You are on page 1of 7

I.

Dünya Savaşı Sonunda Suriye Cephesi ve Mustafa Kemal Paşa
Yrd. Doç. Dr. S. Hatipoğlu (1994 yılında IV. Hatay Tarih ve Follor Se!po"yu! u #ildiri$i%
Sanayi &nıl'(ı)nın neti*e$i olara (a+layan oloni"a$yon hareetleri, -vrupalılar ara$ında uçuru!a
vara*a (oyutta çıar çatı+!a$ına neden ol!u+tur. #u çıar çatı+!a$ı (.y. devletler ara$ında (lola+/
!alara yol aç!ı+ ve (u (lola+!alar $onu*unda I. D.nya Sava+ı patla ver!i+ti. #u $ava+ta 0$!anlı
Devleti -l!anya)nın liderliğini yaptığı &tti1a Devletleri 2ru(unda yer al!ı+tı. #irço *ephede $ava+a
2iren 0$!anlı Devleti, Sina/Fili$tin 3ephe$i)nde de &n2ili"lerle çetin !uhare(elere 2iri+!i+ ve (u
!uhare(elerde ade!e ade!e 2eri çeilere, Suriye)de tutun!aya çalı+!ı+tı.
#ilindiği 2i(i (.t.n *ephelerde $ava+ +iddetli (ir +eilde $.reren, Suriye 3ephe$i)nde Yıldırı! 0rdu/
ları)nın da aı(eti iyi 24r.n!.yordu. 5rup 6o!utanı 5eneral Falenhein, Suriye)dei (u (a+arı$ı"lığı
y.".nden 2eri çağrıl!ı+ ve Yıldırı! 0rduları 5ru(u 6o!utanlığı)na da 7are+al 8i!an von Sander$ 2etiril/
!i+ti. #u arada Sultan V. 7eh!et 9e+at)ın 4l.!. ."erine, VI. 7eh!et Vahideddin 4 Te!!u" 191:)de
padi+ah oldutan $onra 7. 6e!al ;a+a < -ğu$to$ 191:)de iin*i de1a, Fili$tin)de (ulunan <. 0rdu o!u/
tanlığına tayin edil!i+ ve 191: yılının -ğu$to$ ayı ortalarında o!utayı devral!ı+tı. 7. 6. ;a+a o!utayı
devraldığında <. 0rdu =a(lu$)un 2.neyi ile, >eria =ehri ara$ında onu+lan!ı+tı. -yrı*a <. 0rdu)nun
$ağında :. 0rdu, $olunda >eria, ara$ında 4. 0rdu (ulunuyordu. 7. 6e!al)in (u $ırada yaptırdığı e+i?er
ve al!ı+ olduğu i$tih(arat $onuçlarına 24re, (ir d.+!an taarru"unun (a+la!a ."ere olduğu te$pit
edil!i+ti
1
. Diğer yandan, 191: yılının ya" aylarını (ir taarru" ha"ırlığı ile 2eçiren &n2ili" 5eneral -llen(y,
@A.AAA i+i olara d.+.nd.ğ. T.r uvvetlerini yen!e !a$adıyla, (u de1a BAA.AAA i+ili (ir uvvet
ha"ırlayara, Ya1a)nın u"eyinde ve ıyı (4l2e$inden $aldırıya arar ver!i+ ve uvvetlerinin d4rtte .ç.n.
(urada topla!ı+tı
B
.
#u ha"ırlıları $e"en ve &n2ili"ler)in 19 Cyl.l $a(ahı $aldırıya 2eçe*eğini tah!in eden <. 0rdu 6o!utanı
7. 6e!al, duru!dan Sander$)i ha(erdar ettiği haldeD *iddiye alın!a!ı+tı. #unun ."erine 7. 6. ;a+a
herhan2i (ir $aldırıya ar+ı $ade*e endi (irlilerini ha"ır (ir duru!a 2etir!i+ti. 1: Cyl.l a+a!ı 7.
6e!al, 2ereli 4nle!leri al!ı+ oldularından e!in ol!a için, e!rindei ii olorduya o!uta eden
arada+ları &$!et ve -. Fuat)la tele1onla+tı. Daha tele1onu hen." apat!ı+tı i, &n2ili" topçu (o!(ardı/
!anının il $e$ini duydu
@
. #4yle*e =a(lu$ 7uhare(e$i (a+la!ı+ ve &n2ili"ler 19 Cyl.l 2.n. de (.y. (ir
taarru"a 2eç!i+lerdi. T.r uvvetleri (u $aldırıya ar+ı "a!an "a!an çetin (ir diren!e 24$ter!elerine
rağ!en, çeil!eye (a+la!ı+lardı
4
. #u $aldırılara 7. 6e!al ;a+a)nın <. 0rdu$u dayanıren, :. 0rdu
*ephe$i yarıl!ı+tı. #unun ."erine <. ve 4. 0rdular çeil!eye (a+la!ı+lardı. #u çeil!e $ıra$ında (ile, 7.
6e!al at $ırtında d.+!anla te!a$ı e$!eyere, en $on eratının yanında ve içinde (ulunara, ordu$unu
2."el (ir d."en içeri$inde 2eri çe!i+ti
E
.
Diğer tara1tan i$yan*ı -rapların, T.r ordu$unu aradan vur!aları (uraların ço ça(u ç4!e$ine $e(ep
ol!u+tu
F
. &+te (u a$ilerden C!ir Fay$al uvvetleri de 2.neyden ilerle!eteydi. #undan $onra BE
Cyl.l)de -!!an d.+!.+ ve @A Cyl.l)de de &n2ili" uvvetleri >a! yaınlarına adar 2el!i+lerdi
<
. Faat
aynı 2.n >a!)ı $avun!ala 24revlendirilen 2eneral +ehirden ayrıl!ı+D olordu o!utanlarından (iri de
a$erlerini d.+!ana te$li! edere, #eyrut)a aç!ı+ ve (undan dolayı >a! elden çı!ı+tı
:
. -yrı*a Fran/
$ı" ve &n2ili" uvvetleri deni"den donan!a yardı!ı alara, 1 Ci!)de #eyrut)u da i+2al et!i+lerdi
9
. #u
1 Şükrü Tezer, Atatürk’ün Hatıra Defteri, Ankara 1972, s. 172; F. Rıfkı A tay. Çankaya, İstan!" 19#$, s. 1%#&1%9. İs'et
İn(nü, Hatıra"ar, ). 1. Ankara 19#*, s. 12+ ,-.
2 .ayı i/in kz., F. Ar'a01"!, .iyasi Tari2. 19+1, s. +2#; 3. H. 4ay!r, Türk İnk. Tari2i, ). 5, 6ısı' 5, Ankara 1991, s. $$9 ,-.
5 Şükrü Tezer, a.7.e., s. 175; 80r- 6inr0ss, Atatürk, Çe,., 9e)-et .an-er, İstan!" 19#$, s. 19$&19*; 1#:19 ;y"ü" 7e)esi 7.
