You are on page 1of 23

Milorad Popovi: Njego i crnogorska nacija u 21.

stoljeu (1)
Objavljeno: et, 15. mar, 2012.
Kontradiktorne i parcijalne interpretacije kulturoloko-nacionalne geneze ostavile
su irok prostor protivnicima Crne Gore u 20. vijeku da manipuliu s Njegoevim
srpstvom i pitanjima porijekla i razvoja crnogorske nacije. ini se da do danas
nemamo cjelovite i odrive odgovore koji objanjavaju fenomen tog vjekovnog
crnogorskog trajanja, bez obzira to je ono bilo inspiracija mnogim piscima,
istoriarima, filozofima.
Pie: Milorad Popovi

Dva miljenja
Razlozi dananjih sporova imaju razliite uzroke, od oportunizma, mediokritetstva do
ideoloke ravnodunosti prema istini i lai. Ipak, u toj irokoj lepezi njegoologa, slavista,
srbista i montenegista, od usmenih pametara i kafanskih filozofa, do profesora
univerziteta i nacionalnih bardova, mogu se izdvojiti dva karakteristina suprostavljena
miljenja. Onih koji su se nekritiki oslonili na tradicionalnu pansrpsku kolu miljenja,
kako bi dokazali da su Crnogorci bili samo jedno odmetnuto srpsko pleme, nesposobno
za samostalan ivot. I drugih koji su ukazivali na brojne falsifikate, poluistine i
manipulacije u vezi s etnogenezom Srba i Crnogoraca, ali uglavnom nijesu uspjeli u
potrebnoj mjeri kreativno sagledati i osvijetlili cjelokupnost karakternih osobina,
sociopsiholoke, etnografske, etike posebnosti, koje su bile presudne za formiranje
posebnog pogleda na svijet i odjelite istorijske sudbine.
Dvije kole
Rijeju, srpska nacionalna ideologija je kreativna, mitotvoraka, slojevita i zavodljiva, u
jednom vremenu iracionalna i ksenofobina, u drugom prilagodljiva, i sa respektabilnim
resursima. Naznake crnogorske nacionalne kole, ukoliko se tako moe nazvati, oituju
se u dihotomiji pozitivistikog poimanja istorije i u neukom i nekreativnom oivljavanju
mrtvih srednjevjekovnih mitova, preteno iz dukljansko-zetskog perioda. K tome, u
okviru malog crnogorskog korpusa postoji takoe svjetonazorska dvostrukost: onih to
smatraju da su Crnogorci etniki Srbi, koji su se, slino Ukrajincima, Austrijancima ili
Makedoncima, istorijskom evolucijom izdvojili iz starog etnikog stabla i postali nacija,
i takozvanih etnogenetiara koji zagovaraju hiljadugodinji kulturni i nacionalni
kontinuitet. Dakle, nedostatak koherentne i odrive duhovno-kulturne ideologije danas ne
ukazuje toliko na deficit tradicijskih elemenata kojih Crnogorci imaju vie od bezmalo
svih junoslovenskih naroda da bi se mogla stvoriti moderna nacija, koliko na
malobrojnost i notornu nesposobnost crnogorske kulturne i politike elite da u realtivno
dugim, i za njih povoljnim, vremenskim periodima izmeu 1966. i 1980, i od 1997. do
2011. dovri proces konstituisanja moderne i odrive nacije.
Kreativna izgradnja
Pokazalo se da nije bilo dovoljno znanja, senzibiliteta, kreativnosti i politike volje da se
iz mnotva, istina, ponekad i antinominih, simbolikih indikatora, kao to su velike
bitke, dinastije, jubileji, meunarodni ugovori, oslobodilaki pokreti, knjige, narodna
nonja, pjesme i igre, grbovi, zastave, sportske reprezentacije, izaberu i prilagode
mentalnom sklopu i empiriji prosjenoga Crnogorca, koji je, razumljivo, u 20. stoljeu
postao prilino konfuzan zbog mnotva suparnikih i neprijateljskih ideologija, poput
crnogorstva, srpstva, jugoslovenstva, panslavizma. Domai nacionalni ideolozi nijesu
uspjeli pronai raison detre modernog crnogorskog nacionaliteta, u kojemu e biti
harmonino situirane sve regionalne, plemenske, socijalne, svjetonazorske razlike. Jer,
kreativna izgradnja nacionalne svijesti podrazumijeva da se razliitim propagandnim i
didaktikim tehnikama i ritualima (pre)oblikovanja masovnog sjeanja i mentaliteta stavi
u svoju funkciju sve to joj ide prilog, i da redefinee one stereotipe koje je pregazilo
vrijemene. Nacije se, kao i pojedinci, ne zaljubljuju u svoj stvarni lik ve u zamiljenu,
poeljnu sliku iz koje e zrcaliti osjeaj zajednitva i ponosa. Svako samoljublje izvire iz
spoznaje, ali i iz tlapnje, o izuzetnosti neponovljivosti i neuporedivosti.
Duboka ambivalencija
No, i srpska nacionalna ideologija ima najmanje dva lica: duboku ambivalenciju
kreativnosti i samodestrukcije. Ova mona ideoloko-propagandna mainerija se prosto
poigravala sa svojim protivnicima, to se moda najbolje ogleda u primjeru dinastije
Petrovi Njego. Naime, svojevremeno je Petrovie, kao tvorce novovjekovne crnogorske
dravnosti, zvanini Beograd, obrenovievski i karaorevievski, bio stavio na poasno
mjesto najgorih neprijatelja antisrpskih separatista, jer je jaanje crnogorske
dravotvornosti smatrano pogibeljnim za pansrpsku ideju, da bi s kraja 20. vijeka
upravo srpstvo Petrovia Njegoa poglavito Njegoa i kralja Nikolu koristili kao
glavni propagandni argument za nacionalno i dravno ponitenje Crne Gore. Dakle,
zemlje koju su Petrovii obnovili i uveli u drutvo meunarodno priznatih nacija.
Primjerenu fleksibilnost i vitalnost srpski nacionalisti su pokazali u najtee vrijeme za
njih, poslije propasti monarhije i stvaranja avnojevske Jugoslavije, iji je
republikanizam, federalizam i doktrina nacionalne ravnopravnosti s parolom takozvanog
bratstva i jedinstva, bila smrtni neprijatelj srpskog pijemontizma. Tako da su uspjeli
ouvati stupove svog kulturno-ideolokog svjetonazora u elitnim kulturnim i obrazovnim
ustanovama, da bi se poslije Titove smrti, dotad nevienom energijom i masovnou
vratili na istorijsku scenu.
Velikosrpski pokret
No, velikosrpski pokret je doivio veliki istorijski i civilizacijski poraz u vremenu svog
najvieg uspona, jer nije imao ko da ga obuzda i da mu odredi realne ciljeve. Ergo, srpski
nacionalisti s kraja 20. vijeka su postali rtve frustracije koju su preivjeli u titoizmu, i
tako su uspjeli ponititi gotovo sve prednosti koje su im obezbijedili njihovi predasnici s
poetka vijeka, u doba stvaranja Prve Jugoslavije. Srpska elita na elu s Dobricom
osiem, Slobodanom Miloeviem, Mihailom Markoviem, Mirom Markovi,
Miloradom Ekmediem, Matijom Bekoviem, Amfilohijem Radoviem, nije ni u emu
bila dorasla staroj eliti koju su predvodili, Nikola Pai, Slobodan Jovanovi, Jovan
Cviji, Aleksandar Beli, Mihajlo Pupin, Vasa ubrilovi, Milan Stojadinovi, pa su tako
dezavuisali i upropastili veliki dio njihovih kulturnih i politikih tekovina, i umnogome
vratili unatrag toak istorije za cijeli vijek. To jest uzrokovali su da dananji realni uticaj i
znaaj Srbije, u regionalnom i evropskom kontekstu, bude slian onome s kraja 19.
stoljea, iz vremena dinastije Obrenovi. Kljuna ideoloka razlika izmeu vodeih
srpskih intelektualaca s poetka i s kraja dvadesetoga vijeka je u tome to je stara srpska
elita bila projugoslovenska, istina unitaristika, i proevropska vidjeti programske
tekstove Jovana Cvijia, Jedinstvo i psihiki tipovi dinarskih Junih Slovena, 1914, i
Aleksandra Belia, Srbija i junoslovensko pitanje, 1915. a postkomunistika
intelektualna klasa je dominantno bila antijugoslovenska i antievropska. Antievropejstvo
je ujedinilo ono to je nekad izgledalo nespojivo: komuniste rusofile i svetosavce. U toj
velikoj dezorjentaciji, u traenju svog novog politikog mjesta i identiteta, u oekivanju
podrke od Rusije i Kine, da bi se konfrontirali ili podigli svoju ulogu u odnosima sa
Sjedinjenim Amerikim Dravama i Evropskom Unijom, Srbija je izgubila i ono to su
njeni elnici mislili da su za vijek i vjekov osvojili Crnu Goru.
http://www.pobjeda.me/2012/03/15/milorad-popovic-njegos-i-crnogorska-nacija-u-21-stoljecu-1/
Milorad Popovi: Njego i crnogorska nacija u 21.
stoljeu (2)
Objavljeno: et, 15. mar, 2012.

