ΔΛΛΗΝΙΚΗ ΓΡΑΦΗ

7000 έηη ιζηοπίαρ
Λήψη ηος απσείος
ζε ζςμπιεζμένη μοπθή

Γημοζιεύθηκε ζηο 5ο ηεύσορ ηος πεπιοδικού
"ΔΛΛΗΝΩΝ Ι΢ΣΟΡΙΑ",
διμηνιαίαρ εκδόζεωρ ηος πεπιοδικού "ΔΛΛΗΝΙΚΗ
ΑΓΩΓΗ"

Διζαγωγή
To γήηδια ηδξ βεκέζεςξ ηδξ βναθήξ
οπήνλε εδχ ηαζ πμθθά έηδ ζδιείμ ηνζαήξ ηαζ
πεδίμ ακαπηφλεςξ δζαθυνςκ εεςνζχκ. Ώπυ
ηα ηέθδ ημο 18μο αζ. υιςξ, ηαζ ζδζαζηένςξ
απυ ημ 1816 ηαζ έπεζηα, ημ γήηδια ηδξ
βναθήξ εηέεδ επί κέςκ, «ζκδμεονςπασηχκ»
αάζεςκ. Δ έηθναζζξ ηδξ ζκδμεονςπασηήξ αθ. ζκδμβενιακζηήξ- εεςνίαξ απυ ημκ ΐμννά,
ηαεανυ πνμσυκ ημο ακαβεκκδιέκμο
βενιακζημφ εεκζηζζιμφ, ιεηά ηδκ κζηδθυνμ
θήλζ ηςκ Ναπμθευκηεζςκ Πμθέιςκ, δεκ ήηακ
δοκαηυ κα αθήζδ εηηυξ ημ γήηδια ηδξ
βναθήξ. ΍θεζθε ηαζ δ βναθή κα ηαηαζηή εθεφνδια ηςκ ακφπανηηςκ
ζκδμεονςπαίςκ Ώνίςκ. Μδηένα δε υθςκ ηςκ βθςζζχκ απεηθήεδ δ
ζακζηνζηζηή. Ώπυ ηυηε θοζζηά έπμοκ πανέθεεζ πμθθά έηδ ηαζ κέα
ανπαζμθμβζηά εονήιαηα έπμοκ έθεεζ ζημ θςξ, ηα υπμζα ζηδκ πζμ ηαθή βζα
ημοξ ίκδμ-εονςπασζηάξ πενίπηςζζ, εέημοκ εκ αιθζαάθς ηδκ εεςνία ημοξ.
Χζηυζμ αοημί ζοκεπίγμοκ αηάεεηημζ κα δζααζμφκ εκηυξ ηδξ πθάκδξ ηςκ,
θμζδμνχκηαξ ηα κεχηενα ζημζπεία δ αηυιδ πεζνυηενα αβκμχκηαξ ηα. Κζ υιςξ
ημ γήηδια ηδξ βναθήξ, πάνζξ ζηδκ ανπαζμθμβζηή ζηαπάκδ, έπεζ ιε ηδκ ζεζνά
ημο ανπίζεζ κα λεηαεανίγδ. Πένα απυ ηάεε δζάεεζζ ζςαζκζζιμφ
ήπνμβμκμθαηνίαξ, δ εθθδκζηή βδ έπεζ ανπίζεζ κα ακαδεζηκφεηαζ ηαζ πάθζ ζημ
ιεβάθμ αζαθίμ ηδξ ακενςπυηδηαξ, θακενχκμκηαξ απυ ηα ζπθάβπκα ηδξ
ακεηηίιδημοξ ζζημνζημφξ εδζαονμφξ, βζα υζμοξ επζεοιμφκ κα ημοξ
ακαβκχζμοκ.
Κεθ. 1

Η γένεζιρ ηηρ γπαθήρ
΋ηακ ζ ΢ςηνάηδξ ζοκάκηδζε ημκ
κεανυ Φαίδνμ, άνπζζε κα ημο δζδβήηαζ
ηδκ ηάηςεζ ζζημνία οπυ ηδκ ζηέπδ ημο
ζενμφ ηςκ Νοιθχκ ηαζ ημο Πακυξ:
«Άημοζα κα θέκε υηζ ημκηά ζηδκ
Ναφηναηζ ηδξ Ώζβφπημο οπήνλε ηάπμζμξ
απυ ημοξ εηεί παθζμφξ εεμφξ, πμο ηαζ ημ
ζενυ ημο πηδκυ ήηακ αοηυ, πμο, ςξ
βκςζηυ, ημ μκμιάγμοκ Ίαζ, ηαζ υηζ μ
ίδζμξ μ εευξ ςκμιαγυηακ Θεοε. Άημοζα
θμζπυκ υηζ αοηυξ πνχημξ άκεηάθορε ηαζ
ημκ ανζειυ ηαζ ηδκ ανίειδζζ ηαζ ηδκ
βεςιεηνία ηαζ ηδκ αζηνμκμιία ηαζ
αηυιδ ημ παζβκίδζ ιε ημοξ πεζζμφξ ηαζ
ημ παζβκίδζ ιε ημοξ ηφαμοξ ηαζ επί πθέμκ ηα βνάιιαηα. Καζ ηαεχξ ηυηε ήηακ
ααζζθεφξ υθδξ ηδξ Ώζβφπημο μ Θαιμφξ, ημκηά ζηδκ ιεβάθδ πυθζ ηδξ επάκς
πχναξ (ηδξ Άκς Ώζβφπημο), πμο μζ Έθθδκεξ ηδκ μκμιάγμοκ Ώζβοπηζαηέξ
Θήαεξ ηαζ ημκ εευ ηδξ Άιιςκα, αθμφ ήθεε ζ’ αοηυκ μ Θεοε ημο επέδεζλε ηζξ
εθεονέζεζξ ημο ηαζ οπεζηήνζλε υηζ πνέπεζ κα δζαδμεμφκ ζημοξ άθθμοξ
Ώζβοπηίμοξ. Καζ ηυηε μ ααζζθεφξ νχηδζε, πμζα πνδζζιυηδηα έπεζ δ ηάεε
εθεφνεζζξ, ηαζ εκχ εηείκμξ ημο ελδβμφζε δζελμδζηά, μ ααζζθεφξ υ,ηζ ημο
θαζκυηακ ζςζηυ δ άθθμηε πάθζ θάεμξ, ακάθμβα ημ ιεκ ημ άπεδμηίιαγε ηαζ ημ
άθθμ ημ επαζκμφζε. Πμθθέξ θμζπυκ ηνίζεζξ ζπεηζηά ιε ηδκ ηάεε ηέπκδ
πςνζζηά ηαζ εεηζηέξ ηαζ ανκδηζηέξ θέβεηαζ υηζ δζεηφπςζε μ Θαιμφξ ζημκ
Θεοε, πμο εα ιαηνδβμνμφζαιε, εάκ ηζξ εηεέηαιε ιε θεπημιένεζεξ. ΋ηακ
έθεαζε ζηδκ πενίπηςζζ ημο βναπημφ θυβμο, είπε μ Θεοε, «αοηή θμζπυκ δ
ιάεδζζξ, ααζζθζά ιμο, εα ηαηαζηήζδ ημοξ Ώζβοπηίμοξ πενζζζυηενμ ζμθμφξ
ηαζ ιε πζμ ηαθυ ικδιμκζηυ, βζαηί εονέεδ ημ θάνιαημ βζα ηδκ ικήιδ ηαζ ηδκ
ζμθία». Ώοηυξ υιςξ απήκηδζε: «Έθεονεηζηχηαηε Θεοε, άθθμξ ιεκ έπεζ ηδκ
δφκαιζ κα εθεονίζηδ ηα ζπεηζηά ιε ηζξ ηέπκεξ, άθθμξ υιςξ κα ηνίκδ, πυζμ εα
αθάρμοκ ηαζ πυζμ εα ςθεθήζμοκ εηείκμοξ, πμο πνυηεζηαζ κα ηζξ
πνδζζιμπμζήζμοκ. Καζ εζφ ηχνα, επεζδή είζαζ μ εθεονέηδξ ηςκ βναιιάηςκ,
απυ ζοιπάεεζα είπεξ ημ ακηίεεημ απυ εηείκμ, πμο πναβιαηζηά ιπμνμφκ. Αζυηζ
αοηά ηα βνάιιαηα εα πνμλεκήζμοκ θήεδ ζηζξ ροπέξ εηείκςκ, πμο εα ηα
ιάεμοκ, απυ έθθεζρζ αζηήζεςξ ηδξ ικήιδξ, επεζδή, απυ ειπζζημζφκδ ζηδκ
βναθή, εα ακαηαθμφκ ηα πνάβιαηα ζηδκ ικήιδ ημοξ απ’ έλς, δδθαδή ιε λέκα
ζδιάδζα ηαζ υπζ μζ ίδζμζ απυ ιέζα, απυ ημκ ίδζμ ημοξ ημκ εαοηυ. Αεκ ανήηεξ
θμζπυκ θάνιαημ βζα ηδκ ικήιδ ηδκ ίδζα, αθθά βζα ηδκ οπεκεφιζζζ. Καζ
πνμζθένεζξ ζημοξ ιαεδηέξ ζμο επζθακεζαηή ζμθία ηαζ υπζ ηδκ αθήεεζα. Αζυηζ,
αθμφ ιάεμοκ πμθθά ζφιθςκα ιε ηδκ άπμρί ζμο απυ ηα αζαθία πςνίξ
δζδαζηαθία, εα θαίκςκηαζ υηζ είκαζ πμθοιαεείξ, εκχ ζηδκ πναβιαηζηυηδηα εα
είκαζ, ςξ επί ημ πθείζημκ, αιαεείξ ηαζ ακοπυθμνμζ ζηδκ ζοκακαζηνμθή,
επεζδή εα έπμοκ βίκεζ δμηδζίζμθμζ ακηί βζα ζμθμί».

Ο ιφεμξ ημο εθεονέημο ηςκ ηεπκχκ Θεοε είκαζ πθαζηυξ, πνμζςπζηυ
δδιζμφνβδια ημο Πθάηςκμξ.1 Μέζα απυ ημκ πθαηςκζηυ δζάθμβμ ημο
Φαίδνμο υιςξ ηίεεκηαζ ίζςξ βζα πνχηδ θμνά μζ πνμαθδιαηζζιμί ακαθμνζηά
ιε ηδκ αζηία βεκέζεςξ ηδξ βναθήξ. Οζ άκενςπμζ δδιζμφνβδζακ ηεθζηά ημκ
βναπηυ θυβμ βζα κα βίκμοκ πενζζζυηενμ ζμθμί ηαζ κα ζοιαάθμοκ ζηδκ ικήιδ
ηδξ ακενςπυηδηαξ ιέζς ηδξ οπμικήζεςξ ή ήζακ μζ ημζκςκζημμζημκμιζηέξ
ακάβηεξ, πμο ημοξ ημ επέααθακ; Δ φπανλζξ ημο βναπημφ θυβμο πνμτπμεέηεζ
ιε ηδκ ζεζνά ηδξ ηδκ φπανλζ ημο πνμθμνζημφ θυβμο, μ υπμζμξ αάζεζ ηςκ
παναηδνήζεςκ ημο Πθάηςκμξ πνμθακχξ πνμτπήνπε. Ο πνμκμθμβζηυξ
πνμζδζμνζζιυξ ηδξ βεκέζεςξ ημο πνμθμνζημφ θυβμο θεζημονβεί ηνυπμκ ηζκά
ςξ terminus ante quern βζα ημκ ακηίζημζπμ πνμζδζμνζζιυ ημο βναπημφ θυβμο
ηαζ ηεθζηά ημο ίδζμο ημο ελακενςπζζιμφ ημο ακενχπμο. ΢φιθςκα ιε ημκ
Ρίηζανκη Κθάζκ, ηαεδβδηή ημο Πακεπζζηδιίμο ημο ΢ηάκθμνκη, «πνζκ απυ
50.000 πνυκζα, ηοπαία βεκεηζηή ιεηαθθαβή ςδήβδζε ζε βεκζηή ηαζ ηνίζζιδ
επακαζφκδεζζ υθςκ ηςκ κεονζηχκ ζοκάρεςκ ημο εβηεθάθμο, πμο ιε ηδκ
ζεζνά ηδξ χδήβδζε ζε ζδιακηζηή πνυμδμ ηδξ μιζθίαξ. Δ ηαηαβςβή ηδξ
ακενχπζκδξ μιζθίαξ είκαζ άθθμ έκα ιεβάθμ ιοζηήνζμ ηδξ ελεθίλεςξ. Δ
αεθηίςζζξ ηςκ επζημζκςκζχκ έδςζε ηδκ δοκαηυηδηα ζημοξ ακενχπμοξ κα
εθανιυζμοκ πενίπθμημοξ ημζκςκζημφξ ηακυκεξ δίδμκηαξ ημοξ ηδκ ζηακυηδηα
κα εθεφνμοκ ηαζ κα δζαπεζνζζεμφκ ημκ πμθζηζζιυ». Ο Αν. Κθάζκ ημπμεεηεί ηδκ
βεκεηζηή αοηή ιεηαθθαβή, αάζεζ ηδξ βκςζηήξ αθνμηεκηνζηήξ εεςνίαξ, ζηδκ
Ώθνζηή.2 ΢ηδκ πνχζιδ ημζκςκζημπμίδζζ ημο ακενχπμο ηαζ ζηδκ βέκεζζ ηδξ
επζημζκςκίαξ, απμδίδμκηαζ ηαζ ηα ζήιαηα, πμο ειθακίγμκηαζ ζηδκ
παθαζμθζεζηή ηέπκδ. Ο άκενςπμξ, ζφιθςκα ιε ημκ αείικδζημ ηαεδβδηή
Βπζβναθζηήξ, Ώ.΢. Ώναακζηυπμοθμ, ήδδ απυ ημοξ Παθαζμθζεζημφξ πνυκμοξ
είπε ανπίζεζ κα ζοβηνμηή ημζκςκίεξ ηαζ πνμζεπάεδζε κα έηθναζδ ηζξ
ζημζπεζχδεζξ ζηέρεζξ ηαζ εεθήζεζξ ημο, ηυζμ βζα κα εοιάηαζ μ σδζμξ ηάπμζα
βεβμκυηα, υζμ ηαζ βζα κα ζοκεκκμήηαζ ιε ημοξ άθθμοξ. Γζ’ αοηυ επάναζζε
επάκς ζε μζηέζκα ακηζηείιεκα πμζηίθα ζφιαμθα, ζπήιαηα δ βναιιέξ. Κάπμζμζ
επζζηήιμκεξ, μηακ άνπζζακ κα άκαηαθφπηςκηαζ μζ αναπμβναθίεξ ηαζ ηα
ζπέδζα ηςκ ζπδθαίςκ, έεεχνδζακ υηζ επνυηεζημ βζα βνάιιαηα δ ζφιαμθα
εκυξ πνμηαηαηθοζιζαίμο πμθζηζζιμφ.3 Άθθςζηε ηαζ μ σδζμξ μ ΢ςηνάηδξ
απμδίδεζ ζε αοηέξ ηζξ εζηυκεξ ηάπμζμ κμδιαηζηυ πενζεπυιεκμ, μηακ ακαθένδ
πςξ ημ υκμια βζα ημ ηάεε ακηζηείιεκμ είκαζ υ,ηζ ηαζ δ γςβναθζά βζα ημ
ακηζηείιεκμ, πμο πανζζηάκεζ.4 ΢φιθςκα ιε ηδκ Γ. Κμονηέζδ-Φζθζππάηδ, ηα
πνχζια αοηά ζφιαμθα «είκαζ ακαιθζζαήηδημ υηζ είπακ ηάπμζμ κυδια, ημ
υπμζμ αέααζα ιαξ δζαθεφβεζ ηαζ έπαζγακ ζδιακηζηυ νυθμ ζηδκ ζοκμθζηή
ζφκεεζζ».5Ώπυ ηδκ άθθδ μζ αιθζθεβυιεκεξ απυ (μνζζιέκμοξ ένεοκεξ ημο Άνδ
Πμοθζακμφ ιμζάγμοκ κα νίπκμοκ θςξ ζημ ιοζηήνζμ ηδξ ηαηαβςβήξ ηδξ
ακενχπζκδξ μιζθίαξ. ΢φιθςκα ιε ημκ Kenneth Oakley, μ άκενςπμξ
ελακενςπίγεηαζ απυ ηδκ ζηζβιή, πμο ανπίγεζ κα πνδζζιμπμζή ενβαθεία. Ο
μνζζιυξ αοηυξ θαίκεηαζ υηζ έπεζ οζμεεηδεή ηαζ απυ ημκ Άνδ Πμοθζακυ,
ακαθμνζηά ιε ηδκ πενίπηςζζ ημο εθέθακηα ημο Πενδίηηα. Ώκαθένεζ
παναηηδνζζηζηά μ ζηαπακεφξ ηδξ εέζεςξ εκ εηεζ 1977: «Οζ άκενςπμζ απυ
πμθφ κςνίξ δείπκμοκ κα έπμοκ ςνβακςιέκμ ηοκήβζ ηαζ μηακ ηοκδβμφκ

εθέθακηεξ ζηδκ ΠημθειαΎδα ηαζ μηακ ηοκδβμφκ ζππάνζα ζηδκ Σνίθθζα. Σμ
«ςνβακςιέκμ ηοκήβζ», ημ ιαγζηυ δ ηαζ ημ «ζοκηνμθζηυ» ιε άθθδ έηθναζζ, 30
πενίπμο ηοκδβχκ βζα έκακ εθέθακηα, υπςξ δείπκμοκ ηα εβηαηαθεθεζιιέκα
ενβαθεία ζημκ Πενδίηηα, είκαζ έκα κέμ απμηαθοπηζηυ ζημζπείμ ζηδκ
Παθαζμημζκςκζμθμβία. Χνβακςιέκμ ηοκήβζ, πςνίξ ηάπμζα βθχζζα, πςνίξ
έζης ηάπμζμκ έκανενμ θυβμ, ηεθείςξ πνςηυβμκμ πζζηεφς, δεκ βίκεηαζ.
Κάπμζμξ απυ ηδκ μιάδα ηςκ ηοκδβχκ έδζκε ημ ζφκεδια ηδξ εηηζκήζεςξ δ ηαζ
ηδξ επζεέζεςξ, έζης βζα κα ηνμιάλμοκ ημ άβνζμ γχμ (μ Βθέθακηαξ ημο
Πενδίηηα είπε πενίπμο 5ι. ιήημξ ηαζ 4ι. φρμξ), πνάβιαηα, πμο δεκ βίκμκηαζ
πςνίξ ηάπμζμ άθια ζημκ έκανενμ θυβμ πνζκ απυ 3 εη. πνυκζα. Αεκ έπεζ δίηζμ
μ Walker (1966), πμο βζα ηδκ ίδζα επμπή ζηδκ Ώθνζηή ημοξ εεςνεί «γχα»,
δδθαδή ηεθείςξ άθαθα. Καζ ιυκμ δ δελζμπεζνία ημοξ απμδεζηκφεζ ηδκ φπανλζ
έκανενμο θυβμο».6
Νεολιθικά ΢ήμαηα
Δ πνμκμθμβία εκάνλεςξ ηδξ πνήζεςξ ημο πνμθμνζημφ θυβμο παναιέκεζ
θμζπυκ έκα άθοημ πνυαθδια, μζ νίγεξ ημο μπμίμο ακαγδημφκηαζ πνζκ απυ
50.000 δ αηυιδ ηαζ πνζκ απυ 3 εηαημιιφνζα πνυκζα. Δ παναηήνδζζξ αοηή
θαίκεηαζ κα δζηαζμθμβή ηα θυβζα ημο ηαεδβδημφ Υμονιμογζάδδ υηζ δ ανπή
ηδξ ζζημνίαξ ηδξ πνςημβναθήξ πάκεηαζ πμθφ ααεεζά ζηδκ Νεμθζεζηή
πενίμδμ,7 ίζςξ ηαζ ζημ ιεηαααηζηυ ζηάδζμ ηδξ Μεζμθζεζηήξ, μπςξ
απμδεζηκφμοκ ηα εονήιαηα ημο Ώγζθίμο πμθζηζζιμφ, απυ ημ μιχκοιμ
ζπήθαζμ Mas -d' Azii (dip. Ariζge) ζηδκ Γαθθία.8 Σμ Mas -d' Azii ηυζμ ζακ
θοζζηή δζαιυνθςζζξ υζμ ηαζ ζακ ανπαζμθμβζηή εέζζξ είκαζ απυ ημοξ πζμ
εκηοπςζζαημφξ ηυπμοξ, μπμο μ πνμσζημνζηυξ άκενςπμξ άθδζε ηαηάθμζπα ηδξ
γςήξ ηαζ ηςκ ένβςκ ημο. Σμ σδζμ ημ ζπήθαζμ είκαζ ιία ηενάζηζα θοζζηή
ζήναββα ζηαιιέκδ απυ ημκ πμηαιυ Arize, μ υπμζμξ δδιζμφνβδζε αοηήκ ηδκ
οπυβεζα δζάααζζ. Έηημξ απυ ηδκ ηεκηνζηή θοζζηή ζήναββα, μπμο νέεζ μ
πμηαιυξ, ακμίβμκηαζ ζηδκ δελζά υπεδ έκα πθέβια άθθςκ ζημχκ ηαζ αζεμοζχκ.
Πνυηεζηαζ βζα έκακ ηενάζηζμ οπυβεζμ θααφνζκεμ, ζηαιιέκμ ζημκ ανάπμ απυ
ηα κενά ημο πμηαιμφ, ιέζα ζημκ υπμζμ οπάνπεζ ζοκεπήξ ηαζ ποηκή δζαδμπή
ανπαζμθμβζηχκ ζηνςιάηςκ ηδξ οζηέναξ παθαζμθζεζηήξ, ηδξ ιεζμθζεζηήξ ηαζ
ηδξ κεμθζεζηήξ. Ίζςξ εδχ κα έπδ ακαηαθοθεή ηαζ ημ κήια, πμο εα ιαξ
μδήβδζδ ηεθζηά ιέζα ζημκ ζημηεζκυ θααφνζκεμ ηδξ πνςημβναθήξ. Ώκάιεζα
ζηα ιεζμθζεζηά (9δ π.Υ. πζθζεηία) εονήιαηα ημο ζπδθαίμο πενζθαιαάκμκηαζ
παθίηζα ημο πμηαιμφ ιε εβπάναηηα δ βναπηά ζπέδζα ιε ηυηηζκμ δ ιαφνμ
πνχια. Ώκάιεζα ζηα ζπέδζα ηάπμζα παναηηδνίγμκηαζ ςξ άθθααδηυιμνθα
απυ ημκ Ώ. Γχδ. Παναηδνχκηαξ πνμζεηηζηά ημοξ ζοκδοαζιμφξ ηςκ
βναιιάηςκ δζαηνίκμοιε πνάβιαηζ ημκ ζπδιαηζζιυ ιζαξ δζθευββμο (ΒΕ), δ
αηυιδ ηαζ εκυξ ιειμκςιέκμο βνάιιαημξ (Β δ Μ). Κάπμζα άθθα πάθζ ζπέδζα
επί ηςκ παθζηζχκ εοιίγμοκ ιμκάδεξ ιεηνήζεςξ (III: ιμκάδεξ, ...: δεηάδεξ, ///:
εηαημκηάδεξ), υπςξ αοηέξ, πμο απακημφκ ζηα ηνδηζηά ζενμβθοθζηά ηείιεκα
ηαζ ζηζξ πζκαηίδεξ ηδξ Γναιιζηήξ Ώ΄. Αφμ θμνέξ ημοθάπζζημκ παναηδνμφιε
ηαζ ημ ζφιαμθμ ka, δδθςηζηυ ηςκ ζζηδνχκ. Σμ ζφιαμθμ αοηυ άπακηα ηυζμ

ζηδκ Γναιιζηή Ώ΄, μζμ ηαζ ζηδκ Γναιιζηή ΐ΄, ηαεχξ ηαζ ζε ηάπμζα ηςκζηά
ζθναβίζιαηα ημο 17μο π.Υ. αζ., πμο έπμοκ ακαηαθοθεή ζηδκ Μανβζακή απυ
ημκ ΐίηηςνα ΢ανδβζακκίδδ.9 Μενζηά απυ ηα ζπέδζα αοηά είκαζ, ζφιθςκα ιε
ημκ Obermaier, έζπαηεξ ζπδιαημ πμζήζεζξ ακενςπίκςκ ιμνθχκ. ΋ιμζα
οπάνπμοκ ζηζξ ιεζμθζεζηέξ αναπμβναθίεξ ημο ακαημθζημφ ζζπακζημφ ηφηθμο,
αθθά ηαζ ζε άθθεξ εέζεζξ ζηδκ Γαθθία.10 Μπμνμφιε θμζπυκ κα ιζθάιε βζα
πνςημβναθή ζε αοημφξ ημοξ ηυζμ πνχζιμοξ πνυκμοξ, υπςξ είκαζ δ 9δ πζθζεηία
π.Υ.; Ή ιήπςξ πνυηεζηαζ ηεθζηά βζα ιία αηυιδ ηαθθζηεπκζηή έηθναζζ ημο
ιεζμθζεζημτ ακενχπμο, πμο απθχξ ακηζβνάθεζ δζαημζιδηζηέξ ιμνθέξ, μζ
υπμζεξ εκοπάνπμοκ ζηδκ θφζζ; Θεςνμφιε υηζ ιέπνζ κα ακαηαθοθεμφκ
πενζζζυηενα ζημζπεία ακαθμνζηά ιε αοηήκ ηδκ πενίμδμ εα ήηακ ίζςξ
πνυηζιυηενμ κα οζμεεηήζμοιε ηδκ άπμρζ ημο Ώ. Γχδ, παναηηδνίγμκηαξ ηα
βνάιιαηα επί ηςκ πμηαιίςκ ηνμηαθχκ, ςξ αθθααδηυιμνθα ζπέδζα.
Σα ηεθεοηαία πνυκζα ςζηυζμ ζηδκ Βθθάδα, μζ κέεξ απμηαθφρεζξ
πνςημβναθχκ, μπςξ αοηέξ ημο Αζζπδθζμφ ηαζ ηςκ Γζακκζηζχκ, ιμζάγμοκ κα
δζαθςηίγμοκ αηυιδ ηαζ αοημφξ ημοξ πθήνςξ ακελενεφκδημοξ πνυκμοξ.
΢φιθςκα ιε ημκ ηαεδβδηή Υμονιμογζάδδ, «δ πανμοζία εκδείλεςκ πνχζιδξ
βναθήξ, ηδξ μπμίαξ δ εκδεπυιεκδ απμηνοπημβνάθδζζξ ιπμνεί κα ζδιαίκδ
ζζημνζηήξ ζδιαζίαξ απμηαθφρεζξ, δείπκμοκ υηζ μζ ηάημζημζ ημο πνμσζημνζημφ
μζηζζιμφ δεκ ήζακ παβζδεοιέκμζ, πςνίξ πνμμπηζηέξ, ζημ ηαεδιενζκυ πάνεδχζε ιε ηδκ θίικδ ηαζ ημοξ ιζηνμειπυνμοξ, πμο ακεαμηαηέααζκακ ζηδκ
πενζμπή».12 Ίζςξ ηαζ αοηή δ επζημζκςκία ιε ημοξ ειπυνμοξ μιςξ κα ημοξ είπε
χδδβήζεζ ζηδκ ακάπηολζ ιζαξ ηέημζαξ βναπηήξ επζημζκςκίαξ ιέζα ζηα πθαίζζα
ηςκ ημζκςκζηχκ ζπέζεςκ. Σα ζήιαηα, πμο έπμοκ άκαηαθοθεή παναβιέκα υπζ
ιυκμκ επάκς ζηδκ λφθζκδ πζκαηίδα, αθθά ηαζ ζε ηάπμζα ημιιάηζα
ηεναιεζηχκ, «εα πνέπεζ κα ζοκζζημφζακ έκα πνςημβεκέξ «ζφζηδια»
ιεηαδυζεςξ ιζαξ πθδνμθμνίαξ, πμο δ πνήζζξ ημοξ αθμνμφζε ζηζξ ζπέζεζξ
αοηχκ, μζ υπμζμζ ηαηαζηεφαγακ αοηά ηα ακηζηείιεκα ιε εηείκμοξ, μσ υπμζμζ ηα
άπεδέπμκημ ηαζ ηα αλζμπμζμφζακ ζηζξ δναζηδνζυηδηεξ ημοξ».13 Δ πζκαηίδα ημο
Αζζπδθζμφ παναβιέκδ επάκς ζε έκα λφθζκμ ελάνηδια αάνηαξ,14 ιαξ εοιίγεζ
ίζςξ ημ εφθαθμκ λφθμκ απυ ηδκ ιαβζηή θοβυ, πμο πνμζέεεζε δ Ώεδκά
Βνβάκδ επάκς ζημ ηαπφ πθμίμ ηςκ Ώνβμκαοηχκ. Δ ίδζα δ πζκαηίδα μιςξ
έπνμκμθμβήεδ ιε άκεναηα C14 ζηα 5.260 π.Υ.! Ώνηεηά δε απυ ηα ζφιαμθα
ηδξ είκαζ ημζκά ιε ηάπμζα απυ αοηά, ηα υπμζα απεζημκίγμκηαζ επάκς ζηζξ
μιήθζηεξ παθαζμεονςπασηέξ πζκαηίδεξ, αθθά ηαζ ζηζξ ιεηαβεκέζηενεξ
πζκαηίδεξ ηδξ Γναιιζηήξ ΐ΄ ηαζ ζηδκ Κοπνζαηή βναθή. Πνμζθάηςξ
παναηδνήζαιε υηζ ζηδκ ΢οθθμβή ΢ηαεάημο ζημ Βεκζηυ Ώνπαζμθμβζηυ
Μμοζείμ, θοθάζζεηαζ έκα αηυιδ πήθζκμ ζθμκδφθζ ηδξ 5δξ π.Υ. πζθζεηίαξ, ιε
πνςημβναθή, ηάπμζα απυ ηα ζφιαμθα ημο μπμίμο πανμοζζάγμοκ μιμζυηδηεξ
ιε αοηά ημο Αζζπδθζμφ, αθθά ηαζ ηδξ Γναιιζηήξ Ώ΄. Ήδδ απυ ημ 1961 ήζακ
βκςζηέξ ηνεζξ πήθζκεξ πζκαηίδεξ ιε ακάθμβα ημο Αζζπδθζμΰ ζήιαηα απυ ηδκ
Σανηανία-Κθμογ ηδξ Ρμοιακίαξ (jud. Alba), ηα υπμζα επνμκμθμβήεδζακ
επίζδξ ιε άκεναηα C14 ακάιεζα ζηα 5300-5200 π.Υ.15 Υαναηηδνίζεδηακ
ηυηε απυ ημοξ Ρμοιάκμοξ ανπαζμθυβμοξ αοηέξ μζ πνςημβναθέξ ςξ
΢μοιενζαηά ηαζ Ώνπαία Βθθδκζηά! Έεεςνήεδ ιάθζ ζηα πςξ ακήημοκ ζηδκ

