You are on page 1of 4

Graanski rat u Americi

Ameriki graanski rat 1861-1865, u Sjedinjenim Amerikim Dravama, je bio rat izmeu
sjevernih saveznih drava (Unija ili Sjever) i junih robovlasnikih drava (tada novoformirana
Konfederacija ili Jug pod vodstvom Jefferson Davisa). Unija se sastojala od svih drava u
kojima je bilo zabranjeno robovlasnitvo (takozvane slobodne drave), kao i od pet drava
koje su doputale dranje robova, i bila je pod vodstvom Abraham Lincolna i Republikanske
partije. Sama Republikanska partija je osporavala irenje ropstva na teritoriji SAD, a njihova
pobjeda na izborima 1860. godine bila je uzrokom toga da je sedam junih drava proglasilo
otcjepljenje od Unije jo prije i nego je Lincoln preuzeo predsjedniki mandat. Unija je odbila
da prizna otcjepljenje okarakterisavi ga kao pobunu.

Neprijateljstva su poela 12. aprila 1861. godine napadom trupa Konfederacije na utvrdu
Fort Sumter u Junoj Karolini. Linkoln je reagovao na ovo tako to je pozvao dobrovoljce u
vojsku Unije, da bi poslije tog ina jo etiri june drave proglasile otcijepljenje. Prve godine
je Unija uspostavila kontrolu nad pograninim dravama, kao i pomorsku blokadu
Konfederacije. U 1862. godini ved je dolo do vedih bitaka i gubitaka u ljudstvu s obje strane,
do tada nezabiljeenih u historiji SAD (Bitka kod ajloa, Bitka kod Entitema). U septembru
1862. Linkoln je izdao Proklamaciju o emancipaciji u kojoj je odredio ukidanje ropstva kao
glavni cilj rata. [1]

Prvih godina su snage Konfederacije predvoene Robert Edward Leeom ostvarile nekoliko
pobjeda u okrajima sa snagama Unije. Meutim 1863. godine dolo je do bitke kod
Gettysburga, koja se smatra prekretnicom rata. Nakon toga je uslijedilo zauzimanje
Vicksburga i Port Hudsona od strane snaga sjevera predvoenih Ulysses S. Grantom, ime je
ostvarena kontrola Unije nad cijelom rijekom Mississippi. U 1864. godini snage Unije
zauzimaju i Richmond, glavni grad Konfederacije, a potom slijedi zauzimanje Atlante od
strane snaga Unije predvoenih Williamom Shermanom. Otpor Konfederacije je slomljen u
aprilu 1865. godine, kada se Lee sa ostacima svojih snaga predao Grantu.

Rat se pokazao kao najsmrtonosniji u historiji SAD, izazvavi smrt oko 620.000 vojnika i
neutvren broj civilnih rtava. Historiar John Huddleston procijenio je stopu smrtnosti na 10
posto svih sjevernjakih mukaraca straih 2045 godina, i 30 posto svih junjakih mukaraca
starosti 1840 godina. *2+ Druge njegove posljedice su ukidanje ropstva, jaanje uloge
centralne vlasti, kao i porast socijalnih, politikih, rasnih i ekonomskih tenzija, to jo uvijek
vri uticaj na savremeno ameriko drutvo.

-UZROCI RATA

Postojanje robovlasnikog juga i antirobovlasniki nastrojenog sjevera u jednoj dravi uinilo
je konflikt izvjesnim. Dolazak Lincolna na mjesto predsjednika SAD kao prvog predsjednika
novoformirane republikanske stranke uzburkao je strasti na amerikom jugu. Iako Lincoln
nije izriito najavio ukidanje ropstva, u svom govoru iz 1858 rekao je da se nada kako de
prestati sa irenjem takve prakse, to bi na kraju dovelo i do nestanka ropstva i
robovlasnitva u SAD. *3+

Veliki dio politikih bitaka tokom 1850-tih bio je usmjeren na zaustavljanje irenja ropstva na
novoformiranim teritorijama. [4] [5] Postojala je tendencija da sve novoformirane teritorije
budu nerobovlasnike ("slobodne drave"), to je povedavalo junjake tenje za
otcijepljenjem. I na sjeveru i na jugu su smatrali da de, u sluaju da se ropstvo ne bude moglo
teritorijalno iriti, ono oslabiti i nestati. *6+ *7+ *8+ Dok se svi Junjaci nisu zalagali za ouvanje
ropstva, najvedi broj njihovih oficira, kao i jedna tredina niih inova u vojsci, imali su u
porodici nekoga ko je posjedovao robove. Sjevernjacima je, s druge strane, prvi cilj bio da
zatite Uniju, a ne da ukinu ropstvo. *9+

Junjaci su takoer strahovali od gubitka uticaja u federalnoj vladi i jaanja
antirobovlasnikih snaga, dok su sjevernjaci smatrali kako je vlada ved pod junjakom
kontrolom. U takvom okruenju kasnih 1850tih kriza se sve vie zaotravala. Neslaganja oko
pitanja moralnosti dranja robova, opsega demokratije i ekonomskog vrjednovanja rada
slobodnih radnika u odnosu na robovski rad na plantaama, dovela su do kolapsa Whig i
"Know-Nothing" politikih stranaka, i do rasta novih (Free Soil stranka 1848., Republikanska
stranka 1854. i Ustavna unija 1860. godine). U 1860. godini zadnja preostala stranka,
Demokratska stranka, se razdvojila na dva dijela.

