You are on page 1of 17

İttihat ve Terakki ve Mustafa Kemal Paşa

Bekir Tünay (ATAM Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi)
İçindekiler
1876 da Osmanlı İmparatorluğu................................................................................................................................. 1
Gizli Teşkilât............................................................................................................................................................... 1
Mustafa emal!in İ"tilâl #a$aları................................................................................................................................ %
Mustafa emal &am!da............................................................................................................................................... %
Mustafa emal!in 'elanik!teki #a$aları....................................................................................................................... (
İkin)i Meşruti*et......................................................................................................................................................... 7
Mustafa emal +eniden 'elanik!te............................................................................................................................ 1,
İtti"at -e Terakki!*e arşı İlk .*aklanma................................................................................................................... 11
Ola*ların .kışı /e Mustafa emal.............................................................................................................................. 10
1a$ıâli 1askını /e 'onrası......................................................................................................................................... 12
3eti)e....................................................................................................................................................................... 12
1ize G4re 1u 3edenler............................................................................................................................................. 12
Mustafa emal .tat5rk65n urtuluş 'a/aşı 7n)esi G4re/ /e 1aşarıları.....................................................................17
Bu yazının maksadı; Avrupa’da gelişmeye başlayan ürriyet !ereyanları ve milliyet"ilik areketleri ile
par"alanma ari#esindeki $smanlı imparat%rlu&unu kurtarma "abaları' (er "areyi meşrutiyetin il)nında
arayışın z%rladı&ı kuruluşlar' *zellikle +ttiat ve Terakki ,emiyeti’ni %luşturan düşün!eler' Bu %luşta
Musta#a -emal’in girişimleri. /kirleri. g0rüşleri'
' 1e niayet. ittiat ve Terakki’nin 23 Temmuz 4567 Meşrutiyet 8daresi’ni yeniden kurma areketinde.
se"kin ve aydın gen" subaylar arasında Musta#a -emal’in etkin r%lü ile unutturulma "abaları üzerinde.
yeteri ve gere&i gibi durmak'
1876 da Osmanlı İmparatorluğu
imparat%rluk ü" kıta üzerinde %turan bir !%&ra#yaya saip9 44972:94:6 kil%metrekare üzerinde ;< mily%n
nü#us' D%&uda. -a#kasya. =üneyde; 8rak. >uriye. ?ilistin (i!az. Mısır. =irit. -ıbrıs ile @ge Denizi Adaları.
A#rikanın kuzey kıyılarını d%lduran Aibya. Tunus. ,ezayir. Balkanlarda; Trakya. Bulgaristan. >ırbistan.
Arnavutluk. -arada&. B%manya C@DakEBu&danF. -aradeniz. Marmara. @ge Denizi. -ızıl Deniz birer Türk
Denizi9 Adriyatik. Basra -0r#ezi kıyıları ile Akdeniz kıyılarının d0rtte ü"ü Türk T%prakları'
8rkların. Dinlerin. mezeplerin er "eşidi' imparat%rlu&u kuran. geliştiren. y0neten Türklerdir9 Gaman
zaman 0teki unsurlardan yararlanılır9
B0yle bir %luşta. ne din. ne kültür. ne de inan" birli&i sa&lanmaz9 Bütün bunlara ra&men 4::4 yılına
kadar dünyanın birin!i devletidir9 47:; da ise. beşin!idir9 Bu tarilerde ba&ımsız devlet sayısı H7 dir
4
9
$smanlı imparat%rlu&unda ayaklanmalar başlamıştır9 Bunda milliyet"ilik /kirleri kadar. atta daa da
0teye. dış gü"ler müessir %lmaktadır. istenen. zengin kaynaklara saip %lan imparat%rlu&un par"alanmaE
sıdır. "0kertilmesidir9 Başta Busya ve +ngiltere %lmak üzere "ıkar!ı devletlerin paylaşmalarıdır9 Daa
d%&rusu ya&ma’dır' imparat%rluk siyasi. iktisadi gidişiyle bunu azırlamaktaydı9 >araydaki isra#. y0netiE
!ideki rüşvet ve kayırma ise. tuzu biberi %luy%rdu9 B0yle bir gidişe yeg)ne "are meşrutiyet %larak
g0rülmekte idi9
=er"ek şu ki; k%!a bir imparat%rluk isyanlarla "atırdıy%rdu9 >arsıla sarsıla par"alanıy%r9 -%pa k%pa
kü"ülüy%r9 GayıDayarak da gü"süzleşiy%rdu9 Buna ra&men. 0nemli girişimler y%k de&ildi9 -uleli 1ak’ası
gibi itil)l teşebbüslerinden. Avrupa’ya ka"an vatanseverlerin "abalarına ve Iadişa Abdülaziz’in al
darbesi’ne kadar bir yı&ın girişimler %luy%rdu9
Jıl 47:;9 Abdülamit Iadişatır9 Birin!i meşrutiyet il)n edilir9 Anayasa yürürlü&e k%nur9 Arkasından
Buslarla 47::E47:7 savaşı başlar9 A&ır yenilgi9 Ayast%#an%s anlaşması' Tel)/si mümkün %lamaya!ak
k%pmalar' (alkta bezginlik' Tedirginlik' Aydında "aba9 =izli gizli k%nuşmalar' Kare ve tedbir
arayışları' Dıştan i"i etkileme "abaları9 =en"lerde uyanış9 1e niayet 4775 yılı9
Gizli Teşkilât
Meşrutiyetin il)nı ile a"ılan Me!lis 47:7 Lubatında kapatılmıştır9 8stibdad’a kapılar aralanmıştır9 Jeniden
meşrutiyet’e d0nme "abaları başlamıştır9 =izli teşekküller devri a"ılmıştır9 24 Mayıs 4775 da istibdad’ı
yıkmak ve meşrutiyeti il)n etmek ama!ı ile Tıp Mektebi talebeleri C+ttiadEı $smani ,emiyetiFni kurmuşE
lardır
2
9 ,emiyete üye kaydı yemin’le9 ?aaliyet gizli' C+ttiadEı $smani ,emiyetiF uzun istiale ve keşE
1 +ılmaz 7ztuna8 1ir 9ar$enin .natomisi8 s. 28 (.
% uru)ular : O"rili İ$ra"im Tema8 .rapkirli .$dulla" ;e/det8 afkas*alı Me"met <eşit8 9i*ar$akırlı İs"ak '5kuti8 1ak5l5
mekeşlerden ve #aaliyet merkezi C$smanlı ittiat ve Terakki ,emiyetiF adı altında. vatan dışında bir
yerde. Iaris’te işe giriştikten s%nra meşrutM idareyi kurmanın gü"lükleri karşısında ne yapa!a&ını şaşırE
mış bir duruma düştü'
3
9
C'Avrupa’da da neşriyat yapmak ve daa 0n!e ka"mış %lanları da ,emiyete almaya karar veriy%r9
Bunlardan D%kt%r Nazım Bey Iaris’te bulunan Amet Bıza Beyi !emiyete almaya memur ediliy%r9 Amet
Bıza Bey ,emiyetin adına. $smanlı ittiat ve Terakki ,emiyeti denmesini tekli# ediy%r. +stanbul’daki
Merkez de bunu kabul ediy%r9 Bu suretle. +ttiadEı $smani ,emiyeti. bu yeni adı taşıy%rF
<
9
Mustafa emal!in İ"tilâl #a$aları
C456< Aralık ayında (arp Akademisi’ni bitirdik9 -urmay Jüzbaşı %larak dipl%ma aldık' Musta#a -emal ve
tayinlerini bekleyen bir ka" arkadaş >irke!i’de bir pansiy%n kiraladılar9 Arasıra bu pansiy%nda t%planıy%r.
memleket meseleleri üzerinde k%nuşuy%rduk9 Başlı!a k%numuz reOim meselesi idi9 Memleketin kurtuluşu
i"in meşrutM bir idare kurulması şarttı9 (ükümdarı meşrutM idareye an!ak %rdu z%rlayabilirdi9 Arkadaşlar
gide!ekleri yerlerde bunu telkin etmeliydiler9 1e gizli birer teşkil)t kurmalıydılar' Musta#a -emal yine
tekrar ediy%rdu9 Bizim i"in en müsait iklim Maked%nyaF
H
9
?akat %layların akışı. kısa bir süre i"in de %lsa %nu. (arp $kulundaki Gabitan Tevki#anesine g0nderir9
CMusta#a -emal lider idi9 Benden bir a#ta. %n gün s%nra serbest bırakıldı9F
;
H Lubat 456H de. Beşin!i
$rdu’ya tayin edilir9
CMusta#a -emal. ben. Mü/t -ırşeir ve bazı mümtaz yüzbaşılar +stanbul Aimanından kalkan bir Nemse
1apuru ile Beyrut’a areket ettik9 Musta#a -emal. bizim i"in ayat yeni başlıy%rF
:
diy%rdu9
Mustafa emal %am!da
Aklı. /kri milletin ve memleket’in gele!e&inde9 +ki düşün!esi var9 Biri istibdat' *teki. ürriyet9 1e de
k%!a bir imparat%rlu&un s%nu'
Bu düşün!eyle. Lam da siyasi "abalara başlar9 Jakın arkadaşlar da bulur9 Bu arada siyasi "abalarından
d%layı sürülmüş bir tıp talebesi ile tanışır9 $. ürriyet mü!adelesine burada da devam etmiş9 An!ak.
teşkil)t da bir başarı sa&layamamış %lan Musta#a Beyi
7
kendine ve /kirlerine yakın bulur9 C1atan ve
(ürriyet ,emiyeti’ni kurarlar9 Lam’dan s%nra. Beyrut ve Ja#a’da ,emiyetin şubelerini a"arlar. işler a&ır
yürümektedir9 Aslında bu "abaların başarı ile sürdürüle!e&i yer. Musta#a -emal’e g0re Maked%nya’dır9
Bir k%layını bulur9 >elanik’e gider9 Bu gidiş. >elanik’teki "abalar ve d0nüş ger"ekten "%k sıkıntılı %lur9
?akat >elanik’te y%&un ve üzü!ü "abaların s%nu %lumludur9 1atan ve (ürriyet ,emiyeti %rada da kurulur9
=ü"lükle. >elanik Askeri Büştiyesi 0&retmenlerinden Bursalı (akkı Baa’nın evinde bir ge!e t%plantısı
tertip edilir9 Bu t%plantıda; Musta#a -emal. *mer Na!i. (üsrev >ami -ızıld%&an. (akkı Baa ve Musta#a
Ne!ip bulunurlar
5
9
CMusta#a -emal i"in ayatta müşkül ve gayri mümkün y%ktur diyenF (üsrev >ami -ızıld%&an. % ge!e
t%plantısını Musta#a -emal’in ş0yle a"tı&ını yazarP
C'Arkadaşlar. Memleketin yaşadı&ı vaim anları size s0ylemeye lüzum g0rmüy%rum9 Bunu !ümleniz
müdriksiniz9 Bu bedbat memlekete karşı müim vazi#elerimiz vardır9 $nu kurtarmak yeg)ne ede/E
mizdir9 Bu gün Maked%nyayı ve tekmil Bumeli -ıtasını vatan !amiasından ayırmak istiy%rlar9 Memlekete
e!nebi nü#uz ve akimiyeti kısmen ve /ilen girmiştir9 Iadişa zevk ve saltanatına düşkün. er zilleti
irtik)p ede!ek men#ur bir şasiyettir9 Millet zulüm ve istibdad altında mav%luy%r9 (ürriyet %lmayan bir
memlekette 0lüm ve izmilal vardır9 (er terakkinin ve kurtuluşun anası ürriyettir9 Tari bugün biz
evlatlarına bazı büyük vazi#eler tamil ediy%r9 Ben >uriye’de bir !emiyet kurdum. istibdad ile mü!adeE
leye başladık9 Buraya. bu !emiyetin esasını kurmaya geldim9 Limdilik gizli "alışmak ve teşkilatı taazzuv
ettirmek zaruridir9 >izden #edak)rlıklar bekliy%rum9 -a)r bir istibdad’a karşı an!ak itil)l ile !evap
vermek ve k0neleşmiş %lan "ürük idareyi yıkmak. milleti akim kılmak9 (ülasa; vatanı kurtarmak i"in
sizleri vazi#eye davet ediy%rumF9
46
=5se*inzade .li.
0 >aik <eşit ?nat8 1elleten @@-A ;ilt s. %0B.
2 azım ara$ekir8 İtti"at /e Terakki ;emi*eti s. 26(.
( .li >uat ;e$eso*8 'ınıf .rkadaşım .tat5rk s. 7,C7%.
6 .li >uat ;e$eso*8 'ınıf .rkadaşım .tat5rk s. 78.
7 .li >uat ;e$eso*8 'ınıf .rkadaşım .tat5rk s. 86.
8 ;um"uri*et 9e/ri Millet/ekili Mustafa ;ant5rk
B =5sre/ 'ami ızıldoğan8 1elleten A. ;ilt s. 61B.
1, =5sre/ 'ami ızıldoğan8 1elleten A. )ilt s. 6%%.
Bunun üzerine. Musta#a -emal’in yakın arkadaşı *mer Na!iP C99Musta#a -emalQ Arkandayız9 >eni takip
ede!e&iz9 *lümler. !ellatlar. işken!eler bile bizi bu azmimizden "evirmeye!ektir9 (ürriyet verilmez9 $
an!ak alınır9 Gulüm ve istibdad altında inleyen bu masum ve bi"are milleti kurtara!a&ız9 Jaşasın ürriyet
ve itil)lF
44
karşılı&ını verir9 Jeniden s0z alan Musta#a -emal; CArkadaşlarQ ger"i bizden evvel bir "%k
teşebbüsler yapılmıştır9 ?akat %nlar muvaRak %lamadılar9 Künkü. teşkil)tsız işe başladılar9 Biz kura!aE
&ımız teşkil)t ile bir gün ve beemeal muvaRak %la!a&ız9 1atanı. milleti kurtara!a&ızF9
42
B0yle!e. C1atan ve (ürriyet ,emiyetiF >elanik’te kurulur9 ,emiyetin ızla gelişti&ini s0yleyen (üsrev
>ami -ızıld%&an C1atan ve (ürriyet ,emiyeti. vatanın er k0şesinde dalbudak sardı9 Memleketin en
kıymetli. en #edak)r evl)tlarını sinesine aldı9 Bazı kü"ük gruplar da buna iltiak ettiF
43
der9
Musta#a -emal >uriye’deki g0revine d0ner9 Bu gidiş ve d0nüşte ger"e&i bütün a!ılı&ı ile tadar9 Ama gerE
"ekler %na a!ı te!rübeler kazandırmıştır9 Bir takım üzü!ü. düşündürü!ü %laylardan dersler "ıkarmıştır9
Bunların s%nu!u %larak daP CBir de#a daa karar verdim ki günün de&il. yarının adamı %lmak l)zımdırF
4<

der'
Lam’a t%p"u staOına gitmeden 0n!e Beyrut’da arkadaşlarınaP C'Dava yıkılmak üzere bulunan bir imparaE
t%rluktan. 0n!e bir Türk Devleti "ıkarmaktırF
4H
diye!ektir'
Bir süre s%nra 39n!ü $rdu’ya tayin edilir9 $rdu -ararg)ı Manastır’dadır9 ?akat Musta#a -emal. >elanik’te
bulunan daa üst k%mutanlı&a alınır9 1atan ve (ürriyet ,emiyetindeki arkadaşlarını arar9 Arkadaşları.