ίδζα μιάδα πνςημβναθχκ ιε αοηά ημο κεμθζεζημφ πμθζηζζιμφ
ημο Turdas,βκςζηυ ζήιενα ςξ Vinca.16 ΢ε αοηά ηα εονήιαηα ένπεηαζ κα
πνμζηεεή ιία κέα πνςημβναθή, αδδιμζίεοηδ αηυιδ, δ μπμία ακεηαθφθεδ ημ
θεζκυπςνμ ημο 2001 ζηδκ κεμθζεζηή εέζζ Ίζάζσα ηδξ Ρμοιακίαξ. Δ
πνςημβναθή ηδκ μπμία πνμζπαεεί κα
απμηνοπημβνάθδζδ ζ ηαεδβδηήξ Nicolae Ursulescu (Πακ/ιζμκ Εαζίμο),
ημπμεεηείηαζ πνμκμθμβζηά αάζεζ ηςκ ζοκεονδιάηςκ ζηα 6000 π.Υ.17 Ώκάθμβα
πνμσζημνζηά βεςιεηνζηά ζδιεία ιμζάγμοκ κα έπμοκ άπμηοπςεή ηαζ ζηζξ δφμ
πήθζκεξ πζκαηίδεξ απυ ημκ Πνχζιμ Υαθημθζεζηυ πμθζηζζιυ ηδξ
Γηνακηέζκζηζα, ζηδκ πενζμπή ηδξ ΐνάηζα. ΢ηδκ πνχηδ ιάθζζηα δζαηνίκμοιε
έκακ οπμηοπχδδ δζαπςνζζιυ ημο ηεζιέκμο ζε ηέζζενεζξ αζφιιεηνεξ ζεζνέξ,
πμο ακαιμπθεφμοκ ηδκ δζάνενςζζ ηςκ πήθζκςκ πζκαηίδςκ ηδξ Γναιιζηήξ
ΐ΄. Ο πνμσζημνζηυξ βναθεφξ έπεζ ζπεδζάζεζ ηα ζήιαηα επάκς ζηδκ ςμεζδή
επζθάκεζα ημο πήθζκμο μζηνάημο, πμο έπεζ ιήημξ 12,5 εη. ηαζ δφμ ηάεεηεξ
βναιιέξ δδιζμονβχκηαξ ιία κμδηά ζεθζδυζπδιδ πήθζκδ πζκαηίδα, ακάθμβδ ιε
αοηέξ πμο επνδζζιμπμζήεδζακ ζηδκ Βθθδκζηή Γναιιζηή ΐ΄.18 Μμθμκυηζ μ
πμθζηζζιυξ ηδξ Γηνακηέζκζηζα ακήηεζ ζημκ ημζκυ κεμθζεζηυ πμθζηζζιυ ηδξ
ΝΏ Βονχπδξ, εδχ πανμοζζάγμκηαζ ηαζ δζαιμνθχκμκηαζ ηάπμζεξ
ζδζαζηενυηδηεξ, πμο ειθακίγμκηαζ ηαζ ζηδκ ζδιενζκή πενζμπή ηδξ Αοηζηήξ
ΐμοθβανίαξ. Βλεθζηηζηυ ζηάδζμ αοημφ ημο πμθζηζζιμφ εα απμηεθέζδ μ
παθημθζεζηυξ πμθζηζζιυξ ηδξ 4δξ πζθζεηίαξ π.Υ., πμο αημθμοεεί ηαζ ηανπυξ
ημο μπμίμο είκαζ ηα πήθζκα υζηναηα ιε ηζξ πνςημ-βναθέξ, μζ υπμζεξ έπμοκ
παναηηδνζζεή απυ ημκ Bogdan Nikolov ςξ δ ανπαζυηενα βναθή ηδξ
Βονχπδξ. Πνζκ απυ θίβμοξ ιήκεξ ςζηυζμ έκα άθθμ εφνδια απυ ημκ Βθθαδζηυ
πχνμ ήθεε κα ακαζηάηςζδ ηδκ αηαδδιασηή ημζκυηδηα ηαζ κα δζάρεοζδ
ηνυπμκ ηζκά ημκ Bogdan Nikolov. Ώκαθενυιεεα θοζζηά ζηδκ πνμσζημνζηή
ζθναβίδα, δ μπμία εονέεδ ζηα Γζακκζηζά ηαζ πνμκμθμβείηαζ ζηδκ 5δ πζθζεηία
π.Υ. Δ ζθναβίδα δζαζηάζεςκ 2,5 π 5,5 εη. έπεζ ιαηνυζηεκμ ζπήια ιε
επίπεδεξ ηαζ θεζαζιέκεξ επζθάκεζεξ, εηηυξ απυ ηδκ εζςηενζηή ηαζ ηδκ
ελςηενζηή μρζ, μζ υπμσεξ είκαζ εβπάναηηεξ ηαζ έπμοκ ακηίζημζπα ημίθδ ηαζ
ηονηή δζαιυνθςζζ. Δ θεπημιένεζα αοηή οπμδεζηκφεζ υηζ δ θίεζκδ ζθναβίδα
θεζημονβμφζε ςξ ιήηνα ηαζ ςξ εη ημφημο επνυηεζημ κα ιεηαθένδ έκα ιήκοια
ιε πμθθμφξ απμδέηηεξ. Έκεεκ ηαζ έκεεκ ηςκ παναβιάηςκ οπάνπμοκ ιζηνέξ
μπέξ, μζ υπμζεξ δδθχκμοκ υηζ οπήνπε ηαζ έκα δεφηενμ -υιμζμ- ηζκδηυ ιένμξ,
ιε ακηζεεηζηή υιςξ πνμζηυθθδζζ. Σα δφμ ηιήιαηα ζοκεκχκμκηακ ιε
ζοκδέζιμοξ, πμο ζηενεχκμκηακ ζηζξ μπέξ, εκχ επεζδή ηα δζάπςνα έπμοκ
δζαθμνεηζηυ ζπήια, απμηνεπυηακ μπμζαδήπμηε πενίπηςζζξ θάεμοξ, δδθαδή
ακεζηναιιέκδξ ημπμεεηήζεςξ ηςκ δφμ ιενχκ, υηακ επνυηεζημ κα
ηαηαζηεοαζεή έκα ζθνάβζζια. Βπάκς ζηδκ επζθάκεζα ηδξ θίεζκδξ ζθναβίδαξ
ήζακ εοδζάηνζηα ηαζ ζε ακηζζηνμθή ακάβθοθα ιειμκςιέκα βναιιζηά
ακαπηφβιαηα, άκζζα ζε ιέβεεμξ ηαζ δζαθμνεηζηά ζε δζάηαλζ. Σα ζφιαμθα
ήπνμσζημνζηά βεςιεηνζηά ζδιεία ήζακ δζεοεεηδιέκα πνμξ ηα ανζζηενά δ
πνμξ ηα δελζά. Μμνθμθμβζηχξ είκαζ πακμιμζυηοπα ιε αοηά ηδξ Vinca, ηδξ
Γηνακηέζκζηζα ηαζ ημο Αζζπδθζμφ. Παναηδνείηαζ ιάθζζηα ηαζ εδχ μ ίδζμξ
δζαπςνζζιυξ ηδξ επζθάκεζαξ βναθήξ ζε ζεζνέξ. Σα ζημζπεία ηδξ άκεπηφζζμκημ

ηαηά ιήημξ ηαζ ζε ηνεζξ ζεζνέξ. ΋πςξ θαίκεηαζ, μ πανάηηδξ λεηίκδζε
αθήκμκηαξ έκα ιζηνυ πενζεχνζμ, υιςξ ακαβηάζεδηε κα ζοιπφηκςζδ, απυ
ηαηυ οπμθμβζζιυ ηζξ γχκεξ, ζδίςξ ηδκ ηεθεοηαία. Ώκαιθζζαήηδηα θμζπυκ
οπήνπε έκα ζφζηδια πνςημβναθήξ ημζκυ εκ πμθθμίξ ζηδκ Βθθάδα ηαζ ζηδκ
ΐμνεζμακαημθζηή βςκία ηςκ ΐαθηακίςκ ηαηά ηδκ Νεμθζεζηή πενίμδμ.19 Καζ
υιςξ ηα πνμακαθενεέκηα εονήιαηα δεκ είκαζ μζ ιυκεξ «πνμααειίδεξ
βναθήξ», υπςξ ηα έπεζ παναηηδνίζεζ ζ Μ.Σζζηνζηζήξ.20 ΢ηζξ ανπέξ ημο
20μο αζ., μ Sir FI. Petrie, είπε εκημπίζεζ εβπάναηηα ζφιαμθα ζε πήθζκα ηαζ
θίεζκα ηέπκενβα ζε ηάθμοξ ηδξ Ώζβφπημο, ηδξ Εζπακίαξ ηαζ ηδξ Μέζδξ
Ώκαημθήξ. ΐάζεζ αοηχκ ηςκ ζοιαυθςκ, ζοκέηαλε έκακ ηαηάθμβμ
300 ζδιάηςκ, ηα υπμζα πνέπεζ κα επνδζζιμπμζμφκημ ζηζξ ειπμνζηέξ ζπέζεζξ
ιεηαλφ ηςκ θζικαίςκ ηαζ ηςκ παναεαθαζζίςκ μζηζζιχκ ηδξ Μεζμβείμο.
΢φιθςκα ιε ημκ Μδκά Σζζηνζηζδ, έκα ζφκμθμ απυ 34 ημζκά ζδιεία ιμζάγμοκ
πμθφ ιε βνάιιαηα ημο εθθδκζημφ ηαζ ημο «θμζκζηζημφ» αθθααήημο. Ώοηά ηα
ζφιαμθα, πμο ίζςξ ηεθζηά ακηζπνμζςπεφμοκ αηυιδ ηαζ μθυηθδνεξ θέλεζξ,
αάζεζ ηςκ παναηδνήζεςκ ημο Sir FI. Petrie, θαίκεηαζ υηζ έπνδζζ-ιμπμζήεδζακ
ζε δζαθμνεηζηέξ πενζμπέξ ηαζ απυ δζαθμνεηζηέξ ειπμνζηέξ ημζκυηδηεξ.21 Δ
ζθναβίδα υιςξ απυ ηα Γζακκζηζά Πέθθδξ δεκ είκαζ ημ ιμκαδζηυ εφνδια, πμο
ημπμεεηείηαζ ζηδκ αοβή ηδξ Βθθδκζηήξ πνμσζημνίαξ. Πνζκ απυ θίβα πνυκζα μ
Ώδ. ΢άιρςκ είπε θένεζ ζημ θςξ έκα υζηναημ απυ ημ ΢πδ-θαζμ ημο Κφηθςπα
ζηα Γζμφνα ηδξ Ώθμκκήζμο, ημ υπμζμ επίζδξ ημπμεεηείηαζ ακάιεζα ζηα έηδ
5000-4500 π.Υ. Βπάκς ζημ υζηναημ είκαζ εοακάβκςζηα ηνία βνάιιαηα ημο
ιεηέπεζηα εθθδκζημφ αθθααήημο, ημο οπυηζεειέκμο «θμζκζηζημφ». ΢φιθςκα
ιε ημκ άκαζηαθέα ηδξ εέζεςξ ημ υζηναημ θένεζ εβπάναηηδ επζβναθή ιε
ζδιεία πνςημβναθήξ, ζηδκ μπμία ακαβκςνίγμκηαζ ζφιαμθα, ηα υπμζα
ιμζάγμοκ ιε ηα βνάιιαηα Ώ, Τ ηαζ Α. ΢ήιενα αέααζα, πέκηε πνυκζα ιεηά ηδκ
άκαηάθορζ, εεςνείηαζ υηζ ηα βνάιιαηα αοηά δεκ απμηεθμφκ ιένμξ
ζοζηήιαημξ βναθήξ, αθθά απθχξ ζφιαμθα ηεναιέςξ, δδθαδή πνυηεζηαζ βζα
ηδκ πνμζςπζηή ζθναβίδα ημο ηαηαζηεοαζημτ ημο αββείμο.22 ΢ηδκ ίδζα
ηαηδβμνία εκηάζζεηαζ θμζπυκ ηαζ ημ πνοζυ έκχηζμ ηδξ Νεμθζεζηήξ πενζυδμο
απυ ηδκ ηεκηνζηή Βθθάδα, ημ υπμζμ εονέεδ ημ 1997, ιαγί ιε άθθα
ηηενίζιαηα, ζηα πένζα ανπαζμηαπήθςκ.23
Σμ εένμξ ημο 1996 ηαηά ηδκ δζάνηεζα ηδξ πακεπζζηδιζαηήξ ακαζηαθήξ ημο
ηαεδβδημφ ΐ. Λαιπνζκμοδάηδ ζημκ καυ ημο ΐάηπμο ζηα Ίνζα ηδξ Νάλμο, υθδ
δ ακαζηαθζηή μιάδα ελέζπαζε ζε δοκαηά βέθζα ιε ηδκ άκαηάθορζ εκυξ
εκεηζημφ άιθμνέςξ, πμο είπε αοεζζεή ηάπμηε ζημ ανπαίμ πδβάδζ ηδξ
πενζμπήξ. Δ αζηία ήηακ υηζ μ αιθμνεφξ έθενε εβπάναηηα ζηδκ επζθάκεζα ημο
ηα ανπζηά ημο ηεναιέ ςξ δ ημο ζδζμηηήημο ημο: Φ. Π. Βηείκδ ηδκ πενίμδμ
ενβαγυηακ ζηδκ ακαζηαθή ηαζ ηάπμζμξ Νάλζμξ μκυιαηζ Φναβηίζημξ. Βπεζδή
ιάθζζηα ημ υκμια Πνμιπμκάξ είκαζ ζδζαίηενα δζαδεδμιέκμ ζημ κδζί ηαζ πάνζξ
ζημ πενίθδιμ θζηέν ηίηνμκ ημο μιςκφιμο παναβςβμφ ημο, μζ ακαζηαθείξ
έαάπηζζακ ημκ αείικδζημ ζδζμηηήηδ ημο αιθμνέςξ Φναβηίζημ Πνμιπμκα. Με
ημ πανάδεζβια αοηυ επζεοιμφιε κα ημκίζμοιε υηζ ηα ανπζηά ημο μκυιαημξ
εκυξ ηεναιέςξ ιπμνεί κα ιδκ απμηεθμφκ άπυδεζλζ βζα ηδκ τπανλζ ζοζηήιαημξ
βναθήξ, απμηεθμφκ υιςξ ημοθάπζζημκ έκδεζλζ. Σα πνμακαθενεέκηα εονήιαηα,

ζφιθςκα ιε ημκ Πακαβζχηδ Υνοζμζηυιμο, ιμζάγμοκ κα ακαηνέπμοκ ηδκ έςξ
ζήιενα εονέςξ απμδεηηή εεςνία υηζ δ ανπαζυηενα βναθή είκαζ δ
΢μοιενζαηή. Βζδζηά μζμκ άθμνα ζηδκ θίεζκδ επζβναθή ηςκ Γζακκζηζχκ, δ
δμιή ηςκ εβπάναηηςκ ζοιαυθςκ δζαθένεζ απυ ηδκ δμιή ηςκ ΢μοιενζαηχκ,
ηα υπμζα πνμκμθμβμφκηαζ βφνς ζηα 3.200 π.Υ.24 Δ ζζημνία ηδξ Βθθδκζηήξ
πνςημβναθήξ δεκ ζηαιαηάεζ ςζηυζμ ζηδκ 5δ δ ζηδκ 4δ πζθζεηία π.Υ. Μμζάγεζ
κα ζοκεπίγεηαζ δζανηχξ ιεηαιμνθςιέκδ ηαζ ελεθζζζυιεκδ. Έηζζ
δζηαζμθμβείηαζ ηαζ δ πανμοζία 12 δζαθμνεηζηχκ ζοιαυθςκ απυ ημκ κεμθζεζηυ
μζηζζιυ ζημ Αζιήκζ ηδξ Θεζζαθίαξ ηαζ ημκ πνςημεθθαδζηυ μζηζζιυ ζηδκ
Λένκδ ηδξ Ώνβμθίδμξ. Σα εονήιαηα αοηά δεκ είκαζ ηα ιυκα ζημκ Βθθαδζηυ
πχνμ. Ήδδ δ επζζηδιμκζηή μιάδα ημο Πακεπζζηδιίμο ημο Ώζβαίμο, πμο
απμηεθείηαζ απυ ημοξ ηαεδβδηέξ Βθέκδ Κανακηγυθα, Ώδ. ΢άιρςκ ηαζ
Ε. Λονζηγή, ενβάγεηαζ πάκς ζηδκ ηαηαβναθή ηαζ ηα-ηδβμνζμπμίδζζ αοηχκ ηςκ
εονδιάηςκ. Ώκαιέκμοιε εκαβςκίςξ ηα πμνίζιαηα ημοξ.25
Μέπνζ ηυηε υιςξ εα ήηακ πζμ ηαθά, υηακ ακαθενχιεεα ζε αοηά ηα ικδιεία
βναπημφ θυβμο κα πνδζζιμπμζμφιε ημκ μνυ ζήιαηα δ ηχδζηεξ επζημζκςκίαξ δ
πνμσζημνζηά βεςιεηνζηά ζδιεία, εθ’ υζμκ δεκ έπεζ αηυιδ απμδεζπεδ, εάκ
πνυηεζηαζ βζα πναβιαηζηή βναθή. ΢ε ηάεε πενίπηςζζ υιςξ, υπςξ έπεζ
παναηδνήζεζ ηαζ μ η. Υνοζμζηυιμο, πμο έθενε ζημ θςξ ηδκ ζθναβίδα ηςκ
Γζακκζηζχκ, δ δμιή ηςκ εβπάναηηςκ ζοιαυθςκ δζαθένεζ απυ ηδκ δμιή ηςκ
ζμοιενζαηχκ ζοιαυθςκ, ηα υπμζα είκαζ κεχηενα ηαζ πνμκμθμβμφκηαζ βφνς
ζημ έημξ 3.200 π.Υ.
Από ηην ππωηογπαθή ζηην ιεπογλςθική γπαθή
Πνάβιαηζ ιέπνζ ζήιενα εεεςνείημ υηζ δ ΢μοιενζαηή είκαζ δ ανπαζυηενα
βναθή ημο ηυζιμο, αάζεζ ηςκ πνχηςκ βναθχκ ηδξ Αοκαζηείαξ ημο Kis
(2630-2450 π.Υ.), μζ μπμίεξ εονέεδζακ ζηζξ πενζμπέξ ημο Σίβνδημξ ηαζ ημο
Βτθνάημο. Χζηυζμ ηα εονήιαηα απυ ηδκ Σανηανία ηδξ Ρμοιακίαξ έπμοκ
απμδείλεζ ηδκ ζοκφπανλζ ηδξ ΢μοιενζαηήξ ηαζ ιζαξ ανπαίαξ εθθδκζηήξ
βναθήξ, εζξ ηδκ μπμία μ Sinclair Hood δζείδε ηδκ μθμθάκενδ ζοββέκεζα ιε ηδκ
Κνδηζηή Εενμβθοθζηή.26 ΋ζηναηα ιε ηνδηζηά ζενμβθοθζηά ιαεδιαηζηά
ζφιαμθα, υιμζα ιε αοηά πμο εονέεδζακ ζηδκ Σανηανία, έθενακ ζημ θςξ μζ
ακαζηαθέξ ζηα ΢μφζα, ηδκ ανπαία πνςηεφμοζα ημο Έθάι, ιαγί ιε ιζα
επζβναθή παναβιέκδ επάκς ζε θίεμ. Σμ ηείιεκμ ηδξ επζβναθήξ ήηακ
δίβθςζζμ βναιιέκμ ζε ιζα βναθή ιε άβκςζηα ζφιαμθα ηαζ ζηδκ ανπαία
Άηηαδζηή. Δ Marie-Joseph Steve, δ μπμία έπεζ ιεθεηήζεζ ηα εονήιαηα απυ ηα
΢μφζα, εεςνεί υηζ πνυηεζηαζ βζα πνςημεθαιζηζηή Γναιιζηή βναθή, ηδκ μπμία
δζαηνίκεζ ιάθζζηα ζε Ώ΄ ηαζ ΐ΄ ηαζ ηδκ πνμκμθμβεί ζηα ηέθδ ηδξ 3δξ πζθζεηίαξ
π.Υ. Βκχ μ πνχημξ ιεθεηδηήξ ηδξ επζβναθήξ, μ F.Bork, εθήνιμζε ιζα ιέεμδμ
ακηίζημζπδ ιε αοηήκ ημο Champollion βζα κα απμηνοπημβνάθδζδ ηδκ
επζβναθή, ζηδνζγυιεκμξ ζημ υκμια ημο ααζζθέςξ Puzur-lnsusinak, πμο
άκεθένεημ ζηδκ Άηηαδζηή βθχζζα, δ Marie-Joseph Steve εεςνεί υηζ μζ δφμ
βναθέξ δεκ απμδίδμοκ ημ ίδζμ ηείιεκμ.27Αοζηοπχξ δεκ έπεζ θάαεζ οπ’ υρζκ ηδξ

ηα εονήιαηα απυ ηδκ Ρμοιακία, ηα μπμία είκαζ παθαζυηενα ηδξ 3δξ πζθζεηίαξ
π.Υ.
΢ημοξ ηαηαθυβμοξ ηδξ ζζημνίαξ ηδξ βναθήξ έπμκηαζ ηα ζενμβθοθζηά ηδξ
Ώζβφπημο, ηα μπμία επίζδξ είπακ παναηηδνζζεή ςξ ιία απυ ηζξ ανπαζυηενεξ
βθχζζεξ ηαζ βναθέξ ημο ηυζιμο. Βπδνεαζιέκμξ απυ ακάθμβεξ ζηέρεζξ, ημ
1890, ζ Sir Arthur Evans ηαζ αθμφ είπε ακηζηνίζεζ ημ ιεβαθείμ ηςκ Μοηδκχκ
δζδνςηήεδ πςξ ήηακ δοκαηυκ μζ οπεφεοκμζ ημο ακαηηυνμο κα ηναημφκ
θμβανζαζιμφξ, εάκ δεκ οπήνπε ηάπμζμ ζφζηδια βναθήξ. Τπυ ζοκεήηεξ,
θμζπυκ, πμο εοιίγμοκ ιάθθμκ ηαζκία κμοάν, μ Evans άνπζζε κα άκαγδηή ηα
πμζα ίπκδ πνμσζημνζηήξ βναθήξ ζηα αεδκασηά παθαζμπςθεία. ΢ηα ηαηχβζα
ηςκ ζζημνζηχκ πθέμκ ιαβαγζχκ άκεηάθορε ηάπμζμοξ θίεμοξ, μζ υπμζμζ έθενακ
ςνζζιέκμοξ ζοκδοαζιμφξ ζδιείςκ, ηα υπμζα εα ιπμνμφζακ ηάθθζζηα κα
ακηζπνμζςπεφμοκ έκα είδμξ βναθήξ. Ο Άββθμξ ενεοκδηήξ ηαηχνεςζε κα
ακαηάθορδ υηζ ήζακ ηνδηζηήξ πνμεθεφζεςξ ηαζ πςνίξ δζζηαβιυ πήβε ζηδκ
Κνήηδ, πμο ήηακ αηυιδ οπμδμοθςιέκδ ζημοξ Σμφνημοξ, πνμξ ακαγήηδζζ επί
πθέμκ ζημζπείςκ. Δ Βθθδκζηή βθχζζα ηαζ βναθή είπε βεκκδεή θμζπυκ ζηδκ
Κνήηδ; ΢φιθςκα ιε ημκ ηαεδβδηή ημο Πακεπζζηδιίμο ημο
Μπένιζκπαι George Thomson, δ Βθθδκζηή βθχζζα απθχεδηε ζημ Ώζβαίμ
πάνζξ ζε ιζα ζεζνά ιεηακαζηεφζεςκ απυ ημ ανπζηυ ηδξ ηέκηνμ, ηδκ
Μαηεδμκία.28 Φοζζηά μηακ o George Thomson ακαθένεηαζ ζηδκ Μαηεδυκζηδ
Γδ, ηδκ εεςνεί ςξ εκζαία βεςβναθζηή μκηυηδηα, πενζθαιαάκμκηαξ ζε αοηήκ
ηαζ ηδκ αμνεζμακαημθζηή ΐαθηακζηή. Δ άπμρζξ αοηή ημο ηαεδβδημφ θαίκεηαζ
κα ζοκάδδ ηαζ ιε ηα κεμθζεζηά εονήιαηα ηδξ εονφηενδξ ΐαθηακζηήξ
πενζμκήζμο, ηα υπμζα πνμακαθέναιε. Πνάβιαηζ, μ Evans δζεπίζηςζε υηζ μζ
βοκαίηεξ ηδξ Κνήηδξ θμνμφζακ ακάθμβμοξ ζθναβζδμθίεμοξ ιε βναπηά
ζφιαμθα, ηζξ πενίθδιεξ βαθαγυπεηνεξ, πμο έιμζαγακ ιε αοημφξ, πμο είπε
αβμνάζεζ απυ ηα παθαζμπςθεία ηςκ Ώεδκχκ. Οζ Κνδηζηέξ εεςνμφζακ
ιάθζζηα υηζ επνυηεζημ βζα θοθαπηά ιε απμηνμπασηά ζδιεία.
Ο Evans ειεθέηδζε πνμζεηηζηά ημοξ ζθναβζδμθίεμοξ, πμο είπε ζοβηεκηνχζεζ
ηαζ ηαηέθδλε ζημ ζοιπέναζια υηζ μζ ζοκδοαζιμί ηςκ ζηαθζζηχκ ζδιείςκ
ήζακ πνάβιαηζ ηα δείβιαηα ηδξ πνχηδξ βναθήξ -ιε ηδκ ζδιενζκή έκκμζα ημο
μνμφ- πμο είπε πνδζζιμπμζδεή ζηδκ Βθθάδα. ΋ηακ άνπζζακ κα ενπςκηαζ ζημ
θςξ ηαηά ηδκ δζάνηεζα ηδξ εκάνλεςξ ηςκ ακαζηαθχκ ημο ζημ κδζί ηαζ μζ
πνχηεξ πζκαηίδεξ ηδξ Γναιιζηήξ Ώ΄ ηαζ ΐ΄, μ Evans ζφκημια δζέηνζκε ηνεζξ
θάζεζξ ζηδκ Εζημνία ηδξ Μζκςζηήξ Γναθήξ: ηδκ πνχηδ θάζζ, απυ ημ 20001650 π.Υ., ηδκ δεφηενδ θάζζ απυ ημ 1750 ςξ ημ 1450 π.Υ. ηαζ ιία ηνίηδ θάζζ,
δ μπμία ίζςξ λεηίκδζε βφνς ζηα 1400 π.Υ. ΢ηδκ πνχηδ θάζζ ηαηέηαλε ηα
εζημκζζηζηά ζδιεία (είηυκεξ-ίδεμβνάιιαηα), ηα υπμζα είπακ απεζημκζζεή
επάκς ζε ζθναβζδμθίεμοξ ηαζ πήθζκεξ νάαδμοξ ηαζ ζηα υπμζα εφημθα
ακαβκςνίγεζ ηακείξ δζάθμνα ακηζηείιεκα, υπςξ έκα ηεθάθζ, έκα πένζ, έκα
άζηνμ, έκα αέθμξ, η.μ.η. Σδκ βναθή αοηή, πνμζηάδζα ηδξ μπμίαξ ειθακίγμκηαζ
ήδδ ζε πνμακαηημνζηέξ ζθναβίδεξ ημο ηέθμοξ ηδξ 3δξ πζθζεηίαξ π.Υ.,29 ηδκ
ςκυιαζε Εενμβθοθζηή, επεζδή ηα ζδιεία ηδξ ήηακ ημο ζδίμο ηφπμο ιε ηα
ζδιεία ηδξ πνχηδξ εζημκζζηζηήξ βναθήξ ηδξ Ώζβφπημο, ακ ηαζ, ζφιθςκα ιε
ημκ Άββθμ ενεοκδηή, δεκ οπάνπμοκ πμθθέξ εκδείλεζξ υηζ πναβιαηζηά ιεηεδυεδ

απυ αζβοπηζαηή πδβή. Ώοηυ απμδεζηκφεζ άθθςζηε ηαζ δ ακαηάθορζξ ηςκ
ζενμβθοθζηχκ ηεζιέκςκ απυ ηδκ Σανηανία ηδξ Ρμοιακίαξ. Σα Κνδηζηά
ζενμβθοθζηά ηδξ Σνακζοθαακίαξ, υπςξ ηα έπαναηηήνζζε μ Hood, ήζακ
παθαζυηενα ηδξ 3δξ πζθζεηίαξ π.Υ. Δ πνμκμθμβία αοηή εα έδζδε
ακαιθζζαήηδηδ πνμηεναζυηδηα ζηδκ αμνεζμααθηακζηή γχκδ, αθθά ηαζ πάθζ
δεκ εα έθοκε ημ πνυαθδια, εθ’ υζμκ μζ δφμ βναθέξ εα έπνεπε κα έπμοκ ημζκυ
πνυδνμιμ.30 Συηε πμθθμί εζηνάθδζακ ζημκ Μεζμπμηαιζαηυ πχνμ. ΋πςξ
είδαιε, υιςξ, ζημκ Βθθαδζηυ πχνμ πνζκ απυ 7000 πνυκζα είπε δζαιμνθςεή
ήδδ έκα ζφζηδια πνςημβναθήξ, πμο πνμδβείηαζ ηαηά δφμ πζθζεηίεξ έκακηζ ημο
Μεζμπμηαιζαημφ.
Σμ 1997 δ ηονία Έθδ Πμθοβζακκάηδ εδδιμζίεοζε ηδκ ιεθέηδ ηδξ
ακαθμνζηά ιε έκα αηυιδ εφνδια απυ ηδκ πενζμπή ημο Καοηάζμο, έκα
υζηναημ απυ ηοηθζηυ πήθζκμ δίζημ, μ υπμζμξ έθενε ζηδκ επζθάκεζα ημο
βναιιζηή ζενμβθοθζηή βναθή ζε ηοηθζηή δ ζπεζνμεζδή δζάηαλζ.31 Οζ βναθζημί
παναηηήνεξ, ζφιθςκα ιε ηδκ η. Πμθοβζακκάηδ, αημθμοεμφζακ ηζξ
παναβιέκεξ βναιιέξ, μζ υπμζεξ ήζακ είηε πενζθένεζεξ μιμηέκηνςκ ηφηθςκ
είηε ιζα ζπείνα, υπςξ μ δίζημξ ηδξ Φαζζημφ. Ώθθά ηαζ ιεηαλφ ηςκ δφμ
δίζηςκ, αοημφ απυ ημκ Καφηαζμ ηαζ αοημφ ηδξ Φαζζημφ, υπςξ θαίκεηαζ απυ
ημκ ζοβηνζηζηυ πίκαηα, πμο έπεζ ζπεδζάζεζ δ ενεοκήηνζα, πνμηφπηεζ υηζ
ιεηαλφ ηςκ βναθχκ οπάνπμοκ υιμζα βναθζηά ζφιαμθα. Έπεζηα απυ ηζξ
πνμζπάεεζεξ, πμο έπμοκ βίκεζ απυ ηδκ ηονία Έθδ Πμθοβζακκάηδ βζα ημκ
ζοζπεηζζιυ ηςκ Βθθδκζηχκ ηαζ Ώζβοπηζαηχκ Εενμβθοθζηχκ, εεςνμφιε υηζ
δεκ είιεεα πμθφ ιαηνζά χζηε κα πνμζπαεήζμοιε κα ενιδκεφζμοιε αοηήκ ηδκ
ηςδζημπμζδιέκδ βναθή. Χζηυζμ δεκ ιπμνμφιε κα είιεεα αέααζμζ βζα ηδκ
πνμκμθμβία εκάνλεςξ ηδξ. Κζ αοηυ δζυηζ ηαζ μ ίδζμξ μ Αίζημξ ηδξ Φαζζημφ,
πμο θένεζ ζενμβθοθζηά ζφιαμθα ζηδκ επζθάκεζα ημο, πνμένπεηαζ απυ
δζαηαναβιέκμ ανπαζμθμβζηυ ζηνχια. Αζαπζζηχκεζ ζπεηζηά o Louis Godart, εζξ
εη ηςκ κεςηένςκ ενιδκεοηχκ ημο: δ φπανλζξ ιεηαβεκεζηένμο οθζημφ
ζδιαίκεζ ηαηά ηνυπμ ακαιθζζαήηδημ υηζ δ πενζμπή απυ ηδκ μπμία πνμένπεηαζ
μ δίζημξ είκαζ ζηνςιαημβναθζηά δζαηαναβιέκδ ηαζ επμιέκςξ υηζ ζφιθςκα ιε
ηα οπάνπμκηα ζημζπεία, δ αηνζαήξ πνμκμθυβδζζξ ημο ακηζηεζιέκμο είκαζ
αδφκαηδ.32 Συζμ δ πνμκμθυβδζζξ υζμ ηαζ δ απμηνο-πημβνάθδζζξ ημο δίζημο
θμζπυκ πανέιεκε έκα ιοζηήνζμ, ιέπνζ πμο πνζκ απυ έλδ πνυκζα δ ηονία Έθδ
Πμθοβζακκάηδ, μίημκμιμθυβμξ-ιαεδιαηζηυξ πνμζεπάεδζε ςξ έκαξ
άθθμξ Ventris κα ένιδκεφζδ ημκ αζκζβιαηζηυ δίζημ. Έπμκηαξ πνδζζιμπμζήζεζ
έκα ζφζηδια αηνμθςκζηήξ ακηζζημζπίαξ δ ηονία Πμθοβζακκάηδ δζεπίζηςζε
ηδκ ζοββέκεζα ακάιεζα ζηζξ Γναιιζηέξ βναθέξ ηαζ ζημκ Αίζημ ηδξ Φαζζημφ.
΋πςξ ζδιεζχκεζ δ ίδζα: δ πζεακυηδηα ηάπμζαξ σζςξ θακεαζιέκδξ ακηζζημζπίαξ
δεκ δφκαηαζ κα ακαηνέρδ ημ απμηέθεζια, ημ υπμζμκ δίκεζ μ ιεβάθμξ ανζειυξ
επζηοπδιέκςκ ακηζζημζπζχκ, πμο είκαζ δ εθθδκζηή βθχζζα ημο ζενμβθοθζημφ
ηεζιέκμο. Δ ιυκδ δζαθμνμπμίδζζξ, δ μπμία ιπμνεί κα φπανλδ εκ πνμηεζιέκς,
είκαζ ημ κυδια ημο πενζεπμιέκμο. Άθθα αοηυ έπεζ ιζηνυηενδ
ζδιαζία.33 Μεθεηχκηαξ ημ απμηνοπημβναθδιέκμ ηείιεκμ ημο δίζημο, δεκ
δοζημθεφεηαζ ηάπμζμξ κα πζζηεφζδ υηζ ημ ιοζηήνζμ έπεζ ηαηά ιέβα ιένμξ