<r-! )e=2esin-e >i--et"i '!2aree"er a>"a'ı>tı. 19 ;y"ü" saa2ı ise saat %5.5%’-a #. <r-!’n!n sa1 kana-ın-aki
7r!!n ütün si=er"eri sa2i"-en -a1"ara ka-ar, >i--et"i ir t0=/! ate>i a"tına a"ın'ı>tı. 4! k0n!-a -a2a 7eni> i"7i i/in
kz., 8i'an ,0n .an-ers, Türkiye’-e 4e> 3ı", Çe,., ?. Şe,ki 3az'an, İstan!" 19+#, s. 515 ,-., 9e)'ettin ;sin, @4irin)i
Ai2an .a,a>ı’n-a <s'an"ı İ'=arat0r"!1!’n!n .0n 3ı""arın-a Atatürk’ün B(rü>"eriC, A!'2!riyetin *%. 3ı"ın-a Ar'a1an.
Ankara 1975, s. 2*.
$ Ae'a" Da>a, Hatıra"ar, Haz. 4e2/et Ae'a", İstan!" 1977, s. 2+$; İs'et İn(nü. Hatıra"ar, ). 1, Ankara 19#*, s. 15% ,-.,
A"i F!at Aees0y. ?i""E ?ü)a-e"e Hatıra"arı, ). 1, İstan!" 19*5, s. 1% y-. Ş. .üreyya Ay-e'ir, ;n,er Da>a, ). 5, İstan!"
19#*, s. 55$; ;rik Fan Für)2er, ?i""i ?ü)a-e"e’-e İtti2at/ı"ık, Çe,. 9üz2et .a"i201"!, İstan!" 19#7, s. 1+9; ATAŞ;, 4irin)i
Dünya Hari’n-e Türk Hari .ina&Fi"istin Ae=2esi, ). $, 6ısı' 2, Ankara 19#+, s. +2# ,-., Ai2at Ak/akaya"ı01"!, Atatürk
60'!tan, İnkı"a=/ı ,e De,"et A-a'ı 3(n"eriy"e, Ankara 19##, s. #1.
* 3ı"'az A"t!1, Türk İnkı"a= Tari2i, İstan!" 19#*, s. 27.
+ Ara= yarı'a-asın-a, Ara="ar-an sa-e)e İ'a' 3a2ya’nın y(neti'in-eki 3e'en, <s'an"ı De,"eti’ne a1"ı ka"'ı>tı. 4!
k0n!-a kz., 3. A"t!1, a.7.e., s. 27.
7 Ş. Tezer, a.7.e., s. 175; Fa2ir Ar'a01"!, .iyasi Tari2, Ankara 19+1, s. +2#.
# 8. 6inr0ss, a.7.e., s. 199.
9 Deter ?ansGe"-, T2e .!))ess0rs T2e <tt0'an ;'=ire, 80n-0n, 1975, s. $*; F. Ar'a01"!, a.7.e., s. +2#. 8. ,0n .an-ers,
a.7.e.., s. 5$2.
olaydan $onra da Yıldırı! 0rdularının Halep)te toplan!a$ına arar veril!i+ti
1A
.
#u çeil!e e$na$ında <. 0rdu, 6o!utanı)nın 2.çl. +ah$iyetinin $ev ve idare$i altında d."enli (ir +eilde
ve d.+!anı ar+ılayara, +iddetli taarru"ların 4n.nde e"il!eden ve terti(atını (o"!adan çeil!eteydi.
7. 6e!al, &n2ili" (a$ınından dolayı değil, <. 0rdu)nun $ağ anadını oruyan :. 0rdu al!adığı için ve
ayrı*a u+atıl!atan açın!a a!a*ıyla çeil!eteydi. #u olaylar ."erine 7. 6. ;a+aGnın doğu$undai 4.
0rdu da u"eye doğru 2eri çeil!eye (a+la!ı+tı
11
. 6u+atıl!a tehlie$i ar+ı$ında <. 0rduD BB/B@ Cyl.l
191: 2.nlerinde, >eria =ehri)nin doğu$una 2eçere, endi$ini u+atıl!atan urtar!ı+ ve Yıldırı!
0rduları 5rup 6o!utanlığı)ndan al!ı+ olduğu e!irle deD 7. 6e!al <. 0rdu)yu $.ratle 2eri çeere,
Halep)in 5.neyi)nde topla!aya (a+la!ı+tı
1B
.
7eydana 2elen (u çeil!e $ıra$ında 7. 6e!al, -li Fuat ve -l(ay &$!et, in$an.$t. (ir 2ayretle, ta! (ir
dağılı+ı 4nle!eye çalı+!ı+lardı. Faat d.+!an u"eye doğru 2ittiçe 2.çlenen uvvetlerle ilerle!e/
teydi
1@
. #u duru!a paralel olara, Yıldırı! 0rduları 5ru(u 6o!utanı Sander$ F Ci!)de Halep)e 2el!i+,
(urada aynı 2.n B. 0rdu 6o!utanı =ihat ;a+a, <. 0rdu 6o!utanı 7. 6e!al ;a+a ve y.$e r.t(eli $ivil
!e!urlarla toplanara 24r.+!.+ ve +u $onu*a var!ı+lardıH >ehirde 2.venliğin ve Halep i$ta$yonunda
da d."enin $ağlan!a$ıD ayrı*a $ahilde -rap hareetinin 2eni+le!e$inin 4nlen!e$i, 0rdular 5ru(unun
2eri ile (ağlantı$ının urul!a$ı ve 0rdu 6o!utanı =ihat ;a+a)nın, &$enderun veya 7er$in)den d.+!anın
çıar!a yap!a ihti!aline ar+ılı, -dana)ya 24nderil!e$i ararla+tırıl!ı+tı. =ihayet 4. 0rdu)nun ay/
(ının 1a"la ol!a$ı nedeniyle 1@ Ci!)de lağvedil!i+ ve (undan $onrada 4. 0rdu arar2ahıyla (.t.n i
talan <. 0rdu e!rine veril!i+ti. #u $uretle Suriye *ephe$ine ait (.t.n i+ler ve va"i1eler <. 0rdu)ya, yani
7. 6e!al)e devredil!i+ oluyordu
14
. #4yle*e, Yıldırı! 0rduları 7. 6e!al)in Halep)tei <. 0rdu)$undan ve
(ir de (u hareetlere atıl!ayan ve -dana)da (ulunan B. 0rdu)dan i(aret al!ı+tı. #u $ırada Yıldırı!
0rduları 5ru(u 6u!andanı 8i!an von Sander$ ve arar2ahı -dana)ya var!ı+tı. Suriye 3ephe$i artı <.
0rdu)nun elindeydi
1E
.
Faat +ura$ı da (ir 2erçeti i, Halep !ıntıa$ınınD uvvetli, (ilha$$a $.vari ve "ırhlı va$ıtalarla taviyeli
d.+!ana ar+ı, $avunul!a$ı !.!.n 24r.n!.yordu. D.+!an ordu$una ar+ı d.+.n.len (u $avun!a
an*a Halep)in u"eyindei dağlı (4l2ede !.!.n ola(ilirdi. #u duru!u 24"4n.nde (ulunduran
Yıldırı! 0rduları 5ru(u 6o!utanlığı <. 0rdu 6o!utanlığı)na, $e(ep$i" (ir arı+ topra ter edil!e!e$i
e$a$ ol!ala (era(erD d.+!anın .$t.n uvvetleri ar+ı$ında Halep *ivarının ter edil!e$i ve !uave/
!etin dağlı ı$ı!da yapıl!a$ı için tali!at ver!i+ti
1F
.