+ttiat ve Terakki ,emiyeti ile birleştiklerini s0ylerler9 K%k üzülür9 Bu k%nuda "eşitli g0rüşler vardır9
Belleten’e C1atan ve (ürriyetF başlıkla bir yazı yazan Ir%#es0r A#et +nan. Musta#a -emal’in staO yaptı&ı
alaya ait bir %layı anlattıktan s%nra; Musta#a -emal >uriye’de mümkün %lanı yaptıktan s%nra MakeE
d%nya’ya ge"iy%r9 Lam’daki eserini Maked%nya’da da kuruy%r9 @vrensel ve tariM işin. 4567 Mnkılabı’nın
esasını Lam’da D%kt%r Musta#a’nın evinde aramak l)zım gelirF
4;
demektedir9
Bu i#adeden 1atan ve (ürriyet ,emiyeti mensuplarının Ali ?uat ,ebes%y’un C99>elanik’e geldikten kısa bir
müddet s%nra Bami Beyin d%stları ile tanıştım9 Bunların arasında. Tal)t. ittiat ve Terakki Iartisi liderleE
rinden. Mitat Lükrü. partinin genel sekreterlerinden Ne!mettin M%lla ve sair vardır9
'Musta#a -emal’in daa %kul sıralarında iken telkinlerde bulundu&u arkadaşların ve bil)are >uriye’den
ka"arak >elanik’te bir şubesini kurdu&u 1atan ve (ürriyet ,emiyeti üyelerinin. ittiat ve Terakki’ye
ge"tiklerini anladımF
4:
dedikten s%nra. Musta#a -emal Lam’da iken Iaris’teki ,emiyet Merkezi liderleE
rinden d%kt%r Nazım’ın yetkili %larak >elanik’e geldi&ini. 1atan ve (ürriyet ,emiyeti mensupları ile
k%nuşarak %nlarıP C'Tarite +ttiat ve Terakki ,emiyetinin yeri var9 Memleket dışında bir ayli neşriyat
yaparak kendisini tanıtmıştır9 Bu ad altında t%planır "alışırsak daa iyi neti!e alırız. taki ayrı !emiyet
maksat ve gayeleri bir de %lsa ayrılık manzarası i#ade ederF
47
9 diyerek. ikna etti&ini yazar9
$ysa. aynı k%nuya de&inen (üsrev >ami -ızıld%&an. >elanik’te !ereyan eden bazı takip %laylarına de&iE
nerek. kendisi ile *mer Na!i’nin emen >elanik’ten uzaklaşmalarını. Avrupa’ya ka"malarını. Tal)t Beyin
tekli# etti&ini s0yler9 ,emiyetin enüz arekete ge"e!ek kadar kuvvetli %lmadı&ını. sarayın gidişten
aberdar %ldu&unu. memleketten deral ayrılmamız gere&ini ileri sürdü&ünü belirtir9 >%nra da ge!ikE
menin tevki# ile s%nu"lana!a&ını a"ıklar9 (üsrev >ami -ızıld%&an 456: yılı Mart ayında Iaris’e ulaştıkE
larını. %rada iki grupla temasa geldiklerini. Amet Bıza grubunun kendilerine uygun g0ründü&ünü s0yler9
Bazı şartlarla birleşmeyi kabul ettiklerini a"ıklar9 Szun g0rüşmeler s%nunda Amet Bıza’nın tekli# etti&i
isim de&işikli&i ile birleşme ger"ekleşir9 1atan ve (ürriyet ,emiyeti’nin Terakki ve +ttiat adını aldı&ını
işaretler ve C'Bu isim de&işmesi 46 Temmuz 4567 tariine yakın bir zamanda vaki %lmuştur9 4567
Mnkılabı’nda akiki r%lü yapan kuvvet. s%nradan aldıkları Terakki ve +ttiat namı altında "alışan 1atan ve
(ürriyet ,emiyeti’nin 0z evl)tları idiF
45
ükmünü getirir9
Jine aynı k%nuya de&inen ?aik Beşit Snat; 23 temmuz 4567’de 889 Abdülamid’i Meşrutiyet +daresi
yeniden kurmaya z%rlayan areketin kayna&ı %lan. $smanlı Terakki ve +ttiat ,emiyeti’nin >elanik de
müsait bir #aaliyet saası bulmasında ve bilassa $rdunun se"kin ve aydın subaylarının azimli ve !esur
davranışlarına dayanmasına imk)n azırlayanlar arasında Musta#a -emal’in 0nemli r%lü üzerinde. belki
11 =5sre/ 'ami ızıldoğan8 1elleten A. )ilt s. 6%%.
1% a.D.e. s. 6%%.
10 a.D.e. s. 6%%.
12 &e/ket '5re**a .*demir8 Tek .dam A. ;ilt s. 1,%.
1( .li >uat ;e$eso*8 'ınıf .rkadaşım8 .tat5rk s. 1,8.
16 .fet İnan8 1elleten A. ;ilt s. %8BC%B8.
17 .li >uat ;e$eso*8 'ınıf .rkadaşım .tat5rk s. 1,0.
18 a.D.e. s. 110.
1B =. 'ami ızıldoğan8 1elleten A. ;ilt s. s. 6%0C6%(.
de p%litika!ı rakiplerinin tesiriyle %la!ak. gere&i gibi durulmamıştırF
26
diyerek k%nuya daa da a"ıklık
kazandırmaktadır9
Jazar. 43 Mayıs 4775 da gen" tıbbiyelilerin kurdu&u 8ttiadEı $smani ,emiyetinin de&işik isim ve namE
larla Iaris’te $smanlı +ttiat ve Terakki şeklinde kuruldu&unu a"ıklar9 CDışardan yapılan gizli telkinlerle.
teşviklerle ve zaman zaman verilen müpem talimatlarla bu işi başaramaya!akları bir ger"ektiF dedikten
s%nra CTeşkil)tlanmış bir sil)lı kuvvete dayanmak zaruri idi' +şte bu kuvvetten #aydalanma ve %nunla
işbirli&i yapma imk)nım . erkesten 0n!e -ur9 Jüzbaşı Musta#a -emal’e b%r"lu bulunmaktadırlarF
24
der9
Aslında. % devirde. +ttiat ve Terakki ileri gelenleri tara#ından Musta#a -emal ep dışarda bırakılmak
istenmiştir9 (i" r%lü y%kmuş gibi ge"iştirilmiştir9 Snutturulmak y%lu tutulmuştur9 Bunu. bu kısa araştırmaE
mızda g0rmek mümkündür9 Nitekim. -)zım -arabekir +ttiat ve Terakki adlı kitabındaP C'Bu aralık
Musta#a -emal Bey. Atatürk de >elanik’te $rdu @rk)nEı (arbiyesine. ?eti Beyin yanına nakletmiş
%ldu&undan. ?eti Beyin reberli&i ile % da ,emiyete alınmıştırF
22
demektedir9 Daa ileri say#alarda
g0re!e&imiz üzere. Musta#a -emal’i bu kü"ümseme. bazı tariM akikatleri ink)ra kadar vardırılmıştır9
1akit =azetesi Başyazarı Amet @min Jalman. Musta#a -emal’in. 1atan ve (ürriyet ,emiyeti kuruluşunu
anlattıktan s%nra. kendisineP
C'>elanik’e geldi&imde bizim (ürriyet ,emiyeti’nin Terakki ve +ttiat namını aldı&ını duydum9 D%kt%r
Nazım Bey. Iaris’ten >elanik’e gelmiş. Terakki ve +ttiat ,emiyetinin tarite yeri vardır9 $ nam altında
"alışırsa daa iyi tesir eder9F
23
diyerek arkadaşlarını ikna etmiş9 ,emiyette % nam altında "alışmakta
devam etti9
Bu k%nuyu enine b%yuna in!eleyen ?aik B9 Snat "eşitli kaynakları kıymetlendirdikten s%nra; C99Akabe
arek)tının n Aralık 456H ile 4 @kim 456; arasında !ereyan etti&i. Musta#a -emal Beyin 4< -asım 456;
’da t%p"u staOı yapmak üzere Lam’a d0ndü&ünüF belirterek C99Musta#a -emal’in i" de&ilse 456; @kiminE
den ü"Ed0rt ay 0n!e >elanik’te bulunmuş ve teşebbüsü yapmış %lması gerekmektedir9 2: @ylül 456: de
D%kt%r Nazım ile yapılan anlaşmaya kadar $smanlı (ürriyet ,emiyeti adını mua#aza eden teşekkülün
kuruluşu da. kat’i gün s0ylenememekle beraber Temmuz 456; i"erisindedirF. diy%r9 >%nra daP C99@ylül
456; i"inde katıldı&ı kendisi tara#ından n%ktalanan @nver Iaşanın bizzat kaleminden "ıkmış atıralarına
bakılın!a. 46 kişi arasındaki anlaşma Musta#a -emal’in teşebbüsünün bir devamı %ldu&unda şüpe
bulunmadı&ına. 456; Temmuzundan daa 0n!eki bir tarite yapılmış %lmak ve Musta#a -emal’in 456;
ilkbaar aylarındaEmutemelen NisanEMayıs >elanik’e gelmiş %ldu&unu kabul etmek d%&ru %lur. düşünE
!esindeyimF
2<
kanaatına varmaktadır9
+n!elemesini sürdüren Snat. bir tesadü# eseri eline ge"miş %lan. beş !iltlik CJeni Ssul TalimEi -ıraatF adlı
kitabın H in!i !ildinde yer alan bir makale deP C'H in!i $rdudan nakleden bir @rk)nEı (arp Gabiti. MekteE
bi Tıbbiyeden tardedilmiş. kalebentli&e makum edilmiş. Lam’da ti!aretle iştigale başlamış biriyle buluE
şarak bir (ürriyet ,emiyeti teşkiline karar verdiler9 Bu !emiyete >elanik’te bir şube idasına "alıştılar9
>ını# arkadaşlarından bazı gen"lerle. şimdi birer mevkEi mübe!!elEiraz eden zevatEı )liyeden bazılarıyla
g0rüşüp niayet bir !emiyetin esasını kurdular9F
2H
şeklinde i#adede bulunuldu&unu yazmaktadır9 =en9 -9
-arabekirP CBu ,emiyet ilk 0n!e. >elanik’te 456; @ylülünde $smanlı (ürriyet ,emiyeti adı ile teşekkül
etmiş ve Manastırda da bir şube a"mıştır9 @rtesi yıl adını Iaris’teki ,emiyetle birlik %larak Terakki ve +ttiE
ad’a de&iştirmiş ve 4567 Temmuzunda Meşrutiyet’in il)nından s%nra da ilk kurulan !emiE yetin adı %lan
ittiat ve Terakki’yi kabul ederek siyasi #aaliyete girmişF
2;
demekte ve daa s%nraki say#alardaP
C>elanik’te. 7E46 arkadaş ve başlarında yüzünü belki de g0rdü&üm #akat %nun beni yakından takip ettiE
&ine. dinledi&ine i" şüpe etmedi&im Tal)t Bey adında bir zat vardır9 Bunlar d0rt yıldır başlayıp bırakE
mak üzere bazı teşebbüslere girişmişlerdir9 >elanik’den başka i" bir yerde teşkil)tı y%ktur9 (atta >elanik
dai eski teşebbüsler gibi. bu se#er de işten vazge"miş. temsili kalmıştır9 Benim ısrarımla Manastıra
teşkil)t sal)iyeti verdiler9F
2:
K%k in!e n%ktalara kadar inerek bir t%plantı yaparlar9 Tari. 25 A&ust%s 456; dır9 Bu t%plantıda Tal)t BeyP
C>ultan (amid’in 47 A&ust%s 456; da a&ır astalı&ını ve 0lümünde dai (ürriyet il)n %lunmazsa. Avrupa
devletlerinin $smanlı Devletini paylaşma telikesi karşısında kala!a&ımızı. bunun i"in yer yer adı ne
%, >aik <eşit ?nat8 1elleten @@-A ;ilt. s. %0B.
%1 a.D.e. s. %0B.
%% âzım ara$ekir8 İtti"at /e Terakki s. %(7 E9ip notuF.
%0 >aik <eşit ?nat8 1elleten @@-A ;ilt s. 02%.
%2 a.D.e. s. 022C02(.
%( a.D.e. s. 026C027.
%6 âzım ara$ekir8 İtti"at /e Terakki s. 101.
%7 a.D.e. s. 162.