επζθοεή. Καζ αοηυ, δζυηζ πενζβνάθεηαζ δ ζζημνία ηάπμζμο Έθθδκα δ
Πνςημέθθδκα, ηαηά ημ δμημφκ, ηαλζδεοηή-εαθαζζμπυνμο.
Άημοε ...πεναζά ηε Άσδζ εςηεί.
Άημοε Αυδεθα έθο Kapκaja ηαηάθς,
Άημοε καοξ ιε πεναίαηε. Άιθζηάκς!
Άκαθενεζ ζε ηάπμζμ ζδιείμ ημο δίζημο μ βναθεφξ ηαζ δ ζηνμθή
επακαθαιαάκεηαζ ζακ πνμζεοπή ηαε’ υθμ ημ ηείιεκμ. ΢ε πμζυκ ήνςαηαλζδεοηή ακαθένεηαζ ανά βε ημ ηείιεκμ; ΢ημκ Δναηθή ημ έιαθδια ημο
μπμίμο, ημ νυπαθμ, ειθακίγεηαζ ζοπκά επάκς ζημκ δί- ζημ εκίμηε δίπθα ζε
ιζα βοική ακδνζηή ιμνθή ή ζηδκ ηάεμδμ ημο ΋νθέςξ ζημκ Άδδ, υπςξ
πενζβνάθεηαζ ζηδκ Μζκοάδα, έκα απυ ηα κεχηενα ηδξ Ίθζάδμξ ηαζ ηδξ
Οδφζζεζαξ επζηά πμζήιαηα;34 Ήιήπςξ πνυηεζηαζ ηεθζηά βζα ιζα πνχζιδ
απεζηυκζζζ ηδξ πενζπέηεζαξ ημο καοαβμφ, υπςξ ακαθένεηαζ ζημ παναιφεζ ηδξ
12δξ Αοκαζηείαξ (2000 π.Υ.), πμο ζχγεηαζ ζημκ Ώζβοπηζαηυ πάπονμ No
115 ημο Ένιζηάγ;
«Μπήηα ζηδκ εάθαζζα ζε έκα ηανάαζ, πμο είπε ιήημξ 150 πήπεζξ, πθάημξ
40, ιε 150 καφηεξ απυ ημοξ πζμ ηαθμφξ ηδξ Ώζβφπημο... ΋ηακ αηυιδ
ανζζηχιαζηε ζηδκ εάθαζζα, λέζπαζε λαθκζηά εφεθθα. Πθδζζάγαιε ζηδκ
ζηενζά. Ο άκειμξ ιαξ έζπνςπκε πνμξ ηα εηεί. Σα ηφιαηα ήζακ
πεθχνζα. Έθεακακ ηζξ 8 πήπεζξ. ΐνήηα έκα ημιιάηζ λφθμ. Σμ άνπαλα. ΋ζμ
βζα ημ ηανάαζ, υθμζ πμο ανίζημκηακ ιέζα πάεδηακ, δεκ βθίηςζε ηακείξ. Έκα
ιεβάθμ ηφια ιε έννζλε ζε έκα κδζί. Πέναζα ηνεζξ ιένεξ ιμκάπμξ ιε ιυκδ
ζοκηνμθζά ηδκ ηανδζά ιμο. Ξάπθςζα ιέζα ζε έκα δάζμξ. Βηεί πμο
εζπδιαηίγεημ ιζα ηνφπηδ ηαζ ιε πνμθφθαζζε δ ζηζά. Αζαζηέθζζα ημ δάζμξ
ράπκμκηαξ κα ανς ηνμθή. ΐνήηα ζφηα, ζηαθφθζα, ηάεε είδμξ ζπυνμοξ,
πεπυκζα ηαζ ράνζα ηαζ πμοθζά. Άκμζλα έκα θάηημ ηαζ άκαρα πονά, έηζζ πμο
ιε ηδκ θςηζά κα θεάζμοκ ζημοξ εεμφξ μζ πνμζθμνέξ ιμο...»
Πνμθακχξ μζ πνμζεοπέξ ημο καοαβμφ εζζαημφζεδηακ ηαζ μ ίδζμξ άημοζε
λαθκζηά έκακ ηεναοκυ κα πέθηδ. Σα δέκδνα ημοκήεδηακ, δ Γδ δμκήεδηε ηαζ
ειθακίζεδηε έκα πεθχνζμ θίδζ ηαθοιιέκμ ιε πνοζάθζ ηαζ πνχια ζακ απυ
ζαπθείνζ. Άνπζζε ηυηε κα ηάκδ ενςηήζεζξ ζημκ καφηδ. Ο καφηδξ ημο θέεζ υηζ
εα ημο θένδ πνμζθμνέξ απυ ηδκ παηνίδα: «Θα ζμο θένς ζενά θάδζα,
αθζενχιαηα ηαζ εοιίαια απυ ημοξ καμφξ, μπμο θαηνεφμκηαζ μζ εεμί». Καζ ημ
θίδζ ημο απακηάεζ: «Αεκ είζαζ ανηεηά πθμφζζμξ ζε ανχιαηα, δζυηζ υ,ηζ έπεζξ
δεκ είκαζ πανά ζοκδεζζιέκμ θζαακςηυ. ΋ζμ βζα ιέκα, είιαζ πνίβηζπαξ ηδξ
Πμοκη ηαζ έπς πμθθά ανχιαηα. Μυκμ ημ ζενυ θάδζ, πμο θεξ, υηζ εα θένδξ,
αοηυ δεκ οπάνπεζ ζε ημφημ ημ κδζί».35
Ο καοαβυξ πήνε ηα πθμφζζα δχνα, πμο ημο πνμζέθενε ημ θίδζ, ανχιαηα,
πμθφηζια λφθα, θαπακζηά, ηοπανίζζζα, εθεθακηυδμκημ, ηοακμπζεήημοξ,
ιασιμφδεξ ηαζ άθθα αηνζαά αβαεά, ηα θυνηςζε ζημ πθμίμ ημο ηαζ επέζηνερε
ζηδκ παηνίδα.
Σμ αζβοπηζαηυ αοηυ παναιφεζ εοιίγεζ πνάβιαηζ έκημκα ηυζμ ηζξ πενζπέηεζεξ
ημο Οδοζζέςξ, υζμ ηαζ ηδκ ζζημνία ημο καοαβμφ ΢ζκηαάη, απυ ηζξ Υίθζεξ ηαζ
Μία Νφπηεξ. Μάθζζηα πμθθμί αίβοπηζμθυ-βμζ, υπςξ μ Colenischeff, ζ Heibig,
ζ Victor Berard, μ Alex Moret, η.α. έεεχνδζακ υηζ δ ζηδκή ημο καοαβίμο,

πμο πενζβνάθεηαζ ζηδκ Οδφζζεζα, ιμζάγεζ εηπθδηηζηά ιε αοηήκ ημο
παπφνμο.36 Μήπςξ μ πμζδηήξ ηςκ επχκ θμζπυκ εβκχνζγε ηδκ φπανλζ ημο
παπφνμο ή ιήπςξ ηα ίδζα ηα Οιδνζηά έπδ είκαζ παθαζυηενα; Πζζηεφμοιε
υηζ ηδκ άπάκηδζζ ηδξ πνμεθεφζεςξ ηδξ Εζημνίαξ ιαξ ηδκ δίδεζ μ ίδζμξ μ
δνάημκηαξ ημο παναιοεζμφ: «Βίιαζ πνίβηζπαξ ηδξ Πμοκη ηαζ έπς πμθθά
ανχιαηα. Μυκμ ημ ζενυ θάδζ, πμο θεξ, πςξ εα θένδξ, αοηυ δεκ οπάνπεζ ζε
ημφημ ημ κδζί». ΢ηδκ Κνήηδ ςζηυζμ ημ εθαζυθαδμ ήηακ ήδδ βκςζηυ απυ ηδκ
2α πζθζεηία π.Υ. Καζ ηα ελςηζηά ακηζηείιεκα, πμο ιεηαθένεζ μ καοαβυξ,
μιμζάγμοκ ιε αοηά πμο έπμοκ εονέεδ ηυζμ ζηδκ Μζκςζηή Κνήηδ μζμ ηαζ
ζημοξ ιεηέπεζηα Μοηδκασημφξ ηαηαθυβμοξ ηδξ Γναιιζηήξ ΐ΄. Αοκάιεεα,
θμζπυκ, κα οπμεέζμοιε έπεζηα απυ ηα ακςηένς ηδκ εεκζηυηδηα ημο καοαβμφ.
Δ ζδέα, υηζ ηα ηείιεκα ηδξ Μζκςζηήξ βναθήξ ελέθναγακ ιζα πνχζιδ
Βθθδκζηή βθχζζα, είπε εηθναζεή αηυιδ ηαζ απυ ΐαθηάκζμοξ επζζηήιμκεξ.
Έηζζ, μΐμφθβανμξ βθςζζμθυβμξ Georgiev ζημ αζαθίμ ημο «Πνμαθήιαηα ηδξ
Μζκςζηήξ Γθχζζδξ» (νςζ., ΢υθζα 1953), έπίζηεοε υηζ δ ιζκςζηή βθχζζα
ήηακ δζάθεηημξ ιζαξ εονφηαηα δζαδεδμιέκδξ πνμεθθδκζηήξ βθχζζαξ, πμο
ςιζθείημ ζηδκ Βθθάδα πνζκ απυ ηδκ Κάεμδμ ηςκ Βθθήκςκ, (δδθ. πνζκ απυ ημ
2000 π.Υ.)37 ηαζ δ μπμία ήηακ πζεακχξ ζοββεκήξ ηδξ πεηηζηζηήξ ηαζ άθθςκ
ανπαίςκ βθςζζχκ ηδξ Μ. Ώζίαξ. Βάκ ιεθεηήζμοιε πνμζεηηζηά ημοξ
ζοβηνζηζημφξ πίκαηεξ ημο W. Wright,38 υπμο πανάααθθα κηαζ ηα Κνδηζηά ηαζ
ηα Υζηηζηζηά Εενμβθοθζηά ηαζ ηα ζοβηνίκμοιε ιε ηα Κνδηζηά, ηα Ώζβοπηζαηά
ηαζ ηα ΢μοιενζαηά Εενμβθοθζηά,39 θαίκεηαζ υηζ δ άπμρζξ ημο ΐμοθβάνμο
βθςζζμθυβμο επζαεααζχκεηαζ, ιε ηδκ δζαθμνά υηζ ημζκή ιδηένα υθςκ αοηχκ
ηςκ βθςζζχκ είκαζ ηεθζηά δ Κνδηζηή. Μεθεηχκηαξ ηζξ πζκαηίδεξ, πμο είπε
θένεζ ζημ θςξ δ ζηαπάκδ ημο Evans, μ Georgiev έεεχνδζε υηζ δ βθχζζα ηςκ
πζκαηίδςκ ήηακ ηαηά ημ ιεβαθφηενμ ιένμξ ιζα ανπασηή Βθθδκζηή, δ μπμία
πενζείπε υιςξ πμθθά πνμεθθδκζηά ζημζπεία. Σμ πζμ εκηοπςζζαηυ απυ αοηά ηα
πνμεθθδκζηά ζημζπεία είκαζ ακαιθζαυθςξ δ πανμοζία εκυξ ηεθαθαίμο Ώ, πμο
μιμζάγεζ εηπθδηηζηά ιε αοηυ, ημ υπμζμ εονέεδ παναβιέκμ επάκς ζημ
υζηναημ απυ ηα Γζμφνα ηδξ Ώθμκκήζμο. Δ πζμ βναιιζηή εηδμπή ημο
ειθακίγεηαζ πέκηε αζχκεξ κςνίηενα επάκς ζηδκ ζθναβίδα απυ ημκ Νεμθζεζηυ
πμθζηζζιυ ηςκ Γζακκζηζχκ. Σμ εηπθδηηζηυ αοηυ εφνδια ηδξ Κνδηζηήξ
Εενμβθοθζηήξ είπε παναπεή επάκς ζε έκακ ζθυκδοθμ, μ υπμζμξ εονέεδ απυ
ημκ αείικδζημ βθςζζμθυβμ Εςζήθ Υαηγδδαηζ ζηδκ Φαζζηυ.
Ο Υαηγδδάηζξ πανέδςζε ημ εφνδια ζημκ Evans, μ μπμίμξ ζηδκ εέα ημο
εεεχνδζε υηζ πνυηεζηαζ βζα ΐογακηζκή βναθή. Συζμ ηέθεζμ έεεχνδζε ημ
ζπήια ηςκ βναιιάηςκ: «The characters are so remarkably alphabetic that
they might well be taken to belong to much later times -Byzantine for
instance».40 Σα ανπαζμθμβζηά ζοκεονήιαηα ςζηυζμ απεδείηκοακ
υηζ επνυηεζημ βζα εφνδια ηςκ Μζκςζηχκ πνυκςκ. ΢φιθςκα ιε ημκ Evans, ηα
βνάιιαηα Δ ηαζ Ώ, πμο έπμοκ παναπεή επάκς ζημοξ ζθμκδφθμοξ,
ειπενζέπμκηαζ ακάιεζα ζηα πνχζια ζφιαμθα πνςημβναθήξ, ηα μπμία είπε
ήδδ παναηδνήζεζ μ Sir Flienders Petrie επάκς ζηδκ ηεναιεζηή, πμο εονέεδ
ζημ Kahun, ηδκ ζοκμζηία ηςκ ηαηαζηεοαζηχκ ηςκ Ώζβοπηζαηχκ
ποναιίδςκ!41 ΢ημκ πίκαηα ιάθζζηα ημο Evans παναηδνμφιε εηηυξ απυ ηα

βνάιιαηα Ώ ηαζ Δ, ηα Ν, Β, ηαζ Α. Βπί πθέμκ, παναηδνεί
μ Evans, ειθακίγμκηαζ ηάπμζεξ μιμζυηδηεξ αηυιδ ηαζ ιε ηδκ Κοπνζαηή
βναθή, εθ’ μζμκ δοκάιεεα κα δζααάζμοιε ημ Δ ηαζ ςξ Ε, δδθαδή ημ
ηοπνζαηυ ve.42 Σαοηυπνμκα επάκς ζηδκ επζθάκεζα ηςκ ζθμκδφθςκ έπεζ
παναπεή ηαζ ημ ηεθάθζ εκυξ αμδζμφ, ζακ έκα πνχζιμ άθεθ, βεβμκυξ, πμο ηάκεζ
ημκ Evans κα ακανςηζέηαζ ζημ Scripta Minoa I, πςξ είκαζ δοκαηυκ κα
πνμτπάνπδ ημ άθεθ, εθ’ μζμκ ημ ακεηάθορακ μζ Φμίκζηεξ ημκ 10μ π.Υ.
αζχκα!43 Αζααάγμκηαξ ηα θυβζα ημο Sir Arthur Evans ηαζ αθέπμκηαξ ηα
ανπαζμθμβζηά εονήιαηα απυ ηδκ Φαζζηυ ακανςηζυιαζηε ηζ ειείξ ιε ηδκ ζεζνά
ιαξ: Σεθζηά ήζακ μζ Φμίκζηεξ μζ πνχημζ, πμο ακεηάθορακ ημ Ώ ηαζ ηδκ
αθθααδηζηή βναθή; Ώπυ ηδκ ζηζβιή, πμο δεκ έπεζ ενεοκδεή ηαζ
απμηνοπημβναθδεή πθήνςξ δ Κνδηζηή ζενμβθοθζηή βναθή, δεκ δοκάιεεα κα
μιζθμφιε βζα αθθααδηζηή βναθή. Τπάνπμοκ μιςξ μζ εκδείλεζξ. Μία κέα
ςζηυζμ Μζκςζηή βναθή, δ μπμία δζαθμνμπμζείηαζ απυ ηδκ Κνδηζηή
Εενμβθοθζηή, ειθακίγεηαζ βφνς ζηα 1750 π.Υ. ηαζ εα δζαηδνδεή ιέπνζ ημ
1450 π.Υ. Βκχ ζοκεπζγυηακ δ πνήζζξ ηδξ ζενμβθοθζηήξ βναθήξ ηαηά ηδκ
πνχηδ Νεμακαηημνζηή θάζζ, πανάθθδθα είπε εβηαζκζαζεή ήδδ απυ ημ ηέθμξ
ηςκ Παθαζμακαηημνζηχκ πνυκςκ έκα βναιιζηυ ζοθθααζηυ ζφζηδια, ημ υπμζμ
ζηδκ πνχηδ ημο ιμνθή επαναηηδνίζεδ ςξ πνςημβναιιζηυ.44 Σα εζημκζζηζηά
ζδιεία έπμοκ βίκεζ ηχνα άπθα δζαβνάιιαηα ηαζ δ θμνά ηδξ βναθήξ είκαζ απυ
ηα ανζζηενά πνμξ ηα δελζά.
Κεθ. 2
Οι Γπαμμικέρ γπαθέρ
Δ Γναιιζηή ζενμβθοθζηή εονέεδ παναβιέκδ επάκς ζε επζβναθέξ (πήθζκεξ
νάαδμζ, δζζηία, δέθημζ, ζθαζνίδζα), πμο ζοκχδεοακ πνμθακχξ ηα λφθζκα
ηζαςηίδζα, ηα υπμζα πενζείπακ ηα πναβιαηζηά έββναθα, βναιιέκα ζε θεανηή
φθδ (πενβαιδκή, πάπονμ, θφθθα θμζκίηςκ).45 Ώπυ αοηήκ ηδκ Πνςημβναιιζηή
έπεζ άιεζα ελεθίπεδ ημ Γναιιζηυ ζφζηδια Ώ΄,46 απυ ημ υπμζμ ακεπηοπεδ ηαζ
ζηδκ Κφπνμ δ παθαζμηένα Κοπνμιζκςζηή βναθή, πμο αημθμφεδζε ηαηυπζκ
ακελάνηδηδ πμνεία, ηονίςξ θυβς ηδξ δζαθμνεηζηήξ επζθμβήξ ημο οθζημφ,
υπςξ εα δμφιε ζηδκ ζοκέπεζα. Αεκ είκαζ πάκημηε εφημθμ κα λεπςνίζδ ηακείξ
ηα ζδεμβνάιιαηα απυ ηα ζοθθααμβνάιιαηα. Καεχξ έπανάζζμκημ επάκς ζημκ
άρδημ πδθυ ιε ιοηενυ ενβαθείμ ηα ζδιάδζα αοηά έβζκακ ζηαδζαηά υθμ ηαζ
πζμ έπζζεζονιέκα ηαζ ημζμοημηνυπςξ δζειμνθχεδ δ πνςημβναιιζηή βναθή.
Ώοηή δ ιεηααμθή οπμδεζηκφεζ πνμθακχξ υηζ μ ηφνζμξ ηνυπμξ βναθήξ ήηακ ημ
ιεθάκζ ηαζ ζοβηεηνζιέκα ημ ιεθάκζ ζμοπζάξ, υπςξ απμδεζηκφεζ έκα ηφπεθθμ
απυ ημ Μμοζείμ Δναηθείμο, πμο θένεζ ζδιεία ηδξ Γναιιζηήξ Γναθήξ
Ώ΄.47 Σα ηονζχηενα ανπεία αοηήξ ηδξ βναθήξ ακεηαθφθεδζακ ζηδκ έπαοθζ
ηδξ Ώβίαξ Σνζάδμξ ηαζ ζημ ακάηημνμ ημο Γάηνμο. Σμ πενζεπυιεκμ ημοξ έπεζ
ζοζπεηζζεή απυ ανηεημφξ ενεοκδηέξ ιε ημ θμβζζηζηυ πενζεπυιεκμ ηδξ
Γναιιζηήξ Ώ΄, αθθά πςνίξ κα έπδ ηαηαθένεζ ηακείξ κα απμηνοπημβναθήζδ

ηδκ βναθή. Πνζκ απυ έκακ πνυκμ αηνζαχξ, μ η. Μήκαξ Α. Σζζηνζηζήξ,
ηαεδβδηήξ πθδνμθμνζηήξ, έπμνεφεδ ηαζ αοηυξ ζηα αήιαηα
ημο Ventris, πνμζεββίγμκηαξ ηδκ άπμηνοπημβνάθδζζ ηδξ Γναιιζηήξ
Ώ΄ βναθήξ ιέζα απυ ηζξ εεηζηέξ επζζηήιεξ (Δ/Τ, ζηαηζζηζηή, αθβυνζειμζ). Ο
ίδζμξ μ Ventris, ιμθμκυηζ είπε θεάζεζ πμθφ ημκηά ζηδκ απυδεζλζ υηζ ηαζ δ
Γναιιζηή Ώ΄ είκαζ Βθθδκζηή δεκ πνυθααε κα ζοββνάρδ ηα κέα ημο
πμνίζιαηα. Καεχξ επέζηνεθε ζπίηζ ημο ανβά ηδκ κφηηα ηδξ 6δξ ΢επηειανίμο
ημο 1956, ημ αοημηίκδημ ημο ζοκεηνμφζεδ ιε έκα θμνηδβυ ημκηά
ζημ Hatfield, ιε απμηέθεζια ημκ αηανζαίμ εάκαημ ημο.48 ΢ανακηαπέκηε
πνυκζα ανβυηενα αάζεζ αοηήξ ηδξ κεςηέναξ ιεθέηδξ ημο Έθθδκμξ
επζζηήιμκμξ επζαεααζχκεηαζ υηζ ηαζ δ Γναιιζηή Ώ΄ είκαζ Βθθδκζηή βναθή, δ
μπμία πενζέπεζ θμβζζηζηά ανπεία. Ο ηαεδβδηήξ Μδκάξ Σζζηνζηζήξ ιε
ιαεδιαηζηέξ απμδείλεζξ ηαηαθήβεζ ζημ ζοιπέναζια υηζ δ βθχζζα, ηδκ μπμία
ηαηαβνάθεζ δ Γναιιζηή Ώ΄, είκαζ ιία πνχζιδ αζμθζηή δζάθεηημξ, πμο
δζαηδνμφζε ηάπμζμκ ανπασζιυ. Φαίκεηαζ ιάθζζηα υηζ δεκ ήηακ ζδζαίηενα
δφζημθδ, εθ’ υζμκ μζ βναθείξ ηδξ έβναθακ ιε ημκ ίδζμ ηνυπμ, πμο πνμέ-θενακ
ηζξ θέλεζξ.49
Καηά πυζμκ δ Γναιιζηή Ώ΄, αθθά ηαζ μ Αίζημξ ηδξ Φαζζημφ έπμοκ
άπμηνοπημβναθδεή ζςζηά, εα θακή ζηδκ πμνεία ημο πνυκμο. Άθθςζηε ηαζ δ
εεςνία ημο Ventris είπε αιθζζαδηδεή απυ πμθθμφξ ιέπνζξ υημο ηάπμζμ
απυβεοια ημο ΜαΎμο ημο 1953, υηακ μ ίδζμξ ζοβηζκδιέκμξ έηδθεθχκδζε
ζημκ Chadwick, ιε ηνειάιεκδ θςκή. ΢ηα πένζα ημο ηναημφζε ιζα επζζημθή,
πμο ιυθζξ είπε θάαεζ απυ ημκ ηαεδβδηή Biegen, ημκ ακαζηαθέα ηδξ Πφθμο:
Αγαπεηε θύξηε Ventris,
Από ηόηε πνπ επέζηξεςα ζηελ Ειιάδα, έρσ άζρνιεζή πνιύ κε ηηο πηλαθίδεο
ηεο Πύινπ, εηνηκάδνληαο ηηο γηα λα θσηνγξαθεζνύλ. ΢ε κεξηθέο από απηέο
εθήξκνζα ην δνθηκαζηηθό ζπιιαβάξηό ζαο. Γηα λα ελεκεξσζεηε, έζσθιείσ έλα
αληίγξαθν ηεο πηλαθίδαο Ρ641, πνπ πηζαλώο ζαο ελδηαθέξεη. Πξνθαλώο
αλαθέξεη δνρεία, κεξηθά κε ηξία πόδηα, κεξηθά κε ηέζζεξεηο ιαβέο, κεξηθά κε
ηξία θαη άιια ρσξίο ιαβέο. ΢ύκθσλα κε ην ζύζηεκα ζαο, ε πξώηε ιέμηο
δηαβάδεηαη ηη-ξη-πν-δε θαη επαλαιακβάλεηαη σο ηη-ξη-πν (εληθόο;). Μπξνζηά
από ην δνρείν κε ηηο ηέζζεξεηο ιαβέο ππάξρεη ε ιέμηο qε-ηε-po-Fε, θαη από ην
δνρείν ρσξίο ιαβέο ε ιέμηο α-λν-Ρε. Όια απηά θαίλνληαη απίζηεπηα.
Απνθιείεηαη αξάγε ε ζύκπησζηο;
Με έθηίκεζη Dr. Biegen
Βίπακ πενάζεζ 20 πνυκζα απυ ηυηε πμο έκα 13πνμκμ αβυνζ ηαευηακ
ακάιεζα ζημοξ επζζηέπηεξ ηδξ ΐνεηηακζηήξ Ώηαδδιίαξ ζημ Λμκδίκμ βζα κα
παναημθμφεδζδ ηδκ δζάθελζ ημο βδναζμφ πθέμκ παηένα ηδξ Μζκςζηήξ
Ώνπαζμθμβίαξ Sir Arthur Evans. Συηε ημ ιζηνυ αβυνζ άημοζε βζα πνχηδ θμνά
υηζ οπήνπε ιία ιοζηδνζχδδξ βναθή, πμο ίζςξ ηάπμηε κα απεηάθοπηε ζηδκ
ακενςπυηδηα πμθθά βζα ημκ παιέκμ ορδθυ πμθζηζζιυ ηςκ πνμσζημνζηχκ
Κνδηχκ. Ίζςξ ήδδ απυ ηυηε κα είπε βεκκδεή ιέζα ημο δ επζεοιία ηδξ
απμηνοπημβνάθδζε -χξ ηδξ. εα πενκμφζακ υιςξ άθθα 50 ημοθάπζζημκ πνυκζα
απυ ηυηε πμο μ Arthur Evans έθενε βζα πνχηδ θμνά ζημ θςξ ηζξ πζκαηίδεξ
ιέπνζ ηδκ ηεθζηή άπμηνοπημβνάθδζζ ηδξ βναθήξ. Φαίκεηαζ, μιςξ, υηζ ηαζ μ

ίδζμξ ζ Evans είπε ηδκ πεπμίεδζζ πςξ είπε ακαηαθφρεζ ηζξ νίγεξ ηδξ Βθθδκζηήξ
βναθήξ. Ώκαθένεζ ζηδκ πνχηδ ημο ιεθέηδ ημ 1901: «Ώπυ ηδκ ζοπκυηδηα ηςκ
ζδιείςκ ηςκ πζκαηίδςκ αοηχκ θαίκεηαζ ηαεανά υηζ πμθθέξ απυ αοηέξ
ακαθένμκηαζ ζε θμβανζαζιμφξ ηδξ ααζζθζηήξ απμεήηδξ ηαζ ημο μπθμζηαζίμο.
Σμ δε βεκζηυ εέια πμθθχκ πζκαηίδςκ θαίκεηαζ απυ ηδκ εζζαβςβή εκυξ δ
πενζζζμηένςκ εζημκζζηζηχκ ζδιείςκ. Έηζζ, ζε ιζα ζεζνά πζκαηίδςκ, πμο
εονέεδζακ ζημ Αςιάηζμ ηςκ Πζκαηίδςκ ηςκ Ώνιάηςκ - ελ μο ηαζ ημ υκμια
ημο - παναηδνμφιε ημ ζπήια ημο παναηηδνζζηζημφ ιοηδκασημφ άνιαημξ, εκυξ
ηεθαθζμφ αθυβμο ηαζ ηάηζ, πμο θαίκεηαζ ζακ εχναηαξ... Έηημξ αοηχκ
παναηδνμφιε ηαζ ακενχπζκεξ ιμνθέξ, πζεακχξ δμφθμοξ, ζπίηζα δ απονχκεξ,
πμίνμοξ, ημφηθεξ ηαθαιπμηζμφ, δζάθμνα δέκδνα, άκεδ ηνυημο ηαζ πήθζκα
αββεία δζαθυνςκ ζπδιάηςκ... Πνμξ ημ πανυκ ημ δζαεέζζιμ οθζηυ δεκ είκαζ
ανηεηυ, χζηε κα επζηνέρδ ιία πθήνδ ζοβηνζηζηή άκάθοζζ. Αοκάιεεα υιςξ κα
ηάκμοιε ιενζηέξ βεκζηέξ παναηδνήζεζξ. Ώπυ ηα έαδμιήημκηα πενίπμο
βναιιζηά ζδιεία δ βνάιιαηα, πμο πνδζζιμπμζμφκηαζ, δέηα είκαζ ζπεδυκ
υιμζα ιε ζδιεία ημο Κοπνζαημφ ζοθθααανίμο ηαζ άθθα ηυζα πανμοζζάγμοκ
μιμζυηδηεξ ιε ιεηαβεκέζηενα Βθθδκζηή βνάιιαηα. Οζ θέλεζξ ηςκ πζκαηζδίςκ
ιενζηέξ θμνέξ πςνίγμκηαζ ιε ηάεεηεξ βναιιέξ ηαζ απυ ημκ ιέζμ ανζειυ
βναιιάηςκ, πμο πενζέπμοκ, ζοιπεναίκμοιε υηζ ηα ζδιεία έπμοκ πζεακχξ
ζοθθααζηή αλία. Δ θμνά ηδξ βναθήξ υθςκ ακελαζνέηςξ ηςκ επζβναθχκ είκαζ
απυ ηα ανζζηενά πνμξ ηα δελζά.50
Αζααάγμκηαξ ηζξ παναηδνήζεζξ ημο Arthur Evans, δζαπζζηχκμοιε ηεθζηά υηζ
μ πνμαθδιαηζζιυξ, επάκς ζημκ υπμζμ εα ενβαγυηακ ζ Ventris ζανάκηα (40)
πνυκζα ανβυηενα, είπε ήδδ ηεεή. Υνεζαγυηακ υιςξ αηυιδ ανηεηή δμοθεζά.
Πμθφηζιδ ανςβυξ ζημ εβπείνδια ημο ήηακ δ ένεοκα ηδξ Ώιενζηακίδαξ
ανπαζμθυβμο Alice Kober, δ μπμία πνμζεπάεδζε κα ακαηάθορδ ηδκ θφζζ ηδξ
βθχζζαξ απυ ηδκ βναθή, λεπςνίγμκηαξ ηα βέκδ, ημοξ ανζειμφξ ηαζ ηζξ ηθίζεζξ
ηςκ μκμιάηςκ, πμο είπακ ηαηαβναθή ζηζξ πζκαηίδεξ
(Σνζάδεξ Kober).51 Αοζηοπχξ δεκ έγδζε ανηεηά, χζηε κα δδ ηδκ εεςνία ηδξ
κα έπαθδεεφδ. Βπάκς ζε αοηυκ ημκ πνμαθδιαηζζιυ ηδξ ανπαζμθυβμο Alice
Kober, ηδκ μπμία εθάπζζημζ επζζηήιμκεξ ζήιενα εοιμφκηαζ, υηακ άκαθένςκηαζ ζηδκ άπμηνοπημβνάθδζζ ηδξ Γναιιζηήξ ΐ΄, ηαηέζηνςζε ηαζ
μ Ventris ηδκ έζπάνα ημο. Δ εζπάνα απεηεθείημ απυ ζοθθααμβνάιιαηα, πμο
ακηζπνμζχπεοακ ζοθθααέξ ιε έκα θςκήεκ δ ιε ζφιθςκμ ηαζ θςκήεκ,
ηαλζκμιδιέκεξ ζε ζηήθεξ ηάεεηεξ υζεξ είπακ ημ σδζμ θςκήεκ, μνζγυκηζεξ μζεξ
είπακ ημ σδζμ ζφιθςκμ αθθά δζαθμνεηζηυ θςκήεκ. ΐαζζηή πνμτπυεεζζξ, δ
μπμία ηαζ εθήθεδ οπ’ υρζκ, ήηακ υηζ δ βθχζζα ηςκ ηεζιέκςκ ήηακ δ
Βθθδκζηή. Έηζζ έβζκακ μζ πνχηεξ παναηδνήζεζξ ακαθμνζηά ιε ηζξ πηχζεζξ ηαζ
ηα βέκδ. Πμθφηζιμ ζημζπείμ βζα ηδκ έπαθήεεοζζ ηςκ παναηδνήζεςκ ήζακ ηα
ίδζα ηα ζδεμβνάιιαηα, πμο ζοκχδεοακ εκίμηε ηζξ θέλεζξ πνμζδζμνίγμκηαξ ηζξ.
Καηάθενε έηζζ μ Ventris ημκ ζπδιαηζζιυ ζοθθααχκ, πμο είπακ θςκδηζηή
αλία. Έπεζηα απυ ηδκ άκηζηαηάζηαζί ημοξ ζηα ηείιεκα, χδήβδζακ ιε έκα
είδμξ αθοζζδςηχκ ακηζδνάζεςκ ζε άθθεξ ζοθθααέξ. Δ ημπμεέηδζίξ ημοξ ζηδκ
έζπάνα πνμζδζχνζζε αοημιάηςξ πμθθέξ άθθεξ ζοθθααέξ, ζηδκ ανπή
οπμεεηζηά, έπεζηα μιςξ ιε ιεβαθφηενδ αεααζυηδηα.52 Μία αεααζυηδηα, πμο

