You are on page 1of 8

MEKAN VE NESNE

1
Yaln Ko
Bu yazda "mekan", "nesne", "temsil" ve "imkn" kavramla-
rn kullanarak u gr ksaca aklamaa alacam: Farkl
meknlara ait nesnelerin "dnce"de ve "dil"de temsil edilebil-
meleri, bu farkl nesneler arasnda "varlksal bir gei", "varlksal
bir btnleme" imkn salamaz.
Farkl nesneleri, ksmen de olsa, "matematiksel", "fiziksel",
"kimyasal", "biyolojik", "sosyolojik", "tarihsel" nesneler eklinde
snflandrabiliriz. nce, bu nesnelere baz rnekler verelim. Her
"doal say" bir matematiksel nesnedir. "Kompleks saylar kme-
si"ni, "reel saylar zerinde tanmlanan bir fonksiyon"u, "dik al
bir Euklid geni"ni ve bir "fraktl"i de matematiksel nesneler
olarak dnmekteyiz; "masa" fiziksel, "hidrojen" kimyasal, "in-
san kromozomu" biyolojik, "aile" sosyolojik ve "Roma mparator-
luu" da tarihsel nesnelerdir.
Bir nesnenin mhiyyetini, yani asln ve i yzn sadece bu
nesnenin "kendisi" itibariyle anlayamayz. Her nesne, ait olduu
meknn artlar ve imknlarna tab olarak "meydana gelmi-
tir". Bu bakmdan, bir nesnenin mhiyyetinin ne olduu sorusu,
bu nesnenin meknnn mhiyyetinin ne olduu sorusu ile i iedir.
1 Bu yasann ilk hali. Hocam. Prof. Dr. Ahmed Yksel zemre tarafn-
dan 17 Aralk 1991 tarihinde lim Yayana Vajkf'nda dzenlenen ve ynetilen bir
panelde "Bilimlerin Gelimesinde 'Matematiin Rol" bal ile sunulmutur.
Taznn delglk folr ekli, 25 Aralk 1991 .tarihinde Boazii niversitesi Felaefe
Blm semineri olarak "Matematiksel Negatlvlzrn" bal altnda verilmi-
tir. Bu yazdaki temel grler ile bak as, hareket noktasn deerli Ho-
cann'n fikirlerinde bulmaktadr.
14
Herhangi bir yanl anlamaya meydan vermemek iin, burada
kullandmz "mekn" kavramnn, "uzaklk", "uzunluk", "uzay"
gibi topolojik veya geometrik kavramlar cinsinden ifade edileme-
yeceini hemen belirtmek mecburiyetindeyiz.
Farkl nesneler, mesel matematiksel nesnelerle fiziksel nes-
neler arasnda dnlebilecek ilikilerin aratrlmasna, genel
olarak, "nesne" ile "nesne'nin mekn" arasnda bulunan ilikiyi
"benzetme (metafor)" yoluyla inceleyerek balayacaz.
"Mekn", "nesne"nin meydana gelmesine imkn veren bir
"zemin" olarak dnebiliriz. Burada "zemV'i, "yer" ya da "yer-
yz" anlamnda deil de, "temel" ve "dayanak" karlnda me-
cazen (metaforik olarak) kullanyoruz. "Mekn", "nesne"nin
meydana gelmesine imkn tanyan bir "kab" veya "anak" olarak
dnmek de mmkndr.
"Mekn" ile ilgili olarak ileri srdmz "zemn" ve "kab"
benzetmelerini biraz aklayabilmek iin, bir ayna, bu aynada g-
rnts ortaya kan bir kalem ve ayna ile kalemin iinde bulun-
duu bir oda dnelim.
