys: The Culture of the Gang"
razvio je jednu takvu teoriju kulturnog sukoba i dokazao da se delinkventna podkultura
javlja kao posljedica klasne strukture društva. U vezi maloljetničke delinkvencije Walter
B.Miller
26
postulira kulturu niže klase kao autonomni kulturni sistem i proglašava ga
okolnošću koja stvara maloljetničku delinkvenciju. U tom smislu kultura niže klase
fokusira se oko šest centralnih situacija:

24
Prema Ivanu Lučevu "Socijalni karakter i politička kultura", Sociologija, No 1, godina XVI, Beograd, 1974. god.
25
Clyde Kluckhohnu "Culture and Behavior" in Handbook of Social Psychology, Addison-Wesley Publishing Company, P.
921-968
26
Walter B.Miller:Lower class as a generating mileu of gang delinquency, in, „Gang delinquency and gang
subcultures, ed, James F. Short,New York: Harper and Row, 1968. p.135-136.
57
- nevolja, to su sve situacije i ponašanja kojadovode do neugodnog
kontakta s predstavnicima vlasti ( tuče, pijančevanje, vanbračna
trudnoća i sl.)
- žilavost, odnosi se na fizičku snagu i izdržljivost, muškost, hrabrost,
vještinu
- lukavost, označava sposobnost da se drugi nadmudri, vještina sticanja
novca na pametan način, spremnost na brz i duhovit odgovor
- uzbuđenje, spremnost na avanturu i rizik, želja za promjenom i
aktivnošću
- sudbina, vrijednost povezana s vjerovanjemda uspjeh nije moguć bez
uticaja više sile koja je van kontrole pojedinca
- nezavisnost, sloboda od nadzora i autoriteta.

4.7. Teorija anomije R.K. Mertona

Teorija "anomije takođe daje značajne odgovore na problem kriminaliteta, jer je
povezana sa društvenim vrijednostima. Po Durkheimu "Anomija je situacija deregulacije
ili relativnog nedostatka normi u nekoj socijalnoj grupi".
27


Od novijih teorija "anomije" najpoznatija je Roberta K. Mertona. Njegov naglasak je na
raskoraku između vrijednosti koje društvo nameće i relanih mogućnosti koje ljudi imaju
da te vrijednosti ostvare. U postizanju ciljeva predviđeni su načini, sredstva i institucije
putem kojih se realizuju na društveno poželjan način, vrijeme i mjesto. Budući da je
društvo stratifikovano i klasno struktuirano mnoštvo grupa ne mogu da ostvare svoje
nakane putem predviđenih institucija, jer su im nepristupačne. Aberantno (zastranjeno)
ponašanje se sociološki može gledati kao simptom disocijacija između kulturno
propisanih aspiracija i socijalno okarakterisanih izlaza za ostvarivanje ovih aspiracija.


27
Prema dr. Milici Petrović: “Vrijednosne orijentacije delinkvenata”, Institut za kriminološka i sociološka istraživanja,
Beograd 1973. godine, str. 16
58
R. K. Merton razmatra pet tipova adaptacije koje su šematski prikazane u tabeli, gdje (+)
znači "prihvaćaju",a (-) znači "odbijanje prevladavajućih vrijednosti i zamjena novim
vrijednostima" u društvenom sistemu.
Tipologija načina individualne adaptacije

Načini adaptacije: Kulturni ciljevi Institucionalna sredstva

I konformitet + +
II inovacija + -
III ritualizam - +
IV povlačenje - -
V pobuna ±

±


Iz sheme je vidljivo da je konformitet kao način adaptacije predviđeno kao kulturni cilj i
pretpostavljaju se institucionalna sredstva. Konfiguracija institucija društva objašnjava
koje se institucije nude kao legalna sredstva za postizanje ciljeva. Inovacija je predviđena
kao kulturni cilj, ali institucionalna sredstva ga ne predviđaju, jer bi inovacija mogla
institucionalna sredstva narušiti. Ritualizam nije predviđen kao kulturni cilj, ali ga
institucijska sredstva predviđaju (npr. funkcija ceremonije je da potvrdi indentitet grupe).
Povlačenje nije predviđeno ni kao kulturni cilj, niti su predviđena institucionalna sredstva,
dok pobuna spada u zonu "prihvatanja-odbijanja", kao kulturnog cilja za koju su
predviđena, u strukturi društva, institucionalna sredstva koja mogu prihvatiti ili odbaciti
ovaj način adaptacije.

U zavisnoti od položaja pojedinca u strukturi, društvena struktura vrši pritisak na jedan ili
drugi način ponašanja. Odabrana alternativa je manje više dugotrajan odgovor pojedinca
na pritisak društvene strukture, i ne odnosi se na tipove lične organizacije.
28


U okrilju nedostižnosti ciljeva legalnim putem stvaraju se kriminalne alternative,
kršenjem normi stvara se ambijent anomije i preko tog ambijenta ostvaruju se ciljevi. Na

28
Robert K. Merton: “Social structure and Anomie”, Harper and Row, Publishers 1969.
59
osnovu ovih shvatanja L. J. Srole je izradio skalu anomije koja su primjenjena u nizu
istraživanja delinkvencije. U ovim istraživanjima nađena je korelacija između anomije i
niskog socijalnog statusa, sa pratećim psihološkim stanjima pojedinca.

4.8. Teorija socijalnog interakcionizma

Teorija socijalnog interakcionizma i etiketiranja (Howard Becker, Ervin Goffman) polazi
od hipoteze da je izvor devijacije u interakciji između lica koje je izvršilo djelo i onih koji
reaguju na to djelo. Oni su dokazali da "nosioci reagovanja na kriminalnu populaciju" su i
sami uključeni u fenomenologiju kriminaliteta. Naime u aktu reagovanja, mehanizmi
etiketiranja jednu osobu proglašavaju delinkventnom na osnovu definisanja situacije kao
kriminalne, a osnovi okvir definicije su krivične norme koje je proklamovala i zaštitila
vladajuća politička grupa u društvu. Društvo je podijeljeno na konformiste, devijante,
cenzore i cenzurisane, vaspitače i vaspitavane, dominantne i marginalne. Posljedice za
etiketiranog pojedinca su trajne i najčešće ponovno upada u lanac reakcija društva. Npr.
osoba koja je bila u zatvoru ima manje šanse za zaposlenje nego ona koja nije bila. Tako
se etiketirani sve više otuđuje od normi legitimnih grupa i često kao izlaz nalazi grupu
koja je identifikovana kao devijantna. Iznijet ćemo kao primjer jednu raspravu Dr. Ivana
Jankovića
29
, uglednog kriminologa koji je doktorirao kod Donalda R. Cressey-a, i oštrog
kritičara Krivičnog zakona SFRJ, u vezi smrtne kazne, a rasprava je povezana sa činom
etiketiranja. Bivša SFRJ, odnosno Krivični zakon, je spadala u retencionističke zemlje
(zemlje koje prihvataju izvršenje smrtne kazne) za razliku od abolicionističkih zemalja
koje zabranjuju izvršenje smrtne kazne. Naime KZ SFRJ je propisivao smrtnu kaznu u 45
članova od ukupno 141 člana posebnog djela i kao takav je spadao u najrepresivnije na
svijetu. Uočena je tendencija pooštravanja represije, tj. uvećanje ovog broja članova. KZ
svake republike i pokrajine predviđao je smrtnu kaznu za različite oblike ubistva. Takvih
kapitalnih djela je bilo po dva (Slovenija i Hrvatska), odnosno po tri sve druge federalne
jedinice (danas države) s izuzetkom Srbije koja je dodala i četvrti. U Srbiji se 1986.
godine taj četvrti član odnosio na krivično djelo za koje je propisana smrtna kazna tj.
"nasilje kojim se ugrožavaju slobode i prava građana drugog naroda, narodnosti ili etničke
grupe, ako je djelo za posljedicu imalo umišljaljno lišenje života pripadnika drugog

29
Start Magazin broj 531, Zagreb 1989. godine
60
naroda (stav 4 u vezi stava 1 člana 61 KZ SRS). Janković konstatira da je ovim članom,
sve što se njime inkriminiše odavno zabranjeno krivičnim zakonima o različitim oblicima
nasilja prema ličnosti, imovini ili simbolima. Ovako formulisan član sugeriše da se
kažnjava zbog nacionalne pripadnosti izvršioca i žrtve i zaključuje da je riječ o jednom
srednjovjekovnom poimanju društva i društvenih odnosa. Kao što je poznato povod za
nastanak ovog člana su bile nacionalne napetosti Albanaca i Srba na Kosovu.

Teorija interakcionizma i etiketiranja fokusira svoje interese, osim definisanja situacije, na
institucije koje stvaraju, interpretiraju i provode pravila za jedan set ponašanja, koje je
prihvatljivo, dok drugi set ponašanja zabranjuje i kažnjava. Njihovo pitanje glasi: "Zašto
je neki akt definiran kao kriminal dok drugi nije?". William J. Chambliss, analizirajući
zakonodavstvo feudalne Engleske od XV stoljeća pa nadalje (osobito "zakon o
skitničenju" i "zakon o krađi") do zakonodavstva New Yorka i Kalifornije 50-tih godina
prošloga stoljeća, uočio je da funkcionišu dva najopštija modela pravila stvaranja zakona.
To su "vrijednosni konsenzus" i "vladajuća klasa". Vrijednosni konsenzus se poklapa sa
konsenzusom zajednice, tj. zajednica je pokretna snaga za definiciju ponašanja kao
kriminalnog i delinkvent pronalazi malu podršku u razvoju krivičnog prava. Vladajuća
klasa vlada u jurisdikciji, preko pasivne mase i zakona, izažavajući interese onih koji
vladaju. Zbog pasivnosti mase, vladajuća klasa ne može biti savladana. Alternativni
modeli nastaju sa industrijskim društvima sastavljenim od niza socijalnih klasa i
interesnih grupa u konfliktu koje se takmiče za naklonost države. Zakon u takvom
konfliktnom okruženju, preuzima njihove djelimične sadržaje i forme. To preuzimanje je
pokrenuto podjelom socijalno suprotnih klasa (npr. zakon o nadnicama), tj. kada konflikt
ima klasni karakter tada država mora reinterpretirati zakon na način koji su opaženi kao
rješenje konflikta. Za vrijeme manifestnog klasnog konflikta, zakonodavstva i sudovi će
istovremeno stvarati krivično pravo u cilju osiguranja veće kontrole nad takvim grupama
koje su vezane u činu lomljenja status quo-a. Krize i socijalni konflikti rezultiraju
refokusiranjem supstancijalnih prostora krivičnog prava. Stoga, kriminal je politički
fenomen, kojim se određuju kriminalno ili delinkventno ponašanje, i rezultat je političkog
procesa unutar kojeg se formira definicija šta je zabranjeno ili se zahtijeva da se ljudi
ponašaju na određeni način. Ako objašnjavamo kriminal, prvo moramo objasniti socijalne
61
snage koje neki akt definiraju kao kriminalan dok drugi ne.
30
Najznačajniji doprinos
teorije socijalnog interakcionizma je u odbacivanju koncepcije kriminaliteta i
devijantnosti kao nešto što je van društvenog tkiva. Osim toga, interakcionisti su
doprinijeli razumijevanju društvene reakcije na kriminal. Analiza društvene reakcije
rezultirala je uvidima da instituti društvene kontrole podupiru čitav mehanizam reakcije.
Kod interakcionista u fokusu je učinitelj i njegova predstava o učinjenjenom krivičnom
djelu. Na taj način učinitelj objašnjava smisao svoje radnje posredstvom samog sebe, a
zanemareni su posredni interpretatori. Ono što mislimo da je devijant može biti samo
društveni konstrukt koji je učinitelju nametnut. Cilj je da se utvrdi njegova definicija
situacije. Teoretičari ove orijentacije upozoravaju da kada nekog osuđujemo, moramo se
pitati čije norme zastupamo. Ovakvim pristupima interakcionisti su doprinijeli
demistifikaciji učinitelja i kriminala i omogućili nove teorijske perspektive u
kriminologiji.




















30
William J. Chambliss "The State, the Low, and the Definition of Behavior as Criminal or Delinquent" in "Handbook of
Criminology" ed. by Glasser Rand McNally College Publishing Company, Chicago.
62
5. Biološke teorije

Teza po kojoj biološke osobine čovjeka utiču na njegovo ponašanje jeste polazna osnova
biološki orijentiranih teorija u objašnjenju uslova i uzroka nastanka kriminalnog
ponašanja. Biološki orijentirane teorije u kriminologiji, ili biološke teorije kako ćemo ih
nazivati u narednim izlaganjima, razvile su se pod jakim uticajem učenja o evoluciji vrsta,
Charlesa Darwina (1809-1882), kojim je o biološkim osobinama i uopšte biološkom
porijeklu čovjeka postavljena teorija koja se bitno razlikovala od tadašnjih shvatanja iz
ove oblasti. Iako su se ove teorije u kriminologiji razvile isključivo zastupajaući
monistički pravac u objašnjenju kriminogenih faktora, danas se u teorijski raspravama a
naročito u empirijskim istraživanjima zastupa pluralistički stav da je kriminalno ponašanje
rezultat djelovanja više grupa faktora.

Današnji pristup u traženju bioloških korjena u kriminalnom ponašanju ima tzv. bio-
sociolški smjer, a istraživanja se provode ispitujući uticaj odnosno uzročno-posljedične
veze između vanjskih-socioloških i bioloških-unutrašnjih faktora i kriminalnog ponašanja.
Prema shemi koju izlaže Siegel (2006), ljudsko ponašanje, koje može biti kriminalno
(društveno neprihvatljivo) ili konformno (društveno prihvatljivo), zavisi od njegove
mogućnosti da uči i postiže ciljeve, koja je rezultat djelovanja dvije velike grupe faktora.
Prva grupa faktora obuhvata lične osobine čovjeka, koje čine svaku osobu jedinstvenom, a
koje se odnose na biohemijsku strukturu, genetski kod te neurološko stanje, i koji stvaraju
unutrašnji pritisak koji izskuje određene čovjekove postupke. S druge stane, na čovjekovo
ponašanje, uz dejstvo ličnih osobina, značajno utiče i grupa faktora socijalnog okruženja,
među kojima dominantnu ulogu igra uticaj roditelja, manjih društvenih grupa, škole te
susjeda.

Teorije, a naročito istraživanja koja su u kriminologiji poduzeta sa biološkog pristupa
objašnjenja kriminalnog ponašanja, brojna su te će se ovim putem obraditi ona koja se
najčešće obrazlažu u udžbenicima kriminologije. Radi sistematičnijeg izlaganja, ove
teorije će biti razvrstne u nekoliko grupa, i to teorije koje ističu nedostatke, teorije koje
ističu značaj tjelesne građe, teorije koje ističu različitost i smetnje i teorije koje ističu
značaj i ulogu biohemijskih uslova.


63
5.1. Teorije koje ističu nedostatke

Ova grupa bioloških teorija polazi od teze da je kriminalno ponašanje rezultat nedostataka
u biološkoj strukturi ljudskog organizma, koji mogu biti nasljeđeni ili mogu nastati u
životu. Pod ovu grupu teorije podvode se teorije koje kriminalno ponašanje dovode u vezu
sa disfunkcionisanjem ili sa narušenim funkcionisanjem mozga i centralnog nervnog
sistema, zatim nasljeđenim biološkim osobinama, te nerazvijenom inteligencijom, što za
posljedicu može imati devijantno a u konačnici i prestupničko ponašanje.

Frenologija, jeste jedna od prvih biološki orjentiranih disciplina čiji rezultati su korišteni
u kriminologiji. Prema ovoj teoriji kriminalno ponašanje je uslovljeno psihičkim
osobinama koje su determinisane oblikom ili nepravilnostima lobanje, koje ukazuju i na
nepravilnosti u građi i strukturi mozga. U periodu kada se javlja, ova teorija izaziva burne
reakcije, ali i pored inovativnog i slikovitog pristupa, zbog nedostatka naučno
verificiranih dokaza, ova teorija nije dala u tom dobu veći značaj u objašnjenju uzroka
kriminalnog ponašanja. Ipak, značaj ove teorije ogleda se u tome da je u tim ranim
istraživanjima ukazano na značajan odnos građe i strukture mozga i funkcionisanja ovog
organa, odnosno uticaja na čovjekovo ponašanje, pri ćemu su se isticali svi oni slučajevi
devijantnog ponašanja kod kojih je registrovana deformacija ili nerazvijenost mozga.

Atavizam, predstavlja predmet druge grupe biološki orjentirnih istraživanja u
kriminologiji. Prema ovom učenju kriminalno ponašanje je uslovljeno postojanjem
psihičkih osobina koje utiču na pojavu kriminalnog ponašanja kod osoba koje te osobine
nasljeđuju (od bližih predaka ili od pračovjeka i životinja). Dakle, u fokus istraživanja se
postavlja sklonost ka devijantnom ili kriminalnom ponašanju kao osobina koja se
biološkim putem nasljeđuje odnosno prenosi na potomke. I ova grupa teorija pojavila se u
najranijim fazama razvoja pozitivistički orjentirane kriminologije, a istraživanja su
mahom bila usmjerena na okorjele i osuđene zločince na izdržavanju kazni. U novijem
dobu, ova teorijska postavka se bitno izmijenila, tako da su bila izvršena brojna
istraživanja sklonosti i oblika ponašanja kod blizanaca (Johannes Lange-jednojajčani
blizanci: 1929.; Karl Christiansen-blizanci: 1977.), zatim studije o nasljeđu i kriminalnim
porodicama (Richard Dugdale-porodica Juke: 1910. i 1916.; Henry Goddard-porodica
Kallikak: 1912.; Charles Goring-očevi kriminalci: 1913.), te istraživanja koja su
usmjeravana na ponašanje djece i maloljetnika u odnosu na njihovo biološko porijeklo i
64
socijalno okruženje (Glueck i Eleanor Glueck-maloljetnici: 1956.; Sarnof Mednick-
usvojena djeca: 1986.).

Inteligencija, ili koeficijent inteligencije (eng. intelligence quotient, IQ), kao pokazatelj
kojim se ova osobina pokušava mjeriti, jeste karaktersitika čovjeka koja bitno utiče na
njegov svakodnevni život i ponašanje. Teza iz koje se razvila ova teorija u kriminologiji
glasi da je kriminalno ponšanje pojedinaca uzrokovano niskim koeficijentom njihove
inteligencije, pri čemu se ističe da bi se naučna potvrda mogla dobiti samo u odnosu na
pojedina krivična djela.