επζζθναβίζεδηε ιε ηδκ επζζημθή ημο Biegen πνμξ ημκ Ventris,ακαθμνζηά ιε
ηδκ πζκαηίδα ΡΤ Σα 641, ηαζ έηακε ημκ Chadwick κα πδ επηά πνυκζα (1961)
ανβυηενα: «΋θμζ μζ Έθθδκεξ πνέπεζ κα ζέαςκηαζ ημ ημιιάηζ αοηυ ημο
ιαονζζιέκμο πδθμφ, δζυηζ αοηυ ηαη’ ελμπήκ έπεζζε ημκ ηυζιμ υηζ μζ
δδιζμονβήζακηεξ ημκ Μοηδκασηυ πμθζηζζιυ ήζακ Έθθδκεξ! Οζ ζδιενζκμί
Έθθδκεξ ιπμνμφκ κα αζζεάκςκηαζ οπενήθακμζ βζα ημκ ανπαζυηαημ πνμβμκυ
ημοξ πμο επεκυδζε ιε ηδκ αμήεεζα ηδξ Κνδηζηήξ βναθήξ ηδκ πνχηδ Βθθδκζηή
Γναθή. Βίιαζ πμθφ εοηοπήξ, πμο είπα ηδκ ηφπδ κα παίλς έκακ ιζηνυ νυθμ ζε
αοηήκ ηδκ ζζημνία. Σδκ αθζενχκς ηχνα ζημοξ Έθθδκεξ θίθμοξ ιμο ιε ηδκ
εθπίδα υηζ εα πνμηνέρδ ηαζ άθθμοξ ανπαζμθυβμοξ κα αζπμθδεμφκ ιε ηδκ
ακαηαθορζ εδζαονχκ, μζ υπμζμζ ηνφαμκηαζ ζημ αβαπδιέκμ Βθθδκζηυ πχια,
ηαεχξ ηαζ άθθμοξ επζζηήιμκεξ κα αζπμθδεμφκ ιε ιεθέηεξ, πμο εα έπμοκ
ζημπυ ηδκ θεπημιενή δζαζαθήκζζζ ηδξ βθχζζαξ ηαζ ηδξ ζζημνίαξ ηςκ
Βθθήκςκ, ηςκ ζηαπακέςκ ημο Βθθδκζημφ πμθζηζζιμφ».
Ο Chadwick εεςνμφζε θμζπυκ πςξ δ Γναιιζηή ΐ΄ απμηεθμφζε ελέθζλζ ηδξ
Κνδηζηήξ βναθήξ. Ώκ ηαζ δ άπμρζξ αοηή δεκ εεεςνείημ ηάπμηε
ζηακμπμζδηζηή, ηα ηεθεοηαία πνυκζα δ επζζηδιμκζηή ημζκυηδηα έπεζ
επακαπνμζδζμνίζεζ ηζξ εέζεζξ ηδξ. Σμ 1996 ζ ηαεδβδηήξ Υν. Νημφιαξ
ακέθενε ζε Αζεεκέξ ΢οκέδνζμ βζα ηδκ Εζημνία ηδξ Βθθδκζηήξ Γθχζζαξ ηαζ
βναθήξ, πμο έβζκε ζημ Ohlstadt ηδξ Γενιακίαξ: «Ήεεθα κα παναηδνήζς υηζ
ζακ μιζθδηήξ αοηήξ ηδξ βθχζζαξ, ηδξ Βθθδκζηήξ, ιε εκηοπςζζάγεζ υηζ ζηα
ηείιεκα ηςκ ιέζςκ πενίπμο ηδξ 2αξ πζθζεηίαξ π.Υ. ζηζξ πζκαηίδεξ δ θίβμ ιεηά,
έπμοιε θέλεζξ, μκυιαηα, πμο πανμοζζάγμοκ ιεβάθδ πθαζηζηυηδηα: ηθίκμκηαζ,
έπμοκ πάνα πμθθέξ πηχζεζξ. Ώοηυ ζδιαίκεζ υηζ έπμοκ πενάζεζ ιζα δζαδζηαζία
ανηεηχκ αζχκςκ, χζπμο κα θεάζμοκ ζε αοηήκ ηδκ πθαζηζηυηδηα». Καζ ζε
άθθμ ζδιείμ ημκίγεζ ζπεηζηά ιε ηζξ θέλεζξ, μζ υπμζεξ ακαθένμκηαζ ζημκ ημιέα
ηδξ ενβαζίαξ ηαζ ηδξ καοπδβζηήξ ηαζ έπμοκ ηαηαβναθή ζηζξ πζκαηίδεξ ηδξ
Γναιιζηήξ ΐ΄: «Ώπυ ηα ανπαζμθμβζηά ζημζπεία βκςνίγμοιε υηζ δ δζαδζηαζία
βζα ημκ ηαηαιενζζιυ ηδξ ενβαζίαξ άνπζζε αηυιδ πνμξ ημ ηέθμξ ηδξ
Νεμθζεζηήξ, αθθά πθέμκ ιε πμθφ βμνβμφξ νοειμφξ, ζηδκ Πνχζιδ Βπμπή ημο
Υαθημφ, δδθ. ζηδκ 3δ πζθζεηία. Ώκανςηζέιαζ θμζπυκ, ιήπςξ υθδ αοηή δ
ελέθζλζξ, πμο πνμδίδμοκ ζηδκ βθχζζα μζ πζκαηίδεξ ηαζ μ ηαηαιενζζιυξ ηδξ
ενβαζίαξ, δ μπμία έπεζ πνμδβδεή πάνα πμθθμφξ αζχκεξ πνζκ, ιπμνμφκ κα
ζοζπεηζζεμφκ». Καζ ακαθμνζηά ιε ηα ιένδ ημο πθμίμο θέεζ: «Δ
δναζηδνζυηδηα, δ εκαζπυθδζζξ ιε ηδκ εάθαζζα απυ ημοξ ηαημίημοξ ημο
Ώζβαίμο ακάβεηαζ ζηδκ 7δ δ ζηδκ 8δ πζθζεηία π.Υ. Ήδδ ζηδκ 3δ πζθζεηία π.Υ.
λένμοιε πάνα πμθφ ηαθά ηαί ημ είδμξ ηςκ πθμίςκ, πμο ηδκ δζέζπζγακ. ΢οκεπχξ εα πνέπεζ κα ζηεθεή ηακείξ ιήπςξ ηαζ δ μνμθμβία ηςκ ιενχκ ημο
πθμίμο έπεζ ηζ αοηή ηάπμζεξ παθαζέξ νίγεξ. Βίκαζ πενίενβμ υηζ, εκχ δ
Βθθδκζηή βθχζζα εεςνείηαζ ζκδμβενιακζηή/ίκδμεονςπασηή, δεκ έπεζ ηαευθμο
ηδκ ζκδμβενιακζηή νίγα βζα ηδκ εάθαζζα, mar, εκχ μ πμθζηζζιυξ ηςκ θαχκ,
πμο έγδζακ εηεί είκαζ ηαη’ ελμπήκ εαθαζζζκυξ. Ώκηίεεηα, απυ ηδκ θέλζ αθξ, δ
μπμία επίζδξ ζδιαίκεζ εάθαζζα, έπμοιε εηαημκηάδεξ θέλεςκ, επζεέηςκ,
παναβχβςκ δ ζοκεέηςκ, αηυιδ ηαζ ζηδκ ιοηδκασηή βναθή. Καζ ιζα
ηεθεοηαία παναηήνδζζξ: ιμο έπεζ ηάκεζ έκηφπςζζ υθα ηα πνυκζα, πμο

πνμζπαεχ κα ανς, κα ενιδκεφζς ημκ εθθδκζηυ πμθζηζζιυ ιέζα απυ ηδκ
βθχζζα, ημ ιεβάθμ πθήεμξ ηςκ οπμεεηζηχκ νζγχκ ηδξ ζκδμεονςπασηήξ.
Πενίπμο ημ 80% δ 90% έπμοκ αζηενίζημ, πμο ζδιαίκεζ δεκ οπάνπμοκ».53
΋ιμζμηνυπςξ μ ηαεδβδηήξ Γ. Μπαιπζκζχηδξ ζηδκ Έηεεζζ ηδξ Εζημνίαξ ηδξ
Γναθήξ, πμο δζςνβακχεδηε απυ ημ Πακεπζζηήιζμ Ώεδκχκ, εηυκζζε ηυζμ βζα
ηα ηνδηζηά ζενμβθοθζηά, μζμ ηαζ βζα ηδκ Γναιιζηή Ώ΄: «Πζζηεφς υηζ ημ πζμ
θοζζηυ ηαζ ακαιεκυιεκμ εα ήηακ υηζ επζβναθέξ - βζα ηδκ αηνίαεζα πήθζκεξ
πζκαηίδεξ - ημο εθθαδζημφ πχνμο ηαζ ηςκ εθθδκζηχκ πνυκςκ κα πενζέπμοκ ηαζ
εθθδκζηά ηείιεκα».54
Δ αθήεεζα είκαζ υηζ εκζηάζεζξ εα ελαημθμοεήζμοκ κα οπάνπμοκ, εθ’ υζμκ
δ αηνζαήξ πνμκμθμβία ηαηά ηδκ μπμία δ Γναιιζηή Ώ΄ έδςζε ηδκ εέζζ ηδξ
ζηδκ Γναιιζηή ΐ΄ δεκ έπεζ αηυιδ ηαεμνζζεή. Μενζημί οπμεέημοκ υηζ έκς δ
Γναιιζηή ΐ΄ είπε ήδδ είζαπεή ζηδκ Κκςζυ, δ Γναιιζηή Ώ΄ ελαημθμοεμφζε
κα πνδζζιμπμζήηαζ ζηδκ Φαζζηυ. ΢οβηνζηζηή ςζηυζμ πνμκμθυβδζζξ ιε
ανπαζμθμβζηά ζημζπεία δεκ ιπμνεί κα βίκδ ιε ηδκ αηνίαεζα, δ μπμία
απαζηείηαζ. Αεκ πνέπεζ κα θαίκεηαζ ηαευθμο απίζηεοημ, υηζ μζ δφμ βναθέξ
ζοκοπήνπακ, αθθά πνμξ ημ πανυκ είκαζ ιία φπυεεζζξ, δ μπμία δεκ ιπμνεί
αηυιδ κα έθεβπεή. Μυκμκ απυ ηζξ εκδείλεζξ, πμο έπμοιε πνμξ ημ πανυκ ζηδκ
δζάεεζί ιαξ, ιπμνμφιε κα πμοιε υηζ δ Γναιιζηή Ώ΄ ελέθζπε πενί ημ 1450 π.Υ.
Άθθςζηε ηαζ δ ζπέζζξ ιεηαλφ ηςκ δφμ ζοζηδιάηςκ είκαζ αζαθήξ. Οφηε
πνυηεζηαζ απθχξ πενί ελεθίλεςξ ηςκ πνχηςκ εζημκζζηζηχκ ζδιείςκ ζε
απθμφζηενα ηαζ εοημθχηενα ζπήιαηα, υπςξ οπεζηήνζλε μ G. Pugliese
Caratelli (1945) ζοβηνίκμκηαξ ηδκ ιεηάααζζ απυ ηδκ Γμηεζηή ζηδκ Λαηζκζηή
βναθή. Καζ αοηυ, δζυηζ ιενζηά ζδιεία ηδξ Γναιιζηήξ Ώ΄ είκαζ πζμ απθά απυ
ηα ακηίζημζπα ημοξ ζδιεία ηδξ Γναιιζηήξ ΐ΄. Ο Evans οπέεεζε υηζ δ
Γναιιζηή ΐ΄ ήηακ έκα είδμξ ααζζθζηήξ μνεμβναθίαξ, δ μπμία ακε-πηφπεδ απυ
ημοξ βναθείξ ημο ακαηηυνμο ηαζ επμιέκςξ επνδζζιμπμζήεδ ιυκμ ζηδκ
Κκςζυ. Δ εεςνία αοηή, υιςξ, δζερεφζεδ απυ ηδκ ακαηάθορζ ηςκ πζκαηίδςκ
ηδξ Γναιιζηήξ ΐ΄ ζηδκ Δπεζνςηζηή Βθθάδα. Υαναηηδνζζηζηυ πανάδεζβια ημ
χνβακςιέκμ ζφζηδια ζοιαυθςκ επάκς ζε αββεία ηδξ Βπμπήξ ημο Υαθημφ,
πμο εονέεδζακ ζημοξ Γυκκμοξ ηαζ ηδκ Κοπάνζζζμ ηδξ Θεζζαθίαξ δ μζ
πζκαηίδεξ απυ ηδκ Θήαα, πμο έθενε ζημ θςξ δ ζηαπάκδ ημο ΐ.
Άνααακηζκμφ.55 Μήπςξ ηεθζηά πνυηεζηαζ βζα δφμ δζαθμνεηζηέξ δζαθέηημοξ ηδξ
ίδζαξ βθχζζδξ, μπςξ απμδεζηκφεηαζ απυ ηζξ απμηνοπημβναθήζεζξ; ΢φιθςκα
ιε ημκ Μ. Σζζηνζηζή, δ Γναιιζηή Ώ΄ ακηαπμηνίκεηαζ ζε ιία αζμθζηή
δζάθεηημ, έκς δ Γναιιζηή ΐ΄ ζηδκ δςνζηή, ζημζπεία ηδξ μπμίαξ έπεζ εκημπίζεζ
δ η. Έθδ Πμθοβζακκάηδ ήδδ ζημκ Αίζημ ηδξ Φαζζημφ.56
Ίζςξ απυ ηδκ άθθδ δ πνμκμθμβζηή έπίθοζζξ ηδξ εκάνλεςξ ηδξ Γναιιζηήξ
ΐ΄ ηαζ μ ηυπμξ μπμο αοηή εβεκκήεδ κα έθοκε ημ πνυαθδια ηδξ ελεθίλεςξ ηδξ
απυ ηδκ Γναιιζηή Ώ΄. Μία πνυηαζζξ είκαζ κα ζηναθμφιε ζηδκ πενζμπή ηδξ
Κφπνμο. Σδκ επμπή ημο παθημφ ιζα ζοββεκήξ βναθή, δ Κοπνμιζκςσηή, ήηακ
επίζδξ βκςζηή ζημ κδζί ηδξ Ώθνμδίηδξ. Σμ πζμ ζπμοδαίμ ηέκηνμ αοηήξ ηδξ
πενζυδμο είκαζ δ πυθζξ Έβηςιδ ζηδκ ακαημθζηή αηηή ηδξ κήζμο. Βδχ εονέεδ
έκα ιζηνυ ηιήια ιζαξ πζκαηίδαξ, πμο ακάβεηαζ ζηζξ ανπέξ ημο 16μο π.Υ. ασ.
Βάκ μ οπμθμβζζιυξ είκαζ ζςζηυξ, ηυηε δ Κοπνμιζκςσηή είκαζ παθαζμηένα ηδξ

Γναιιζηήξ ΐ΄. Σα ζδιεία ηδξ δζαθένμοκ απυ ηα ζδιεία ηςκ άθθςκ Μζκςζηχκ
βναθχκ, αθθά πανμοζζάγμοκ ιενζηέξ μιμζυηδηεξ ιε ζδιεία ηδξ Γναιιζηήξ
Ώ΄. ΢φιθςκα ιε ημοξ Evans, Sundwall, Daniel, ηαζ Furumark, δ
Κοπνμιζκςσηή βναθή πνμήθεε απυ ηδκ Γναιιζηή Ώ΄. Έκα είδμξ βναθήξ, πμο
ιμζάγεζ ιε ηδκ Κοπνμιζκςσηή, αθθά ηαζ πμο εφημθα δζαηνίκεηαζ απυ αοηήκ,
ακεηαθφθεδ ημ 1960 ζηδκ ανπαία πυθζ Οοβηανίη, ζηδκ ζδιενζκή RasSamra, ζηζξ αηηέξ ηδξ ΢ονίαξ. Αίπθα ζηδκ ημζκςκία ηδξ Οοβηανίη, δ μπμία
ζφιθςκα ιε ςνζζιέκμοξ ιεθεηδηέξ επνήζζιμπμζμφζε έκα ζδζυηοπμ
ζθδκμεζδέξ αθθάαδημ βζα κα βναθή ηδκ δζηή ηδξ ζδιζηζηή (;) βθχζζα, οπήνπε
ιία Κοπνζαηή απμζηία, πμο επνδζζιμπμζμφζε ηδκ βναθή ηδξ Μδηνμπυθεςξ
ηδξ, ήδδ απυ ημ 1600-1100 δ 1050 π.Υ.57 Φαίκεηαζ υηζ δ βέκεζζξ ηδξ
Βθθδκζηήξ βναθήξ γοιχεδηε ζε αοηά ηα εδάθδ. Σμ 1964 μζ ακαζηαθέξ ζηδκ
πενζμπή Deir Alla ηδξ Εμνδακίαξ έθενακ ζημ θςξ ακάιεζα ζε αθθά εονήιαηα
επζβναθέξ, μζ μπμίεξ εεεςνήεδζακ Φζθζζηαζσηέξ, επεζδή εφιζγακ έκημκα ηδκ
Γναιιζηή ΐ΄ ημο Ώζβαζαημφ ηυζιμο. ΢φιθςκα ιε ημκ Trude
Dothan, δζεοεοκηή ημο Ώνπαζμθμβζημφ Εκζηζημφημο ζημ
Βανασηυ Πακεπζζηήιζμ ηδξ Εενμοζαθήι, πμθθμί οπέεεζακ ηυηε υηζ μζ
Φζθζζηαίμζ έθενακ ιαγί ημοξ, ζηα εδάθδ, μπμο ιεηακάζηεοζακ, ηδκ αζβαζαηή
ηθδνμκμιζά ημοξ. Δ ζδέα ήηακ εθηοζηζηή, αθθά απεννίθεδ απυ ημκ Trude
Dothan, εθ’ υζμκ μπζ ιυκμκ μζ πζκαηίδεξ δεκ είπακ απμηνοπημβναθδεή, αθθά
ηονίςξ επεζδή αοηή δ βναθή ελαθακίζεδηε ημκ 11μ πενίπμο π.Υ. αζ., υηακ
μ ηυζιμξ ημο Ώζβαίμο εζζήθεε ζηδκ πενίμδμ ημο ακαθθααδηζζιμφ, πμο είκαζ
ζοκχκοιδ ιε ημοξ ΢ημηεζκμφξ Ώζχκεξ!58 Χξ απυδεζλζ ηςκ θεβμιέκςκ ημο
μ ηαεδβδηήξ Trude Dothanεπζηαθείηαζ δφμ ζθναβίδεξ ιε Κοπνμιοηήκασηή
ηδξ Τζηέναξ Βπμπήξ ημο Υαθημφ (1300-1100 π.Υ.), μζ μπμίεξ εονέεδζακ
ζημ Ashdod ηαζ δεκ έπμοκ αηυιδ απμηνοπημβναθδεή. Ώθθά ηαζ δ ίδζα δ
βθχζζα ηςκ Φζθζζηαίςκ παναιέκεζ αηαηακυδηδ. Βεεχνδζε θμζπυκ υηζ μζ
Κνήηεξ-Φζθζζηαίμζ ηδξ πενζμπήξ οζμεέηδζακ ανβυηενα ημκ Υακαακζηζηυ
πμθζηζζιυ ηαζ ηδκ βθχζζα ημο. Καζ υιςξ μζ κεχηενεξ ένεοκεξ Βθθήκςκ ηαζ
Βαναίςκ ανπαζμθυβςκ ζηδκ πενζμπή ηδξ Εμνδακίαξ ηαζ ηδξ Παθαζζηίκδξ
θένκμοκ ζημ θςξ υθμ ηαζ πενζζζυηενα εονήιαηα ηδξ Κνδημιοηδκαίηήξ
ηθδνμκμιζάξ ζηδκ πενζμπή.
Ώβκμχκηαξ ηα κεχηενα ζημζπεία, δ παθαζυηενδ ένεοκα δζεηφπςζε ημ
επζπείνδια υηζ δ βθχζζα ηδξ Γναιιζηήξ ΐ΄ δφζημθα εα ιπμνμφζε κα
εεςνδεή Βθθδκζηή, εθ’ υζμκ πνμθακχξ είπε δεπεή ιέζς ηδξ Κφπνμο
επζδνάζεζξ απυ ηα πανάθζα ηδξ Φμζκίηδξ, ηαζ άνα ηδξ ζδιζηζηήξ βθχζζαξ. Σμ
αοηυ οπεζηδνίπεδ ηαζ βζα ηδκ Κοπνζαηή. ΐαζζηυ επζπείνδια ζηδκ ακάπηολζ
αοηήξ ηδξ εεςνίαξ ήηακ υηζ ζηδκ Κφπνμ μζ πζκαηίδεξ ήζακ ρδιέκεξ, υπςξ μζ
ΐααοθςκζαηέξ ηαζ υπζ άρδηεξ υπςξ μζ ιοηδκασηέξ. Σμ οθζηυ ηδξ βναθήξ
ςδήβδζε πνμθακχξ ηαί ημοξ Κοπνίμοξ ζηδκ δζαιυνθςζζ ιζαξ ζθδκμεζδμφξ
βναθήξ. Ώκ ζε ιία ημζκςκία πνδζζιμπμζμφζακ απμηθεζζηζηά πδθυ βζα ηδκ
βναθή αοηή, δεκ εα ηδκ δζαηδνμφζακ ζηδκ ιμνθή αοηή επί πμθφ ηαζνυ. Δ
βναθή δζεηήνδζε ηδκ ιμνθή ηδξ ζηδκ Βθθάδα, επεζδή ζηα ιένδ αοηά
πνδζζιμπμζμφζακ ίζςξ ηαζ ηάπμζμ άθθμ οθζηυ ζηδκ εέζζ ημο πδθμφ, επάκς
ζημ μπμίμ έβναθακ ιε πέκκα δ πζκέθθμ, πνδζζιμπμζχκηαξ ηδκ ιεθάκδ ηδξ

ζμοπζάξ. Δ εεςνία αοηή επζαεααζχεδηε πνζκ απυ θίβα πνυκζα ιε ηδκ
άκαηάθορζ ημο ανπαζμηένμο ηεηναδίμο ημο ηυζιμο. Οζ ένεοκεξ, μζ υπμζεξ
επναβιαημπμζήεδζακ απυ ημ Εκζηζημφημ Ναοηζηήξ Ώνπαζμθμβίαξ ηαηά ηα έηδ
1984-1994, ζημ ιοηδκασηυ καοάβζμ ημο Οοθμοιπμονμφκ, ζηδκ ανπαία
Ώκηίθεθθμ απέκακηζ απυ ημ Καζηεθθυνζγμ (ζδι. Κάξ Σμονηίαξ) έθενακ ζημ
θςξ ακάιεζα ζε άθθα πμθφηζια εονήιαηα ημ ανπαζυηενμ αζαθίμ ημο ηυζιμο,
υπςξ επαναηηδνίζεδ ηυηε. Σμ αζαθίμ δ ηεηνάδζμ απεηεθείημ απυ δφμ λφθζκα
πηοζζυιεκα θφθθα εκςιέκα ιε εθεθακημζηέσκμοξ ανιμφξ. Οσ εζςηενζηέξ
επζθάκεζεξ ηςκ θφθθςκ δδιζμονβμφκ ημζθυηδηεξ ιε μνεμβχκζμ πενζπείθςια,
βεβμκυξ πμο οπμδεζηκφεζ υηζ εβειίγμκημ ιε ηάπμζμ άθθμ οθζηυ, πνμθακχξ
ηενί, επάκς ζημ υπμζμ εα έζηάθζγακ δ εα έπάναζζακ ηα βνάιιαηα. Άθθςζηε
ηαζ μ ηαεδβδηήξ Ώβαπδηυξ Σζμπακάηδξ ενιδκεφεζ ηδκ μιδνζηή θνάζζ
«βνάραξ εκ πζκάηζ πηοηηχ... ζήιαηα θοβνά» ημζμοημηνυπςξ. Ο πίκαηαξ εα
ήηακ αθεζιιέκμξ ιε ηενί δ άθθμ οθζηυ, επάκς ζημ υπμζμ εα ιπμνμφζε έκα μλφ
ενβαθείμ κα πάναλδ ζδιάδζα.59 ΢φιθςκα ιε ημκ Σμφνημ ηαεδβδηή Kemal
Pulak, επίημονμ ηαεδβδηή Ώκενςπμθμβίαξ ζημ Εκζηζημφημ Ώνπαίαξ
Ναοπδβζηήξ ημο Πακεπζζηδιίμο ημο Σέλαξ: μζ πζκαηίδεξ ακηζπνμζςπεφμοκ ηα
πνςίιχηενα δείβιαηα ηέημζμο ηφπμο πζκαηίδςκ ηαζ ιπμνμφκ κα ιαξ
μδδβήζμοκ ζηδκ ζηέρζ υηζ δ βναθή ήηακ πενζζζυηενμ δζαδεδμιέκδ απυ
υ,ηζ έπζζηεφαιε ιέπνζ ζήιενα... Δ ακαηάθορζξ αθεζιιέκςκ ιε ηενί λφθζκςκ
πζκαηίδςκ βναθήξ, απμδεζηκφεζ υηζ δ ζπεηζηή ακαθμνά απυ ημκ ΋ιδνμ δεκ
ήηακ ακαπνμκζζιυξ».60 ΢φιθςκα ιάθζζηα ιε ηυηε δδιμζίεοια ηδξ εθδιενίδμξ
Βθεοεενμηοπίαξ, πμο επειεθήεδζακ μζ Ν. ΐανδζάιπαζδξ, Υν. Ε. Πζηηενυξ, Γ.
΢αηεθθανάηδξ, Α. Θεμθακμπμφθμο-Κυκημο, Ε. Κ. Πνμιπμκάξ ηαζ Ώ.
Μαγανάηδξ-Ώίκζάκ, ζημ έκα άηνμ ημο «αζαθίμο» ζχγμκηαζ ηνία ζδιεία ηδξ
Γναιιζηήξ Ώ΄.61 Σμ ζημζπείμ αοηυ είκαζ ζδζαίηενα ζδιακηζηυ, δζυηζ πνζκ απυ
δφμ πνυκζα Έθθδκεξ δοζηοπχξ επζζηήιμκεξ άνπζζακ κα αιθζζαδημφκ ηδκ
ηαηαβςβή ημο καοαβίμο βνάθμκηαξ υηζ ημ πθμίμ είπε λεηζκήζεζ απυ ηζξ
΢ονμπαθαζζηζκζαηέξ αηηέξ ηαζ εεςνχκηαξ ημ ακαημθζηήξ πνμεθεφζεςξ.62 Σδκ
ίδζα ζηζβιή ηαηά ηδκ μπμία ημ πενζεπυιεκμ ημο πθμίμο ημο 14μο δ 13μο π.Υ.
αζ. έιμζαγε κα είημκμβναθή ημοξ θμβζζηζημφξ ηαζ μζημκμιζημφξ ιοηδκασημφξ
ηαηαθυβμοξ. Ώκάιεζα ζηα εονήιαηα πενζεθαιαάκμκημ νδηίκδ ηενεαίκεμο,
ηάθακηα φαθυπαζηαξ ηονημοάγ ηαζ ιςα, αζβοπηζαηυξ έαεκμξ, αοβά
ζηνμοεμηαιήθμο, εθεθακημζηυ, ηοπνζαηά αββεία, πακαακζηζημί αιθμνείξ,
ζηαναααίμζ, πάκδνεξ απυ βοαθί, απάηδ, θαβεκηζακή, ηεπνζιπάνζ, δφμ πολίδεξ
ζε ζπήια πάπζαξ, ηααμφηζ πεθχκαξ, ίζςξ βζα ηδκ ηαηαζηεοή ιζαξ θφναξ
ηφπμο πέθομξ, εθζέξ, ζηαθφθζα, νυδζα, ηφιζκμ, ημνίακδνμξ, ζζηάνζ, ηνζεάνζ,
έκαξ πίεμξ βειάημξ εθαζυθαδμ, ήθεηηνμ απυ ηδκ ΐαθηζηή, πάθηζκα λίθδ
ιοηδκασημφ ηαζ ζονζαημφ ηφπμο. Καζ ακ αηυια δεκ έπεηε πεζζεή βζα ηδκ
ηαηαβςβή ηαζ πνμέθεοζζ ημο πθμίμο, ακαθένμοιε υηζ ημ ηφνζμ θμνηίμ ημο
πθμίμο ήηακ ηοπνζαηυξ παθηυξ ζε ηάθακηα αάνμοξ 10 ηυκκςκ ηαζ 1 ηυκμξ
ηαζζζηένμο. Τπήνπακ δδθαδή ιέηαθθα ζε ακαθμβία 10/1, ιε άθθα θυβζα δ
αηνζαήξ ακαθμβία ζε πενζεηηζηυηδηα ιεηάθθςκ ηςκ μνεζπάθηζκςκ
ιοηδκασηχκ μπθχκ.63 Σμ ζπμοδαζυηενμ εφνδια υιςξ ελαημθμοεεί κα είκαζ ημ
πηοηηυ πζκάηζμ, μπζ ιυκμκ δζυηζ επζαεααζχκεζ ηδκ Οιδνζηή πανάδμζζ,64 αθθά

ηαζ δζυηζ επαθδεεφεζ ημοξ ζζπονζζιμφξ ημο Chadwick ζπεηζηά ιε ηδκ
μκμιαζία ηςκ βναθέςκ ζηδκ πνμσζημνζηή Κνήηδ. ΢φιθςκα ιε ημκ ηαεδβδηή
Ε. Πνμιπμκά, αζθαθχξ ηαζ εα οπήνπακ εζδζημί οπάθθδθμζ επζθμνηζζιέκμζ ιε
ηδκ ηήνδζζ ηςκ θμβζζηζηχκ αζαθίςκ ηςκ Μοηδκασηχκ ακαηηυνςκ. Βπνυηεζημ
ιάθζζηα βζα ακαηημνζημφξ βναθείξ, μζ υπμζμζ ελεπαζδεφμκημ ζε ζπμθεία, υπςξ
απμδεζηκφεζ δ ιεβάθδ μιμζυηδηα ημο ηνυπμο ζοκηάλεςξ ηςκ πζκαηίδςκ ηαζ
ηδξ βθχζζαξ, πμο επνδζζιμπμζείηαζ. Πςξ απεηαθμφκημ άνα βε αοημί μζ εζδζημί
βναιιαηείξ ηςκ ακαηηυνςκ; Ώκαγδηχκηαξ ηαζ ιδκ εονίζημκηαξ ημκ
παναδμζζαηυ υνμ βναθεφξ δ ημ νήια βνάθς65 ζηζξ πζκαηίδεξ ηδξ Γναιιζηήξ
ΐ΄, μ Chadwick εζηνάθδ ζημοξ Κοπνίμοξ ηδξ ηθαζζηήξ πενζυδμο, μζ μπμίμζ
πνδζζιμπμζμφζακ ημ νήια αιίλσ ζοκχκοιμ ημο γςβναθίγς. Ώκ μζ
ζοκηδνδηζημί Κφπνζμζ θμζπυκ είπακ δζαηδνήζεζ αοηυ ημ νήια, ηυηε εα έπνεπε
κα ράλμοιε βζα ιζα πανυιμζα νίγα ηαζ ζηδκ Μοηδκασηή δζάθεηημ. Καζ
πνάβιαηζ, ζε ιία πενίπηςζζ εονίζημοιε ηάπμζμοξ ακενχπμοξ ιε πανυιμζμ
επάββεθια κα παναηηδνίγςκηαζ ςξ αινηθνί δ αιείπηαη, δδθαδή «γςβνάθμζ»
ηαζ μπζ «βναθείξ». Μία ζοκήεεζα, δ μπμία εα έπεαίςκε ζηδκ Βθθδκζηή
βθχζζα ιέπνζ ηαζ ημοξ Μεηααογακηζκμφξ πνυκμοξ ζηα ένβα ηςκ Βπηακδζίςκ
ηαζ Κνδηχκ γςβνάθςκ: Αμιήκζημξ έπμίδζεκ δ έβναρεκ. Άθθςζηε μ ΋ιδνμξ
πνδζζιμπμζεί ημ νήια βνάθς ιε ηδκ έκκμζα ημο πανάζζς ηαζ ημο ηυας.66 Βάκ
δεπεμφιε θμζπυκ υηζ οπήνπε ηάπμζμ άθθμ είδμξ βναθίδαξ, άνα ήηακ
δζαθμνεηζηυξ ηαζ μ υνμξ ιε ημκ υπμζμ έδδθμφημ δ εκένβεζα. Βπί πθέμκ ζηα
ιοηδκασηά ηείιεκα δζαζχγεηαζ αηυιδ ιία έκκμζα, πμο ίζςξ ακηαπμηνίκεηαζ
ζε αοηυκ ημκ ηθάδμ: di-pte-ra-po-ro, δζθεεναθυνμξ. Ώπεηαθμφκημ ανά βε έηζζ
αοημί, μζ υπμζμζ ιεηέθενακ ηα δένιαηα ή ηαζ αοημί μζ μπμίμζ έβναθακ επάκς
ζε αοηά ηα πνμσζημνζηά ηεθηένζα (ανπ. δζθεένεξ);67 Ίζςξ ηαζ κα ιδκ ιάεμοιε
πμηέ. Γεκζηά θαίκεηαζ υηζ μζ Μοηδκαίμζ δεκ εεεςνμφζακ ηαζ ηυζμ ζπμοδαίμ
ημ επάββεθια ημο βναθέςξ, υπςξ μζ Ώζβφπηζμζ, πμο ημ είπακ εεμπμζήζεζ. Οζ
βναθείξ ζηδκ Ώνπαία Ώζβοπηζαηή ημζκςκία ήηακ ιζα ελέπμοζα ηάλζξ
επαββεθιαηζχκ. Ώοηήκ ηδκ ελέπμοζα ηαλί ζοιαμθίγμοκ ηαζ ηα βκςζηά
αβάθιαηα ηςκ βναθέςκ, πμο πανζζηάκμκηαζ ζε υηθάγμοζα ζηάζζ ιε έκακ
ακμζβιέκμ πάπονμ πάκς ζηα ζηέθδ ημοξ. Δ βναθή ήηακ έκα επάββεθια βζα
θίβμοξ. Αεκ επζηνεπυηακ ζημκ θαυ κα ιζακδ ηα εεία θυβζα. Μήπςξ αοηή δ ιδ
έκημκδ πνμαμθή ημο επαββέθιαημξ ημο βναθέςξ ζηδκ Μζκςζηή ηαζ
Μοηδκασηή Βθθάδα, οπμδεζηκφεζ αηνζαχξ ηαζ ημ ιζηνυ πμζμζηυ ηςκ
ακαθθάαδηςκ, πμο οπήνπακ; Ίζςξ έηζζ κα έλδβήηαζ αηυιδ ηαζ δ πνυμδμξ
ζημκ ημιέα ηδξ βθχζζαξ, ιζαξ βθχζζαξ, πμο δζανηχξ ελεθίζζεηαζ ακάθμβα ιε
ηζξ ακάβηεξ ηδξ ηάεε επμπήξ. Φεάκμοιε έηζζ ζημκ 14μ π.Υ. ασ. κα έπμοιε
δζαιμνθχζεζ μπζ ιυκμ βναιιαηζηή (ηθίζεζξ, βέκδ, ανζειμί), αθθά ηαζ
ζοκηαηηζηυ. ΢ηδκ Κφπνμ μιςξ θαίκεηαζ υηζ δ ελέθζλζξ ήηακ αναδφηενδ, σζςξ
επεζδή πνδζζιμπμζμφζακ ηονίςξ πδθυ. Με ιζακ μπζ ηαζ ηυζμ αζπιδνή
βναθίδα, ημ πάναβια βίκεηαζ βνδβμνχηενμ ηαζ ηα ζδιεία ιζηνυηενα, ιζα
ζπμοδαία μζημκμιία, μηακ ζηεθεή ηακείξ πυζμ μβηχδδξ είκαζ μ πδθυξ.
Γζ’ αοηυ παναηδνείηαζ ακάθμβδ ηνμ-πμπμίδζζξ ζηδκ ελέθζλζ ηδξ ζθδκμεζδμφξ
βναθήξ ηαζ ζηδκ ΐααοθχκα. Οζ ανπζημί παναηηήνεξ, πμο είκαζ εοδζάηνζηα
ζδεμβνάιιαηα, ανβυηενα βίκμκηαζ ηοπμπμζδιέκα ζπήιαηα απμηεθμφιεκα απυ