%lursa %lsun !emiyetler teşkil %lunarak azır bulunmaktan başka "aremiz kalmadı&ı akkındaki Lurayı
Tmmet =azetesi’nin yazdı&ı makaleleri %kuy%r9 Bu tekli/ arkadaşları kabul ediy%r9 (emen % gün
t%planmaya karar veriy%rlar9 ?akat :6 kişiden yalnız i%’u bu t%plantıya geliy%r9 46 kişi ile kurmayı tekli#
ediy%r ve karar altına alınıy%r9F
27
CNiayet. 4 @ylül 456; ,uma ge!esi. Tal)t. Bami. Mitat Lükrü ve +smail ,anb%lat ikin!i de#a t%planıE
y%rlar9 (il)l adı ile ilk >elanik Merkezini kuruy%rlar9 Bil)are @ylül 456;’da *mer Na!i Beyin evinde
t%planıy%rlar9 (il)l yerine $smanlı (ürriyet ,emiyeti adını kabul ediy%rlarF
25
-uru!uların ad ve numaraE
larını
36
a"ıkladıktan s%nraP CBurada ittiat ve Terakki ,emiyeti’nin tarii i"in müim bir akikati de
kaydediy%rum9 $ da. Musta#a -emal Beyin (@rk)nEı (arp -%la&ası Atatürk) ,emiyetle münasebetidir9
Terakki ve +ttiat namını aldıktan bir ayli zaman s%nra 432< (4567) Lubatında ,emiyet’e ?eti Beyin
(Merum $kyar) del)leti ile girmiş ve 322 numarayı almıştır9
'>uriye’de 456; teşrinevvelinde 1atan ve (ürriyet ,emiyeti’ni teşkil etmiş >el)nik’e gelerek %rada da
bir şube a"mış. işbu şube de s%nra kendisine Terakki ve +ttiat ismini vermiş' 4534 de basılmış %lan
tariin 888 ün!ü !ildinin 4<4 in!i say#asındaki yazılar akikata uygun de&ildirF
34
demektedir9 Jazının
s%nunda bu ger"ek dışı beyana de&inile!ektir9
Mustafa emal!in &elanik!teki #a$aları
>elanik’te +ttiat ve Terakkiye ait "abalar y%&un9 =en" subaylar. kurmaylar. ,emiyetle yakından ilgili9
+mparat%rlu&un k0tü gidişine "are aranmakta9 Kıkar y%l. +til)l %larak g0rülmekte9 Abdülamid’in
istibdadına s%n vermek. Meşrutiyeti il)n etmek yeg)ne "are sanılmaktadır9 Bu yüzden. >elanik "%k
areketli9’ (emen er yerde bu k%nu g0rüşülmektedir9 Nitekim. başta Musta#a -emal %lmak üzere gen"
subaylar. !esaretle. emen erşeyi a"ık"a s0ylemekteydiler9 (em de. yer ve zaman aramaksızın9 Bunu
Maked%nya’daki bir yaban!ı aOans ş0yle belirlemektedirP C+nkıl)p areketini emen tüm subaylar
kavramış durumda9 =erek kendi aralarında. gerekse yaban!ılarla k%nuşurken. şimdiki y0neti!iyi. i"
"ekinmeden. sert bir bi"imde eleştiriy%rlar9 Türkiye’yi #el)kete sürükleyen y0neti!ilerden
memnuniyetsizliklerini a"ık"a belirtiy%rlar9 TemsilM y0netim isteminde bulunuy%rlar9 =arniz%n bulunan
taşra kentlerinin "%&unda. aydın subaylar. p%lis g0zetimi ve sansür engeline ra&men. p%litik "evrelerle
ve yurt dışındaki U0n Türk y0neti!ileri ile !anlı bir ilişki i"indeler9 Bir takım ayrı!alıklara saip %lan
buralardaki yaban!ı p%sta servisleri. gerek inkıl)p"ı yayınların. gerekse er türden dış kaynaklı aber ve
yazıların da&ıtılmasını 0nemli 0l"üde k%laylaştırıy%rlar9F
32
Musta#a -emal de bu s%runlar üzerinde !iddiyetle ve büyük bir dikkatle durmaktadır9 >ık sık. arkadaşı Ali
?uat ,ebes%y ile buluşur9 $na i" ve dış durumu de&erlendirir9 +ttiat ve Terakkiyi eleştirir9 Ama"ları
üzerinde durur9 C'Meşrutiyetin il)nı yeter "are %lamaz9 ,emiyetin bir siyasi parti aline gelerek
ükümeti. meşrutiyetin il)nından s%nra. ele alması l)zımdır9 Iarti 0n!eden bu vazi#esini azırlamış ve ne
yapa!a&ını pr%gramlaştırmış %lmalıdır9 Aksi taktirde. ikin!i meşrutiyet de birin!isinin akıbetine u&rar9
*yle ise ne yapmalıdırV
Meşrutiyet k0neleşmiş ve insi!amını kaybetmiş %lan $smanlı +mparat%rlu&unun g0vdesi üzerine de&il.
Türk "%&unlu&unun yaşadı&ı kısım üzerinde %turtulmak. düşmanlarının. yani büyük devletlerin yapa!a&ı
bir tas/ye yerine itil)l idaresi kendi başına bir Türk Devleti kurmalıdırF
33
der9
Musta#a -emal. bu düşün!elerini. yalnız arkadaşlarına de&il. !esaretle ve pervasız!a er yerde
s0ylüy%rdu9 -a#asındaki isti#am ise. itil)l yaklaştık"a büyüy%rdu9 $na g0re; itil)li %rdu yapa!aktı9
Anayasanın yürürlü&e girmesi i"in. padişaı yine %rdu z%rlaya!aktı9 $rduyu bu işe itil)l!i gen" subaylar
sevk ede!ekti9 $ alde lider kimdiV Ja da kim %la!aktıV
Jine bu k%nuların eye!anla k%nuşuldu&u bir akşam. s0z +ran %laylarına gelir9 C+ran’da ürriyet
mü!adelesine atılanlar. büyük başarı kazanmışlardı9 MuzaRereddin La. Iarl)ment%yu a"mak z%runda
kalmıştı9 Anayasa il)n edilmişti9 =irit’de 1enizel%s aynı dava i"in %rtaya atılmıştı9F Ali ?eti Bey. bizde
neden b0yle adamlar "ıkmaz. diyerek iddetlenir9 Musta#a -emal düşün!elidir9 Arkadaşlarından biri %naP
CBen senin ne düşündü&ünü biliy%rum9 Neden ben "ıkmayayımVF diy%rsun9 Musta#a -emalP C@vet 0yle
düşünüy%rum9 Neden. neden bir Musta#a -emal "ıkmasınVF
3<
der9
%8 âzım ara$ekir8 İtti"at /e Terakki s. 17( E9ip notuF.
%B a.D.e. s. 176.
0, a.D.e. s. 178.
01 a.D.e. s. 17B E9ip notuF.
0% +uri* .şato/iG Hetros*an8 'o/*et G4z5*le I4n T5rkler s. 0,0. GraJdanski* .Jansı!nda $ulunan Hetr*a*ef.
00 .li >uat ;e$eso*8 'ınıf .rkadaşım .tat5rk s. 112.
02 .li >uat ;e$eso*8 'ınıf .rkadaşım .tat5rk s. 1%,C1%1.
$na g0re bütün s%run. +ttiat ve Terakki ,emiyeti ileri gelenlerinin. gele!ek i"in bir pr%gramlama ve
planlama yapmamalarından ileri geliy%rdu9 Bu yüzden de /kirleri. düşün!eleri bir türlü arkadaşlarına
uymuy%rdu9 Ne itil)lin ama!ı. ne itil)l s%nrasında. ne yapıla!a&ı n%ktasında +ttiat!ılar’la em/kir
de&ildi9
Bir yaban!ı yazarP C99 $. p%litik bakımdan areketli bir "a&da d%&muştu9 -ızıl >ultana. müstebit +kin!i
Abdülamid’e karşı muale#et. yurt i"indeki ve dışındaki sürgünler arasında pek #aaldi9 =en" subaylar
arasında muale#et grupları %luşuy%rdu9 Bu grupların en başında U0n Türkler geliy%rdu9 Musta#a -emal
gibi Avrupa aydınlarının ve p%litika yazarlarının yapıtlarını da gizli!e %kuyan vatansever. gen" bir askerin
bu arekete katılması gayet d%&aldı9 Bununla beraber. $. =en" Türkler’in bir $smanlı Slusu k%nseptine
baştan itibaren inanmıy%rdu9 Tariinde g0stermiş %ldu&u gibi. aklı %larak bunda bir "elişki g0rülüy%rdu9
Künkü "%k uluslu t%plum ilkesi; ulus bilin!inin %luşması ve ulusların 0zgürlük savaşları karşısında
eskimiş. m%dası ge"miş bir ilkeydi9 ?akat. % günlerde. Türk’ten ulus %larak s0z eden kimdi9 Türkler bile
ulus s0zünü a&ızlarına alamıy%rlardı9 B0yle!e. s0z!ülerini kişisel ırslar peşinde k%şar. güvenilmez kişiler
%larak g0rdü&ü =en" Türkler areketi i"inde bir başarı sa&layamadı9F
3H
+şin ger"e&ini Musta#a -emal’in arkadaşlarından #arklı yaratılmış %lmasında aramak daa d%&ru %lur.
kanısındayım9 Nitekim. bu ususu %nu uzaktan ve yakından tanımış %lanlar da itira# etmişlerdir9 Musta#a
-emal. dünyanın ve $smanlı +mparat%rlu&unun durumunu de&erlendirmekte #arklıydı9 =idişata bakış
a"ısı ile #arklıydı9 $layları teşis etmesi. ayırması. de&erlendirmesi ve ileriyi g0rmesi ile #arklıydı9
Musta#a -emal ile b%l b%l k%nuştuklarını belirten arkadaşı Ali ?eti $kyarP C'Musta#a -emal’in yüksek
meziyetlerini. /krM seviyesini sezmek imk)nlarınıF
3;
>elanik’te buldu&unu s0yler9
Daa ileri say#alarda g0re!e&imiz üzere. %nu daima rakip sayan @nver Iaşa bileP C$rduyu Musta#a
-emal’den başkası idare edemezF
3:
demişti9
$rgeneral Asım =ündüz. atıralarındaP C=erek (arbiye’de. gerek (arp Akademisi’nde bir şey dikkatimi
"ekmişti9 D%&u illerinden ve Anad%ludan gelen arkadaşlar. +stanbullular gibi yalnız dersleriyle
meşguldüler9 >ade!e Manastır +dadisinden gelen arkadaşlarımız daa "%k uyanık. daa "%k batıya
d0nüktüler9 $nlar. derslerinin dışında memleket meselelerini de tartışıy%rlar. bu k%nularda /kirler ileri
sürüy%rlardı9 Musta#a -emal de bunlardandı9F
37
$rgeneral ?arettin Altay C$n Jıl >avaşı ve >%nrasıF adlı atıralarında. +stanbul’da =enelkurmay >e#erE
berlik Dairesinde g0revli bulundu&unu. mesai arkadaşı binbaşı >adulla Beyin kendisineP C'@nver şüpe
y%k ki büyük adamdır9 A)kin baş %la!ak kudrette %ndan üstün Musta#a -emal vardır9 Ben er ikisini de
"%k yakından tanırım' $nda 0yle bir enerOi vardır ki. manialar %nun karşısında dümdüz %lurF
35
9
Musta#a -emal. daa Akademi sıralarında iken. Ali ?uat ,ebes%y’un babası +smail ?azıl Iaşa tara#ından
"%k takdir edilir9 Arkadaşı %lan $sman Nizami Iaşaya %nu tanıtır9 Iaşa. Musta#a -emal’e bir takım s%rular
s%rar9 >%nra daP CMusta#a -emal @#endi %&lum. g0rüy%rum ki. +smail ?azıl Iaşa seni takdir etme
ususunda yanılmamış9 Limdi. ben de %nunla em/kirim9 >en bizler gibi. yalnız erk)nEı arp zabiti %larak
n%rmal bir ayata atılmaya!aksın9 -eskin zek)n ve yüksek kabiliyetin memleketin gele!e&i üzerinde
müessir %la!aktır9 Bu s0zlerimi bir k%mpliman %larak alma9 >ende memleketin başına gelen büyük
adamların daa gen"liklerinde g0sterdikleri müstesna kabiliyet ve zek) emareleri g0rmekteyimF
<6
Tal)t Iaşa ise. ü" büyük !ilt tutan =urbet (atıraları’nda. "%k a"ık bir dille %nu 0vmektedir9 Daa s%nraki
say#alarda %nunla k%nuşmalarını g0re!e&iz9 Bu b0lümü daa "%k uzatmak istemiy%rum9
?ali Bı#kı Atay. Musta#a -emal’in daa H in!i $rdu’da iken. >elanik’e gitmeden 0n!e arkadaşlarınaP CAsıl
mesele yıkılmak üzere bulunan imparat%rluktan bir Türk Devleti "ıkarmaktırF
<4
der9 >%nra daP
C99Musta#a -emal a!ı ve sert tenkit"i %ldu&u kadar a"ık k%nuşu!u idi9 Daa % zaman. 456: de arkadaşE
larına şu /krini s0ylemekten "ekinmemiştirP C-0neleşen ve ayatiyetini kaybeden $smanlı +mparaE
t%rlu&u g0vdesi üzerine devlet %turtulamaz9 An!ak. Türk "%&unlu&u t%pra&ı üzerine %turtulabilir9 Büyük
devletlere bir likidasy%n yaptırmaktan ise itil)l idaresi bunu kendisi yapmalıdır9
Meşrutiyet. ürriyetleri ger"ekleştirin!e bütün milliyet davaları %rtaya "ıka!aktı9 Avrupa Türkiyesinde.
Bulgaristan. >ırbistan. Junanistan. -arada& ve >elanik’e inmek isteyen AvusturyaEMa!aristan +mparaE
0( .skeri Tari" 15lteni 'a*ı 168 s. 1,7.
06 .li >uat ;e$eso*8 'ınıf .rkadaşım .tat5rk s. 118C11B.
07 ;elal 1a*ar8 1en de +azdım s. %1.
08 .sım G5nd5z8 =atıralarım s. 10.
0B >a"rettin .lta*8 1, +ıl 'a/aş /e 'onrası8 s. 1,.
2, .li >uat ;e$eso*8 'ınıf .rkadaşım .tat5rk s. 07.
21 >ali" <ıfkı .ta*8 #anka*a s. 27.
t%rlu&u ile "evrilmiştik9 >ırp. Junan ve Bulgar azınlıkları bizim t%praklarda idi9 (epsi birer par"a k%paE
rarak anavatan saydıkları t%praklara katılmak isteye!eklerdi9 Tek. devlete ba&lı %lanlar Türklerdi9 $nlarda
y%ksul ve zayı# idiler9 Araplara da ayrılma /kri aşılanmıştı9 +mparat%rlu&un paylaşılmasına "%ktan karar
verilmiş idi9 Jalnız biz Türkler ezile!ektik9 +mparat%rlu&un yıkıntıları altında biz kala!aktık9 (ıristiyanlar
ayrıla!aklar. Türkler ve Araplar ayrı ayrı devletlerin s0mürgeleri %la!aklardı9 MillM bir sınırlama gerekti9
Avrupa yakasında. batı ve d%&u Trakya bizde kalmalıydı9 @dirne vil)yetinin kuzey sınırları genişlemeli.