#u $ırada 7. 6e!al ;a+a, Yıldırı! 0rduları 6o!utanlığı)ndan al!ı+ olduğu e!ir ."erineD <. 0rdu)yu
yeniden d."enle!eye çalı+!ı+, 6olordu 6o!utanları &$!et ve -li Fuat)ın (a+anlığında reor2ani"a$yon
o!iteleri ur!u+ ve yava+ yava+ ii yeni t.!en !eydana 2etir!i+ti. 7. 6e!al (u yeni d."enle!eye
24re, 1< Ci! 2.n. 1. ve 11. T.!enler)den II. 6olordu)yuD B4. ve 4@. T.!enler)den, HI. 6olordu)yu
olu+tur!u+ ve (4yle*e <. 0rdu)yu i+e yarar (ir hale 2etir!i+ti. #undan $onra da 7. 6e!al, II. 6olor/
du)yu Halep *ivarında, III. 6olordu)yu i$e diğer 2ereli yerlerde ve B4. T.!en)i Halep u"eyinde
6at!a)da, 4@. T.!en)i 2ene Halep u"eyinde 7.$li!iye)de !ev"ilendir!i+ti
1<
.
#u çeili+ hareatı e$na$ında 7u$ta1a 6e!al ;a+a)yı rahat$ı" eden (4(re $an*ıları, Halep)e 2eli+inden
a" $onra ;a+a)yı yatağa d.+.r!.+ ve Cr!eni ha$tane$inde yat!a$ına neden ol!u+tu. ;a+a)nın ha$talığa
ar+ı 24$terdiği direnç, dotorları da +a+ırt!ı+tı. #u arada 7. 6e!al ;a+a, Ha$ta(aı*ıların otur!a oda/
$ında !ahalli idare*iler ve 2enerallerle toplantılar da yap!ı+tı.
#u $ırada &n2ili"ler)in "ırhlı araçlardan urulu (ir ileri (irliği, T.r artçıları ile .ç. (ir çarpı+!adan $onra
+ehire yala+!ı+ ve te$li! ol!aları için T.rler)e ha(er 24nder!i+ler$e deD T.rler te$li! ol!ayı reddet/
!i+lerdi
1:
. #unun ."erine &n2ili"ler, taviye (irlileri 2elin*eye adar ii 2.n (ele!i+ler ve (u arada
+ehrin $avun!a te$i$lerini e+1e çalı+!ı+lardı.
1% Ae'a" Da>a, a.7.e., s. 2+$; 3. A"t!1, a.7.e.. s. 27.
11 F. 4"an)0 Hi""a"ta, Atatürk, Çey. Fati2 Izs!, Ankara, 19#2, s. 22*. 4! '!2aree"er-e, )e=2e-eki 0r-!"ar arasın-a ya"nız
?. 6e'a"’in e'rin-eki ir"ik"er 2e' sa,a>arak ,e 2e' -e ta' ir intiza'"a /eki"'ek s!retiy"e Ha"e=’e 7e"'i>ti, 4!
2!s!sta -a2a 7eni; i"7i i/in kz., Ş. Tezer, a.7.e., s. 175.
12 İs'et İn(nü, a.7.e., s. 15% ,rt., 8. ,0n .an-ers, a.7.e., s. 55%, 5$$, 5$*; @AtatürkC, İs"a' Ans.). 1, İstan!" 197#, s.
727&72#.
15 Ş. .üreyya Ay-e'ir, Tek A-a', ). 1, İstan!" 19#*, s. 517.
1$ 8. ,0n .an-ers, a.7.e., s. 5$+ ,-.
1* 8. ,0n .an-ers, a.7.e., s. 5$#; Ş. .. Ay-e'ir, a.7.e., ). 1, s. 517; @AtatürkC, İs"a' A., s. 72#.
1+ @AtatürkC, İs"a' Ans., ). 1, s. 72#.
17 8. 6inr0ss, a.7.e., s. 2%%; ATAŞ;, a.7.e., ). $, 6ısıra 2, s. 712; Ş. .. Ay-e'ir, Tek A-a', ). ", s. 517.
1# 25 ;ki' 7ünü, ir İn7i"iz yüza>ısı 7(rü>'ek iste1iy"e J. Tü'en’in e'niyet =0stasına 7e"erek Tü'7enera" ?a)an-re,
K.. İn7i"iz .ü,ari Tü'en 60'!tanıL i'za"ı ir 'ekt!= 7etir'i>ti. ?ekt!a 7(re; tes"i' tek"iG ,e !na enzer 'ana
ifa-e et'eyen yazı"ar ,ar-ı, @<r-! k0'!tanı !na )e,a= ,er'eye i"e "üz!' 7(r'e'i>tirC kar>ı"ı1ıy"a’, İn7i"iz yüza>ı
e'niyet 2at"arının -ı>ına /ıkarı"arak 7ere1i ya=ı"'ı>tı, ! k0n!-a kz., ATAŞ;, a.7.e., s. 72%.
Sağlığı d."elditen $onra #aron 0teli)ne yerle+en 7u$ta1a 6e!al ;a+a, (unu i"leyen 2.nlerde (urayı
aynı "a!anda arar2ah olara ullanıyordu
19
. #u arada Cl. 6olordu 6o!utanı -l(ay &$!et #ey &$tan(ul)a
tayin olduğu için Halep)ten ayrıl!ı+tı. #undan $onra 7u$ta1a 6e!al ;a+a)nın, "a!an "a!an (era(erinde
(ulunan II. 6olordu 6o!utanı -li Fuat ;a+a)ya Jirlerini açtığı ve (u 4t. 2idi+in 0$!anlı Devleti hudut/
ları içinde T.rlerle !e$un $ahalarda yeni (ir devlet ur!a $uretiyle telaJ$inin !.!.n ola(ile*eğini
anlat!aya çalı+tığı (ilin!etedir
BA
.
Kte yandan, B@ Ci! 191:)de ileri hatlarda (a+layan !uhare(e, BE Ci! 191:)de Halep)in 2.neyine
intial et!i+, Halep o 2.n 4ne!li vaalara $ahne ol!u+tur. #ir tara1tan Halep)in 2.neyinde !uhare(eler
oluren, 4te yandan &n2ili"lerle hareet eden -raplar ile >eri1 Fay$al)ın uvvetleri de, doğudan +ehire
h.*u! edere Halep)e 2ir!i+ler ve 6ale ile H..!et onağını da ele 2eçir!i+lerdi. Daha $onra <. 0rdu
6arar2ahı)nın (ulunduğu 7ere" 6o!utanlığı)na h.*u! edere (ura$ını da ele 2eçirdiler$e deD (ira"
$onra 2eri atıldılar, +ehir ahali$inden (ir ı$ı! -raplar da $ilahlanara i$yan*ı #edevilere atılın*a $oa
!uhare(eleri (a+la!ı+tı
B1
. 7. 6e!al (u olayları +u +eilde anlat!atadır
BB
.