Dakle, ova teorija polazi od pretpostavke da su kriminalci osobe sa nižim koeficijentom
inteligencije, te da ta osobina utiče na njihovo kriminalno ponašenja. Ovakva teza ne
može se prihvatiti, i pored činjenice da rezultati istraživanja nad zatvorenicima pokazuju
takve trendove, iz prosotg razloga što veoma rijetko ova istraživanja obuhvataju i one
prestupnike čija djela ostaju neregistrovana, a na to da su oni izbjegli formalnu socijalnu
reakciju vjerovatno značajnu ulogu igra upravo visok stepen koeficijenta inteligencije.
Najčešće kritike na ove teorije odnose se na upitnost testova kao instrumenta mjeranja IQ;
metodološke greška uzorkovanja (zatvorenici = osuđeni, neotkriveni = ?); da li je
inteligencija: naslijeđena ili stečena osobina? Najpoznatije studije o niskom koeficijentu
inteligencije kao faktoru kriminalnog ponašanja su: Henry Goddard (1914.); Simon
Tulchin (1939.); William Shockley (inteligencija, genetika i rasa: 1967.); Artur Jensen
(inteligencija i rasa: 1969.); Travis Hirschi i Michael Hindelang (inteligenija, klasna i
rasna pripadnost), Edwin Sutherland (1931.) i Hartman (1940.): “Različit IQ kod
izvršilaca različitih krivičnih djela”.

5.2. Teorije koje ističu značaj tjelesne građe

Teorije koje dovode u vezu zločin sa fizičkom konstitucijom učinioca mogu se podijeliti u
dvije grupe. U prvu grupu spadaju oni kriminolozi koji su zločince smatrali organski
inferiornim u odnosu na "časne građane". Najkarekterističniji predstavnik takvih shvatanja
je E.Hooton (The American Criminal: An Anthropological Study, Cambridge, 1939.).
Poslije izučavanja više od 17.000 ljudi iz deset američkih gradova, 14.000 su bili
zatvorenici, dok su ostali činili kontrolnu grupu, on je izveo opšti zaključak da je zločin
rezultat degenerativnih crta tjelesne konstitucije. U drugoj grupi su autori koji su
65
povezivali konstituciju (tjelesnu građu) čovjeka sa njegovom prestupničkom djelatnošću.
Prvi koji je ukazao na ovu vezu bio je Ernest Kretschmer (1888-1964), pod čijim je
utucajem William Sheldon, 1940. i 1949. godine, izvršio svoja istraživanja koja su
rezultirala ukazivanjem na tri tipa tjelesne konstitucije: ektomorfni (čine ga ljudi visoki i
mršavi), endomorfni (niski i debeli) i mezomorfni (atletski građeni) (Ignjatović, 2005., str
165).

Prema istraživanjima koja su provela ova dva naučnika izvršene su tipologije po osnovu
tjelesne konstitucije, karakteru i sklonosti vršenju određenih krivičnih djela. Tako
Kretschmer, u svom djelu Physique and Character” ( 1926. ), iznosi konstitucionalnu
teorija, prema kojoj se ličnost definiše kao “somatsko-psihičko jedinstvo”. U narednoj
tabeli prikazana je tipologija prema ovom autoru.

Tjelesna konstitucija LEPTOZOMNI ili
ASTENIČKI TIP
ATLETSKI TIP PIKNIČKI TIP
Psihička svojstva ŠIZOIDNI
TEMPERAMENT
VISKOZNI
TEMPERAMENT
CIKLOTIMNI TEMPERAMENT
Psihički poremećaji shizofrenija shizofrenija manijačno-depresivna psihoza
Specifičan oblik
devijantnog ponašanja
• • krivična djela
protiv časti i
ugleda
• • klevete,
uvrede
• • krađe
• • krivična djela
nasilja
• • seksualni
delikti
• • krvni delikti
• • krivična djela prevara
• • krivična djela falsifikata

Sličnu klasifikaciju načinio je i William Sheldon, kao rezultat provedin studija iz 1940. i
1949. godine. U narednoj tabeli prikazana je tipologija prema ovom autoru.

Ektomorfni-
Cerebrotični
Mezomorfni-
Somatotonični
Endomorfni Viscelarni
Osobine Visoki i mršavi Atletski građeni Niski i debeli
66
Temperament Jaka samokontrola,
sposobnost uzdržavanja,
zatvoreni karakter, strah
od ljudi, sklonost
samoći.
Agresivnost,
neosjetljivi za osjećanja
i potrebe drugih,
hrabrost, vole da
rizikuju i vladaju.
Društvenost, proždrljivost,
želja za komocijom,
sporost u reagovanju,
stabilnost emocija.


5.3. Teorije koje ističu različitost i smetnje

Iz grupe teorija koje povezuju različitost i smetnje i prestupničko ponašanje, idvojit ćemo
ulogu i značaj hormnonalnih poromećaja, uticaj premenstrualnog syndroma, devijacije u
hromosomskoj strukturi te poremećaje u funkcionisanju centralnog nervnog sistema.

Hormonalni sistem, kao dio endokrinog sistema čovjekovog organizma, obuhvata
strukturu i rad žlijezda sa unutrašnjim lučenjem. Brojnim medicinskim istraživanjima je
utvrđeno da postoji značajna povezanost između pravilnog i nepravilnog funkcionisanja
ovog sistema i ponašanja čovjeka. Hormonalni poremećaji koji najčešće utiču na
promjene čovjekovog ponašanja, dešavaju su unutar sistema spolnih žlijezda, koje su
zadužene za funkcionisanje spolnog nagona ili nagona za održanjem vrste. U okviru ove
teorije postoji teza prema kojoj testosteron (androgeni hormon) izaziva agresivno i
nasilničko ponašanje kod muškaraca. Lučenje ovog hormona može biti poremećeno u
kvantitativnom i kvalitativnom obliku, što za posljedicu može imati i devijantnno i
društveno neprihvatljivo ponašanje. Hiperpotencija (povećanje) i impotencija (smanjenje)
jesu poremećaji u intenzitetu rada ovih žlijezda. S druge strane, poznati su i brojni
poremećaji u kvalitativnom smislu, među kojima su najpoznatiji sadizam i mazohizam,
razni oblici zamjene mehanizma zadovoljenja seksualnog nagona, te seksualne perverzje u
oblicima pedofilije, zoofilije, nekrofilije, geontofilije, fetišizma, narcizma itd.

Premenstrual syndrome ili PMS, obilježava početak menstrualnog ciklusa koji kod žena
izaziva povečanu količinu ženskih hormona (estrogena), koji, prema ovoj teoriji mogu
dovesti do antisocijalnog i agresivnog ponašanja. Najpoznatija istražaivanja u ovoj oblasti
izvela je Diana Fishbein (1971), koja je utvrdila da među ispitanicama postoji
signifikantan broj osuđenih žena koje su počinile krivična djela za vrijeme PMS, uz
istovremeni zaključak da je mali broj žena ipak osjetljiv na hormonalne promjene ciklusa.
67
Kako izdvajaju Petrović i Meško (2004), uobičajene karakteristike premenstrualnog
syndroma i premestrualne napetosti su osjetljivost, zabrinutost, promjene raspoloženja,
depresija, migrene, vrtoglavice, alergije i slabosti. Konstatacije u vezi karakteristika PMS
uspješno su iskorištene u više slučajeva engleske krivične prakse, kada je optuženicama
uspjelo postići prekvalifikaciju krivičng djela ubistvo sa predumišljajem u krivično djelo
običnog ubistva.

Kriminalni hromosom, ili XYY syndrom, jeste oznaka za devijacija na 23.
hromosomskom paru, koji kod pojedinih muškaraca pored normalnog XY para ima
dodatni (devijantni) Y hromosom. Naime, kako navodi Ignjatović (2005), novija
kriminologija izučava i poremećaj u strukturi hromosoma i njegov uticaj na kriminalno
ponašanje. Pri proučavanju sastava hromosoman otkriveni su ljudi čija se hromosomska
šema XYY razlikuje od normalne (XY-muškarci i XX- žene). Ova pojava utvrđena 1961.
godine, sve do sredine šezdesetih nije izazivala naročitu pažnju. A onda je 1965. godine u
poznatom naučnom časopisu Nature objavljen tekst škotskih istraživača koji su proučavali
197 zatvorenika i mežu njima pronašli značajan broj onih za XYY hromosomom. Taj rad
imao je snažan uticaj na kriminologiju pa su započeta istraživanja od kojih su neka
ukazala da su muškarci sa ovakvim poremećajem hromosoma skloni kriminalnom
ponašanju. Međutim, rezultati ovakvih studija uzimali su se sa velikom rezervom zbog
malih uzoraka i (sa stanovišta metodologije) nepouzdanih načina odabiranja pojedinaca za
proučavanje.

Poremećaji u rada centralnog nervnog sistema (CNS), prema zastupnicima ove grupe
teorija, dovode do poremećaja u ponašanju, a mogu dovesti do antisocijalnog ponašanja i
prestupništva. Kao što je poznatom cjelokupnim čovjekovim motoričkim djelovanjem kao
svjesnim razišljanjem upravlja mozak uz ostale organe koji čine centralni nervni sistem.
Najnovije metode, među kojiima i EEG metoda (elektroencephalogram), potvrđuju razlike
u funkcionisanju mozga kod osoba sklonih prestupničkom ponašanju u odnosu na
nedlinkvente. Minimalna cerebralna disfunkcija (MCD) je predstavljena kao nedostatak
pažnje sa hiperaktivnošću, koji proizvodi načine ponašanja kao što su impulsivnost,
hiperaktivnost, agresivnost, negativno viđenje samog sebe i jaka eksplozivnost (Petrović,
2004., str 117). Pored MCD, veza kriminalnog ponašanja i funkcionisanja CNS se ispituje
i na terenu posljedica povreda ovog dijela organizma. Istraživanjima je utvrđeno da
povrede, koje za poslkejdicu mogu imati poremećaje u ponašanju, mogu nastati u
68
različitim fazama razvoja i života čovjeka. Tako se ističu negativne posljedice povreda
mozga i CNS nastalih u fazi embrionalnog razvoja kao i u toku samog poroda.Različiti
oblici trovanja, neuredan život i prehrana mogu dovesti do teških oštećenja ovog sistema
kod ploda u periodu trudnuće. Pored toga, problematičan porod, naročito u slučaju
omotovanja pupčane vrpce oko vrata bebe može dovesti do zastoja dotoka krvi u mozak, a
samim tim i kiseonika što za posljedicu može imati teške poremećaje ovog organa.

5.4. Teorije koje ističu značaj i ulogu biohemijskih uslova života

Ova grupa teorija ispituje uslovljenost ljudskog ponašanja sa biohemijskim uslovima
svakodnevnog života. Istraživanja se vrše iz različitih aspekata iz čovjekovog okruženja, a
najznačajniji rezultati postignuti su u oblastima koje ispituju ulogu i značaj hemijskih i
mineralnih uticaja, zatim posljedice dijeta u ishrani, ulogu i značaj šećera u organizmu, te
štetnim uticajima olova na organizam

Hemijski i mineralni uticaji, postali su predmet i kriminoloških istraživanja. Nedostatak
minerala i hemikalija u najranijim fazama razvoja, mogu dovesti do ozbiljnih problema u
funkcionisanju mozga. Depresije, manije, kognitivni problemi, gubljenje memorije i
nenormalna seksualna aktivnost, mogu biti uzrokovani nedostatkom natrija, kalcija, amino
kiselina, monoamina i peptida.

Dijeta i ishrana, također, mogu dovesti do niza neželjenih negativnih posljedica.
Neadekvatna ishrana može dovesti do ozbiljnih poremećaja u funkcionisanju organizma,
što za posljedicu dovodi do poremećaja u ponašanju. U pojedinim istraživanjima (obično
u zatvorima) naročito je potvrđen negativan uticaj nedostatka vitamina C i B (B3 i B6),
minerala i esencijalnih masnih kiselina (omega-3 i omega-6).

Šećer i hipoglikemija, kao hronična bolest povezana sa prisustvom šećera u oganizmu,
ima svoje refleksije i na ponašanje ljudi koji imaju snižen šećer u krvi. Poremećaji u
metabolizmu šećera, u smislu njegovog nedostatka (hipoglikemija), ozbiljno utiče na rad
mozga, što dovodi do poremećenog i disfunkcionalnog ponašanja, koje može biti nasilno,
agresivno i neobjašnjivo. Kako izdvajaju Petrović i Meško (2004), hipoglikemija je
uobičajen zdravstveni problem osuđenika. Poremećaj ponašanja zbog hipoglikemije
pokazuje se kao iznenadno nasilno, neobjašnjivo ponašanje. Hipoglikemija prouzrokuje i
69
neke druge poremećaje u ponašanju, npr.: depresiju, nemir, osjetljivost, skeptičnost,
neuobičajeno razmišljanje, halucinacije i manije anksioznosti. Kod osuđenika, koji su
imali smanjen šećer u krvi utvrđeno je više nasilnih djela nego kod onih, kod kojih je nivo
šećera u krvi bio normalan.

Uticaj olova se u posljednje vrijeme, sve češće dovodi u vezu sa stanjem organizma i
kvalitetom života, a određene veze se traže i sa prestupničkim ponašanjima. Apsorbiranje
olova u organizam može izazvati značajne probleme u funkcionisanju mozga, a posljedica
toga su poremećaji ponašanja koji se manifestiraju kao smanjena sposobnost za
savladavanje problema. Brojna istraživanja potvrđuju da je u područjima sa visokom
koncentracijom olova registrovano značajno više antisocijalnih oblika ponašanja, naročito
onih sa elementima nasilja.






















70
6. Psihološke teorije

Temeljna polazišta psihološki orijentiranih teorija u kriminologiji slikovito se mogu
prikazati kroz teze koje iznose Wilson i Herrnstain (1986), po kojima ljudi koji krše
zakone su obično psihološki atipični. To ne znači da su nužno bolesni (neki i jesu).
Istraživanja ukazuju da se učinitelji krivičnih djela u tom pogledu statistički jako razlikuju
od nekriminalaca. Dakle, i ova grupa teorija, slično kao i biološki orijentirane teorije u
kriminologiji, polaze od stava da psihološke osobine čovjeka bitno utiču i usmjeravaju
čovjekovo ponšanje, što znači da utiču i na determinaciju drutveno neprihvatljivih i
protivpravnih oblika ponašanja.

Ove teorije pojavile se početkom XX vijeka, a razvijaju se iz psihijatrije i psihologije.
Osnovni problem sa kojim se suočavaju jeste problem pouzdanosti testova kojima se mjeri
odnos između prestupničkog ponašanja i psiholoških varijabli. Kao najzaustupljeniji
smjerovi u istraživanju povezanosti između ličnosti i nastanka kriminalnog ponašanja
mogu se navesti istraživanja koja se usmjeravaju na razlike: učinitelji krivičnih djelakd –
ostali, zatim usmjerena na prognozu budućeg kriminalnog ponašanja (uticaj zatvorske
kazne), kao i na dinamiku koja oslikava faze "razvoja" osobe iz kategorije neučinitelj →
na kategoriju učinitelj, te ona koja istražuju psihološke razlike prestupnika u odnosu na
pojavne oblike.

Istraživanjima je identificirano više ličnih karakteristika koje se pojavljuju kod osoba
sklonih kriminalnom ponašanju, a među najprisutnije ubrajaju se agresivnost,
autoritativnost, ekstravertnost, anksioznost i narcizam. U kriminologiji se primjenjuju
postulati i spoznaje brojnih psiholoških teorija, a one koje se najčešće dovode u vezu
detekcije uslova i uzroka devijantnog i kriminalnog ponašanja su psihoanalitička teorija,
teorije jaza (sebe), teorije moralnog razvoja, teorija uskraćenosti za materinske dodire i
povezanost, teorija socijalnog učenja te psihopatološke teorije

6.1. Psihoanalitička teorija

Psihoanaliza je grana psihologije i metod tretmana mentalnih i emocionalnih poremećaja
koja se karakteriše dinamičkim pogledom na sve aspekte duševnog života. Njen pristup
bazira se na proučavanju pojedinca kao neponovljive jedinke korišćenjem prvenstveno
71
metoda izučavanja pojedinog slučaja, a u okviru njega tehnika kao što su slobodne
asocijacije, introspekcije i slične (Ignjatović, 2005., str. 170). Dok su raniji pravci u
psihologiji više pažnje poklanjali racionalnim (svjesnim) elementima ponašanja čovjeka i
na njima gradili svoje osnovne stavove, dotle je novija psihologija više orjentisana prema
iracionalnim (podsvejsnim) faktorima (Mlađenović, 1982., str.149).

Osnivač psihoanalize i psihoanalitičke teorije jeste Sigmund Freud (1856-1939), koji je
putem Libida, koji po njemu predstavlja energiju spolnog nagona (osnovni izvor energije)
koja uravnotežuje duševno djelovanje i usmjerava pojedinca ka različitim oblicima i
područjima nagonskog zadovoljavanja, nastojao doći do odgovora o temeljnim
pokretačima ljudskog ponašanja. Unutar psihoanalitičke teorije definiše se i razvoj
ličnosti, kroz tri faze id (ono), ego (ja) i superego (nad-ja).

Psihoanaliza ukazuje na sljedeća objašnjenja kriminalnog ponašanja: a) zločinac ima
"antidruštveni karakter", pogrešno je socijalizovan, nije u stanju da shvati normativne
zahtjeve spoljne sredine. U sukobu koji se u njemu odvija između ličnih i izvornih
instikata i zahtjeva društvene sgrupe, to lice je izabralo ispunjenje prvih; b) zločin kao vid
neuroze- učinilac teži da bude oglašen krivim i kažnjen; c) zločin je posljedica poremećaja
u psihičkoj ravnoteži, a zločinci su emocionalno frustrirani (osujećeni) i poremećeni
pojedinci koji nesvjesno nasilničkom aktivnošću teže da rarjše emocionalne probleme što
ih nose iz porodice; d) zločinac posjeduje antisocijalni karakter koji se ogleda u
prazninama u normativnom sistemu (Super-Ego lacunae). Do tih praznina dolazi
zahvaljujući nesvjesnom ohrabrivanju kriminalnih sklonosti djece od strane roditelja; e)
objašnjenje zločina i kriminaliteta neskladom između društvene strukture i normativnog
sistema, odnosno kulture. Po njemu, društvena struktura generiše sklonost ka zločinu kroz
odabir pojedinaca koji, zbog društvenog položaja i psihičke strukture, nisu u stanju da se
na pravi način prilagode. Ovo se objašnjenje približava teoriji anomije u američkoj
kriminologiji (Ignjatović, 2005, str 172).