Arnavutluk ba&ımsız %lmalı. Avusturya. Ma!aristan. Bulgaristan ve Junanistan +stanbul’da bir k%n#eransa
"a&rılmak idi9 Dava milliyet prensibi’ne g0re "0zülmeli. Anad%lu kıyılarına yakın Adalar bizim %lmalı.
yaban!ılara kalan Avrupa Türkiyesi t%prakları ile bize kalanlar arasında nü#us de&işimi yapılmalı. Anad%lu
güneyinde ise (atayE(alepEMusul bizde kalmak üzere gerisi Araplara bırakılmalı idi9
+ttiat ve Terakki ise. tam bir kayıtsızlık i"erisindedir9 +leriyi g0ren y%k9 (i" kimse t%prak #edak)rlı&ı
istemez9 Musta#a -emal gibi düşünmek vatan ainli&idirF
<2
Aynı k%nuyu in!eleyen A9 ?uat ,ebes%y iseP C'Musta#a -emal’in bu s0zlerinden "ıkan m)na şu idi9
$smanlı +mparat%rlu&unun tasviyesi işi. Türkün aleyinde %larak düşmanlarımıza bırakılmamalıdır9 Bir
itil)l s%nunda iş başına gele!e&i anlaşılan Meşrutiyet"ilerin kura!a&ı idare !esur bir kararla tas/ye işini
kendisi yapmalıdır9 >el)met y%lu budurF
<3
9
Tlkenin i"erisinde bulundu&u durum bundan daa güzel nasıl de&erlendirilebilirdiV Musta#a -emal’in bu
ve benzeri !esur ve ger"ek"i "ıkışları +ttiat ve Terakki’deki arkadaşlarına %ş g0rünmüy%rdu9 B0yle!e
itil)# da başlamış %luy%rdu9
İkin'i Meşruti(et
23 Temmuz 4567 de +kin!i Meşrutiyet il)n edilir9 Meşrutiyetin er şeyi allede!e&ini sananlar. 47:;
Anayasasını da yürürlü&e k%ydururlar9
Musta#a -emal düşün!elerinde aklıdır9 >%nrası planlanmayan pr%gramlanmayan bir areket yapılmıştır9
Devlet kendi düzeni ve yapısı i"erisindedir9 $smanlılık ge"er ak"e %larak g0rülmektedir9
Ali ?eti BeyP C@vet; S&runda bun!a emek vermiş. atta başka ülkelere nispetle. madut da %lsa kan
d0külmüş. #akat er şeyden 0n!e vatanın i"inde bulundu&u binbir dertten kurtuluş "aresi %larak benimE
sedi&i meşrutiyeti il)n etmiştikF
<<
diy%r9 >%nra daP C'+stanbul’un ne diye!e&ini merak ederken. Smum
Mü#ettiş (üseyin (ilmi Iaşa. +ttiat ve Terakki >elanik Merkezi Beisi %ldu&unu bildi&i manyasMzade Be/k
Beyi. 0zel %larak "a&ırttı9 >ultan (amidin. bizim ilk beyannameleri s%kaklara yapıştırdı&ımız ve Merkez
%larak b0lgeye meşrutiyetin il)n edildi&ini telgraDa bildirdi&imiz saatte. aynı kararı aldı&ını aber verdi9
$ anda ep beraber %ldu&umuz ve daa s%nra vatanın kaderinde s0z saibi %la!ak @nver. Musta#a
-emal. ,emal. -)zım -arabekir ve di&er arkadaşlar derin bir %Q9. "ektik'F
?akat. er nedense. bir gün s%nra yapılan t%plantıda Musta#a -emal’i g0rmüy%ruz9 =er"ekten seveni ile
kıskananı ve k%rkanı ile Musta#a -emal’den ka"tıkları apa"ık9 -endi aralarındaki t%plantı i"in Ali ?eti
$kyarP C'@rtesi günü. Mitat Lükrü. Tal)t. ,avit. Bami. Tasin Beylerin de katılmasıyla. ittiat ve
Terakki’nin takip ede!e&i y%l üzerinde g0rüştük9 Tal)t. ,avit. Bami. ,emal. (a#ız (akkı Beylerin
+stanbul’a g0nderilmesini kararlaştırdık9 Tal)t şu tekli#te bulundu P
C,emiyet mes’uliyeti %muzlamalıdır9 Artık. alkın itimat ve itibarını temsil eden bir siyasi mev!udiyet
%larak resmen saneye "ıkmalıyız9 @vvela. !emiyetin merkezinin >elanik %ldu&unu ve bütün muabeE
relerin bu merkezle yapıla!a&ını. direktiDerin sade!e merkezden verile!e&ini tamim edelim9 Muatap biz
%ldu&umuzu ükümete bildirelimF
<H
Bu anda. >elanik (ürriyet naraları ile inliy%r9 Bir bayram avası yaşanıy%r9 (erşey %ldu&u sanılan MeşruE
tiyet kutlanıy%r9 >ade!e Musta#a -emalP C'(ürriyet il)n edildi9 Ieki. şimdi ne %la!akV
<;
diy%rdu9
Demekte de aklıydı9 =er"ekten +ttiat ve Terakki liderleri tereddüt i"indeydiler9 Bir tara#tan meşrutiyetin
il)nında eme&i ge"miş gen" subayların taşkınlı&ı. 0te yandan k%lay kazan!ın getirdi&i şaşkınlık %rdudaki
disiplini silip g0türmüştü9 CNe +ttiat ve Terakki ,emiyeti subaylara ve ne de subaylar ,emiyete s0z ge"iE
remez %ldular9 =enel Merkez insiyati/ kaybetti9 Tal)t Iaşa bir gün bizeP 1allai ben de şaşırdım kaldım9
>uyun durulmasını bekliy%ruzF
<:
demişti9 Akıp giden %laylardan en "%k üzün duyan Musta#a -emal ise
$rdu muakkak ve deral siyasetten "ekilmelidir9 Aksi taktirde bir kudret %lmak vas#ını kaybede!ektir9
2% >ali" <ıfkı .ta*8 #anka*a s. 28C2B.
20 .li >uat ;e$eso*8 'ınıf .rkadaşım .tat5rk s. 116.
22 >et"i Ok*ar8 KG 9e/irde 1ir .dam8 s. %2.
2( >et"i Ok*ar8 KG 9e/irde 1ir .dam8 s. %2C%6.
26 .li >uat ;e$eso*8 'ınıf .rkadaşım .tat5rk s. 102.
27 a.D.e. s. 102C10(.
Bu ise. memleket i"in bir #el)ket %la!aktır9F
<7
9
Ir%#9 >adi 8rmakP C+ttiat ve Terakki 0n!e iktidarı almayıp MerkezEi umumi ara!ılı&ı ile s%rumsuz bir
durumda kalmaya ve perde arkasından etki yapmayı se"ti9 Bu n%kta. Musta#a -emal’in direktiDerine
aykırı idi9 $. +ttiat"ılara iki şey tavsiye etmiştiP 49 $rdu siyasetten "ekilmeli9 29 Iarti ükümet s%rumluE
lu&unu almalı9F
<5
Musta#a -emal !esurdur9 (aklıdır9 (aklılı&ın verdi&i !esaretle "%k a&ır tenkitlere devam etmektedir9 Bu
k%nuşmalar !emiyet ileri gelenlerin!e duyulmakta. bilinmektedir9 (atta bir gün @nver Bey (a#ız (akkı
BeyeP CMusta#a -emal #azla ileri gidiy%rF diye!ek. arkasından da CBir Kare düşünülmesini99F
H6
tekli#
ede!ektir9 Bir akşam da. Ali ?eti. Nuri ,%nker. Ali ?uat ,ebes%y beraber bulundukları zaman Ali ?eti
$kyarP C99Musta#a -emal’in /kirlerini kabul etme ve %na ak vermekle beraber. şiddetli tenkitlerinden.
şimdilik vazge"mesini s0yledi9 Musta#a -emal. üzgün %larak. CBunu senden beklemiy%rdumF !evabını
verdi9 >%nra da. C?uatQ memleket me"ul bir akıbete d%&ru sürükleniy%rF dedi9
C@vet. Musta#a -emal’in akkı vardı9 Memleket me"ul bir akıbete d%&ru sürükleniy%rdu9 Ne yazık ki.
itil)li başarmak i"in %rduya dayanan ittiat"ı liderler. iktidarlarını devam ettirebilmek i"in de %rdunun
siyasi #aaliyetine itiya" duyuy%rlardı9F
H4
Musta#a -emal yine yakınarakP C'+şte s0ylediklerimiz birer birer "ıkıy%r9 @&er itil)l 0n!esi. itil)l s%nrası
i"in elimizde bir plan ve bu planı tatbik edebile!ek bir lider %lsaydı. bu vaziyete düşmezdikF diy%rdu9
-urulan (ükümeti g0rdükten s%nra daP C'Bunlar mı. demişti. bunlar mı. bu kabine mi. u&runda bu kadar
yıl mü!adele etti&imiz meşrutiyet inkıl)bını tamamlaya!aklarF
H2
Musta#a -emal. bunları devamlı %larak anlatmamış mıydıV CDur ele BakalımFlar birbirini k%valamamış
mıydıV (akikati g0rmek i"in daima beklemek mi gerektiV (er %layı mutlak yaşayarak mı 0&rene!ektikV
Bu güne kadar yitiklerimizin baş sebebi b0yle düşünmelerimiz de&ilmiydi9 Neden ileriyi g0ren. düşünen.
yapıla!a&ı g0steren bir Musta#a -emal itiliy%r. uzaklaş tınlıy%rduV
Limdi ep meşrutiyet üzerine yazılıp "iziliy%r9
Ali ?eti Bey. Teşkil)tın iki ay i"inde. er yerde şubeler a"tı&ını belirterek. Türkten gayrisinin bu k%nuda
"abaları %lmadıklarını Tal)t Beye a"ıklayarakP C$nları Türklü&e ba&lamanın zamanı da #ırsatları da eder
%lmuş9 Limdi epsi kendi ırk. din. milliyet ve !insi i"in didiniy%r9 Bu da bizlerin sırtından yapıy%r9 Biliy%E
rum amma elden ne gelirV >abrede!e&iz ve akikati g0rerek kendimize gele!e&iz9 Dur ele bakalım9 Lu
k0prüleri ge"elim9 Bizden 0n!e %nlar bizi terk ede!ekF
H3
demişti9
Basında ise (üseyin ,aitP C'(ükümette ve ükümetin gidişinde i" bir de&işiklik g0ze "arpmıy%rdu9
Bakanlar de&işmemişti9 >arayın. alkın ne#retini "ekmiş bütün ileri gelenleri yerli yerinde duruy%rdu9
Jalnız. nerede ise. istemeye istemeye bir genel a# duyulmuştu9F
H<
diy%r9 >%nra daP C'Bu nasıl bir inkıE
l)ptır ki. inkıl)bı ger"ekleştirenler %rtada y%ktuF ükmünü veriy%r9 Meşrutiyet düzeninin ilk dakikadan
başlayarak sakat d%&du&unu s0ylüy%r9 1e CMeşrutiyet %lun!a i" y0netim makinesi bir tılsım etkisi ile
emen düzele!ek9 Jaban!ı devletlerin baskısından da kurtula!ak' 1e de +ngiltere. Meşrutiyetle y0neE
tilen Türkiye’nin yanında %la!ak9F
HH
>%nra da C'$ zaman egemen %lan sa#"a düşün!elerF diye!ek.
başka türlü düşünemedikleri i"in %nlarıP C'Dar. sık. karanlık bir "evre i"inde kendi kendilerine yetişmişE
lerdi9 Batıyı pek uzaktan. ş0yle b0yle se"iy%rlarF
H;
şeklinde niteleye!ektir9 Daa s%nraki say#alarda da
CAslında s%nradan anlaşıldı&ına g0re. Derne&in büyük. temelli bir 0rgütü ve azırlı&ı y%ktu9 C'
Meşrutiyetten s%nrasını düşünmemişlerdi9 Meşrutiyet bir kez ger"ekleşin!e bir tılsım etkisiyle. işlerin
kendili&inden düzelivere!e&i duygusu belki sürüp gitmişti
H:
. ükmünü vere!ektir9
Durum apa"ık g0ründü&ü üzere. Musta#a -emal’in bütün düşündükleri su yüzüne "ıkmıştı. itil)l. sade!e.
bir $smanlı (areketi idi9 Devlet kendi yapısı i"erisinde kalmıştı9 De&işen bir şey de y%ktu9
Aslında. +ttiat ve Terakki!ilerin. itil)l s%nrası. bir azırlı&ı. bir pr%gramı %lmadı&ı bütün a"ıklı&ı ile
%rtadadır9 $nlar an!ak bir /kir etra#ında C$smanlılık /kriF etra#ında t%planarak meşrutiyet’in il)nını
28 a.D.e. s. 10(.
2B 'adi Armak8 .tat5rk /e T5rki*ede #ağdaşlaşma .tılımları s. 0B.
(, .li >uat ;e$eso*8 'ınıf .rkadaşım .tat5rk s. 10(.
(1 a.D.e. s. 1068 107.
(% a.D.e. s. 1068 107.
(0 >et"i Ok*ar8 KG 9e/irde 1ir .dam s. %8.
(2 =5se*in ;a"it +alGın8 'i*asal .nılar s. 1B.
(( a.D.e. s. %1.
(6 a.D.e. s. %1.