ηνία ιυκμ ζθδκμεζδή απμηοπχιαηα. Με ηδκ εεςνία ηδξ αθθαβήξ ηδξ
βναθζηήξ φθδξ θαίκεηαζ κα ζφιθςκδ ηαζ ημ βεβμκυξ υηζ ζηδκ Κφπνμ έρδκακ
ηζξ πήθζκεξ πζκαηίδεξ ηαζ δεκ ηζξ λέναζκακ ζημκ ήθζμ ιυκμ, υπςξ βζκυηακ ζηζξ
οπυθμζπεξ πενζμπέξ ηδξ Βθθάδμξ. Οζ Μοηδκαίμζ ζηδκ Βθθάδα, αθμφ έδζδακ
ζπήια ζημκ πδθυ, ημκ επάναζακ ηαζ ημκ άθδκακ κα λεναεή. Μέζα ζε θίβεξ
χνεξ, ζδζαζηένςξ ημ ηαθμηαίνζ, μζ πζκαηίδεξ ήζακ ανηεηά ζηθδνέξ, χζηε κα
ιπμνμφκ κα απμεδηεοεμφκ, πςνίξ κα φπάνπδ δ δοκαηυηδηα κα πνμζηεεή άθθμ
ηείιεκμ. Δ πονηασά, πμο λέζπαζε ζηα ακάηημνα ημκ 15μ (;) π.Υ. αζ.,
εαμήεδζε ζημ ρήζζιμ ηαζ ανά ζηδκ δζαηήνδζί ημοξ. Κάπμζεξ απυ ηζξ
πζκαηίδεξ μιςξ έβζκακ ιε ηδκ πάνμδμ ημο πνυκμο πμθφ ζαενέξ. Κάπμηε
θμζπυκ ηαζ μ ίδζμξ μ Evans, έδμηίιαζε ιία δοζάνεζηδ έηπθδλζ. Έκα ανάδο
άθδζε ιζα ζεζνά πζκαηίδςκ, πμο ιυθζξ είπε θένεζ ζημ θςξ ζε ιία απμεήηδ.
΋θδ ηδκ κφηηα έπεθηε αζηαιάηδηδ ανμπή. ΢ηδκ μνμθή ηδξ απμεήηδξ
οπήνπακ ηάπμζα ακμίβιαηα, ιε απμηέθεζια κα πέναζδ ιέζα δ ανμπή ηαζ μζ
πζκαηίδεξ κα βίκμοκ θάζπδ. ΋ιμζμηνυπςξ έπναηηακ πνμθακχξ ηαζ μζ
Μοηδκαίμζ βναθείξ, μζ υπμζμζ λακαπνδζζιμπμζμφζακ ηζξ πζκαηίδεξ θζχκμκηαξ
ημκ πδθυ ιέζα ζε δμπεία ιε κενυ. ΐέααζα αοηή δ ηαηηζηή ηςκ άμπηςκ
πζκαηίδςκ ζηδκ ζοβηεηνζιέκδ πενίπηςζζ ελοπδνεημφζε ηαζ έκακ άθθμ πζμ
πναηηζηυ ζημπυ, ηδκ μζημκμιία πχνμο ζηα απακή θμβζζηζηά ανπεία ηςκ
Μοηδκασηχκ ακαηηυνςκ.
Χνζζιέκμζ ενεοκδηέξ, παν’ υθα αοηά, ηνίκμοκ ηα δεδμιέκα επζθακεζαηά ηαζ
αηυπςξ ηαηαθήβμοκ ζημ ζοιπέναζια πενί ακαημθζηήξ πνμεθεφζεςξ ηδξ
Βθθδκζηήξ βναθήξ. Σα πνάβιαηα μιςξ είκαζ πμθφ πζμ πμθφπθμηα. ΢ε υθεξ ηζξ
πυθεζξ πμο εφνίζημκημ ζηα πανάθζα ηδξ Φμζκίηδξ ήηακ ζδζαίηενα
δζαδεδμιέκμξ μ ενφθμξ ημο ααζζθέςξ Κενέη ή Κνεη, μ μπμίμξ εεεςνείημ ηαζ μ
ιοεζηυξ ζδνοηήξ ηδξ Φμζκίηδξ. Σμ 1936, μ Claude F. A.
Schaeffer εδδιμζίεοζε ζηα πναηηζηά ηςκ ακαζηαθχκ ημο απυ ηδκ απμζημθή
ζηδκ Ras-Shamra, ηνεζξ πζκαηίδεξ βναιιέκεξ ζε ζθδκμεζδή βναθή, μζ μπμίεξ
ακαθένμκηαζ ζε αοηυκ ημκ ενφθμ ημο ααζζθέςξ Κενέη.68 ΢ημ πνχημ ιένμξ ηδξ
πζκαηίδαξ Ώ΄, ζημοξ ζηίπμοξ 39-41 ακαθένεηαζ: Παηήν ημο Κενέη είκαζ μ εευξ
Βθ. Ο Βθ είκαζ βκςζηυξ ηαζ ςξ παηήν ηδξ ακενςπυηδηαξ. Χζηυζμ πανά ηζξ
δζααεααζχζεζξ ημο παηνυξ ημο, μ Κενέη ακδζοπεί ηυζμ βζα ηδκ έηααζζ ημο
πμθειζημφ αβχκμξ, ημκ υπμζμ εημζιάγεζ υζμ ηαζ βζα ημ ιέθθμκ ηδξ θοθήξ ημο.
Γζ’ αοηυ ζημ δεφηενμ ιένμξ ηδξ πζκαηίδμξ, μ Κενέη πανμοζζάγεηαζ κα
ακεααίκδ επάκς ζηδκ ημνοθή εκυξ ακαηηυνμο βζα κα πνμζθένδ εοζία ζημκ
εευ Sor-ΒΕ, ζημκ εευ ηαφνμ ηαζ ζημκ ΐάαθ. Γδηεί ηδκ κίηδ ηςκ ηαημίηςκ ηδξ
΢ζδχκμξ ηαηά ηςκ επενχκ ημοξ.
Δ ζζημνία ημο Κενέη ηαζ ηα θαηνεοηζηά έεζια, πμο εθανιυγεζ ζηδκ πενζμπή
ηδξ ΢ζδχκμξ, ιαξ εοιίγμοκ αζθαθχξ ηζξ ηεθεημονβίεξ ηςκ Μζκςζηχκ
ακαηηυνςκ, αθθά ηαζ ηςκ ΢μοιενίςκ επάκς ζηα Γζβημονάη, ηζξ ααειζδςηέξ
ποναιίδεξ ηδξ Οον. Ο Claude F. A. Schaeffer πνμζεπάεδζε κα θφζδ ημκ
βνίθμ ημο ενφθμο εηοιμθμβχκηαξ ημ ίδζμ ημ υκμια ημο Κενέη. Ώκαθένεζ
θμζπυκ: «Πνμζπαεχκηαξ κα ενιδκεφζμοιε ημ υκμια ημο Κενέη ζηα Βανασηά
απυ ηδκ θέλζKrt, δεκ αβαίκεζ ηακέκα κυδια, αηυιδ ηαζ ακ ηδκ δζααάζμοιε
ςξ Kθret, εθ’ υζμκ ζδιαίκεζ ηυπης, ζημηχκς ημκ επενυ. Σμ ακηίεεημ

ζοιααίκεζ, εάκ ημ ιεηαθνάζμοιε αάζεζ ηςκ Βθθδκζηχκ ηαζ ημ ζοκδέζμοιε ιε
ηδκ Μζκςζηή ενδζηεία (Κέναημξ, δδθαδή Μίκςξ < ιδκίζημξ, πναθ. ιδκμεζδή
δίζημ ΢εθήκδξ Uδ ηέναηα U)». Ώκαγδηχκηαξ ηάπμζα θφζζ ζημκ
πνμαθδιαηζζιυ ημο, μ Claude F. A. Schaeffer εζηνάθδ ζηδκ Παθαζά
Αζαεήηδ, μπμο πενζένβςξ ημ υκμια δεκ απακηάηαζ. Σμ ζοκέδεζε θμζπυκ ιε
δφμ άθθα Βεκζηά επίεεηα, ηα υπμζα ειθακίγμκηαζ ζηδκ Άβζα Γναθή,
ημ Kerζty ηαζ Kerζtym, πμο ιαξ παναπέιπμοκ ζε δφμ ηυπμοξ
ημο Negeb, ημ Nζgeb-hak-Kerζty ηαζ ημ Nζgeb-Kaleb. Oζ ζπμθζαζηέξ ηδξ
Ώβίαξ Γναθήξ έπμοκ ιεηαθνάζεζ ηδκ πενζμπή ημο Nζgeb-hak-Kerζty ςξ ημ
Κνδηζηυ Nζgeb. Oζ ανπαζμθμβζηέξ ακαζηαθέξ ζηδκ πενζμπή έπμοκ πνάβιαηζ
απμδείλεζ υηζ οπήνπε ηάπμηε εηεί Μζκςζηή απμζηία, δ ακάικδζζξ ηδξ μπμίαξ
δζεζχεδ ζε αοηυ ημ ημπςκφιζμ ςξ ημοξ ζζημνζημφξ πνυκμοξ. ΢ε αοηήκ ηδκ
πενζμπή έβηαηεζηάεδζακ ανβυηενα ηαζ μζ Φμίκζηεξ. Πνάβιαηζ, o Rene
Dussand,ιεθεηχκηαξ ηα Υζηηζηζηά ανπεία ηδξ Οοβηανίη, ανήηε ζηα ηείιεκα
ηδξ Ras-Shamra (RHR, 1933, II, Ρ, 33) ιία πθδνμθμνία, πμο επζαεααζχκεζ ηα
θεβυιεκα ημο Δνμδυημο υηζ μζ Φμίκζηεξ γμφζακ ανπζηά ζηα πανάθζα ηδξ
Βνοενάξ εαθάζζδξ. Σα ανπαζμθμβζηά εονήιαηα απμηαθφπημοκ υηζ μζ
Φμίκζηεξ είπακ ανπζηά έβηαηαζηαεή ζηδκ πενζμπή ημο Negeb ηαζ βφνς απυ
ημκ ηυθπμ ημο Έθάε δ Έθάδ, ηδκ πενζμπή ηδκ μπμία μζ Βαναίμζ απμηαθμφκ
ιέπνζ ζήιενα Έθζάδ.69Ώηυιδ, υιςξ, ηαζ μ ίδζμξ o Claude F. A.
Schaeffer ιμζάγεζ κα αιθζαάθδ βζα ημ ζοιπέναζια εζξ ημ υπμζμ ηαηαθήβεζ
βνάθμκηαξ ηεθζηά υηζ μ Κενέη δεκ έθηεζ ημ υκμια ημο απυ ηδκ Μζκςζηή
Κνήηδ, αθθά είκαζ έκαξ ΢ζδχκζμξ ήνςαξ. Ώπυ ηδκ πενζμπή ηδξ ΢ζδχκμξ, ηδκ
ιδηνυπμθζ ηςκ Φμζκίηςκ, πνμήθεε ηαζ ημ ίδζμ ημ υκμια ηςκ Φμζκίηςκ,
ζφιθςκα ιε ιία εηδμπή, πμο πνμηείκεζ μ Stanislav Segert. Δ δε βθχζζα ημοξ
θαίκεηαζ κα πνμένπεηαζ απυ ηδκ πενζμπή ημο Dor (Αςν;) ηαζ ημο Akko, ζηδκ
ΐυνεζμ Παθαζζηίκδ, ιέζς ηδξ Σφνμο ηαζ ηδξ ΢ζδχκμξ!70 Καζ μιςξ ηυζμ δ
επίθοζζξ ηδξ βεκέζεςξ ηδξ Γναιιζηήξ ΐ΄, υζμ ηαζ ημο ζδίμο ημο αθθααήημο
ηεθζηά ηνφαεηαζ ζηδκ πενζμπή ημο Nζgeb-hak-Kerζty. Δ απάκηδζζξ ζημ
ενχηδια βζα πμζμ θυβμ εβεκκήεδ εηεί είκαζ απθή. Οζ επζημζκςκζαηέξ ακάβηεξ
πμο δδιζμονβεί ημ ίδζμ ημ ειπυνζμ πνέπεζ κα ςδήβδζακ ηεθζηά ημοξ
ακενχπμοξ ζηδκ ακαηάθορζ ηδξ βναθήξ. Οζ Μζκςίηεξ, έκαξ θαυξ
ηαεανάειπμνζηυξ, δεκ εα ιπμνμφζακ κα πνάλμοκ δζαθμνεηζηά. Οζ επαθέξ
ημοξ ιε ηδκ Κφπνμ, υπςξ απέδεζλε ζε πνυζθαημ ζοκέδνζμ δ η. Marta
Guzowska, είπακ ήδδ λεηζκήζεζ απυ ημοξ Μζκςζημφξ πνυκμοξ.71 Μπμνμφιε κα
πμοιε ίζςξ υηζ δ ίδζα δ Κφπνμξ ήηακ ημ ιένμξ, < μπμο γοιχεδηε ηαζ
ηεθεζμπμζήεδηε δ Βθθδκζηή πνςημβναθή. Βονζζημιέκδ θμζπυκ ημκηά ζηα
πανάθζα ηδξ Φμζκίηδξ δ Κφπνμξ έπαζγε έκα νυθμ ιάθθμκ δζεεκζζηζηυ, βζα κα
πνδζζιμπμζήζμοιε έκακ υνμ ημο ζονιμφ. Γζα ημοξ ζδίμοξ πνμθακχξ θυβμοξ
βεκκζέηαζ ζηδκ Κφπνμ ηαζ ημ Βθθδκζηυ αθθάαδημ, ημ υπμζμ έπεζ πενάζεζ ζηδκ
αζαθζμβναθία ςξ θμζκζηζηυ. Καζ αοηυ, δζυηζ μζ βθςζζμθυβμζ επακαπαουιεκμζ
ζηα πμνίζιαηα ηςκ ζζημνζηχκ πενί ΢ημηεζκχκ Ώζχκςκ, εεεχνδζακ υηζ μζ
Έθθδκεξ είπακ λεπάζεζ αηυιδ ηαζ κα βνάθμοκ. Ώκαθένεζ ζπεηζηά ζ
J. Ν. Coldstream: «Δ πζμ δοζάνεζηδ πθεονά ηςκ Βθθδκζηχκ ΢ημηεζκχκ
Ώζχκςκ ήηακ αζθαθχξ δ απχθεζα ηδξ βναθήξ. Μεηά ηδκ ηαηαζηνμθή ηςκ

Μοηδκασηχκ ακαηηυνςκ θδζιμκήεδηε ζηδκ Βθθάδα δ ζοθθααζηή Γναιιζηή
ΐ΄ βναθή, δ μπμία ελοπδνεημφζε ηζξ ακάβηεξ ηδξ ιοηδκασηήξ ακαηημνζηήξ
δζμζηήζεςξ. Αεκ βκςνίγμοιε θμζπυκ ηαιιία Βθθδκζηή επζβναθή έςξ ηδκ
επμπή ηςκ πνχηςκ αθθααδηζηχκ παναβιάηςκ ζε βεςιεηνζηά αββεία, δδθαδή
έςξ ημ 750 π.Υ.». ΢ε άθθμ ζδιείμ ζδιεζχκεζ εζνςκζηά: «΢πεηζηά ιε ημ εέια
ημο θςηζζιμφ ιπμνμφιε κα πμοιε υηζ μζ ΢ημηεζκμί Ώζχκεξ δζήνηεζακ ςξ ηζξ
ανπέξ ημο 7μο αζ., δζυηζ ηυηε ειθακίγμκηαζ ηα πνχηα θοπκάνζα ιεηά ηδκ
Μοηδκασηή Βπμπή... Βίκαζ πζεακυκ υηζ ςξ ηδκ επμπή, πμο δζεδυεδ δ βναθή,
δεκ οπήνλε έκημκδ ακάβηδ βζα ηεπκδηυ θςηζζιυ, αθμφ δ εζηία έδζκε ανηεηυ
θςξ βζα ημ ζοιπυζζμ, ηδκ απαββεθία, ημ βκέζζιμ ηαζ ηδκ οθακηζηή».72
΢ηδκ Βθθάδα ηςκ Γεςιεηνζηχκ πνυκςκ θμζπυκ, δ βναθή δεκ λεπάζεδηε ζε
ηαιιία πενί-πηςζζ. Πνέπεζ ιε ηάπμζμκ ηνυπμ κα έπεαίςζε ηαζ κα επέζηνερε
αηυιδ ιία θμνά επελενβαζιέκδ ιέζς ηδξ Κφπνμο. Σμ 1979 εονέεδ ζηδκ εέζζ
΢ηάθεξ ηδξ Παθαζπάθμο ζημκ ηάθμ 49 ηδξ Γεςιεηνζηήξ-Άνπασηήξ επμπήξ,
έκαξ μαεθυξ, δδθαδή έκα ζμοαθί ιε ηδκ επζβναθή Οθέθημο ζηδκ
Κοπνμζοθθααζηδ βναθή. Βζδζημί ιεθεηδηέξ επνμκμθυβδζακ ηδκ επζβναθή, δ
μπμία έεεςνήεδ ηυηε ςξ δ πνςσιχηενδ ιανηονία ηδξ οπάνλεςξ ηδξ
Βθθδκζηήξ βθχζζαξ ζηδκ Κφπνμ, ζηα 1050 π.Υ.! Βπάκς ζημκ ζζδενέκζμ
μαεθυ έπεζ παναπεή ζε ηοπνζαηυ ζοθθααάνζμ ημ Βθθδκζηυ υκμια Οθέθηδξ,
ζηδκ βεκζηή πηχζζ ηδξ Ώνηαδζηήξ δζαθέηημο. ΢φιθςκα ιε ηδκ ιοεμθμβζηή
πανάδμζζ, μ μζηζζηήξ ηδξ Πάθμο ήηακ μ Ώβαπήκςν απυ ηδκ Ώνηαδία,
μ υπμζμξ επζζηνέθμκηαξ απυ ημκ Σνςζηυ πυθειμ, εκαοάβδζε ζηζξ αηηέξ ηδξ
Κφπνμο. Βηεί ίδνοζε ηδκ πυθζ Πάθμ ηαζ έηηζζε καυ ζηδκ Ώθνμδίηδ.73 Δ
άκαηάθορζξ θμζπυκ ηδξ επζβναθήξ απμδεζηκφεζ ηαηά ηάπμζμκ ηνυπμκ ημκ
ιφεμ, ακάβμκηαξ ημκ ζε πναβιαηζηή ζζημνία. Βίκαζ ςζηυζμ ανηεημί αοημί,
πμο δεκ παναδέπμκηαζ ηδκ πνμκμθυβδζζ ημο μαεθμφ ζημκ 11μ π.Υ. ασ. ηαζ
επζιέκμοκ κα πνμκμθμβμφκ ηδκ επζβναθή ζημοξ Γεςιεηνζημφξ πνυκμοξ.74
Κεθ. 3
Ο μύθορ πεπί θοινικικού αλθαβήηος
Πνάβιαηζ, βζα ηνεζξ ημοθάπζζημκ αζχκεξ (΢ημηεζκμί πνυκμζ), απυ ηδκ
Όπμιοηδκασηή έςξ ηαζ ηδκ πνχζιδ βεςιεηνζηή επμπή (1100-850 π.Υ.), δεκ
έπμοιε βναπηά ηείιεκα. Θεςνείηαζ θμζπυκ υηζ βφνς ζημκ 10μ π.Υ. αζ. μζ
Έθθδκεξ παίνκμοκ απυ ημοξ Φμίκζηεξ ηδκ ζοιθςκμβναθζηή βναθή. Οζ
πενζζζυηενμζ θμζπυκ ενεοκδηέξ εεςνμφκ υηζ ςξ πνχηδ φθδ ημο εθθδκζημφ
αθθααήημο επνδζίιεοζε ημ αμνεζμζδιζηζηυ ζοιθςκμβναθζηυ αθθάαδημ.
΋πςξ δζαπζζηχκεζ μιςξ μ ηαεδβδηήξ Γ. Μπαιπζκζχηδξ, «ημ εέια επί ημο
μπμίμο οπάνπεζ πθήεμξ αθθδθμζοβηνμουιεκςκ εεςνζχκ είκαζ δ πνμέθεοζζξ
ηαζ δ δδιζμονβία ημο ίδζμο ημο θμζκζηζημφ ζοιθςκμβναθζημτ ζοζηήιαημξ, ημ
υπμζμ ακάβεηαζ ζημ πνςημπακαακζηυ αθθάαδημ ημο 1700 π.Υ. Άθθμζ ημ
ακάβμοκ ζηδκ αζβοπηζαηή ηαζ ζζκασηζηή βναθή, άθθμζ ζηδκ ζμοιενζαηή, ηδκ
αααοθςκζαηή δ ηδκ αζζονζαηή βναθή, άθθμζ ημ ζοκδέμοκ ιε ημ ηοπνζαηυ

ζοθθααάνζμ, άθθμζ ιε ηδκ πεηηζηζηή ζενμβθοθζηή, ηδκ ζδεμβναθζηή εεςνία δ
ιε ηδκ μοβηανζηζηή ζθδκμεζδή βναθή, μ Evans ημ ζοκδέεζ ιε ηζξ ιζκςζηέξ
βναθέξ (Εενμβθοθζηά ηαζ Γναιιζηή Ώ΄),άθθμζ ιε ηδκ «ρεοδμίενμβθοθζηή»
ηδξ ΐίαθμο, άθθμζ ιε ηδκ εεςνία ηςκ πνμσζημνζηχκ βεςιεηνζηχκ ζδιείςκ
ηαζ άθθμζ ιε άθθεξ ανπαζυηενεξ βναθέξ».75Βιείξ εα πνμζεέζμοιε αηυιδ έκακ
πνμαθδιαηζζιυ ζπεηζηά ηαζ ιε ηδκ ίδζα ηδκ φπανλζ ηςκ Φμζκίηςκ, μζ υπμζμζ,
ζφιθςκα ιε ηδκ εφζημπδ παναηήνδζζ ημο ηαεδβδημφ Υν. Νημφια «είκαζ
απθχξ έκαξ ιφεμξ δ θακηάζιαηα».76 Βάκ μιςξ εεθήζμοιε κα ενεοκήζμοιε
ηζξ νίγεξ ηδξ «θμζκζηζηήξ» εεςνίαξ, ηυηε εα πνέπεζ κα βονίζμοιε πίζς
πενίπμο 2.000 έηδ, ζημκ 1μ αζ. ι.Υ. Συηε έγδζε μ Εχζδπμξ, μ Εμοδαίμξ
επακαζηάηδξ ζηναηδβυξ, μ μπμίμξ πανεδυεδ ζημοξ Ρςιαίμοξ ηαζ εζζήθεε ζημ
ζηεκυ πενζαάθθμκ ηδξ αοημηναημνζηήξ αοθήξ. Ο Εχζδπμξ, βζα κα ελζθεςεή
ίζςξ απέκακηζ ζημοξ ζοιπαηνζχηεξ ημο βζα ηδκ πνμζπχνδζί ημο ζημοξ
Ρςιαίμοξ, ζοκέβναρε ημ ένβμ «Εμοδασηή Ώνπαζμθμβία» - ιία παναπμζδιέκδ
απυδμζζ ηδξ Παθαζάξ Αζαεήηδξ μοζζαζηζηά - ιε ημ υπμζμ υιςξ ηαηδβμνμφζε
ηαζ φπε-αίααγε ημκ εθθδκζηυ πμθζηζζιυ. ΢ε άπάκηδζζ μ Έθθδκ ελ
Ώθελακδνείαξ ζζημνζηυξ Ώπίςκ ζοκέβναρε ιία πναβιαηεία ιε ηδκ μπμία
απέηνμοε ηζξ ζοημθακηίεξ ημο Εςζήπμο. Αοζηοπχξ δ πναβιαηεία ημο
Ώπίςκμξ, ζε ακηίεεζζ ιε ημ πθήνεξ ένβμ ημο Εςζήπμο, δεκ δζεζχεή. Ο δε
Εχζδπμξ εθνυκηζζε ιάθζζηα κα ζοββνάρδ ιία κέα πναβιαηεία ιε ηίηθμ «Καηά
Ώπίςκμξ». Ώπυ ημ ένβμ αοηυ πνμένπεηαζ ημ παναηάης απυζπαζια:
«Οη Έιιελεο είλαη από ηνπο ιανύο, πνπ έκαζαλ πνιύ αξγά θαη κεηά
δπζθνιίαο λα γξάθνπλ. Αθόκε θη εθείλνη, πνπ ηζρπξίδνληαη όηη
ρξεζηκνπνηνύζαλ ηελ γξαθή από παιηά, ππεξεθαλεύνληαη όηη ηελ έκαζαλ από
ηνπο Φνίληθεο θαη ηνλ Κάδκν. Αιιά νύηε από εθείλε ηελ επνρή έρεη θαλείο λα
παξνπζίαζε επηγξαθέο, πνπ λα έρνπλ ζσζή ζε λανύο ή άιια δεκόζηα κλεκεία,
ώζηε λα ακθηζβεηήηαη αθόκε θαη ην θαηά πόζν εθείλνη, πνπ πήξαλ κέξνο ζηνλ
Σξσηθό Πόιεκν, ρξεζηκνπνηνύζαλ, κνινλόηη πνιύ αξγόηεξα, ηα γξάκκαηα, ελώ
ε αιεζηλή θαη επηθξαηνύζα άπνςη είλαη όηη κάιινλ αγλννύζαλ ηελ ζύγρξνλε
ρξήζη ησλ γξακκάησλ. Όινη νη Έιιελεο αλεμαηξέησο ζεσξνύλ νηη δελ ππάξρεη
αξραηόηεξν ζπγγξαθηθό έξγν από ηα πνηήκαηα ηνπ Όκεξνπ. Απηόο όκσο
θαίλεηαη πσο έδεζε πνιύ αξγόηεξα από ηελ επνρή ησλ Σξσηθώλ,
ελώ ηαπηόρξνλα ιέγεηαη γη’ απηόλ όηη δελ άθεζε ηελ πνίεζί ηνπ γξαπηώο, αιιά
απηή δηεζώζε ζηα άζκαηα θαη θαηεγξάθε αξγόηεξα. Απηόο είλαη θαη ν ιόγνο,
πνπ ππάξρνπλ ηόζεο αληηθάζεηο ζην έξγν ηνπ». Να θμζπυκ πμο εονίζημκηαζ μζ
νίγεξ ηδξ πενί θμζκζηζηχκ βναιιάηςκ εεςνίαξ, αθθά αηυια ηαζ μζ απανπέξ
ημο μιδνζημφ γδηήιαημξ. Βοηοπχξ ζηζξ ήιενεξ ιαξ, ηαζ πανά ηζξ θοζζαθέεξ
ακηζδνάζεζξ, επζπεζνείηαζ ιία πνμζπάεεζα ακαηνμπήξ αοηήξ ηδξ εεςνίαξ, ηδξ
επμφζδξ ήδδ δθζηίαξ 2.000 εηχκ, ιε αάζζ ηα κεχηενα ανπαζμθμβζηά ηεηιήνζα.
Δ κεςηένα ένεοκα έπεζ ανπίζεζ πνάβιαηζ μθμ ηαζ πενζζζυηενμ κα
αιθζζαδηή ηδκ πνμέθεοζζ ημο αθθααήημο απυ ημοξ Φμίκζηεξ. Ο Andre
Lemaire,δζεοεοκηήξ ημο ημιέα ανπαίαξ ζζημνίαξ ηαζ θζθμθμβίαξ ζημ Πανίζζ,
ακαγδηεί ηζξ νίγεξ ημο αθθααήημο ζηδκ Ώίβοπημ. ΢ηδνζγυιεκμξ απυ ηδκ ιία
ζημ απυζπαζια απυ ηδκ Εζημνία ηςκ Φμζκίηςκ ημο Φίθςκμξ απυ ηδκ ΐίαθμ,
πμο δζαζχγεζ μ Βοζέαζμξ ηδξ Καζζανείαξ, υπμο ακαθένεηαζ υηζ αοηυξ,

μ μπμίμξ ακεηάθορε ηα βνάιιαηα ήηακ μ Θεοε, ηαζ απυ ηδκ άθθδ ζημκ
Σάηζημ, εεςνεί υηζ δεκ άκεηάθορακ πνχημζ ημ αθθάαδημ μζ Φμίκζηεξ.77 Ώοημί
απθχξ δζαιεζμθάαδζακ ζηδκ ιεηαθμνά ημο αθθααήημο απυ ηδκ Ώίβοπημ
ιέζς ηςκ Τηλχξ ηαζ ηδκ δζέδςζακ έπεζηα πάνζξ ζηδκ εαθαζζμηναημνία ημοξ
ζε μθυηθδνδ ηδκ Μεζυβεζμ... Σμ κα απμδχζμοιε υιςξ ηδκ αθθααδηζηή
βναθή ζημοξ Όηλχξ είκαζ, υπςξ παναδέπεηαζ ηαζ ζ σδζμξ, ζακ κα ελδβμφιε
ημ obscurum per obscurium (ημ ζημηεζκυ ιε ζημηεζκυ, δδθ. ημκ βνίθμ ιε
βνίθμ). «΋πςξ μθα ηα βεκεζζμονβά πνμαθήιαηα, δ ακαηάθορζξ ημο
αθθααήημο ιαξ δζαθεφβεζ, εκχ ηαζ δ ίδζα δ βκχζζξ ιαξ βζα ημοξ Τηλχξ
παναιέκεζ πενζςνζζιέκδ ηαζ πνμαθδιαηζηή.78 Συζμ ζηδκ Ώίβοπημ, υζμ ηαζ
ζηδκ Παθαζζηίκδ ςζηυζμ, ηα ανπαζμθμβζηά ηαζ ηα επζβναθζηά δεδμιέκα, υπζ
ιυκμκ δεκ ιαξ επζηνέπμοκ ιζα θεπημιενή ζζημνζηή πνμζέββζζζ, αθθά ηαζ ιαξ
δδιζμονβμφκ αηυιδ πζμ ζμαανά πνμκμθμβζηά πνμαθήιαηα. Ώξ δμφιε θμζπυκ
αοηά ηα εονήιαηα, πμο ιαξ επζηνέπμοκ κα μιζθμφιε βζα αθθααδηζηή βναθή
ζηα εδάθδ ηδξ Παθαζζηίκδξ ηαζ ημο ζδιενζκμφ Εζναήθ. Σμ πνχημ είκαζ δ
επζβναθή επάκς ζε έκα εβπεζνίδζμ ιάθθμκ αίβαζαηήξ ηεπκμηνμπίαξ απυ
ημ Lakish, ημ μπμίμ πνμκμθμβείηαζ αάζεζ ηςκ ανπαζμθμβζηχκ ζοκεονδιάηςκ
πενί ημ έημξ 1.600 π.Υ. Ώημθμοεεί ημ εκεπίβναθμ υζηναημ ιζαξ θζάθδξ απυ
ημ Gζzer, ιαγί ιε ζδιάδζα ηεναιέςκ, πμο ηαηαηάζζεηαζ βεκζηχξ ζηδκ
ίδζα πενίμδμ αάζεζ παθαζμβνα θίηςκ ζημζπείςκ. Ώαέααζδ ςζηυζμ παναιέκεζ δ
πνμκμθυβδζζξ ηδξ αζαεζημθζεζηήξ πθάηαξ απυ ημSichern (΢ίηζια) ηαεχξ ηαζ
ημο εκεπίβναθμο μζηνάημο απυ ημ Tell-Nagida, κμηζμδοηζημφξ ημο Lakish. Οζ
ακαζηαθέξ ζηα ενοθζηά μνοπεία ημο ΢ζκά έδςζακ επίζδξ 45 πνςημζζκασηζηέξ
επζβναθέξ, μζ μπμίεξ έπνμκμθμβήεδζακ ακάιεζα ζηα 1850-1500 π.Υ. αάζεζ
ηςκ ακηζζημίπςκ Ώζβοπηζαηχκ επζβναθχκ, μζ υπμζεξ ήζακ ακάιεζα ζηα
ζοκεονήιαηα. Σα ανπεία, πμο εονέεδζακ ζημ ΢ζκά, δείπκμοκ υηζ είπακ ηάπμζα
δζμζηδηζηή ζδιαζία ζηζξ ελενεοκδηζηέξ απμζημθέξ ζηα μνοπεία, δζυηζ δεκ
πνυηεζηαζ βζα άπθα βναθήιαηα, αθθά βζα πναβιαηζηά ικδιεία θυβμο.
Ο Andre Lemaire αάζεζ υθςκ αοηχκ ηςκ πνμαθδιαηζζιχκ εεςνείηεθζηά υηζ δ
αθθααδηζηή βναθή εβεκκήεδ ημκ 11μ π.Υ. αζ., έπεζηα απυ ηδκ πμθζηζηή
παναηιή ηςκ Ώζβοπηίςκ. Δ βναθή ηςκ Τηλχξ, ημοξ μπμίμοξ μ ζοββναθεφξ
πνμθακχξ εεςνεί ζδιζηζηήξ ηαηαβςβήξ, οζμεεηείηαζ ηυηε ςξ «εεκζηή» βναθή
απυ ημοξ ααζζθείξ ηςκ Βαναίςκ, ηςκ Φμζκίηςκ, ηαζ ηςκ Άναιαίςκ.79 ΋ιςξ
ημκ 11μ αζ., μφηε ηακ δ ΐίαθμξ εηυθια κα ακαθενεή ζε Βανασηυ ααζίθεζμ. Με
αοηήκ ηδκ εεςνία ιμζάγεζ κα ζοκδέεηαζ ηαζ δ πενίθδιδ αθθααδηζηή πζκαηίδα
ημο Wυrzburg, δ μπμία εεςνείηαζ πνςσιχηενή ημο 8μο π.Υ. αζ. Γζα ηδκ
πνμέθεοζζ ηδξ πζκαηίδαξ οπάνπμοκ ιυκμ βεκζηέξ πθδνμθμνίεξ, μηζ δ πζκαηίδα
πνμένπεηαζ ιαγί ιε ηνία (3) αηυια πθήνςξ ηαοηυζδια ημιιάηζα απυ ημ
αζβοπηζαηυ Φαβζμφι. Χνζζιέκμζ ενεοκδηέξ εεςνμφκ μηζ ιε αοηήκ ηδκ πάθηζκδ
πζκαηίδα ηεηιδνζχκεηαζ ημ πνχημ αήια βζα ημ δάκεζμ ημο θμζκζηζημφ ζπεδίμο
απυ ημ εθθδκζηυ αθθάαδημ. Πνέπεζ κα ημκίζμοιε ςζηυζμ μηζ δ βκδζζυηδηα
αοηχκ ηςκ πζκαηίδςκ αιθζζαδηείηαζ.80 Μεθεηχκηαξ ημκ ζοβηνζηζηυ πίκαηα ιε
ηα ζενμβθοθζηά ζφιαμθα αθέπμοιε απυ ηδκ άθθδ ηζξ μιμζυηδηεξ ημο
θενμιέκμο ςξ αθθααήημο ηςκ Τηλχξ ιε ημ Κνδηζηυ ηαζ ημ Ώζβοπηζαηυ ηαζ
ηεθζηά ιε ημ Φζθζζηαζσηυ. Μήπςξ θμζπυκ ηεθζηά μζ Τηλχξ δεκ ήζακ πανά μζ