L>ehrin +ar !edhalinde (ir ala(alığın içine 2irdiD (unlar a$eri ıya1etini ta+ıyan ur(an ve (edevilerdi,
e$ir ol!u+tu. Yanı!da uvvet olara (ir te ne1er yotuD !uha*i! (edeviler oto!o(ilin etra1ını $ardılar
ve her tara1ına y.lendiler. Teha*.!. 24r.n*e +o14reH DurM C!rini verdi!. Cli!de Tah$in #ey)in
B@
ver/
diği ır(açla ayağa alara, onlara anlaya(ile*eği li$anla $ordu!H 9ei$ini" nerededirN 3evap verdilerH
Hepi!i" rei$i"M Derhal arar ver!e la"ı!dıD ır(açla vur!ağa (a+layaraH OeilinM Diye (ağırdı!. 5ayr/i
ihtiyari çeildilerD e!retdi!H Oa(u rei$ini" ar+ı!a 2el$inM 9ei$leri 2eldiD ona dedi! iH #en $i"in yardı!
ettiğini" va"iyeti 2ale(e çaldı!D here$ !ağlu(dur. Faat $i"in i+tiraini"i de !a"ur 24r.yoru!D (u
a+a! yanı!a 2elini"D $i"inle 24r.+e*eleri! var. C!reder$ini" dedi ve u"ala+tı
B4
. >o14reH Oa(u 2eriye
e!rini verdi!. Hale()in içindei arar2aha d4nd.!D (ira" $onra +eyh 2eldi. 6endini onun anlaya(ile*eği
!era$i!le a(ul etti! ve $ordu!H #enden ne i$tiyor$unu"N >i!dili (in altın, $ilah, *ephane, dedi. #in
altını o a+a! verdi!D $ilah ve *ephane için vaad etti!.P
Cli!i"de (ulunan Cdip 6ı"ıldağlı)nın 19FA yılında -ntaya)da yayınlanan Son Ha(er 5a"ete$i)ndei,
L-tat.r).n Halepliler)e Son &htarıP (a+lılı ya"ı$ında daD 7. 6e!al ;a+a, Halep)e -rap Devleti
BE
tara/
1ından tayin edilen Valiye ha(er 24nderereH 0$!anlılar)a ait ne adar para ve ıy!etli evra var$a
derhal te$li! edil!e$ini e!ret!i+ti. Vali e!rini dinle!e!i+. #unun ."erine de 7. 6e!al erte$i $a(ah
H..!et 6onağı)na 2idip, valiyi ha+la!ı+ ve Qiraat #ana$ı, #elediye, 7aliye hu$u$i !uha$e(e a$ala/
rındai ıy!etli evra ve parayı alara otele d4n!.+t.
BF
.
-yrı*a 7. 6e!al ;a+a anılarına +unları da ele!i+tir
B<
H LCrte$i 2.n, yine rahat$ı" olara arar2ahta
u"an!ı+ yatıyordu!. #ir aralı Halep +ehrinin içinde (ir ate+ optuD (alona çııp $oağa (atı!H Here$
heye*an içindedir ve (ir ala(alı otele h.*u! halindedirD here$ (ana doğru 2eliyorR va"iyeti avra/
dı!D ır(a*ı!la evvela ala(alığı otel hari*ine çıardı!. -lt attai taraçaya indiği! vait, Halep u!an/
danı heye*andan ouya!adığı (ir raporu (ana tevdi ettiD $.unetle oudu!. 9apordan anla+ılıyordu i,
Halep h.*u!a !aru" al!ı+tı. #ulunduğu! otelin apı$ından $ağa $apara y.r.nd.ğ. "a!an (ir
d4rtyol ağ"ına te$ad.1 olunur, o notaya adar 2eldi!. #.t.n yolları tuttur!u+tu!D d.+!an tayyare/
$inden atılan (o!(alara (a"ı da!lardan atılan (o!(alar in"i!a! ediyordu. #u (eni 2.ld.rd.. O.n.
(en Hale()i !uha1a"a et!eği d.+.n.yordu!P.
Yine 7. 6e!al ;a+a olayları +4yle nalet!eye deva! et!etedir
B:
H L-+a! vati idiD (ulunduğu!
19 80r- 6inr0ss, a.7.e., s. 2%%&2%1; ATAŞ;, 4irin)i Dünya Hari’n-e Türk Hari .ina&Fi"istin Ae=2esi, ). $, 6ısı' 2, s. 712.
2% @AtatürkC, İs"a' A., ). 1, s. 72#.
21 8. ,0n .an-ers, a.7.e., s. 5$9&5*%; 8. 6inr0ss, a.7.e., s. 2%1.
22 Atatürk’ün Anı"arı K1917&1919L, Hz., Fa"i2 Rıfkı Atay M ?a2'!t .0y-an, .a-e"e>tiren, İs'et 40z-a1, Ankara 19#2, s.
79; .e-at D01r!er, 3ı"-ırı'ın Akıeti, İstan!" 1927, s. 2++ ,-.; ;-i= 6ızı"-a1"ı. @Atatürk’ün Ha"e="i"er’e .0n İ2tarıC,
An"atan, I'er Ha)ıey01"!, .0n Haer K27 <)ak 19+%L, Antakya, 19+%.
25 Ta2sin 4ey, .!riye Ha"isi ,e fa2ri 4ina>ı, ! k0n!-a kz., .e-at D01r!er, a.7.e., s. 2++; Atatürk’ün An-an
K1917&1919L, s. #%.
2$ Atatürk’ün Anı"an K1917&1919L, s. #%; .. D01r!er, a.7.e., s. 2++ ,-.; ;-i= 6ızı"-a1"ı, a.7.'., .0n Haer K27.1.19+%L,
Antakya, 19+%.
2* 3ı"-ırı' <r-!"arı Br!= 60'!tan"ı1ın-an ,eri"en i"7iye 7(re; 0r-!"arı'ız -a2a H!'!s’! terk et'e-en (n)e Ha'a
?!stafa’nın 7(re,ini ıraktı1ı' ,e !n-an fay-a"anan Ara="ar’ın ir Ara= 2ükü'eti k!rarak i"an ettik"erini; Br!=
60'!tanının, üst rüte-en ir ki>iyi '!tasarrıNı1a tayin etti1ini; a>ka ir 2ükü'et te>ki"inin i)aın-a si"a2 ,e !/ak
k!""anarak en7e""en'esinin e're-i"-i1ini 0r-!ya i"-iriy0r-!. 4! 2!s!sta kz., ATAŞ;, a.7.e., s. 715.
2+ ;-i= 6ızı"-a1"ı, a.7.'., .0n Haer K27.1.19+%L, Antakya 19+%.
27 Atatürk’ün Anı"an K1917&1919L, s. #1; .. D01r!er, a.7.e., s. 2+7; 8. 6inr0ss, a.7.e., s. 2%1; F. R. Atay, a.7.e., s. 1""; ayrı)a
! 2!s!sta ;-i= 6ızı"-a1"ı, ! 0"ay"arı izzat ya>ayan ki>i"er-en -er"e'e ya=tı1ı i/in s(zü 7e/en 0"ay"arı
-01r!"a'akta-ır, kz., ;-i= 6ızı"-a1"ı, a.7.'.. .0n Haer K27.1.19+%L. Antakya, 19+%; F. 4"an)0 Hi""a"ta, a.7.e., s.