(7 a.D.e. s. %2C%(.
düşünüy%rlardı9 Nitekim. ,emal IaşaP C'@sasen >elanik’te teşekkül etmiş %lan +ttiat ve Terakki gizli
!emiyetinin dailM siyaset pr%gramı Mitat Iaşa -anunEu @sasisi’nin meriyetinin iadesi idi9 Bu -anunEu
@sasi’nin temeli de $smanlı mülkünde $smanlı +daresi !amiası ve tevsii mezuniyet esaslarının tatbiki
idiF
H7
demektedir9
(atıralarının devamında iseP C'Bizi. Türk siyaseti yapmış %lmakla itam edenlere gayet kat’i bir lisanla
bildiririm ki. biz Türk siyaseti de&il. $smanlı !amiası siyaseti yaptıkF
H5
Aslında Musta#a -emal de bunun d%&ru %lmadı&ını s0ylemekteydi9 Jamalı bir b%"a alindeki $smanlı
+mpat%rlu&u’nun. er gün bir par"a daa kü"ülerek yıkıldı&ı %rtada idi9 Bunu "ıkar!ı devletlerin yıkmaE
larını beklemeden. büyük kısmı Türk %lan b0lgeler üzerinde CBir Türk Devleti kurmakF. Musta#a -emal’in
temel g0rüşü idi9 Bu g0rüşü. d%laylı da %lsa. ,emal Iaşa ş0yle i#ade etmekteydiP C'(ülasa. ü"Ed0rt ay
devam eden daimi "alışma ve müzakerelere ra&men i" bir milletin siyasi itil)l k%mitelerini ittiat ve
Terakki ,emiyeti i"ine almaya muvaRak %lamamıştık9 Künkü. %nların maksatları ile bizim maksadımız
arasında pek esaslı #arklar vardı9
$nlar istiy%rlardı ki. şimdiye kadar bir "%k telikeye maruz %larak. gizli!e yaptıkları ba&ımsızlık teşvikE
lerini bundan s%nra a"ık"a yapsınlar ve maksatlarına daa "abuk kavuşsunlar9 Biz istiy%rduk ki. $smanlı
(ükümeti nasıl bir bütün. $smanlı milletlerinin birleşmesinden usule gelmiş ükümet ise. +ttiat ve
Terakki ,emiyeti de bütün $smanlı milletlerinin eski itil)l !emiyetlerinden mürekkep bir !emiyet aline
gelsin9F
;6
Ama neye yaradı9 >ade!e. Musta#a -emal’in >elanik’ten uzaklaştırılmasına sebep %ldu9 Bir kulp da
buldular. ittiat ve Terakki’nin temsil!isi %larak Trablusgarp’a g0nderdiler9 =0revi ise. %radaki isyanı
bastırmaktır9
Bir (intli yazar %lan ?er%z AmadP de&erli araştırmasındaP C,emiyetin yaptı&ı itil)lden en gü"lü grup
%larak "ıktı&ı alde. siyasal gü!ü %t%matik %larak tekeline almak garantisine saip %lmadı&ını %rtaya
k%ymaktadırF
;4
der9 1e C'Jekpare bir siyasal kuruluş %lmayan ,emiyet. kendi i"indeki izipleşme ve
"atışmalar yüzünden. g0rünüşte %lsun birleşmiş bir bütün niteli&ini kazanamamakta. d%layısıyla da
iktidara saip "ıkamamaktaydı9F
;2
C'Durum. !emiyetin isterse emen iktidara ge"ebile!e&ini g0stermekteydi9 Iadişaın geleneksel %t%riE
tesi yıkılırken. ittiat ve Terakki’nin em gizli !emiyetlere 0zgü bir misti&i vardı. em de itil)li başarı ile
s%nu"landırmasından 0türü itibarı artmıştı9F
;3
=0rüşlerine devam eden yazarP C+ttiat"ıların. bür%krasinin üst kademelerine "ıkmak i"in gerekli te!rübe
ve t%plumsal ge"mişten y%ksun %luşlarıydıF dedikten s%nraP C',emiyetin iktidara ge"mesini engelleyen
başka nedenler de vardı9 Bunlardan biri merkezin. ülke "apında bir 0rgüte saip %lmamaları' Jerel idaE
reyi devralmaya azır %lmadıkları' +ktidar Babı)linin eline ge"iy%r9 ,emiyet. imparat%rlu&un y0netiE
minde #aal bir g0rev alamadan Meşrutiyetin bek"isi r%lünü %ynamayı sürdürüy%rduF
;<
-azım -arabekir ise. uzun uzun teşkil)ttan yakınır9 =elişmenin yavaş yürüdü&ünü belirtir9 =e!ikmenin
zararlarını dile getirir9 Manastır. T"ün!ü $rdu b0lgesinde merkezler teşekkül etti&ini Tal)t Iaşaya anlatE
tıktan s%nra IaşaP C' +stanbul. @dirne. +zmir gibi müim yerlerde ve Anad%luda enüz teşkil)t yapamaE
dıklarınıF s0yler9
C>izin +stanbul ve mümkünse @dirne merkezlerini teşkil etmek gibi "%k telikeli bir işi üzerine almanız
bize büyük kuvvet verdiF der9 >%nra da. +stanbul’a gitti&inden ve #akat teşkil)t kuramadı&ından yakınır9
+stanbul’da kurula!ak !emiyetin >aray!a "abuk duyulabile!e&ini işaret ederek CJakalanırsan >aray etini
!ımbızla y%larF der9
-)zım -arabekirP C$ alde ben Manastıra d0neyimF deyin!e Tal)t IaşaP CBu nasıl %lurV +radeEi >eniye ile
+stanbul’a. (arbiye Mektebine muallim gidiy%rsun9 >elanik’e geliy%rsun9 >%nra. vazge"tim9 Manastıra
d0nüy%rum. diy%rsun9 Deral seni tevki# ile mua#aza altında +stanbul’a g0türürler9F
C*yle şey y%k9 Ben Manastır’a d0nün!e deral arekete ge"eriz9 Manastır. Besne. $ri merkezlerinden
C(ürriyet istiy%ruzF diye Iadişa’a telgraDar ya&dırmaya ve istibdad tara#tarlarını da y%k etmeye
(8 ;emal Haşa8 =atıralar s. 21(.
(B a.D.e. s. 217.
6, ;emal Haşa8 =atıralar s. 2%1.
61 >eroz ."mad8 İtti"at /e Terakki s. AA
6% a.D.e. s. 1%
60 a.D.e. s. 21
62 a.D.e. s. 2(C(,
başlarız9 +stanbul inat ederse. ,ian >eraskeri
;H
kumandasında (ürriyet $rdusu %larak da y%la "ıkarız9F
Tal)t IaşaP Csakın biz daa bu gibi işlere >elanik’te dai azır de&ilizF
;;
=er"ek şu ki. ne teşkil)t %larak. ne /kir %larak. ne de kadr% %larak +ttiat ve Terakki ,emiyeti y0netime
azırdı9 Nitekim. Tal)t Iaşa da =urbet (atıraları’nda sık sık Cyeni devirleri yeni insanlar temsil edebilir9
(i" bir devir. mazide denenmiş insanların %muzları üzerinde yükselemezF diye!ek. ayrı!a. bir "%k yerde
deP C'-abaat de. gaDet de bizim9 ?ikriyat"ıları. prensipleri pr%gramı. mutevanın kadr%su ve müesseE
seleri %lmadan iktidara gelinir miVF
;:
(üseyin ,ait Jal"ın iseP C4567 yılında Türkiye’de bir yurdunu
sevenler. yurtlarını kurtarma i"in u&runda yaşamlarını vermeyi g0ze alanlar derne&i vardı9 Ama bir ülkeyi
y0netmek i"in gereken bilgiyi ve deneyi taşıyan 0rgüt y%ktuF
;7
+ttiat ve Terakki ,emiyeti’nin ateşli savunu!usu %lan yazarP C'Meşrutiyetin biz Türkler’de ve Türk gazeE
te!ilerinde ilk yarattı&ı s%nu". Türklü&ü b%&mak ve $smanlılı&ı yaratmak %lmuştu9 $smanlı s0zü. i"bir
zaman. z%rbalık devrinde bile . meşrutiyetten s%nraki kadar de&er bulmamıştı'
C'Meşrutiyet gelir gelmez. %laylar bizi Türk %ldu&umuzu unutmuş g0rünmeye g0türdü9 -ullandı&ımız
biri!ik s0z!ük. $smanlı. %ldu9F
;5
>adrazam >ait (alim Iaşa da. CBuranlarımızF adlı kitabında. yer yer +ttiat ve Terakki ,emiyetinden s0z
etmektedir9 *zellikle ger"ek s%rumluların kimler %ldu&u k%nusuna a!ı. a!ı de&inerekP C'Temmuz +nkıl)bı
53 -anunEu @sasi’si adına yapıldı9 +nkıl)p"ıların Iadişatan istedikleri ve aldıkları. bu kanunun tamamen
ve deral tatbikinden başka bir şey de&ildi9 +şte vakaların garip bir tekerrürü %lmak üzere -anunEu @sasi
bu şekilde yeniden !anlandı9 -uvvetli asmından intikamını aldı&ı gibi. memleketleri i"in bir sel)met ve
ilerleme devri a"mak isteyenlere de kendisini kabul ettirdi9
C'-aderin !ilvesi %larak. milletin vekilleri. istibdadın vekilleri tara#ından düşünülmüş ve %rtaya k%nmuş
%lan şeyi benimsediler9 ?akat yeni mü!edditlerimiz -anunEu @sasi’yi k)/ dere!ede ürriyetperver bulaE
madılar9 Tmit etmedikleri bir başarı elde etmenin ve istediklerinden #azla iktidara saip %lmanın verdi&i
neşe ile %nu da de&iştirmeye kalkıştılar9 B0yle bir iş i"in. bilgileri "%k n%ksandı9 Bu eksikli&i de garp
memleketlerine yaptıkları seyaatler sırasında g0rdüklerine veya %kuyabildikleri kitaplardan gelişi güzel
t%plamış %ldukları. iyiEk0tü bir takım ürriyet nazariyelerine dayanarak gidermek istediler9 B0yle!e.
te!rübesiz ve ma&rur elleriyle 53 -anunEu @sasisini de&iştirmeye kalkıştılar9F
:6
Aynı k%nuya de&inen. Leyülisl)m ,em)lettin @#endi de >iyasi (atıralarındaP C',emiyetin ileri gelen
kimseleri ise. üstünlü&ü kendilerinde g0rme duygu ve düşün!esiyle. bütün işlerin tanzimine salaiyetli
%lduklarına inanarak. er şeyden 0n!e nü#uzlarını kuvvetlendirme gailesine düşüp gittik"e şiddet kullanE
maya başladılar9 Niayet. -anunun zairi şekli k%runmakla beraber. devlet işleri kuvvetlinin ve galibin
arzuladı&ı gibi yürütülme&e başlandı9 +lk 0n!eleri te!rübesizlik de buna katılın!a idarede ve siyasette bir
"%k atalar meydana geldi9F
:4
=azete!i ve yazar @!vet =üresin deP C'Aslında bu. te%kratik ve m%narşik temele %turmuş bir devlette
mutlakiyetin t0rpülenmesi. Anayasa Düzeni’ne girilmesiydi9 =er"ekten meşrutiyet geniş sınırlı de&ildi9 Lu
varki. bu dar sınırlar i"inde 0ylesine sınırsız. atta ukuk kuralları ile bile "atışan bir siyasi 0zgürlük anlaE
yışı da geldi ki. müesseseler birbirleriyle sürtüşmeye başladı9 ' Meşrutiyet il)nında baş r%lü %ynayan
+ttiat ve Terakki ,emiyetinin bu d0nemdeki tereddütlü tutumu em düşündürü!üdür. em de % zamanki
anlayışı g0stermesi bakımından ilgi "eki!idirF
:2
demektedir9
Mustafa emal )eniden &elanik!te
Trablusgarp’taki isyanı kısa zamanda bastıran Musta#a -emal >elanik’e d0ner9 Trablusgarp’ta devlet
akimiyetini yeniden sa&lamıştır9 =irişimlerinden. er zamanki gibi büyük dersler almıştır9 -endine
güveni daa da artmıştır9
>elanik’teki gidişte bir de&işiklik g0rmez9 +şlerin gerek i"eride ve gerekse dışarıda. daa da k0tüye
gitti&ini g0rür9 @tkili bir arekette bulunamamanın bütün a!ılarını "eker9 -ızgın ve tedirgindir9 C+ttiat ve
Terakki y0neti!ileri bu tedirgin adamı t%plantılarına "a&ırmamayı ter!i ediy%rlardıF
:3
9
Bu sıralarda. ülkenin i"inde bulundu&u durumu ?9 Bı#kı Atay şu şekilde anlatmaktadırPFMeşrutiyet il)n
6( Ln/er Haşa!*ı kastedi*or.
66 âzım ara$ekir8 İtti"at /e Terakki s. %(1C%(%.
67 Talât Haşa!nın Gur$et =atıraları ;ilt AA s. 7,8
68 =5se*in ;a"it +alGın8 'i*asal .nılar s. 06C07
6B a.D.e. s. 0B.
7, 'ait =alim Haşa8 1u"ranlarımız s. 28C2BC71.
71 &e*"5lislam ;emalettin8 'i*asi =atıralarım s. (0C(2
7% L)/et G5resin8 01 Mart İs*anı8 s. 1(.
70 Mu/aMak İ"san Garan8 Milletlerin 'e/Dilisi Mustafa emal s. 6(.
%lunduktan s%nra. Musta#a -emal’in bütün k%rktukları "ıktı9 +ttiat ve Terakki $rduya dayanan bir gizli
k%mite niteli&inde kalıp devlet idaresini >ait ve -amil Iaşalar gibi eski $smanlı itiyarlarına bıraktı9 >anki
se"imler %lup Millet Me!lisi t%planın!a erşey. emen y%luna gire!ekti9 Aslında ise Adriyatik kıyılarından
?ars -0r#ezine d%&ru bütün +mparat%rlu&un şeriat"ı !ail müslüman alkı ali#eye ba&lı idi9 Syanık ırısE
tiyan azınlıkların da +mparat%rlu&u par"alayarak kendilerinin saydıkları b0lgelerle anavatanlarına katılE
maktan başka düşündükleri y%ktu9 +ttiat"ıların #edaileri +stanbul’da ilk mualiDeri. p%lis k%rurlu&u
altında. 0ldürme y%lunu tutmuşlardı9 Musta#a -emal’in düşündü&ünün tam aksine itil)l!iler alkı kazanE
mak i"in. "%ktan kaybetti&imiz =irid’i Junanistan’a vermemek; B%snaE(ersek’i AvusturyaEMa!aristan
+mparat%rlu&undan geri almak. Bulgaristan’ın ba&ımsızlı&ını tanımak gibi bir irredantizm edebiyatı tutturE
muşlardı9 Ben %kulda iken s%kak g0sterilerinde Budin. Budapeşte türküleri bile %kudu&umuzu atırlarım9
(ürriyet türkülerinden birinin mısraı şu idiP CAlalım düşmandan eski yerleriQF $rdu p%litika bata&ı i"inE
deydi9 Te&men yarbaya sel)m vermez %lmuştuF
:<
Bu sıralarda. +ttiat ve Terakki. >elanik’te ikin!i -%ngE
re’sini yapar9 Musta#a -emal. -%ngrede şu tezi ileri sürerP C$rdu mensupları ,emiyet i"inde kaldık"a em
parti kuramaya!a&ız. em de %rdumuz %lmaya!aktır9
CMensuplarının pek "%&u ,emiyet azası %lan 3 ün!ü $rdu. bu günün m)nası ile m%dern bir %rdu sayıE
lamaz9 $rduya dayanan ,emiyet de. millet bünyesinde k0k salamamaktadır9 Bunun i"in bir an evvel.