Kako izdvajaju Petrović i Meško (2004), motivacija ka prestupništvu leži u podsvijesti
pojedinca. Svaki pojedinac je potencijalni učinitelj krivičnog djela, pa ipak da li će taj
potencijal biti iskorišten zavisi od samokontrole, koja se postiže u periodu odgajanja
pojedinca. Svaki pojedinac ima u sebi nagone koje može potisnuti ili zadovoljiti. S tog
aspekta možemo odvojiti prestupnike od neprestupnika. Kod prestupnika se manifestiraju
72
kriminalni nagoni. Pod njihovim uticajem nepravilno socijalizirane osobe se prepuštaju
oblicima delinkventnog ponašanja. Osječaj manje vrijednosti moguće je nadoknaditi
krivičnim djelima, odbačene seksualne želje mogu se manifestiranjem činjenjem nekog
krivičnog djela. U ovim slučajevima problem je nepravilna socijalizacija pojedinca, koja
dovodi do kriminalnog ponašanja.

6.2. Teorija jaza

Teoriju jaza ili teoriju "sebe", razvio je Erik Erikson (1902-1984), koja je psihodinamička
teorija odnosno tzv. “ne-ja” teorija. Objašnjenja čovjekovog ponašanja se dovode u veza
sa krizama identiteta, koje su prisutna u svih osam faza čovjekovog psihosocijalnog
razvoja. Na nastanak prestupničkog ponašanja naročito utiču krize 2., 3., 5. i 6. faze. U
narenoj tabeli prikazane su faze sa naznakom karakteristika psihosocijalnog razvoja u tim
fazama:

2. faza (nivo)
(socijalizacija)
2-3
godine
Samokontrola, nezavisnost i autonomija – posljedica
odnosa roditelja prema djeci
3. faza (nivo)
(period igre)
4-6
godina
Razvoj inicijativnosti (ako je neadekvatan- pasivnost,
spolna nemoć, psihopatsko ponaš.)
5. faza (nivo)
(adolescencija)
11-20
godina
Psihosocijalna identifikacija pojedinca (mogućnost
kriminalne identifikacije)
6. Faza (nivo)
(intimna kriza)
20-25
godina
Postavljanje temelja nezavisnog porodičnog života ili
suprotno – izolacija.

6.3. Teorija moralnog razvoja

Osnivač teorije moralnog razvoja je Lawrenc Kohlberg, koji je na temelju ove teorije
objavio rezultate studija sprovedenih u toku 1969. odnosno 1973. godine. Kako iznose
Petrović i Meško (2004), teorija moralnog razvoja predstavlja koralni razvoj pojedinca u
tri glavna nivoa, a svaki od njih ima dva podnivoa. Svaki pojedinac ne dostiže zadnji tj.
postkonvencionalni nivo, upravo suprotno je rijetko. U narednoj tabeli prikazani su nivoi
razvoja prema ovoj teoriji:

73
a) “Poštujem pravila zato što se bojim kazne ili želim pohvalu”
Predkonvencionalni
nivo (morala)
b) “Pravilo uvažavam da bih došao do željenog cilja”
a) “Pravila se držim jer želim biti od drugih prihvaćen kao
jednak, ž. i njihovo poštivanje“ Konvencionalni
nivo b) “Pravila se pridržavam jer ona postoje da bi vladali red i mir”
a) “Po pravilima se ponašamo jer je to najbolje za ljude i
međusobne odnose” Postkonvencionalni
nivo b) “Postupam po moralnim načelima jer su ona dio mene, u
suprotnom imam grižnju savjesti”

6.4. Teorija uskraćenosti za materinske dodire i povezanost

Teorija uskraćenosti za materinske dodire i povezanost ističe dva osnovna zaključka: 1)
topli, prisni i čvrsti odnosi između djeteta i majke su značajni za duševno zdravlje djeteta
(čovjeka); 2) odvajanje i odbacivanje djeteta prouzrokuje neposlušnost i postoji veća
vjerovatnoća kasnijeg prestupništva.

Ova teorija je nastala kao rezultat studije 44 mlada lopova, koji su bili upućeni na kliničko
ispitivanje. Ovu grupu su uporedili sa grupom neprestupnika i ustanovili su da je 39%
djece iz uzorka prestupnika doživjelo odvajanje od roditelja u ranom djetinjstvu. U uzorku
neprestupnika je bilo 5% djece koja su bila odvojena od roditelja (Petrović, Meško, 2004,
str. 129). Isti autori nvode, da je za teoriju prisnosti bitno sedam faktora- karakteristika:
• • Specifičnost: prisnost je selektivna – usmjerena na jednu ili više osoba u odreženom
rasporedu (hijerarhija);
• • Trajanje: prisnost traje cijeli život;
• • Emotivno investiranje: prisnost – najjači osječaji;
• • Ontogeneza: smjer razvoja- majka nudi zadovoljstvo, kasnije povjerenje i povezanost;
• • Učenje: prisnost se razvija kroz temeljnu socijalnu interakciju, a ne kao posljedica
nagrada i kazni;
• • Organizacija: prisnost je za ljude važna cijeli život;
• • Biološka uloga: osnov prisnosti je preživljavanje.

74
6.5. Teorija socijalnog učenja

Teorija socijalnog učenja je jedna od klasičnih psiho-socijanih teorija. Prema ovoj teoriji
prestupničko ponašanje je naučeno kao odgovarajuće, odnosno kao konformno ponašanje.
Učenje ponašanja teče kroz tri vida, i to promatranjem, neposrednim učešćem ili uz
različite podrške.

Socijalizacija se odvija kroz proces identifikacije. Dijete se identifikuje sa svojim
roditeljima i od njih preuzima moralne i druge norme, navike, te običaje. Socijalno učenje
se ne oslanja na razum, nego više na osječaje. Prije svega dijete mora da nauči voljeti,
mrziti i bojati se., a kasnije uči da razumije položaj i svoje osječajne reakcije. Socijalnim
učenjem ne uvjetuje se samo postizanje i nepoztizanje normi, nego i osječajna zrelost
osobe, koja posjeduje norme. Treba dostignuti ravnotežu između podrške, nagrađivanja i
kaznenih intervencija u procesu socijalizacije. Odbojno ponašanje je često
samodestruktivan i beznadežan pokušaj da se odbijanje i mržnja okrenu protiv društva.
Ono što je čovjek lično u prošlosti negativno doživio vraća društvu i okolini (Petrović,
Meško, 2004., str 130). Prema Banduri, pokretači agresivnog ponašanja mogu biti:
• • Incentivni (stimulacijski) faktori podsticaja;
• • Modelni faktori podsticaja;
• • Instrukcijski faktori podsticaja;
• • Averzivni (neprijateljski) faktori poticaja;
• • Greške kao faktori podsticaja.

6.6. Psihopatološke teorije

Kad se govori o subjektivnoj etiologiji kriminalitet, o svojstvima ličnosti vezane za
delinkventno ponašanje, moraju se uzeti u obzir i ona lična svojstva koja znače odstupanje od
normalne psihe, jer se i ona mogu ispoljavati u odreženim uslovima kao faktor kriminalnog
ponašanja. Riječ je o raznim oblicima mentalnih oboljenja, koja se često dovode u vezu sa
pojedinim izvršenim krivičnim djelima, i koja se nazivaju etiopatogenim faktorima
kriminalnog ponašanja (Milutinović, 1988., str 420). Psihopatološke teorije mogu se podijeliti
na nekoliko grupa prema karakteristikama koje istražuju, i to:
1. poremećaj osječaja – emocionalni poremećaji:
- međusobni odnosi, krize, finansijski problemi, nezaposlenost, bolest ...
75
2. Smetnje kod savladavanja impulsa:
- Kleptomanija ili kompulzivne krađe;
- Piromanija ili kompulzivno paljenje;
- Poremećaj nesavladive eksplozivnosti;
3. Specifično prepoznavanje – modeli prepoznavanja.
(intelekt, logika, društvena struktura, razum, korištenje jezika)







76
7. Fenomenologija kriminaliteta

Fenomenologija kriminaliteta znači nauka o manifestaciji zločina. Njen cilj je da opiše i
prouči pojavne oblike krivičnih djela, načina njihovog izvršenja, fokusirana je na
izučavanje načina života kriminalaca, njihovu tipologiju, strukturu, strukturalne
promjene i dinamiku kriminaliteta.

Pojedine vrste krivičnih djela odnosno njihovi učinitelji imaju sasvim malo zajedničkih
osobina, odnosno razlikuju se njihovi pojavni oblici.

Pregledom pojavnih oblika kriminaliteta se bave, i u tome nastoje biti što precizniji,
važeća krivična zakonodavstva pojedinih država. Kriminološka fenomenologija
kriminaliteta nastoji da obuhvati sve pojavne oblike kriminaliteta, ali kako se
kompleksnost društva produbljuje, tako se i fenomenologija kriminaliteta širi. Npr. do
prije par decenija kompjuterski kriminalitet nije bio poznat i nisu billi predviđeni
intrumenti za njegovo kažnjavanje. Jedna od čestih podjela jeste ona koja dijeli krivična
djela prema težini i stepenu društvene opasnosti, na teška i laka krivična djela. U teška
krivična djela spadaju: ubistva, pljačke, provalne krađe, silovanja, falsifikat, prevare,
razbojništva i sl. Ova djela u pravilu su kažnjiva i sa dužim kaznama zatvora. U lakša
krivična djela spadaju: sitne krađe, remećenje javnog reda i mira, lake tjelesne povrede,
saobraćajni prekršaji i sl. i predviđene su lakše kazne ili kraće zatvorske kazne. Očigledno
je da je kriterij ove klasifikacije vrsta i obim predviđene kazne. Njen nedostatak je u tome
što ne diferencira subjektivni faktor učinitelja krivičnih djela jer neka teška krivična djela
čine ljudi koji nisu formirani profesionalni kriminalci. Isto tako profesionalni kriminalci
često čine prekršaje za koje su predviđene manje kazne. Nešto precizniji model za
klasifikaciju pojavnih oblika kriminaliteta jeste onaj koji uzima u obzir stepen društvene
opasnosti poput:
-odnos teških, manje teških i lakih krivičnih djela
-odnos krivičnih djela prema glavama posebnog dijela krivičnog zakona
-proporcija i odnos najfrekventnijih krivičnih djela
-proporcija recidiviteta i profesionalnog kriminaliteta,
77
- proporcija maloljetničke delinkvencije i grupnog kriminaliteta
- konzistentnost kažnjavanja krivičnih djela
-teritorijalna i regionalna rasprostranjenost kriminaliteta
- proporcija umišljajnih i nehatnih krivičnih djela
-motivacija krivičnih djela
-mjesto, vrijeme , način i okolnosti izvršenja krivičnih djela

Struktura pojavnih oblika kriminaliteta može biti klasifikovana i po drugim kriterijima,
poput prirode izvršenih krivičnih djela, karakteru i vrsti vrijednosti koja je povrijeđena
aktom krivičnog djela (moralni kriterij povrede), sociodemografske osobine učinitelja i
žrtava. Jedna od uobičajenih podjela kriminalne fenomenologije je na konvencionalni i
nekonvencionalni kriminaliltet. Konvencionalni kriminalitet je ona vrsta kriminaliteta koji
napada materijalna i moralna dobra koja su ista u svim društvima jer ga osuđuju gotovo
sva društva i sve klase. Postoji izvjestan broj dijela koja su smatrana gotovo u svim
sredinama kao štetna za društvo. Tu spadaju krađe prevare, ubistva, razbojništva,
seksualno nasilje i sl. Većina klasifikacija ima za cilj da formira takozvane idealno- tipske
konstrukcije koje bi u sebi sadržavale više uzajamno povezanih obilježja, tj jednom
konstruktu treba da pripadaju oni oblici kriminaliteta koje karakteriše vjerovatnoća da će
određena krivična djela vršiti određena vrsta ljudi. Pored idealno-tipskih klasifikacija
postoje i “mješoviti tipovi” koji se javljaju u slučaju kada ista krivična djela i učinitelji
imaju obilježja dva ili više tipova. Pored ovih tipova moguće je konstruisati paralelne i
transformativne tipove. Za razliku od krivičnopravnenauke, kriminologija ima potrebu da
uzima u obzir korelativne veze, krivično djelo-učinitelj, kako bi mogla uočiti trendove u
kriminologiji. U gotovo svim kalasifikacijama postoji podjela na ekonomski kriminalitet,
politički kriminalitet, saobraćajni kriminalitet, recidivizam, profesionalni kriminalitet,
maloljetničku delinkvenciju, terorizama, organizovani kriminalitet, kompjuterski
kriminalitet, nasilje u porodici, violentni kriminalitet i dr.Sve ove klasifikacijske grupe
predstavljaju i posebne kriminološke grane koje su se formirale kao posebne naučne
discipline.


78
7.1. Sociološka tipologija kriminaliteta

Sociološka tipologija kriminalnog ponašanja, uz uvažavanje stava da je kriminalitet
povreda institucionaliziranih očekivanja, pored forme kriminaliteta uključuje i societalnu
reakciju bez obzira što se empirijska ravan oslanja na pravnu i zakonsku tipologiju
krivičnih djela. Sociološko kriminološka tipologija djela je nešto dugačija i iznijet ćemo
najvažnije.

Daniel Glaser
31
smatra da su klasifikacijski sistemi krivičnih djela različiti za onoga ko
donosi presudu, ko vrši popis krivičnih djela, ko objašnjava krivična djela, ko želi ostvariti
kontrolu činjenja krivičnih djela ili ko želi popravljati učinitelje krivičnih djela. Ove
klasifikacije ovise od ciljeva koji su zadati u odnosu na kriminal ( zbog toga su sve
klasifikacije ograničene valjanosti), jer je ljudsko ponašanje složeno, protivrječno i
nekonzistentno u kriminalu (npr. vaspitno popravne ustanove će u tretmanu kriminalca
forsirati i aktualizirati njegove pozitivne strane ličnosti, na osnovu prijemčivosti na
tretman stvaraće se drugačije klasifikacije kriminalaca).

D. Glaser predlaže da se aspekti klasifikacije razmatraju na osnovu:
I Klasifikacija presuda
A. Putem odgovornosti
1. Temeljene na dobi (npr. maloljetnici)
2. Temeljene na duševnom zdravlju (umobolan, zdrav, kvaziumobolan)
3. Na inteligenciji
4. Nejasne klasifikacije u praksi
B. Mentalne sposobnosti u toku sudskog procesa
C. Maksimalnoj oštrini i visini kazne
D. Putem specifične učiniteljeve odgovornosti

31
Daniel Glaser "The Classification of offends and offenders" in "Handbook of Criminology" ed. by Daniel Glaser, Rand Mc
Nelly College, Publishing Comp. Chicago
79
II Popisna klasifikacija
A. Prestupi koji su izašli na vidjelo na osnovu žalbe žrtava
B. Prestupi koji uznemiravaju javnost
C. Prekršaji u privatnim transakcijama
III Eksplanatorne klasifikacije
A. Idealizirane i iskustvene tipologije
B. Eksplanatorne dimenzije
1. Individualna ili kolektivna dimenzija krivičnog djela
2. Instrumentalna ili izražajna dimenzija krivičnog djela
3. Profesionalna, stečena ili situacijska dimenzija relacije učinitelj-krivično
djelo

Edwin Sutherland predlaže tipove kriminaliteta kroz koncept "sistema ponašanja u
kriminalu". Indentifikovao je tri tipa kriminaliteta.
1. Svaka je zajednica, zajednica individualnih aktova, kodova, tradicija, duha,
socijalnih odnosa između direktnih učesnika i indirektnih učesnika. Kao
osnovna crta kriminaliteta javlja se način života grupe. Svaka je zajednica
mreža intrasistemske komunikacije.
2. Individua je različita od zajednice, zajednica je "socijalna činjenica" u
Durkheimovom smislu pojma, tj. zajednica postoji nezavisno od individue
koja učestvuje u njoj, zajednicu čini bihevioralni pritisak na njihove
učesnike.
3. Oni koji se kriminogeno ponašaju formiraju samosvijest grupe, tj.
"osjećanja identifikacije onih koji učestvuju u tome".

Značajnu empirijsku klasifikaciju kriminala dao je Roebuck (1970) na slučajnom uzorku
od 400 crnih zatvorenika Distrikta Kolumbija, zatvora Lorton Virdžinija i klasifikovao
zatvorenike u zavisnosti da li su hapšeni jedanput, dva puta ili više puta. Dobio je
slijedeću vrstu prestupnika:
80

- Prvi put čini prestup: narkomani (50), krađa (32), kocka (16),
provalna krađa (15), seksualni prestupnice (15), prevara (10), kradljivci
automobila (8), krivotvorenje i falsifikat (4).
- Dvostruki prestupnik: krađa i provala (64), pijanstvo uz napad
(40).
- Trostruki prestupnik: pijanstvo, napad i provala.
- Miješani model: nediferencirani prestupnik (Jack-of-all-trades
offender) (71).
- Bez modela (prekršaji nisu indicirani, ali su svi ovisnici od
heroina (32)).

Eksplanatorna vrijednost ovih nalaza sastoji se u izmicanju zakonskim definicijama
krivičnog djela i u antropološkom maniru otkrio različite subkulture. „Life histories“
prestupnika s upoređene sa prestupnicima u drugim zatvorima dali su dosta visok stepen
podudarnosti. Svi crnci optuženi zbog oružane pljačke uglavnom su imali u ranom
djetinjstvu konflikte u kući, uz učešće u uličnom životu, gdje je nasilje osiguravalo glavni
izvor reputacije i samosvijesti.

Don C. Gibbons
32
je indentifikovao odvojene uloge u prestupu i doveo ih u vezu sa
varijacijama u "back ground-u" onih koji su izvršili prestup u cilju da razlikuje tipove koje
je nazvao "uloga karijere". On je utvrdio slijedeće varijacije:
- Imovinski prestupnici: profesionalni lopovi, profesionalni
"teški" kriminalci, polu-profesionalni kriminalci, amaterski kradljivci
po prodavnicama, naivni krivotvoritelji, kradljivci automobila,
imovinski prestupnik "nekadašnji gubitnik".
- “Poštovani građani" kriminalci: kriminal bijelih ovratnika,
pronevjeritelj, profesionalni "ukrašeni" nasilnik.
- Ubice i nasilnici: napadači na ličnost "gubitnici" psihopatski nasilnici.