252&255.
2# Atatürk’ün Anı"an K1917&1919L, s. #2; Ha"e=’te )ereyan e-en ! s0kak '!2aree"eri 2akkın-a .an-ers’in anı"arın-a
yerden ilerde, (irço ada!ların yere $erildiğini 24r.yordu!D (unlar, (eni yalnı" $anara h.*u! eden
"avallılardı. #en Halep +ehrinde ta! deyi!iyle (ir $oa har(i y4netti!. Saldıranlar, ta!a!en yenil!i+
ve (o"2una uğra!ı+ olara atıldılar ve ovalandılar +ehirde duru!a ta!a!en hai! oldu ve $.unet
urulduP.
7eydana 2elen (u olaylardan $onra, 7. 6e!al ;a+a Halep)te daha u"un (ir $.re al!anın anla!$ı"
olduğunu 1aredere, #a(/el Faraç)ta Saat 6ule$i yanında Halepliler)eD yapılan $ava+lar neti*e$inde
Halep)ten ayrıla*alarını (elirttiten $onra endilerine hitapla
B9
D LR-$erleri!den (iri$ine !.dahale
eder$eni", Halep)te ta+ .$t.nde ta+D 24vde .$t.nde (a+ (ıra!a!M &tidalini"i !uha1a"a edini". -ı(e/
tini"in ne ola*ağını (il!iyoru!. Si"i 2ene -llah)a e!anet ediyoru!.) diyere, $aat ule$inin yanına
2el!i+ olan &n2ili" 2enerali ile vedala+tı. -tına (indi ve a$erleri ile (era(er !unta"a! (ir +eilde aynı
e!niyet terti(atı altında Se(il !eviindei arar2aha doğru +ehirden çeiliren hain (ir ur+un patladı.
Derhal T.r !itraly4"leri *evap verdiler. &n2ili" 6olonel vurulara yerlere yuvarlandı. -rtı i!$e T.r)le
+aa yapıla!aya*ağını anla!ı+tı. Se(il arar2ahına çeilen a$erin ar+ı$ındai -l!an ı+la$ını &n2ili"ler
i+2al et!i+lerdi. T.rler onun etra1ını çevirdiler ve &n2ili"ler)eD Cğer (ir daha ur+un $ıarlar$a ı+layı
olduğu 2i(i uçura*alarını (ildirdiler. Kld.r.len &n2ili" 6oloneli için de 4".r dilediler. #u hadi$e i$ten!e/
yere ol!u+tu.P
Yine olayların $on ı$!ını da 7. 6e!al)in anılarından ataralı!.
@A
H L-+a! yala+!ı+tı. Soa har(ini
y4nettiği! notanın yaınında +o14r (eliyordu, i+aret etti!, (ulunduğu! notaya yala+tı. 0to!o(ile
(in!eden 4n*e Halep o!utanına e!irleri!i ve yapa*ağı i+leri $4yledi!. S4yledileri!in idinde $ır olan
+u notalardıH #u a+a!, Halep ileri$indei uvvetleri 2eri çee*eği!. Yarın, Halep)in u"ey(atı$ında
&n2ili" ve -raplar)la $ava+a tutu+a*ağı!. #una 24re hareetini"i d."enleyini".P #4yle*e <. 0rdu ıtaları
Halep)in E !. u"eyine çeil!i+ ve ordu arar2ahı da 6at!a)ya naledil!i+ti. 0laylar 7. 6e!al ;a+a)nın
i$tediği 2i(i 2eli+!i+ti. 5erçeten erte$i $a(ah, yani BF Ci! 191: 2.n. T.r uvvetlerinin 2eri çeildi/
ğini $anan -rap ve &n2ili"ler, $evinere $aldırıya 2eçtiler, 1aat 7. 6e!al)in aldığı d."en ar+ı$ında
+iddetli (ir !uave!etle ar+ıla+!ı+lar, !ağlup ve peri+an edil!i+lerdi
@1
.
7. 6e!al)in (ir $.re 4n*e yattığı ha$tanede (.t.n $ava+ (oyun*a alan ii &n2ili" he!+ire$inden (iri,
#irin*i D.nya Sava+ı)nın $on !uhare(e$ini de +4yle anlat!atadır
@B
H LSa(ahın $aat altı$ında $ilah $e$leri
+ehrin her yanını $ar!ı+tı. 54ten $ani ur+un yağıyordu. Değil $oağa, (alona (ile çı!aya i!an
yotu. -raplar $oaları tut!u+, ra$2ele ate+ ediyorlardı. Cvlerin çoğunu yağ!a eden -raplar apa*ağa
adar ne (ulurlar$a alıp 24t.r.yorlardı. 6ar+ı!ı"dai (ir eve $aldırıp 2irdilerini ve ele 2eçirdileri yata,
ya$tı 2i(i her t.rl. e+yayı atlarına y.leyip 24t.rd.lerini 24".!."le 24rd.. Saat $ei" olun*a (i"i!
ordunun 4n.nden 2elen Hi*a"lı -rap (irlileri (ağırıp +arılar $4yleyere +ehre 2irdiler. -tlarını d4rt nala
$.r.yor ve t.1elerini, ılıçlarını, (ayralarını havada $allıyorlardı. &n2ili"lerin de u"ata ol!adığını
(iliyordu. Saat dou"da (a+ı !iğ1erli a$erleri!i"in "ırhlı ara(alarla +ehre 2iri+lerini 24rere $evindi.
>.ran duy2uları!ı" içi!i"den ta+ıyordu. Dı+arıdailerin alı+ları ve ya+a $e$leri ara$ında endi
(ayrağı!ı"ı çeti. Ha$tane!i"in ar+ı$ına d.+en tepelerden $iyah (ir çi"2inin 2it2ide yala+!ata
olduğu 24r.l.yordu. Cn $onunda atlıları!ı" da +ehre 2irdi. Yarı! $aatlitir !oladan $onra !ev"i al!a
."ere +ehrin u"eyine 2eçtiler. Ya"ı i T.rler orada pu$uya yat!ı+lardı. #irden h.*u!a alın*a
a$erleri!i"den (ir ı$!ı *an verdi ve (irçoğu da yaralandı.P
#4yle*e Halep)in u"eyinde &n2ili" S.vari 0rdu$u ve $ilaha $arıl!ı+ a$i -rap uvvetleri ile BF Ci!
191:)de yaptığı #irin*i D.nya Sava+ı)nın $on !uhare(e$i olan 6at!a 7eydan 7uhare(e$i)ni a"anara
d.+!an ordu$unun (e+y." ilo!etreli hı"lı ilerle!e$ini, (u2.n. 2.ney $ınırı!ı"ın ."erinde durdur/
!u+tu. 7. 6e!al ;a+a (u "a1erden $onraD L#ir hat te$pit etti! ve $ınırladı!. 6uvvetleri!e e!ir etti! iD
d.+!an (u hattın ileri$ine 2eç!eye*e.P =itei! 2eç!e!i+tir
@@
. &+te (u !uhare(e ile Toro$ 5eçitlerini
d.+!ana ta!a!ı ile apat!ı+tı. 5eri çeili+ e$na$ında da Suriye dahilindei +i!endi1er hatları ve yollar
iyi*e tahrip edil!i+ olduğundan &n2ili"lerin ileri ıtalarını $.ratle taviye$i i!anı ortadan al!ı+tı.