Ayna, kalemin grnts iin bir "zemn", bir "kab" olu-
turmaktadr. "inde bulunmak" ilikisi bakmndan, "kalemin
odann iinde bulunmas" ile "kalemin grntsnn aynann
iinde bulunmas" arasnda nemli bir fark ortaya kar. Ayna ile
kalemin aynadaki grnts arasnda, bu nesnelerin fiziksel m-
hiyyetleri itibariyle baz farklar vardr; oysa benzer bir mhiyyet
farki oda e odann iinde yer alan kalem arasnda bulunmaz. Oda
ile kalemin fiziksel mhiyyetleri ayndr; oysa, kalem ile kalemin
aynadaki grnts baz fiziksel mhiyyetler itibariyle farkldr.
Bir "kab"a benzeyen mekn, "nesne"yi iinde barndrr; her
"nesne" bir "mekn" iindedir. Ancak, "nesne" ile bu nesnenin
"iinde bulunduu" "kab" arasnda varlksal mhiyyet fark bu-
lunmaz ise, bu "kab" "nesne'nin mekn" olarak dnlemez. Me-
sel, az nceki rnekte oda, bu odann iinde bulunan kalemin me-
kn deildir.
"Mekn" ve bu mekndaki "nesne" itibariyle dnlen "iin-
de bulunma" ilikisi, varlksal mhiyyetleri farkl olan iki ey ara-
15
snda ortaya kmak mecburiyetindedir; aksi takdirde, "iinde bu-
lunduran ey"i, "iinde bulunan ey"in "mekn" olarak dne-
meyiz.
"Mekn" bir "kab"a benzeterek eri srdmz dncele-
ri "mekn" bir "zemn"e benzeterek de ileri srebiliriz. Az nce-
ki rnee gre, ayna, kalemin aynadaki grntsnn "zemn"idir;
yani, "dayana"dr. Bu benzetmede de, "mekn" e bu meknda
bulunan "nesne" bakmndan dnlen "dayanak olma" ilikisi,
varlksal mhiyyetleri itibariyle iki farkl ey arasnda bulunmak
mecburiyetindedir; aksi hlde, "mekn"dan szedemeyiz.
Her nesnenin bir "mekn" bulunmas gerekmektedir. "Mekan-
sz nesne" mmkn deildir.
Nesneleri bilimler vastasyla tanrz. Bir nesnenin "zemn"i
ile "kab"m akla kavuturmadan bu nesneyi tanmaya al-
mak, "temelsiz bilgi" retmek durumuna yolaar. "Yanl bilgi"
olamayaca gibi "temelsiz bilgi" de olamaz. Bu itibarla, nesnele-
rin meknlarnn belirlenmesi sadece "metafiziksel" bir sorun de-
ildir; bu sorun, bilimlerin temellendirilmesi meselesi ile de i ie-
dir.
"Nesne" ile nesnenin "mekn" arasnda "imkn" kavram
vastasyla ifade edebileceimiz ilgin bir balant bulunmaktadr.
Az nceki benzetmeye dnelim. Bir "kab" ancak "imkn"lar iti-
bariyle doldurulabilir; "kab"a "ne" koyacamz ve "ne kadar" ko-
yacamz, "kab"m imknlarna baldr. Bir "zemn", sadece ve
sadece bu zennin "imkn"larnn elverdii eylerin zemni ola-
bilir. Mesel, bir oda, aynada bulunan grntlerin kab dedir,
Mesel, ayna, zihnimizde ortaya kan bir haylin zeminini, da-
yanan oluturmaz.
Bir nesnenin tab olduu artlar, bu nesnenin meknnn im-
knlar ile ilgilidir. Bir meknda bulunan nesneler arasndaki ili-
kiler de bu meknm imknlarna baldr. Mesel, bir nesnenin
"sebeb-sonu" ilikisine tab olup olmad, bu nesnenin mekn-
nn imknlar ile belirlenir.
Bir evren, bir mekn ve bu mekndaki nesnelerden meydana
gelir. Fiziksel nesneler, meknlar sebebiyle "zaman"a ve "sebeb-
16
sonu" ilikisine tabidirler. Bu itibarla da, fiziksel nesnelerin ev-
reni, yani fiziksel nesneler ile bunlarn kab ve zemini olan me-
kn, iki farkl n iin hibir ekilde ayn olamaz. Oysa, matematik-
sel nesnelerin evreni, yani matematiksel nesneler ile bunlarn kab
ve zeini olan mekn, kendisi ile hep ayndr; nk, matematik-
sel nesneler meknlarnn imknlar sebebiyle "zaman"a da "se-
beb-sonu" ilikisine de tab deildirler.
Matematiksel nesneler ile fiziksel nesneler, kendi meknlar-
nn imknlar sebebiyle birbirlerine "dokunmak" kuvvetinden yok-
sundur.
Matematiksel nesneler ile fiziksel nesnelerin birbirlerine "do-
kunmalar" mmkn olmamakla birlikte, bu nesnelerin "dn-
ce"de ve "dil"de ortaya kan temsilleri, ayn "kab"ta ve "zemn"de
bulunmalar sebebiyle birbirlerine "dnce"de de "dil"de de "do-
kunmak" imknna sahiptir. Ancak, "dnce"de ve "diP'de bir-
birlerine dokunan bu eyler artk matematiksel nesnelerle fiziksel
nesnelerin kendileri deil, "dnce"deki veya "dT'deki temsille-
ridir; yani, "dnsel" ve "dilsel nesne"lerdir.
Bu konu ile ilgili baz dncelerimizi belirtmeden nce, ma-
tematiksel nesnelerle fiziksel nesnelerin birbirlerine "dokunmala-
rnn" imknsz olduu eklindeki grn "hesap yapmak" ko-
nusunda yolat birka dnceye ksaca da olsa deinmek is-
tiyoruz.
Hemen hepimiz, hesap makinelerinin ve bilgisayarlarn hesap
yaptna inanrz. Bu inancn kaynanda, biraz da, ocukken kul-
landmz mihzap (abaks) yatar. Mihzap, iki tahta arasnda alt
alta sralanm olan tellere dizilmi boncuklardan oluur. Bu bon-
cuklar saa sola oynatarak ok zor ilemleri ksa zamanda kolay-
ca yapmak mmkndr.
Mihzabn, kendi bana kavram oluturmak ve muhakemede
bulunmak gibi kapasitelere sahib olmadn farzedelim. ki doal
sayy toplamak amaciyle mihzapda meydana getirdiimiz dei-
iklikler, yani boncuklarn teller zerinde saa-sola oynatlmas,
sadece ve sadece "fiziksel hl" deiiklikleridir. Bu deiiklikler,
"zaman"a ve "sebeb-sonu ilikisi"ne tab olan nesnelerde meyda-
17
na gelirler. stelik, hibir fiziksel nesne, herhangi bir doal say-
nn varlksal dayana deildir.
Benzer olarak, hesap makinesinin ve bilgisayarn da kavram
oluturmak ve muhakemede bulunmak gibi kapasiteleri olmad-
n farzedelim. Hesap makinesi ile bilgisayarda hesap yapmak
amaciyle meydana getirdiimiz deiiklikler, yani hesap makine-
si ile bilgisayarn fiziksel donanmnda ortaya kan elektro-man-
yetik ve mekanik deimeler, sadece ve sadece bu eylerle ilgili
"fiziksel hl" deiiklikleridir. Bu deiiklikler de "zaman"a ve
"sebeb-sonu" ilikisine tab olan nesnelerde ortaya karlar.
Fiziksel nesnelerin matematiksel nesnelere "dokunamaraala-
r" sebebiyle, mizhap, hesap makinesi ve bilgisayarda meydana
gelen fiziksel deiikliklerin hibiri, kavram oluturmak ve muha-
kemede bulunmak gibi zihinsel vastalar dikkate alnmadan ma-
tematiksel ilemler olarak yorumlanamaz. Bu itibarla, mihzap, he-
sap makinesi ve bilgisayar kendi balarna hesap yapamazlar.
Bilgisayarlarn "hesap yaptklarn" "Turing makinesinden
yararlanarak temellendirmenin mmkn olduuna dair yaygn bir
inan bulunmaktadr. imdi, bu inanca kar kacaz ve ksaca
da olsa, bilgisayarlarn "hesap yaptklar" iddiasn Turing maki-
nesi vastasyla temellendirmenin mmkn olmadn gsterme-
e alacaz.
Bir Turing makinesinin, sonsuz uzunlukta bir bant ve bu bant
zerinde hareket edeben bir kafadan meydana geldiini d-
nelim. Bant zerinde birbirine bitiik hcreler bulunmaktadr. Bu
hcreler botur veya bir nokta yazlarak doldurulmutur. Kafa,
zerinde bulunduu hcreyi nce tarar, sonra varsa noktay si-
lerek sadaki veya soldaki hcreye geebilir; nokta yoksa bir nok-
ta yazarak sadaki veya soldaki hcreye gidebilir. Veya, hcrenin
ieriinde herhangi bir deiiklik yapmadan sadaki veya sol-
daki hcreye geebilir. Kafa, herhangi bir hcre zerinde hare-
ketsiz kalabir.
Turing makinesinin de kendi bana kavram oluturmak ve
muhakemede bulunmak gibi kapasitelere sahib olmadn farz
edelim.
Felsefe Ar. F. 2
18
Bir Turing makinesi, yukardaki tasvir itibariyle "zamana
tab olarak hesap yapabilen" soyut ve idealize edilmi bir makine
olarak ortaya kmaktadr. Turing makinesinin tanmndan ha-
reketle, "matematiksel ilemlerin" temelini tekil eden "rekrsif
fonksiyonlar" kmesinin, "Turing makinesi vastasiyle hesabedi-
lebilen fonksiyonlar" kmesi ile ayn olduunu ispat etmek mm-
kn grnmektedir. Htt, "mihzap vastasyla hesap edileben
fonksiyon" gibi bir kavram tanmlayarak, bu trden her fonksi-
yonun "Turing makinesi vastasiyle hesap edilebilen bir fonksi-
yon" olduu gsterilmektedir. Baz matematikiler ve mantk-
lar, "hesabedilebilen" her fonksiyonun, "Turing makinesi vasta-
siyle hesab edilebilen" bir fonksiyon olduuna, bu iddiay ispat ede-
memekle birlikte inanmakta ve bu iddiay baz nemli ispatlarda
da kullanmaktadrlar. Bu konuda daha da ileri gidilmekte ve Tu-
ring makinesi ile ilgili baz sonulardan, matematiksel mantkta
"karar verilemezlik" ispatnda ve metamatematikte ise herhangi
bir formel aritmetik sisteminin tutarl olmas halinde "tamamla-
namaz" olduunun ispatnda faydalanlmaktadr.
Turing makinesi ile ilgili sonular kullanan bu ispatlara, "es-
tetik" ve "formel salamlk"lan nedeniyle itibar etmek, bu ispat-
larn farkl varlksal kategorilerdeki nesneleri birlikte mtlea
ediyor olmalar sebebiyle maalesef mmkn deildir. Turing ma-
kinesi, soyut ve idealize edilmi bir makine olmakla birlikte, al-
mas bakmndan "zaman"a tabidir ve "fiziksel modalite"lerden
arndrlmamtr.
Matematiksel nesneler ve fiziksel nesneler, meknlarnn im-
knlar itibariyle birbirlerine "dokunmazlar". Bu bakmdan, ma-
samzn stndeki bilgisayar ile soyut ve idealize edilmi bir ma-
kine olan Turing makinesi arasndaki farklar, Turing makinesinin
kendi bana "hesap yapabildiini" temellendirmek asndan ye-
terli deildir.
Matematiksel nesneler ile fiziksel nesneler, biraz nce de belirt-
tiimiz zere, sadece ve sadece "dnce"deki ve "dil"deki temsil-
leri itibariyle birbirlerine "dokunmak" imknna sahiptirler. Bu
adan dnldnde, "dil", nesnelerin temsillerinin birbirleri-
ne "dokunmalarna" imkn tanyan bir "kab" olarak ortaya -
19
kar; ancak, elbette ki bu "kab"ta sadece "dilsel nesne"ler buluna-
bilir.
Bir rnek verelim. "Kalem odaki aynann nndedir" nerme-
sinde geen "oda", "ayna" ve "kalem" szckleri dilsel nesneler-
dir; bu dilsel nesneler, nerme iinde oda, ayna ve kalemi, yani
baz fiziksel nesneleri temsil ederler. Bu fiziksel nesnelerin dilsel
temsilleri, yani "oda", "ayna" ve "kalem" szckleri ayn kab iin-
de, yani "dil"de bulunmalar sebebiyle birbirlerine "dokunmak-
tadr".
"Kalem odadaki aynann nndedir" nermesinde geen "ka-
lem", "oda" ve "ayna" szcklerinin temsilleri olduklar nesneler,
yani kalem, oda ve ayna ayn mhiyyetteki eylerdir.
Parkl mhiyyetteki eylerin "diT'deki temsilleri de birbirleri-
ne "dil"de "dokunabilir". Mesel, "Aile, aynann bulunduu oda-
da biraraya geldi" nermesine bakalm. Bu nermede, "aile" sz-
c ile temsil edilen ey, bir sosyolojik nesnedir. Oysa, "ayna" ve
"oda" szckleri fiziksel nesneleri temsil ederler. Fiziksel nesneler-
le sosyolojik nesneler, kendi meknlarnn imknlar sebebiyle bir-
birlerine "dokunmazlar"; ancak, baz fiziksel nesnelerle sosyolojik
nesnelerin "dil"deki temsilleri, az nceki rnekten grld ze-
re, "diT'de birbirlerine "dokunmaktadr".
Fiziksel nesnelerin "diP'deki temsillerine, "diP'de temsil ma-
tematiksel elbiseler giydirmek mmkndr. Fiziksel nesneler ile
matematiksel nesnelerin "dil"deki temsilleri birbirlerine "dokunur".
Ancak, farkl varlksal mhiyyete sahip nesnelerin "cT'deki tem-
sillerinin birbirine "dokunmas", hibir ekilde, matematiksel nes-
nelerle fiziksel nesneler arasmda bir "varlksal srama"ya, bir
"varlksal birleme"ye yolamaz.
Fiziksel nesnelerin "dil"deki temsillerinin matematiksel nes-
nelerin "diT'deki temsilleri cinsinden ifade edilebilmesi, fiziksel
nesnelerin "diP'deki temsillerine matematiksel nesnelerin "dil"deki
temsillerine ait olan vasflarn yklenebilmesi, sonra da muhake-
me ve mantk yoluyla yeni nermelerin elde edilebilmesi zellikle
bilimlerin gelimesinde son derece yararl sonulara yolamtr.
Ancak, muhakeme ve mantk yoluyla elde edilen bu yeni ner-
20
melerin fiziksel nesnelerle olabilecek ilikisinin nasl aklanaca
nemli bir sorun oluturmaktadr.
Fiziksel nesneler ile bunlarn ait olduklar meknn mhiyye-
tinin aratrlmas, fiziksel nesnenin "almasn" gerektirmekte-
dir. drak ve muhakeme yoluyla gerekletirilebilecek olan bu
"ama" faaliyetinin "dil"deki temsillerinin, sadece matematiksel
nesnelerin dildeki temsilleri vastasiyle oluturulabileceini kabul
etmek mmkn dedir.
Nesneleri bilimler vastasiyle tanrz. Ancak, bir nesnenin "ze-
mn"i ile "kab"m akla kavuturmadan bu nesneyi mhiyyeti
itibariyle tanmak imknszdr. Bir fiziksel nesnenin tanmabilme-
si iin bu fiziksel nesnenin "almas" gerekmektedir. Fiziksel nes-
nenin "alabilmesi" ise, "ama" faaliyetinin belli bir noktasnda
matematiksel nesnelerin dildeki temsillerinin dlanmas artna
baldr.