32
Don C. Gibbons "Changing the Lawbreaker", The treatment of delinquents and criminals” Englewood Cliffs, N.J., Prentice
Hall, INC. 1965.
81
- Seksualni devijanti: "rapist" (silovatelj), seksualni napadači, nenasilni
seksualni napadači, incestualni prekršitelji, homoseksualci.
- Ostali kriminalci: organizovani kriminalci, ovisnici o narkoticima, "skid
row" alkoholičari.

Prednost kriminološke nad pravnom definicijom kriminalog prestupa pokazao je
D.Cressey (1953) analizirajući pronevjeritelje. On je definirao pronevjeru kao nasilje nad
vjerovanjem osobe koja je, prije prekršaja, imala karijeru od povjerenja. Ovom
definicijom uključio je u svoj uzorak osobe osuđene zbog krivotvorenja, ali je isključio
profesionalce. To su osobe koje su bile cijenjeni bankovni službenici, brokeri sa
reputacijom i izabrani javni službenici. Ljudi sa tim socijalnim atributima u vrijeme
prestupa su:
1. Imali finansijske probleme u smislu održanja socijalanog statusa.
2. U to vrijeme su razradili preciznu pronevjeriteljsku shemu kao i način
rješavanja problema.
3. Izvršili prestup samo nakon razvijene racionalizacije koja će moći
interpretirati pronevjeru kao suglasnu moralu i kao nekriminalnu.

Alfred R. Lindesmith i H. Warren Dunham
33
razlikuju kontinuum kriminalog ponašanja na
individualni i socijalni. Individualni čin je onaj koji je individua izvšila iz ličnih razloga i
sa malom kulturalnom podrškom. Socijalni tip kriminalnog ponašanja podržan je
kulturalno i objašnjava se grupnim normama, realizuje se status i identitet u grupi.
Socijalni kriminal koristi značenja koja su ilegitimna. U individualiziranim kategorijama
kriminala dominiraju situacijske i neočekivane okolnosti (često kod ubistava). U
socijalnoj kategoriji kriminala dominira profesionalnost kao što je npr. raketiranje ili
varanje. Treći tip je kompozitum navika- situacija i ovaj tip je korišten da klasifikuje one
kriminalce koji nisu profesionalni, ali tendiraju ka situacijskom ili nepredvidljivom tipu
prestupnika. Ovaj tip prestupnika je opisan kao prekršitelj koji, dok ne postane
profesionalni kriminalac, je konstantno u nevoljama sa zakonskim autoritetom.
Neočekivane situacije su forsirane od strane aktera usljed pretjerano slobodnog ponašanja

33
Alfred R. Lindesmith and Warren Dunham,"Some Principles of Criminal Typology", Social Farees, 19 March, 1941.
82
kao što je tuča ili razbojništvo, ali je njegov status u suglasju sa legitimnim ekonomskim
prihodima.

Don C. Gibbons i Donald L. Garrity
34
predlažu razlike između prestupnika po osnovu
kronološke dobi u kojem je definiran kao takav od strane društva. Oni izražavaju ove
razlike kao dihotomije:
1. da se grupa prestupnika određuju, kao takvi, od vremena njihovog prvog
kriminalnog akta;
2. da se izdvoji grupa koja je u starijoj dobi izvršila prestup i da osnova
razlikovanja bude relativno dug period uticaja neprestupničkih grupa na
ove pojedince.

Walter C. Reckless,
35
uočavajući da je kriminal zanimanje i karijera, predlaže tri vrste
kriminalne karijere:
1. Obična;
2. Organizovana i
3. Profesionalna.

Kao kriminalne karijere ova tri tipa su slična, jer uključuje uobičajene imovinske
prekršaje za ciljeve ekonomskog postignuća. Oni se specijalizuju za pojedina izvršenja
prestupa koja podrazumijevaju uvježbanost i iskustvo. Kriminal je jednostavno način
života i karijera traje kroz duži vremenski period. U terminima razlike između tipova
karijere, običan kriminal predstavlja nivo karijere. Uključenost u prestupe kao što je
razbojništvo, krađa i pljačka pretpostavljaju ograničenu uvježbanost. Običnom kriminalcu
nedostaje organizacija da izbjegne hapšenje i osudu. Organizovani kriminal karakteriše
visok stepen organizacije uz malu mogućnost hapšenja, osude i zatvaranja (npr.
zastrašivanje, podmićivanje, kontrola kocke, prostitucija, distribucija droge).

34
Don C. Gobbons and Donald L. Garrity, "Some Suggestions for Developement of Etiological and Treatment Theory in
Criminology", Social Forces, 38 (October, 1963)
35
Walter C. Reckless "The Crime Problem”, 3 of ed. New York: Appleton Century-Croffs INC, 1961, Chap. 9.
83
Ruth Shonle Cavan
36
kao kriterij razlikovanja prestupa uzima javnu reakciju kao i
prestupničku reakciju na javnost. U ovoj interakciji između javnosti i prestupa (kriminala)
koncentrisala je sedam tipova reakcije:
1. Kriminalna kontra-kultura (profesionalni kriminal, razbojništvo, provalna
krađa);
2. Ekstremni nekomformisti (npr. alkoholičari, povremene pijanice);
3. Mali, minorni nekomformist (npr. pronevjeritelji);
4. Srednji “komformitet” (male krađe);
5. Manja nadkomfornost (pokoravaju se zakonu, kodovima);
6. Ekstremna nadkomfornost (pokušaj reforme društva putem legalnih
sredstava);
7. Ideološka kontra kultura (naporni pokušaji preobražaja društva, kroz
upotrebu nelegalnih sredstava);

Društvena reakcija je krucijalna za definiciju prestupnika i njegovog ponašanja.
Marshall B. Clinard i Richard Quinney
37
su konstruisali osam tipova kriminalnog
ponašanja i mi smo je prihvatili kao najmjerodavniju sa sociološko-kriminološkog
stanovišta jer uzima u obzir societalnu reakciju i otvara prostor za sociološku definiciju
krivičnog djela tj. kriminalnim aktom se povređuje institucionalizirano očekivanje. Ti
tipovi su:
1. Kriminalno nasilje nad osobom: Uključuje ubistvo, napad i iznuđenu
otmicu. Učinitelji sebe ne shvataju kao kriminalci. Oni su često osobe bez
ranijih prekršaja ali su ga izvršili zbog određenih okolnosti. Nisu direktno
podržani od grupe. Ponašanja su u oštroj suprotnosti prema srednjoj klasi i
žestoka je reakcija prema učiniteljima.
2. Povremeni imovinski kriminal: Uključuje neke krađe po prodavnicama,
krađe automobila, učinitelji ne smatraju sebe kao kriminalci i u stanju su da
racionaliziraju svoje kriminalno ponašanje. Skloni su općim vrijednostima

36
Ruth Shanle Cavan “Criminology”, 3 of ed, New York, Thomas Y. Crowell Company, 1962, Chop. 3.
37
Marshall B. Clinard and Richard Quinney, “Criminal Behavior Systems - a typology” Holt, Rinehart and Winston, INC -
NewYork.
84
društva kao i ciljevima i pronalaze malu podršku za njihovo ponašanje u
grupnim normama. U izvršenju kriminalnih radnji narušavaju vrijednosti
privatnog vlasništva. Socijalna reakcija često uključuje hapšenje, posebno
za prekršitelje koji su već izvršili kriminalno djelo.
3. Kriminal kao zanimanje: Uključuje pronevjeru, lažna prodaja, lažni savjet,
naručeno nasilje i nasilje nad sigurnošću. Ne doživljavaju sebe kao
kriminalci i racionaliziraju svoje ponašanje kao dio svoje svakodnevnice.
Ponašanje je tolerirano od strane naredbodavaca. Prihvataju
konvencionalne vrijednosti i traže učešće u dijeljenju nagrada u tom
svijetu. Ilegalno ponašanje je u suglasju sa ek. i socijalnom filozofijom
postignuća ciljeva u društvu. Prestup je naređen od strane osoba visokog
statusnog nivoa i često je nevidljiv za policiju, mala je reakcija javnosti
upravo zbog nevidljivosti.
4. Politički kriminal: Uključuje pobunu, izdaju, sabotažu, vojno nasilje, ratnu
kolaboraciju, radikalizam i razne druge forme koje mogu biti definirane
kao kriminal. Cilj je postizanje promjena u društvu. Njihovo ponašanje je
propisano i podržano od strane njihovih grupa. Socijalna reakcija je jaka jer
se smatra kao prijetnja društvu.
5. Kriminal nad javnim redom i mirom: Uključuje pijančevanje, skitnju,
nered, prostituciju, homoseksualnost, saobraćajni prekšaji i narkomansku
ovisnost. Učinitelji sebe shvataju kao kriminalce kada ponove prekršaj.
Mogu se kolebati između kriminalnih vrijednosti i vrijednosti društvenog
reda. Udružuju se sa drugim prestupnicima. Neke forme prekršaja javnog
reda su poželjni od dijelova legitimnog društva (npr. prostitucija). Druge
forme su smatrane reprezentom “grešaka” ekonomskog sistema. Reakcija
na ova djela su ili ograničeno zatvaranje.
6. Konvencionalni kriminal: Uključuje pljačku, krađu, provalu i gang krađe.
Učinitelji izvršavaju djelo kao djelimičnu karijeru, a prihode dopunjuju
legitimnim sredstvima. Mnogi mladi otpočinju kriminalnu aktivnost u
gangovima, sa velikom vjerovatnoćom da će prihvatiti kriminalnu
subkulturu. Ponašanje je u skladu sa ciljevima ekonomskog uspjeha, ali
društvo reaguje jer je narušeno privatno vlasništvo.
85
7. Organizovani kriminal: Uključuje raketiranje, organizovanu prostituciju,
kocku i kontrolu narkotika. Prestupnik shvata kriminal kao vid
ekonomskog udruživanja. U organizacionim strukturama smatraju sebe
nižim kriminalcima, povezani su prvenstveno sa drugim kriminalcima i
izolovani su od šireg društva. U gornjim slojevima pojedinci su udruženi sa
osobama legitimnog društva i često smješteni u rezidencijskim kvartovima.
Prilična je suglasnost između ileglanih aktivnosti organizovanog kriminala
i legitimnog društva. Široka skala aktivnosti organizovanog kriminala su
odobreni od legitimnog društva. Ilegalne usluge tražene od legitimnog
društva su zaštićene od strane organizovanog kriminala. Javnost toleriše
organizovani kriminal, djelimično zato što tražene usluge se štite i
dejelimično zato što je teško poduzeti operacije koje kriminalci
poduzimaju.

Profesionalni kriminal: Uključuje tajne igre, krađe po prodavnicama, džeparenje,
krivotvorenje i falsifikat. Profesionalni kriminalci slijede kriminal kao način izražavanja i
kao način života. Smatraju se kriminalcima, udruženi su sa drugim kriminalcima i imaju
visok status u svijetu kriminala. Uglavnom su izolovani od šireg društva i slijede karijeru
kao kriminalci. Postoji izvjestan stepen saglasnosti između profesionalnog kriminala i
dominantnog modela ponašanja. U ovu grupu ponekad “upadaju” oni koji pokušavaju
steći novac na brz način. Societalna reakcija nije jaka.

Neko krivično djelo sa sociološkog stanovišta može biti neutralno ili dopušteno, ali protivi
se pravnim normama. Npr. to može biti revolucija, terorizam, politički delikt itd., ali ako
su motivi u osnovi socijalno problemski humanistički usmjereni onda sociologija ove
aktove ne tretira kao krivično djelo nego kao reakciju na okolinu (situacijski ili
deterministički definirano), ili ako se ponašanje odvija u smjeru negiranja neke socijalne
ustanove, (npr. odbijanje služenja vojne obaveze zbog uvjerenja) sa sociološkog
stanovišta ne radi se o kriminalnom ponašanju iako kazneni zakon takvo ponašanje
kažnjava. Sociologija u krivično djelo, koje je društveno opasno, uvrštava niz društvenih
pojava koje statističkom vjerovatnoćom komponiraju ambijent za izvršenje krivičnog
djela. Opasnije je stanje socijalne dezorganizacije nego sam počinitelj, i uzaludna su,
86
mada opravdana, kažnjavanja ukoliko se okolnosti i stanja socijalne dezorganizacije ne
blokiraju i ukinu kao takva. Počinitelj je u znatnoj mjeri samo posljedica socijalno-
psiholoških okolnosti. Stoga se zalažemo da krivično djelo u sociološkom smislu riječi
treba da predstavlja komponente okolinskih faktora koji uključuju ponašanje kao rezultat
učenja i iskustva u određenoj socijalnoj okolini. Sociološki pojam krivičnog djela odnosno
kriminalnog ponašanja je po našem mišljenju na najpotpuniji način izrazio J.S.
Stumphauzer
38
formulom: kriminalni repertoar + podražaji i situacije + percipirano
potkrepljenje = kriminalno ponašanje. Definicija je nastala na niz eksperimentalnih i
bihevioralnih ispitivanja, a jedno od njih je i “East side story” (priča sa istočne strane).
Riječ je o istočnoj strani Los Angelesa s višestrukim problemima visoke stope
nezaposlenosti, siromaštva, kriminala i izraženim nasiljem maloljetničkih bandi (gangs).
Program “Priče s istočne strane” počeo je bihevioralnom analizom na tri nivoa nasilja
bandi u jednoj četvrti Los Angelesa s 15.000 stanovnika u kojoj su svakodnevne pojave
pucnjava, otmice i suprostavljanja policiji. Prvo je obavljena bihevioralna analiza svih
aspekata četvrti da se odredi koji aspekti igraju određenu ulogu u nastanku i perzistenciji
nasilničkog ponašanja maloljetničkih bandi: izgled, oblik i nedostaci četvrti, geografski
smještaj, kao i koji su osnovni socijalni utjecaji (roditelji, učitelji, policija, crkva, radni
ljudi). Drugo, provedena je bihevioralna analiza dominantne bande nasilnika sastavljene
od 400 mladih, u kojoj je direktno proučavano kako njeni članovi oblikuju i održavaju
nasilničko ponašanje. Treće, izvršena je bihevioralna analiza nedelinkventne omladine da
se otkrije kako “spontano” nastaju utjecaji koji vode ponašanju nespojivom s
delinkvencijom i da li se ti utjecaji mogu koristiti u smislu delinkvencije.

Ta “trodijelna” bihevioralna analiza je dala niz podataka o tome kako nastaju i kako se
održava nasilničko ponašanje bandi. Naprimjer otkriveno je da:
1. rivalska banda ulazi na teritorij “domaće bande i izaziva,
2. “veteran” (stariji član bande) opisuje u detalje (simbolički modelira) što on
radi ili bi uradio u toj situaciji,
3. “podmladak” bande izvodi osvetničku operaciju, prema drugoj bandi,

38
Prema Predragu Zarevskom:, “Modifikacija ponašanja u području kriminaliteta i penologije”, Penološke teme, 3-4,
Zagreb 1989.
87
4. vršnjaci, ali i ostali članovi društva pozitivno potkrepljuju takvo ponašanje
pokazanom pažnjom i strahopoštovanjem,
5. “podmladak” bande odgovara na pažnju i strahopoštovanje ponosom koji
djeluje kao samopotkrepljenje,
6. policija i kad uhvati delinkvente i zatim najčešće ih pusti (u smislu-malo se
potukli klinci, nek-se čeliče) i time se vrši daljnje potkrepljenje takvog
(nasilničkog) ponašanja.

Na osnovi preliminarnih rezultata svih tih analiza provedeni su određeni postupci. Cilj je
bio angažirati “tvrdokorne” članove bande u ponašanju inkompatibilnom s
delinkvencijom: npr. obavljanje nabavke za starije osobe i tako ih zaštititi od realne
opasnosti da na ulici budu orobljeni; raditi na revitalizaciji vlastite četvrti, označena su
mjesta s visokim rizikom za odvijanje kriminala (npr. prazne kuće i sl.) i učenje načina da
se popravi situacija; oformljene su ulične glumačke družine u kojim su mladi pisali,
režirali i uvodili “antikriminalne drame” za vršnjake, ali i ostale članove društva. Uz
razvoj tih aktivnosti program je obuhvatio i uklanjanje ili ograničavanje nekih od niza
potkrepljivača za delinkvenciju maloljetničkih bandi, kao što su pažnja, nagrada,
materijalna dobra i nepodlijeganje sudskoj proceduri, prvenstveno kroz obrazovanje grupa
roditelja i omladine.

Nakon godinu dana provođenja programa pokazalo je da su mladi, angažirani u
aktivnostima nespojivim s kriminalnim, drastično smanjili svoje kriminalno ponašanje.
Eksperiment je pokazao poželjne rezultate ali se ispostavilo da je skup.

Jasno je iz formule da uklanjanje jednog faktora smanjuje kvotu kriminala odnosno
razvijanje nekriminalnog repertoara bi se pokazalo kao uspješan znak nekorisnosti i
neisplativosti kriminalnog ponašanja.

Iz navedenog možemo zaključiti da je fenomenologijakriminaliteta povezana sa
distribucijom kriminaliteta s obzirom na klasnu i prostornu varijalblu, tj fenomenologija
kriminaliteta je vizualno prisutnija u nižim izapuštenijim socijalnim grupama.
88
7.2. Fenomenološka dimenzija kriminaliteta

Unutar izlaganja pod naslovom Fenomenološka dimenzija kriminaliteta, obuhvatit će se
sadržaji iz oblasti kriminalne fenomenologije, statike i dinamike kriminaliteta, tipologija
kriminaliteta te o uporednim podacima o kriminalitetu.

7.2.1. Kriminalna fenomenologija

Kao što je već prethodno istaknuto, kriminalna fenomenologija čini zasebno područje
kriminologije, koje izučava: oblike kriminaliteta, strukturu kriminaliteta, strukturalne
promjene kriminaliteta, dinamiku kriminaliteta. Ona se bavi se proučavanjem pojavnih
oblika izvršenih krivičnih djela i socijalno-individualnih svojstava izvršilaca. Pored ove
definicije, ova grana kriminologije odnosi se i na proučavanje pojavnih oblika
delinkventnih radnji i opisuje vanjske forme pojedinih krivičnih djela, kao i njihovu
rasprostranjenost, vremensku distribuciju, obim i tendencije. Osnovne karakteristike
kriminaliteta mogu se podijeliti na ragionalne karakteristike kriminaliteta, sezonske i
vremenske karakteristike kriminaliteta, te u odnosu na distribuciju kriminaliteta po spolu i
starosti.