-n*a $ahilden ilerliye(ilirlerdi. #u $uretle T.r *ephe$i Halep)in E !. u"eyinde i$tirar (ul!u+ olu/
yordu
@4
. #undan $onra da 7. 6e!al ;a+a)nın <. 0rdu$u (irço taarru"a uğra!ı+$a da, (unların hep$ini
2eri p.$.rt!eyi (a+ar!ı+tı
@E
.
Kte yandan B< Ci! 191: a+a!ı #a+o!utanlı 6ur!ay #a+anı &""et ;a+a)dan 2elen (ir +i1redeD &til'1
0"-!k/a i"7i !"!n'akta-ır. 4! 2!s!sta kz., 8. .an-ers, a.7.e.. s. 5.1 ,-; .. D01r!er, a.7.e., s. 2+7 ,-.
29 ;. 6ızı"-a1"ı, a.7.'., .0n Haer K2#.1.J9+%L, Antakya 19+%.
5% Atatürk’ün Anı"an K1917&1919L, s. #2; 8. 6inr0ss, a.7.e., s. 2%1; F.R. Atay, Çankaya, İstan!", 19#$, s. 111.
51 Atatürk’ün Anı"arı K1917&1919L, s. #2; ATAŞ;, a.7.e., s. 72# ,-., 3. Hik'et 4ay!r, a.7.e., ). 5, 6ısı' 5, s. $+2.
52 8. 6inr0ss, a.7.e., s. 2%1&2%2.
55 Atatürk’ün Anı"arı K1917&1919L, s. #2; 9e)'ettin ;sin, a.7.'., s. 2+.
5$ A"i F!at Aees0y, a.7.e., ). 1, s. 1$.
5* 8. ,0n .an-ers, a.7.e., s. 5*2; 8. 6inr0ss, a.7.e., s. 2%2.
Devletleri)nin 0$!anlı Devleti ile (ir !.taree i!"a$ını a(ul ede(ile*elerini (ildir!i+lerdi. #u hu$u$ta
il +art olara -l!anlar)ın e!niyet altında 2eri d4n!eleri i$ten!i+ti. #iraç 2.ne adar *evap 2el!e$i
ihti!ali vardı. #unun için -l!an ıtalarının ı$a $.re $onra 2eri çeil!e "orunda ala*ağı he$a(a
atıl!a$ı onu$u (elirtil!i+ti. -ldığı (u e!ir ."erine 7. 6e!al ;a+a)nın 0rdular 5ru(u 6o!utanlığı)nı
."erine ala*ağına dair i+aret (elir!i+ti. O.n., (u onuda <. 0rdu)nun (u yolda ala(ile*e hiç(ir ted(iri
yotu
@F
.
#undan $onra -rap 2ruplarının, 7.$li!iye)den -ntep i$tia!etini tuttularına ve (unları &n2ili" uvvet/
lerinin taip et!ete oldularına dair (il2i alın!a$ı ."erine, <. 0rdu 6o!utanı, B: Ci! a+a!ı 6ili$)e
2idere orada 2ereen te+ilatı ur!u+ ve -ntep)tei o!utanlığa 2ereli e!irleri ver!i+ti. 6ili$)e 4@.
T.!en)den .ç. (ir !.1re"e 24nderilere, (urada urula*a olan te+ilatın çeirdeğini olu+tur!u+tu.
#u $ırada B: Ci! 2.n. d.+!anın yine (a"ı e+i1 olu te+e((.$leri ol!u+, yapılan ate+lerle 2eri p.$.r/
t.l!.+t.. -yrı*a <. 0rdu 6o!utanlığı)nın a$eri hareata ait, verdiği B: Ci! tarihli e!ir, ordunun $on
e!riydi. #u e!ire 24reD alınan ted(irlerle T.r $.n2.leri (u (4l2edei !illi hududu!u"u çi"!i+ (ulun/
!ataydı. #una 24re <. 0rdu &$enderun ve ıyılarıyla (irlite 9eyhanlı, 6ırıhan, #elen, Der el 3e!al,
Tel el 9i1at ve doğuya u"anara 2enel hattını oru!ataydı. #ir ii 2.n $onrada -ntaya ve çevre$ini
$ınırı içine al!ı+ (ulunaraD ordu arar2ahı, @A Ci!)de 9a*o)ya ta+ın!ı+tı
@<
.
Sonuç olara +unları $4yleye(iliri"D d.+!anın deva! eden taarru"larına rağ!en <. 0rdu Halep)in u"e/
yinde tuttuğu $on hattı !uha1a"a et!i+ ve ii 2.n $onra da -ntaya)yı (u hat içeri$ine al!ı+tır. 7. 6e!al
(u $uretle -ntaya)dan Halep)in u"eyine 2eçen, yani tari(en 2.neyde (u2.n. hududu!u"a uyan (ir
hattı elde (ulundur!u+ ve yeni T.r Devleti)nin !illi hududunu T.r a$erinin $.n2.leriyle Jilen (urada
te$pit et!i+tir. #urada olan !uhare(e I. D.nya Sava+ı)ndai &n2ili"ler)le $on $ava+ı!ı" ve urtulu+ Sava/
+ı)nın da il !uhare(e$i ve "a1eri $ayıla(ilir. O.n. $onradan *ereyan ede*e (irço vaalar, -tat.r).n
!illi (ir !.*adele ile vatanın urtarıl!a$ı haındai d.+.n*elerinin daha (urada ien e$inle+tiğini ve
Jili hareetlerle (una (a+la!ı+ olduğunu teyid et!etedir
@:
.
&+te (u (ağla!da 6at!a)dai arar2ahında 7. 6e!al ;a+a, il e!irlerini yayınlayara $onradan vatanın
$avun!a$ı için urula*a 7.da1aa/i Huu te+ilatlarının il h.*relerini !eydana 2etire*eti. T.rler)in
(ir 2.n endi 4" topraları için $ava+!a "orunda ala*alarını 4n*eden tah!in et!i+ ve 1a"la $ilahları
(4l2e halına dağıtara i+ 24re*e LOete Har(iP için !ili$ uvvetlerinin urul!a$ını planla!ı+tı. #u olaya
(ağlı olara, (u $ırada arada+ı -li 3enani #ey)le 6at!a)da ar+ıla+an 7. 6e!al ;a+a, 0)na nereye 2itti/
ğini $or!u+, 0 da aile$inin ya+adığı -ntep)e 2ide*eğini, T.r 0rdu$u)nun çeil!ete olduğu için d.+!a/
nın -ntep)i ele 2eçirip yağ!a et!eden 4n*e oradai aile$ini daha e!in (ir yere 24t.r!e i$tediğini
$4yle!i+tir. 0 "a!an 7. 6e!al ;a+a (una +u +eilde *evap verirH L7e!leette ada! al!adı !ıN
6aç!ayı değil, endini"i !.da1aa et!eyi d.+.n.n."MP #u *evap ar+ı$ında -li 3enani +a+ıraraD (unu
na$ıl yapa(ile*eğini $or!u+, (u $oruya 7. 6e!al)deD LTe+ilat urunM 7illS 6uvvetler !eydana 2etirin ve
endini"i oruyunM &$tediğin $ilahları (en $ana veriri!P de!i+tir
@9
.