,emiyetin muta" %ldu&u zabitleri veyaut ,emiyette kalmak isteyen %rdu mensuplarını. isti#a suretiyle
%rdudan "ıkaralım9 Bundan s%nra zabitlerin ve %rdu mensuplarının erangi bir siyasi !emiyete girmeE
lerine mani %lmak i"in kanunM ükümler k%yalımF
:H
-%nuyu "%k iyi de&erlendiren (arp Akademileri -%mutanlı&ıP CAtatürk’ün bu g0rüşlerini ittiat ve Terakki
mensupları dikkate almamışlardır9 $nlar. em ükümet ve em de %rduyu birlikte y0netmek istemişE
lerdir9 Bu tutumun s%nu!u %larak gerek Balkan ve gerekse Birin!i Dünya (arbi’nde em %rduyu. em de
devleti perişan etmişlerdirF /krini ileri sürmektedir9F
:;
Artık. ittiat ve Terakki’de ne ükümet. ne %rdu. ne de millet i"in etkili %lamayan Musta#a -emal tamaE
men %rduya d0ner. ittiat ve Terakki’nin 889 -%ngresinde savundu&u /kirlere sadakat g0stererek kendisini
mesleki "alışmalara verir9
İtti"at *e Terakki!(e arşı İlk +(aklanma
Tariimizde 34 Mart vakası (43 Nisan) adıyla ge"en ayaklanma şeriata dayanıy%rdu9 Bu %layın arkasında
C8ttiadEı Muammedi ,emiyetiF vardı9 Bu !emiyet C$smanlı!ılık ülküsü üzerine kurula!ak bir birli&e
karşı k%ymaktaydı9 Tlkenin şeriatla idare edilmesine tara#tardı9 An!ak. 8sl)mM bir ülkü benimseyen bir
birli&e katılmayı düşünebiliy%rduF +ttiadEı Muammedi ,emiyeti
::
gerek ittiat ve Terakki ,emiyetinin.
gerekse $smanlı Arar ?ırkasıFnın benimsedi&i batı!ı ıslaat’a karşıydıF
:7
C+nsanların yaptı&ı kanunlara
de&il -uran’a dayanıy%rduF
:5
34 Mart vakası’nı bir karşı itil)l %larak niteleyen ?er%z AmadP C'Bu %layın kayna&ı tamamen dinsel
%larak nitelenmiş. siyasal 0nemi. emen emen kayb%lmuştur9 +lam kayna&ı ger"ekten yalın kat dinsel
tutu!uluk %lan bir isyanın b0ylesine dizginlenmiş %lması ve k%lay!a bastırılması kuşku veri!idir9 +syanE
!ılar yalnız!a ,emiyet üyelerinin peşine düşmüşler ve aynı dikkatle yalnız ittiat"ı basının gazetelerini
ya&ma etmişlerdiF
76
C'Din. 4567 Temmuzundan beri süregelen siyasal mü!adelede bir ara" %larak kullanılmıştır9 $smanlı
t%plumunda er zaman i"in 0nemli bir r%l %ynamış %lan din. bu kez de ,emiyete karşı bir sil) %larak
kullanılmıştırF
74
@!vet =üresin iseP C'+syanın meydana gelişinde d%laylı %larak +ttiat ve Terakkinin tutumunun etkisi y%k
de&ildirF dedikten s%nraP C-endisine #azla bir şey getirmeyen aydından zaten k%pmuş %lan alkı geri!i.
tutu!u zümre k%lay!a kendi tara#ına "ekebilmiştir9 +ttiat ve Terakki ise k%puklu&u gidere!ek i" bir
tedbir düşünmeden. 34 Mart’tan kısa süre s%nra dış %layların da baskısı ile k%lay y%lu. diktat0rlü&ü
se"miş. Abdülamit ile aynı paralele girivermiştir9
Nitekim +ttiat"ıların bu tutumuna daa % zaman teşisi k%yan Atatürk. Milli -urtuluş >avaşı’nda. bütün
"abasını alkla beraber %lma&a. alkla birlikte savaşma&a ar!aya!aktırF
72 >ali" <ıfkı .ta*8 #anka*a s. ((C(6.
7( &e/ket '5re**a .*demir8 Tek .dam A. ;ilt s. 16,C161
76 =arp .kademileri omutanlığı8 .tat5rk!5n Ieopolitik /e 'trateJik G4r5şleri8 s. 72.
77 Tarık Nafer Tuna*a8 'i*asi Hartiler 1ildiri /e HroDram s. %7,C%71.
78 a.D.e. s. %71.
7B a.D.e. s. %61.
8, >eroz ."mad8 İtti"at /e Terakki s. 8%.
81 a.D.e. s. 8%C80.
(arp Akademilerinin yayımladı&ı eserde deP C 4567 Meşrutiyetine karşı ilk ayaklanma 43 Nisan 4565 (34
Mart 432H)’da +stanbul’da %lmuş ve Atatürk. bu ayaklanmayı bastıra!ak %rduda g0rev almıştır9 Bu sırada.
>elanik’te 4:9 Bedi# Tümeni -urmay Başkanıdır9 34 Mart %layı %nu yakından ilgilendirmiştir9 -ararlar.
planlar ve 0rgütlenmelerde düşün!elerini kabul ettirmeyi başararak. arek)tın taktik ve strateOik planını
azırlayarak. +stanbul üzerine yürüye!ek ilk kuvvetin kurmay başkanlı&ına getirilmiştir9F
72
Atatürk bu %layı. ,umurbaşkanlı&ı sırasında ş0yle anlatmıştırP CBu %lay üzerine Maked%nya’dan giden
kıtaların ve ilk d0nemde @dirne’den bunlara katılan kuvvetlerin -urmay Başkanı %larak +stanbul’a gittim9
+lk k%mutan (üsnü Iaşa idi9
(areket $rdusu adını ben buldum $ zaman bunun anlamını kimse anlayamamıştı9 Mesele şundan ibaE
retti9 +stanbul’a itaben bir bildiri yazmak gerekti9 Bunu ben yazdım9 >%nra se/rler i"in bir bildirge
yazdık9 Buna ne imza k%nula!a&ını düşündük9 Bazı arkadaşlar ürriyet %rdusu dediler9 (albuki bütün
%rdu ürriyet %rdusu durumundaydı9 (areket alinde bulunan kuvvetlerin durumunu g0stermek i"in.
ürriyet %rdusunun %perasy%n kuvvetleri denildi9 Ben bu %perasy%n kelimesinin Türk"eye "evrilmesini
uygun g0rerek (areket $rdusu i#adesini kullandımF
73
9 >0zü ge"en bildiri 0zeti ve bildirge
7<
P
Ir%#es0r (ikmet Bayur’a g0reP CAtatürk’ün siyasi üslubunun ilk 0rneklerinden biri %lan bu metin şunları
g0stermektedir9 Musta#a -emal. % zamandan beri. er işi ve er şere/ millete mal etmeyi. elindeki
kuvvetin milletin buyru&u ile. %nun adına iş g0rdü&ünü s0ylemeyi ve kişisel 0vünmelerden sakınmayı
benimsemiştirF
7H
9 +şte bu türlü düşün!e ve davranışlardır ki. Musta#a -emal’i er zaman ve er yerde
CbenimF diyenlerden ayırmıştır9
34 Mart +syanını aber alan >elanik eye!anlı9 +ttiat"ılar telaşlı9 CMeşrutiyet mav%ldu9F diy%rlardı9 =en"
subaylar ise; CMeşrutiyet telikede9 >il) başınaF
7;
i#adeleriyle eserlerini k%ruma eye!anı ve tel)şı
i"indeydiler9
(aber. T"ün!ü $rdu Bedi# Tümeni -umandanı (üseyin (üsnü Iaşa’ya bir telgraDa ulaşır9 Bami bey.
kayınpederi Iaşaya. +stanbul’dan Büyükada’danP CAile!e sıattaF %lduklarını bildiren bir telgra# "ekE
miştir9 =e!e yarısından s%nra gelen telgra#ı9. Iaşa. manalı bulmuştur9 (emen k%la&ası Musta#a -emal
Beye g0sterir9 ?ikrini s%rar9 Musta#a -emal. % ge!e +stanbul’dan gelen bütün telgraDarı g0zden ge"irE
dikten s%nra -umandanının s%rusuna. kesin %larakP C+stanbul’da müim adiseler !ereyan etmektedir9
Jalnız (ürriyetin il)nımı temin eden +ttiat ve Terakki ,emiyeti de&il. Meşrutiyet BeOimi de telikeye
girmiştir9 1akit kaybetmeden. isyan ateşi etra#ı sarmadan emen +stanbul üzerine yürümeliyiz9 T"ün!ü
$rdu bu işi başarmaya muktedirdirF !evabını verir9 (üsnü paşa bu !evabı tasviple karşıladı9 Musta#a
-emal de $rdudaki gen" arkadaşları ile durumu g0rüştü9 (epsinden şere# s0zü aldıF
7:
9
-uvvetin süratle azırlanarak y%la "ıktı&ını ve (alkalı Giraat’te kurulan kararg)a yerleşti&ini belirten
,el)l Bayar. Musta#a -emal’den dinledi&iP C'+rti!ai bastırmayı üzerine ala!ak askeri kuvvetimiz i"in bir
isim düşündüm9 *yle bir isim %lmasını istedim ki. "arpışan taraDarın duygularına d%kunmasın9 (erkes bu
ismi benimseyebilsin9 ?ransız!a Cm%uvementF manasına gelen C(areketF kelimesi aklıma geldi9 Gaten
yürüyüş alindeydik9 -uvvetlerimizin adı C(areket $rdusuF
77
%ldu. s0zlerini nakletmektedir9
34 Mart’ta. (areket $rdusu’na g0nüllü %larak katılan Bau# $rbay. Musta#a -emal’i. %rdu +stanbul kapıE
larına ulaştı&ı vakit. Mamut Levket Iaşa’nın kararg)ında tanımıştır9 Bu tanışmada Musta#a -emal 34
Mart Birin!i $rdu ayaklanmasını ş0yle anlatmaktadırP C+ttiat ve Terakki Beisleri. (ükümet kuvvetini
meşruluk prensiplerine aykırı %larak şaıslarında t%plamışlar ve serbest se"imle gelen bir millet me!lisi
yerine asker kuvvetine dayanarak z%r ve şiddet kulanmışlardır9 Bu /krimi ittiat"ı arkadaşlarıma s0yE
ledim. durdum. #akat anlatamadım
75
9
(atıralarında. (areket $rdusu’na geniş yer veren Talat IaşaP C'=e!eleyin. Ali ?eti. >elanik Bedi# ?ırkası
@rkanEı (arbi %lan Musta#a -emal ile geldi9 +stanbul’daki adiselerin aşırı mübala&alı 0l"ülerle Bumeli’ye
yayılmasının mıntıkada yarattı&ı eye!an üzerinde durdular9 Musta#a -emal dedi kiP C=0rüy%rsunuz sil)E
ını kapan y%la düşüy%r9 NizamM kuvvetler arekete ge"mezlerse "%k kan d0külür9 -umanda zin!iri
altında. deral arekete ge"ilmelidirF9 (areket %rdusu tabir ve teşisi Musta#a -emal’indir9
56
8% =arp .kademileri omutanlığı8 .tat5rk!5n Ieopolitik /e 'trateJik G4r5şleri s. 77.
80 =arp .kademileri omutanlığı8 .tat5rk!5n Ieopolitik /e 'trateJik G4r5şleri8 s. 77.
82 a.D.e. s. 77C78O %81.
8( =ikmet 1a*ur8 .tat5rk /e Lseri8 s. 07.
86 ;elâl 1a*ar8 1en de *azdım8 s. %1%.
87 a.D.e. s. %1%C%10.
88 a.D.e. s. %10C%12.
8B >ali" <ıfkı .ta*8 #anka*a s. 66.
B, ;emal uta*8 Talât Haşanın Gur$et =atıraları s. (72.