Regionalne karakteristike kriminaliteta mogu se posmatrati u odnosu na rasprostranjenost
ove pojave na na različitim teritorijalnim nivoima. Tako, zasebna područja proučavanja
obuhvataju svjetske karakteristike kriminaliteta, regionalne karaktersitike kriminaliteta,
raspored kriminaliteta na relaciji selo-grad i ekologija kriminaliteta u gradskim naseljima

Posmatrajući podatke o kriminalitetu u odnosu na sezonske i vremenske karakteristike,
može se ustvrditi da se imovinska krivična djela najčešće vrše u jesenjim i zimskim, a
krivična djela protiv ličnosti u (pro)ljetnjim i jesenjim mjesecima. S druge strane krvni
delikti, saobraćajni kriminalitet (prekršaji) i krivična djela izazvana korištenjem opojnih
sredstava, najčešće se javljaju u dane vikenda. Statistički podaci također ukazuju da su
krivična djela koja se pretežno vrše noću: krađe (automobila), provale, drumska
razbojništva, silovanja, nasilnička djela.
89

Distribucija kriminaliteta po starosti odnosi se na odvojeno posmatranje i izučavanje
kriminaliteta prema starosnim grupma izvršitelja, tako da se osnovna podjela odnosi na
maloljetne i punoljetne prestupnike. Pojedine pravne, ali i kriminološke sistematizacije po
ovom kriteriju, podjelu prave na više kategorija, kao npr. na maloljetne, mlađe punoljetne,
mlađe-odrasle, starije-odrasle izvršioce. Ipak, pojedina kriminološka istraživanja
klasifikaciju upotpunjuju i unutrašnjom distribucijom kriminaliteta prema starosnim
grupama. Tako da se često može naći klasifikacija prema kojoj je starosna kategorija od
20-25 godina najzastupljeniji (tzv.“maksimalnog kriminaliteta”), zatim slijede starosne
grupe 25-30 i 30-35 godina, gdje se bilježi postepeni pad kriminaliteta, te na poslijetku
grupe 35 i više godina, za koju je karakterističan progresivan pad kriminaliteta, kao i
kategorija iznad 50 odnosno iznad 60 godina, gdje se bilježi nagli pad kriminaliteta.

U odnosu na raspodjelu kriminaliteta prema spolu izvršioca, u literaturi se mogu
prepoznati sljedeće teze. Naime, smatra se kriminalitet tipično muška reakcija, dok se
smatra da je učešće žena proporcionalno njihovom uključivanju u ekonomski i javni
društveni život. Ipak statistićki podaci pokazuju da žene značajnije učestvuju u
podstrekavanju na krivična djela, krivična djela protiv imovine, vrijeđanju, ucjenjivanju,
lažno svjedočenje na sudu, kao i prostitucija i čedomorstvo.

7.2.2. Statika i dinamika kriminaliteta

Statika i dinamika kriminaliteta koriste uglavnom podatke iz zvaničnih statističkih
evidencija. Kriminalne statistike pružaju nezamjenjive podatke o onima za čije su
suzbijanje angažovani organi formalne socijalne kontrole.

Statika kriminalnog fenomena se izražava kroz strukturu ponašanja koja se zajedničkim
imenom nazivaju kriminalitet. Struktura kriminaliteta posmatra se prema teritorijalnoj
raspoređenosti (područja i države), i odnosi se uglavnom na “klasična” krivična djela”,
tako za primjer navodimo dvije referentsttaističke baze podataka o kriminalitetu, i to
Uniforme Crime Report (UCR FBI) Index Crime Offenses Part I, koji obuhvata podatke o
90
ubistvima, silovanjima, razbojništvima, tjelesnim povredama, provalnim krađama,
krađama motornih vozila, paljevinima. U Evropi se u posljednje vrijeme rauvija European
Sorcebook of Crime and Criminal Justice Statistics (ESCCJS),, kojim se prikupljaju i
prikazuju podaci o ubistvima, tjelesnim povredama, silovanjima, razbojništvima,
krađama, zloupotrebama droga, saobraćajnim deliktima.

Izvori podataka o kriminalitetu, koji se koriste u kriminološkim analizama i ispitivanjima
su zvaničini podaci, i to o registrovanim oblicima (policijska statistika), o optuženim
(statistika tužiteljstva), o presuđenim (statistika sudova), i o izvršenim krivičnim
sankcijama (statistika institucija za izvršenje krivičnih sankcija). Druga grupa podataka
odnsi se na podatke o procjeni tamne brojke, koji se najčešće prikupljaju putem studija
samoprivaljivanja/samopotuživanja, viktimizacijskim studijama, te studijama o strahu od
kriminaliteta. Prikupljeni podaci mogu se koristiti za procjenu obima i dinamike različitih
problema u posmatranom području, pokazatelj su na koga problem utiče, pokazatelj su
odnosa između različitih problema, te omogućuju signale upozorenja koji se odnose na
posmatrane probleme. Dinamika kriminaliteta: bavi se promjenama u njihovom obimu i
distribuciji, a može se odnositi na kretanje kriminaliteta u jednom regionu, državi ili
gradu.

7.2.3. Tipologije kriminaliteta

U prethodnim izlaganjima prezentirani sadržaji iz oblasti tipologija iz ugla sociologije, a u
narednim izlaganjima osvnut ćemo se na neke generalne karakteristike tipologija
kriminaliteta koje se koriste u kriminologiji.

Tipologije kriminaliteta pomažu da se različite vrste kriminalnih ponašanja i njihovih
učinilaca, na osnovu zajedničkih osobina, svrstavaju u grupe, čime se omogućava lakše
proučavanje. Tipologije je moguće izvršiti prema različitim kriterijima, a najtipičnije
klasifikacije u kriminologiji su zakonska klasifikacija, klasifikacija prema društvenoj
sredini, klinička klasifikacija i klasifikacija prema motivu. Zakonska klasifikacija
obuhvata klasifikaciju prema krivičnim djelima (objekt krivičnopravne zaštite), te
91
klasifikaciju prema učiniocima krivičnih djela (dob, stepen uračunljivosti, stepen krivnje,
povratu, svojstvima...). Klasifikacija prema društvenoj sredini odnosi se na tip potkulture,
privredni ambijent, političko okruženje i porodičnu sredinu. Klinička klasifikacija vrši se
prema stepenu “normalnosti” u sudsko-medicinskom, psihološkom i sociološkom aspektu,
dok se klasifikacija prema motivu odnosi na kriminalne motive, pri čemu su najznačajniji
prisvajanje/ koristoljublje, seksualno zadovoljstvo, agresivnost, strast, ideologija, te igra i
zabava.

U narednim izlaganjima prikazat ćemo neke od tipologija kriminaliteta aktuelnih autora.
Tako, Ignjatović (2005), kriminalitet klasificira u četiri skupine, i to nasilnički kriminalitet
(ubistva, tjelesne povrede, silovanje, razbojništvo i razbojnička krađa, nasilje u porodici),
imovinski kriminalitet (a)situacioni i konvencionalni; b) kriminalitet poziva-bijelog
okovratnika, korupcija, kompjuterski; c) organizovani kriminalitet ), zatim politički
kriminlitet (zločini prema vlasti i od vlasti; genocid, terorizam, zločini policije, prema
političkim protivnicima...), te saobraćajni kriminalitet (nehatna izvršenja i namjerna-
umišljajna izvršenja). Petrović i Meško (2004) daju sljedeću klasifikaciju: krivična djela
sa znacima nasilja (ubistva, silovanje, nasilje u porodici, spolna zloupotreba i incest,
razbojništvo, provalna (razbojnička) krađa), krivična djela protiv imovine (krađe, prevare,
paljevine), te na kraju organizacijski kriminalitet (kriminalitet bijele kragne, krivična djela
u vezi osiguranja, potrošačka prevara, zloupotreba položaja, računarski kriminalitet,
korupcija, organiziani kriminalitet).









92
U narednim tabelama prikazane su tipologije poznatih američkih kriminologa, i to u tabeli
1 je tipologija koju daje Siegel (2006), a u tabeli 2, ona koju daju Adler, Mueller, Laufer
(1991).
Violent Crime Forcible Rape, Murder and Homicide, Assault and Battery,
Robbery, Interpersonal Violence, Terrorism
Property Crime Larceny/Theft, Credit Card Fraud, Burglary, Arson
Enterprise Crime White-Collar Crime, Organized Crime, Cyber Crime, Internet
Crime, Computer Crime
Public Order Crime Hompsexuality(?), Paraphilias, Prostitution, Pornography,
Substance Abuse
Tabela 1.
Violent Crimes Homicide, Assault, Family-Related Crimes, Rape and Sexual
Assault, Robbery, Kidnaping and Terorism
Property Crime Larceny (Shoplifting, Art Theft, Motor Vehicle Theft, Boat
Theft), Fraud, Burglary, Arson,
Enterprise Crime White-Collar Crime, Corporate Crime, Organized Crime
Drug-, Alcohol-, and Sex-
Related Crime
Drug Abuse, Alcohol and Crime, Sexual Morality Offences
Tabela 2.

7.2.4. Uporedni podaci o kriminalitetu

Kros-kulturni i kros-društveni pregledi o zločinu i kriminalizaciji imaju višestruk značaj
za kriminologiju, a naročito a) pomažu izgradnji teorija koje imaju širu primjenjivost; b)
doprinose uzajamnom upoznavanju i učenju inovacija u oblasti kontrole kriminaliteta;
c) u državama koje nemaju jaku kriminološku tradiciju pomažu izgradnji kriminologije
kao akademske discipline i izgradnji racionalnog pravosudnog sistema.
93
Poređenje podataka se vrši iz službenih statistika sljedećih međunarodnih organizacija:
Ujedinjeni narodi, Interpol, Svjetska zdravtsvena organizacija te Vijeće Evrope. Pored
zvaničnih, porede se i podaci dobiveni iz kriminoloških istraživanja, tako su među
kriminolozima veoma popularne studije a) ICVS (International Crime Victimization
Survey); b) ISRD (International Self-Reported Study); i c) Strah od kriminaliteta (Fear of
Crime).

Jedna od takvih baza podataka formira se na temelju projekta pod nazivom European
Sorcebook of Crime and Criminal Justice Statistics, kojim se prikupljaju podaci o
kriminalitetu i sistemima krivičnog pravosuđa iz zemalja učesnica, a u izdanju iz 2006.
godine, koje je obuhvatalo peiod 2000-2003. godina, učestvovale su sljedeće zemlje:
Albanija, Armenija, Austrija, Belgija, Bugarska, Hrvatska, Cipar, Češka, Danska,
Estonija, Finska, Francuska, Gruzija, Njemačka, Grčka, Mađarska, Island, Irska, Italija,
Litvanija, Luksemburg, Malta, Moldavija, Holandija, Poljska, Portugal, Rumunija, Rusija,
Slovačka, Slovenija, Španija, Švedska, Švicarska, Ukrajina, UK.

Ovim projektom prikupljaju se podaci o definicijima (kriminalnih ponašanja), policijskoj
statistici, statistici tužiteljstva, statistici sudova te statistici o izvršenjima krivičnih
sankcija. Definicije (kriminalnih ponašanja), ne moraju biti i pravne definicije, već one
koje će svojim opisima zadovoljiti potrebu međunarodne statističke komparacije, a odnose
se na ubistva, teške tjelesne povrede, silovanja, razbojništva, krađe, krađe motornih
vozila, teške provalne krađe, zloupotrebe opojnih droga. S druge strane, statistikom su
obuhvaćeni podaci o registrovanim oblici kriminaliteta (izvršenja), zatim o
karakteristikama izvršilaca (osumnjičenih, optuženih, osuđenih), kao i o ljudskim resursim
a, odnosno o kadru (policija, tužilaštva, sudovi).






94
8. Etiološka dimenzija kriminaliteta

Etiologija kriminaliteta je oblast kriminologije koja se bavi analizom uzroka kriminaliteta
u određenom društvu, šta je to što uzrokuje kriminalno ponašanje na subjektivnom I
objektivnom planu, a ove dihotomije su generalno poznate kao endogeni I egzogeni
faktori nastanka kriminaliteta. Ukratko etiologija kriminaliteta analizira kriminalitet kao
posljedicu određenih društvenih stanja I ličnost učinitelja krivičnog djela, tj njegove
psihološke I psihijatarske osobine koje ga kvalifikuju kao kriminalca. S obzirom na
kapitalna pitanja koja postavlja etiologija, kriminaliteta je jedna od važnijih grana u
kriminologiji.

Korelacija između egzogenih, vanjskih ili društvenih, I endogenih, unutarnjih ili psihičkih,
faktora uspješno je dokazivana u kriminologiji. Čini nam se opravdano navesti jedno
istraživanje. Rudolph Moos
39
je u nizu istraživanja dokazao važnost socijalne okoline u
kojoj se ponašanje odvija, i to aktualnom uticaju okolnih prilika na ponašanje i
doživljavanje socijalnog prostora kako pojedinca, tako i grupe. Tzv. situacijske
determinante su dobile na značaju i stekle su status kriterij varijabli, jer su uspješno
dokazale da imaju uticaja na aktualno ponašanje. Stanje grupe ili pojedinca, pored uticaja
relativno nepromjenjivih psihosocijalnih karakteristika dopunjeno je i uvidom u
situacijske determinante koje imaju relativno najviše uticaja na aktualno ponašanje.

Istraživanja provedena u institucionalnim okolinama tzv. totalnih institucija, kao što su
bolnica, zavodi, samostani, zatvori, područja sa visokim stopama kriminaliteta pokazala
su da prognoza ponašanja znatno ovisi o situacijskim varijablama, koje je klasična
sociologija malo uzimala u obzir. Zbog toga Moos smatra da je potrebno sistematski
kvantifikovati različite aspekte socijalne i fizičke okoline, te ih kombinovati sa
sociološkim karakteristikama grupe kako bi se postigla preciznija predikacija ponašanja
Odnosi okolinskih prilika i čovjekovog ponašanja predmet su mnogih socioloških i
psihologijskih istraživanja u svijetu. Obzirom da se radi o vrlo kompleksnim međusobnim
uticajima teško ih je rigorozno istraživati, premda je njihovo učešće očigledno.

39
Rudolf H. Moos, Effects of the Social Climates of Correctional Institution, University of California, 1960.

95
Dominacija npr. rata u tokom 90-tih godina na Balkanu, kao generalnog okolinskog
faktora, izrodila je niz društvenih fenomena, pa i strukturu i funkcionisanje kriminaliteta u
ratnim prilikama. S druge strane, postratni period je takođe dominirajući okolinski faktor
koji se prelama u području kriminaliteta i nama se čini uputno isticati ovu racionalu. Na
temelju Kurt Lewinove postavke da ljudsko ponašanje i doživljavanje počiva na samo
dvije grupe determinanti, individualnim i okolinskim, date kao izraz P = f (I,O), uviđamo
važnost okoline za čovjekovo funkionisanje. Tako je otkriveno u nizu istraživanja da se
praktički ne može postići veća povezanost od r = 0,40 između psiholoških činjenica
individue i kriterija ponašanja, što znači da golem dio ponašanja se objašnjava uticajem ili
pritiskom okolinskih prilika. Budući da je ponašanje funkcija individualnih činjenica
individue i uticaja okoline, i da je prevaga na okolinskim prilikama, univerzum odnosa
unutar socijalne klime društva najvećim dijelom se definira skupom varijabli pravila i
uslova unutrašnje okoline društva, onako kako ih definiraju akteri, odnosno njihova
socijalna klima. Okolinske prilike ili pritisci mogu olakšati ili onemogućiti zadovoljavanje
potreba individue (u našem slučaju zatvorenika prema svim navedenim relacijama u
operacionalnoj definicji), zbog čega imaju status determinanti ponašanja. Prilike ili pritisci
mogu biti socijalne prirode i imaju empirijsku stranu, pa npr. Henry A. Murray
40
govori o
"alfa-pritiscima" i "beta-pritiscima" koji se međusobno, s obzirom na okolinu, uglavnom
poklapaju. To znači da postoji identitet između realne ("alfa-pritisak") i interpretirane od
strane aktera definisane, okoline ("beta-pritisak"). Raskorak u interpretaciji "alfa" i "beta"
pritisaka upozorava na probleme prilagodbe individue, bez obzira da li su realne ili
potencijalne prirode. Dakle, okolinske prilike-situacijske determinante.psihološki status
pojedinca, mogu objasniti ikriminalno ponašanje. Ovo je jako važno naglasiti jer u
neobiologističkim kriminološkim školama opet prevladava stav da se kriminalac rađa, a
zanemaruje se činjenica da okolina formira kriminalca. Naravno i jedan i drugi faktor
komponiraju pojavu, s tim da je uticaj okoline prevalentniji.

No, navedene okolnosti ne treba doslovno shvatiti, jer postoji niz kriminogenih okolina,
situacijskih prisila i psiholoških osobina ličnosti koje bi mogle u udruženom djelovanju da
proizvode kriminalni čin.Ali tomu nije tako, jer ipak većina ljudi nisu kriminalci.


40
H. A. Murray "Explorations in Personality" New York, Oxford University Press, 1938.
96
U dezorganizacijskoj okolini red i ravnoteža se lako narušavaju. Gustina
dezorganizacijskih stimulusa (na društvenoj ravni u to spada naročito nedostatak
zajedničkih vrijednosti i solidarnosti) utiče da se kriminalno djelo lakše racionalizira od
strane aktera. Dr. Mladen Zvonarević
41
dalje ističe da su pojedine karakteristike društva
zapravo kriminogene u složenoj etiologiji kriminaliteta, kao socijalnoj pojavi-problemu.
To su:
- eksploatatorski karakter kapitalizma
- kompetitivni karakter društvenih odnosa
- borba za status
- uloga novca
- negativan odnos prema radu
- gubitak društvenog oslonca
- gubi se razlika između “poštenja” i “kriminala”
- neki oblici ilegalne aktivnosti se toleriraju
Postavlja se pitanje zašto ipak većina ljudi ne čini krivično djelo. Isti autor odgovara na to
pitanje:
42

a) Nemaju "grešne" želje,
b) Nemaju prilike,
c) Nemaju znanja, vještine niti sposobnosti,
d) Nemaju energije i upornosti,
e) Nemaju emocionalne čvrstine,
f) Imaju sistem moralnih normi,
g) Imaju strah od sankcija.