#u $ırada 0$!anlı Devleti @A Ci! 191:)de i!"aladığı 7ondro$ 7.taree$i)ni ordulara (ildir!i+ti. #u
!.taree 2ereği T.riye)de (ulunan -l!anlar)ın ayrıl!aları la"ı! 2eldiğinden @1 Ci! 191: 2.n.
7u$ta1a 6e!al ;a+a Yıldırı! 0rduları 5ru(u 6o!utanlığı)na atan!ı+tı. #unun ."erine 7. 6. ;a+a, ordu/
$undai $u(ayları toplayara yap!ı+ olduğu duru! değerlendir!e$inden $onra, -l!an $u(aylarınınD
L-rtı harp (it!i+tirP de!elerine ar+ılıD L0nlar için harp (it!i+ ola(ilir. #i"i! için yeni (a+lıyorP *eva/
(ını verditen $onra, LHar(/i 6e(ir (it!i+tir, Har(/i Sa2ir (a+laya*atırP dedi
4A
. &+te (u LHar(/i Sa2irP
(i""at 7. 6e!al tara1ından T.riye #.y. 7illet 7e*li$i)nde açılan!ı+ ve (unun L(a+ında "a(it (ulunan
.ç. !.1re"elerin olu+turduğu 2erilla te+ilatınınP adı olduğunu vur2ula!ı+tı. #u $4"lere dayanara 7.
6e!al ;a+a 7illS #ağı!$ı"lı Sava+ı!ı"ın il d.+.n*e$ini (urada açıla!ı+tır diye(iliri".
#u olaylardan $onra 7. 6e!al ;a+a, @1 Ci! 191: 2.n. e!ri altındai II. 6olordu 6o!utanı -li Fuat
;a+a)yaD L8i!an ;a+a çağırdı. -dana)ya 2idiyoru!. Qanneder$e! 0rdular 5ru(u)nun u!anda$ını (ana
devrede*etirP dedi ve $onra ilave ettiD LTa(ii $i"de <. 0rdu)nun e!ir ve u!anda$ını deruhte eder$ini"P
dediten $onra 7. 6e!al ;a+a Yıldırı! 0rduları 5ru(u 6o!utanlığı)nı e!ri altında toplaya(il!e için o
2.n 4ğleden $onra 5rup 6arar2ahı)nın (ulunduğu -dana)ya hareet et!i+ ve (urada endi$ini (eleyen
8i!an von Sander$)ten aynı 2.n o!utayı te$li! al!ı+tır
41
.
5+ ATAŞ;, a.7.e., s. 729&75%.
57 .. D01r!er, a.7.e., s. 27%; ATAŞ;, a.7.e., s. 75%.
5# @AtatürkC, İs"a' A., ). 1, s. 729; 9e)'ettin ;sin, a.7.'., s. 2+; F. Rıfkı Atay, Çankaya, s. 111.
59 F. 4"an)0 Hi""a"ta, Atatürk, Çe,. Fati2 Izs!, Ankara 19#2, s. 255; F. Rıfkı Atay, Çankaya, s. 112&115.
$% T4?? BİO8İ Ae"se Oaıt"arı, ). 1, Ankara, 19#*, s. 7%; ,-; ?e2'et Tekin, Tari2te Hatay ,e Hatay De,"eti, Antakya
19#7, s. 1$.
$1 Şükrü Tezer, Atatürk’ün Hatıra Defteri, s. 175; A"i F!at Aees0y, ?i""i ?ü)a-e"e Hatıra"arı, ). 1, İstan!" 19*5, s. 2+; F.
Rıfkı Atay, Çankaya, s. 115; 8i'an ,0n .an-ers, Türkiye’-e 4e> 3ı", Çe,. ?. Şe,ki 3az'an, İstan!" 19+#, s. 5*5; .e-at
D01r!er, 3ı"-ırı'ın Akıeti, s. 27%.
1918 Sonbaharında Filistin ve Suriye Cephesi ve M. Kemal Paşa
Fi"istinP-e 2., $., 7. ,e #. <r-!"ar-an 0"!>an 3ı"-ırı' <r-! Br!! 60'!tan"ı1ı A"'an
Fa"ken2aynP-an a"ını= yine A"'an 8i'an ,0n .an-ersPe ,eri"'i>tir.
7 A1!st0s 191# ?. 6e'a" Da>a, Fi"istin’-e !"!nan 7. <r-! k0'!tan"ı1ına tayin e-i"'i>tir
4! sıra-a İn7i"iz"er 1*% in ka-ar 7ü/"e 3afa k!zeyin-e sa"-ırıya 2azır-ır"ar
1# ;y"ü" Türk tarafı İn7i"iz sa"-ırısının a>"ıya)a1ı 7ünü 19 ;y"ü" 0"arak 2aer a"'ı>ken 8i'an ,0n
.an-ers k0n!ya i"7i 7(ster'ez ,e ek"enen İn7i"iz sa"-ırısı 1# ;y"ü" ak>a'ı a>"a'ı>tır.
#. <r-!n!n )e=2e-e -ayana'a'ası üzerine $. ,e 7. <r-!"ar k!zeye -01r! /eki"ir"er
22&25 ;y"ü" 8. ,0n .an-ers e'riy"e 7. <r-! Şeria 9e2ri -01!s!na 7e/erek Ha"e= (n"erine /eki"ir
2* ;y"ü" ;'ir Faysa" i-aresin-eki Ara= k!,,et"erinin -e yar-ı'ıy"a İn7i"iz"er A''anPı i>7a" e-er
5% ;y"ü" İn7i"iz"er Şa' )i,arına !"a>'ı>"ar-ır
1 ;ki' İn7i"iz&Fransız -0nan'a"arının -a katkısıy"a 4eyr!t İn7i"iz"er)e i>7a" e-i"ir
15 ;ki' 6ayı="arı artan $. <r-! -a1ı"ır ,e ka"an ir"ik"er 7. <r-!ya ,eri"ir. 4(y"e)e 3ı"-.<r-. Br!!
?ersin tarafına /eki"en 2. ,e .!riyeP-eki 7. <r-!-an iaret 2a"e 7e"'i>tir. 8. ,0n .an-ers
karar7a2ını A-anaPya, 7. <r-!n!n -a Ha"e= k!zeyin-e -a1"ık a"ana /eki"'esini ister.
2+ ;ki' 4! sıra-a (rek"erin-en ra2atsız"anan ?. 6e'a" ir süre 2asta2ane-e yatarken ir"ik"eri
Ha"e= )i,arın-a k0n!'"an-ırır. İn7i"iz"er 6at'aP-aki s0n sa,a>ta ?. 6e'a"Pe yeni"ir"er.