C'4:W47 Nisan ge!esi. 2H6 ne#er ve ;6 zabitle -ü"ük Kekme!e’ye gelen ilk kuvvet’in başında Miralay
=alip Bey ve @rk)nEı (arp Binbaşısı Musta#a -emal Bey %ldu&u'F
54
9 Bütün bunlardan s%nra (areket
$rdusu. +stanbul’a girer9 Bir süre s%nra. belki de +ttiat"ıların yeni bir tertibi ile Musta#a -emal tekrar
>elanik’e d0ndürülmüştür9
34 Mart +syanı üzerinde duran Leyülisl)m ,em)lettin @#endiP C=e"i!i bile %lsa. (ükümet idaresinin
memlekette bir uzur ve asayiş sa&laya!a&ı ümit edilmekte ise de. er saada alabildi&ine artan ırs ve
yeni /kirleri $smanlı askerinin alışılagelmiş %lan inanışları dışında verilen emirler. yapılan telkinler. araE
dan iki ay ge"meden 34 Mart adisesi’ni meydana getirdi9 (areket $rdusu’nun da +stanbul’a gelmesi ve
saltanatta meydana gelen de&işiklik neti!esi devletin idaresini +ttiat ve Terakki. tamamen eline almış
%ldu9F
52
9
Ola(ların +kışı ,e Mustafa emal
+ttiat ve Terakki’nin >elanik’te yapılan ikin!i -%ngresi’nden s%nra Musta#a -emal tamamen %rduya
d0nmüştür9 Jalnız askerM alanda "abalarını y%&unlaştırmıştır9 @&itime y0nelmiştir9 Bilinen eserlerini de bu
d0nemde vermiştir9
$laylar azlı akmaktadır9 4544 de +talyanlar. Trablusgarb’a saldırır9 Devlet birşeyler yapmaktan a!izder9
+"lerinde Musta#a -emal’in de bulundu&u bir avu" karaman Trablusgarb’a savaşmak i"in gider9 Musta#a
-emal %rada büyük başarı sa&lar
53
9
Arkasından 4542 de Balkan (arbi başlar9 Musta#a -emal. 0teki arkadaşlar ile bu savaşın ikin!i d0nemine
yetişir9 Bu k%nuya de&inen $rgeneral Asım =ündüzP CMusta#a -emal. @nver ve ?eti Beyler Balkan >avaE
şı’nın ikin!i devresine yetiştiler9 ?eti Bey ile Musta#a -emal. =elib%lu’daki -%l%rduya verilmişlerdi9 (er
ü"ü de Maked%nya’dan birbirlerini tanıy%rlardı9 @nver atılgan. Musta#a -emal temkinliydi9 @nver Iaşa
Lark0y’de Bulgarlara karşı bir "ıkarma planlamıştı9Ilan gere&in!e Musta#a -emal ve ?eti Bey arekete
başladıkları alde. @nver Iaşa (arekatını bir gün ge!iktirmişti9 Bu yüzden Bulgarların b0lgeden atılması
da bir ka" gün ge!ikmişti9 Bu %lay. Musta#a -emal ile @nver Iaşa arasında ilk uyuşmazlı&a ve dargınlı&a
sebep %lmuştu9 Gaten /kir ve düşün!eleri ters düşmekteydiF
5<
9
Aslında bu ilk uyuşmazlık %lmasa gerektir9 Gira. Musta#a -emal +ttiat"ıların lider kadr%su ile. i" bir
zaman em /kir %lamamıştır9 (atta. bu s%nki Balkan >avaşı’nı da "%k 0n!e g0rmüş. neler yapılması
gerekti&ini apa"ık belirtmiştir
5H
9
Bu ususta "%k güzel de&erlendirme yapan (arp AkademileriP
CBalkan (arbi başlangı" ve bütün a!ı s%nu"ları ile Atatürk’ün g0rüşlerini d%&rulamıştırF dedikten s%nraP
C$. %rdunun yakın bir arbe azırlanması gerekti&ini. askerlerin p%litikadan uzaklaşmasını. e&itime
0nem verilmesini. mev!ut elverişsiz strateOik durumdan kurtulmak i"in bir t%planma strateOisi takip
edilmesini istemesine ra&men bunların i" biri yapılmamıştır9 >%nu"ta. p%litika!ılık kumanda kadr%sunu
par"alamış. m%ral n%ksanı birlikleri başıb%ş kümeler aline getirmiş. strateOik atalar ve tedbirsizlikler
arbi kaybettirmiştirF
5;
9
Bundan s%nraki %laylarda. daa "%k. ittiat ve Terakki!ilerin Musta#a -emal’den ka"maları. "ekinmeleri.
"ekememezlikler ile kıskan"lıkları g0rülmektedir9 Bu g0rüşü benimseyen eserler vardır9 An!ak k%nuyu
uzatmaktan 0teye i" bir anlam taşımaz9
Jine de. şu kadarını belirtmekte yarar vardır9 Szun!a süre. +ttiat ve Terakki’nin =enel >ekreterli&ini
yürütmüş %lan Mitat Lükrü BledaP CBen ikisi ile de arkadaştımF dedikten s%nra. C@nveri bir anda meşur
eden. emrindeki Manastır Taburu’na maallM milisler ekleyerek da&a "ıkması. yani +syan etmesi idi9
Musta#a -emal’in miza!ında b0yle bir ter!i g0rememişimdir9
C'+lk gündenberi yakın arkadaştılar9 +kisi de +ttiat ve Terakki’nin asker kanadının kıdemlileri arasında
idiler9
CMusta#a -emal. askerlerin asker kaldık"a siyasetle u&raşmalarına. saraatla karşı idi9 +ttiat ve TerakE
ki’nin ikin!i -%ngresinde % kadar kuvvetli. mantıkM delillerle müda#aa etti. $rdunun ve memleketin sel)E
meti i"in 0ylesine ikna edi!i bir k%nuşma yaptı ki. ben. itabet kudretini Ali ?eti ari" i"bir başka asker
B1 ;emal uta*8 Talât Haşanın Gur$et =atıraları s. (B6C(B7.
B% &e*"5lislâm ;emalettin Lfendi8 'i*asi =atıralarını s. 2B.
B0 >a"rettin .lta*8 1, +ıl 'a/aşı /e 'onrası s. 6,.
B2 .sım G5nd5z8 =atıralarım s. %7.
B( 'ila"lı u//etler 9erDisi 7zel 'a*ı8 s. %2.
B6 =arp .kademileri umandanlığı8 .tat5rk!5n Ieopolitik /e 'trateJik G4r5şleri s. 80.
arkadaşında g0rmedim9 @nver % kadar sıkılgan idi ki. raat k%nuşamazdıF
5:
9
-a$ıâli -askını ,e &onrası
+mparat%rluk devamlı t%prak kaybediy%rdu9 Balkan (arbi yenilgisi "%k a&ırdı9 Büyük devletlerin baskısı
arttık"a artıy%rdu9 @dirne’nin terki k%nusu ise. başlı başına bir s%rundu9 Bu arada. +ttiat ve Terakkide
itibarını yitirmekte idi9 +ttiat"ılar. ne paasına %lursa %lsun gidişata bir n%ktada akim %lmanın kesin
z%runlulu&una inanıy%rlardı9
-abinenin ise. GatEı Laane’den Cbaşka. "are kalmadı&ıF y%lunda millete beyanname neşri isteye!ekleri
aberi de yaygındı9 Bu durum karşısında. ükümeti emen devirmek gerekti&ini ileri süren Tal)t IaşaP
C'Bu sebeple @nver. ,emal. Mitat Lükrü. *mer Na!i’ye; i" kalabalı&a gerek y%k9 Bunu niayet %n kişi
ile deneye!e&iz. dedimF der9 B0yle!e. tarite Babı)li Baskını %larak yer alan darbe. 23 $!ak’ta yapılır9
Baskından s%nra +ttiat"ılar duruma akim %lurlar9 Balkanlarda sul9 imzalanır9
Tal)t IaşaP C'Ali ?eti Bey bana geldi9 >%#ya’ya se/r %larak gidebile!e&ini s0yledi9 Ataşemiliter %larak
da. Musta#a -emal’i istiy%rdu9 (ari!iye Nazırı Bi#at Iaşa. arzuyu memnuniyetle karşıladı9 (arbiye Nazırı
+zzet Iaşa da tasvip etti9
1edaya geldi&indeP C'$rdunun. bizim gen" kadr%su (arbiye Nezaretine i"imizden birisi %larak en
muvaRak ve l)yık g0rdü&ümüz @nver’i getirmek istiy%r9 C'Bazı mualliDer. gen"li&ini. kıdemini ve
rütbesini ileri sürebilirler9 Bu günün zaruretleri n%rmal zamanların 0l"üleri i"inde mütal)a edilemez9
$rduda gerekli ıslaat. bilassa siyasetin ari!inde kalabilmesi i"in !ezrM tedbirler şart9 Bu tedbirleri.
+ttiat ve Terakki %larak bizim almamız em b%r!umuz. em vazi#emizF
57
9
Tal)t Iaşa bu /kirlerin yeni %lmadı&ına de&inerekP C'+ttiat ve TerakkiFnin daa ikin!i -%ngresi’nde. başE
larında Musta#a -emal’in bulundu&u gen" kurmayların tekli/ %larak ruznameye girmiş. kabul edilmişti9
$rdu. meşrutiyetin il)nından s%nra /ilM siyasetten "ekile!ekti9 -arar verilmiş %lmasına ra&men buna
muvaRak %lamamıştık9 Düşün!enin esası adiselerin tasdikinde idi9 ?akat aradan ge"en d0rt sene
b%yun!a %rdu. 0ylesine p%litika i"inde idi ki. sade!e (arbiye Nazırlı&ı’na bu /krin temsil!ilerinden birisini
getirerek başarılabile!e&inden endişeli idim9 Askerlerin "%k assas %ldukları iyerarşiyi zedeleye!ek bir
tedbir i"inde muvaRakiyete erişilebile!e&inden şüpeli idim9 Ali ?eti’ye tezin asıl saibi. Musta#a
-emal’i bana g0ndermesini istedim9
Musta#a -emal. @nver’in (arbiye Nazırı %larak. üst kademe mesai arkadaşlarını kendisi diledi&i gibi se"er
ve tam serbestiye saip %lursa bu işi başarabile!e&ini s0yledi9 @nver’in rütbe ve kıdem vaziyetini atırE
lattı&ım zaman da; bu "apta tedbirlerin istendi&inde #%rmülü er zaman bulunabilir. dedi9F
55
Bu k%nuşmalarda da. a"ık"a g0rüldü&ü üzere. Musta#a -emal’e karşı güven %ldu&u kadar kuşku da var9
Bugüne kadar. yakınları tara#ından bile uzakta tutulan Musta#a -emal’den tasvip alma gere&i duyuluy%r9
Musta#a -emal’e gelin!e; %. zamanı avu"larının i"inde tutmasını ve yerinde kullanmasını bilen bir büyük
insandır9 Nerede. ne zaman. angi şartlar altında %rtaya atıla!a&ını "%k iyi de&erlendirmesini. daima bilir9
.eti'e
+ttiat ve Terakki akkındaki bir kısım belgeleri. g0rüşleri. /kir ve düşün!elerle y%rumları kısa ve kalın
"izgilerle işaret ettik9 =er"ekten er y0nü ile gizli kurulan ve #aaliyetleri de gizli !ereyan eden +ttiat ve
Terakki ,emiyeti’ni ne kadar araştırsak. % kadar "%k dersler "ıkarabiliriz9
Nasıl başlayıp. nerede bitti&i bile "elişkilerle d%lu %lan bu !emiyetin. istiale ede ede. +ttiat ve Terakkiye
d0nüşmesi "%k "eşitli g0rüşleri sergilemektedir9 Biz. k%numuz gere&i. Musta#a -emal ile ilgili %layları. "%k
kısa %larak ele aldık9 Keşitli g0rüşleri belirledik9 Limdi de kendi düşün!elerimizi sizi sıralamak istiy%ruz9
Musta#a -emal’in Meşrutiyet ve (ürriyet Mü!adelelerinde akti# r%l %ynadı&ını g0rüy%ruz9 Jaratılışı. karakE
teri gere&i kendisine i"bir şeyi mal etmemesi yüzünden. "%k %lumlu düşün!eleri. /kirleri. g0rüşleri ve
tekliDeri. birlikte y%la "ıktı&ı arkadaşları tara#ından. türlü nedenlerle benimsenmemiştir9
-ize G/re -u .edenler
Musta#a -emal "%k zeki. üstün niteliklere saiptir9 $layları "%k 0n!eden g0rebilme yetene&i gü"lüdür9
-%rkun" denebile!ek dere!ede seziş gü!ü vardır9 =idişatı. d%&ru. ızlı ve güvenilebilir bi"imde de&erlenE
direbilmektedir9
Dünya durumu. i" durumu kıymetlendirme gü!ü ile. d%&ru neti!elere varma yetene&i. bütün arkadaşE
B7 ;emal uta*8 Talât Haşanın Gur$et =atıraları s. 1,B1.
B8 ;emal uta*8 Talât Haşanın Gur$et =atıraları ;ilt AA s. 8%6.
BB a.D.e. s. 8%7.
larından #arklı ve üstündür9 K%k güzel işleyen bir düşün!e sistemi ile s%n dere!e gü"lü mantı&ını birlikte
yürütme yetene&i i" kimseye nasip %lmaya!ak kadar kuvvetlidir9
Lüpesiz. kesinlikle ger"ek"i. akıl!ı. bilim!i. "a&ın gidişini apa"ık g0rebilen medeniyet"i yetene&i ile de.
en kü"ük davranış ve %laylardan en büyük dersi "ıkarmada ustadır9 Bunları zaman. yer ve duruma g0re
uygulamada "%k be!eriklidir9 Daima. imk)n ile imk)nsızın sınırlarını "%k dikkatli ve d%&ru "izmektedir9
$nda. ma!eraya ve ayale asla yer y%ktur9
+şte. bütün bunlar Musta#a -emal’in birin!i dere!ede. +ttiat ve Terrakkiden itilmesi sebebi %labilir9
Bunları. muali# ve muarızları. ger"eklerin saptırılması veya unutturulması i"in yeterli bulabilirler9
@lbette. gen" yaşlarda. birbirlerine "%k yakın yaşlarda. bu sayısız ve yü!e nitelikler birer kıskan"lık
nedenini teşkil edebilirlerdi9 @ttiler de99 Bir de. Musta#a -emal’in geliş k0keninin. bunda r%lü %ldu&unu
kabul etmek gerekir9 $. alktan geliy%r9 (er an alkın i"indedir9 (alkın /kirlerine daima kulak verir9
1atanperverlikte. milliyet"ilikte biri 0tekinden geri kalmayan insanlardır9 ?akat. kişiler bir kez CbenF
sevdasına kapılmaya g0rsün9 *n!e ger"ekleri yitirirler9 >%nra. büyüklük astalı&ına tutulurlar9 Kevrelerini
be&enmezler. kü"ük g0rürler9 (ırsları ideallerinden ileri ge"er. ister istemez. ya "evreleri da&ılır ya da
kendileri "ekilirler9 3E< yıl ara ile birbirlerini takip eden. ya sını# arkadaşı. ya da bir yıl ilerde bulunan bu
gen" kurmayların eserlerinde. atıralarında. i!raatlarında. y0netim usul ve anlayışlarında bunu g0rmek
daima mümkündür9
(er şeyden 0n!e Musta#a -emal batı düşün!esine saiptir9 Bu düşün!e iledir ki. milletini "a&daş uygarlık
düzeyine "ıkarma ve %nu aşma y%lunu a"mıştır9 Nitekim. rametli Bau# $rbayP CMusta#a -emal %lmaE
saydı i"birimiz memleketi bugünkü aydınlık duruma getiremezdikF
466
demektedir9
Aralarındaki büyük #ark; %lanıEbiteni ya kendilerine mal etmelerinde yaut da. mensubu bulundukları
ittiat ve Terakki ,emiyeti’ne vermelerindedir9 $ysa Musta#a -emal. erşeyden ve erkesten 0n!e
başarıları milletin başarısı %larak g0stermektedir9
-%nuyu bitirmeden 0n!e. birka" n%ktaya de&inmekte yarar g0rürüz9 *zellikle vatanperverli&ine. kıymetli
yardımlarına i"bir şey diyemeye!e&iz. rametli -)zım -arabekir Iaşa’nın bir beyanına de&inmek istiE
y%rumP C'Burada ittiat ve Terakki ,emiyeti’nin tarii i"in müim bir akikati da kaydediy%rum9 $ da.