Međutim krivično djelo se ipak čini, a mehanizmi koji ga podupiru su:
a) afekti,
b) kriminalni optimizam,

41
Dr. Mladen Zvonarević: “Kriminogene osobine šire društvene zajednice”, u “Socijalna psihologija”, grupa autora,
Beograd, 1968. str. 280-285
42
Dr. Mladen Zvonarević: "Socijalno-psihološki faktori prijestupništva", u "Socijalna psihologija", grupa autora, Rad,
Beograd, 1968. godine, str. 291-295
97
c) proračunati rizik,
d) drugačiji sisitem etičkih normi, suprotan standardiziranom sistemu.

Od niza varijabli koje djeluju na pojavu kriminaliteta,u dezorganiziranom prostoru,
kapitalnim se smatraju one koje su imanentne dezorganizaciji:
- masovno siromašenje golemih dijelova populacije
- rat i postratni period,
- multiplikacija nesposobnosti subjekata koji su pogođeni socijalnim
problemima (između ostalog i činjenjem krivičnog djela, koje još više fiksira
nesposobnosti).

Kriminalno ponašanje izraženo formulom: kriminalni repertoar + podražaji i situacije +
percipirano potkrepljenje = kriminalno ponašanje u potpunosti se poklapa sa navedenim
impulsima dezorganizacije. Niz programa prevencije, ili bolje reći kontrole kriminala,
nisu dali rezultata ili su jednostavno skupi (tipična kategorija koju konstruiraju institucije
zadužene za prevenciju, kako bi racionalizirale neuspjeh).

Kriminalitet, odnosno socijalna okolina koja ga je kreirala i koju on kreira, očigledno ima
svoju autonomiju u smislu perzistentnosti i nemogućnosti rješavanja osobito u društvu sa
status quo strukturom koja prilagodbu i reformu proglašava uslovom opstanka.

Međutim, bilo bi suviše mehanicistički pojmiti datu stvarnost kao jednom zauvijek
zadatu. Istina je da lanac situacija i položaj pojedinca umnogome određuje njegov sadašnji
i budući odnos prema toj stvarnosti, ali se ipak stvarnost postratih društava pokazuje kao
pogodna osnova za procvat krimainala.

Zbog značaja, u oblasti kriminalne pragmatike, između kriminalne socijalne situacije i
kriminalnog ponašanja, izvedene su takozvane pragmatičke tabele, koje imaju za cilj do
predvide buduće kriminalno ponašanje. Prema Ž. Pinatelu
43
socijalna patologija, na

43
Žan Pinatel: Kriminologija, Zavod za izdavanje udžbenika, Sarajevo, 1964. str. 109-117.
98
temelju ovih pragmatičkih tabela, izražava se u vidu hipoteze o budućem kriminalnom
ponašanju. Uzeli smo ih u obzir jer su se pokazale kao metrijski pouzdane u empiriji.
Schwabova, Schidova i Meywerkova tabela obuhvata petnaest faktora i odnosi se na
prognozu recidiviteta. To su:
1. Nasljedna mana,
2. Kriminalitet u uzlaznoj liniji srodstva, kod predaka,
3. Loše prilike kod vaspitanja,
4. Loš uspjeh u školi,
5. Započeto a nezavršeno učenje,
6. Neredovan rad,
7. Kriminalitet prije 18. godine,
8. Više od četiri ranije kazne,
9. Naročito brz povrat,
10. Međugradski kriminalitet,
11. Psihopatije,
12. Alkoholizam,
13. Loše ponašanje u zatvoru,
14. Otpuštanje iz zatvora prije 36. godine starosti,
15. Loše društvene i porodične prilike poslije otpuštanja.
Gerecke u svojoj tablici prognoze pridaje svakom faktoru kvantitativnu vrijednost koja se
množi sa koeficijentom u rasponu od 1 do 4.

Tabela br. 1.3.4 Tablice prognoze kriminaliteta po Gereckeu
Karakteristika Vrijednost Koeficijent (od 1 do 4)

1. Afektivno
siromaštvo
10
Od nedostatka mira i sloge u roditeljskoj
kući, na radnom mjestu, do izražene
afektivne frigidnosti
2. Nedostatak
postojanosti
8
Nedostatak željene izgradnje,
izdržljivosti, postojanosti i podložnosti
99
uticaju,
do potpune nestalnosti
3. Drugi
psihopatološki
aspekti
7
Želja za isticanjem, fanatizam,
prema tipu i ozbiljnosti
4. Slabost
(debilitos)
a) bez tačno
označene
anormalnosti
b) sa tačno
označenom
anormalnošću

2

6
Zakašnjela (1). Subnormalnno (2).
Laka debilnost (3)
Duboka debilnost ili imbecilnost (4)
5. Vrijeme prve
kazne
9
15-17 god. (4); 18-20 god. (3);
21-25 god. (2); od 25 god. (1)
6. Broj teških
kazni prije
25 god.
7 1 (1); 2-4 (2); 5-7 (3); više od 7 (4)
7. Psihopatija
kod pobočnih
srodnika
5 Prema tipu (kriminalnost, alkoholizam)
8. Dati uslovi
života
8 Škola, obuka, rad, društveno ponašanje
9. Loši spoljašnji
uticaji
a) sadašnji
b) budući

2
3

Dom, nedostatak vaspitanja, kriminalna
sredina
Brak, zanimanje, prijatelji

Froy uzima u obzir osam faktora:
1. Nasljednost,
2. Anomalija karaktera,
3. Vaspitna sredina,
100
4. Vaspitne teškoće,
5. Savjest i samokritika,
6. Posjećivanje loših mjesta i loše iskorištavanje slobodnog vremena,
7. Vrsta i težina izvršenog prestupa,
8. Prevremenost prestupništva.

U tretmanu ovih faktora uzima se kvantitativni raspon od 5 do 50 (anomalije karaktera)
koji se množi sa koeficijentom u rasponu od 1-5.

Na temelju ovih tablica Glueckovi su u djelu "Unraveling Juvenile Delinquency"
konstruirali tablice predviđanja na temelju poređenja dvije grupe od po 500 prestupnika i
500 neprestupnika, sa sličnim intelektualnim crtama i iz sličnih ekoloških i ekonomskih
prilika.

Utvrdili su da unutar porodice treba proučavati pet faktora sa unutarnjim varijacijama:
- Disciplina prema djetetu koja je definirana od oca,
- Disciplina prema djetetu definirana od majke,
- Osjećanje oca prema djetetu,
- Osjećanje majke prema djetetu,
- Kohezija porodice.
Na psihološkom nivou, upotrebom testova, izdvojili su pet osobina koje unutar
psihološkog prostora ličnosti variraju. To su:
- društvena afirmacija,
- prezir,
- sumnja,
- sklonost ka uništavanju,
- impulsivni karakter.
Na psihijatarskom planu, izdvojeni su:
- pustolovnost,
101
- slobodan izraz u akciji,
- sposobnost primanja sugestija,
- upornost,
- nepostojanost u emocijama.

Na temelju sociološkog, psihološkog i psihijatarskog faktora svaki od ispitanika je svrstan
u pripadajući faktor, zatim je izračunat procenat prestupništva i neprestupništva. Utvrdilo
se da međusobno slaganje tablica ne prelazi 70% slučajeva i da slaganje tabela i stvarnosti
ima nivo od 13,2% grešaka.
44
Ovi odnosi su potvrđeni i u nizu drugih istraživanja.

Iz navedenih tablica moguće je zaključiti da socijalne okolnosti, psihološki interpretirane,
imaju vlastitu autonomiju nad pojedincima zbog čega se moraju uzimati u obzir kao
stvarna prepreka za socijalnu promociju, prepreka koju psiholozi nazivaju odbrambeni
mehanizmi. Odbrambeni mehanizimi igraju veoma važnu ulogu u vertikalnoj socijalnoj
mobilnosti nižih slojeva. Pripadnik niže klase je uvijek primoran da investira određenu
energiju u okolinu, što je dokaz da struktura ipak nije neprobojna. "Intelektualna" razina
predstavlja najmanji utrošak energije, dok oni koji upotrebljavaju agresiju ili neke
somatizirane oblike energije uglavnom ostaju na istom statusnom nivou. To je uobičajen
slučaj sa kriminalcima koji dolaze iz nižih klasnih slojeva, jer on u praksu kriminaliteta
već unosi kulturu siromaštva. Većina autora kao egzogene faktore kriminaliteta navodi
društveno ekonomske faktore postojećeg društva , osobito uticaj ekonomske krize.
Posljedično, usljed dugih kriza, nezaposlenosti, naglih, neplaniranih migracija I
dezoorganizacije javlja se siromaštvo kao jedan od neposrednijih faktora uzroka
kriminaliteta. Nezaposlenost je stanje koje dugoročno stvara pogodno tlo za nastanak ne
samo potencijalnog, nego i stvarnog kriminaliteta. Prema “strogoj” definiciji
Međunarodne organizacije rada (ILO), nezaposleni su osobe koje nemaju posla, a koje su
dostupne dostupne za posao u nardne dvije sedmice I koje su tražile posao u zadnje četiri
sedmice. Nezaposlenost, u kategorijama ekonomije, se pojavljuje ako postoje kvalificirani
radnici koji su voljni raditipo nadnicama koje su tržišno definisane, ali ne mmogu naći
zaposlenje. Dakle, nezaposlene osobe su starije od 16godina, sposobne I voljne raditi I
aktivno traže posao, ali su bez posla. U vezi s tim razlikuje se dobrovoljna I prisilna

44
Žan Pinatel, ibidem, str.117
102
nezaposlenost. Dobrovoljna nezaposlenost nastaje onda kada radnici ne žele raditi po
aktualnim tržišnim cijenama rada, a prisilna nezaposlenost se javlja kada radnici žele
raditi za nadnice kakve prevladavaju na tržištu, ali ne mogu naći posao. S obzirom na
strukturu tržišta rada postoje tri različite vrste nezaposlenosti:
-frikcijska nezaposlenost nastaje zbog neprekidnog kretanja ljudi između
rregija i radnih mjestaili kroz različite faze životnog ciklusa;
-strukturalna nezaposlenost indicira raskorak između ponude I potražnje na
tržištu rada. Raskoraci variraju zato što potražnja za za određenom vrstom rada raste,
dok se potražnja za nekom drugom vrstom rada smanjuje, a ponuda se reducira ili ne
mijenja
-ciklička nezaposlenost se javlja kada je ukupna potražnja za radom niska.
Ciklička nezaposlenost je najveća poteškoća, jer ukoiliko potraje znatan dio
stanovništva siromaši I dešava se ono što se u teoriji naziva “zamke siromaštva”, a
kriminalitet je jedna od njih.

Mediji takođe mogu uticati na porast kriminaliteta jer često glorificiraju kriminalnu scenu.
Naročito pogodna klima za nastanak kriminalne kulture i kriminala je dezorganizovana
porodica, kada se gube klasične socijalne uloge članova porodice, teI djeca obično potraže
utočište i identitet u uličnoj subkulturi, susjedstvu (neighborhood) i mikrogrupnim
relacijama. Osim toga narkomanija, alkoholizam, prostitucija I niz drugih
socijlanopatoloških stanja mogu uzrokovati veću stopu kriminaliteta, istraživanja
dokazuju da se ove pojave u realnosti međusobno povezane i podupiru jedna drugu.

Naročito je rigidan uticaj rata kriminalitet. U jednom našem istraživanju
45
primjenili smo
komparativnu analizu između predratnog i ratnog perioda u pogledu
kriminaliteta.Istraživanje kriminaliteta se odnosilo na period prije rata - "period prije"
(1987 - IV/'92), u periodu prve godine rata - period ALFA (IV/'92 - IV/'93), u periodu
druge godine rata - period BETA (IV/'93 - IV-'94), u periodu treće godine rata - period
GAMA (IV/'94 - IV/'95) i period četvrte godine rata - period DELTA (IV/'95 - XII/'95),
na području regije Zenica realizirano je na osnovu izabranih reprezentativnih uzoraka koji

45
Šabani Alisabri: Sociološki aspekti kriminaliteta na regiji Zenica u periodu 1987.-xii/1995.godine, magistarski
rad, FPN, Sarajevo 1998g.s.105-108.
103
su omogućili uopštavanje uočenih tendencija dinamike i strukture kriminalnih pojava na
ovom području

Istraživanje ima poseban aplikativni, društveni i naučni značaj, prije svega u pogledu
uticaja rata na kriminalitet. Na osnovu dobijenih rezultata istraživanja, strukturalno-
komparativne analize dobili smo slijedeće, najvažnije zaključke:
1. Odnos osuđene populacije evidentiranih počinitelja KD u predratnom periodu je
1:3 (na jednog osuđenog u KPD-Zenica tri su evidentirana lica u CSB-Zenica),
dok ratni period taj raspon bilježi od 7,8 lica evidentiranih kao počinitelj KD, pa
do (17,9 lica BETA perioda kao centralni ALFA). Ratne godine su ujedno
"dezorganizacijski" najuočljivije je u pogledu kriminaliteta.
2. U posmatranom periodu prisutne su manje oscilacije u činjenju nezakonitih radnji
kod osoba muškog i ženskog pola, osim u periodu GAMA, kada se ovaj odnos
narušava, pripadnici muškog pola čine 84,8% krivičnih djela, a pripadnici ženskog
pola čine 15,2% krivičnih djela.
3. Osobe muškog pola su dominirale u činjenu nezakonitih radnji u svim periodima
posmatranja.
4. Dobna struktura učinilaca krivičnih djela ukazuje da je prosječna dob učinilaca u
periodu prije rata (25,5 godina), u ALFA periodu (28,6 godina), u BETA periodu
(31,5 godina), u GAMA periodu (31,25 godina) i u DELTA periodu (31,3 godina).
Uočeno je prisustvo starosne dobi do 20 godina i u tom pogledu došli smo do
rezultata koji ukazuju da je ova dobna skupina izrazito aktivna (n=362) ili (28,6%)
od ukupnog uzorka. Takođe je kriminalno aktivna dob od 21 do 40 godina (n=730)
ili (57,7%) od ukupnog uzorka. Ove dobne skupine u manjoj mjeri imaju
kriminalni "background" i uglavnom su prvi put učinioci krivičnih djela. Ostale
strukture od 41 godine pa nadalje, (n=173) ili (13,6%), učestvuju u daleko manjoj
mjeri u činjenju krivičnih djela.
5. U pogledu učešća osoba u kriminalnim radnjama prema kvalifikacijama, vidljivo
je da:
- U periodu prije rata osobe sa NSS dominiraju u činjenju krivičnih djela, u
periodu ALFA, BETA i GAMA dominiraju lica sa SSS kvalifikacijom u
104
rasponu od (11,1%) do (41,7%), dok su u periodu prije rata učestvovali sa
svega 2,2%. Dakle, ova grupa lica u periodu rata bila je kriminalno
najaktivnija.
- Lica sa NSS kvalifikacijom u posmatranom periodu prije rata čine krivična
djela u rasponu od (12,4%) do (27%) i čine drugu aktivnu grupu u činjenju
krivičnih djela. Najmanje su prisutni u DELTA periodu (12,4%), ali su tipični
za predratni period (39%).
6. U pogledu učinilaca krivičnih djela prema obilježju zanimanja, uočili smo
slijedeće tendencije:
- Osobe bez zanimanja u predratnom periodu dominiraju sa (33%), u ALFA
periodu sa (33,3%) i učešće im se smanjuje u BETA periodu na (15%), da bi se
u GAMA periodu povećalo na (20%). U DELTA periodu uopće nisu zapažena
kao grupa počinitelja KD. Možemo reći, u skladu sa prethodnim nalazom, da je
ova grupa tipična za predratni period i period ALFA.
- Lica sa obilježjem radnika u predratnom periodu učestvuju sa (27%) krivičnih
djela, u ALFA periodu (26,4%), u BETA periodu (30%), te u GAMA periodu
(29%) i u DELTA periodu (21,6%). U BETA i GAMA periodu oni preuzimaju
dominaciju u činjenju krivičnih djela, što je takođe u skladu sa prethodnim
nalazom u pogledu kvalifikacija (KV i SSS kvalifikacija) i ova grupa se javlja
kao tipična za ratni period.
7. U pogledu učinioca krivičnih djela prema obilježju selo-grad, uočavamo slijedeće:
- Pripadnici obilježja grad, dominiraju u svim posmatranim periodima u rasponu
od (69,6%) do (81%), što je i razumljivo obzirom da je grad veća koncentracija
stanovništva.
- Pripadnici obilježja sela, dominiraju u pogledu specifičnog seoskog krivičnog
djela-ubistvo, ali je ujedno zahvaćeno i tipičnim gradskim krivičnim djelom-
krađom.
8. U pogledu obilježja udruživanja osoba radi vršenja krivičnih djela uočeno je:
- Osobe koje samostalno vrše krivično djelo apsolutno dominiraju, u svim
periodima, u vršenju krivičnog djela. Raspon se kreće od (55,4%) ALFA do
(64,7%) DELTA.
105
- Osobe koje su se udružile u vršenju krivičnih djela od po 2 i više lica, takođe
pokazuje ujednačenost, a najčešće udruživanje je sa 2 lica i kreće se u rasponu
od (35,3%) DELTA da (44,6%) ALFA. Najveći raspon udruženih lica se
odigrao unutar ratnog perioda.
- U ratnom periodu uočeno je udruživanje lica od po 10, pa do 158 u vršenju
krivičnih djela, najčešće je udruživanje bilo zbog neprijateljske djelatnosi.
9. U pogledu strukture kriminaliteta po oblastima, uočljivo je slijedeće:
- Opći kriminalitet dominira u svim periodima, ali je najprisutniji u predratnom
periodu sa (90,8%).
- Privredni kriminal u predratnom periodu prisutan je sa (6%), u ALFA periodu
smanjuje se na (2,9%), da bi u BETA periodu iznosio (22,1%), u GAMA
periodu učestvuje sa (25%) i u DELTA periodu (16%).
- Krivična djela protiv službene dužnosti i druge odgovorne dužnosti u
predratnom periodu učestvuju sa (3,2%), u ALFA periodu se povećava na
(4,9%), u BETA periodu je prisutno dalje povećanje na (20,1%), u GAMA
periodu na (21,6%) i u DELTA periodu je (12,5%) ove vrste KD.
- Krivična djela protiv čovječnosti i međunarodnog prava se javljaju odmah u
ALFA periodu sa (7,8%) i imaju tendenciju pada kako se osigurava
bezbjedonosna situacija u posmatranoj regiji. Raspon se kreće od (7,8%), pa do
(2,4%) u GAMA periodu.
10.
- Unutar krivičnih djela protiv imovine, teška krađa dominira u svim periodima.
Raspon se kreće od (47%) u GAMA periodu, pa do (68,7%) u predratnom
periodu.
- Teški slučajevi razbojništva i razbojničke krađe u predratnom periodu
zauzimaju prostor od (8%), ali u ALFA periodu se povećava na (13,7%), u
BETA periodu se smanjuje na (9,7%), da bi u GAMA periodu ova vrsta
krivičnih djela potpuno nestala. Očigledno je da ova vrsta krivičnih djela
doživljava svoj maksimum u prvoj godini rata, kada su postojali izraziti
agresivni znaci (oružje, uniforme, itd.).
106
- U pogledu krivičnog djela prevare primjetan je stalan rast od (2,7%) u
predratnom periodu, pa do (11,8%) u GAMA periodu.
- U pogledu krivičnog djela prikrivanja, primjetan je pad, od (20,6%) u
predratnom periodu, pa do (6,9%) u BETA periodu, da bi se u DELTA periodu
povećalo na (12,8%).