51 ;ki' De,"et 'ütarekeyi i'za"a-ı1ın-an ?. 6. Da>a A-anaP-a ,0n .an-ersPten 7(re,i -e,ra"ır.
4! 2arita-a 19
;y"ü" tari2in-e
<s'an"ı ,e
İn7i"iz
k!,,et"eri
-!r!'!
7(rü"'ekte-ir.
M.K. Paşa ,
Çanaale ,e
!itlis Pten
s0nra ir kez
-a2a s0n an-a
.!riye
)e=2esine
7(n-eri"'i> ,e
-!r!'!
k!rtar'ası
ek"en'i>tir.
İngilileri son
savaş
Katma!da
yenere"
Misa"ı Milli
güney sınırını
#elirlemiştir.
Mustafa Kemal $tatür" %eri &a#anı '
• ?i""i ?ü)a-e"e In)esi ?.6. Da>aPnın B(re,"eri
• D01!'!n-an I"ü'üne 6a-ar 6aynak/a"ı
Atatürk Bün"ü1ü
• ?!stafa 6e'a" Atatürk’ün Hayatı K1##1&195#L
• Atatürk’ün .0sya" ,e 6ü"türe" D0"itika"arı
• D01!'!n!n 12*.3ı"ın-a ?. 6e'a" Atatürk
• Atatürk’ün Fikir ,e Dü>ün)e"eri
• 9!t!k
• 9!t!k ;k"eri 4e"7e ,e Harita"ar
• Konuşmalar
• Atatürk'ün Okuduğu Kitaplar Listesi
Mustafa Kemal $tatür"!ün Kurtuluş Savaşı (n)esi *+rev ve ,aşarıları
&arih *+rev veya -lde -dilen ,aşarı
15 ;ki' 19%7 Y."(a+ı olara 24reve (a+ladıtan $onra HalepGte @. 0rdu 6arar2ahına atandı.
22 Haziran
19%#
19A: (a+ında SelaniGe 2eçere $onunda &ttihat ve TeraiGye atıldı.
@. 0rdu 24revine e olara 9u!eliGde 7.1etti+liğe atandı.
.0na2ar 19%# &ttihat ve Terai tara1ından duru!u in*ele!e ."ere Tra(lu$2arpGa 24nderildi.
9isan 19%9 @1 7art -yalan!a$ına ar+ı Hareet 0rdu$u 6ur!ay #a+anlığı yap!ı+tır.
1* ;ki' 1911 Tra(lu$Gta &talyanlara ar+ı $ava+ için 24n.ll. olara (u (4l2eye 2it!i+tir.
27 6ası' 1911 Tra(lu$ 24revi $ıra$ında r.t(e$i #in(a+ılığa y.$eltildi.
2$ ;ki' 1912 #alan Sava+ı nedeniyle &$tan(ulGa d4nd. ve B1 6a$ı!Gda 5eli(oluGya atandı.
4a2ar 1915 #olayırGda 6olordu 6ur!ay #a+anlığına atandı.
Haz.&Te''.1915 B. #alan Sava+ıGnda 6olordu 6ur!ay #a+anı olara 24rev yaptı.
CdirneGnin urtarıl!a$ı $ağlandı.
27 ;ki' 1915 So1yaGda -$eri -ta+e!iliterliğe atandı. 1914Gte #el2rad $oru!luluğuda verildi.
1 ?art 191$ 9.t(e$i Yar(aylığa y.$eltildi.
2% <)ak 191* So1yaGdan alınara ati1 24rev olara Teirdağ 19. T.!en 6o!utanlığına atandı.
2* Ş!at 191* 19. T.!enle (era(er 24rev yeri C*ea(at y4re$ine aydırıldı. 1 Ha"iranda r.t(e$i
-l(aylığa y.$eltildi ve Oanaale (a+arıları için =i+an verildi.
191* Oanaale Savun!a$ıGnda 7u$ta1a 6e!al ;a+aGnın (.y. yararlılar 24$ter!e$i
$onu*u &n2ili"ler 2eri çeildi, (u *epheden 2eçere 9u$larla (irle+!eleri en2ellendi.
1$ <)ak 191+ DoğuGda 1F. 6olordu 6o!utanlığına atandı.(=erde $ııntı var$a he!en oraya 24nderiliyorM%
Ş!.&?art 191+ Cr"uru! ve #itli $ 9u$ 0rduların*a i+2al edildi.
19 ?art 191+ 9.t(e$i Tuğ2eneralliğe y.$eltildi. (Haettiği r.t(eler de "ar/"or veriliyorM%
# A1!st0s
191+
Doğu i+2alinde Diyar(aırGa in!ete olan 9u$lar #itli$Gte yenilip 2eri p.$.rt.ld..
7u+ ve #itli$ (era(er urtarılara &n2ili"lerin 9u$larla *ephede (irle+!e$i 4nlen!i+tir.
#u (a+arı 7.6e!al ;a+a adına LDoğuGdai OanaaleP olara anla+ıla(ilinir.
1# Ara"ık 191+ B. 0rdu 6o!utanlığına vealeten atandı.
17 ?art 1917 B. 0rdu 6o!utanı olara a$aleten atan!ı+tır.
+ ;ki' 1917 B. 0rdu 6o!utanı olara terar atan!ı+tır.
1* Ara"ık 1917 Veliaht Vahdettin C1endiGnin !aiyetinde -l!anya "iyaretine atıldı.
1* A1!st0s
191#
<. 0rdu 6o!utanı olara Suriye 3ephe$iGne atandı. &n2ili"ler 19 Cyl.lde Suriye 3ephe/
$inde $aldırıya 2eçtiler. 7.6.;a+a BF Ci!de HalepGin u"eyi 6at!aGda &n2ili"leri durdu/
ra(il!i+tir. Oanaale 2i(i SuriyeGde de 24revi 8i!an von Sander$Gten devral!ı+tır.
51 ;ki' 191# C olara Yıldırı! 0rduları 6o!utanlığı da verilere 7ondro$ 7.taree$iGnin uy2ulan/
!a$ı yolunda 0rduların dağıtıl!a$ı 24reviyle ar+ı ar+ıya aldı. &n2ili"lere te$li!i
yerine (ir ı$ı! $ilah ve *ephanenin Toro$lar ardı a$a(alarda 2eçi*i depolan!a$ı ve
7illi 7.*adele uvvetlerinin 6ili$/=iğde ara$ı (4l2ede 4r2.tlen!e$ine 4naya oldu.
5% 9isan 1919 -nadoluGya 2eçere 7illi 7.*adele yolunda deva! için 9. 0rdu 7.1etti+liğine atandı.
,itmeyen
*+rev
S.reli ouyara tarih ve (ili!in her dalıyla il2ilen!i+, (atı ile ara!ı"da olu+!u+ @AA
yıllı 2eli+!e 1arını apat!a için 7illi çıarlara uy2un ve evren$el politia yap!ı+tır.
-yrıntılı (il2i ve
aynalar
= utu , =utu/e/(el2eler , -tat.rG.n 0uduları ve Kn*e$i/Sonra$ıyla -tat.r ve De!ora$i
6endi .t.phanelerinde 4.4@@ ita(ı (elirlen!i+ ayrı*a .niver$ite itaplığından yararlan!ı+tır.