I sjevernjaci i junjaci su bili pod uticajem ideja Thomasa Jeffersona. Junjaci u isticali prava
drava, ideje spomenute u Kentucky i Virginia Rezolucijama, kao i pravo na revoluciju
navedeno u Deklaraciji o nezavisnosti. Sjevernjaci su s druge strane (od abolicioniste William
Lloyd Garrisona do lidera Republikanske stranke Abrahama Lincolna) isticali Jeffersonovu
ideju da su svi ljudi stvoreni ravnopravni (eng. equal-jednaki).

Primjer junjakih pokuaja da ideju otcijepljenja prikau kao pravednu borbu drava na
svoje pravo na opredjeljenje se moe vidjeti i kroz rad potpredsjednika Konfederacije
Alexandera Stephensa kojega Historiar Kenneth M. Stampp navodi kao jednog od
najgorljivijih junjaka koji su pokuavali dati moralni alibi junim dravama u njihovoj borbi
da ouvaju isti poredak u svojim dravama.

Jo neki od faktora koji su doprinijeli zaotravanju krize ukljuivali su brzu industrijalizaciju
sjevera, razvoj secesionistikog pokreta (uzrokovan jaanjem ropstva na jugu, dok je na
sjeveru ono praktino bilo ukinuto), kao i ekonomskim razlikama izmeu sjevera i juga, dok
savremeni historiari danas odbacuju ranije zastupljene ideje ekonomskog determinizma
(historiara Charlesa Bearda) kao uzroka sukoba. injenica je da se od osam imigranata u
SAD njih sedam naseljavalo na sjeveru a tek jedan na jugu (87,5% naprema 12,5% u korist
sjevera), kao i da je veliki broj bijelaca naputao jug i odlazio na sjever, doprinijela je
defanzivno-agresivnom politikom ponaanju junjaka. Javljala su se neslaganja i oko
primanja drave Missouri (ropstvo je u Missouriju bilo doputeno) u Uniju, to je dovelo do
Missouri kompromisa iz 1820. godine, zatom kriza vezana za protekcionistiku politiku i
carine 1828. godine, potom Gag pravilo (eng. Gag rule) koje je zabranjivalo rasprave o
ukidanju robovlasnitva u Kongresu u periodu 1835-1844., pripajanje Teksasa kao
robovlasnike drave u Uniju, irenje SAD na zapad Amerikog kontinenta (koje je moglo
predstavljati ujedno i irenje robovlasnitva) to je rezultiralo krizom koja je premotena
novim kompromisom iz 1850. godine, [10] dok Wilmot Proviso zakon (neuspjeni pokuaj
sjevernjakih politiara da se zabrani ropstvo na novim teritorijama na zapadu) nije bio
usvojen niti proveden. Veoma popularni roman iz tog doba "ia Tomina koliba" (iz 1852.)
pisca Harriet Beecher Stowe, je doprinio velikom porastu protivnika ropstva na sjeveru. [11]
[12]

Nesuglasice vezane za pitanje robovlasnitva dovele su do podjela i u najvedim religijskim
zajednicama (Metodistika, Baptistika i Prezbiterijanska crkva), naroito su voene rasprave
u vezi okrutnosti nad robovima (sakadenja, bievanja i razdvajanja porodica). U Kongresu se
deavalo da rasprave postanu toliko otre da je dolazilo i do fizikih obrauna. Na kraju je
sam izbor Linkolna za predsjednika posluio kao povod za otcijepljenje.

Otcijepljenje je poelo sa Linkolnovim izborom, jer su regionalne voe bile u strahu da de on
zaustaviti irenje ropstva a potom ga postepeno iskorijeniti. Mnogi junjaci su smatrali da je
dolo vrijeme za otcijepljenje s obzirom da de Linkoln, ili neki drugi voa sa sjevera, zabraniti
ropstvo. Robovlasnike drave, koje su ved bile u manjini u Predstavnikom domu, suoavale
su se sa tim da de postati manjina i u Senatu. Najjunije drave su se prve otcijepile, a
slijedilo je otcijepljenje jo etiri drave poslije Linkolnovog poziva da svaka od njih
obezbijedi dovoljan broj vojnih trupa za odravanje reda i guenje pobune. June drave koje
su graniile sa sjeverom odbile su zahtjeve za slanje trupa na njihove komije jer su to
smatrale invazijom.