U ukupnoj strukturi počinilaca krivičnih djela dominiraju oni koji nisu ranije osuđivani, tj.
dominiraju u svim periodima u rasponu od (63,7%) u ALFA periodu, pa do (88,2%) u
GAMA periodu.

Recidivisti u pogledu perioda su najprisutniji u ALFA periodu sa (36,3%) kada su
postojali relativno najpovoljniji uslovi za ponovno činjenje krivičnih djela. Najmanje su
prisutni u GAMA periodu sa (11,8%) i ovako nizak stepen prisutnosti možemo povezati
sa relativno povoljnijom bezbjedonosnom situacijom u ovom periodu, kao i većom
opreznošću građana.

Gotovo sve alternativne statističke hipoteze u pogledu tretiranih varijabli pokazale su
statističku značajnost razlika između predratnog perioda i ratnog perioda.

Analiza je pokazala strukturalnu promjenu perioda koja se iskazla preko socio-
demografskih karakterističnih počinitelja KD mada je forma kriminaliteta uglavnom ista
(dominacija krađe u gradu, najčešći je primarni izvršilac i to sam, u predratnom periodu je
nezaposlen o prosječne dobi 25,5 godina, a u ratnom periodu radnik sa SSS i KV
spremom i prosječnom dobi između 28,6 i 31,25 godina). Zaključak je da se kriminalitet,
kao pouzdan instrument moralne integrisanosti zajednice i dezorganizacije mora rješavati
sistematski, a ne konjukturno. Stoga bi društveno planska akcija trebala biti usmjerena
prema populacijama koje su u stanju "umnoženih nesposobnosti" (M. Harington), a radno
i edukativno su sposobne da podnesu postratni razvoj. Ovo istraživanje je pokazalo da:
1. u istraživanju kriminaliteta na području regije Zenica u posmatranom periodu,
maloljetnička delinkvencija značajno učestvuje u činjenju krivičnih djela, što
izaziva potrebu za posebnim istraživanjem ove grupacije.
107
2. osobe sa NSS i SSS su dominantne u vršenju krivičnih djela, uglavnom krađe.
Stvaranjem elementarnih i povoljnijih uslova za život, pojava bi se donekle
umanjila i povećala bi se moralna integracija zajednice, koja je osobito bila
narušena u ALFA i BETA periodu.
3. prema zanimanjima, osobe bez zanimanja u predratnom periodu su kriminalno
najaktivnije, ali u ratu dominaciju preuzimaju radnici. Očigledno je da radnici u
vršenju krivičnih djela pokušavaju opskrbiti ne samo sebe, nego i članove
porodice. [iroka skala deprivacije i njihovo izrazito dugo djelovanje je pospješilo
lom niza normi. Preko zaduženih institucija trebalo bi kriminal sprječavati,
oskudicu umanjivati, te stvarati uslove za rad, samoaktualizaciju, osjećaj vezanosti
za zajednicu i sl. Kod potencijalnih izvršilaca krivičnih djela (učenici,
nezaposleni), treba kontrolisati slobodno vrijeme i ispunjavati ga odgovarajućim
edukativnim i kreativnim sadržajima.
4. krivično djelo krađe je najdominantnije u ukupnoj strukturi kriminaliteta, odvija se
najčešće u gradu. Bilo bi potrebno veće samoorganizovanje građana preko
institucije, mjesne zajednice, kućepaziteljstva, parkarstva, dežurstva i sl.

Ukupno gledajući sistematizirajući kriminal u Zenici, i to najvidljivi, je dosta primitivan i
njegova fenomenologija proizilazi iz kulture prostora u kojem se odvija. Uz to reakcija
društva na kriminal je vrlo oskudna, društvo nije imalo "rezidualnih" reagovanja na
kriminal u ratu i upozorava da se kriminal u značajnoj mjeri tolerisao kao način života.
Mala je skala otkrivanja profesionalnog i organizovanog kriminala, koji je u značajnoj
mjeri koristio legalna sredstva funkcioniranja uz znatnu instrumentalizaciju tragedije
napaćenog stanovništva Ovo društvo, ukoliko misli napraviti značajne iskorake, mora
značajnije ponuditi druge repertoare odgovora, osim kriminaliteta, jer u protivnom ova
pojava nema svojih unutarnjih granica. Ovaj rad ćemo završiti izjavom jednog
profesionalnog kriminalca koja pregnantno izražava problem i ona glasi: "Pravi problem
kriminalca ne sastoji se u krivičnom djelu, nego u tome što ne umije da kaže dosta!".




108
9. Socijalna reakcija na kriminalitet

Jedno od centralnih interesovanja kriminologije danas je kontrola kriminaliteta.
Proučavanja su pokazala da u svakoj ljudskoj zajednici postoje ponašanja koja
predstavljaju napad na osnovne vrijednosti društva. Otuda je razumljivo što se na njih
raguje kako bi se kolektivi zaštitili (Ignjatović, 2005., 324). Razmatranje vidova socijalne
reakcije na kriminalno ponašanje može se voditi iz različitih uglova. Tako se kontrola
kriminaliteta može posmatrati iz ugla subjekata koji provode ove mjere, zatim se može
posmatrati u odnosu na sadržaj mjera koje se provode, ali se ova djelatnost zajednice
može posmarati i u odnosu na ciljeve i efekte koji se žele ostvariti različitim oblicima
socijalnog reagovanja na kriminalitet. U odnosu na prvu navedenu dimenziju, kontrolu
kriminaliteta mogu voditi strukture društva koje nazivamo subjektima krivične represije,
odnosno subjekti formalne reakcije na zločin, dok s druge strane reakciju mogu provoditi i
strukture društva koje nisu službeno odogovorne provoditi ove aktivnosti, a takve mjere
nazivamo neformalnim vidovima reakcije na kriminalitet. Drugi ugao posmatranja,
odnosno sistematizacije socijalnih mjera reakcije, odnosi se na sadržaje mjera koje se
primjenjuju u reagovanju na različite oblike kriminalnog ponašanja. Ova sistematizacija
se obično svodi na oštrinu reakcije, odnosno oštrinu mjera kojima se prijeti ili koje se
izvršavaju prema prestupnicima, i generalno se dijele na penalne (kaznene) i vanpenalne
(vankaznene). Socijalna reakcija može se posmatrati i u odnosu na unaprijed postavljene
ciljeve i efekte, što se kasnije refluktuje i na strukturu i obim mjera koje se primjenjuju. U
odnosu na svrhu koja se želi postići, ova sistematizacija mjera socijalne kontrole može se
izvršiti na mjere preventivnog i mjere represivnog karaktera. Prvima je cilj sprečavanje,
odnosno sprovođenje konkretnih mjera ante delictum, kako bi se eventualni prestupnici
obeshrabrili u svojim namjerama, odnosno kako bi se smanjivale mogućnosti za izvršenja
protivpravnih ponašanja, i ove mjere nazivamo preventivnim mjerama. S druge strane,
mjere koje se provode post delictum, odnosno nakon počinjenog protivpravnog akta, za
cilj imaju reagovaje koje će doprinijeti otklanjanju ili smanjivanju uslova za buduća
prestupnička ponašanja, pri čemu se efekti ovih mjera trebaju prožeti na prestupnike tih
konkretnih djela, potencijalne prestupnike, žrtve tih djela, kao i na cjelokupnu zajednicu,
koja treba uživati pravni poredak koji joj garantuje državni aparat zadužen za cjelokupan
pravosudni sistem. Ove mjere se nazivaju mjerama represivnog karaktera, ili mjere
usmjerene na suzbijanje protivpravnih ponašanja.

109
Obzirom da je o posljednjem vidu mjera socijalne reakcije, preventivnog i represivnog
sadržaja, posvećena posebna disciplina pod nazivom Politika suprotstavljanja
kriminalitetu, koja je obuhvaćena nastavnim planom studija, u ovom dijelu se neće
iznositi sadržaji koji elaborirju ovu tematiku. Obrada mjera prema sadržaju reagovanja se
nalazi u okviru curriculuma dvije druge discipline, Krivičnog prava i Penologije, koji su
također zastupljene u nastavnom planu ovog studija, te se ni ova problematika neće
iznositi u okviru ovog izlaganja. U narednim izlaganjima obradit će se sadržaji koji se
odnose na podjelu mjera na mjere formarlne i mjere neformalne reakcije na kriminalno
ponašanje i kriminalitet,odnosno mjere formalne i neformalne socijalne kontrole.

9.1. Faktori socijalne rekcije

Razvoj oblika i sadržaja, odnosno intenziteta i oštrine socijalne reakcije mijenjali su se
kako se mijenja i cjelokupna organizacija života u ljudskim zajednicama. U literaturi se
može naći sistematizacija razvoja na dva perioda, i to prvi period koji je obuhvataoživot
ljudi u prvobitnim zajednicama, za koje je karakteristična privatna reakcija oštećenog,
odnosno grupe kojoj pripada. Drugi period, kome i mi na kraju pripadamo, jeste period
koji je nastupio sa razvojem civilizacije i uspostavljanjem, na "društvenom ugovoru"
zasnovanih država, koje postepeno monopolišu ovlaštenja da kažnjavaju, a normama
krivičnog prava uređuju uslove za korištenje tog ovlaštenja, način i postupak reagovanja.

Na ovome mjestu korisno je izložiti i savremena shvatanja o faktorima koji doprinose
formiranju oblika i načina reagovanja na kriminalno ponašanja, bilo da se radi o
formalnim ili neformalnim nosiocima socijalne kontrole. Uzima se da u našem okruženju
danas postoje dvije dominantne grupe faktora koji utiču na način socijalnog regovanja.
Prva grupa faktora obuhvata zaključke, dokaze, stavove, informacije i rezultate dobivene
iz sprovednih naučnih istraživanja, koja za predmet ispitivanja imaju kako
fenomenologiju i etiologiju kriminaliteta, tako iona koja se usmjeravaju na istraživanje
organizacije i funkcionisanja, odnosno efikasnost rada svih struktura društva odgovornih
za sprečavanje i suzbijanje kriminaliteta. Na žalost, prema dostupnim podacima, ova
grupa faktora ima sekundaran značaj za kreiranje sveukupne politike reagovanja na
prestupništvo, u odnosu na drugu grupu faktora, koja prema brojnim izvorima u današnjoj
zajednici igra ključnu ulogu u ovoj društvenoj djelatnosti. Druga grupa faktora ima
110
dominantan uticaj na ovaj proces i odnosi se na sve one izvore koji stvaraju javnu,
populističku sliku ili imidž o kriminalitetu i uopšte o reagovanju na kriminalno ponašanje.

Tipičan "neprijatlj društva" je mladi muškarac, neobrazovan, nezaposlen, uz to još i
pripadnik etničke manjine. Navedena definicija prosječnog "opasnog kriminalca" koja
počiva na mitu je u biti ideološka tvorevina i povezana je sa onim što se u literaturi naziva
"društvena realnost zločina".
46
Na ovaj način se na jednostavan način stvara iskrivljena
slika o zločinu, prema kojoj siromašni dio stanovništva čini glavni izvor kriminalne
populacije. Građani kriminalitet u najvećoj mjeri doživljavaju kroz one izvore i vidove
prezentacije koji su najfrekventnije u njihovom okruženju, odnosno koji imaju stabilnu
poziciju na tržištu informacije, a tu se najprije misli na politički i na medijski vid
prezentacije, kojima se stvara imidž o zločinu i odnosno o reagovanju na ovu negativnu i
svakodnevnu pojavu.

Tako Ignjatović (2005) navodi da su tvorci mitova o zločinu mediji, a Sutherland ih
smatra njihovim najvećim i najjačim proizvođačima. Način izvještavanja, izbor “vjesti
dana”, svjesna iskrivljavanja, pretvaranje pojedinačnog događaja u socijalni problem i
senzacionalizam u obavještavanju javnosti samo su neki od “grijehova” medija. Oni
nikako nisu jedino odgovorni za nastanak specifične mitologije koja se plete oko zločina.
Poslujući na tržištu, njihov jedini kriterijum uspješnosti je tiraž. U najmanju ruku koliko i
mediji u tom procesu učestvuju i državni organi, koji nastoje da održe dominantnu
socijalnu definiciju zločina i stav da su neke društvene grupe i pojedinci ugrožavaju
osnovne društvene vrijednosti. Pažnju treba koncetrisati na njih, a ne na sistem socijalne
kontrole koji je u osnovi dobar. Zato medijske kampanje i kreću najčešće od saopštenja
državnih organa. U njima se akcenat stavlja na podatke koji će u javnosti izazvati željeni
utisak. U ovu priču se uključuju i nosioci političkih funkcija koje ne interesuju uzroci
zločina i dugoročne mjere za kontrolu kriminaliteta. Oni znaju da uhu grđana više
odgovara kazneni populizam (pooštravanje zakona i velike riječi o ratu sa kriminalitetom
koje ne koštaju ništa, a politički su vrlo probitačne) i ideja o oštrom obračunu sa
“propalicama” i “huljama”. Da bi ostvarili svrhu, mitovi moraju imati sljedeće elemente:

46
To je definicija ljudskog ponašanja kojom najmoćniji društveni slojevi nečije ponašanje proglašavaju
kriminalnim- v. Quinney R.: Social Reality of Crime, Boston, 1970, : preuzeto iz Ignjatović Đ.: Kriminologija,
Beograd, 2005., str 324.
111
a) identifikovanu i “naciljanu” precizno određenu devijantnu populaciju
(obilježena grupa mora se jasno razdvojiti od dominantne);
b) “nedužne i bespomoćne” žrtve (obični ljudi “poput nas”. Omiljene kategorije
su žene, djeca, službena lica napadnuta u vršenju dužnosti, "nedužni"
biznismeni žrtve kriminalnog podzemlja);
c) hrabre i čedne heroje;
d) ozbiljnu prijetnju ustanovljenim normama, vrijednostima i tradicionalnom stilu
življenja.

U nardnim izlaganjima obradit ćemo osnovne ciljeve, sadržaje i instrumente koji se
provode u okviru dva segmenta društvene strukture, a koji da bi ostvarili osnovni cilj
svoga djelovanja- društvo sa manje kriminaliteta, trebaju biti harmonizirana uz visok
stepen koordinacije u svakodnevnom djelovanju. Podjelu bića društva zaduženog za
suprotstavljanje kriminalitetu na formalni i neformalni dio aparata, treba posmatrati samo
kao tehničko i organizaciono pitanje pitanje, a ne kao suštinsko, iz prostog razloga što je
saradnja ovih segmenata zajednice nužna, odnosno opasnošću i posljedicama koje donosi
kriminalitet oni su usmjereni jedan na drugi.

9.2. Formalna socijalna kontrola

Savremenu epohu karakteriše dominacija formalne reakcije na zločin, na pravu zasnovano
djelovanje subjekata krivične represije u cilju ostvarenja kontrole (sprečavanja i
suzbijanja) tih ponšanja (Ignjatović, 2005., 324). Pod mjere formalne socijalne kontrole
možemo podvesti sve one vidove aktivnosti državnih organa krivičnog progona, koji
zakonske krivičnopravne norme stvaraju i tumače, te na kraju i primjenjuju. Pod pojmom
stvaranja krivičnopravnih normi podrazumijeva se proces određivanja i definisanja svih
onih ponašanja koja se u datom društvu i u datom vremenu zabranjuju, istovremeno
određujući (propisijući) kojim sankcijama se prijeti potencijalnim počiniocima tih djela.

Formalna socijalna kontrola može se posmatrati u odnosu na faze postupka reagovanja na
prestupničko ponašanje, te s tim u vezi i na strukture društva koje su zadužene za
provođenje svih navedenih (propisanih) aktivnosti unutar pojedine faze. Iako ova
formalna faza definitvno obuhvata sve one postupke kojima se neka ponašanja ljudi
podvode pod kažnjivu zonu, dakle inkriminiraju, ipak kada se u literaturi govori o
112
pretkrivičnom i krivičnom postupku, najčešće se podrazumijeva dvije odvojene faze koje
se provode na implementaciji propisanih krivičnopravnih normi. Prva obuhvata sve one
aktivnosti koje se sprovode u cilju otkrivanja i rasvjetljavanja krivičnog događaja, kao i
proces krivičnog progona, odnosno optuživanja te se završava presuđivanjem, odnosno
izricanje pravosnažne sudske odluke. Druga faza obuhvata aktivnosti pravosudnog
sistema na izvršenju krivičnih sankcija, ili drugih mjera koje se nameću sudskom
odlukom.