Musta#a -emal Beyin E@rk)nEı (arp -%la&ası. AtatürkE ,emiyetle münasebetidir9 Terakki ve ittiat namını
aldıktan ayli s%nra ve 432< (4567) Lubatında ,emiyete ?eti Beyin CMerum $kyarF del)leti ile
girmiş'F
464
$ysa Jusu# (ikmet BayurP C456H' Bu yıl i"inde @kimde Musta#a -emal. Lam’da 1atan ve (ürriyet ,emiE
yetini kura!aktır9F C'269;9456:’de -%la&ası %lmuş %lan Musta#a -emal 439469456: de >elanikte MaiyetEi
Müşiri @rkanıarbiye’sine tayin edilmişti9 (em resmM 0devlerini g0rür. em de ittiat ve Terakki i"inde
0nemli "alışmalarda bulunurdu9 K%k ge"meden Demiry%lu Mü#ettişli&i de %na verildi&i i"in >elanik’ten
Tsküb’e kadar. demiry%lu b%yun!a te#tişte bulunurken ,emiyet Teşkilatı’nı da tamamlamakla ve genişE
letmekte idi9F
462
demektedir9
-)zım -arabekir’in eserinde dip n%tu 34 de yazıldı&ı üzere; C' 4534 de basıl niş %lan tariin 8889 !ildinin
4<4 in!i say#asındaki yazılar akikate uygun de&ildir9F şeklindeki i#adesi aslında talisiz bir beyandır9
Gira. % devirde Musta#a -emal yaşıy%rdu. sa&dı9 B0yle bir tariM yanılgı varsa tartışılabilirdi9 $ zamanın
basınında. Musta#a -emal’e yapılan ü!umlar az de&ildi9 Basın tetkik edilin!e g0rülebilir9 -aldı ki daa
4522 yılında 1akit =azetesi Başyazarı Amet @min Jalman Musta#a -emal ile yaptı&ı bir r0p%rtaOı yayınE
lamıştı9 Aynı k%nuya de&inmişti9 Buna karşı "ıkılabilirdi9 Musta#a -emal i"in Türk ve yaban!ı kamu%yu. en
büyük ger"ek"i %ldu&unu yazıp dururken. b0yle bir beyanın yapılması. elbette talisizliktir9
(ila#ı akikat %ldu&u s0ylenen ususlar i"in dip n%tuP 5 dan 24 e ve 23 den 2H e kadar %lan kısımların
yeniden g0zde ge"irilmesi. ger"e&i bütün "ıplaklı&ı ile %rtaya k%ya!aktır. sanırım9 Düşünüle!ek bir başka
n%kta da; +ttiat"ı liderlerin başında. kıdemi ile. temkini ile. sa&lam düşün!e bi"imi ile ve %t%ritesi ile
de&erlendirilen ,emal Iaşa’dır C-endileri b0yle nitelendiriy%rlar9F $ alde neden Babı)li Baskını’ndan
s%nra @nver Iaşa. (arbiye Nazırı %larak düşünülür de. ,emal Iaşa akla gelmezV
-aynaklarını ve belgelerini dip n%tlarında g0sterdi&imiz üzere. Musta#a -emal’in g0rüşlerinin baştan s%na
kadar d%&rulu&u %rtadadır9 Ayrı!a. ittiat"ıların girişimlerinde. Teşkilat ve başarılarında. Musta#a -emal’in
1atan ve (ürriyet’ten Terakki ve +ttiad’a d0nüşen ,emiyetin payı. ger"ekten büyük %lmuştur9
Nitekim. Jusu# (ikmet Bayur. 4567 yılındaki %layları anlatırkenP C'Musta#a -emalFin kurdu&u esaslara
1,, .sım G5nd5z8 =atıralarım s. %0B.
1,1 âzım ara$ekir8 İtti"at /e Terakki8 9ip notu8 s. 17B.
1,% +. =ikmet 1a*ur8 T5rk İnkıla$ı Tari"i 0. 1askı A. )ilt s. 1B6C%1(.
g0re teşkil)tlanan !emiyet "%k yayılmıştırF dedikten s%nraP C'Musta#a -emal gibi bir kimsenin kenara
atılmasında ve $smanlı Devletinin kurtuluşu i"in. tek d%&ru y%lu g0steren adam %lmasına ra&men.
%ndan #aydalanılmamak istenilmesinde kendisinin %rdunun siyasetten ayrılması lüzumunda ayak direE
mesi gibi siyasal karşınlıklar kadar. %nun deasını kıskananların "alışmaları da 0nemli tesirde bulunE
muştur9F
C'(albuki $. meşrutiyetin başlarında yükselebilirdi9 An!ak kendi de&ersizliklerini i"ten i"e sezen ve
yalnız pek sıkı bir tekel!ilikle mevki saibi %labile!eklerini anlayan k%mite!i takımı s%n dere!eye kadar
g0türdükleri bir dayanışma ile %nu kenarda tutmuşlardı9F
463
$ysa; $rdunun siyasetle u&raşması k%nusunda başa gelenler i" dikkate alınmamış. ele ilerisi i"in
d%&a!ak k0tülükler üzerinde i" düşünülmemiştir9 Aksine. daima bu atalı y%lda ısrar edilmiştir9 Nitekim.
Me!lis’in < Mayıs 4542 günkü t%plantısında ş0yle bir karar verilmiştirP
CBingazi Meb’usu Jusu# Latvan beyin tekli/ üzerine; ittiat ve Terakki ,emiyeti @rk)nEı Asliyesi’nden
@nver. ?eti. (alil ve Aziz Beylerle -umandan Neş’et Iaşa’ya ve zevatEı saireye bidayetEi arpten beri
MdematEı #evkal)de ibraz eden Mısır ve Tunus aaliEyi isl)miyesine Me!lis namına beyanEı takdirat
%lunması takarrür etti9F
46<
C'Bu d0rt gen" subaya. sır# +ttiat ve Terakkiden yana pr%paganda etmek i"in. i" gerekmedi&i bir
yerde +ttiat ve Terakki ,emiyeti @rk)nı Asliyesinden'F denilirken Musta#a -emal’den i" s0z edilmeE
mesi ger"ekten azin de&il miV -aldı ki. Trablus >avaşında g0rdü&ü izmetler. %nlardan belki de daa
"%ktur9 (eralde. i" de az de&ildir9
46H
Jusu# (ikmet Bayur’un anlattı&ına g0reP C' Me!lisin s%n t%plantılarından biri sırasında. 4H Temmuzda.
>adrazam >ait Iaşa. yine Trablus karamanlarını anarken subaylardan yalnız @nver Beyin adını s0yleE
ye!ek ve 0tekilerin de adlarının s0ylenmesini isteyenlere ka#a tuta!aktır9F
46;
9
(i" şüpesiz +kin!i Meşrutiyetin il)nından 0n!e Musta#a -emal’in tekli# ve tavsiyelerine uyulsaydı.
memleketin ve milletin kaderi dedi&imiz şey "%k daa başka %labilirdi9 Akıp giden %laylar. bu k%nuda.
ak vermektedir9 +nsan. elinde %lmayarak. C-eşke % devrin insanları Musta#a -emal i"in daa "%k
k%nuşsalar ve daa "%k yazsalardıF demek z%runda kalıy%r9
-%nuyu rametli %rgeneral Asım =ündüz’le n%ktalıy%rumP C'*ylesine )li!enap yürekli bir insan idi ki;
bizlerin atasını ve seviyesine erişememiş inan!ımızın muasebesini bir gün düşünmedi9 (atta atırlaE
maktan ka"ındı9 Benzer adiselerde. milletin ba&rından yeni Musta#a -emaller "ıkabilmesi i"in erşeyi
milletin malı. nesillerin şere/ yaptı9 (i"birisinde inisar!ılık g0stermedi9 MaddM. manevM neti!eleri
ne#sinde t%plamadı9 Musta#a -emal’in asıl 0rnek tara#ı da budur9F
46:
1,0 +. =ikmet 1a*ur8 T5rk İnkılâ$ı Tari"i8 ;. A8 s. 18 s. %2,.
1,2 a.D.e. s. %28.
1,( >a"rettin .lta*8 1, +ıl 'a/aş /e 'onrası8 9ip not. 0B /e B2.
1,6 +. =ikmet 1a*ur8 T5rk İnkıla$ı Tari"i ;. AA8 s. %2B.
1,7 .sım G5nd5z8 =atıralarım8 s. 10(.
Mustafa emal +tat0rk10n urtuluş &a,aşı 2n'esi G/re, ,e -aşarıları
Tarih Görev veya Elde Edilen Başarı
10 Lkim 1B,7 Jüzbaşı %larak g0reve başladıktan s%nra (alepXte 39 $rdu -arargaına atandı9
%% =aziran 1B,8 4567 başında >elanikXe ge"erek s%nunda +ttiat ve TerakkiXye katıldı9
39 $rdu g0revine ek %larak BumeliXde Mü#ettişli&e atandı9
'on$a"ar 1B,8 +ttiat ve Terakki tara#ından durumu in!elemek üzere TrablusgarpXa g0nderildi9
3isan 1B,B 34 Mart Ayaklanmasına karşı (areket $rdusu -urmay Başkanlı&ı yapmıştır9
1( Lkim 1B11 TrablusXta +talyanlara karşı savaş i"in g0nüllü %larak bu b0lgeye gitmiştir9
%7 asım 1B11 Trablus g0revi sırasında rütbesi Binbaşılı&a yükseltildi9
%2 Lkim 1B1% Balkan >avaşı nedeniyle +stanbulXa d0ndü ve 24 -asımXda =elib%luXya atandı9
1a"ar 1B10 B%layırXda -%l%rdu -urmay Başkanlı&ına atandı9
=az.CTemm.1B10 29 Balkan >avaşıXnda -%l%rdu -urmay Başkanı %larak g0rev yaptı9 @dirneXnin kurtarıldı9
%7 Lkim 1B10 >%#yaXda Askeri Ataşemiliterli&e atandı9 454<Xte Belgrad s%rumlulu&uda verildi9
1 Mart 1B12 Bütbesi Jarbaylı&a yükseltildi9
%, O)ak 1B1( >%#yaXdan alınarak akti# g0rev %larak Tekirda& 459 Tümen -%mutanlı&ına atandı9
%( &u$at 1B1( 459 Tümenle beraber g0rev yeri @!eabat y0resine kaydırıldı9 4 (aziranda rütbesi Albaylı&a
yükseltildi ve Kanakkale başarıları i"in Nişan verildi9
1B1( Kanakkale >avunmasıXnda Musta#a -emal IaşaXnın büyük yararlıklar g0stermesi s%nu!u
+ngilizler geri "ekildi. bu !epeden ge"erek Buslarla birleşmeleri engellendi9
12 O)ak 1B16 D%&uXda 4;9 -%l%rdu -%mutanlı&ına atandı9(Nerde sıkıntı varsa emen %raya g0nderiliy%rQ)
&u$.CMart 1B16 @rzurum ve Bitli s Bus $rduların!a işgal edildi9
1B Mart 1B16 Bütbesi Tu&generalli&e yükseltildi9 ((aketti&i rütbeler de zarEz%r veriliy%rQ)
8 .ğustos 1B16 D%&u işgalinde DiyarbakırXa inmekte %lan Buslar BitlisXte yenilip geri püskürtüldü9
Muş ve Bitlis beraber kurtarılarak +ngilizlerin Buslarla !epede birleşmesi 0nlenmiştir9
Bu başarı M9-emal Iaşa adına CD%&uXdaki KanakkaleF %larak anlaşılabilinir9
18 .ralık 1B16 29 $rdu -%mutanlı&ına vekaleten atandı9 4:939 ve ;9469454:Xde 2 kez asaleten atanmıştır9
1( .ralık 1B17 1eliat 1adettin @#endiXnin maiyetinde Almanya ziyaretine katıldı9
1( .ğustos 1B18 :9 $rdu -%mutanı %larak >uriye ,epesiXne atandı9 +ngilizler 45 @ylülde >uriye ,epeE sinde
saldırıya ge"tiler9 M9-9Iaşa 2; @kimde (alepXin kuzeyi -atmaXda +ngilizleri durduE rabilmiştir9
Kanakkale gibi >uriyeXde de g0revi Aiman v%n >andersXten devralmıştır9
01 Lkim 1B18 @k %larak Jıldırım $rduları -%mutanlı&ı da verilerek M%ndr%s MütarekesiXnin uygulanE ması
y%lunda $rduların da&ıtılması g0reviyle karşı karşıya kaldı9 +ngilizlere teslimi yerine bir kısım
sila ve !epanenin T%r%slar ardı kasabalarda ge"i!i dep%lanması ve Milli Mü!adele
kuvvetlerinin -ilisENi&de arası b0lgede 0rgütlenmesine 0nayak %ldu9
0, 3isan 1B1B Anad%luXya ge"erek Milli Mü!adele y%lunda devam i"in 59 $rdu Mü#ettişli&ine atandı9
Bitmeyen
Görev
>ürekli %kuyarak tari ve bilimin er dalıyla ilgilenmiş. batı ile aramızda %luşmuş 366 yıllık
gelişme #arkını kapatmak i"in Milli "ıkarlara uygun ve evrensel p%litika yapmıştır9
Ayrıntılı bilgi ve
kaynaklar
N utuk . NutukEekEbelgeler . AtatürkXün $kudukları ve *n!esiE>%nrasıyla Atatürk ve Dem%krasi
-endi kütüpanelerinde <9<33 kitabı belirlenmiş ayrı!a üniversite kitaplı&ından yararlanmıştır9
Atatürk. Türk Tarii vb9 Belgeler
B>> erişim

(serbest erişim ve ü!retsiz kayıtla ID? indirme)

Y ,epten karek%d (Zr,%de) tarama erişim