πνχημζ Λαμί ηδξ Θαθάζζδξ, μζ μπμίμζ ηαηέηηδζακ ηδκ Ώίβοπημ; Γκςνίγμοιε
μηζ μνιδηήνζμ ηςκ Τηλχξ ήηακ δ Υακαάκ, δ ζδιενζκή ΢ονία, ζηδκ μπμία
υιςξ είπακ εβηαηαζηαεή μζ Μζκςίηεξ ήδδ απυ ηδκ 2α π.Υ. πζθζεηία.
Βκδεπμιέκςξ θμζπυκ μζ Μζκςίηεξ αοημί κα ζοκέπναλακ ηαζ ιε άθθα εκηυπζα
θφθα, ηαζ κα ζοιιεηείπακ ζηδκ έπζπείνδζζ ηαηά ηδξ Ώζβφπημο. Άνα δοκάιεεα
κα εζηάζμοιε μηζ οπήνλακ ιζκςζηέξ επζννμέξ ζηδκ ελέθζλζ ηδξ βναθήξ ζηδκ
πενζμπή. ΢φιθςκα ιε ημκ ηαεδβδηή D. Diringer, ημ ζδιζηζηυ ζφζηδια
βναθήξ έπεκμήεή ιεκ ηαζ εηαθθζενβήεδηε ζηδκ Παθαζζηίκδ ηαζ ηδκ ΢ονία,
αθθά εδέπεδ ηαζ επζδνάζεζξ παθαζμηένςκ ζοζηδιάηςκ ημο αζβοπηζαημφ, ημο
ζθδκμεζδμφξ, ημο ηνδηζημφ ηαζ ίζςξ ηςκ πνμσζημνζηχκ βεςιεηνζηχκ
ζδιείςκ. Βίκαζ απίεακμ κα ιδκ πνμδβήεδζακ ηςκ επζκμδηχκ ηδξ ζδιζηζηήξ
βναθήξ άθθμζ, υπςξ είκαζ ελαζνεηζηά απίεακμ υηζ έκα αθθάαδημ, πμο
επεκμήεδ ζηδκ Παθαζζηίκδ ή ζηδκ ΢ονία ηδκ 2δ π.Υ. πζθζεηία έιεζκε
ακεπδνέαζημ απυ ηζξ βναθέξ ηδξ Ώζβφπημο, ηδξ ΐααοθςκίαξ ή ηδξ Κνήηδξ.
Καζ δ ζφθθήρζξ ηδξ ζοιθςκμβναθζηήξ βναθήξ ηαζ δ ανπή ηδξ άηνμθςκίαξ
(ακ ίζποε ζημ πνςημζδιζηζηυ αθθάαδημ) ιπμνεί κα είκαζ δάκεζα απυ ηδκ
Ώίβοπημ. Ίπκδ ηδξ επζδνάζεςξ ηδξ αααοθςκζαηήξ βναθήξ ιπμνμφκ κα
δζαπζζηςεμφκ ζηζξ μκμιαζίεξ ςνζζιέκςκ βναιιάηςκ. Δ επίδναζζξ ηδξ
ηνδηζηήξ βναθήξ ηαζ ιενζηχκ πνμσζημνζηχκ βεςιεηνζηχκ ζδιείςκ ιπμνεί κα
είκαζ ηαεανχξ ελςηενζηή, κα επέδναζακ δδθαδή ιυκμ ζηδκ ιμνθή μνζζιέκςκ
βναιιάηςκ.81
Θεςνμφιε μηζ υηακ ηάπμηε απμηνοπημβναθδεή πθήνςξ δ Κνδηζηή ηαζ
Φζθζζηαζσηή Εενμβθοθζηή βναθή, εα δζαπζζηςεή υηζ δ έπίδναζζξ δεκ είκαζ
ιυκμκ ελςηενζηή. Χξ ηυηε έπμοιε αηυιδ ανηεηυ δνυιμ. Αοζηοπχξ
μ επζζηδιμκζηυξ κμοξ εβηθςαζζιέκμξ ζηα ηεηνζιιέκα ηαζ βεκζηχξ απμδεηηά
ζοιπενάζιαηα παβζδεφεηαζ ζοπκά ζημ παζβκίδζ ημο θμζκζηίγεζκ, επδνεαζιέκμξ
ηαζ απυ ημ πενίθδιμ πςνίμ ημο Δνμδυημο (Β, 57-58) πενί Φμζκζηδίςκ δ
Καδιδίςκ Γναιιάηςκ, πμο ηεθζηά υζμκ αθμνά ζημκ πνχημ επζεεηζηυ
πνμζδζμνζζιυ (θμζκζηήζα), ίζςξ ηαζ κα δδθχκδ απθχξ ημκ ηνυπμ βναθήξ ιε
πμνθονή ιεθακή. Πμθθμί ιάθζζηα ζπεφδμοκ κα παναηηδνίζμοκ αηυιδ ηαζ
ημκ Κάδιμ ςξ θμζκζηζηυ ήνςα,82 αβκμχκηαξ ηδκ αμζςηζηή πανάδμζζ, πμο ημκ
εεςνμφζε βζμ ημο αοηυπεμκμξ Θδααίμο ήνςμξ Χβφβμο, μ μπμίμξ πνμτπήνλε
πνμκμθμβζηχξ ημο ηαηαηθοζιμφ ημο Αεοηαθίςκμξ, αάζεζ ηςκ ανπαίςκ
ακηζθήρεςκ.83 Ώθθάαηυιδ ηαζ ζηδκ εηδμπή, πμο εεςνείηαζ οζυξ ημο
Ώβήκμνμξ ηαζ ηδξ Σδθέθαζζαξ δ Ώνβζυπδξ, μ Φμίκζλ, μ επχκοιμξ ήνςαξ ηδξ
Φμζκίηδξ, μ Κίθζλ ηαζ δ Βονχπδ, είκαζ αδέθθζα ημο Κάδιμο. Οζ δε δζδάζηαθμζ
ημο αθθααήημο, μζ ΓεθοναΎμζ, υπςξ ημοξ απμηαθεί μ Δνυδμημξ, ένπμκηαζ ιαγί
ιε ημκ Κάδιμ απυ ηδκ Φμζκίηδ. ΋πςξ δζαπζζηχκεζ παναηηδνζζηζηά μ Ε.
΢ηαιαηάημξ, «μφημξ (μ Κάδιμξ) ηαηά ηδκ πανάδμζζκ, ιεηέθενεκ εη Φμζκίηδξ
εζξ ηδκ Βθθάδα ημ πάθαζακ έθθήκζηυκ άθθάαήημκ εη 16 βναιιάηςκ, α δζα
ημφημ ηαζ θμζκζηήζα βνάιιαηα εηαθμφκημ ηαζ α αναδφηενμκ δολήεδζακ εζξ 24
δζα ηδξ πνμζεήηδξ ηςκ μηηχ Εςκζηχκ βναιιάηςκ (Δ, Χ, Θ, Φ, Υ, Γ, Ξ,
Φ).84 Δ ίδζα δ πνμζανιμβή ηδξ βθχζζδξ δδθαδή ιμζάγεζ κα είκαζ απμηέθεζια
ηδξ ακάβηδξ, πμο βεκκάεζ δ επζημζκςκία ιέζς ηςκ ειπμνζηχκ επαθχκ. Καζ
ζηδκ πενίπηςζζ πμο παναδίδεζ o Andre Lemaire, εάκ ελεηάζμοιε ιε ηαεανυκ

κμο ηα δεδμιέκα, δζαπζζηχκμοιε μηζ είκαζ πμθφ πζμ πζεακυκ ηα ανπεία ημο
΢ζκά κα είκαζ ηεθζηά απμηέθεζια ηδξ ζοκενβαζίαξ ηςκ Ώζβοπηίςκ ηαζ ηςκ
Τηλχξ ιε ημοξ Κεθηζ (Κνήηεξ δ Φζθζζηαίμοξ), πμο είπακ ημζκά ζοιθένμκηα
ζηδκ πενζμπή. Δ δε δδιζμονβία ημο αθθααήημο είκαζ ηαζ αοηή δδιζμφνβδια
πμθοεηχκ πνμζπαεεζχκ. Βίκαζ αδφκαημκ ημ πνςηεσηυ ηαζ απθυ ζοκάια
αθθααδηζηυ ζφζηδια ηδξ βθχζζδξ κα δζειμνθχεδ ιέζα ζε ιενζηέξ
δεηαεηίεξ. Δ ίδζα δ μιδνζηή βθχζζα ιε ηζξ θέλεζξ ηςκ Μοηδκασηχκ ηεζιέκςκ,
πμο δζαηδνμφκηαζ γςκηακέξ ζημκ θυβμ ημο έπμοξ, απμδεζηκφεζ – εεςνμφιε μπζ ιυκμκ ημ μηζ δ βθχζζα δεκ λεπάζεδηε, αθθά ηαζ ηδκ Βθθδκζηυηδηα ηδξ
Κοπνμιζκςσηήξ, πμο επζαζχκεζ ιαγί ιε ημοξ μιδνζζιμφξ ζηδκ ζφβπνμκδ, αθθά
πάκημηε ανπαία, Κοπνζαηή βθχζζα. Δ ζφβπνμκδ ένεοκα άθθςζηε
πανμοζζάγεζ ηδκ ηάζζ κα ακαγδηή ζηδκ Κφπνμ ημκ ζηαειυ ιεηααάζεςξ ηδξ
Φμζκζηζηήξ βθχζζδξ ζηδκ Βθθάδα. ΔMaria Giulia Amadasi Guzzo, ακαθένεζ
ακάιεζα ζε άθθμοξ ηυπμοξ ηαζ ηδκ Κφπνμ ηαζ αοηυ, δζυηζ οπήνπε ζημ κδζί
ηαζ ηονίςξ ζημ Κίηζμ έκημκδ Φμζκζηζηή πανμοζία.85 Αοζηοπχξ δεκ θαίκεηαζ
κα βκςνίγεζ ηδκ φπανλζ ημο μαεθμφ απυ ηζξ ΢ηάθεξ ηδξ Παθαζπάθμο, ιμθμκυηζ
δ ίδζα ζε άθθμ ζδιείμ ηδξ ιεθέηδξ ηδξ ακαθένεζ μηζ έκα Κνδηζηυ ζδίςια
πνμενπυιεκμ απυ ηδκ Κνδηζηή ζοθθααζηή βναθή επνδζζιμπμζείημ ζημ κδζί
ηδξ Ώθνμδίηδξ ηαζ ηδκ 1δ πζθζεηία π.Υ. Καζ αοηυ δζυηζ, υπςξ δ
ίδζα παναδέπεηαζ παναηάης, ηαηά ηδκ δζάνηεζα ηδξ επμπήξ ημο παθημφ, μζ
Φμίκζηεξ επνδζζιμπμζμφζακ έκα άθθααδημ δζαθμνεηζηυ απυ αοηυ ηδξ
1δξ πζθζεηίαξ, υπςξ ημ βκςνίγμοιε. Τπμζηδνίγεζ ιάθζζηα υηζ επνυηεζημ βζα
έκακ ημπζηυ ηχδζηα επζημζκςκίαξ ζηδκ πενζμπή, εθ’ μζμκ εηείκδ ηδκ πενίμδμ
δ δζεεκήξ βθχζζα επζημζκςκίαξ ζηδκ Βββφξ Ώκαημθή ήηακ δ Άηηαδζηή (;).
Γζα ηδκ ζζημνία κα οπεκεοιίζμοιε μηζ ζηδκ πενίμδμ αοηήκ έπμοκ ήδδ ανπίζεζ
μζ επαθέξ ημο Μζκςζημφ ηυζιμο ιε ηδκ πενζμπή. Άθθςζηε ηαζ δ παθαζυηενδ
ένεοκα εεςνμφζε αάζεζ ηςκ ανπαίςκ πδβχκ μηζ μζ ίδζμζ μζ Φμίκζηεξ είπακ
πνμζανιμζεή ζε άθθα ζοζηήιαηα βναθήξ, πμο πνμτπήνπακ ημο δζημφ ημοξ.
Καζ μ ίδζμξ μ Evans ιάθζζηα είπε δζαηοπχζεζ ηδκ εεςνία μηζ μζ Φμίκζηεξ
πανέθααακ απυ ημοξ Κνήηεξ απμίημοξ, πμο είπακ απμζηίζεζ ηα εδάθδ ηδξ
Παθαζζηίκδξ, ηδκ βναθή. Σδκ ίδζα επμπή, μ Ρεκέ Νηφζς δζεηφπςζε ηδκ άπμρζ
μηζ μζ Φμίκζηεξ είπακ παναθάαεζ απυ πμθφ κςνίξ ημ αθθάαδημ απυ ημοξ
Έθθδκεξ, μζ υπμζμζ ημ είπακ δζαιμνθχζεζ απυ ηδκ
Κνδημιοηδκασηή βναθή.86 Οζ δζαηοπχζεζξ ημοξ αιθζζαδημφκηα ςξ
βθςζζμθμβζηέξ εεςνήζεζξ. Σα ηεθεοηαία πνμ κζα υιςξ ηαζ πάνζξ ζηζξ ένεοκεξ
ηςκ ηαεδβδηχκ ημο Πακεπζζηδιίμο Εςακκίκςκ Ώε. Παπαδμπμφθμο ηαζ Λ.
Κμκημνθή-Παπαδμπμφθμο ζηδκ πενζμπή ηδξ Παθαζζηίκδξ ηαζ ηδξ Εμνδακίαξ,
μζ βθςζζμθμβζηέξ εεςνίεξ θαίκεηαζ κα επζαεααζχκςκηαζ απυ ηα
ηνδημιοηδκασηα ανπαζμθμβζηά εονήιαηα.87
Ώξ ελεηάζμοιε μιςξ θεπημιενχξ ηα επζπεζνήιαηα πενί θμζκζηζηήξ
πνμεθεφζεςξ ημο αθθααήημο. Δ παθαζυηενδ αθθααδηζηή βναθή εεςνείηαζ
αοηή, πμο εονέεδ παναβιέκδ επάκς ζηδκ ζανημθάβμ ημο ααζζθέςξ Άπζνάι,
μ μπμίμξ έγδζε ακάιεζα ζηα 975-950 π.Υ. ΢φιθςκα ιε ημκ J.N.Coldstream, ζημ ηέθμξ ημο 8μο π.Υ. αζ., μζ Φμίκζηεξ είπακ ήδδ
δδιζμονβήζεζ ιυκζιεξ εβηαηαζηάζεζξ ζηδκ ΢ανδδκία.88 ΢ηδκ βεζημκζηή κήζμ

Νυνα, ακεηαθφθεδ ιζα θμζκζηζηή επζβναθή ζε θίεμ, ιε ημκ παναηηδνζζηζηυ
ηφπμ ηςκ θμζκζηζηχκ (;) βναιιάηςκ ημο 9μο π.Υ. αζχκμξ. Βπεζδή μιςξ δ
επζβναθή έεεςνήεδ επανπζαηή, έπα-ναηηδνίζεδ ηαζ μ ηφπμξ ηςκ βναιιάηςκ
ιεηαβεκέζηενμξ ηαζ λεπεναζιέκμξ. ΢ηδκ επζβναθή ηδξ Νυνα, ακαθένεηαζ ημ
ημπςκφιζμ Tarshish, έκα ιαηνζκυ θζιάκζ, απυ υπμο μ ααζζθεφξ Άπζνάι
επνμιδεεφεδ, ζφιθςκα ιε ηδκ Παθαζά Αζαεήηδ (Ώ΄ ΐαζζθεζχκ, Υ, 22)
ηάπμηε πνοζυ, αζήιζ, εθεθακημζηυ, πζεήημοξ ηαζ παβχκζα.
Δ Tarshish έηαοηίζεδ απυ ςνζζιέκμοξ ιεθεηδηέξ ιε ηδκ Σανηδζζυ, πμο
ακαθένεζ ζ Δνυδμημξ, ηαεχξ ηαζ ιε ημ θζιάκζ ηςκ Γαδείνςκ.89 ΐάζεζ αοηχκ
ηςκ ζημζπείςκ μ J.-N.Coldstream εεςνεί μηζ εα πνέπεζ ηάπμηε κα
ακαγδηήζμοιε έκακ πνςζιχηενμ ημο 9μο π.Υ. αζ. ειπμνζηυ ζηαειυ ζηδκ
πενζμπή. ΢ε αοηήκ ηδκ ζζημνζηή-ανπαζμθμβζηή πθάκδ, θαίκεηαζ κα ιαξ μδδβή
ιζα ζεζνά ζοβηονζχκ. Ο Αζυδςνμξ μ ΢ζηεθζχηδξ90 πενζβνάθμκηαξ ημ ηαλείδζ
ημο Δναηθέμοξ ζηδκ πχνα ημο Γδνουκδ, ακαθένεζ υηζ ηαηεοεοκυιεκμξ
μ Δναηθήξ πνμξ ηδκ κήζμ Ένφεεζα, αθμφ δζέπθεοζε πνχηα ιεβάθμ ιένμξ ηςκ
αμνεζμαθνζηακζηχκ αηηχκ, έθεαζε ημκηά ζηα Γάδεζνα. Σδκ βκχζζ αοηή ηςκ
Βθθήκςκ εηαπδθεφεδζακ ανβυηενα μζ Φμίκζηεξ, υπςξ ημκίγεζ μ ΢ηνάαςκ:
«ημκ ίαδνζηυκ πθμφημκ, εθ’ μκ Δναηθήξ εζηνάηεοζε ηαζ μζ Φμίκζηεξ φζηενμκ,
μζπεν ηαζ ηαηέζπμκ ηδκ πθείζηδκ ανπήκ».91 Ώνβμηενα αάζεζ ηςκ ανπαίςκ
πδβχκ, oζ Tφνζμζ ίδνοζακ εηεί έκακ καυ αθζενςιέκμ ζημκ Δναηθή, ημκ
υπμζμκ άπεηάθεζακ Μέθηανη. Δ ιεηάθθαλζξ ημο μκυιαημξ ημο ενοθζημφ
Έθθδκαξ ήνςμξ, μθείθεηαζ ζηδκ άβκμζα ηδξ Βθθδκζηήξ βθχζζδξ απυ ηδκ
πθεονά ηςκ Φμζκίηςκ. Βάκ δζααάζμοιε ημ υκμια ημο Μέθηανη απυ ηα δελζά
πνμξ ηα ανζζηενά, δδθαδή επί ηα θαζά, αθέπμοιε κα ζπδιαηίγεηαζ ημ υκμια
ημο Δναηθέμοξ. ΢φιθςκα ιε ημκ αείικδζημ έπζβναθμθυβμ Ώ.΢.Άναακζηυπμοθμ, δ βναθή επί ηα θαζά, είκαζ μ ανπαζυηενμξ ηνυπμξ βναθήξ.
Σμκ ηνυπμ αοηυκ ηδξ βναθήξ, ζοκεπίγεζ μ ηαεδβδηήξ, είπακ ακέηαεεκ ηαζ
ιμκίιςξ μζ Έθθδκεξ ηδξ Κφπνμο ζημ έπζπχνζμ ζοθθααζηυ αθθάαδημ, ηαεχξ
ηαζ μζ Φμίκζηεξ, πμο ημκ εηθδνμδυηδζακ ζημοξ δζαδυπμοξ ηαζ ζημοξ
ζοββεκζημφξ πνμξ αοημφξ θαμφξ.92 Γζ’ αοηυκ ίζςξ ημκ θυβμ παναηδνείηαζ ηαζ
αοηή δ μιμζυηδξ ζηδκ θμνά ηςκ βναιιάηςκ ζηζξ ανπαζυηενεξ Βθθδκζηέξ ηαζ
Φμζκζηζηέξ επζβναθέξ.93 ΢φιθςκα ιε ημκ Ώναακζηυπμοθμ, μζ Έθθδκεξ
εβηαηέθεζρακ πμθφ κςνίξ αοηυκ ημκ ηνυπμ βναθήξ, δζυηζ πανεηήνδζακ μηζ
ήηακ δοζπενήξ ηαζ επίπμκμξ ηυζμ βζα ηα πένζα υζμ ηαζ βζα ηδκ υναζζ. ΢ε αοηυ
ημοξ ηαεςδήβδζε αηυιδ ιία θμνά δ αηένιμκδ παναηήνδζζξ ηδξ θφζεςξ.
ΐθέπμκηαξ ημκ ηνυπμ ιε ημκ μπμίμ μ ανμηνζχκ αμοξ, ιεηά ημκ ζπδιαηζζιυ
ηδξ πνχηδξ αφθαημξ ζημ πςνάθζ, εηηεθμφζε ηαζ ηζξ οπυθμζπεξ ηάκμκηαξ
ζηνμθή ζημ ηένια ηαεειζάξ αφθαημξ, άνπζζακ κα βνάθμοκ αμοζηνμθδδυκ.
Καεχξ έβναθακ ηαη’ αοηυκ ημκ ηνυπμ μζ Έθθδκεξ, πανεηήνδζακ μηζ δ ελ
ανζζηενχκ πνμξ ηα δελζά βναθή δζεοηυθοκε ζε ιεβάθμ ααειυ ηαζ ηδκ μναζζ
ηαζ ημ πένζ. Γζ’ αοηυ έιεζκακ ζηαεενμί ζε αοηυκ ημκ ηνυπμ βναθήξ απυ ηα 550
π.Υ. Ώοηυκ ημκ ηνυπμ έδζδάπεδζακ απυ ημοξ Έθθδκεξ ηαζ ελαημθμοεμφκ κα
πνδζζιμπμζμφκ ιέπνζ ζήιενα, ζφιθςκα ιε ημκ ηαεδβδηή Ώναακζηυπμοθμ,
υθμζ μζ πμθζηζζιέκμζ θαμί. Ώοηήκ ηδκ κέα, αθθά ηυζμ παθαζά ιέεμδμ ιε ηδκ

μπμία βνάθμοιε ειείξ ιέπνζ ζήιενα, μζ ανπαίμζ Έθθδκεξ ηδκ ςκυιαγακ «εξ
εοεφ».94
Έκα απυ ηα πθέμκ ζζπονά επζπεζνήιαηα ηςκ Φμζκζηζζηχκ πενί
πνμτπάνλεςξ ηδξ θμζκζηζηήξ βναθήξ είκαζ δ πνμκμθμβδζζξ ηςκ παθαζμηένςκ
επζβναθχκ ηςκ Γεςιεηνζηχκ πνυκςκ, μζ μπμίεξ έπμοκ εονεεή επί ηςκ
Βθθδκζηχκ εδαθχκ. ΢φιθςκα ιε ημκ J.-N. Coldstream, ππέπει να
θανηαζθούμε μηζ ζε ηάπμζμ ιένμξ ηάπμζμξ αβνάιιαημξ, ιέπνζ ηυηε, Έθθδκαξ
απεζηήεζζε ηα μκυιαηα ηςκ θμζκζηζηχκ βναιιάηςκ, επακαθαιαάκμκηαξ ηα ιε
ηδκ ζεζνά, πμο ηα άημοζε ηαζ έιαεε κα ζοκδέδ ημ ηάεε υκμια ιε έκα απυ ηα
ζφιαμθα, πμο έγςβνάθζζε μ Φμίκζλ δάζηαθμξ ημο. Γνήβμνα ππέπει να
καηάλαβε ηδκ ανπή ηδξ αηνμθςκίαξ, ζφιθςκα ιε ηδκ μπμία ηάεε ζφιαμθμ
εηπνμζςπεί ημκ πνχημ ήπμ ημο μκυιαημξ ζημ μπμίμ ακαθένεηαζ: π.π. α βζα ημ
ιπεη, β βζα ημ βηίιεθ, δ βζα ημ dα-θεη... Μαξ εκδζαθένεζ, ζοκεπίγεζ ζε άθθμ
ζδιείμ, δ ζοκεπήξ βναθή ηςκ παναβιάηςκ επάκς ζε αββεία ηαζ υπζ δ βναθή
ηςκ ικδιεζαηχκ επζβναθχκ ζε θίεμ, βζαηίεξ απσήρ ςποθέζαμε ηδκ πανμοζία
εκυξ Φμίκζηα δαζηάθμο.95 Οζ ανπαζυηενεξ απμδείλεζξ πενί οπάνλεςξ
Βθθδκζημφ αθθααήημο είκαζ Βοαμσημφ ηφπμο ηαζ ημπμεεημφκηαζ βφνς ζημκ 8μ
π.Υ. αζ., έπμκηαζ δδθαδή ηαηά έκακ αζχκα ηςκ θμζκζηζηχκ. Ώκάιεζα ζε αοηά
ηα εονήιαηα πενζθαιαάκμκηαζ δ μζκμπυδ ημο Αίποθμο (740 π.Υ. πεν.),96 δ
επζβναθή απυ ηδκ ανπασηή Βθθδκζηή απμζηία ζηζξ Πζεδημφζεξ (Εζπία), δ
μπμία πνμκμθμβείηαζ ακάιεζα ζηα 740 ηαζ 730-720 π.Υ., ημ πενίθδιμ
ηφπεθθμκ ημο Νέζημνμξ, ηαεχξ ηαζ ηάπμζα υζηναηα απυ ημ Λεοηακηί, πμο
πνμκμθμβμφκηαζ βφνς ζηα 750 π.Υ. δ ηαζ αηυιδ παθαζυηενα, ακ ηαζ αοηή δ
πνμκμθυβδζζξ, ζφιθςκα ιε ηδκ Maria Giulia Amadasi Guzzo, είκαζ
οπμεεηζηή.97 Ώκάιεζα ζε αοηά ηα εονήιαηα πενζθαιαάκεηαζ ιζα πανάλεκδ
άκαηάθορζξ ηςκ ηεθεοηαίςκ πνυκςκ ζηδκ κε-ηνυπμθζ ηδξ Osteria
dell'Osa. Πνυηεζηαζ βζα ιζα εθθδκζηή επζβναθή βναιιέκδ ιε ημ εοαμσηυ
αθθάαδημ, δ μπμία εονέεδ παναβιέκδ επάκς ζε έκα αββείμ ιάθθμκ εκηυπζαξ
ηεπκμηνμπίαξ, ημ υπμζμ πνμκμθμβείηαζ πνζκ απυ ημ 750 π.Υ. ΢φιθςκα ιε
ηδκ Maria Giulia Amadasi Guzzo, ημ εφνδια αοηυ απμδεζηκφεζ μηζ πνζκ απυ
ημκ Βθθδκζηυ απμζηζζιυ ζηζξ Πζεδημφζεξ, βφνς ζηα 770 π.Υ., ημ εοαμσηυ
αθθάαδημ είπε ήδδ θεάζεζ ζηδκ πενζμπή ηςκ Cabii, πάνζξ ζημ ειπυνζμ ιε ηδκ
Κμιπακία, ιε ηδκ πενζμπή μπμφ εα ζδνφεημ δ απμζηία ηςκ Κοιαίςκ. Έκα
ειπυνζμ πμο είπε ακαπηοπεή απ’εφεείαξ ακάιεζα ζημοξ κηυπζμοξ ηαζ ημοξ
ηαημίημοξ ηδξ Βφαμζαξ. Δ επζβναθή ζημ αββείμ έπεζ θμνά απυ ηα ανζζηενά
πνμξ ηα δελζά, βεβμκυξ πμο ιαξ επζηνέπεζ κα οπμεέζμοιε ηδκ οζμεέηδζζ ιζαξ
αθθααδηζηήξ βναθήξ ημ θζβχηενμ ζημ πνχημ ιζζυ ημο 8μο π.Υ. αζ., εάκ μπζ
αηυιδ παθαζυηενα. Καζ εθ’ υζμκ πνυηεζηαζ βζα βναθή Βοαμσημφ ηφπμο,
ιπμνμφιε κα οπμεέζμοιε υηζ ημ αθθάαδημ είπε ηυηε οζμεεηδεή απυ ημοξ
Βοαμείξ. Μάθζζηα ηάπμζμζ ιεθεηδηέξ ακαγδημφκ ηδκ πνμέθεοζζ ημο
Βθθδκζημφ αθθααήημο ζηδκ Αφζζ ελ αζηίαξ ημο εονήιαημξ απυ ηδκ Osteria
dell'Osa.98 ΐάζεζ θμζπυκ αοημφ ημο ζημζπείμο, δMaria Giulia Amadasi
Guzzo, εεςνεί μηζ μζ Έθθδκεξ έιαεακ κα βνάθμοκ ζημ πνχημ ηέηανημ ημο 8μο
π.Υ. αζ., ηαζ μηζ μζ Βοαμείξ ήζακ μζ πνχημζ πμο οζμεέηδζακ ημ θμζκζηζηυ
αθθάαδημ. Δ παθαζυηενδ ένεοκα, ηονίςξ αάζεζ ηςκ ιεθεηχκ ημο Ρ. Κ. Me

Carter, είπε πνμηείκεζ ςξ πνμκμθμβία δζαδυζεςξ ηδξ θμζκζηζηήξ βναθήξ ημ
1100 π.Υ. Δ παναηήνδζζξ αοηή χθείθεημ ζηζξ μιμζυηδηεξ, πμο είπακ
ζδιεζςεή ακάιεζα ζημ ζπήια ηςκ βναιιάηςκ ηςκ ανπαζμηένςκ Βθθδκζηχκ
επζβναθχκ ηαζ ηάπμζςκ άθθςκ, μζ μπμίεξ εονέεδζακ ζηδκ Παθαζζηίκδ, ηςκ
θεβμιέκςκ πακαακζηζηχκ δ πνςημπακαακζηζηχκ, πμο πνμκμθμβμφκηαζ βφνς
ζημκ 12μ -11μ αζ. π.Υ.100 Πνυηεζηαζ βζα ηδκ επζβναθή ζημ υζηναημ ημο Izbet
Sartah, ηαζ ηδξ θζάθδξ ημο Qubur el-Walaideh. ΢ε αοηέξ ηζξ επζβναθέξ, δ
θμνά ηςκ βναιιάηςκ δεκ είκαζ πθέμκ απυ ηα δελζά πνμξ ηα ανζζηενά ηαζ ημ
ζπήια ημοξ δεκ είκαζ ζηαεενυ. Κζ υιςξ δ πνμζεηηζηή ηαζ ζοβηνζηζηή ιεθέηδ
ηςκ βναιιάηςκ επί ηςκ επζβναθχκ απμδεζηκφεζ μηζ πνυηεζηαζ βζα ηδκ ανπαία
πνμεοηθείδεζμ βναθή. Άθθςζηε ηαζ μζ ίδζμζ μζ ανπαίμζ Έθθδκεξ, απμηαθμφζακ
ηα πνμεοηθείδεζα Βθθδκζηά «βνάιιαηα ανπαία». Ώκαθένεηαζ ζηα ΢πυθζα εζξ
ηδκ Γναιιαηζηήκ Σέπκδκ ημο Αζμκοζίμο ημο Θναηυξ μηζ αοηήκ ηδκ δζαίνεζζ
είπε εηηεθέζεζ μ Ώπμθθχκζμξ μ Μεζζδκίαξ. ΢πεηζηά ιάθζζηα ιε ηδκ
ηεθεζυηδηα αοηχκ ηςκ ανπαίςκ βναιιάηςκ, εθέβεημ μηζ είπε επζιεθδεή ημο
ηάθθμοξ ημοξ μ ίδζμξ μ Ποεαβυναξ, «εη ηδξ ηαηά βεςιεηνίακ βναιιήξ,
νοειίζαξ αοηά βςκίαξ ηαζ πενζθενείαζξ ηαζ εοεείαζξ».101 Δ Maria Giulia
Amadasi Guzzo, εεςνεί υηζ δ παθαζμηένα Βθθδκζηή βναθή ειθακίγεηαζ ζηδκ
Βθθάδα πενί ημκ 8μ αζ. π.Υ., βεβμκυξ πμο επζαεααζχκεζ, ζφιθςκα ιε ηδκ
άπμρί ηδξ, ηαζ δ θζθμθμβζηή πανάδμζζξ. Έηζζ μζ πνχημζ κζηδηέξ ηςκ
Οθοιπζαηχκ αβχκςκ ειθακίγμκηαζ ζηα 776 π.Υ. Οζ πνχημζ κυιμζ
ζοκηάζζμκηαζ απυ ημκ Γάθεοημ ηαζ ημκ Ανάημκηα ημκ 7μ π.Υ. αζ., ηαζ ηα
Οιδνζηά έπδ ημπμεεημφκηαζ αάζεζ θζθμθμβζηήξ ακαθφζεςξ ζημκ 8μ π.Υ.
αζ.102 Αοζηοπχξ ηα δφμ ημοθάπζζημκ απυ ηα ηνία αοηά επζπεζνήιαηα, επάκς
ζηα υπμζα έπεζ ζηδνζπεή δ επζζηήιδ ημο θμζκζηίγεζκ είκαζ άπθα ιοεεφιαηα.
Ώξ ηα ελεηάζμοιε πνμζεηηζηά. Οζ πνχημζ κζηδηέξ ηςκ Οθοιπζαηςκ αβχκςκ
ειθακίγμκηαζ, ζφιθςκα ιε ηδκ πανάδμζζ, ζηα 776 π.Υ. Συζμ αοηή δ
πνμκμθυβδζζξ, υζμ ηαζ δ έλέθζλζξ ηδξ Οθοιπίαξ αοηήκ ηδκ πενίμδμ ζε
πακεθθήκζμ ζενυ, ςθείθεημ ζε ιία ζοιθςκία, πμο ζοκήρε μ ααζζθεφξ ηδξ
Δθείαξ Ίθζημξ ιε ημκ ΢πανηζάηδ κμιμεέηδ Λοημφνβμ ηαζ ημκ Πζζάηδ ααζζθέα
Κθεζζεέκδ. Με ηδκ ζοκεήηδ αοηή, ηδξ μπμίαξ ημ ηείιεκμ εβνάθδ ζε έκακ
δίζημ ηαζ εθοθάζζεημ ζημ Δναίμ, ζοκεθςκήεδ δ εηεπεζνία, δ εευζηαθηδ
εζνήκδ. Ο θυβμξ ήηακ μζ ζοπκέξ ζοβηνμφζεζξ ακάιεζα ζημοξ Δθείμοξ ηαζ ημοξ
Πζζάηεξ βζα ημκ έθεβπμ ηςκ Οθοιπζαηχκ αβχκςκ, πμο ζαθχξ απέθενε ηαζ
μζημκμιζηά μθέθδ. ΢φιθςκα ιε ηδκ πανάδμζζ, μζ αβχκεξ ανπίγμοκ ημ έημξ
776 π.Υ. ιε έκα ιμκαδζηυ αβχκζζια, ημκ δνυιμ ημο εκυξ ζηαδίμο, ζημ υπμζμ
εηένδζζε μ Δθείμξ Κυνμζαμξ. Δ βκδζζυηδηα ημο ηαηαθυβμο ηςκ
Οθοιπζμκζηχκ, πμο ζοκέηαλε ημ 400 π.Υ. μ Εππίαξ μ Δθείμξ, αιθζζαδηήεδηε
ήδδ ζηδκ ανπαζυηδηα. Ώκ ζηεθεμφιε ημ πθήεμξ ηςκ αβςκζζιάηςκ, πμο
πενζβνάθεζ μ ΋ιδνμξ ζηα έπδ ημο ηαζ ζοβηεηνζιέκα ζηα άεθα επί Παηνυηθς,
ιαξ παναλεκεφεζ ημ βεβμκυξ μηζ ημκ 8μ π.Υ. αζ. δζελήβεημ ιυκμκ έκα
αβχκζζια, αοηυ ημο δνυιμο. Βπίζδξ, είκαζ αηαηακυδημ ημ μηζ ζημκ ηαηάθμβμ
ημο Ίππίμο δ ζππμδνμιία ανπίγεζ ιε ημ ηέενζππμ ηαζ υπζ ιε ηδκ ζοκςνίδα,
δζυηζ ημ εοηίκδημ αοηυ άνια είκαζ ζφκδεεξ υπδια ηδξ ανπμφζδξ ηάλεςξ ηαζ
ιυκμ αοηυ ημ είδμξ οπήνπε αάζεζ ηςκ ανπαζμηένςκ ακαεδιάηςκ, ηα μπμία