Krivičnopravna reakcija podrazumijeva čitav niz aktivnosti relevantnih društvenih
struktura kojima se, s jedne strane, precizira širina zone kažnjivosti (propisivanje uslova
za postojanje krivičnog djela i krivnje), odnosno određivanje oštrine kaznene represije
(propisivanje vrste i mjera krivičnih sankcija). U literaturi se mogu diferencirati stajališta
prema kojima na preciziranje granica krivične represije dominantnu ulogu igra uzročno-
posljedični lanac u kojem se nalaze kulturne norme, sistem vrijednosti, pravne norme i
krivično pravo, koje na posljetku treba da adekvatno reguje u smjeru preciziranja i širine i
oštrine kaznene represije. Kako navodi Ignjatović (2005), u razvoju ljudske zajednice
mogu se prepoznati dva učenja prema dominantnim društvenim grupama koje utiču na
formiranje zakonodavnog sisteam, i to:
a) idealističko učenje o kolektivnoj svjesti, duhu naroda i sličnim objašnjenjima
koja insistiraju na spontanom karakteru formiranja vrijednosnog sistema;
b) učenje o klasnoj podjeli društva koje ukazuje na nametanje tog sistema
članovima zajednice od strane vladajuće klase

Tradicionalna krivičnopravna doktrina zagovara tri temeljne funkcije i karakteristike
krivičnog prava, odnosno zaštitnu funkciju, njegov fragmentaran karakter, prema kojem
se štite samo najznačajnija pojedinačna i zajednička dobra i to isključivo od najopasnijih
napada, te da se norme krivičnog prava imaju primjenjivati iskljičvo kao ktrajnje sredstvo
rekacije ili ultima ratio sredstvo, čime se prije svega želi društvo potači na iznalaženje i
primjenu onih mjera kojima se preventivno djeluje u smislu otklanjanja uslova i uzroka za
pojavu, odnosno sprečavanja nastupanja prestupničkog ponašanja.

Jedna od negativnih tendencija, koja se može prepoznati u radovima krivičnopravnih
teoretičara danas, jeste kriza cjelokupnog društvenog sistema koja u značajnoj mjeri utič
na izazivanje konflikata u normativnoj sferi. Ovoj krizi doprinosi proces uspostavljanja
113
pravne svijesti, koji se temelji na stavu subjekata prava (zakonodavac kao i najveći broj
pripadnika određene zajednice) o ključnim pitanjima, koja istovremenu izazivaju i
nesporazume i konflikte, o krugu ponašanja koja treba inkriminisati, odnosno na koja
treba nužno krivičnopravno reagovati na njih. Prema nekima, savremeno krivično pravo
opterećeno je brojnim društvenim i pravnim problemima. Među njima se naročito ističu
hiperinkriminacija, odnosno veliki broj različitih krivičnih djela u krivičnim zakonima,
zatim problem tzv. bagatelnog kriminaliteta, odnosno onog koji se nalazi u sudskoj
proceduri i koji istovremeno zagušuje pravosudni sistem velikim brojem, a koji po
stepenu društvene opasnosti ne zavrijeđuje da bude tretiran kao i ostali teži obilci
kriminalnog ponašanja, te na kraju tamna brojka kriminaliteta, čije posljedice sve
značajnije pogađaju cjelokupan, na pravu zasnovan, društveni poredak.

Procesi koji obilježavaju razvoj i koji bi trebali doprinijeti napretku krivičnopravnih
sistema jesu procesi dekriminalizacije i inkriminalizacije. Prema Ignjatoviću (2005),
dekriminalizacija predstavlja svijest o potrebi zaustavljanja tendencija za nekritičkim
širenjem zone kažnjivosti, odnosno izuzimanje iz nadležnosti krivičnog sistema određenih
ponašanja koja su inkriminisana od krivičnog prava i njihovo legalizovanja. Navode se
dva tipa dekriminalizacije, i to onaj koji obuhvata proces kojim se ponašanja otklanjaju iz
krivičnog ali prelaze u druge grane prava (ostaju protivpravna), te onaj kojim se ponašanja
otklanjaju uopšte iz protivpravne zone (prelaze u devijantna ili sl.). S druge strane,
inkriminalizacija predstavlja proces unošenja novih, dotada nekažnjivih ponašanja u
materijalno krivično zakonodavstvo. Nove oblasti širenja inkriminacija, koje se pojavljuju
u teorijskim, ali sve češće i u praktičnim krivičnopravnim raspravama jesu s jedne strane
već poznate oblasti privrede, terorizma, otmica, ekologije, privatnosti, zloupotrebe
kompjuterskih uređaji i podataka, odnosno novije oblasti genetskog inžinjeringa, tj.
stvaranja ljudskih klonova i genetski modifikovane hrane.

Druga grupa aktivnosti, formalne-krivičnopravne reakcije, jeste određivanje oštrine
kaznene represije. Ovaj proces odvija se na dva različita nivoa, kako u odnosu na subjekte
državnog aparata koji ih provode, tako i u odnosu na efekte koje ostvaruju. Prva grupa
aktivnosti odnosi se na propisivanje kaznene reakcije od strane zakonodavca, koji svoju
kaznenu politiku usmjerava s jedne na strane ka sudu, kao uptstvo o primjeni kaznenih
odredbi, odnosno s druge strane na cjelokupno stanovništvo i na potencijalne učinioce,
iskazujući svoj stav o toma na koji način će reagovati društvo (pravosudni sisteam) ako
114
dođe do narušavanja pravnog poretka prestupničkim radnjama njegovih članova. Drugi
nivo kazene reakcije jeste kaznena politika sudova, koji donose presude za konkretna
krivična djela, a kojima su u najvećoj mjeri pogođeni počinioci tih djela, ali svoj uticaj
ove odluke protežu i na širi krug stanovništva, kao vid generalne prevencije kao segmenta
sveukupne preventivne politike.

Najčešča podjela krivičnopravnih sankcija je na kazne, mjere bezbjednosti i admontivne,
ili sankcije upozorenja. Pri propisivanju, a naročito pri izricanju svih krivičnopravnih
sankcija, subjekti koji ih provode moraju imati u vidu kako preventivni uticaj na druge da
poštuju pravni sistem i ne učine krivična djela, tako i sprečavanje učinitelja da učini
krivična djela i podsticanje njegovog preodgoja. Kazne, kao krivičnopravni instrumenti sa
najtežim posljedicama za prestupnike, propisuju se u zakonima po vrsti i opštim okvirima
u kojima se mogu izreći od strane suda. Zakonodavac pored toga, sudovima stavlja na
raspolaganje i niz različitih pravila o odmjeravanju kazne, kojima bi sudovima s jedne
strane olakšao rad, a s druge strane zaštitili prestupnici od eventulanih greški ili
zloupotreba, odnosno kojima se hoće doprinijeti ispunjavanju obje dimenzije u odnosu na
postavljenu svrhu kažnjavanja. Tako, u većini krivičnopravnih sistema mogu se
prepoznati odredbe kojima su kazne apsolutno određene, zatim kojima su kazne realitivno
određene, te veoma rijetko i one kojima su kazne neodrđene, kako po vrsti tako i po mjeri.
Najčešće su u primjeni pravila sa relativno određenim kaznama, kod kojih se uže za
pojedina krivična djela određuju posebni minimumi i maksimumi u kojima se može izreći
kazna, uz istovremeno propisivanje pravila o svim olakšavajućim i otežavajućim
okolnostima koje ima sud uzeti u obzir prilikom opredjeljivanja za mjeru kazne.

9.3. Neformalna socijalna kontrola

Neformalna socijalna kontrola u nasem izlaganju predstavlja drugi vid socijalnog
reagovanja na kriminalno ponašanje i kriminalitet uopšte. Pod neformalnu socijalnu
kontrolu kriminaliteta mogli bi podvesti sve one pojave u jednom društvu kojima se
članovi tog društva usmjeravaju i podstiču ka konformnom ponašanju, odnosno poštivanju
opšteprihvaćenih oblika ponašanja toga društva. Instrumenti kojima se postižu neformalna
socijalna kontrola su različiti, a najčešće se ispoljavaju kroz javno kritičko mišljenje,
podsmejh, savjete, ubjeđivanja itd. Ovaj oblik reagovanja na kriminalitet potaknut je
brojnim činiocima, a najsnažnije dejstvo imaju podaci o kriminalitetu koji se predočavaju
115
u jednoj zajednici. Službeni podaci o kriminalitetu imaju značajan udjel u formiranju
opšte svijesti o sigurnosti u jednoj zajednici, što svakako utiče na formiranje stava o
potrebi aktivnijeg učešća građana u zadovoljenju te individualne ali i kolektivne potrebe.
Ipak, ispitivanja pokazuju da mnogo veći efekat u ovom smislu ostvaruju podaci o
procjeni tamne brojke kriminaliteta, odnosno o procjenjenom obimu i strukturi
prestupničkih oblika ponašanja u jednoj zajednici koji ostaju van službenih registracije,
odnosno ostaju neotkriveni. Što je ova procjenjena brojka izraženija to je prisutnija
zainteresovanost članova tog društva o potrebi aktivnijeg učešća u suprotstavljanju
prestupničkom ponašanju.

U kriminološkim istraživanjima, koja su usmjerana na istraživanje tamne brojke
kriminaliteta, najpopularnije su studije kriminalne viktimizacije, studije
samoprijavljivanja i studije o strahu od kriminaliteta. Upravo se pokakazalo da studije
kojima se mjeri i procjenjuje tamna brojka kriminaliteta, na bazi iskazanih vrijednosti
percepcije građana o strahu od kriminaliteta, igraju značajnu ulogu u opredjeljenju
građana i zajednice u iniciranje i uključivanje u različite oblike neformalne socijalne
kontrole kriminaliteta. Prema McLaughlinu (2001) strah od kriminaliteta, ili strah od
zločina (kako se često može naći u literaturi), predstavlja racionalno ili iracionalno stanje
panike ili uznemirenosti kod nekog lica koji su izazvani vjerovanjem da je u opasnosti da
bude viktimizovana zločinom. Kako istče Ignjatović (2005), život u visokournabizovanim
sredinama, otuđen i bez iskrene ljudske komunikacije, mitovi o "opasnim strancima",
medijska zloupotreba monstruoznih zločina (kakvi se događaju u svim društvima),
tekstovi iz kojih proizilazi da su riziku izloženi baš pripadnici određene grupe (stari, žene,
djeca), izvještaji o stanju kriminaliteta i selekcija podataka koji potenciraju potrebu da se
ljudi obezbjede skupim sredstvima zaštite- sve to, uz niz drugih faktora utiče na pojavu
straha od zločina. Neki autori pokušali su da da sistematizuju i te činioce. J. Coleman
(1990) smatra da na osjećanje straha utiču dvije grupe činilaca:
a) makro (ili ekološki), ranija djela, pogodnosti za zločin, organizacija zajednice
koja bi ubuhvatala medije, sredinu u kojoj se živi, vršnjaci i zapažanja činilaca
ljudskog ponašanja;
b) mikro (ili lični), faktori koji utiču na ocjenu pojedinca o rizicima njegove lične
viktimizacije, lično saznanje o viktimizaciji drugih i sredstva koja ima na
raspolaganju kako bi se suprotstavio potencijalnom ugrožavanju (zdravstveno
stanje, kvart u kome živi, pomoć susjeda). Veliki značaj imaju u tom pogledu
116
dva činioca koji su u negativnoj korelaciji: necivilizovanost sredine i njena
kohezija.

Zvanični podaci o kriminalitetu ukazuju da postoji statistička značajnost u odnosu između
stope kriminaliteta i stvarne soldiranosti između pripadnika jednog društva. Naime,
ispitivanja pokazuju da nedostatak solidarnosti i saradnje građana, ne samo po pitanjima
odnosa prema kriminalitetu, već i po nekim drugim pitanjima od zajedničkog interesa,
bitno utiču na opšte stanju u tom društvu. Upravo u društvima sa malim stepenom
solidarnosti bilježe se visoki procenti kriminalnih oblika ponašanja. Faktori koji imaju
pozitivan trend na razvoj solidarnosti u jednoj zajednici su svakako manja geografska
pokretljivost stanovništva unutar te zajednice, stabilni porodični odnosi te sveukupni
aktivniji odnosi među pripadnicima tog društva. S druge strane, slaba društvena
integracija stanovnika koji se useljavaju u određenu zajednicu, pokazuje se kao bitan
faktor koji utiče na formiranje stvarne solidarnosti u toj zajednici.

U savremenoj kriminološkoj literaturi sve je više tekstova koji obrađuju različite primjere
aktivnog učešća građana u nekom od oblika neformalne socijalne kontrole. Tako,
Krivokapić (2006) ističe kao pozitivne primjere programe nadgledanja, građanske patrole
i odrede za pratnju, a slične primjere navodi i Ignjatović (2005), koji se osvrće na pojedine
primjere kolektivnog odgovara na zločin, i to na način tzv. uzimanja pravde u svoje ruke,
samoorganizovanja građana tj. strategije preventivnog djelovanja zajednice te susjedskog
nadziranja i gradskih patrolnih grupa. Uzimanje pravde u svoje ruke se navodi kao
karakteristika “starijih” zajednica, a u savremenom svijetu poznati slučajevi izazvani
opštim beznađem i stalnim jačanjem kriminaliteta (npr. u Brazilu seksualni i imovinski
delikti 1995.godine, te u SAD-u trgovina drogom, sredina 80-tih). Samoorganizovanje
građana ili primjena strategije preventivnog djelovanja zajednice, pretpostavlja učešće
građana u organizovanoj samozaštiti, koja je po pravilu na volonterskom nivou i koja ima
crte samoorganizovanja. Također, navode se i faktori koji neposredno ili posredno utiču
na obim i intenzitet učešća građana u ovim aktivnostima, a među njima se ističu tri grupe
faktora i to:
- Demografski faktori (materijalni status, bračni status, kućevlasnici,
obrazovanje, rezidencijalna stabilnost);
- Psihološki faktori (komunikativnost, zadovoljni i srećni građani, predvidljivi,
sposobnost kontrole);
117
- Faktori zajednice (homogenost, niska stopa kriminaliteta, klasna struktura).

Jedan od oblika kombinovanog angažmana formalnih i neformalnih struktura zajednice u
suprotstavljanju narkorkiminalitetu u SAD-u, koji Siegel (2006) ističe po nizu pozitivnih
rezultata jeste Drug Abuse Resistance Education (DARE) program, koji je namijenjen
učenicima osnovnih škola za razvijanje otpornosti od pritiska za eksperimentisanje sa
cigaretama, alkoholom i drogama. Ovaj program sprovode uniformisani policajci
zaduženi za promociju anti-droge poruka učenicima prije polaska u više nivoe šklovanja.
Program je zasnovan na pet osnovnih područja, i to (1) Osiguravanje preciznih
informacija o cigaretama, alkoholu i drogama; (2) Educiranje učenika o tehnikama
otpornosti na pritiske za korištenje; (3) Educiranje učenika o značaju zakona i provođenja
zakona; (4) Davanje studentima ideja o alternativama korištenju droga i (5) Građenje
(podupiranje) samopouzdanja kod učenika.





118
Literatura

Adler, F., Mueller, G., Laufer, W. (1991) Criminology, New York (USA);

Bavcon, Lj. (1966) Pregled rezultata kriminološke nauke, u Kriminologija, Vodopivec, K.,
Zagreb

Beccaria, C. O zločinima i kaznama ( prevod Antum Cvitanović), Zagreb;

Cavan, R.S. (1962) Criminology, 3 of ed, New York, Thomas Y. Crowell Company

Chambliss, W.J. ( ) The State, the Low, and the Definition of Behavior as Criminal or
Delinquent, in "Handbook of Criminology" ed. by Glasser Rand McNally College Publishing
Company, Chicago

Clinard, M.B., Quinney, R. ( ) Criminal Behavior Systems - a typology, Holt, Rinehart and
Winston, INC - NewYork.

Cohen, Albert, K., ( ) The Study of Social Disorganization and Deviant Behavior: in
"Sociology today-Problems and Prospects" VOL. II editors Robert K. Merton, Leonard
Broom, Leonard S. Cottrell, Jr. Harper Torchbooks

Eliot, M.A. (1962) Zločin u savremenom društvu, Veselin Masleša, Sarajevo

Frank, S. (1955) Teorija kaznenog prava, Školska knjiga, Zabreb,

Gibbons (1965) Changing the Lawbreaker, The treatment of delinquents and criminals,
Englewood Cliffs, N.J., Prentice Hall, INC.

Gibbons, Don C., Garrity, D.L. (1963) Some Suggestions for Developement of Etiological
and Treatment Theory in Criminology, Social Forces, 38

Glaser, D. ( ) The Classification of offends and offenders, in "Handbook of Criminology"
ed. by Daniel Glaser, Rand Mc Nelly College, Publishing Comp. Chicago

Hentig, H. von (1959) Zločin uzroci i uslovi, Veselin Masleša, Sarajevo

Horvatić, Ž. (1981) Elementarna kriminologija Rijeka;

Ignjatović, Đ. (1997) Kriminološko nasleđe,, Beograd;

Ignjatović, Đ. (2005) Kriminologija Službeni glasnik, Beograd;

Killias, M., et al (2006) European Sourcebook of Crime and Criminal Justice Statistics Den
Haag;

Kluckhohnu, C. ( ) Culture and Behavior in Handbook of Social Psychology, Addison-
Wesley Publishing Company
Krivični zakon BiH, Službeni glasnik BiH broj 3/03, Sarajevo;

119
Krivokapić, V. (2006) Prevencija kriminaliteta, Sarajevo;

Lindesmith, A.R, Dunham, W. (1941) Some Principles of Criminal Typology, , Social
Farees

Lučev, I. (1974) Socijalni karakter i politička kultura, Sociologija, No 1, godina XVI,
Beograd

Merton, R.K. (1969) Social structure and Anomie, Harper and Row, Publishers

Merton, R.K. (1979)O teorijskoj sociologiji, CDD, Zagreb

Miller, W.B. (1968) Lower class as a generating mileu of gang delinquency, in Gang
delinquency and gang subcultures, ed, James F. Short, New York: Harper and Row

Milutinović, M. (1988) Kriminologija, Beograd;

Mlađenović, R. (1982) Kriminologija, Sarajevo;

Muratbegović, E. (2005) Kriminološke metode prema prirodi podataka, "Materijal za
nastavu", Sarajevo.

Petrović, B., Meško, G. (2006) Kriminologija, Pravni fakultet, Sarajevo;

Petrović, M. (1973) Vrijednosne orijentacije delinkvenata, Institut za kriminološka i
sociološka istraživanja, Beograd

Reckless,W.C. (1961) The Crime Problem 3 of ed., New York: Appleton Century-Croffs
INC

Siegel, J., L. (2006) Criminology Thomson Learning, Belmont (USA);

Singer, M. (1994) Kriminologija, Zagreb;

Srzentić, N., Stajić, A., Lazarević, Lj. (1988) Krivično pravo- opšti dio, Beograd;

Sutherland, E.H., Cressey, D.R. (1966) Principles of Criminology 7th ed, Philadelphia, J.B.
Lippincott Co.