Crna Gora je, dakle, u posljednjih sto trideset godina imala tri perioda koji su
pogodovali za izgradnju potrebne kulturne i nacionalne kohezije
Rijetki oponenti masovnog pokreta Antibirokratske revolucije 1988-1989. bili su
svjedoci razarajue moi srpskog nacionalizma. Jedan od ovdanjih paradoksa je da
se veina demonstranata, koja se u nepreglednoj masi valjala titogradskim ulicama,
sa slikama Slobodana Miloevia i Njegoa meu njima i lokalne voe pokreta
na popisu stanovnitva 1991. nacionalno izjasnilo kao Crnogorci.
Druga neobinost se pokazala na sljedeem popisu stanovnitva 2003. godine, kada je
pokret za nezavisnost bio u naponu: broj nacionalnih Srba se sa devet posto poveao tri i
po puta na trideset dva posto. Ovo je najbolji dokaz dvojne nacionalne svijesti kod
velikog broja Crnogoraca.
Nacionalna statistika
Naime, 1991. godine stranke koje su imale podrku vie od osamdeset posto stanovnitva
podravale su beogradsku politiku i ratnu strategiju, kulturnu ideologiju, odnos prema
susjedima i Evropi, ali veina je i dalje, kao na popisima stanovnitva u doba titoizma,
iskazivala nacionalnost Crnogorac. No, kad se Podgorica razila oko stratekih pitanja s
Beogradom i krenula putem samostalnosti, znaajan dio pravoslavne populacije je
smatrao da je Crna Gora iznevjerila srpstvo naroito poslije proglaenja neutralnosti u
vrijeme NATO bombardovanja i onda su odluili da nominalno postanu nacionalni
Srbi. Prvi popis stanovnitva u nezavisnoj Crnoj Gori 2011. nije umnogome promijenio
nacionalnu statistiku sa popisa 2003. Broj Crnogoraca se poveao dva a Srba smanjio tri i
po posto, to govori da sama nezavisnost nije bitno uticala na nominalnu promjenu
nacionalnosti onih graana s dvojnom svijeu, jer postoji vie indicija da su 2003.
opozicione stranke zajedno s pripadnicima Srpske pravoslavne crkve i vojne Kontra
obavjetajne slube, vrile pritisak ili falsifikovale popisne liste jednog broja starijih,
bolesnih ili nepismenih osoba u optinama gdje su (pro)srpske stranke imale vlast.
Borba neprestana
Od samog zaetka pretvaranja plemenskog drutva u zajednicu koja se podvrgava
jedinstvenom zakonskom i administrativnom okviru sredinom 19. vijeka, i stvaranja
odjelite svijesti o posebnoj sudbini i planovima za budunost, kod Crnogoraca je prisutna
nacionalna dvostrukost, pa i trostrukost: u jednom periodu s naglaenim crnogorstvom u
drugom sa srpstvom, u treem s crnogorstvom, srpstvom i jugoslovenstvom, zavisno od
unutranjih i vanjskih istorijskih silnica. Ali, nijednom se nije deslio da se svijest o
crnogorskoj individualnosti potpuno izbrie ili dovede do nivoa statistike greke, iako su
za taj scenario postojale dvije velike istorijske prilike: Podgorika skuptina i
Antibirokratska revolucija. Ne zaboravimo da je potpredsjednik takozvane Podgorike
skuptine, Savo Fati, izjavio je povodom nasilne aneksije Crne Gore Srbiji, da se
politika istorija Crne Gore dijeli na dva dijela na do jue i od jue. Mi vie nijesmo
Crnogorci nego Srbi..
Nekoliko puta je u toj hiljadugodinjoj dukljansko-zetsko-crnogorskoj povjesnici
izgledalo da e ova mala ljudska zajednica definitivno nestati u velikim previranjima,
okupacijama i unutranjim sukobima. No, izgradnja nacionalne odjelitosti, poev od
Zakonika Petra Prvog, ima dvjestogodinji proces koji se jo nije dovrio.
Za dovretak procesa nacionalnog konstituisanja nije uvijek dovoljna samo dravna
nezavisnost, to svjedoi i injenica o nesmanjenim podjelama u Crnoj Gori unutar istog
etnikog i religijskog entiteta i poslije vie od pet godina ivota u suverenoj dravi.
Naime, sam politiki proces nikada trajno ne moe stvoriti nacionalnu koheziju bez
paralelene kulturne i(li) duhovne emancipacije. Ali, ima suprotnih sluajeva, da kulturni i
lingvistiki pokret, katkad podran odreenom vjerskom zajednicom podnjivi odrivu
naciju, ak i u relativno nepovoljnim politikim uslovima, primjeri su slovenskih nacija u
Austro-Ugarskoj, ili Ukrajinaca u Sovjetskom Savezu, te Katalonaca i Baska u paniji.
No, najmanje kontroverzno konstituisanje nacije je kada su politiki i kulturni pokret dio
jednoga procesa, koji se na kraju ostvari u suverenoj dravi-naciji.
Tri perioda
Crna Gora je, dakle, u posljednjih sto trideset godina imala tri perioda koji su pogodovali
za izgradnju potrebne kulturne i nacionalne kohezije: od Velikog Rata 1878 do
Balkanskih ratova 1912, od smjene Aleksandra Rankovia 1966. do Titove smrti 1980, i
od pobjede Mila ukanovia na predsjednikim izborima 1997. do danas. Ve je reeno
da je knjaz/kralj Nikola u jednom kratkom periodu poslije Berlinskog kongresa bio
naumio osnaiti samoidentifikaciju Crnogoraca, i onda je ubrzo odustao vodei
nedefinisanu nacionalnu politiku jaajui sopstveni kult i kult dinastije Petrovi Njego.
Ovo je tipian primjer predmodernog vladara, slian njegovim savremenicima Franju
Josifu i Abdul Hamidu, ije su drave Hasburka i Osmanska imerija zavrile na slian
nain kao mala Crna Gora. Poslije smjene Aleksandra Rankovia, i odreene
liberalizacije i decentralizacije komunistike Jugoslavije, bili su stvoreni uslovi, da i Crna
Gora, poput Makedonije, vraanjem autokefalnog statusa cetinjskoj mitropoliji, zaokrui
svoju nacionalnu samobitnost. Slina prilika se pruila i dravotvornom pokretu na elu s
Milom ukanoviem, naroito poslije proglaavanja nezavisnosti. Dakle, kralj Nikola je
imao druge prioritete, a komunistikim i postkomunistikim prvacima je nedostajalo vie
specijalistikog obrazovanja iz kulturno-ideolokog domena i prosvijeenija i kreativnija
kulturna elita. (Jo jedan crnogorski paradoks: u doba knjaza/kralja Nikole postojali su
jai personalni intelektualni potencijali za nacionalni preporod nego u drugoj polovini
dvadesetog i na poetku dvadeset prvog vijeka, iako je Crna Gora poslije Drugog
svjetskog rata, na planu masovnog obrazovanja i ekonomskog rasta, postigla ogromni
napredak, i danas ima desetine referentnih od kojih nekolicina imaju evropsku
reputaciju knjievnika i umjetnika. Ipak, sam Nikola je, za razliku od kasnijih
tehnokrata, bio neobian hibrid starinskog abdulhamidskog monarha i prosvijeenog
vladara ataturkovskog tipa, i uz to je imao intelektualce prosvetiteljskog profila, poput
Baltazara Bogiia i Jovana Pavlovia, kakvih nije bilo u titoistiko i ukanovievo
vrijeme.
http://www.pobjeda.me/2012/03/15/milorad-popovic-njegos-i-crnogorska-nacija-u-21-stoljecu-2/
Milorad Popovi: Njego i crnogorska nacija u 21.
stoljeu (3)
Objavljeno: ned, 18. mar, 2012.
Budunost malih drava na Balkanu, prije svih Makedonije, Bosne i Hercegovine i Crne
Gore suoena je s drugaijim izazovima, jer njihova sudbina danas jednako kao prije sto
godina, moda i vie, dugorono zavisi od novog evropskog poretka
Na posljednjem popisu stanovnika u Crnoj Gori ivi manje od 280.000 nacionalnih
Crnogoraca, i da je ova zemlja, umjesto na Balkanu, recimo na mjestu
Luksemburga, u okruenju zemalja koje vjerovatno do Sudnjeg dana nee ponovo
ui u meusobni ratni konflikt, niti pokazivati otvorenu kulturnu ili politiku
hegemoniju prema susjedima, bilo bi dovoljno razloga da se s posebnom panjom
brine o sopstvenoj kulturnoj i lingvistikoj posebnosti.
Budunost malih drava na Balkanu, prije svih Makedonije, Bosne i Hercegovine i Crne
Gore je suoena s drugaijim izazovima, jer njihova sudbina danas jednako kao prije sto
godina, moda i vie, dugorono zavisi od novog evropskog poretka. Balkan je ponovo
postao teki bolesnik, ali problem je to se ni Evropa ne osjea dobro.
Etnika mapa
U ovim podijeljenim dravama-nacijama ponovo su stvorena viestruka zameeteljstva: u
njima najmanje jedna sukobljena strana rauna na pomo spoljnog sponzora, starijeg
brata iz istog nacionalnog korpusa. Bosanski Srbi i Hrvati se uzdaju na Srbiju i Hrvatsku,
makedonski Albanci na Albaniju i Kosovo, crnogorski Srbi na Srbiju. Dakle, etnika
mapa bive Jugoslavije nije saglasna sa granicama novostvorenih drava, a ideologija
etnikih nacionalizama danas ima vie pobornika nego poetkom devedesetih godina
prolog vijeka, i ova tendencija e se nastavljati u doglednoj budunosti, s obzirom da
novi obrazovni i kulturni programi promoviu takozvanu nacionalnu unisonost, a
relativizuju i umanjuju realnu bliskost i povezanost sa jeziki, kulturno i geografski
bliskim nacijama. Nestankom jugoslovenskih ideologija stvoreni su novi ideoloki hibridi
na principu takozvane sabornosti, kojoj je etniki princip primaran a ideoloki
unutarnacionalni sukobi iz Drugog svjetskog rata sekundarni, s pravom raunajui da je
svaki kolektivni identitet promjenjiv, i da se s promjenom savremenih iskustava i
simbolino-kulturnih paradigmi masovno mijenja i percepcija prolosti.
Dakle, ukoliko Evropska unija zapadne u jo dublju krizu, i doe u pitanje njen opstanak
ili se nekim sluajem raspadne, na Balkanu e jo vie ojaati snage koje ele etnike
granice uiniti potpuno identinim sa dravnim meama. U tom sluaju e se, mutatis
mutandis, stvoriti Hrvatska u granicama Banovine Hrvatske iz 1938, Republika Srpska e
se pripojiti Srbiji, a u prvi plan e se takoe pojaviti zasad jo manjinska ideja
takozvane Prirodne Albanije, koja pretenduje, osim Kosova na tri optine na jugu Srbije,
Zapadnu Makedoniju i granine djelove Crne Gore u kojoj veinski ive Albanci. U
takvim projekcijama bi se u narednoj deceniji mogle stvoriti nove osovine, Beograd-
Zagreb i Beograd-Tirana, tako da bi se srpski i albanski nacionalisti u jednom irem
paketu razmjene u koji bi ulo sjeverno Kosovo i tri optine na Jugu Srbije, nagodili i
oko podjele Crne Gore. Ovakav scenario manje upuenim ljudima moe izgledati
somnabulan, ali, da je neko prije trideset godina predvidio nain na koji e se raspasti
Jugoslavija smatrali bi da je provokator ili da je skrenuo s uma. I povrnom
komparativnom analizom ideolokih matrica i dravnih struktura druge polovine
osamdesetih godina 20. vijeka i poetka druge decenije 21. vijeka nije teko uoiti da
danas postoje vei destruktivni potencijali za daljnje rasparavanje junoslovenskih
dravica po etnikoj osnovi ako im to meunarodne okolnosti dozvole nego u
posljednjim godinama avnojevske Jugoslavije.
Najvei poraz
Srbija nije izvukla pouke iz posljednjih poraza u ratovima u bivoj Jugoslaviji: njeni
lideri jo vjeruju da mogu u Crnoj Gori preokrenuti stvari u svoju korist. I to nije toliko
nerealno kao to nekom manje upuenom na prvi pogled moe izgledati, jer velikosrpski
nacionalizam nije do kraja poraen. Evroatlanski saveznici su ga ak nagradili stvaranjem
Republike Srpske, u kojoj danas ima manje od deset posto bonjakog i hrvatskog
stanovnitva. Srbija, dakle, mijenja lidere koji se spore oko spoljnopolitikih proriteta
jedni preferiraju Evropu, drugi Rusiju ali svi iole vani akteri na srpskoj politikoj
sceni, osim stranke eda Jovanovia, smatraju da je najvaniji nacionalni interes, na
kome treba da istrajava svaka vlada, da Republiku Srpsku i Crnu Goru vrati pod kontrolu
Beograda. Odvajanje Crne Gore, srpski nacionalisti smatraju najveim nacionalnim
porazom, veim od gubitka Kosova, jer oni inteligentniji politiari su znali da Srbija ne
moe dugorono kontrolisati dva miliona Albanaca, koji su se smatrali potlaenim i
okupiranim. Crna Gora im je od kljunog interesa zbog geopolitikih i istorijskih razloga.
Naime, Srbija je uvijek imala pretenzije da bude podunavska i primorska zemlja, i drugo,
srpskim nacionalistima je stalo do istorijskog kontinuiteta, od Kosovskog boja do Prvog
srpskog ustanka, koji jedino nalaze u crnogorskom otporu Osmanskoj imperiji.
No, mogue teritorijalne prekompozicije nacionalno raspoluenih drava ili njihove
aneksije u narednih dvadesetak godina, ne bi bile posljedica direktne vanjske agresije
nego unutranjih raskola podstaknutih izvana. Jer, meunarodni status svaku evropsku
dravu, pa i one s njene najproblematinije periferije, titi od spoljne agresije. (Da kojim
sluajem Balkan nije na evropskom kontinentu danas bi ovdje bilo vie kriznih arita
Kipar, Grka, Makedonija, Kosovo, juna Srbija, Sandak, Bosna i Hercegovina, Crna
Gora nego na Bliskom istoku). Zato se moe bez pretjerivanja utvrditi da je Crna Gora,
uprkos svemu, proglaenjem nezavisne i meunarodno priznate drave 2006. mirnim
putem, premda s problematinom veinom, bez potrebne duhovno-kulturne nadgradnje i
stratekih spoljnih saveznika, uspjela da ostvari najveu istorijsku pobjedu poslije
Berlinskog kongresa. (Crnogorska nacionalnost bez suverene drave u kojoj predstavlja
makar relativnu veinu dugorono bila asimilovana, i ostala bi na nivou takozvane
statistike greke, poput Retoromana, Luikih Srba, Moravaca ili Cincara).
Limitirana i ranjiva
No, i dalje je Crna Gora politiki i demokratski limitirana i ranjiva. Jer, nacionalna
raspoluenost pravoslavnog stanovnitva je gotovo ostala istovjetna kao u vrijeme
zajednike drave sa Srbijom, i svaka promjena vlasti joj prijeti da ponovo postane
marionetska dravica istina s formalnim meunarodnim subjektivitetom s kojom e
upravljati domai kleronacionalisti zajedno sa srpskim ambasadorom u Podgorici. Ovo je
kljuni razlog zbog kojega sadanja koalacija Demokratke partije socijalista i
Socijaldemokratske partije, tako dugo opstaje na vlasti: jer su jedino one, kao nekad
Savez komunista, sposobne pridobiti dio nacionalnih Srba, kao i pripadnika manjinskih
zajednica, Muslimana, Bonjaka, Albanaca, Hrvata, i tako sauvati neku vrstu
multikulturalne kohezije. Stoga, latentni pritisak na crnogorosku nacionalnost, kao i strah
od bosnizacije zemlje, odnosno potpunog rasapa po etniko-nacionalnim avovima, ne
dozvoljava da se nacionalne teme polako izmjeste iz (prt)politikog u kulturalni diskurs.
http://www.pobjeda.me/2012/03/18/milorad-popovic-njegos-i-crnogorska-nacija-u-21-stoljecu-4/
Milorad Popovi: Njego i crnogorska nacija u 21.
stoljeu (4)
Objavljeno: sri, 21. mar, 2012.
Poslije detronizacije Petrovia Crna Gora vie nije bila dovoljna sama sebi, izgubila je
viziju, inicijativu i jake lidere. Zato su u 20. vijeku najvitalniji i najdarovitiji Crnogorci
traili budunost i stvarali karijeru u drugim sredinama
Tradicija ne izvire iz same tradicije nego iz shvaanja savremenih vrijednosti. Svaki
od etvorice posljednjih Petrovia Njegoa, Petar Prvi, Njego, knjaz Danilo, ak i
kralj Nikola, bili su, kad je Crna Gora u pitanju, ispred svoga vremena. Poslije
detronizacije Petrovia Crna Gora vie nije bila dovoljna sama sebi, izgubila je
viziju, inicijativu i jake lidere. Zato su u 20. vijeku najvitalniji i najdarovitiji
Crnogorci traili budunost i stvarali karijeru u drugim sredinama.
Skuenost prostora, slaba ekonomska razvijenost, kasno osnivanje elitnih kulturnih i
obrazovnih ustanova, dugogodinja negativna selekcija, uinili su da prevlada duh
osrednjosti i nedostatak samopouzdanja. Nijesu samo politiki prvaci mjerkali vile na
Dedinju, nego su i svi znaajni pisci, slikari, reditelji, profesori univerziteta intelektualno
i kreativno stasavali i afirmisali se u velikim centrima bive Jugoslavije, dakako, najvie
u Beogradu. Tek kada bi tamo napravili znaajne karijere priznavali bi ih i kui. Dugo je
bilo mjerilo ivotnog uspjeha za Crnogorce njihova (ne)uspjenost u Beogradu.
U posljednjih dvadeset godina, od poetka ratova u bivoj Jugoslaviji, zaustavio se
decenijski trend masovne migracije prema Beogradu, i danas su kreativni potencijali u
svim umjetnikim oblastima vei i raznovrsniji nego ikada u prolosti. Ali, jo je
dominantan provincijalni mentalitet, koji nekritiki slijedi svaku pomodnost a osrednjost
proglaava paradigmom, ignoriui sve to je drugaije, to mu nije nalik. Ovakav
mentalitet proizvodi krajnosti: parohijalnu zatvorenost i(li) nekritiki snishodljivi odnos
prema monijima. Izgradnja odrivih vrijednosti svake nacionalne zajednice se temelji na
uvijek ivom i kompleksnom suodnosu individualnog i kolektivnog, tradicionalnog i
modernog, lokalnog i univerzalnog. Svaka jednostranost emanira iz intelektualne
nedoraslosti ili iz suene ideoloke svijesti. Za male jo nedovoljno definisane kulture
posebno je vano eliotovsko razumijevanje tradicije, koje neprestalno propituje u kojoj
je mjeri povezana sa savremenou, i to to u modernoj nacionalnoj umjetnosti
korespondira sa svjetskim duhom. Nacionalno je u pojmovnom smislu neutralno u
odnosu na vrijednosti, koje mogu biti i parohijalne i univerzalne, banalne i visoko
estetizovane. Nacionalna ideja koja je osporavana i pod stalnim pritiskom iznutra i
izvana, ukoliko nema okvirnu doktrinu sa nekoliko noseih stupova, i malo iri rakurs od
kulturnog i ivotnog prostora na koji pretenduje, slabi su joj izgledi da preivi u
budunosti.
Jedan od uzroka posvemanje konfuzije i tabloidizacije, to jest, brutalne simplifikacije
svih vanih drutvenih fenomena je u tome to danas prevladava lani tradicionalizam i
lani modernizam. Jer ,savremeno crnogorsko drutvo je hibrid starog tribalizma,
novokomponovanog balkanskog folka i nominalno usvojenih novih evropskih tekovina.
Tanije, rije je o mentalitetu bez identiteta ili sa vie polidentiteta. Politiki pokret za
nezavisnost je proklamovao izgradnju novog identiteta, ali nije bilo dovoljno lucidnosti,
niti realistikog sagledavanja sociopsiholokog i empirijskog habitusa ovdanje
pravoslavne populacije na temelju koje bi se odabrale one vrijednosti i simboli koje e s
najmanje otpora usvojiti uveliko kontaminirana i meusobno antagonizovana svijest, niti
dovoljno vizije kod politikih i intelektualnih prvaka to bi ovi esto nasumino izabrani
indikatori mogli proizvesti u budunosti. Zato se stalo na pola puta to je ubrzo
proizvelo primjetnu masovnu rezignaciju i bezidejnost. Stoga su i rezultati ove
nacionalne politike polovini i sporni. Uprkos tome to je stvorena suverena
meunarodno priznata drava crnogorska nacija nema nadpolovinu veinu, a situacija s
crnogorskim jezikom i Crnogorskom pravoslavnom crkvom je jo nepovoljnija.
www.pobjeda.me/2012/03/21/milorad-popovic-njegos-i-crnogorska-nacija-u-21-stoljecu-7/



Milorad Popovi: Njego i crnogorska nacija u 21.
stoljeu (5)
Objavljeno: et, 22. mar, 2012.
Odnos prema Njegou u Crnoj Gori, prije najmlae generacije koja je stasala u eri
interneta i digitalne civilizacije, nije u cijelom dvadestom vijeku imao kritiku distancu,
ni u estetskom ni u ideolokom smislu
Pie: Milorad Popovi
Odnos prema Njegou u Crnoj Gori, prije najmlae generacije koja je stasala u eri
interneta i digitalne civilizacije, nije u cijelom dvadestom vijeku imao kritiku
distancu, ni u estetskom ni u ideolokom smislu. Ovo se osjeanje transponuje od
bogobojaznosti i imitiranja do izvjesnog straha i nelagodnosti pred tom
gorostasnom i usamljenom pojavom.
Nijedan pogled na pjesnika Gorskog vijenca nije lien predrasuda: od onih koji ga
divinizuju, kao na primjer njegov najpoznatiji epigon Matija Bekovi, da onako nije
zagrmio/mogli bismo mucat ispoetka, do onih koji tvrde da Njegoevi spjevovi vie
pripadaju epskoj poeziji nego ozbiljnoj knjievnosti. U jednom i drugom sluaju u pitanju
je nemo da se izvan tog tradicijskog ratnikog i pastirskog diskursa kompleksno sagleda,
kontekstualizuje i klasifikuje to neobino i neuporedivo djelo.
Nesumnjivo je da bi i Njegoevo djelo bilo kudikamo vee da su njegovi nasljednici,
duhovni i politiki, bili neto vieg talenta i da su neto bolje razumijevali lokalne i
svjetskoistorijske fenomene. Percepcija svakog velikog djela ne ogleda se samo u odnosu
na njegove prethodnike nego i na nasljednike: ne bi Gete i Pukin bili tako veliki pjesnici
ni u svojim jezicima, kamoli u svjetskoj istoriji knjievnosti, da iza njih nijesu nastale
plejade divnih pjesnika, romansijera i filozofa.
Srpska kultura je stvorila istina nevjerodostojnu i patetinu sliku o Njegou, a
crnogorska nije jo nikakvu. Poslije grubih zloupotreba Njegoeve nagrade za
knjievnost s kraja dvadesetog vijeka, koja je uruena Dobrici osiu i Matiji Bekoviu,
kad se preokrenulo politiko stanje u Crnoj Gori, i vlast preuzela suverenistika opcija,
ova nagrada vie od deset godina nije dodjeljivana. Domai birokrati i kulturtregeri
jednostavno nijesu znali na koji nain da je reinterpretiraju. Kao to jo uvijek ne znaju
to e sa samim Njegoem.
Recidivi nacionalne politike posljednjeg vladara iz dinastije Petrovia Njegoa,
neizgraenost duhovnih i kulturnih institucija, brutalnost velikosrpske okupacije,
anacionalnost i neobrazovanost dominantne veine crnogorske komunistike vrhuke,
stvorili su teren da komunistiki i postkomunistiki obnovitelji crnogorskog nacionalnog
i dravnog subjektitviteta naprave odreenu distancu, ponekad i odijum prema svim
Petroviima, dakle, i prema Njegou.
U nekim sluajevima se ova netrpeljivost najvie odnosi na Njegoa. Politiko-ideoloke
rasprave dvadesetog vijeka esto su osjenene starim plemenskim raunima: u svakom
Crnogorcu seljakog porijekla, bez obzira na obrazovanje, vokaciju, ivotno iskustvo,
ui jo bratstvenik i plemenik koji (zlo)pamti, jesu li Petrovii uinili neto naao
nekom njegovom pretku, makar i prije sedam pasova.
Ostaci suene plemenske svijesti, koja nije u stanju da razumije, ili prosto ignorie
strateke nacionalne interese, kao i zakonomjernost esto spore i kontroverzne
demokratske evolucije, ogledaju se i danas u odnosima izmeu savremenih politikih i
medijskih centara moi: kao u vrijeme kada su zbog ljutnje na plemenske suparnike ili
cetinjske vladike uskakali u turske gradove i primali islam.
Tako su se uticajni lanovi pokreta za nezavisnost, iz medijskog koncerna Miodraga
Perovia, samo nekoliko godina poslije ponovnog stvaranja suverene Crne Gore, zbog
nezadovoljstva poslovnim transkacijama s elnim ljudima reima, udruili s
kriptoetnicima i najzadrtijim pristalicama Slobodana Miloevia.
http://www.pobjeda.me/2012/03/22/milorad-popovic-njegos-i-crnogorska-nacija-u-21-stoljecu-5/
Milorad Popovi: Njego i crnogorska nacija u 21.
stoljeu (6)
Nacionalni mit treba biti zavodljiv, intrigantan, pomalo naivan kao i sama ljudska
imaginacija, i prije svega ivotvoran.Nema zaludnijeg i opasnijeg posla od oivljavanja
mrtvog mita ili stvaranja mita koji nee preivjeti. Kad su u pitanju dukljanski mitovi
danas se jo spominje samo pria o Vladimiru i Kosari.
Objavljeno: et, 22. mar, 2012.
Jednima je falilo pameti, drugima strasti
U lutanju, estim improvizacijama i nasuminom traganju za bizarnim indikatorima,
savremena crnogorska nacija je jo raslojena izmeu identiteta izraslog u prvim
slovenskim istorijskim slojevima, vjerujui da e storije o prvoj dravi Duklji probuditi
nacionalni eros, i eklektikih spajanja graanskog i nacionalnog koji su trebali stvoriti
neku vrstu racionalnog patriotizma. Ve danas moemo kazati da nijesu uspjeli: jednima
je falilo pameti a drugima strasti. Nacionalni mit treba biti zavodljiv, intrigantan, pomalo
naivan kao i sama ljudska imaginacija, i prije svega ivotvoran.
Okanjeli neoromantizam
Nema zaludnijeg i opasnijeg posla od oivljavanja mrtvog mita ili stvaranja mita koji
nee preivjeti. Kad su u pitanju dukljanski mitovi danas se jo spominje samo pria o
Vladimiru i Kosari. Nesrenog dukljanskog kneza Vladimira u kojega se bila zaljubila
lijepa princeza Kosara, crkva je kasnije beatifikovala i moti mu izloila u jednoj crkvi u
Elbasanu, i njegov kult jo postoji u nekim krajevima Makedonije, Albanije, i u Crnoj
Gori jo samo u Baru. Ovaj kult je ostao lokalnog znaenja u podrumijskom kraju kod
itelja sve tri konfesije, pravoslavne, katolike i muslimanske, jer u vrijeme prvog
buenja naroda, sredinom 19. vijeka, istisnut je, kao i kult Ivana Crnojevia, legendom o
Milou Obiliu i Kosovskim mitom.
Dukljanska istorija se mogla kroz recentna knjievna djela, stripove ili filmove otkriti
Crnogorcima s kraja dvadesetog vijeka, ali, ak i da su ideolozi dukljanstva bili mnogo
inventivniji nije bilo mogue dananjim generacijama stvoriti ivotvorne mitove i
legende o Mihailu i Bodinu, njihovim bitkama, osvajanjima, zavjerama, propasti. Ipak,
znaajno je za sadanje i budue generacije, da se kroz obrazovni sistem i masovne
medije, osvijetli skrivena strana istorije, da se konano sazna i izvan akademske
zajednice da crnogorska povijest ne poinje s Nemanjiima.
Ovaj okanjeli neoromantizam u otkrivanju starih-novih mitova, kao to to danas ini
Makedonija koja se sjetila da batini Aleksandra Makedonskog, moda moe imati
kratkoronu mobilizacijsku svrhu ukoliko je nacija iznutra kompaktna i ugroena od
druge etnike grupe. U crnogorskom sluaju eksperiment novog mitotvorstva, kroz
otkrivanje dukljanske drave, nije ni u jednom trenutku imao ansu da uspije, jer mona
velikosrpska propaganda je za nacionalnu svijest koja se temeljila na epskom kosovskom
ciklusu, istrazi poturica, Njegou, Karaoru, Vujem dolu, Mojkovcu, imala tri mona
argumenta: horonim Duklja je dobio ime po ilirskom plemenu (Dokleati), Dukljani su bili
katolici koje su Nemanjii preveli na pravoslavlje, i dukljanske vladare ne pominju
Petrovii sve do inauguralnog govora Nikole Prvog prilikom proglaavanja Kraljevine
Crne Gore 1910. niti udbenici u kojima su se mnoge generacije upoznavale sa
istorijom srednjega vijeka.
Stvarati nacionalni program na ideji koja bi crnogorsko srpstvo pretvorilo u dukljanstvo
mogli su pokuati sprovoditi samo neoprezne, intelektualno nedorasle ili samoive osobe
s crtama arlatanskog ili patolokog mesijanstva. Jer, iole razboritome i elementarno
obrazovanome ovjeku teko bi bilo povjerovati da e, na primjer, pravoslavci na
sjeveru prihvatiti dukljanstvo, sve kad bi Crna Gora imala propagandnu maineriju i
novac Holivuda. Onima kojima je mrsko crnogorstvo, promovisanje dukljanstva je
idealna prilika da se dodatno demonizuje i izvrgne ruglu svaka ideja crnogorske
posebnosti.
Agitacija popova
U ovom malom nacionalnom korpusu postoji jo jedna grupacija koja je stvaralaki
jalovija od Dukljana, ali i opreznija. To su mahom bivi komunisti okupljeni oko biveg
partijskog ideologa Marka padijera koji su evoluirali prema graanskim politikim
opcijama. S obzirom da je rije o ljudima s izvjesnim politikim iskustvom i socijalnom
snalaljivou njihova uloga bi bila pozitivna, iako ne posebno primjetna, da se nijesu
skrasili u instituciji koja bi u ovoj fazi konstituisanja nacionalne svijesti trebala da bude
od kljunog znaenja.
Nacionalne matice se, po definiciji, u procesu nacionalnog konstituisanja, bave kulturnim
populizmom, i zato je, na primjer, Matica hrvatska, bila prisutna u svakom gradu, kasabi,
mjesnom centru. elnici Matice crnogorske, koji su duboko zali u osmu deceniju ivota,
umjesto da stvaraju mreu lokalnih organizacija koje e tampati broure, organizovati
tribine i umjetnike veeri s tematikom koja je bliska niim socijalnim slojevima i slabije
obrazovanoj populaciji, oni se, naime, vie bave kulturnom diplomatijom i kabinetskim
radom posebno oboavaju knjige o nacionalnom kulinarstvu, genotipu i migracijama i
zato vie lie na kulturni centar penzionerske organizacije nego na ustanovu pukog
didaktiko-propagandnog profila. Zbog toga u vie od pola Crne Gore, posebno u
mjestima gdje su nacionalni Crnogorci manjina, ne postoji nijedna djelatna kulturna
ustanova sa crnogorskim nacionalnim predznakom koja se na terenu suprotstavlja
asimilatorskoj agitaciji popova Srpske pravoslavne crkve. Crnogorska vlast i nacionalne
institucije nemaju nikakvu kulturnu strategiju prema sjeveru Crne Gore osim
gostovanja pozorinih trupa i muzikih koncerata kao da je u pitanju osvojena teritorija
neke predmoderne imperije. Recimo, da zabasa putnik namjernik u Pluine, ako ne bi
proao pored policijske stanice na kojoj je istaknuta crnogorska dravna zastava, ne bi ni
po emu mogao znati, da li se nalazi u postojbini Obrena Blagojevia i Joka Adia, ili u
nekoj kasabi u Republici Srpskoj.
Otueni hibrid
Dukljansko-(post)komunistiki hibrid Srbocrnogorcima djeluje otueno, a nacionalnim
Crnogorcima hladno, bez strasti i samopouzdanja. Ideologije koje ne batine trajne
kulturne vrijednosti nemaju dug vijek, i malo ko ih spominje sa zahvalnou. Najbolji
pokazatelj zato je bio komunistiki sistem, koji je u elemetarnim pitanjima ljudske
egzistencije bio pravedniji od drugih politikih poredaka, ali je zbog njegovog
neumjerenog ideolokog otklona od nekih elemenata tradicije stvorio takvu odioznost da
su njegove neodrive nacionalno-kulturne koncepcije zasijenile dobre strane takozvanog
razvijenog socijalizma. (Ljudi u komunizmu su lake podnosili ogranienja ljudskih i
politikih prava i sloboda, kao to su birako pravo, sloboda medija, nezavisno sudstvo,
nego ispiranje mozga s vrijednostima i vokabularom koji su veina smatrali
izvjetaenim ili tuim domicilnom mentalitetu). Dokaz da je savremena crnogorska
kulturno-nacionalna ideologija nekoherentna i ponekad kontradiktorna, da je vie
oslonjena na opta mjesta i nedokazane vrijednosti nego to izvire iz glavnog duhovno-
istorijskog toka, najvie se i najpogubnije ogleda u pitanjima jezika i crkve.
http://www.pobjeda.me/2012/03/22/milorad-popovic-njegos-i-crnogorska-nacija-u-21-stoljecu-9/
Milorad Popovi: Njego i crnogorska nacija (7)
Miljenja velikih beogradskih autoriteta kroz obrazovni program, dravne i
crkvene svetkovine, stizale su kao gotove definicije o istoriji, knjievnosti i
duhovnom karakteru nacionalnog bia.
Objavljeno: uto, 27. mar, 2012.

Beskrajna servilnost
Pretpolitika, identitetska, s jedne strane, i politika, ekonomska, socijalna pitanja, nijesu
kako tvrde neki pseudoljeviari i neoliberali odvojena, ve su uzrono posljedino
povezana, i u razliitim segmentima ovisna od globalnih ekonomskih i politikih
problema. (Zajedniki imenitelj ovdanjih drutvenih teoretiara i kolumnista su
uoptavanja razliitih kompleksnih fenomena i nuenje lakih rjeenja, takozvane olako
obeane brzine). Prije svega zbog toga to je savremena evropska kriza emanirala iz
patologije koja je mnogo dublja od negativnih ekonomskih i finansijskih trendova. Iz
sloma dvije velike ideologije 19. i 20. stoljea, socijalizma i liberalizma, na ijim je
ruevinama izrastao merkantilni monstrum korporativnog kapitalizma. Neoliberalizam
je nominalno antiteza dogmatskog komunizma, ali ih u dubljem smislu povezuje
vulgarno shvaanje materijalizma.
U skladu sa sobom
Sadanja ekonomska kriza u Crnoj Gori mogla bi biti, u povoljnom scenariju,
otrenjujua od neoliberalnih tlapnji: o neprikosnovenosti trinih zakonitosti, tanije o
bogomdanosti uskog kruga ekonomske elite koja e biti pokreta razvoja, i o
neprestanom godinjem rastu bruto nacionalnog dohotka. Rije je dakle o krizi
vrijednosti , to jest, krizi pogleda na svijet jedne doktrine koja je prela svoj zenit jo u
vrijeme propasti komunizma, s kraja dvadesetog vijeka. Nestankom Sovjetskog Saveza,
lidera svjetskog komunizma, kapitalizam je izgubio osjeaj mjere brutalno pokazujui
dvostruke standarde: koja su propisivali za Zapadna drutva i zemlje takozvanog Treeg
svijeta. Gubitak mjere uvijek uzrokuje bahatost i samozadovoljstvo, samim tim i gubitak
stvarnog interesa za drugo i drugaije. Dananji svjetski lideri su bez kreativnosti i vizije,
i vie lie na manekene i menadere velikih korporacija nego na ozbiljne dravnike, a i
veina njihovih savjetnika je zarobljena starim opsjenama o nadmoi evropske kulture i
Zapadnog naina ivota.
Meutim, postoje u svijetu male zemlje, na primjer, nordijskog kulturnog kruga, koje
ive u skladu sa sobom, svojim poimanjem svijeta i mogunostima, s uravnoteenom
socijalnom i ekonomskom politikom. Crna Gora je nekada, uprkos svemu, siromatvu i
bezakonju, u tim bratstvenikim i plemenskim mikro zajednicama, pokuavala ivjeti u
skladu sa svojim pogledima na svijet i iskustvom. (Kralj Nikola je jednom pitao popa
Nikolu Simovia: O emu emo danas razgovarati, pope Nikola?. Ovaj mu je bez
premiljanja odgovorio: O dobrim ljudima Gospodaru, a da o em drugom.) I komunizam
je, premda je Titov kult i partijska podobnost stvarao mentalitet poslunika i ulizica, imao
drutveni i moralni sistem vrijednosti.
Parohijalni ritual
Danas i ovdje, poslije burnih i traumatinih iskustava dvadesetog vijeka nema traga od
tog patrijahalnog i socijalistikog kodeksa niti je u meuvremenu stvoren koherentan
pogled na svijet utemeljen na univerzalnim graanskim vrijednostima. Moral je okotala
norma koja odreuje i uva drutveni nain ponaanja pretvarajui ga u parohijalni ritual
ukoliko nema i dijalektika svojstva da se mijenja i nadgrauje u skladu s novim
istorijskim i kulturnim fenomenima. Estetika je neutralna u odnosu na etike postulate, ali
ne i obratno, moral ne moe biti lien estetskih i duhovnih elemenata. Moral koji prezire
estetiku obino zabasa u ideoloki ili religiozni ekstremizam.
Stari Crnogorci su imali vrste moralne norme, ali veoma uproena ulna saznanja i
naivne refleksije o lijepom i umjetnikom. Kako je patrijarhalni moral atrofirao u 20.
vijeku, stidljivo su se, ipak, probijale spoznaje o umjetnikim formama, koje su uvijek
izvana dolazile iz druge ili iz tree ruke, tako da su Crnu Goru zaobili modernizam i
nadrealizam, dvije kole koje su veoma znaajne za kulturnu i drutvenu evoluciju
savremene Evrope. Kad su u pitanju umjetnike kole koje su uticale na formiranje
obuhvatnog pogleda na svijet, Crna Gora je, sve do druge polovine 20. stoljea, imala
samo dva umjetnika i ideoloka pravca romantizam i socrealizam.
Poniena i degradirana
U Crnu Goru, koja je poslije Prvog svjetskog rata bila u svemu poniena i degradirana,
izvan glavnih tokova nove velike drave, se poslije vjekovne umiljenosti o nacionalnom
pijemontizmu, poeo uvlaiti kompleks manje vrijednosti. Klasino crnogorstvo je u
intelektualnim i malograanskim krugovima u Beogradu postajalo sinonim za
provincijalizam i zaostalost. S druge strane, proirena drava je, makar u vojsci i
andarmeriji, stvarala potencijalno vee anse za mlade i ambiciozne ljude. Malobrojna
inteligencija u Crnoj Gori, okupljena oko jednog knjievno-istorijskog asopisa i
nekoliko periodinih novina jo vie je zapala u provincijsko beznae nego u doba kralja
Nikole, dok je Cetinje bilo prijestolnica u koju su boravili najpoznatiji junoslovenski
pisci, sa desetak stranih poslanstava i nekoliko dnevnih listova. Miljenja velikih
beogradskih autoriteta kroz obrazovni program, dravne i crkvene svetkovine, stizale su
kao gotove definicije o istoriji, knjievnosti i duhovnom karakteru nacionalnog bia.
Odnos prema beogradskom paternalizmu pretvorie se u kompleks koji prati crnogorske
inteligente i do danas: oitovae se kao beskrajna servilnost ili odbojnost prema svemu
to stie iz Beograda. U tom kontekstu se moe razumjeti i ambivalentan stav prema
Petru Drugom Petroviu Njegou, odnosno njegoevskom ili crnogorskom srpstvu.
Milorad Popovi: Njego i crnogorska nacija u 21.
stoljeu (8)
Jedan dio nae inteligencije je zarobljen u prolosti, a drugi nema nikakvu ideju
budunosti, izuzev svakodnevnih mantri o evropskoj budunosti, koja je zamijenila
doskoranje ideoloke modele o ugroenom srpstvu ili neto ranijem o bratstvu i
jedinstvu
Objavljeno: ned, 25. mar, 2012.
Malim narodnim zajednicama se esto dogaa da dok neselektivno slijede tue
interese, ili se zlopate u grevitom otporu hegemonistikim pretenzijama, izgube
osjeaj za realnost i za prepoznavanje novih silnica koje stvaraju regionalni i
svjetski poredak. Dezorjentaciju obino uzrokuje kriza identiteta, pretjerano
oekivanje od drugih ili nedostatak samopouzdanja.
Stoga, mali narod kao to su Crnogorci, u suparnikom i neprijateljskom okruenju,
mora uvijek grabiti makar jedan korak ispred svojih konkurenata, to jest, treba spoznati
sopstvene komparativne prednosti i anticipirati one vrijednosti koje ga povezuju sa
svjetskim duhom. Ve smo kazali da je Crna Gora zbog neizgraenog identiteta dva puta
u dvadesetom vijeku postala lak plijen velikosrpskog nacionalizma 1918. i 1989, i dva
puta se, 1943. i 1997, izvukla nekim udnim sluajevima sudbine, ali dijelom i svojom
sposobnou, naslijeenom iz prijethodnih vjekova.
Osobene vrijednosti
Uprkos svemu, u prijelomnim istorijskim situacijama u 20. vijeku, Crnogorci su u
Drugom svjetskom ratu inili okosnicu proleterskih brigada narodnooslobodilake borbe,
to je osnailo namjeru voa Komunistike partije Jugoslavije da Crna Gora dobije satus
ravnopravne republike u jugoslovenskoj federaciji. Isto tako na kraju dvadesetog vijeka,
poslije odvajanja Mila ukanovia od politike Slobodana Miloevia, dravotvorna
opcija, iako u tom trenutku manjinska meu pravoslavnim stanovnitvom, pokazuje u
kritinim situacijama da se smjelost i stari istorijski talenat za preivljavanje pogotovo
u vrijeme rata s avijacijom NATO pakta nije zagubio, i da poslije viedecenijskog
gubitnitva poinje da pobjeuje u kontinuitetu, do osvajanja nezavisnosti. Stoga,
crnogorskom pitanju se mora prije svega pristupati dijalektiki, to jest stvaralaki:
kulturno-istorijske sinteze da bi se oblikovale u odrivu drutveno-nacionalnu koheziju
treba izvoditi znalakom i skrupuloznom rukom, ukrtanjem nesumnjivih i
kontroverznih, tradicijskih i savremenih fenomena.
Razlozi za savremenu dravnost i nacionalnost su, dakle, sticani vjekovima, u suparnitvu
ili zajedniki sa drugim etniki i geografski slinim narodima. U tim burnim vjekovima
su stvorene i neke osobene vrijednosti, koje su oblikovale posebni karakter i ivotni stil,
i s obzirom na malobrojnost Crnogoraca mogu preivjeti samo u okviru posebne kulturne
i nacionalne politike. Svaka nova generacija ih nasljeuje, one su njen civilizacijski
raison detre, bez obzira na velike socijalne i kulturne promjene savremenog svijeta,
tehnoloku i digitalnu revoluciju i na nove mogue integracije. Crna Gora je poslije
sticanja nezavisnosti ula u novu fazu razvoja i sada joj, vie nego ikada ranije, trebaju
novi ljudi i nove ideje. Takozvana duhovno-kulturna nadgradnja. Jer, jedan dio nae
inteligencije je zarobljen u prolosti a drugi nema nikakvu ideju budunosti, izuzev
svakodnevnih mantri o evropskoj budunosti, koja je zamijenila doskoranje ideoloke
modele o ugroenom srpstvu ili neto ranijem o bratstvu i jedinstvu. Ni danas nema
alternative ukoliko recimo ne opstane Evropska Unija ili ako propadne njena valuta
koju je Crna Gora sticajem okolnosti prihvatila kao to ih nije imala 1914. ili 1989.
Dva toka
Dakle, glavni kulturni i politiki zadatak koji se reflektuje u sve ivotne sfere je
dovretak konstituisanja crnogorske nacije, kroz logian i cjelovit spoj tradicijskih i
modernih vrijednosti. Crnogorski nacionalni identitet se samodefinie, granajui se u
najmanje dva toka: u sinergiji sa glavnim pravcima moderne evropske civilizacije, i u
traenju novih i kreativnih spoznaja na samu tradiciju, to jest, u razumijevanju Njegoa i
njegoevskog ili crnogorskog srpstva. Nacionalno osjeanje koje je lieno mistinog
zraenja, kao svojevrsnog imaginarnog omotaa, nee dugo preivjeti, bez obzira na
trenutne okolnosti i sposobnost politikih aktera. Koliko je racionalistiki i ideoloki
pristup nacionalne ideje, bez uporita u dubljim totemsko-mitskim slojevima narodnog
bia nestalan i lako uruiv, najbolje je pokazao rasap nekad mone i brutalne
komunistike ideologije pred naletom takoe brutalnog etnonacionalizma na kraju
dvadesetog stoljea. (Kulturno nekoherentne i neizgraene nacije, kao i nasilno stvarana
multikulturalna drutva, tradicionalno su konfliktna i esto pretjerano ovisna od
politike sudbine jakih lidera: Crna Gora bi, u negativnom scenariju, u
postukanovievskom vremenu, mogla doivjeti sudbinu Prve i Druge Jugoslavije poslije
odlaska sa scene kralja Aleksandra Karaorevia i Josipa Broza Tita).
Dva fenomena
Ipak, skoranja reviviscencija Crne Gore, i ponovni povratak u drutvo priznatih naroda
uinio je njen poloaj kud i kamo povoljnijim i perspektivnijim od drugih malih naroda,
poput Baskijaca i Korzikanaca, koji su, iako u neuporedivo povoljnijem civilizacijskom
okruenju, pod budnim okom centralnih vlasti, i vjerovatno e se jo dugo morati boriti
da steknu neku vrstu nezavisnosti. Ipak, njihove anse u budunosti nijesu zanemarljive,
jer Evropska unija nee postati nekakva nadnacionalna super drava: proces
globalizacije i evropeizacije jaa i partikularizme to najbolje pokazuje nepomirljivi
sukob Flamanaca i Valonaca u Belgiji.Takozvana globalizacija ne ini svijet
kompaktnijim, nego, naprotiv, pokazuje svu dubinu njegovih traginih nesporazuma i
nerazumijevanja. Tehnoloka i digitalna revolucija koja stubokom mijenja navike, ivotni
stil, obrazovni sistem i kulturne stilove, uporedo je postavila na scenu jo dva
antinomina fenomena: takozvani sukob civilizacija, kroz klerikalizam, rasizam i
etnocentrizam, i s druge strane emancipatorske pokrete, ekologista, boraca za ljudska
prava, mondijalista. Nikada u istoriji moderne civilizacije ova dva pola nijesu bila toliko
udaljena koliko danas.
http://www.pobjeda.me/2012/03/25/milorad-popovic-njegos-i-crnogorska-nacija-u-21-stoljecu-12/
Milorad Popovi: Njego i crnogorska nacija (9)
Objavljeno: sri, 28. mar, 2012.
Ona toliko opjevana i esto precjenjivana elementarna snaga i kreativnost u borbi
za opstanak, i u smiljanju vrijednosti koja e tu borbu uiniti smislenom, nije
mogla nestati preko noi, iako je generacija Crnogoraca roena poetkom 20.
vijeka, nepripremljena, bez adekvatnog empirijskog i kulturnoistorijskog preteksta,
ula u novi vijek poneena velikim ideologijama, u drugaiji kulturno-politiki
okvir. Ona je traila nove puteve, forme, naine izraaja.

Zapaena djela
U vojnikom smislu svoje posljednje dokaze velianstvenog junatva e pokazati u
proleteskim brigadama u Drugom svjetskom ratu, a svoju imaginaciju i umjetniki dar
crnogorski pisci i slikari oitovae u poslijeratnom periodu, od sredine 20. vijeka. Vano
je naglasiti da su najbolji pisci iz Crne Gore, poput velikih Iraca u knjievnosti, svoja
najznaajnija djela stvorila izvan Crne Gore. Spomenimo Radovana Zogovia, Milovana
ilasa, Rista Ratkovia, amila Sijaria, Mihaila Lalia, eda Vulevia, Borislava
Pekia, Miodraga Bulatovia, Danila Kia, Mirka Kovaa, Marka Veovia, Novicu
Tadia Knjievnost koja je stvarana u Crnoj Gori je smatrana provincijalnom sve do
raspada Titove Jugoslavije, premda se ve od ezdesetih godina prolog vijeka stvaraju
djela koja su zapaena i u jugoslovenskom knjievnom kontekstu, kao to su proze
Sretana Asanovia, Zuvdije Hodia i Miodraga Vukovia, poezija Mladena Lompara,
Jevrema Brkovia, Ranka Jovovia, drame Ljubomira urkovia No, tek poslije
raspada Jugoslavije nova crnogorska knjievnost pisaca koji ive u Crnoj Gori koja
je stasala u najmranijem vremenu nove istorije, postae pravo regionalno otkrie. Proza
Ognjena Spahia, poezija Pavla Goranovia, eseji Andreja Nikolaidisa, danas se ubrajaju
u najvie domete postjugoslovenskih knjievnosti. Spahi je, uz Miljenka Jergovia i
Aleksandra Hemona, najprevoeniji pisac generacije koja je stasala krajem 20. i
poetkom 21. vijeka.
iru regionalnu recepciju imaju knjige i Aleksandra Beanovia, Dragana Radulovia,
Bale Brkovia, Jovanke Uljarevi, Lene Rut Stefanovi, Dragane Tripkovi, Ilije
urovia Odnos pisaca roenih poetkom dvadesetog vijeka prema
knjievnoistorijskoj tradiciji je bio slian - sve do pojave velike etvorke, Peki, Ki,
Bulatovi, Kova, koja je bila prekretnika i u jugoslovenskom kontekstu i tematski su
prevladavali motivi iz crnogorskog ivota, najvie seoskog miljea, a u estetsko-
teorijskom i ideolokom smislu uglavnom su se oslanjali na sovjetske i jugoslovenske
bardove socijalne knjievnosti. Vremenom je otklon od romantikog i socrealistikog
diskursa bio sve oigledniji, percepcija tradicije se mijenjala, irila lektiru i kulturalni
krug na koji se referirala, samim tim i knjievnoteorijski okvir. Tako da je kod mlaeg
knjievnog narataja danas vei uticaj, recimo Borhesa, Dojsa, Pola Selana, Zbignjeva
Herberta, Berharda ili Karvera nego Njegoa.
Zaviajno podneblje
No, i oni pisci koji su roeni poetkom 20. vijeka, u miljeu koji je jo pjevao i mislio u
duhu usmene knjievnosti i Gorskog vijenca, nijesu stvorili nijedno iole zapaeno djelo
koje se direktno oslanja na Njegoevu poetiku i filozofiju. Svaki literarni pokuaj
slijeenja Njegoeve poetike bio je pomalo karikaturalan, parodian: Bekovi je
najdarovitiji u tom uzaludnom pokuaju, ali njegove poeme, osim duhovitosti koja izvire
iz jezika i mentaliteta, niko ne razumije iza rijeke Tare, i u univerzalnijem poimanju
poezije, pogotovo u pokuaju prevoenja na strani jezik, doimaju se kao nonsens. Jer, da
se pjesnik Gorskog vijenca mogao reinkarnirati u Bekovievo vrijeme, svoju pjesniku i
duhovnu inspiraciju ne bi svakako traio u Kosovskom mitu i Istrazi poturica, nego bi
prevodio moda Josipa Brodskog, izuavao Divinske elegije, i za svoje poeme ne bi
traio uzore u Miltonu i Danteu nego slijedio odreena iskustva iz Eliotove Puste zemlje.
Velika umjetnost, bez obzira na formu, vrijeme, drutveno-istorijski kontekst, estetsko-
teorijski pristup, uvijek sadri makar jedan od dva kljuna elementa koji je presudno
determiniu: antejsku elementarnost i(li) metafiziki rakurs tree oko koje je izvan
vremensko-prostorne stvarnosti. Elementarnost umjetnika, na neki nain, ini
autentinim, vezanim za zaviajno podneblje, mentalitet ili jezik a apstraktno miljenje i
metafizika ulnost mu daje univerzalno znaenje. Stoga jedini istinski nasljednici
njegoevskog sinkretizma koji se ogleda u proimanju lokalnog crnogorskog karaktera i
sveovjenskog, univerzalnog osjeaja protivrjeja i nedokuivosti pokretakih snaga, su
dva velika slikara, Cetinjanina, koji su roeni stotinak godina poslije Njegoa, na istom
onom posnom dinarskom, katunsko-ceklinskom kru, Petra Lubarda i Miodrag Dado
uri. Kad neki izvanjski istoriar umjetnosti, ili pak pasionirani laik, vidi Lubardinu
sliku Vuji do, ne mora znati nita o njenom autoru niti o istorijskom dogaaju koji je
inspirisao slikara, ali ekspresivnost forme i boje, dramatinost pokreta i izraza, natjerae
ga da malo zastane, da se presabere, da bi konano shvatio, kao kad stoji pred Pikasovom
Gernikom ili Van Gogovim portretima, da je svaka istinska umjetnika avantura, bez
obzira na kole i uitelje, vrijeme i mjesto stvaranja, jedinstvena i neponovljiva.
Komarne kompozicije
Isto tako e se mnogo bolje razumjeti komarne kompozicije Dadovih kretenoida,
krastavih degenerika i nabubrelih tijela beba ukoliko upozna onaj skrutnuti, na prvi
pogled nepristupani, a tako razvedeni i asocijativni pejza podlovenskih strana i
niskog jesenjeg tamnog neba koje samo to nije palo na zemlju, i priu o djeakom
ratnom sjeanju na trupla tri rasporena konja presjeena talijanskom granatom, ija
tjelesa trule na suncu. Ova slika e Dada pratiti cijeli ivot, i on e zavjetati da ga na tom
mjestu, na Koelima, pored Cetinja, u podnoju stare razruene crkve, sahrane u
crnogorskoj narodnoj nonji.
http://www.pobjeda.me/2012/03/28/milorad-popovic-njegos-i-crnogorska-nacija-8/
Milorad Popovi: Njego i crnogorska nacija (10)
Objavljeno: et, 29. mar, 2012.
Jedna anegdota vezana za Petra Lubardu, potvruje da prirodni i kulturni
ambijent, istorijske okolnosti ili drutveni poloaj, jednako odreuju velike
umjetnike koliko i njihova intuicija i imaginacija.
Naime, poetkom tridesetih godina prolog vijeka, Lubarda je u Parizu sa svojim
prijateljem, slikarom Miom Vukotiem, obilazio prazne galerije. U trenutku Vukoti se
gledajui jednu mrtvu prirodu tobo naalio: Kakva je ovo umjetrnost. Paradajz i jabuke!
Gdje su oni handari! Kakva bi to umjetnost bila! Lubarda je kasnije komentarisao ovaj,
pokazae se, proroki nagovjetaj njegovog prijatelja: On se to naravno alio, ali kroz
alu je uvijek provijavala istina o naem shvatanju ivota i ljepote. To to smo gledali
sukobljavalo se na izvjestan nain sa naim osjeanjima. Mladen Lompar kae da je
Lubarda, snagu podneblja pretvarao u simbole, i zaista poslije Gorskog vijenca, nita nije
toliko mono doaralo dramatinost i kauzalne povezanosti podneblja i ovjeka, sivog,
posnog dinarskog kra i ilavog, izubijanog ali prkosnog gortaka, seljaka-ratnika, koliko
Lubardine slike, Vuji do, No u Crnoj Gori, Crnogorska brda, Selo Brajii, Kosma,
Njegui
Fin je to narod
Dado uri je bio prijatelj Anri Mioa, veliki znalac savremene evropske knjievnosti i
filozofije, pogotovo Kamija i Siorana, istonjake filozofije i afrikih kultura, i njegove
slike vie emaniraju iz istog kosmopolitiskog duha nego bilo koje drugo crnogorsko i
junoslovensko savremeno umjetniko djelo. Odvojen od Crne Gore vie od pedeset
godina, u dobrovljnoj izolaciji koju je izabrao u jednom selu kraj Pariza, Dado u
intervjuu svom zemljaku Krstu Mijanoviu, koji je objavljen 1. februara 1991. u osvit
novog ratnog uasa to e zadesiti Jugoslaviju, izmeu ostalog kae: Crna Gora je u
tolikoj mjeri jedinstvena da bi je, to kau, da je nema trebalo izmisliti. Na pitanje imaju
li Crnogorci etniku prepoznatljivost, Dado je lucidno, bez patetike i lane uenosti,
pomalo humoristino, rekao: Crnogorca na kilometar moe poznati kad digne glavu i
kad uti. Proglue ti ui kad priaju Fin je to narod. teta ako ga uniti ova kanibalska
civilizacija.
Na novinarevo pitanje: Rekoste li da je Njego ponajmanje bio duhovnik? Dado e
odgovoriti:
Taman kao ja. Pravi svjetenici su bili Sveti Jeronim, Buda, Krina, a Njego nikako.
Zamisli, jado moj, on je u ono doba prokrstario itav svijet. Ne da propovijeda ili uvrsti
vjeru ve da bi upoznao ivot, kulturu, umjetnost. On je bio genije. Vei od onog
feminiziranog Bajrona ili Pukina. Njih kad prevede na neki drugi jezik ne gube na
znaenju, samo postanu banalniji. A Njego se ne moe prevesti. On je itav urastao u
jezik i kr Katunske nahije
Kao draa iz tabana
Dado, premda je obrazovanjem, karakterom, likom i estetikom, bio Njegoev antipod,
govori o pjesniku Gorskog vijenca s neskrivenim potovanjem. I s bliskou. S veom
stvarnom bliskou od mnogih koji su Njegou ispjevali cijele himne, i veliki dio ivota
posvetili izuavanju njegovog djela. Samo izuzetni duhovi se istinski prepoznaju, i
razumiju iskonski zamah i cijenu svake stvaralake avanture. Kao i cijenu svakog
velikog promaaja. Ovaj veliki crnogorski i junoslovenski slikar, ija su djela u stalnoj
postavci uvenoga Bobura, osim neuporedive lucidnosti i posveenosti u traganju za
pokretakom silom, za protivrjejem koje izvire iz svakog istinskog umjetnikog djela, i
neprestalno se obnavlja - nit dogori nit svjetlosti gubi s Njegoem ga dubinski
povezuje i pripadnost istom prostoru, koji zrai to e potvrditi svaki neto senzibilniji
putnik namjernik iz zemlje i podneblja, nekim posebnim magnetizmom. U intervjuu
Branki Bogavac Dado kae: itavo moje slikarstvo je izvaeno iz Crne Gore kao kad
ovjek izvadi drau iz tabana ili iz ruke. Ja upam te slike iz Crne Gore.
Stoga, u ovom sluaju nije nevano napomenuti da je izmeu Dadove rodne kue i
Njegoeve Biljarde, jedva pedeset metara rastojanja.
http://www.pobjeda.me/2012/03/29/milorad-popovic-njegos-i-crnogorska-nacija-10/
Milorad Popovi: Njego i crnogorska nacija (11)
Objavljeno: pet, 30. mar, 2012.
Nacionalna ideologija male zajednice, da bi opstala, i pokazala se trajno odrivom,
mora vjerovati u mo duha, napretka, tolerancije i humanosti
udo se, ipak, dogodilo
Crnogorcima nije nikada statistika ila u prilog. Ni dan danas. Makedonci i Slovenci, koji
su poslije njih najmanji meu slovenskim svijetom, pet-est puta su brojniji od
nacionalnih Crnogoraca. Stoga, niko ozbiljan nije bio ubijeen 1991. godine da se Crna
Gora moe vratiti meu priznate evropske nacije. Malo koji izvanjac je u to vjerovao i
2005. udo se, ipak, dogodilo. Drava je ponovo, kao poetkom 18. stoljea, stvorena
takorei iz nita. Prije dvadeset godina samo se nekoliko hiljada, uglavnom mladih
politiki neiskusnih ljudi, zalagalo se za nezavisnu dravu i nacionalnu emancipaciju.
Pobjeda na referendumu se, dakle, desila uprkos tome to je veina pravoslavaca bila
protiv nezavisnosti. (Ovo je jedini primjer novog multikultornog patriotizma
ujedinjenja vie narodnih zajednica u dravotvorni pokret poslije raspada Jugoslavija).
Uz to, dravotvorni pokret nije imao nijednog monog vanjskog saveznika ili
pokrovitelja, i Evropska Unija je izmislila posebno nepovoljne propozicije za pristalice
nezavisnosti na referendumu. Jo jednom je pobijedila snaga koja nije bila vidljiva, esto
ni samim protagonistima ovog politikog procesa.
Naknadni procesi
Istorijski procesi nijesu jednobrazni i jednovremeni: u nekim nacijama oni ekaju i dolaze
naknadno. Ukoliko se preskoe, sticajem okolnosti, odreene stepenice u istorijskom
razvoju nacije, ona e se u odreenom trenutku nai u zrakopraznom prostoru i ponovo
e se skotrljati do nieg stepenika da bi poslije toga mogla hodati navie prema vrhu
stubita. Ovo je potvrdio varvarski raspad Jugoslavije, kao i traumatina samodefinisanja
zakanjelih junoslovenskih nacija. Zato nije potrebna nikakva proroka nadarenost da
bismo razumjeli da e Crnogorci u 21. vijeku morati zavriti ono to nijesu uspjeli u
prethodnih sto pedeset godina. U borbi za nacionalno priznanje, ukoliko nemate
mnogoljudnu zajednicu, veliku ekonomsku i vojnu silu, nije dovoljna samo politika
pronicljivost i smjelost: nacionalna ideologija male zajednice, da bi opstala, i pokazala se
trajno odrivom, mora vjerovati u mo duha, napretka, tolerancije i humanosti.
Jer, budunost postaje prazna, utvara duha, ukoliko nema ideju koja zahvaa mase i
oblikuje njihova oekivanja.. Helmut Plesner u Zakanjeloj naciji, kae: ak i u prividnoj
okonanosti naelne dogmatike ona (ideja) ostaje obavezna povijesnoj mijeni i zapravo
odreena da probudi one jo nepoznate snage koje pripremaju dolazee. Novo vrijeme e
pokazati hoe li Crnogorci u promijenjenom drutveno-politikom kontekstu stvoriti
nepoznate snage koje pripremaju dolazee. Prije svega kroz sposobost za jednu novu
transformaciju, koja e iz kritike samospoznaje savremenosti odreene elemente
budunosti kao paralelni tok svijesti graditi iz nedovrene tradicije, kroz jednu
dozlaboga okanjelu kulturno-didaktiku obnovu, starinski govorei nacionalnu
renesansu. To je u treem milenijumu umnogome kontroverzan proces, ali je uprkos
svemu nuan, poput perioda adolescencije u ljudskom ivotu, i mora se kad-tad
proivjeti.
Tradicija nee nestati
Istina, budue generacije e, pod snanim uticajem masovnih medija i interneta, mijenjati
odnos prema klasinoj knjievnosti i tradicijskim vrijednostima: estetska i anrovska
profilacija slijedie civilizacijske promjene u ostalim domenima drutvenog ivota. Sve
tee e razumjeti Njegoev jezik i likove iz Gorskog vijenca, na isti nain na koji je
jednom mladom Englezu slabo razumljiv Miltonov Izgubljeni raj. Ipak tradicija koju mi
poznajemo nee nestati, koliko god se mijenjao odnos prema njoj, jer bi to znailo kraj
civilizacije koja su u posljednjih est hiljada godina stvarali pismoznanci, prepisivai,
dijaci, rapsodi, trubaduri, ongleri, telali, pjesnici, novelisti, filozofi, tampari, biblitekari.
Vraanje Njegoa i dinastije Petrovia u centar crnogorskog duhovnog i kulturnog bia, i
inkarniranje njihovog ivotvornog, stvaralakog i borbenog duha presudno e uticati na
stvaranje neophodne kulturne i svjetonazorske kohezije razliitih socijalnih, regionalnih i
generacijskih varijeteta, te povratak izgubljenog samopouzdanja i samopotovanja.
Neka budua civilizacija koja se ne bi referisala na knjievnost i jezik tampe, bila bi
druga ljudska vrsta koja se ne dotie naeg shvatanja lijepog i istinitog. Zato i bez
pretjeranog udubljivanja u jezik i vrijeme, u kojemu je stvoren Gorski vijenac, njegova
neuporediva misaona i izraajna ljepota i snaga e trajno ostati do nestanka
Gilgameova i Homerova sazvjea najmonija nacionalna legitimacija, male ali
dragocjene crnogorske kulturne zajednice, i njena najbolja poveznica sa duhom i
sudbinom evropske kulture i civilizacije.
http://www.pobjeda.me/2012/03/30/milorad-popovic-njegos-i-crnogorska-nacija-11/

(Kraj)