εονέεδζακ ζηδκ Οθοιπία. Ώοηέξ θμζπυκ ηαεχξ ηαζ άθθεξ ακαημθμοείεξ,
ςδήβδζακ ζημ κα αιθζζαδηδεή δ πνμκμθμβία εκάνλεςξ ηςκ Οθοιπζαηςκ
αβχκςκ ήδδ απυ ηδκ ανπαζυηδηα. Ο ίδζμξ δε μ Παοζακίαξ επζαεααζχκεζ υηζ
υηακ μ Ίθζημξ ακακέςζε ημοξ αβχκεξ, μ ηυζιμξ είπε λεπάζεζ ηζ βζκυηακ
παθαζυηενα. Με ηδκ πάνμδμ ημο πνυκμο υιςξ άνπζζακ κα εοιμφκηαζ ηα
αβςκίζιαηα ηαζ ηάεε θμνά πμο εεοιμφκημ ηάηζ έηακακ ηαζ ιζα πνμζεήηδ
ζημοξ αβχκεξ. Έηζζ θαίκμκηαζ κα λεηζκμφκ μζ αβχκεξ πνχηα ιε ημ αβχκζζια
ημο δνυιμο, ζημ υπμζμ ακεδείπεδ κζηδηήξ μ Δθείμξ Κυνμζαμξ. Βάκ
ιεθεηήζμοιε υιςξ πνμζεηηζηά ηζξ πθδνμθμνίεξ πμο ιαξ παναδίδεζ μ
Παοζακίαξ, δζαπζζηχκμοιε μηζ ηυζμ μ ααζζθεφξ ιε ημκ υπμζμ λεηζκμφκ μζ
Οθοιπζαημζ αβχκεξ (Ίθζημξ), υζμ ηαζ μ πνχημξ κζηδηήξ (Κυνμζαμξ), ηαεχξ
ηαζ μ ζοκηάηηδξ ημο ηαηαθυβμο ηςκ Οθοιπζμκζηςκ (Εππίαξ) ηαηάβμκηαζ απυ
ηδκ Δθεία. Βφθμβα εεςνμφιε βίκεηαζ ακηζθδπηή ιία ημπζηζζηζηή πνμπαβάκδα
(ςξ απμηέθεζια ηδξ πνμαζχκζαξ Βθθδκζηήξ δζπυκμζαξ), ηα ίπκδ ηδξ μπμίαξ
ακαγδημφκηαζ ημοθάπζζημκ ζημκ 8μ π.Υ. αζ., αθθά ηαθαζπςνμφκ αηυιδ ημοξ
Νεμέθθδκεξ. ΋ζμκ αθμνά ζημ δεφηενμ επζπείνδια, ζφιθςκα ιε ημ μπμίμ μζ
πνχημζ κυιμζ ζοκεηάπεδζακ απυ ημκ Γάθεοημ ηαζ ημκ Ανάημκηα ημκ 7μ π.Υ.
αζ., μφηε ηαζ αοηυ θαίκεηαζ κα εοζηαεή. Δ ανπαζυηενα ηαηαβναθή κμιμεεζίαξ
αάζεζ ηςκ ανπαίςκ εθθδκζηχκ πδβχκ είπε βίκεζ απυ ημκ Μίκςα. Ο ΋ιδνμξ
ακαθένεζ ζηδκ Οδφζζεζα103 μηζ ζ Μίκςξ «εκκέςνμξ ααζίθεοε Αζμξ ιεβάθμο
μανζζηήξ». ΢φιθςκα ιε ιία ενιδκεία ημο επζεέημο «εκκέςνμξ», μ Μίκςξ
ηάεε εκκέα πνυκζα πήβαζκε ρδθά ζημ μνυξ ημο Αζμξ (Αίηηδ, Εδαίμκ άκηνμκ),
απυ υπμο ηαζ πανεθάιαακε ημοξ κυιμοξ ηδξ πυθεςξ απυ ημκ ίδζμ ημκ εευ.
Έπεζηα αάζεζ ηςκ αζνεηχκ ακηζπνμζχπςκ ημο εεμφ ζηδκ βδ, δδθαδή ημο
Μίκςμξ, ημο Ραδαιάκεομξ, ηαζ ηδξ εηηεθεζηζηήξ ιδπακήξ ημοξ, ημο Σάθς, μζ
πμθίηεξ οπάημοακ ζημοξ κυιμοξ. Σδκ βκχζζ αοηή δζέδςζακ μζ Κνήηεξ,
ζφιθςκα ιε ημκ Αζυδςνμ ημκ ΢ζηεθζχηδ ιέπνζ ηδκ κμηζμακαημθζηή Ώνααζηή
πενζυκδζμ, μπμφ μζ ηάημζημζ ηδξ, ιζθμφζακ αηυιδ ζηδκ επμπή ημο ηδκ
Κνδηζηή βθχζζα, ηαζ πνμξ επίννςζζκ ηςκ ζζπονζζιχκ ημοξ έδεζπκακ ηαζ
επζβναθέξ, ηζξ υπμζεξ έθεβακ, επάναλε μ Γεοξ, υηακ έιεκε ακάιεζα ζημοξ
ακενχπμοξ.104
΋ζμκ άθμνα ζηα μιδνζηά έπδ, ηαζ επεζδή δεκ είκαζ ημο πανυκημξ κα
ακαθφζμοιε ημ μιδνζηυ γήηδια, δ βεκζηχξ απμδεηηή εεςνία μηζ αοηά
πνμκμθμβμφκηαζ ζημκ 8μ π.Υ. αζ., δζυηζ ηυηε εδζδάπεδζακ μζ Έθθδκεξ ηδκ
βναθή, θαίκεηαζ κα ηαηαννέδ έπεζηα απυ ηζξ κέεξ ανπαζμθμβζηέξ ακαηαθφρεζξ,
πμο ακεθένεδζακ πνμδβμοιέκςξ.105 Βζδζηά ημ πηοηηυ πζκάηζμ, πμο ακεζφνεδ
απυ ημκ αοευ ηδξ εαθάζζδξ ζηζξ Μζηναζζαηηέξ αηηέξ, απμδεζηκφεζ ηδκ φπανλζ
ηεηναδίςκ ορδθήξ αζζεδηζηήξ ηαζ πμζυηδημξ ηαηά ημοξ Μοηδκασημφξ
πνυκμοξ. Δ ακαηάθορζξ ηδξ βναθζηήξ φθδξ οπμδεζηκφεζ θμζπυκ έιιεζα ηαζ
ηδκ βκχζζ ηδξ βναθήξ επί ηεηναδίμο ήδδ απυ ημκ 14μ π.Υ. αζ. Έηζζ
επζαεααζχκεηαζ ηαζ μ Υυνζη Μπθακη, μ υπμζμξ είπε υηζ ζήιενα έκα ιεβάθμ
ιένμξ θζθμθυβςκ ηθίκεζ πνμξ ηδκ φπυεεζζ μηζ δ ζφκηαλζξ ηςκ μιδνζηχκ επχκ
είπε ήδδ ηαηαζηήζεζ απαναίηδηδ ηδκ βναπηή παβίςζζ ημο ηεζιέκμο... μζ
ναρςδμί ημοααθμφζακ ιαγί ημοξ ημ βναπηυ πεζνυβναθμ ακηίηοπμ ημοξ.106

Δ δδιζμονβία ημο αθθααήημο ηαζ δ πνμέθεοζζξ ηςκ μκμιάηςκ ήηακ
πνμθακχξ έκα πνυαθδια, πμο είπε απαζπμθήζεζ ηαζ ημοξ Ώνπαίμοξ Έθθδκεξ.
Θα θέβαιε μηζ μζ νίγεξ ηδξ βεκέζεςξ ηδξ επζζηήιδξ ηδξ βθςζζμθμβίαξ εα
πνέπεζ ήδδ κα ακαγδηδεμφκ ζηδκ επμπή, ηαηά ηδκ μπμία έγδζε μ Πθάηςκ. Με
ημ ένβμ ημο «Κναηφθμξ δ Πενί Οκμιαηςκ ΋νευηδημξ», μ ιέβαξ θζθυζμθμξ
εέηεζ ημκ πνμαθδιαηζζιυ ζπεηζηά ιε ημ εάκ δ βθχζζα είκαζ «θφζεζ» δ «έεεζ»,
δδθαδή εάκ είκαζ θοζζηυ δδιζμφνβδια, μπυηε δ βκχζζξ ηςκ πναβιάηςκ
ηαείζηαηαζ ακηζηεζιεκζηή δ δδιζμφνβδια ημο ακενςπίκμο πκεφιαημξ, μπυηε
ιυκμκ οπμηεζιεκζηή βκχζζξ είκαζ δοκαηή.107 Βάκ θεάζμοιε ζηδκ μοζία ηςκ
μκμιάηςκ, πμο ηα έπεζ πθάζεζ δ ίδζα δ θφζζξ, ηυηε εα έπμοιε ηδκ
ακηζηεζιεκζηή βκχζζ. Αζυηζ, ζφιθςκα ιε ημκ Πθάηςκα, βζα κα είκαζ έκα υκμια
μνευ, πνέπεζ κα είκαζ ηέημζμ, πμο κα θακενχκδ ηδκ μοζία ημο πνάβιαημξ. Σα
μκυιαηα είκαζ ιία πνάλζξ ιζιήζεςξ ιε ηδκ αμήεεζα ηδξ θςκήξ. Ώθθά δ
ιίιδζζξ αοηή δεκ πνέπεζ κα είκαζ ιίιδζζξ ηδξ θςκήξ ή ημο ήπμο ή ημο
πνχιαημξ ημο πνάβιαημξ, αθθά ιίιδζζξ ιε βνάιιαηα ηαζ ζοθθααέξ ηδξ
μοζίαξ ημο πνάβιαημξ. Σα δε μκυιαηα ηα πνδζζιμπμζμφιε ςξ υνβακα ιε ηα
μπμία ηαεμνίγμοιε ηδκ θοζζηή οπυζηαζζ ηςκ πναβιάηςκ. Σμ ίδζμ ζοιααίκεζ
ηαζ ιε ηα ζημζπεία ημο αθθααήημο: ηα εηθςκμφιε ιε μκυιαηα ηαζ δεκ ηα
πνμθένμοιε αοηά ηα ίδζα ζακ θευββμοξ εηηυξ απυ ηέζζενα δδθαδή ημ Β ηαζ
ημ Ε ηαζ ημ Ο ηαζ ημ Χ. ΢ηα άθθα υιςξ θςκήεκηα ηαζ ηα άθςκα, βκςνίγεζξ υηζ
αθμφ πνμζεέζμοιε ηζ άθθα βνάιιαηα ηα πνμθένμοιε ηάκμκηαξ ηα έηζζ
μκυιαηα. Ώθθά, έςξ υημο εηθνάζςιε ηδκ δφκαιζ, πμο θακενχκεζ αοηυ,
δδθαδή ηάεε ζημζπείμ, είκαζ ακάβηδ κα πνμζεέηςιε βνάιιαηα, χζηε κα
ζπδιαηζζεή ημ υκμια, πμο εα ιαξ θακενχκδ ηδκ μοζία ημο ηαεανά.
Παναδείβιαημξ πάνζκ ημ «αήηα». ΐθέπεζξ υηζ εκχ πνμζεηέεδζακ ζε αοηυ ηα
βνάιιαηα Δ, Σ, Ώ, ηαευθμο δεκ έαθαρακ χζηε κα ιδ θακένςζδ ιε μθυηθδνμ
υκμια ηδκ θφζζ ημο ζημζπείμο αοημφ ηδκ μπμίακ ήεεθεκ μ κμιμεέηδξ κα
εηθνάζδ. Έηζζ ηαηςνεχεδ ιε επζηδδεζυηδηα κα δμεμφκ ζηα βνάιιαηα
μκυιαηα.108
Γνάθμκηαξ ζήιενα εζξ ηδκ Έθθδκζηήκ βθχζζα ζφιθςκα ιε ημκ ηαεδβδηή
Ώναακζηυπμοθμ, ιεηαπεζνζγυιεεα ηα εη ιαηναίςκμξ παναδυζεςξ βκςζηά 24
βνάιιαηα ημο Βθθδκζημφ αθθααήημο, ηα μπμία μζ ανπαίμζ Έθθδκεξ ςκυιαγακ
ςξ ελήξ: άθθα, αήηα, βάιια, δέθηα, εζ, γήηα, ήηα, εήηα, ζχηα, ηάππα, θάιαδα,
ιο, κο, λεζ, μο, πεζ, νς, ζίβια, ηαο, ο, θεζ, πεζ, ρεζ, ς. Σέζζενα απυ αοηά ηα
βνάιιαηα, ιεηςκμιάζεδζακ ανβυηενα απυ ημοξ ανπαίμοξ βναιιαηζημφξ,
πνμηεζιέκμο κα βίκμοκ ζαθέζηενα. Σμ εζ έβζκε ε ρζθμκ, ημ μο, μ ιζηνυκ, ημ
ο, ο ρζθυκ, ηαζ ημ ς, ς ιέβα. Οζ μκμιαζίεξ αοηέξ εονίζημκηαζ ήδδ ζηα ΢πυθζα
εζξ ηδκ Γναιιαηζηήκ Σέπκδκ ημο Αζμκοζίμο ημο Θναηυξ ηαζ
πνδζζιμπμζμφκηαζ ιέπνζ ζήιενα απυ ημοξ Νεμέθθδκεξ
ακαθθμίςηεξ.109 Γνάθμκηαξ θμζπυκ ζήιενα εζξ ηδκ Έθθδκζηήκ Γθχζζακ,
δζαηδνμφιε γςκηακή ιία βναιιαηζηή 2.406 εηχκ (2003 + 403/2), επεζδή ημ
403/2 π.Υ. -υηακ επχκοιμξ άνπμκηαξ ηςκ Ώεδκαίςκ ήηακ μ Βοηθείδδξ - μ
νήηςν, πμθζηζηυξ, ζοββναθεφξ ηαζ ζηναηδβυξ Ώνπίκμξ οπέααθε πνυηαζζ ιε
ηδκ μπμία ηαεςνίγμκημ ηα 24 βνάιιαηα ημο αθθααήημο βζα ηδκ ζοββναθή
ηςκ επζζήιςκ ηεζιέκςκ ηαζ ηδκ δζδαζηαθία ηςκ παζδζχκ. Δ πνυηαζζξ έβζκε

ηυηε απμδεηηή ζηδκ Βηηθδζία ημο Αήιμο ηαζ ηα εζενχεδηε ςξ κυιμξ. ΋ηακ
θμζπυκ βνάθμοιε ζήιενα ιε ηεθαθαία βνάιιαηα Βθθδκζηά, είκαζ ζακ κα
πνδζζιμπμζμφιε ηδκ ηεθαθαζμβνάιιαηδ βναθή ημο Ώνπίκμο, δθζηίαξ 2.406
εηχκ.110
ΐάζεζ θμζπυκ ηδξ ιεηαννοειίζεςξ ημο Ώνπίκμο, μζ Βθθδκζηέξ επζβναθέξ
δζαζνμφκηαζ ζε Πνμεοηθεζδείμοξ (δδθ. πνμ ημο 403 π.Υ.), ηαζ ζε
Μεηεοηθεζδείμοξ (δδθ. ιεηά ημ 403 π.Υ.). Δ μιάδα ηςκ πνμεοηθεζδείςκ
επζβναθχκ δζαηνίκεηαζ ζε ημπζηά αθθάαδηα, ημ Ώηηζημκδζζςηζηυκ ή Ώηηζηυκ,
ημ Εςκζηυκ, ημ Κμνζκεζαηυκ ηαζ ημ Υαθηζδζηυκ δ Αοηζηυκ θυβς ηδξ
εηηεηαιέκδξ δζαδυζεςξ ημο ζηδκ Αφζζ111 ιέζς ηςκ εηεί Βθθδκζηχκ
απμζηζχκ.112 Εδζαζηένςξ ζπμοδαία εέζζ βζα ηδκ έλέθζλζ ηδξ Βθθδκζηήξ βθχζζδξ
ζηδκ ζφβπνμκδ βεςπμθζηζηή ηαηάζηαζζ έπεζ δ δζάδμζζξ ημο
Υαθηζδζημφ αθθααήημο ηαηά ηδκ δζάνηεζα ηςκ οζηένςκ βεςιεηνζηχκ ηαζ
ανπασηχκ πνυκςκ. ΢φιθςκα ιε ημκ Ώναακζηυπμοθμ, δ βναθή ημο
παθηζδζημφ αθθααήημο, ιεηεδυεδ πνςσιχηαηα ζημοξ κηυπζμοξ Εηαθζημφξ
θαμφξ ηαζ δδ ζημοξ Σοννδκμφξ (Έηνμφζημοξ), Λαηίκμοξ, Οτιανίμοξ,
΋ζημοξ, Φαθίζημοξ ηαζ ηονίςξ ζημοξ Ρςιαίμοξ. Έηζζ ακεπηφπεδ απυ ημ
παθηζδζηυ αθθάαδημ ημ Λαηζκζηυ. Ώοηυ ιεηέδςζακ ανβυηενα μζ Ρςιαίμζ
ζημοξ θαμφξ ηδξ Αοηζηήξ Βονχπδξ ηαζ έηζζ ηαζ αοημί μζ άπμζημζ ημοξ ημ
ιεηαπεζνίγμκηαζ ιέπνζ ζήιενα. Πνμξ επίννςζζκ ηςκ θεβμιέκςκ ιαξ
παναεέημοιε έκα απυζπαζια απυ έκα δμηίιζμ ημο Πνοηάκεςξ ημο
Πακεπζζηδιίμο ημο ΢ζηάβμο η. Ε. Καθανά: Mathematic and geometric
theorems and axioms, both practical and theoretic were analyzed by
mathematicians. Alphanumeric systems with cryptic or mnemonic coding
have been developed. Geometric schemes like the prism, the pyramid, the
circle, the parallilogram and other isometric schemes like the pentagon,
hexagon, octagon, are analyzed periodically. With diagrams, the periphery,
the perimetry, the diameter and the dichotomy are studied.113
Άνα βε βκςνίγεζ δ η. Αζαιακημπμφθμο υηακ οπμζηδνίγδ ηα πενί εζζαβςβήξ
ηδξ Ώββθζηήξ ςξ επζζήιμο βθχζζδξ ημο Βθθδκζημφ ηνάημοξ, μηζ υθα ηα
αθθάαδηα ηςκ Βονςπασηχκ εεκχκ ηαηάβμκηαζ απυ ημ Βθθδκζηυ Υαθηζδζηυ
αθθάαδημ;114 Βιείξ μζ Νεμέθθδκεξ δε, ελαημθμοεμφιε κα πνδζζιμπμζμφιε έκα
αθθάαδημ, ημ μπμίμ ζζημνζηά ιανηονείηαζ (πνμξ ημ πανυκ) απυ ημκ
8μ π.Υ. αί. Δ ηαηαβςβή δε ηδξ βναιιαηζηήξ ηαζ ημο ζοκηαηηζημφ ηδξ
Βθθδκζηήξ βθχζζδξ πάκεηαζ ζηα αάεδ ηςκ αζχκςκ, υπςξ ακαδφεηαζ ιέζα απυ
ηζξ ηθζηέξ θέλεζξ ηαζ ημοξ επζεεηζημφξ πνμζδζμνζζιμφξ ηςκ πζκαηίδςκ ηδξ
Γναιιζηήξ ΐ΄.
Δ Βθθδκζηή βθχζζα έβζκε ςζηυζμ βζα πνχηδ θμνά παβηυζιζα, έκα
είδμξ lingua franca ηδξ επμπήξ, ιέζα απυ ηα ιεβάθα ελενεοκδηζηά ηαλείδζα
ηαζ ηζξ εηζηναηείεξ ημο Μεβάθμο Ώθελάκδνμο ηαζ ηςκ δζαδυπςκ ημο. Καζ ηδκ
Κμζκήκ Βθθδκζηή Λαθζά ςξ ιέζα ζηδκ ΐαηηνζακή ηδκ πήβαιεκ, ςξ ημοξ
Εκδμφξ (Κ. Π. Κααάθδξ). Οζ Ρςιαίμζ ηαηαηηδηέξ ηςκ Βθθήκςκ, ιαβειέκμζ
απυ ημ ορδθυ επίπεδμ ημο Βθθδκζημφ πμθζηζζιμφ, εα οπμηαπεμφκ ιε ηδκ
ζεζνά ημοξ ζε αοηυκ ακηί κα ημκ οπμηάλμοκ, υπςξ είπε έκαξ Γάθθμξ ζζημνζηυξ
ημο πνμδβμοιέκμο αζχκμξ. Έηζζ εα επζαζχζδ δ Βθθδκζηή βθχζζα ιέπνζ ημοξ

ΐογακηζκμφξ πνυκμοξ ζημοξ Έθθδκεξ-ΐογακηζκμφξ, υπςξ ιαξ απμηαθεί ημ ίδζμ
ημ Κμνάκζ. Υάνζ ζε αοημφξ εα δζαζςεή δ Βθθδκζηή βναθή ηαζ ιέζς ηδξ
ακηζβναθήξ ηςκ ηεζιέκςκ πμθθχκ ανπαίςκ Βθθήκςκ ζοββναθέςκ. Βάκ δεκ
είπακ ιεζμθααήζεζ αοημί, εα ήηακ δοζπενέζηαηδ δ ιεηαβναθή ηςκ
Βθθδκζηχκ βναιιάηςκ, ηα υπμζα ηδκ πενίμδμ ημο Μεζαίς-κμξ εεεςνμφκημ
αηαηακυδηα, υπςξ ηα ζενμβθοθζηά.
Άθθςζηε ηδκ ζοιαμθή υθςκ ηςκ Βθθήκςκ δζαπνμκζηά βζα ηδκ ζςηδνία ηδξ
βθχζζδξ έπεζ οικήζεζ ιε ημκ δζηυ ημο ιμκαδζηυ ηνυπμ μ Οδ. Βθφηδξ:
Μνλάρε έγλνηα ε γιώζζα κνπ ζηηο ακκνπδηέο ηνπ Όκεξνπ.
Μνλάρε έγλνηα ε γιώζζα κνπ, κε ηα πξώηα Δόμα ΢νη!
Μνλάρε έγλνηα ε γιώζζα κνπ, κε ηα πξώηα ιόγηα ηνπ Ύκλνπ!

ΤΠΟ΢ΗΜΔΙΩ΢ΔΙ΢
1 Ώοηυ πνμηφπηεζ απυ ηδκ παναηήνδζζ ημο Φαίδνμο ζημ ηέθμξ: Χ ΢χηναηεξ, ναδίςξ ζο Ώζβοπηίμοξ ηαί
μπμδαπμφξ, ακ έεέθδξ, θυβμοξ πμζείξ (375 b). ΐθ. Αζδαηηζηή Πναηηζηή ΢.Έ.Λ.Μ.Β. Θεζζαθμκίηδξ πενί
Ώκεμθμβίμο Ώνπαίςκ Βθθήκςκ ΢οββναθέςκ Γ΄ Λοηείμο, 1989, ζ. 267.
2 John Noble Wilford, The New York Times, ιηθν. εθ. ΚΏΘΔΜΒΡΕΝΔ: Πυηε μ άκενςπμξ έβζκε
άκενςπμξ, θ. 3. Μανηίμο. 2002
3 Ώ.-΢. Ώναακζημπμφθμο, Βπζβναθζηή, εκ Ώεήκαζξ, 1937, ζ. 12-13.
4 Πθάηςκμξ Κναηφθμξ
5 Γ.Κμονηέζδ-Φζθζππάηδ, Ή Σέπκδ, πεν. ΏΡΥΏΕΟΛΟΓΕΏ η.58, Μάνηζμξ 1996, ζ. 85.
6 Ώ. Πμοθζακυξ, Βνβαθεζμηεπκία, ΏΝΘΡΧΠΟ΢, η.13, 1991-1997, ζ. 52.
7 ζ. 260, πναθ. Winn M., The Signs of the Vinca culture: an internal
analysis; their role, chronology and independence from Mesopotamia. Ph. D. Diss. University of
California, Los Angeles, 1973.
8 Ώ.Ώ.Γχδ, Πνμσζημνζηή ηαί Πνςημσζημνζηή Ώνπαζμθμβία, Γζάκκεκα, 1982, ζ. 184-5, είη. 32, 33, ζδι.
120-123. πναθ. Leroi-Gourn, Prihistoire de l'art, 310-311; Kuehn, Erwachen und Aufstieg, 211-213; Narr,
Handbuch, l, 324-326; Mueller-Karpe, Handbuch, l, 276, no. 74; Bordes, Le Pateolithique, 166;
Sonneville-Bordes, L'ίge de la pierre, 107-108; Hawkes-Wooley, History, 175-6.
9 Μδκάξ Α. Σζζηνζηζήξ, ΓΡΏΜΜΕΚΔ Ώ΄, Δνάηθεζμ, 2001, ζ. 230, ζδι. 8. πναθ. Sarianidis V., Margiana
and Protozoroastrism, Ώεήκαζ, 1999, ζ. 88.
10 Ο.π., πναθ. Kυhn, Erwachen und Aufstieg, 212, υπμο ηαζ αζαθζμβναθία.
11 Πναθ. Eleni Karantzola, Adamadlos Sampson, loannis Liritzis, Some recorded signs of early writing
in Greek prehistory: theoretical considerations on a temporal and spatial
dimension,Αζεεκέξ ΢οκέδνζμ Πακεπζζηδιίμο Ώζβαίμο: Κάημζημζ ηαί Καημίηδζδ ζημκ Βθθαδζηυ πχνμ 900
0-1000 π.Υ., ΡΟΑΟ΢ 7-11 Οηηςανίμο 2002, πενζθήρεζξ ζοκεδνίμο, ζ. 30. πναθ. Σδκ δοκαηυηδηα
οπάνλεςξ επζημζκςκίαξ ζε αοημφξ ημοξ πνυκμοξ υπζ ιυκμκ ιέζς ηςκ πενζαίςκ, αθθά ηαί ηςκ εαθαζζίςκ
μδχκ, ήδδ απυ ημοξ παθαζμθζεζημφξ πνυκμοξ, υπςξ απέδεζλακ μζ ενβαζίεξ ημο δζεεκμφξ ζοκεδνίμο:
Θαθάζζζεξ Μεηαθμνέξ ηαί επζημζκςκίεξ ζηδκ Μεζυβεζμ: Ώπυ ηδκ Παθαζμθζεζηή επμπή ςξ ηα πνχζια
Ρςιασηά πνυκζα, πμφ έθααε πχνα ζηδκ Μήθμ ζηα ηέθδ ΢επηειανίμο ημο 2002.
12 Γ.Υ.Υμονιμογζάδδξ, Σμ Αζζπδθζυ Καζημνζάξ. Έκαξ θζικαίμξ πνμσζημνζηυξ μζηζζιυξ, Θεζζαθμκίηδ,
1996, ζ. 46.
13 Γ.Υ.Υμονιμογζάδδξ, Αζζπδθζυ 7500 πνυκζα ιεηά, Θεζζαθμκίηδ, 2002, ζ. 260, 254.
14 Μ.Σζζηνζηζή, Γναιιζηή Ώ'. ΢οιαμθή ζηδκ ηαηακυδζδ ιζαξ αίβαζαηήξ βναθήξ, ΐζηεθαία Αδιμηζηή
ΐζαθζμεήηδ, Δνάηθεζμ, 2001, ζ. 25.
15 Renfrew Κ., Πνμαθήιαηα ηδξ Βονςπασηήξ Πνμσζημνίαξ, Ώεήκα, 1979. πναθ. Μ.Σζζηνζηζή, Γναιιζηή
Ώ'. ΢οιαμθή ζηδκ ηαηακυδζδ ιζαξ αίβαζαηήξ βναθήξ, ΐζηεθαία Αδιμηζηή ΐζαθζμεήηδ, Δνάηθεζμ, 2001,
ζ. 25, ζδι. 3.
16 Winn M., The signs of the Vinca Culture: an internal analysis: their role, chronology and
independence from Mesopotamia. Ph. D. Diss. University of California, Los Angeles, 1973.
17 Hie Tudor, Tezaurul de la Isaiia, ζημ Mica Enciclopedie "AS", Anuκ XI, nr. 493, Αεηέιανζμξ 2001, ζ.
15.
18 Bogdan Nikolov, Ώνπαίμζ Πμθζηζζιμί ημο Κνζαμκηυθ, (νςζζζηά) 1984, ζ. 46, 88.

19 Ώπ. Λοηέζα, Πνμσζημνζηή ΢θναβίδα, εθ. ΒΘΝΟ΢ ηδξ ΚΤΡΕΏΚΔ΢, θ. 17. Φεανμοανίμο 2002. αθ.
Πναηηζηά 15δξ 'Βπζζηδιμκζηήξ ΢οκακηή-ζεςξ βζα ημ Ώνπαζμθμβζηυ Ένβμ ζηδκ Μαηεδμκία ηαί ηδκ
Θνάηδ, 16 Φεανμοανίμο 2002.
20 Μ.Σζζηνζηζή, Γναιιζηή Ώ΄. ΢οιαμθή ζηδκ ηαηακυδζδ ιζαξ αίβαζαηήξ βναθήξ, ΐζηεθαία Αδιμηζηή
ΐζαθζμεήηδ, Δνάηθεζμ, 2001, ζ. 24-25.
21 ΋.π., ζ. 24-25, ζδι. 1, 2. πναθ. Sir FI. Petrie, The Formation of the Alphabet, ζημ Mason W.A. 329,
London, 1919.
22 Ώπ. Λοηέζα, Πνμσζημνζηή ΢θναβίδα, εθ. ΒΘΝΟ΢ ηδξ ΚΤΡΕΏΚΔ΢, θ.17. Φεανμοανίμο 2002. πναθ.
Μ.Σζζηνζηζή, Γναιιζηή Ώ΄. ΢οιαμθή ζηδκ ηαηακυδζδ ιζαξ αίβαζαηήξ βναθήξ, ΐζηεθαία Αδιμηζηή
ΐζαθζμεήηδ, Δνάηθεζμ, 2001, ζ. 25, ζδι. 4. πναθ. εθ. ΏΑΒ΢ΜΒΤΣΟ΢, θ. 21.9.1995.
23 Μ.Σζζηνζηζή, Γναιιζηή Ώ΄. ΢οιαμθή ζηδκ ηαηακυδζδ ιζαξ αίβαζαηήξ βναθήξ, ΐζηεθαία Αδιμηζηή
ΐζαθζμεήηδ, Δνάηθεζμ, 2001, ζ. 25. Ώκάθμβα πνοζά έκχηζα ή πενίαπηα έπμοκ ανεεή ζημ πνμσζημνζηυ
ζπήθαζμ ηδξ Θευπεηναξ ημο Νυιμο Σνζηάθςκ, αθθά ηαί ζηδκ ΐάνκα ηδξ ΐμοθβανίαξ, ηαεχξ ηαί ζηδκ
Ρμοιακία.
24 Ώπ. Λοηέζα, Πνμσζημνζηή ΢θναβίδα, εθ. ΒΘΝΟ΢ ηδξ ΚΤΡΕΏΚΔ΢, θ. 17. Φεανμοανίμο 2002.
25 Dr. Eleni Karantzola, Prof. Dr. Ad. Sampson, Prof. Dr. I. Liritzis, Some recorded sgns of early writing
in Greek Prehistory : theoretical considerations on a temporal and spatial
dimension,Αζεεκέξ ΢οκέδνζμ Πακεπζζηδιίμο Ώζβαίμο, ΡΟΑΟ΢, 7-11 'Οηηςανίμο 2002, αθ. Πενζθήρεζξ
΢οκεδνίμο, ζ. 30.
26 Πναθ. Γ.Υ. Υμονιμογζάδδ, Αζζπδθζυ. 7500 πνυκζα ιεηά, Θεζζαθμκίηδ, 2002, ζ. 260, είη. 9, ηαί
Ε.Β.Β., η. Ώ', ζ. 151.
27 Marie-Joseph Steve, Le Syllabaire proto-ζlamite linζaire, αθ. Πναηηζηά ΢οκεδνίμο βζα ηδκ Γναπηή
Βπζημζκςκία ζηδκ Μεζυβεζμ, 'Βθθδκζηή ΐίθθα Κήνοθμξ, 14-15 Μαίμο 1996, Ίδνοια Θεμδχνμο Ράσκαπ,
2000, ζ. 73-84.
28 George Thomson, Ή 'Βθθδκζηή Γθχζζα. Ώνπαία ηαί Νέα, Ώεήκα, 1989, α', έηδ., ζ. 69.
29 Ε.Έ.Β., η.Ώ', ζ. 147. 30Ε.Β.Β..Σ. Ώ',ζ. 151.
31 "Βθδ Πμθοβζακκάηδ, υζηναημ «Γνάιια» απυ ηδ Μαφνδ Θάθαζζα, ΏΝΘΡΧΠΟ΢, η. 13 1991-1997, ζ.
298-304.
32 Louis Godart, ΋ Αίζημξ ηδξ Φαζζημφ, ζ. 31.
33 Β. Πμθοβζακκάηδ, ΋ Αίζημξ ηδξ Φαζζημφ ιζθάεζ 'Βθθδκζηά, Ώεήκαζ, 1996, ζ. 337.
34 Ν.Παπαπαηγή, Παοζακίμο. 'Βθθάδμξ Πενζήβδζζξ, Υ, 28. 2.
35 Σνοθ. Μαναβημφ, Λασηά Παναιφεζα ηαί Σναβμφδζα ηδξ Φαναςκζηήξ Βπμπήξ, έηδ. Θμοηοδίδδξ, 1983,
ζ.32-36.
36 Σνοθ. Μαναβημφ, Λασηά Παναιφεζα ηαί Σναβμφδζα ηδξ Φαναςκζηήξ Βπμπήξ, έηδ. Θμοηζδίδδξ, 1983,
ζ. 31.
37 ΐάζεζ ηδξ Εκδμεονςπασηήξ εεςνίαξ.
38 W.Wright, The Empire of the Hittites, London, 1884; πναθ. Ε.Β.Β., η.Ώ', ζ. 151.
39 S.N.Kramer, The Sumerians, London, 1963, fig.3.
40 A.Evans, Primitive Pictographs and Script, J.H.S., 1894, ζ. 284.
41 Ο.π.
42 Ο.π.
43 Scripta Minoa, I.
44 I.E.E., η. Ώ', ζ. 209.
45 I.E.E., η. Ώ', ζ. 150.
46 Ο.π.
47 I.E.E., η.Ώ', ζ. 150, 209, αθ. είη.
48 John Chadwick, ΓΡΏΜΜΕΚΔ ΐ'. Ή πνχηδ Βθθδκζηή Γναθή, Ώεήκαζ, 1962, ζ. 3.
49 Μδκάξ Α. Σζζηνζηζήξ, Γναιιζηή Ώ'. ΢οιαμθή ζηδκ ηαηακυδζδ ιζαξ αίβαζαηήξ βναθήξ, ΐζηεθαία
Αδιμηζηή ΐζαθζμεήηδ, Δνάηθεζμ, 2001.
50 Έπεηδνίξ Ώββθζηήξ Ώνπαζμθμβζηήξ ΢πμθήξ Ώεδκχκ, η. IV, ζ. 57-59.
51 John Chadwick, ΓΡΏΜΜΕΚΔ ΐ'. Ή πνχηδ Βθθδκζηή Γναθή, Ώεήκαζ, 1962, ζ. 37η.έλ.
52 Ε.Β.Β., η. Ώ', ζ. 296. πενζζζυηενεξ θεπημιένεζεξ βζα ηδκ ιέεμδμ άπμ-ηνοπημβναθήζεςξ αθ. εζξ John
Chadwick, ΓΡΏΜΜΕΚΔ ΐ'. Ή πνχηδ Βθθδκζηή Γναθή, Ώεήκαζ, 1962, ζ. 43 η.έλ.
53 Ή Εζημνία ηδξ Βθθδκζηήξ Γθχζζαξ ηαί Γναθήξ, Die Geschichte der Hellenischen Sprache und Schrift,
3-6.10. 1996, Ohlstadt, Oberbayern-Deutschland, ζ. 27-38 (ακηίθμβμξ ζηδκ άκαημίκςζζ ημο G.Neumann,
Zur Vor-und Frueh-geschichte der griechischen Sprache: Neuerungen in Morphologie und Wortschatz).
54 Γ.Μπαιπζκζχηδ "Βηεεζδ «Εζημνία ηδξ Γναθήξ». Αομ ιζηνά ηείιεκα ημο Πνοηάκεςξ ημο
Πακεπζζηδιίμο Ώεδκχκ, Ώεήκα, 2002.

55 Αν Κ. Γαθθή, Βκδείλεζξ βζα ηδκ ελάπθςζδ ιέπνζ ηδξ Θεζζαθίαξ, εκυξ (μνβακςιέκμο ζοζηήιαημξ
ζοιαυθςκ επί αββείςκ ηαηά ηδκ επμπή ημο παθημφ, πεν. ΏΡΥΏΕΟΛΟΓΕΏ, η. 29, Αεηέιανζμξ 1988, ζ. 5863.
56 Αςνζηά ζημζπεία έπεζ εκημπίζεζ δ η.Έθδ Πμθοβζακκάηδ ηαί ζημκ Αίζημ ηδξ Φαζζημφ. ΐθ. ζ. 337-338.
57 Μήκαξ Α. Σζζηνζηζήξ, Γναιιζηή Ώ', Δνάηθεζμ, 2001, ζ. 56.
58 Trude Dothan, Le premiεre apparition de l'ζcriture en Philistine, αθ. Πναηηζηά ΢οκεδνίμο βζα ηδκ
Γναπηή 'Βπζημζκςκία ζηδκ Μεζυβεζμ, 'Βθθδκζηή ΐίθθα Κήνοθμξ, 14-15 Μαίμο 1996, Ίδνοια Θεμδχνμο
Ράίκαπ, 2000,ζ. 165-169.
59 "Ώβ. Σζμπακάηδξ, Βζζαβςβή ζημκ ΋ιδνμ, Θεζζαθμκίηδ, 1988, ζ. 113. Γναθείξ λφθζκςκ πζκαηίδςκ
ακαθένμκηαζ ηαί ζε ιζα πεηηζηζηή πζκαηίδα ιε ζθδκμεζδή βναθή πμφ άκεηαθφθεή ζημ ζενυ ηςκ Υεηηαίςκ
ημο 14μο π.Υ. αζχκμξ ζηδκ Γζαγζθζηάβζα (Μ.Άζία), υπμο έθαηνεφεημ μ «ίκδμεονςπαίμξ» Αίαξ, μ εευξ ημο
ηεναοκμφ.
60 Kemal Pulak, To Ναοάβζμ ημο Οφθμοιπμονμφκ, Ώνπαία Ναοάβζα ζηδκ Μεζυβεζμ, εθ.
ΚΏΘΔΜΒΡΕΝΔ, θ. 3ήξ ΢επηειανίμο 2000, ζ. 24-26. πναθ. ηδκ άπμρδ ηδξ Κ.Αήιαημπμφθμο, ή μπμία
αιθζζαδηεί ηδκ ιοηδκασηή ηαηαβςβή ημο καοαβίμο, ζημκ ηαηάθμβμ Θεμί ηαί Ήνςεξ ηδξ 'Βπμπήξ ημο
Υαθημτ. Ή Βονχπδ ζηίξ νίγεξ ημο 'Οδοζζέςξ, Ώεήκα, 2000, ζ. 36.
61 Γθχζζα. Ή Βθθδκζηή Γναθή έβζκε 4000 εηχκ, "Βκεεημ αθζένςια εθ. 'Βθεοεενμηοπίαξ, θ. 24δξ
Εμοθίμο 1999, ζ. 23.
62ΐθ. Καηάθμβμ: Θεμί ηαί Ήνςεξ ηδξ 'Βπμπήξ ημο Υαθημφ. Ή Βονχπδ ζηίξ νίγεξ ημο 'Οδοζζέα, Ώεήκα,
2000, ζ. 36.
63 Kemal Pulak, To Ναοάβζμ ημο Οφθμοιπμονμφκ, Ώνπαία Ναοάβζα ζηδκ Μεζυβεζμ, εθ.
ΚΏΘΔΜΒΡΕΝΔ, θ. 3δξ ΢επηειανίμο 2000, ζ. 24-26, πναθ. Καηάθμβμ: Θεμί ηαί Ήνςεξ ηδξ Βπμπήξ ημο
Υαθημτ. Ή Βφνχ-πή ζηίξ νίγεξ ημο 'Οδοζζέα, Ώεήκα, 2000, ζ. 36.
64 Γ', 169: βνάραξ εκ πζκάηζ πηοηηχ ... ζήιαηα θοβνά.
65 ΢πεηζηά ιε ηδκ ζδιαζία ημο νήιαημξ ζημκ ΋ιδνμ, αθ. "Ώβ. Σζμπακάηδξ, Βζζαβςβή ζημκ ΋ιδνμ,
Θεζζαθμκίηδ, 1988, ζ. 113.
66 αθ. Ώβ. Σζμπακάηδξ, Βζζαβςβή ζημκ ΋ιδνμ, Θεζζαθμκίηδ, 1988, ζ. 113.
67 Πναθ. ηδκ απμρζ ημο Trude Dothan, Le premiεre apparition de l' ζcriture en Philistine, αθ. Πναηηζηά
΢οκεδνίμο βζα ηδκ Γναπηή 'Βπζημζκςκία ζηδκ Μεζυβεζμ, Βθθδκζηή ΐίθθα Κήνοθμξ, 14-15 Μαίμο 1996,
Ίδνοια Θεμδχνμο Ράσκαπ, 2000,ζ. 165-169. Πνέπεζ κα ζοιπενάκμοιε, ακαθένεζ ζ ηαεδβδηήξ πχξ ζηδκ
Παθαζζηίκδ, υ πάπονμξ, εδχδζια θεανηυξ, ήηακ ή ααζζηή πνχηδ τθδ βναθήξ βζα ημοξ Φζθζζηαίμοξ.
Μήπςξ ζοκέααζκε θμζπυκ ημ ίδζμ ηαί ζηδκ Κνήηδ;
68 Mission de Ras-Shamra, dirigζe par Claude F.-A. Schaeffer, La Legend de Keret, Roi des Sidoniens,
Paris, 1936.
69 ΐθ. M' hamed Hassine Fantar, Les Phζniciens en Mediterranee, 1997.
70 Stanislav Serget, A Grammar of Phoenician and Punic, Muenchen, 1976
71 Dr. Marta Guzowska, The Contexts of Cretan finds in Cyprus or "the case of a musturd
pot", Αζεεκέξ ΢οκέδνζμ Πακεπζζηδιίμο Ώζβαίμο, Ρυδμξ, 7-11
'Οηηςανίμο 2002, αθ. πενζθήρεζξ΢οκεδνίμο, ζ. 9
72 N.Coldstream, Γεςιεηνζηή Βθθάδα, Λμκδίκμ, 1977, Ώεήκα, 1997, ζ. 393,413-6.
73 ΐθ. Pierre Grimal, Λελζηυκ, θ. Άβαπήκςν.
74 Εζημνία ηδξ Κφπνμο. Ώπυ ηδκ Νεμθζεζηή ιέπνζ ηαί ηδκ Ρςιασηή Βπμπή, Λεοηςζία, 1992, ζ. 57
75 αθ. μδδβυ Βηεέζεςξ Εζημνίαξ ηδξ Γναθήξ, Πακεπζζηήιζμ Ώεδκχκ, Ώεήκα, 2002.
76 Ή Εζημνία ηδξ Βθθδκζηήξ Γθχζζαξ ηαί Γναθήξ, Die Geschichte der Hellenischen Sprache und Schrift,
3-6.10.1996, Ohlstadt, Oberbayern-Deutschland, ζ. 300 (ακηίθμβμξ ζηδκ άκαημίκςζζηδξ Αν. I. S.Lemos,
What is not dark in the so called Greek DarkAge).
77 Andre Lemaire, Les «Hyksos» et les debuts de l'ζcriture alphabitique au Proche-Orient, αθ. Πναηηζηά
΢οκεδνίμο βζα ηδκ Γναπηή Βπζημζκςκία ζηδκ Μεζυβεζμ, Βθθδκζηή ΐίθθα Κήνοθμξ, 14-15 Μαίμο 1996,
Ίδνοια Θεμδχνμο Ράζκαπ, 2000, ζ. 103-133.
78 ΋.π.
79 ΋.π.
80 αθ. 'Οδδβυ Βηεέζεςξ, Ή Εζημνία ηδξ Γναθήξ, Πακεπζζηήιζμ Ώεδκχκ, Ώεήκα, 2002, ζ. 44-45.
81 Γ. Μπαιπζκζχηδξ, Έηεεζδ. Εζημνία ηδξ Γναθήξ. Αφμ Μζηνά ηείιεκα ημο Πνο-ηάκεςξ ημο
Πακεπζζηδιίμο Ώεδκχκ, Πακεπζζηήιζμ Ώεδκχκ, Ώεήκα, 2002.
82 Maria Giulia Amadasi Guzzo, La transmission de ('alphabet phζnicien aux Grecs, 15 Μαίμο 1996,
Ίδνοια Θεμδχνμο Ράζκαπ, 2000,ζ. 231.
83 Pierre Grimal, Λελζηυκ, θ. Κάδιμξ, ζ. 336.
84 Ί. ΢ηαιαηάημο, Λελζηυκ ηδξ Ώνπαίαξ Βθθδκζηήξ Γθχζζδξ, θ. Κάδιμξ.
85 Maria Giulia Amadasi Guzzo, La transmission de ('alphabet phζnicien aux Grecs, 15 ΜαΎμο 1996,
Ίδνοια Θεμδχνμο Ράίκαπ, 2000,ζ. 239.

86 Ώ. Σγζνμπμφθμο-Βοζηαείμο, ΢φκημιδ Πνμζέββζζζξ εζξ ημ Εζημνζηυκ ηδξ Βθθδκζηήξ Γναθήξ, εθ.
Βθθδκζηή Ώβςβή, αν.θ.49, Μάνηζμξ 2001, ζ.10-11.
87 Β. Παπαδμπμφθμο, Μζκςζηή ηαί Μοηδκασηή πανμοζία ζηδκ Βββφξ Ώκαημθή ηαί είδζηχηενα ζηδκ
ημζθάδα ημο Εμνδάκδ, αθ. πενζθήρεζξ Αζεεκμφξ ΢οκεδνίμο Πακεπζζηδιίμο Ώζβαίμο, Ρυδμξ, 7-11
Οηηςανίμο 2002, ζ. 26.
88 J.-N.Coldstream, Γεςιεηνζηή 'Βθθάδα, Λμκδίκμ, 1977, Ώεήκα, 1997, ζ. 321-322.
89 ΋.π., ζ. 322, ζδι. 86, 87.
90 Α΄, 18,2-3.
91 Βζνήκδ Λ. Μπμονδάημο, Δναηθήξ. ΋ ελενεοκδηήξ ημο Ώνπαίμο Κυζιμο, Ώεήκα (οπυ έηδμζζκ)
92 Ώ.-΢.Άναακζημπμφθμο, ΒΠΕΓΡΏΦΕΚΔ, εκ Ώεήκαζξ, 1937, η. Ά?, ζ. 70-71.
93 Maria Giulia Amadasi Guzzo, La transmission de ('alphabet phζnicien aux Grecs, 15 ΜαΎμο 1996,
Ίδνοια Θεμδχνμο Ράζκαπ, 2000,ζ. 231. πναθ. J.-N.Coldstream, Γεςιεηνζηή 'Βθθάδα, Λμκδίκμ, 1977,
Ώεήκα, 1997, ζ. 321-32, μπμφ ακαθένεζ ηδκ άκαηάθορζ ηοπνμθμζκζηζηχκ αββείςκ ζηδκ πενζμπή.
94 Ώ.-΢. Ώναακζημπμφθμο, ΒΠΕΓΡΏΦΕΚΔ, εκ Ώεήκαζξ, 1937, η. Ώ', ζ. 70, 76.
95 J.-N.Coldstream, μ.π., ζ.394, 397.
96 Ο Ώναακζηυπμοθμξ ηδκ πνμκμθμβεί βφνς ζηα 800-850 π.Υ., αθ., μ.π., ζ. 32.
97 Maria Giulia Amadasi Guzzo, La transmission de ('alphabet phζnicien aux Grecs, 15 Μαίμο 1996,
Ίδνοια Θεμδχνμο Ράζκαπ, 2000,ζ. 234.
98 ΋.π., ζ. 240.
99 ΋.π., ζ. 235. 100 ΋.π., ζ. 236.
101 Ώ.-΢. Ώναακζημπμφθμο, ΒΠΕΓΡΏΦΕΚΔ, εκ Ώεήκαζξ, 1937, η. Ώ', ζ. 47, ζδι.3.
102 μ.π., ζ. 238.
103 η. 179
104 αθ. Βζνήκδ Λ. Μπμονδάημο, Δναηθήξ. ΋ Βλενεοκδηήξ ημο Ώνπαίμο Κυζιμο, οπυ έηδμζζκ.
105 Πναθ. Ώ.Σγζνμπμφθμο-Βοζηαείμο, ΢φκημιδ πνμζέββζζζξ εζξ ημ Εζημνζηυκ ηδξ Βθθδκζηήξ βναθήξ, εθ.
Βθθδκζηή Ώβςβή, άν.θοθ. 49, Μάνηζμξ 2001, ζ. 10-11.
106 ΋.π., πναθ. Υυνζη Μπθάκη, Σμ ΐζαθίμ ζηδκ Ώνπαζυηδηα, ζ. 148.
107 ΐ.-ΥΡ.Κνζηζέθδ, Πθάηςκμξ. Κναηφθμξ, Ώεήκαζ, ζ. 14.
108 Κναηφθμξ, 3930.
109 Ώ.-΢.Άναακζημπμφθμο, Βπζβναθζηή, εκ Ώεήκαζξ, 1937, η. Ώ', ζ. 41-44.
110 ΋.π., ζ. 44.
111 Μ.Βθθάξ, Εηαθία, ΢ζηεθία, Κάης Εηαθία.
112 Ώ.-΢. Ώναακζημπμφθμο, Βπζβναθζηή, εκ Ώεήκαζξ, 1937, η. Ώ', ζ. 45.
113 ΐθ. Έθ.ΒΛΒΤΘΒΡΟΣΤΠΕΏ, θ. 12.11.2000, πναθ. Βθ. Βθθδκζηή Ώβςβή, άν.θοθ. 47, Εακμοάνζμξ
2001, ζ. 18-19, ηαζ ημ εειεθζχδεξ ένβμ ηδξ "Ώ.Σγζνμπμφθμο-Βφζηαείμο, Πχξ ή Βθθδκζηή βμκζιμπμίδζε
ημκ Βονςπασηυ Λυβμ, έηδ. Νέα Θέζζξ ηαζ ηδξ ζδίαξ ΒΛΛΔΝ ΛΟΓΟ΢, Ώεήκαζ, 2002.
114 ΋.π., ζ. 45.

Βιβλιογπαθία
1 ) Αζδαηηζηή Πναηηζηή ΢.Β.Λ.Μ.Β. Θεζζαθμκίηδξ πενί Ώκεμθμβίμο Ώνπαίςκ Βθθήκςκ ΢οββναθέςκ Γ'
Λοηείμο, 1989, ζ. 267.
2) John Noble Wilford, The New York Times, ιηθν. εθ. ΚΏΘΔΜΒΡΕΝΔ: Πυηε ζ άκενςπμξ έβζκε άκενςπμξ, θ. 3. Μανηίμο. 2002
3) Ώ.-΢.Άναακζημπμφθμο, Βπζβναθζηή, εκ Ώεήκαζξ, 1937
4) Πθάηςκμξ, Κναηφθμξ
5) Γ.Κμονηέζδ-Φζθζππάηδ, Ή Σέπκδ, πεν. ΏΡΥΏΕΟΛΟΓΕΏ η.58, Μάνηζμξ 1996,ζ.85.
6) Ώ. Πμοθζακυξ, Ένβαθεζμηεπκία, ΏΝΘΡΧΠΟ΢, η.13, 1991-1997, ζ. 52.
7) Winn M., The Signs of the Vinca culture: an internal analysis; their role, chronology and independence
from Mesopotamia. Ph. D. Diss. University of California, Los Angeles, 1973.
8) Ώ.Ώ.Γχδ, Πνμσζημνζηή ηαζ Πνςημσζημνζηή Ώνπαζμθμβία, Γζάκκεκα, 1982.
9) Leroi-Gourn, Prihistoire de l'ari, 310-311 ; Kuehn, Erwachen und Aufstieg, Narr, Handbuch, l, 324
10) Μδκάξ Α. Σζζηνζηζήξ, ΓΡΏΜΜΕΚΔ Ώ', Δνάηθεζμ 2001
11) Sarianidis V., Margiana and Protozoroastrism, Ώεήκαζ, 1999
12) Eleni Karantzola, Adamadlos Sampson, loannis Liritzis, Some recorded signs of early writing in
Greek prehistory: theoretical considerations on a temporal and spatial
dimension, Αζεεκέξ΢οκέδνζμ Πακεπζζηδιίμο Ώζβαίμο: Κάημζημζ ηαί Καημίηδζδ ζημκ Βθθαδζηυ πχνμ 900
0-1000 π.Υ., ΡΟΑΟ΢ 7-11 Οηηςανίμο 2002, πενζθήρεζξ ζοκεδνίμο, ζ. 30.

13) Γ. Υ. Υμονιμογζάδήξ, Σμ Αζζπδθζυ Καζημνζάξ. "Βκαξ θζικαίμξ πνμσζημνζηυξ μζηζζιυξ,
Θεζζαθμκίηδ, 1996
14) Γ. Υ. Υμονιμογζάδδξ, Αζζπδθζυ 7500 πνυκζα ιεηά, Θεζζαθμκίηδ, 2002.
15) Μ.Σζζηνζηζή, Γναιιζηή Ώ'. ΢οιαμθή ζηδκ ηαηακυδζδ ιζαξ αίβαζαηήξ βναθήξ, ΐζηεθαία Αδιμηζηή
ΐζαθζμεήηδ, Δνάηθεζμ, 2001
16) Renfrew Κ., Πνμαθήιαηα ηδξ Βονςπασηήξ Πνμσζημνίαξ, Ώεήκα, 1979.
17) Winn M., The signs of the Vinca Culture: an internal analysis: their role,
chronology and independence from Mesopotamia. Ph. D. Diss. University of California, Los Angeles,
1973.
18) Hie Tudor, Tezaurul de la Isaiia, ζημ Mica Enciclopedie "AS", \Anul XI, nr. 493, Αεηέιανζμξ 2001
19) Bogdan Nikolov, Ώνπαίμζ Πμθζηζζιμί ημο Κνζαμκηυθ, (νςζζζηά) 1984.
20) Ώπ. Λοηέζα, Πνμσζημνζηή ΢θναβίδα, εθ. ΒΘΝΟ΢ ηδξ ΚΤΡΕΏΚΔ΢, θ. 17. Φεανμοανίμο 2002.
21)Πναηηζηά 15δξ Βπζζηδιμκζηήξ ΢οκακηήζεςξ βζα ημ Ώνπαζμθμβζηυ Ένβμ ζηδ Μαηεδμκία ηαί ηδκ
Θνάηδ, 16 Φεανμοανίμο 2002.
22) Μ.Σζζηνζηζή, Γναιιζηή Ώ'. ΢οιαμθή ζηδκ ηαηακυδζδ ιζαξ αίβαζαηήξ βναθήξ, ΐζηεθαία Αδιμηζηή
ΐζαθζμεήηδ, Δνάηθεζμ, 2001
23) Marie-Joseph Steve, Le Syllabaire proto-Elamite linζaire, αθ. Πναηηζηά ΢οκεδνίμο βζα ηδκ Γναπηή
'Βπζημζκςκία ζηδκ Μεζυβεζμ, Βθθδκζηή ΐίθ-θα Κήνοθμξ, 14-15 Μαίμο 1996, Ίδνοια Θεμδχνμο Ράζκαπ,
2000, ζ. 73-84.
24) George Thomson, Ή Βθθδκζηή Γθχζζα. Ώνπαία ηαί Νέα, Ώεήκα, 1989, α', έηδ
25) "Βθδ Πμθοβζακκάηδ, ΋ζηναημ «Γνάιια» απυ ηδ Μαφνδ Θάθαζζα, ΏΝΘΡΧΠΟ΢, η. 13 1991-1997,
ζ. 298-304.
26) Louis Godart, Ο Αίζημξ ηδξ Φαζζημφ, ζ. 31.
27) Β. Πμθοβζακκάηδ, ΋ Αίζημξ ηδξ Φαζζημφ ιζθάεζ Βθθδκζηά, Ώεήκαζ, 1996, ζ. 337.
28) Ν.Παπαπαηγή, Παοζακίμο. 'Βθθάδμξ Πενζήβδζζξ, Υ, 28. 2.
29) Σνοθ. Μαναβημφ, Λασηά Παναιφεζα ηαί Σναβμφδζα ηδξ Φαναςκζηήξ Βπμπήξ, έηδ. Θμοηοδίδδξ,
1983.
30) W.Wright, The Empire of the Hittites, London, 1884" πναθ. Ε.Β.Β., η. Ώ', ζ. 151.
31) S.N.Kramer, The Sumerians, London, 1963, fig.3.
32) A.Evans, Primitive Pictographs and Script, J.H.S., 1894, ζ. 284.
33) John Chadwick, ΓΡΏΜΜΕΚΔ ΐ'. Ή πνχηδ 'Βθθδκζηή Γναθή, Ώεήκαζ, 1962, ζ. 3.
34) Έπεηδνίξ Ώββθζηήξ Ώνπαζμθμβζηήξ ΢πμθήξ Ώεδκχκ, η. IV, ζ. 57-59.
35) John Chadwick, ΓΡΏΜΜΕΚΔ ΐ'. Ή πνχηδ 'Βθθδκζηή Γναθή, Ώεήκαζ, 1962, ζ. 37η.έλ.
36) Ή Εζημνία ηδξ Βθθδκζηήξ Γθχζζαξ ηαζ Γναθήξ, Die Geschichte der Hellenischen Sprache und
Schrift, 3-6.10. 1996, Ohlstadt, Oberbayern-Deutschland
37) Γ.Μπαιπζκζχηδ Έηεεζδ «Εζημνία ηδξ Γναθήξ». Αφμ ιζηνά ηείιεκα ημο Πνοηάκεςξ ημ
Πακεπζζηδιίμο Ώεδκχκ, Ώεήκα, 2002.
38) Αν Κ. Γαθθή, Βκδείλεζξ βζα ηδκ ελάπθςζδ ιέπνζ ηδξ Θεζζαθίαξ, εκυξ μνβακςιέκμο ζοζηήιαημξ
ζοιαυθςκ επί αββείςκ ηαηά ηδκ επμπή ημο παθημφ, πεν. ΏΡΥΏΕΟΛΟΓΕΏ, η. 29,Αεηέιανζμξ 1988, ζ. 5863.
39) Trude Dothan, Le premiere apparition de Γ ζcriture en Philistine, αθ. Πναηπηά ΢οκεδνίμο βζα ηδκ
Γναπηή 'Βπζημζκςκία ζηδκ Μεζυβεζμ, 'Βθθδκζηή ΐίθθα Κήνοθμξ, 14-15 Μαίμο 1996, Ίδνοια Θεμδχνμο
Ράζκαπ, 2000,ζ. 165-169.
40) "Ώβ. Σζμπακάηδξ, Βζζαβςβή ζημκ ΋ιδνμ, Θεζζαθμκίηδ, 1988
41) Kemal Pulak, To Ναοάβζμ ημο Οφθμοιπμονμφκ, Ώνπαία Ναοάβζα ζηδκ Μεζυβεζμ, εθ.
ΚΏΘΔΜΒΡΕΝΔ, θ. 3δξ ΢επηειανίμο 2000, ζ. 24-26
42) Κ. Αδιαημπμφθμο Θεμί ηαί Ήνςεξ ηδξ Βπμπήξ ημο Υαθημφ. Ή Βονχπδ ζηζξ νίγεξ ημο 'Οδοζζέα,
Ώεήκα, 2000
43) Γθχζζα. Ή Βθθδκζηή Γναθή έβζκε 4000 εηχκ, Έκεεημ αθζένςια εθ. 'Βθεοεενμηοπίαξ, θ.
24δξ Εμοθίμο 1999, ζ. 23.
44) Mission de Ras-Shamra, dirigζe par Claude F.-A. Schaeffer, La Legend de Keret, Roi des Sidoniens,
Paris, 1936.
45) M'hamed Hassine Fantar, Les Phζniciens en Mediterranee, 1997.
46) Stanislav Serget, A Grammar of Phoenician and Punic, Mυnchen, 1976
47) Dr. Marta Guzowska, The Contexts of Cretan finds in Cyprus or "the case of a musturd
pot", Αζεεκέξ ΢οκέδνζμ Πακεπζζηδιίμο Ώζβαίμο, Ρυδμξ, 7-11
'Οηηςανίμο 2002, αθ. πενζθήρεζξ΢οκεδνίμο, ζ. 9
48) N.Coldstream, Γεςιεηνζηή Βθθάδα, Λμκδίκμ, 1977, Ώεήκα, 199749)
49) Pierre Grimal, Λελζηυκ ηδξ Βθθδκζηήξ ηαί Ρςιασηήξ Μοεμθμβίαξ, Θεζζαθμκίηδ, 1992.
50) Εζημνία ηδξ Κφπνμο. Ώπυ ηδκ Νεμθζεζηή ιέπνζ ηαί ηδκ Ρςιασηή Βπμπή, Λεοηςζία, 1992, ζ. 57

51) Εζημνία ηδξ Γναθήξ, 'Οδδβυξ Βηεέζεςξ, Πακεπζζηήιζμ Ώεδκχκ, Ώεήκα, 2002.
52) Ή Εζημνία ηδξ Βθθδκζηήξ Γθχζζαξ ηαί Γναθήξ, Die Geschichte der Hellenischen Sprache und
Schrift, 3-6.10. 1996, Ohlstadt, Oberbayern-Deutschlani, ζ. 300
53) Andre Lemaire, Les «Hyksos» et les debuts de Γ ζcriture alphabζtique au Proche-Orient, αθ. Πναηηζηά
΢οκεδνίμο βζα ηδκ Γναπηή Βπζημζκςκία ζηδκ Μεζυβεζμ, Βθθδκζηή ΐίθθα Κήνοθμξ, 14-15 Μαίμο 1996,
Ίδνοια Θεμδχνμο Ράσκαπ, 2000, ζ. 103-133.
54) Maria Giulia Amadasi Guzzo, La transmission de ('alphabet phζnicien aux Grecs, 15 Μαίμο 1996,
Ίδνοια Θεμδχνμο Ράίκαπ, 2000,ζ. 231.
55) Ί. ΢ηαιαηάημο, Λελζηυκ ηδξ Ώνπαίαξ Βθθδκζηήξ Γθχζζδξ
56) "Ώ. Σγζνμπμφθμο-Βφζηαείμο, ΢φκημιδ Πνμζέββζζζξ εζξ ημ Εζημνζηυκ ηδξ Βθθδκζηήξ Γναθήξ, εθ.
Βθθδκζηή Ώβςβή, άν.θ.49, Μάνηζμξ 2001, ζ.10-11.
57) Β. Παπαδμπμφθμο, Μζκςζηή ηαί Μοηδκασηή πανμοζία ζηδκ Βββφξ Ώκαημθή ηαί είδζηχηενα ζηδκ
ημζθάδα ημο Εμνδακή, αθ. .πενζθήρεζξ Αζεεκμφξ ΢οκεδνίμο Πακεπζζηδιίμο Ώζβαίμο, Ρυδμξ, 7-11
Οηηςανίμο 2002, ζ. 26.
58) "Ώ.Σγζνμπμφθμο-Βφζηαείμο, Έθθήκ Λυβμξ, Ώεήκα 2002.
59) ΐ.-ΥΡ.Κνζηζέθδ, Πθάηςκμξ Κναηφθμξ, Ώεήκαζ, ζ. 14.
60) Έθ.ΒΛΒΤΘΒΡΟΣΤΠΕΏ, θ. 12.11.2000, πναθ. Βθ. Βθθδκζηή Ώβςβή, άν.θοθ. 47, Εακμοάνζμξ 2001,
63) Ώ.Σγζνμπμφθμο-Βοζηαείμο, Πχξ ή Βθθδκζηή βμκζιμπμίδζε ημκ Βονςπασηυ Λυβμ.
61) Anna Michailidou (Ed.), Manufacture and Measurment, Counting, Measuring and Recording. Craft
items in early Aegean Societies, Βεκζηυ Ίδνοια Βνεοκχκ, Κέκηνμ ΒθθδκμνςιασηήξΏνπαζυηδημξ, Ώεήκα,
2001.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful