You are on page 1of 86

M

M
M
a
a
a
r
r
r
i
i
i
o
o
o

a
a
a
v
v
v
a
a
a
r
r
r
H
H
H
i
i
i
d
d
d
r
r
r
o
o
o
d
d
d
i
i
i
n
n
n
a
a
a
m
m
m
i
i
i
k
k
k
a
a
a
c
c
c
i
i
i
j
j
j
e
e
e
v
v
v
n
n
n
i
i
i
h
h
h


m
m
m
r
r
r
e
e
e

a
a
a


Z
Z
Z
a
a
a
g
g
g
r
r
r
e
e
e
b
b
b
,
,
,
2
2
2
0
0
0
0
0
0
5
5
5

Predgovor









Ovaj materijal je zamiljen kao pomo studentima pri pripremanju ispita. Nadam se da e
pomoi da se studenti to kvalitetnije pripreme za ispit i da ga uspjeno poloe.
Ovaj materijal nije pregledan, lektoriran niti recenzirani pa kao takav vjerojatno sadri neke
pogreke na kojima se itaocima unaprijed ispriavam. Obzirom da postoji potreba za ovakvim
materijalom, a postupak ispravljanja i objavljivanja je spor i mukotrpan materijal e se objaviti
na web stranicama u ovakvom obliku. Poglavlja 2,3 i 4 preuzeta su iz magisterija Doc. dr. sc.
Marije ivi na emu je svesrdno zahvaljujem

Mario avar
Uvod

1
1. UVOD

Voda je prijeko potrebna za opstanak svih ivih organizama i nezamjenjiva je u mnogim
tehnolokim postupcima. Nedovoljna koliina vode na irem geografskom podruju moe biti
zapreka razvoju drutvenih i gospodarskih djelatnosti na tom prostoru. Osim dovoljne koliine
vode za vodoopskrbu stambenih naselja bitna je i kakvoa vode koja se pogorava zbog sve
veih oneienja okolia. Kvalitetna odvodnja otpadnih i oborinskih voda nuan je higijensko
zdravstveni uvjet za razvoj gradske sredine. Razvojem civilizacije i porastom standarda raste
potreba za konstantnom dobavom energenta. Sigurna, pouzdana i jeftinu dobavu energenta
nuan je uvjet razvoja urbane zajednice, a cjevovodna mrea se pokazala kao optimalno tehniko
rjeenje u najveem broju sluajeva.
U jednoj razvijenoj gradskoj sredini postoji itav niz cjevovodnih mrea koji slui za transport
fluida (vodovodi, naftovodi, plinovodi, toplovodi, kanalizacijski i slivni sustavi). Kvalitetno
planiranje, graenje i odravanje tih cjevovodnih sustava sloen je tehniki zadatak nuan za
postojanje urbanog naselja.
Poznavanje principa modeliranja strujanja u sloenim cjevovodnim mreama te ovladavanje
metodama prorauna stacionarnog i nestacionarnog strujanja fluida nuan je uvjet za kvalitetno
inenjersko spoznavanje hidrodinamikih pojava unutar cjevovodnih mrea te iznalaenje
tehnikog rjeenja

Povijesni pregled
Arheoloki nalazi, rijetki izvorni crtei i stare legende
dokazuju da je ve u prethistorijsko doba ovjek
iskustvom pronalazio praktina rjeenja brojnih
problema mehanike fluida. Izumio je splav, amac i
brod, te veslo i jedro za pogon tih plovila, nauio
gradnjom kanala i nasipa kontrolirati vodene tokove,
navodnjavati i odvodnjavati zemlju, te spreavati
poplave, izumio je strelicu s repnim stabilizatorom,
kovaki mijeh, primitivno vodeniko kolo,
primitivnu vjetrenjau itd.

Poetak gradnje vodoopskrbnih objekata poveza je s
razvojem prvih stambenih naselja. Poznati su podaci o
izgradnjom vodovoda oko <-3000 godine. U starom Egiptu
kopani su zdenci promjera 3 4 m i dubine vie od 200m. Dizanje vod s velike dubine bilo je
poznato u starom Egiptu, Babilonu i Kini. Upotrebljavani su ureaji s vedrima i vitlima, a za
razvoenje sluile su keramike, drvene ili olovne cijevi. U Jeruzalemu su sauvani ostaci
vodovoda sagraenog <-1000 godine

Izgradnja vodovoda posebno se
razvila u grkoj i rimskoj
civilizaciji. U to graeni su tuneli i
mostovi za provoenje vode. Poznat
je vodovodni tunel duljine 1 km za
opskrbu grada Samosa <-550. Prva
zapisana tumaenja nekih pojava
mehanike fluida potjeu od grkih
filozofa starog vijeka. U jednoj se
od svojih rasprava Aristotel (<-384.
Uvod

2
do <-322) bavi gibanjem tijela kroz vodu i zrak i zakljuuje da je otpor koji medij prua gibanju
tijela propocionalan gustoi medija. Arhimed iz Sirakuze (-287. do +-212) smatra se osnivaem
hidrostatike. On je postavio tri osnovna pouka o uzgonu i istisnini tijela koje pluta na povrini
vode ili je uronjeno u vodu, te teoriju stabilnosti sfernog segmenta koji pluta. Ktesibije iz
Aleksandrije (krajem -III St.) izumio je vodeni sat, hidraulike orgulje, zranu puku i
vatrogasnu dvostapnu crpku. Heron iz Aleksandrije (izmeu <-250. i *-150) ostavio je zapise o
pneumatici, razradio teoriju sifona, prvi opisao mlazni pogon pomou vodene pare i prikazao
postupak kojim se moe proraunati koliina vode koja protjee kroz cijev. Filon iz Bizanta (<-II
st.) bavio se pneumatikom i primjenom sifona za odravanje konstantne razine tekuine u
tlanim komorama.

Znanje o mehanici fluida Rimljani su preuzeli od Grka, ali
nisu doprinijeli daljem razvoju te znanosti. Rimljani su
dodue izgradili velike vodovodne sustave i kanalizaciju u
gradovima, te poboljali oblik brodskog trupa, ali to su sve
bile samo primjene grkih spoznaja i teorija. Poznat je
akvadukt preko rijeka Gard u Francuskoj visine 48,77 m.
Jedini vaniji pisani radovi s podruja mehanike fluida iz
rimskog vremena potjeu od Marka Vitruvija Poliona (<-I st.),
koji je kompilirao tadanja grka znanja o hidraulici, i Seksta
Julija Frontinia (40103), koji je opisao metode raspodjele
vode. U nas je izgraen krajem III i poetkom IV stoljea
rimski vodovod za opskrbu Dioklecijanove palae u
dananjem Splitu. Akvadukt i tuneli rimskog vodovoda i
danas se upotrebljavaju za opskrbu Splita vodom .

Nakon propasti Rimskog Carstva u kranskoj
Evropi znanost je skoro tisuu godina stagnirala,
ili ak i nazadovala. Grike su spoznaje o
mehanici fluida zaboravljene, a velike su rimske
hidrogradnje zaputene ili unitene. U arapskom
je svijetu nastavljen razvoj hidraulikih strojeva i
naprava; usavreno je vodeniko kolo i
vjetrenjaa, izumljeni su neki novi hidrauliki
automati. poboljani su vodovodni ureaji itd.
Neke od tih pronalazaka Mauri su donijeli u
panjolsku, a neke su, kao npr. usavreno
vodeniko kolo kriari prenijeli u Evropu. U
srednjem vijeku nastaje zastoj u izgradnji
vodoopskrbe. Poetci izgradnje vodovoda u evropskim gradovima
zabiljeeni su krajem XII i poetkom XIII stoljea. U naim
krajevima znaajna je izgradnja vodovoda u Dubrovniku. Vodovod
od izvora umet do grada duljine oko 10 km izgraen je 1436
godine. Nakon vodovoda izgraena je velika Onofrijeva esma u
sreditu Dubrovnika.

U XV st. renesansa je oslobodila umjetnost i znanost od
skolastikih stega, pa se i mehanika fluida ponovno poinje
razvijati. Na osnovi promatranja prirode i fizikalnih pokusa
Leonardo da Vinci (14521519) opisuje u svojim radovima mnoge
pojave hidrostatike, hidrodinamike i mehanike leta. Prvi je postavio
Uvod

3
princip zakona kontinuiteta, a priblino je tono rastumaio relativno gibanje, prirodu valova na
povrini vode, putanju slobodnog mlaza kapljevine, raspodjelu brzina u vrtlonom strujanju,
protjecanje vode u otvorenim kanalima, stvaranje virova u podruju odjeljivanja strujnica itd.
Otkrio je strujni oblik tijela i izradio nacrte razliitih hidraulikih strojeva, medu njima i
centrifugalne pumpe, a kao veliki zagovornik eksperimentalnih metoda istraivanja predloio je
postupke i mjerne instrumente za istraivanja u mehanici fluida.

Od renesanse do polovice XVII st gotovo svi radovi o mehanici fluida zasnivali su se na
pokusima i neposrednom promatranju pojava. Mehanika fluida ipak se nije mogla dalje razvijati
samo na osnovi eksperimenata i zapaanja, definirajui osnovne pojmove opisno i bez jasne
meusobne veze.
Za kvantitativni i kvalitativni opis pojava i njihove meuovisnosti bile su potrebne nove
matematike spoznaje bolje poznavanje osnovnih zakona fizike; taj je napredak ostvaren tokom
XVII st. Postavljena je osnova analitike geometrije, razvijen je infinitezimalni i integralni
raun, te primijenjen za matematiki opis hidrodinamikih pojava. Uveden je pojam fluida kao
kontinuuma, pojam viskoznosti fluida, te analizirano gibanje fluida pomou principa koliine
gibanja.
Potkraj XVII st. matematika se ve toliko razvila da je mogla posluiti za opis osnovnih zakona
gibanja fluida, to je bio preduvjet da se u XVIII st. postave temelji moderne hidrodinamike.
Tada postavljene teorije i razvijeni postupci matematike analize gibanja fluida i danas su
osnove hidrodinamike. Meutim, u to su vrijeme inenjeri znali vrlo malo matematike da bi
razumjeli te teorije, pa ih nisu ni prihvatili, nego su nastavili rjeavati praktine probleme,
uglavnom pomou pokusa i opaanja. Tako su se hidraulika i hidrodinamika kroz gotovo dva
sljedea stoljea razvijale neovisno jedna o drugoj; hidraulika je postajala sve korisnije
inenjersko umijee, a hidrodinamika sve elegantnija matematika disciplina.
Tokom XVIII i XIX st. uinjen je golem napredak u eksperimentalnoj hidromehanici. U XIX st.
teorijska hidrodinamika takoer je mnogo napredovala. Na prijelazu u XX st. postalo je oito da
treba ukloniti jaz izmeu teorijske hidrodinamike i inenjerske hidraulike ako se eli dalji
napredak znanosti o fluidima. To je znailo da se teorija mora povezati s fizikalnim injenicama
koje su utvrene eksperimentima i neposrednim mjerenjima. Tako je poelo ujedinjavanje
analitikih i eksperimentalnih istraivanja, pa je nastala znanstvena disciplina nazvana
mehanikom fluida. U drugoj polovici XX stoljea brz razvoj raunala i numerikih metoda
omoguio je razvoj numerike mehanike fluida. Numerika mehanika fluida zajedno s
teoretskim i eksperimentalnim pristupom omoguila je rjeavanje niza problema koje do tada
nije bilo mogue rijeiti. Od poetka XX st. pa do danas mehanika fluida postigla je golem
napredak. Nove su spoznaje o fluidima omoguile brzi razvoj znanstvenih i tehnikih disciplina
u kojima je fluid jedan od utjecajnih faktora.
Osnovne jednadbe dinamike fluida

4
2. OSNOVNE JEDNADBE DINAMIKE FLUIDA
2.1 Osnovni zakoni klasine fizike


Klasina fizika zasniva se na pretpostavci apsolutnosti vremena, to znai da je tijek
vremena isti u dva koordinatna sustava koji se gibaju relativno jedan prema drugom. Osnovni
zakoni fizike su formulirani u Euklidovom trodimenzijskom prostoru koji je predstavljen
skupom toaka iji se poloaj moe opisati koordinatama x
i
, gdje je i = 1,2,3 desnog inercijalnog
kartezijskog koordinatnog sustava. U radu e se koristiti kartezijski tenzori i indeksni nain
oznaavanja.
Za definiranje fizikalnih zakona od temeljnog je znaaja hipoteza o fluidu kao
kontinuumu jer omoguava matematiki opis strujanja fluida vremenski i prostorno
promjenjivim skalarnim, vektorskim i tenzorskim poljima te primjenu diferencijalnog i
integralnog rauna.
Osnovni fizikalni zakoni moraju biti uvijek zadovoljeni bez obzira na vrstu fluida i
specifina reoloka i termodinamika svojstva fluida. Oni vrijede za materijalni sustav estica
fluida. Pod materijalnim sustavom estica fluida, materijalnim volumenom V
M
(t), podrazumijeva
se odreena masa fluida koja se sastoji od jednih i istih estica fluida. Materijalni volumen je
ogranien materijalnom povrinom S
M
(t).

Osnovni zakoni (aksiomi) fizike su:

- zakon odranja mase ili jednadba kontinuiteta,
- zakon brzine promjene koliine gibanja ili jednadba koliine gibanja,
- zakon brzine promjene momenta koliine gibanja ili jednadba momenta
koliine gibanja,
- zakon odranja energije ili energetska jednadba,
- zakon brzine produkcije entropije.

U nastavku e se dati matematiki zapis osnovnih zakona u integralnoj formi uz
primjenu izraza za materijalnu derivaciju fizikalnog svojstva P:


D
D
P
t
P
t
v
P
x
j
j
= +

(2.1)


2.1.1 ZAKON ODRANJA MASE

Masa m materijalnog volumena je konstantna.
Matematiki zapis glasi:


D
D
D
D
d
m
t t
V
V t
M
=
( )
0 = (2.2)

gdje je gustoa fluida, []=ML
-3
, []
SI
=kg/m
3


Osnovne jednadbe dinamike fluida

5
2.1.2 ZAKON BRZINE PROMJENE KOLIINE GIBANJA

Brzina promjene koliine gibanja materijalnog volumena jednaka je zbroju vanjskih masenih
i povrinskih sila koje djeluju na materijalni volumen.
Matematiki zapis:


D
D
d d ( ) S d
t
v V f V n
i
V t
i
V t
i j
S t
M M M

( ) ( ) ( )
= + (2.3)

v
i
- vektor brzine strujanja, [v
i
]=LT
-1
, [v
i
]
SI
=m/s
f
i
- specifna masena sila, [f
i
]=LT
-.2,
[f
i
]
SI
=m/s
2

i
(n
j
) - vektor naprezanja u ravnini orjentiranoj jedininim vektorom normale n
j
,
[
i
]=ML
-1
T
-2
, [
i
]
SI
=N/m
2

Vrijedi izraz:

i
(n
j
) =
ji
n
j
(2.4)

gdje je:

ji
- tenzor naprezanja, [
ji
]=ML
-1
T
-2
, [
ji
]
SI
=N/m
2

Matematiki zapis ovog zakona glasi:


D
D
d d
t
v V f V n S
i
V t
i
V t
ji
S t
j
M M M

( ) ( ) ( )
= + d (2.5)


2.1.3 ZAKON BRZINE PROMJENE MOMENTA KOLIINE GIBANJA

Brzina promjene momenta koliine gibanja materijalnog volumena u odnosu na proizvoljno
izabran pol, jednaka je zbroju momenata vanjskih masenih i povrinskih sila koje djeluju na
materijalni volumen u odnosu na taj pol.
Matematiki:


D
D
d d
t
x v V x f V x n S
ijk j k
V t
ijk j k
V t
ijk j k l
S t
M M M
= +
( ) ( ) ( )
( )d (2.6)

ijk
- permutacijski tenzor treeg reda, [
ijk
]=1
Koritenjem izraza (2.4) ovaj zakon dobiva oblik:

D
D
d d
t
x v V x f V x n S
ijk j k
V t
ijk j k
V t
ijk j lk l
S t
M M M
= +
( ) ( ) ( )
d (2.7)


2.1.4 ZAKON ODRANJA ENERGIJE

Brzina promjene energije (unutranje i kinetike) materijalnog volumena jednaka je
snazi vanjskih masenih i povrinskih sila i brzini dovoenja/odvoenja topline materijalnom
volumenu.
Osnovne jednadbe dinamike fluida

6
Matematiki:


D
D
d d ( ) d
t
e V f v V n v S q n S
V t
i i
V t
i j i
S t
i i
S t
M M M M
= +
( ) ( ) ( ) ( )
d (2.8)

Koritenjem izraza (2.4), jednadba (2.8) prelazi u oblik:


D
D
d d d
t
e V f v V n v S q n S
V t
i i
V t
ji j i
S t
i i
S t
M M M M
= +
( ) ( ) ( ) ( )
d (2.9)

gdje je:

e - specifina ukupna energija, [e] = L
2
T
-2
, [e]
SI
= J/kg
e = u + e
M
u - specifina unutranja energija
e
M
- specifina kinetika (mehanika) energija
e
M
=
1
2
v
i
v
i

q
i
- vektor povrinske gustoe snage toplinskog toka
[q
i
] = MT
-3
, [q
i
]
SI
= J/m
2
s


2.1.5 ZAKON BRZINE PRODUKCIJE ENTROPIJE

Brzina produkcije entropije materijalnog volumena jednaka je:

= +
D
D
d d
t
s V
q n
T
S
j j
S t V t
M M
0
( ) ( )
(2.10)
gdje je:

- produkcija entropije [] = ML
2
T
-3

-1
[]
SI
= W/K
s - specifina entropija [s] = L
2
T
-2

-1
[s]
SI
= J/kgK
T - apsolutna temperatura [T] = [T]
SI
= K

Ovaj zakon predstavlja uvjet jednosmjernosti termodinamikih procesa.
U jednadbama (2.6) za brzinu promjene momenta koliine gibanja uvedena je
pretpostavka da ne postoje vanjski maseni i povrinski momenti; postoje samo momenti vanjskih
masenih i povrinskih sila. Iz ove pretpostavke neposredno slijedi da je tenzor naprezanja
ji

simetrian tenzor, odnosno jednadba koliine gibanja i momenta koliine gibanja slijede jedna
iz druge, pa se u nastavku nee navoditi jednadba momenta koliine gibanja. Koritenje ovih
jednadbi je alternativno. Jednadba momenta koliine gibanja obino se koristi za rjeavanje
problema strujanja fluida u kojima postoji rotacijsko gibanje u odnosu na fiksnu os, kao npr. kod
turbostrojeva.
Dobiveni sustav jednadbi, jednadbe: (2.2), (2.5), (2.9) i (2.10), mogue je primjenom teorema
Gauss-Ostrogradski i leme o proizvoljnosti volumena integracije prevesti u sustav od est
skalarnih parcijalnih diferencijalnih jednadbi sa esnaest nepoznatih polja:
- gustoa ,
- tri komponente vektora brzine v
i
,
- est komponenti tenzora naprezanja
ji ,

- specifina unutranja energija u,
Osnovne jednadbe dinamike fluida

7
- tri komponente vektora povrinske gustoe snage toplinskog toka q
i
,
- specifina entropija s,
- apsolutna temperatura T.

Ovaj sustav jednadbi je univerzalan i vrijedi za bilo koji fluid, ali u matematikom smislu nije
zatvoren; sadri vie nepoznanica nego jednadbi.
Usklaivanje broja jednadbi s brojem nepoznatih polja vri se uvoenjem dopunskih jednadbi
(konstitutivnih relacija) koje opisuju specifina reoloka i termodinamika svojstva fluida.
Uvoenjem konstitutivnih relacija dobije se zatvoreni skup jednadbi za ije je posebno rjeenje
potrebno znati poetne i granine uvjete.


2.2 Konstitutivne (dopunske) relacije

Konstitutivne relacije povezuju unutranje stanje fluida sa vanjskim fenomenolokim
efektima. U nastavku e se razmatrati homogeni, izotropni, jednokomponentni, jednofazni,
kemijski inertni fluid.
Konstitutivne relacije su slijedee:


2.2.1 GENERALIZIRANI NEWTONOV ZAKON VISKOZNOSTI

Generalizirani Newtonov zakon viskoznosti daje vezu izmeu tenzora naprezanja i
tenzora brzine deformacije, a temelji se na slijedeim pretpostavkama:
- tenzor naprezanja je linearna funkcija gradijenta brzine,
- fluid je homogen i izotropan,
- tenzor naprezanja je simetrian tenzor,
- koeficijenti u linearnoj vezi izmeu tenzora naprezanja i tenzora
brzine deformacije su funkcija lokalnog termodinamikog stanja.
Opi oblik ovog zakona, uz navedene pretpostavke, glasi:


ij ij
ij
p = + (2.11)

p - mehaniki tlak, [p] = ML
-1
T
-2
, [p]
SI
= Pa

ij
- jedinini tenzor, [
ij
] = 1
- devijatorski dio tenzora naprezanja,
ij

[ ]
ij
=ML
-1
T
-2
,
[ ]
ij

SI
= Pa

Vrijede relacije:

p
kk
=
1
3
(2.12)

ij
ij kk ij v kk ij
D D D =

+ 2
1
3
(2.13)
D
v
x
v
x
ij
i
j
j
i
= +

1
2

(2.14)
gdje je:

Osnovne jednadbe dinamike fluida

8
D
ij
- tenzor brzine deformacije,
[ ]
D
ij
=

T
1
,
[ ]
D
ij
SI
=

s
1

- koeficijent dinamike viskoznosti, [ ] =

ML T
1 1
, [ ]
SI
= Pas

v
- koeficijent volumenske viskoznosti, [ ]
v
=

ML T
1 1
, [ ]
SI
= Pas

Koeficijenti i
v
su fizikalna svojstva i zavise od lokalnog termodinamikog stanja fluida.
Fluidi koji slijede zakon (2.11) se nazivaju newtonski fluidi.


2.2.2 FOURIEROV ZAKON TOPLINSKE VODLJIVOSTI

Fourierov zakon toplinske vodljivosti daje vezu izmeu vektora povrinske gustoe
snage toplinskog toka i gradijenta temperature, a zasniva se na slijedeim pretpostavkama:
- vektor povrinske gustoe snage toplinskog toka je linearna funkcija
gradijenta temperature,
- fluid je homogen i izotropan,
- koeficijenti u linearnoj vezi su funkcije lokalnog termodinamikog stanja.

Opi oblik zakona, uz navedene pretpostavke glasi:

q
T
x
i
i
=

(2.15)
- koeficijent toplinske vodljivosti fluida, [] = MLT
-3

-1
, []
SI
= J/msK
Koeficijent predstavlja fizikalno svojstvo fluida i zavisi od lokalnog termodinamikog stanja
fluida.

2.2.3 TOPLINSKA JEDNADBA STANJA

= (p,T) (2.16)

2.2.4 KALORIKA JEDNADBA STANJA

u = u(p, ) (2.17)

Koritenjem dopunskih relacija, (2.11), (2.15), (2.16), (2.17), dobiva se zatvoreni sustav od osam
skalarnih jednadbi sa osam skalarnih nepoznatih polja (, v
i
, p, T, u, s).
Jednadba produkcije entropije (2.10) se moe rjeavati neovisno o ostalim jednadbama iz
sustava; ona sadri nepoznato polje entropije s koje ne egzistira u ostalim jednadbama. U ovom
radu se nee rjeavati entropija, a po potrebi je mogue jednadbu produkcije entropije naknadno
rijeiti.
Tako se dobiva sustav od sedam jednadbi, koji uz dopunske relacije sadri slijedee jednadbe:
- zakon odranja mase,
- zakon brzine promjene koliine gibanja,
- zakon odranja energije,
sa sedam nepoznatih skalarnih polja: , v
i
, p, u, T.

Osnovne jednadbe dinamike fluida

9
2.3 Osnovni fizikalni zakoni za proizvoljni volumen

Proizvoljni volumen V(t) predstavlja volumen ije su granice, u matematikom smislu,
definirane zadanom funkcijom F(t,x )=0. Koristei Leibnizov teorem o deriviranju volumenskog
integrala s promjenjivom granicom integracije, za sluaj da je podintegralna funkcija P
volumenska gustoa polja fizikalne veliine, dobiva se:

( ) ( ) ( )
d
d
d d
t
P V
P
t
V Pu n
V t
j j
S t V t
= +

dS (2.18)

gdje je:
S(t) - granina povrina proizvoljnog volumene zadana u obliku F(x
i
,t)=0,
u
j
- brzina gibanja granice proizvoljnog volumena,

u n
F
t
F
x
j j
j
=



Specijalan sluaj Leibnizovog teorema dobiva se kada se granica proizvoljnog volumena giba
istom brzinom kao i estice fluida (u
j
=v
j
); proizvoljni volumen postaje materijalni volumen pa
se izraz (2.18) moe pisati u obliku:


( ) ( ) ( )
D
D
d d
t
P V
P
t
V Pv n
V t V t
j j
S t
M M M
= +

dS (2.19)

Jednadba (2.19) poznata je u literaturi kao Reynoldsov transportni teorem.
Za vremenski trenutak t=t
o
izrazi (2.18) i (2.19) dobivaju oblik:


( ) ( ) ( )
d
d
d d
t
P V
P
t
V Pu n
V t V t
j j
S t
0 0 0
= +

dS (2.20)


( ) ( ) ( )
D
D
d d
t
P V
P
t
V Pv n
V t V t
j j
S t
M M M 0 0 0
= +

dS (2.21)

Ako se u odreenom vremenskom trenutku t=t
o
volumeni V
M
(t
0
) i V(t
0
) i njihove granice S
M
(t
0
) i
S(t
0
) podudaraju, tada su prvi lanovi desnih strana izraza (2.20) i (2.21) meusobno jednaki, to
vodi do jednakosti:


( ) ( )
( ) ( )
D
D
d
d
d
t
PdV
t
P V P v u n dS
V t
t t
V t
t t
j j j
S t S t M M

+
= =
=
0 0
0 0
( ) (2.22)

Izraz (2.22) daje vezu izmeu brzine promjene fizikalnog sadraja unutar materijalnog i
proizvoljnog volumena. Njegovom primjenom mogu se osnovni zakoni koji vrijede za
materijalni volumen prevesti u oblike zakona koji vrijede za proizvoljni volumen.


Osnovne jednadbe dinamike fluida

10
2.3.1 JEDNADBA KONTINUITETA ZA PROIZVOLJNI VOLUMEN

Ako se u jednadbu (2.22) za podintegralnu funkciju P uvrsti gustoa fluida, (P=),
dobiva se jednakost lijevih strana jednadbi (2.22) i (2.2). Iz jednakosti desnih strana istih
jednadbi slijedi:

( )
d
d
d d
t
V v u n S
V t
j j j
S t

( ) ( )
+ 0 =

ili u drugom obliku:


( )
d
d
d
t
dV u v n S
V t
j j j
S t

( ) ( )
= (2.23)
Brzina promjene mase proizvoljnog volumena jednaka je brzini istjecanja mase kroz granice
proizvoljnog volumena.


2.3.2 JEDNADBA KOLIINE GIBANJA ZA PROIZVOLJNI VOLUMEN

Ako se u lijevu stranu jednadbe (2.22) za podintegralnu funkciju P uvrsti koliina
gibanja v
i
(P=v
i
), dobiva se jednakost lijevih strana jednadbi (2.22) i (2.5). Iz jednakosti
desnih strana istih jednadbi slijedi:

( )
( ) ( )
d
d
d d d
t
v V v v u n S f V n S
i i
S t V t
j j j i ji j
S t V t
+ = +
( ) ( )
d

ili u drugom obliku:

( )
d
d
d d d
t
v V f V n S v u v n S
i i
V t V t
ji j
S t
i j j j
S t
= + +
( ) ( ) ( ) ( )
d (2.24)

Brzina promjene koliine gibanja proizvoljnog volumena jednaka je zbroju vanjskih masenih i
povrinskih sila koje djeluju na proizvoljni volumen i brzini izmjene koliine gibanja kroz
granice proizvoljnog volumena.


2.3.3 ENERGETSKA JEDNADBA ZA PROIZVOLJNI VOLUMEN

Ako se u lijevu stranu jednadbe (2.22), za podintegralnu funkciju P uvrsti specifina
ukupna energija (P=e), dobiva se jednakost lijevih strana jednadbi (2.22) i (2.9). Iz jednakosti
desnih strana istih jednadbi slijedi:

( )
( ) ( )
d
d
d d d d
t
e V e v u n S f v V v n S q n S
V t
j j j i
V t
i
S t
ji
S t
i j i i
S t

( ) ( ) ( )
+ = + d

ili u drugom obliku:
Osnovne jednadbe dinamike fluida

11


( )
( )
d
d
d d d d
t
e V f v V v n S q n S e u v n S
V t
i i ji
S t
i j
V t
i i j j j
S t S t

( ) ( ) ( ) ( )
= + + d
(2.25)

Brzina promjene ukupne energije (unutranje i kinetike) proizvoljnog volumena jednaka je
snazi vanjskih masenih i povrinskih sila, brzini dovoenja topline i brzini izmjene ukupne
energije kroz granice proizvoljnog volumena
Hidrodinamiki model

12
3. HIDRODINAMIKI MODEL JEDNODIMENZIJSKOG
IZOTERMIKOG NESTACIONARNOG STRUJANJA
SLABO STLAIVOG FLUIDA


U radu e se dati hidrodinamiki model zasnovan na pretpostavci izotermikog strujanja
slabo stlaivog fluida u elastinom cjevovodu kruto vezanom za podlogu.
Budui da fluid struji pri konstantnoj temperaturi (T=const), i unutranja energija je
konstantna (u=const), pa se energetska jednadba, praktiki, svodi na jednadbu mehanike
energije, te ne donosi novu informaciju u odnosu na jednadbu koliine gibanja. Energetska
jednadba daje odgovor kojom brzinom treba izmjenjivati toplinu, koja je posljedica viskozne
disipacije mehanike energije s okolinom da bi strujanje ostalo izotermiko, to je nebitno sa
stajalita strujanja. Prema tome, hidrodinamiki model izotermikog strujanja ukljuuje
jednadbu kontinuiteta i jednadbu koliine gibanja.
Promjena gustoe kapljevine zavisno o tlaku definirana je izrazom za brzinu zvuka.
Prema [ brzina irenja slabog tlanog poremeaja, c, (brzina zvuka) definirana je odnosom c
=dp/d. Uzimanje pretpostavke =const. (nestlaivi fluid) dalo bi beskonanu brzinu irenja
tlanog poremeaja u fluidu, to je nefizikalno. Poznato je da e brzina zvuka u realnom fluidu
ovisiti o volumenskom modulu elastinosti fluida i o elastinosti cjevovoda. Empiriki izraz za
stlaivost fluida po [ u diferencijalnom obliku: dV/V = - dp/K, gdje je K-volmenski modul
elastinosti, [ ] [ ]
] 10
] 8
K =

ML T
1 2
, K
SI
Pa = .
Izvod izraza za brzinu zvuka kod strujanja slabo stlaivog fluida u elastinom cjevovodu bit
e dan u poglavlju 3.2.3.
Za elastini cjevovod kruto vezan za podlogu uvodi se pretpostavka: R =R(t), L to znai
da se polumjer cijevi R mijenja sa vremenom, a duljina cijevi L je fiksna.
L t ( )
Uzimajui u obzir navedene pretpostavke, hidrodinamiki model izotermikog strujanja slabo
stlaivog fluida zasniva se na slijedeim jednadbama:
- jednadba kontinuiteta,
- jednadba koliine gibanja,
- izraz za brzinu zvuka (dp=c
2
d).

Ovaj sustav od pet jednadbi sadri pet nepoznatih polja:
- polje gustoe,
- polje brzine (tri komponente),
- polje tlaka.

Prema , polazei od opeg trodimenzijskog modela mogue je izvesti jednadbe za
nestacionarno jednodimenzijsko strujanje fluida u dva koraka:
[ ] 7
- postavljanjem makroskopskih bilanci na tipinom dijelu cjevovodnog sistema,
- svoenjem tog volumena na infinitezimalni dobivaju se diferencijalne jednadbe
jednodimenzijskog strujanja.
3.1 Makroskopske bilance


Hidrodinamiki model

13


Slika 3.1 Dio cjevovodnog sustava

Za postavljanje makroskopskih bilanci potrebno je uvesti model - dio jednostavnog
cjevovodnog sustava (sl 3.1), na kojeg e se primijeniti prethodno izvedene jednadbe za
proizvoljni volumen uz odreene pretpostavke.

Pretpostavke su:
- od masenih sila na sistem djeluje samo polje gravitacije sa potencijalom
f
U
x
i
i
=

f
i
=g
i
=(0,0,-g) , U = gx
3
= gz
- u presjecima S
u
i S
i
, gustoa, tlak i ostala fizikalna svojstva su uniformna
po poprenom presjeku cijevi
- srednja n-ta potencija normalne komponente brzine dana je izrazom:
v
S
v S
n n
S
=
1
d (3.1)
gdje su uvedene oznake:
S
U
- ulazna povrina, propusna za masu
S
I
- izlazna povrina, propusna za masu
S
W
- povrina zida, nepropusna za masu, propusna za toplinu;
preko nje fluid prenosi silu na okolinu
U - potencijal masene sile , [ ] U =

L T
2 2
, [ ] U
SI
m s =
2 2

g
i
- vektor ubrzanja sile gravitacije, [ ] g
i
= LT
-2
, [ ] g
i
SI
2
m s =
S - popreni presjek cijevi, [ ] [ ] S S = = L m
2
SI
2
,

Zbog kratkoe pisanja, za bilanciranje masa i koliina gibanja uvest e se oznaka
=
u i
(3.2)


3.1.1 MAKROSKOPSKO BILANCIRANJE MASE

Desna strana jednadbe kontinuiteta za proizvoljni volumen (2.23) sadri integral po
povrini S(t). Taj se integral moe rastaviti na dva integrala po povrinama S
U
+S
I
i S
W
kako
slijedi:

d
d
d d
t
V u v n S u v n
j j j
S S V t
j j j
S
U I W
= +
+
( ) ( )
( )
dS

Kako je brzina gibanja granice na povrinama S
U
+S
I
jednaka nuli, (u
j
= 0), to e biti:
Hidrodinamiki model

14
( ) u v n S v n
j j j j j
S S S S
U I U I
=
+ +
d dS
S

Na povrini zida brzina gibanja granice i brzina gibanja estica su jednake (u
j
=v
j
) pa slijedi:
=0 ( ) u v n
j j j
S
W
d

Dobiva se makroskopska bilanca mase:


d
d
d d
t
V v n
V t
j j
S S
U I

( )
=
+
S
ili:

d
d
d
t
V
V t

( )
.
= m (3.3)

gdje je:
m v n
j j
S
S
.
= d
m
.
- maseni protok, m
.

= MT
-1
, m
.

SI
=kg/s


3.1.2 MAKROSKOPSKO BILANCIRANJE KOLIINE GIBANJA

Desna strana jednadbe (2.24) sastoji se od tri integrala:

Prvi integral je:

f V G f g
i
V t
i i i
d
( )
, , = =
G
i
- sila teina, [ =ML ]
d
)
G
i
2
T
-2
, [ ] G
i
SI
=N

Drugi integral se moe napisati kao zbroj integrala po povrinama S
U
+S
I
i S
W
:
( ) ( )
ji j
S t
i ij j i ij j
S S S
n S pn n S pn n S
W U I
d d
( )
= + + +
+

Kako se na povrinama S
U
+S
I


devijatorski dio tenzora naprezanja moe zanemariti
, dobiva se: (
ij
0
( )
( )
[ ]
+ = =
+ +
pn n S pn S v S
i ij j i
S S S S
i
U I U I
d d
0


gdje je v
i
0
- jedinini vektor brzine u smjeru osi cijevi

a na povrini S
W
:
Hidrodinamiki model

15
( ) + = pn n S F
i ij j
S
i
W
d

-F
i
- sila, kojom sistem djeluje na fluid
Fi - sila, kojom fluid djeluje na sistem

Trei integral se takoer moe rastaviti na dva integrala:
v u v n S v u v n S v u v n S
i j j
S t
j i j j
S S
j i j j
S
j
U I W
( ) ( ) ( )
( )
= +
+
d d d

Kako je brzina gibanja granice jednaka nuli na ulaznoj i izlaznoj povrini (u
j
=0), dobiva se:
( )
[ ]
v u v n S v v n S v v S
i j j
S S
j i j
S S
j i
U I U I
( ) = =
+ +
d d
0 2



Na povrini zida, brzina gibanja granice jednaka je brzini gibanja estica (u
j
=v
j
) pa je:
v u v n S
i j j
S
j
W
( ) = d 0

Koritenjem prethodnih izraza dobiva se makroskopska bilanca koliine gibanja:

(
[ ]
d
d
d
t
v V G F v v p S
i
V t
i i i

( )
= +
0 2
) (3.4)


3.2 Osnovne diferencijalne jednadbe jednodimenzijskog strujanja

Cijevna mrea, kao to je vodovod, je konstrukcija koja ima jako izraenu jednu
linearnu dimenziju. Kod takve konstrukcije promjene u smjeru strujanja su dominantne u odnosu
na ostale smjerove. Prema definiciji, jednodimenzijsko strujanje je strujanje fluida kroz
elementarnu strujnu cijev, a sve fizikalne veliine su funkcije koordinata u smjeru strujanja.
Strujanje fluida kroz tehnike cijevi se moe sa dovoljnom tonou smatrati jednodimenzijskim,
ako su zadovoljeni slijedei uvjeti:
- promjene fizikalnih veliina popreno na smjer strujanja zanemarive su u odnosu
na promjene u smjeru strujanja,
- relativna promjena poprenog presjeka u smjeru strujanja je mala,
- radijus zakrivljenosti osi cijevi je velik u odnosu na karakteristinu linearnu
dimenziju poprenog presjeka,
- profili svih fizikalnih veliina na poprenom presjeku neznatno se mijenjaju u
smjeru strujanja.


Hidrodinamiki model

16


Slika 3.2 Diferencijalni dio cjevovodnog sustava


w
- tangencijalno naprezanje na zidu cijevi,
[ ] [ ]
W W
= = ML T Pa
-1 -2
SI
,
dS
p
- projekcija povrine dS
W
na smjer okomit na os cijevi,
dS

- projekcija povrine dS
W
na smjer osi cijevi.

Razmotrit e se strujanje fluida u dijelu cijevi kod koje su ulazna i izlazna povrina na
infinitezimalnoj udaljenosti dx (sl. 3.2).
Uz sve navedene pretpostavke u prethodnim poglavljima, uvode se i slijedee:
- zbog infinitezimalne udaljenosti ulazne i izlazne povrine konane promjene
u jednadbama makroskpskih bilanci prelaze u promjene

x
x d ,
- volumen V(t)=S(t)dx,
- prema integralnom teoremu o srednjoj vrijednosti, vrijednost volumenskog inte-
grala neke veliine f po infinitezimalnom volumenu V je fdV fV fS x
V
= = d .
Potrebno je uvesti izraz za promjenu varijable unutar proizvoljnog infinitezimalnog volumena:


d
d

t t
u
x
j
j
= +

(3.5)
gdje je u
j
- brzina gibanja granice volumena.
Kako je u smjeru strujanja (longitudinalnom smjeru), za koji se postavlja jednadba koliine
gibanja, u
j
=0, slijedi:


d
d

t t
=

(3.6)


3.2.1 JEDNADBA KONTINUITETA
Lijeva strana jednadbe (3.3) glasi:
d
d
d
t
V
V t

( )

Koritenjem tree pretpostavke iz uvoda ovog poglavlja moe se pisati:
( )
d
d
d
d
d
d
t
V
t
S x
V t

( )
=

Hidrodinamiki model

17
Koritenjem izraza (3.6) dobiva se:
( ) ( )
( )
d
d
d d
d
d d
t
S x
t
S x S
x
t
x
S
t
S x
t


= = + +



Budui da je prvi lan desne strane gore navedene jednadbe jednak nuli, jer x ne zavisi od
vremena, slijedi:
( )
( ) d
d
d = d d
t
S x x
S
t
S
t
S
t
x

= (3.7)

Desna strana jednadbe (3.3)
( )
( )
= = = = m
m
x
x
x
v S
x
vS x
vS
x
x
S t
.
.
( )

d d d

d (3.8)

Izjednaavanjem izraza (3.7) i (3.8) dobiva se parcijalna diferencijalna jednadba
jednodimenzijskog strujanja - jednadba kontinuiteta:


( ) ( )

S
t
vS
x
= (3.9)


3.2.2 JEDNADBA KOLIINE GIBANJA

Jednadba makroskopske bilance koliine gibanja (3.4) je vektorska jednadba, te je
potrebno izvriti projiciranje te jednadbe na smjer osi cijevi, (os x), odnosno cijelu jednadbu
pomnoiti sa jedininim vektorom brzine v
i
0
koji je tangencijalan na smjer osi x. Za ravnu cijev
v
i
0
= const

( ) ( )
d
d
d
0 0 0 0
t
v v V Gv Fv v v v p S
i
V t
i i i i i i i

( )
= +
0 2
(3.10)

Lijeva strana jednadbe (3.10) moe se pisati:


d
d
d
d
d
d
0 0
t
v v V
t
v vv V
i
V t
i
V t
i i

( ) ( )
=
0


Kako je v
i
0
v
i
0
=1, dobiva se:

(
d
d
d
d
d
d
t
v V
t
vS x
V t

( )
= ) . Koritenjem (3.6) dobiva se:

( )
d
d
d
t
v V
t
vS x
V t


( )
= d (3.11)

Prvi lan desne strane jednadbe (3.10) moe se pisati:

Hidrodinamiki model

18
Gv f d
i i i
V t
i
0
=
( )
Vv
0
. Koritenjem (3.6) i injenice da je sila gravitacija konzervativna sila,
slijedi:
( )
Gv S x
U
x
v S x
gz
x
v gS x
z
x
v gS x
z
x
i i
i
i
i
i
i
i
0 0 0 0
=

= = d d d

d
(3.12)

U gornjoj jednadbi z predstavlja geodetsku visinu, a x koordinatnu os du osi cijevi, te
derivacija z x predstavlja sinus kuta to ga zatvara os cijevi s horizontalom.

Drugi lan na desnoj strani jednadbe (3.10) je:

( ) Fv pnv S t v
i i i i
S
W i i
S
W W
0 0
= + d d
d d
S
0
dS


Projekcija povrine dS
W
na smjer normale: d d S S n v
p W i i
= =
0

na smjer tangente: d d dx S S t v D
W i i
=
0


Koritenjem gore navedenog izraza, drugi lan dobiva oblik:

Fv p S S p S D
i i p W W
0
= + x = + d d d d

(3.13)


Trei lan na desnoj strani jednadbe (3.10), uz koritenje v
i
0
v
i
0
=1 moe se pisati:
( ) ( )
( ) ( ) ( )
p v S
pS v S
x
x
pS
x
x
v S
x
x + =
+
= +

2
2 2

d d d (3.14)

Povezivanjem lanova (3.11), (3.12), (3.13) i (3.14) jednadbe koliine gibanja i nakon
deriviranja i dijeljenja cijele jednadbe sa Sdx, dobiva se oblik:

( )
1 1
2 0
2 2
S t
vS g
z
x
D
S
p
x S
v
S
x
v
v
x
v
x
W





+ + + + + + = (3.15)

Nakon parcijalnog deriviranja jednadbe kontinuiteta (3.9) dobiva se:

v
S
S
x
v
v
x
v
x
v
S
S
t
v
t
2
2
0

+ + + + = (3.16)

Potrebno je izvriti parcijalno deriviranje prvog lana jednadbe (3.15), i usporediti jednadbe
(3.15) i (3.16).
U jednadbi (3.15) postoje lanovi koji su jednaki lanovima iz jednadbe (3.16) i njihov zbroj
je jednak nuli kao to se vidi iz jednadbe kontinuiteta (3.16). Nakon izjednaavanja te sume sa
nulom, jednadba koliine gibanja poprima oblik:

p
x
D
S
g
z
x
v
v
x
v
t
W
+ + + + =

0 (3.17)

Sustav jednadbi sastoji se od parcijalnih diferencijalnih jednadbi:
Hidrodinamiki model

19

- jednadba kontinuiteta


( ) ( )

S
t
vS
x
= (3.18)

- jednadba koliine gibanja

p
x
D
S
g
z
x
v
v
x
v
t
W
+ + + + =


d
d
0 (3.19)

u kojoj je uzeto u obzir da je z=z(x), funkcija samo uzdune koordinate x, a ne i vremena t.

- izraz za brzinu zvuka
c
p
2
=
d
d
(3.20)





3.2.3 IZRAZ ZA BRZINU ZVUKA

Ranije spomenuti izraz za stlaivost fluida d d V V p K = odnosi se na fluid u spremniku
koji ima nepomine granice, odnosno na fluid u krutom cjevovodu, te pokazuje kako se
poveanjem tlaka u spremniku (cijevi) smanjuje volumen fluida. Za elastini cjevovod, kod
kojeg dolazi do irenja cijevi, promjena volumena fluida uslijed promjene tlaka je dvojaka:
- poveanjem tlaka dolazi do smanjenja volumena fluida (zbog stlaivosti fluida)

=
d d V
V
p
K
k
(3.21)

- poveanjem tlaka dolazi do poveanja volumena cijevi, a time i fluida . Promjena volumena
dV

uslijed elastine deformacije cijevi moe se prikazati izrazom analognom izrazu (3.21)

d d V
V
p
K

= (3.22)
gdje e se koeficijent K

odrediti primjenom Hookovog zakona.



Ukupna promjena volumena fluida u elastinom cjevovodu dobivena djelovanjem tlaka dobiva
se zbrajanjem jednadbi (3.21) i (3.22), pa slijedi:


-d d
d
V V
V
p
K K
k
+
= +

1 1
(3.23)

Da bi se jednadbu (3.23) svelo na oblik (3.21) uvodi se:

= + d d d V V V
k


1 1
K K K
= +

1
, pa se dobiva:
Hidrodinamiki model

20

=
d
d
V
V
p
K
(3.24)

Koeficijent K

rauna se iz pretpostavke elastinog cjevovoda (linearna zavisnost naprezanja i


deformacije, Hookov zakon). Slika 3.3 prikazuje polovinu dijela cijevi elastinog cjevovoda.
Cijev ima debljinu stjenke s, duljinu L, polumjer R.

Volumen cijevi duljine L je V R L =
2

Prirast volumena je
( )
[ ] d d V R R R L R R

= + =
2
2
2 d L
Hookov zakon = E

gdje je:
- naprezanje, [ ] [ ] = = ML T Pa
-1 -2
SI

- relativna deformacija, [ ] [ ] = = = LL
-1
SI
1, m m
E - Youngov modul elastinosti materijala, [ ] [ ] E E = = ML T Pa
-1 -2
SI
,
Kako je = =
F
S
pDL
sL
d
2
, a za ovaj sluaj =
dR
R







Slika 3.3 Polovina dijela cijevi elastinog cjevovoda


Uvrtavanjem izraza za V i dV

dobiva se :
d d V
V
R
R

=
2
iz ega je:
d d R
R
V
V
=
1
2

Tako se za dobiva:

= =
dR
R
dV
V
1
2
. Ako se u jednadbu = E uvrste novi izrazi za i
slijedi:
d d V
V
p
sE D

= . Zakljuuje se da je: K
sE
D

= :

Volumenski modul elastinosti K za fluid u elastinom cjevovodu bit e

1 1
K K
D
sE
= + (3.25)

Hidrodinamiki model

21
Poznati izraz za brzinu zvuka c
p
2
=
d
d
moe se pisati u obliku:
c
K
2
=

, ako se zamijeni -
d d V
V
=

.

Konaan izraz za brzinu zvuka kod strujanja slabo stlaivog fluida u elastinom cjevovodu glasi:
c
K
D
Es
=
+

1
1

(3.26)


3.2.4 ALTERNATIVNI OBLICI JEDNADBE KONTINUITETA I JEDNADBE
KOLIINE GIBANJA

U sustavu jednadbi (3.18) do (3.20) pojavljuju se vremenske i prostorne derivacije tlaka,
gustoe i brzine. Tako se gustoa fluida mijenja vrlo malo po apsolutnoj vrijednosti, ali za sluaj
nagle promjene tlaka parcijalna derivacija gustoe po vremenu ne mora biti mala u odnosu na
derivacije ostalih veliina, te bi u praktinom proraunu trebalo voditi rauna i o tim malim
promjenama gustoe. Isto vrijedi i za povrinu poprenog presjeka S. Meutim, polazei od
navedenih jednadbi mogue je doi do alternativnih oblika u kojima e sve promjene biti
prikazane pomou derivacija piezometrike visine i brzine. U nastavku se daje izvod
alternativnih oblika jednadbi (3.18) i (3.19).

Jedanadba kontinuiteta

Nakon parcijalnog deriviranja jednadbe kontinuiteta (3.18) i dijeljenja cijele jednadbe sa
(vS) dobiva se:


1 1 1 1 1
vS
S
t v t S
S
x v
v
x x

+ = + +


(3.27)

Povrina poprenog presjeka cijevi:

S D =
2
4 (3.28)

Kao to se vidi iz jednadbe (3.27) potrebno je derivirati:

S
t
D
D
t
S
x
D
D
x
= =

2 2
, (3.29)

U prethodnom poglavlju navedeni su izrazi za naprezanje = E , =
pD
sE 2
i deformaciju:
=
D
D
. Iz njih se moe dobiti:

D
D p
Es
=
2
2


Parcijalnim deriviranjem prethodnog izraza dobiva se:

Hidrodinamiki model

22

D
t
D
Es
p
t
D
x
D
Es
p
x
= =
2 2
2
,
2
(3.30)

Prvi lan lijeve strane i prvi lan desne strane jednadbe (3.27), koristei izraze (3.29) i (3.30)
mogu se pisati:


1 1
vS
S
t
D
vEs
p
t S
S
x
D
Es
p
x

= = , (3.31)
Ranije navedeni izraz za stlaivost fluida: =
d
d
V
V
p
K
moe se pisati u obliku:

d
d

=
p
K
(3.32)
te vrijedi:


1 1 1 1


x K
p
x t K
p
t
= = , (3.33)

Za dobivanje alternativnog oblika jednadbe kontinuiteta eli se umjesto tlaka p uvesti
piezometrika visina h. Zato je potrebno uvesti izraz za piezometriku visinu:
h
p
g
z = +

. Iz njega se moe izraziti:


( )
p g h z =
Parcijalnim deriviranjem izraza za p dobiva se:

p
x
g
h
x
z
x
p
t
g
h
t
=

=
d
d
, (jer je

z
t
= 0) (3.34)

Uvrtavanjem izraza (3.31), (3.33) i (3.34) u jednadbu (3.27) i koritenjem izraza za brzinu
zvuka (3.26) dobiva se alternativni oblik jednadbe kontinuiteta:

v
h
x
h
t
c
g
v
x
v
z
x

+ + =
2
0
d
d
(3.35)


Jednadba koliine gibanja

Jednadba koliine gibanja (3.19) moe se napisati u drugom obliku koristei izraz za
p x (3.34) u zavisnosti od piezometrike visine h.
Smino naprezanje na stjenci
w
modelira se izrazom:

w
v =
8
2
(3.36)
koji se dobije uvrtavanjem izraza p
L
D
v
f
=
2
2
, (Darcy-Weibachov obrazac) u izraz za
smino naprezanje na stjenci:
w
p
f
D
L
=
1
4
gdje je p
f
-pad tlaka u cjevovodu zbog trenja.
Uvrtavanjem izraza (3.36) u jednadbu (3.19) i nakon dijeljenja cijele jednadbe sa g dobiva
se alternativni oblik jednadbe koliine gibanja:

Hidrodinamiki model

23

h
x
v
g
v
x g
v
t
v v
gD
+ + +
1
2
0 =

(3.37)
Numeriki postupak

24
4. NUMERIKI POSTUPAK


U prethodnom poglavlju izvedene su jednadba kontinuiteta (3.35) i jednadba koliine
gibanja (3.37) koje uz (3.26) predstavljaju model jednodimenzijskog nestacionarnog strujanja
slabo stlaivog fluida u elastinom cjevovodu kruto vezanom za podlogu. Te jednadbe ine
sustav od dvije nelinearne nehomogene parcijalne diferencijalne jednadbe prvog reda
hiperbolikog tipa za ije je rjeavanje vrlo pogodna metoda karakteristika.
Stacionarno rjeenje sustava jednadbi postavljanih za razgranatu cjevovodnu mreu
razmatrati e se u poglavlju 4.1, dok e se rjeavanje nestacionarnih pojava razmatrati u
poglavljima 4.2 do 4.5.

4.1 Metoda Hardy - Crossa za proraun stacionarnoga strujanja u
cijevnim mreama


Cijevna mrea je sloeni sustav koji se sastoji od razliitih dijelova kao to su cijevi,
pumpe, ventili, tlane posude, rezervoari, a shematski se moe prikazati kao odreeni broj
elemenata koji su povezani u vorovima. Tako se npr. vor definira na mjestu ravanja
cjevovoda, na mjestu spoja dvije cijevi razliitog promjera ili pak u bilo kojoj toki cjevovoda u
kojoj se eli saznati vrijednost brzine i tlaka. .
Model stacionarnoga strujanja fluida direktno slijedi iz modela nestacionarnoga strujanja
(jednadbe (3.35) i (3.37)) u kojima se nestacionarni lanovi izjednauju s nulom. Osim toga,
lanovi v h x v z x , koji predstavljaju doprinos promjeni brzine uslijed promjene
presjeka cijevi, zbog elastine deformacije, mogu se zanemariti te se jednadba kontinuiteta
svodi na poznatu injenicu konstantnosti brzine du cijevi konstantnog presjeka: v x = 0.
Tada se jednadba koliine gibanja (3.37), nakon integracije, svodi na poznati izraz Darcy-
Weisbacha. Prema tome, model stacionarnoga strujanja moe se formulirati u slijedeem obliku:

1. Za svaki vor suma protoka koji ulaze u vor mora biti jednaka sumi protoka
koji izlaze iz vora.
2. Za svaku cijev mora biti zadovoljena Darcy-Weisbachova jednadba tj.
uspostavljen odnos izmeu visine gubitka mehanike energije i protoka.
Darcy-Weisbachova jednadba glasi:

h
L
D
v
g
L
D
Q
g
rQQ
f
= = =

2
5
2
2
2
8


gdje je Q
2
zamijenjen sa QQ ime se povezuje predznak visine gubitaka mehanike energije
sa smjerom protoka.
h
f
- visina gubitka mehanike energije zbog otpora trenja, [ ] [ ] h L h
f f
= = ,
SI
m
- koeficijent otpora trenja, [ ] = 1
=

f
k
D
Re,
Za odreivanje vrijednosti u ovom e se radu koristiti slijedee formule:
- za podruje laminarnog strujanja

Numeriki postupak

25
=
64
2320
Re
, Re

- za podruje turbulentnog strujanja

=
+

< <

1325
37
574
5 10 10 10 10
0 9
2
3 8 6
,
ln
,
,
Re
, Re ,
,
k
D
k
D
2

jednadba Jain-Swamee, [ koja je eksplicitna i aproksimira Colebrookovu implicitnu
formulu s pogrekom unutar 1%.
] 17
U reimu turbulentnoga strujanja, za odreivanje koeficijenta , smatra se najtonijom
implicitna Colebookova formula:


1
08686
3707
2523

= +

, ln
,
,
Re
k


Q - volumenski protok, [ ] [ ] Q Q = = L T m s
3 -1
SI
3
,
Re - Reynoldsov broj, [ ] Re = 1
Re = =
vD Q
D
4


- koeficijent kinematike viskoznosti, [ ] [ ] = = L T m s
2 -1
SI
,
k - visina hrapavosti, [ ] [ ] k k = = L m
SI
,
k/D - relativna hrapavost, [ ] k D = 1
r - pomoni koeficijent, [ ] [ ] r r = = L T s m
-5 2
SI
,
2 5

r
L
D g
=

8
5 2


Raunanje stacionarnog strujanja u cijevnim mreama mogue je izvriti pomou razliitih
numerikih metoda, a u ovom radu koristi se metoda Hardy-Crossa. Metoda Hardy-Crossa
zasniva se na injenici da algebarska suma padova tlaka u zatvorenoj petlji mora biti jednaka
nuli, i to vrijedi za svaku petlju.
Prvi korak u ovoj metodi je pretpostaviti protok u svakoj cijevi petlje, tako da jednadba
kontinuiteta bude zadovoljena u svakom voru; zatim treba iterativno raunati korekcije protoka
za svaku petlju sve dok se ne izvri potpuno balansiranje mree, u smislu da je suma visina
gubitaka mehanike energije unutar petlji jednaka nuli. U iterativnom postupku korekcije
protoka, jednadba kontinuiteta za vorove se ne naruava.

Za svaku cijev unutar petlje vrijedi:


( ) ( ) ( )
Q Q
i
k
i
k k
= +
1
Q (4.1)
gdje je:
( )
Q
i
k
- protok u i-toj cijevi petlje u k-toj, tekuoj iteraciji
( )
Q
i
k 1
- protok u i-toj cijevi odreen u prethodnoj iteraciji
( )
Q
k
- korekcija protoka u tekuoj iteraciji, jednaka za sve cijevi u istoj petlji

Takoer, za svaku cijev vrijedi:

Numeriki postupak

26

( ) ( ) ( )
[ ]
( ) ( ) ( )
[ ] h r Q r Q Q
fi
k
i
k
i
k
i
k
i
k
= = +

2
1
2

k
(4.2)

Budui je korekcija
( )
Q
k
malena u usporedbi sa
( )
Q
i
k 1
, lan , koji se dobije
kvadriranjem gore navedenog binoma, se moe zanemariti, te slijedi:
( )
[ Q
k
2
]
k

(4.3)
( ) ( ) ( )
( )
( ) ( )
[ ]
h r Q Q Q
fi
k
i
k
i
k
i
k
= +
1
2
1
2

Za svaku petlju vrijedi da je suma visina gubitaka mehanike energije zbog otpora
trenja u pojedinim cijevima jednaka nuli, (u svakoj iteraciji).
Matematiki:
(4.4)
n - broj cijevi u odreenoj petlji,
( ) ( ) ( ) ( ) ( )
h h h h h
f
k
f
k
fi
k
fn
k
fi
k
i
n
1 2
1
0 + + + + + = =
=
. . . . . .
( )
h
fi
k
je pozitivan za pozitivni protok Q (kojem se smjer poklapa sa smjerom opisivianja petlje), i
negativan za negativni protok.

Uvrtavanjem izraza (4.3) u jednadbu (4.4) dobiva se slijedea jednadba:

(4.5)
( ) ( )
[ ]
( ) ( ) ( )
r Q Q r Q
i
k
i
k
i
n
k
i
k
i
k
i
n

=
+ =
1
2
1
1
1
2 0

Iz jednadbe (4.25) dobiva se korekcija protoka u odreenoj petlji, u k - toj iteraciji:

( )
( ) ( ) ( )
( ) ( )
Q
r Q Q
r Q
k
i
k
i
k
i
k
i
k
i
k
=

1 1
1
2
(4.6)

Opi izraz za korekciju protoka unutar petlje glasi:

Q
h
h
Q
fi
fi
i
=



Korekcija protoka Q dodaje se protoku ija se orijentacija poklapa sa pretpostavljenom
orijentacijom obilaska petlje, a oduzima od protoka ija je orijentacija suprotna pretpostavljenoj
orijentaciji obilaska petlje.
Iterativni postupak balansiranja protoka u cijevnoj mrei sastoji se od slijedeih koraka:

1. Pretpostaviti distribuciju protoka pri emu mora biti zadovoljena jednadba
kontinuiteta u svim vorovima.
2. Za svaku cijev u petlji izraunati i sumirati gubitke visine mehanike energije
h r Q
f i i
= Q
i
, te izraunati 2r Q
i i
. Omjer tih suma sa negativnim
predznakom daje korekciju Q koju, zatim, treba dodati/oduzeti svakom protoku u
petlji.
3. Postupak pod 2. ponoviti za svaku petlju u mrei.
4. Toku 2. i 3. ponavljati sve dok korekcija Q postane dovoljno malena, tj.
dok se zadovolji kriterij tonosti Q < , pri emu je - zadana tonost za
protok.

Numeriki postupak

27
Izraz (4.6) vrijedi za svaku petlju u mrei koja se sastoji samo od cijevi. U mrei se, kako je gore
navedeno, nalaze se i drugi elementi.

Jedan od elemenata koji se esto pojavljuje u mrei je ventil. Visina gubitaka
mehanike energije zbog otpora trenja koja nastaje na elementu-ventilu rauna se po formuli:
h K
v
g
K
Q
gD
rQQ
f
= =

=
2 2
4
2
2
2
4


gdje je Q
2
zamijenjen sa QQ ime je povezan predznak visine gubitka mehanike energije sa
smjerom protoka.
K - koeficijent lokalnog otpora trenja ventila, [ ] K = 1
r - pomoni koeficijent, [ ] [ ] r r
SI
= =

L T s m
5 2 2 5
,

r
K
g
D
=

2
1
4
4
2

(4.8)
S obzirom da je

h
Q
r Q
f
= 2 , izraz za korekciju protoka u petlji koja pored cijevi sadri i
ventile jednak je izrazu (4.6) s tim da se svaki r
i
za i-ti element-ventil rauna prema gore
navedenom izrazu (4.8).

Nepovratna zaklopka se, takoer, pojavljuje u cijevnim mreama i to najee iza
pumpe jer ona ima funkciju spreavanja natranog strujanja kroz pumpu. Pretpostavlja se da
kroz otvorenu zaklopku nema gubitaka trenja, a ako fluid ima tendenciju natranog strujanja
pretpostavlja se da zaklopka idealno zatvara te je brzina strujanja kroz nju jednaka nuli.


Ako se u mrei nalazi pumpa postupak je slijedei:
Pumpa je ureaj koji dovodi energiju fluidu, te se visina dobave pumpe H moe tretirati kao
negativni gubitak visine mehanike energije, dakle u jednadbi za petlju u kojoj se sumiraju
visine gubitaka, H e se pojaviti sa negativnim predznakom. Visina dobave H se moe
aproksimirati kubnim polinomom:
p
p p
H C CQ C Q C Q
p
= + + +
0 1 2
2
3
3
,
pri emu su:
C C C C
0 1 2
, , ,
3
- koeficijenti karakteristike pumpe

Karakteristika pumpe obino je zadana grafiki, a do koeficijenata se dolazi povlaenjem
kubnog polinoma (npr. metodom najmanjih kvadrata) kroz oitane toke iz grafiki prikazane
karakteristike.
Kod prorauna protoka u mrei, mora se voditi rauna da protok kroz pumpu mora biti pozitivan
jer rjeenja sa natranim strujanjem kroz pumpu nisu zadovoljavajua.
Izraz za korekciju protoka u petlji u kojoj se nalazi pumpa glasi:


( )
( ) ( ) ( )
( ) ( )
Q
r Q Q H
r Q
H
Q
k
i
k
i
k
i
k
p
i
k
i
k
p
=

+

1 1
1
2
d
d
(4.9)
gdje je:

( ) ( )
[ ]
( )
[ ]
H C CQ C Q C Q
p p
k
p
k
p
k
= + + +

0 1
1
2
1
2
3
1
3

,
Numeriki postupak

28

( ) ( )
[ ]
d
d
H
Q
C C Q C Q
p
p
k
p
k
= + +

1 2
1
3
1
2
2 3
a protok kroz pumpu se rauna iterativno kao i za ostale elemente:

( ) ( ) ( )
Q Q Q
p
k
p
k k
= +
1



U cijevnim mreama gotovo redovito se pojavljuje vie rezervoara, to znai da mrea moe
imati vie zadanih visina tlaka. U tom sluaju jedan od zadanih tlakova proglasi se za osnovni
tlak i iz tog vora prema svim ostalim vorovima sa zadanim tlakom definiraju se pseudo-
elementi. To su elementi kroz koje nema strujanja fluida, a koji pokazuju kolika je razlika
piezometrikih visina izmeu dva vora sa zadanim tlakom. Pri tome se razlika piezometrikih
visina zadaje pozitivnom ako ona od osnovnog vora prema drugom voru sa zadanom
piezometrikom visinom pada, i obrnuto, kada piezometrika visina raste, razlika je negativna.
Zatvaranjem petlje preko pseudo-elementa osigurava se da suma visina gubitaka mehanike
energije niza cijevi koje sa pseudo-elementom ine petlju bude upravo jednaka zadanoj razlici
piezometrikih visina na pseudo-elementu.
Izraz za korekciju protoka u petlji sa pseudo-elementom je:


( )
( ) ( ) ( )
( )
( ) ( )
Q
r Q Q h h
r Q
k
i
k
i
k
i
k
r r
i
k
i
k
=
+

1 1
1
1
2
2
(4.10)
gdje je:
h
r1
- piezometrika visina u osnovnom voru pseudo-elementa
h
r2
- piezometrika visina drugog vora pseudo-elementa

Korekcija protoka provodi se samo za stvarne elemente.




4.2 Metoda karakteristika

Metoda karakteristika je numerika metoda kojom se vri transformiranje parcijalnih
diferencijalnih jednadbi u obine diferencijalne jednabe, tj. njihovo prevoenje u
karakteristian oblik i pronalaenje jednabi karakteristika - linija u X-Y ravnini uzdu kojih
vrijede obine diferencijalne jednadbe.
Drugi korak je rjeavanje dobivenih obinih diferencijalnih jednadbi koje se najee provodi
nekim od numerikih postupaka.
Sustav od dvije nelinearne nehomogene parcijalne diferencijalne jednadbe prvog reda
napisan u opem obliku glasi:

L A
U
X
B
U
Y
C
V
X
D
V
Y
E
1 1 1 1 1 1
0 + + + +



L A
U
X
B
U
Y
C
V
X
D
V
Y
E
2 2 2 2 2 2
0 + + + + =

(4.11)

gdje su:
U, V - zavisne varijable
X, Y - nezavisne varijable
Numeriki postupak

29
A
1
, A
2
, B
1
, B
2
, C
1
, C
2
, D
1
, D
2
, E
1
, E
2
- poznate funkcije od U, V , X, Y

Potrebno je nai rjeenje sustava:
U =U (X,Y),
V =V (X,Y). (4.12)

Metodom karakteristika dobit e se obine diferencijalne jednadbe koje povezuju zavisne i
nezavisne varijable uzdu karakteristika, te e umjesto parcijalnih derivacija ostati samo totalni
diferencijali:

d d d U
U
X
X
U
Y
Y = +

d d V d
V
X
X
V
Y
Y = +

(4.13)

Jednadbe (4.1) mogu se transformirati u karakteristian oblik formiranjem linearne kombinacije
polaznih jednadbi:
L L = L +
1 1 2 2
(4.14)
gdje su:

1,

2
- nepoznati multiplikatori koji predstavljaju funkcije zavisnih i nezavisnih varijabli, a koji
se biraju tako da se u jednadbi (4.4) pojavljuju samo totalni diferencijali dU i dV, tj. L treba
imati oblik:
L = M dU + N dV + I dX (4.15)

Nakon uvrtavanja jednadbi (4.11) u izraz (4.14), te izluivanja lanova M i N dobiva se:

( ) ( ) L A A
U
X
B B
A A
U
X
C C
V
X
D D
C C
V
X
= + +
+
+

+ + +
+
+

+





1 1 2 2
1 1 2 2
1 1 2 2
1 1 2 2
1 1 2 2
1 1 2 2


( )
A

1 1 2 2
E E +
(4.16)
Definiranjem slijedeih veliina:
( ) M A = +
1 1 2 2
( ) N C C = +
1 1 2 2
( ) G B B = +
1 1 2 2

( ) H D D = +
1 1 2 2
(4.17) ( I E E = +
1 1 2 2
)

jednadba (4.6) moe se pisati u obliku:

L M
U
X
G
M
U
Y
N
V
X
H
N
V
Y
I = +

+ +

(4.18)

Ako se multiplikatori
1
i

2
izaberu tako da je du nekih jednoznano definiranih linija u X-Y
ravnini zadovoljen uvjet:


d
d
Y
X
G
M
H
N
= = = (4.19)

nakon uvrtavanja jednadbe (4.19), mnoenja sa dX, jednadba (4.18), se moe pisati u
razvijenom obliku:
Numeriki postupak

30
( ) ( ) ( )
1 1 2 2 1 1 2 2 1 1 2 2
0 A A U C C V E E X + + + + + d d = d (4.20)

Jednadba (4.20) se zove karakteristina jednadba sustava ili uvjet kompatibilnosti.
Koristei izraze (4.17) jednadba (4.19) se moe pisati u drugom obliku, iz kojeg je mogue
odrediti multiplikatore
1
i

2
, odnosno eliminirati ih, pa se dobiva sustav jednadbi:
( ) ( )
1 1 1 2 2 2
0 B A B A + =
(4.21) ( ) ( )
1 1 1 2 2 2
0 D C D C + =

Ovaj sustav e imati rjeenja
1
i

2
razliita od trivijalnih samo ako je determinanta sustava
(4.21) jednaka nuli.
Razvoj determinante daje jednadbu:

a b c
2
0 + + = (4.22)

gdje je a AC AC =
1 2 2 1

b A D B C AD BC = +
2 1 2 1 1 2 1 2

c B D B D =
1 2 2 1
(4.23)

Karakteristina jednadba sustava se moe definirati samo uzdu realnih karakteristika.
Postojanje realne karakteristike zavisi od predznaka diskriminante jednadbe (4.22), te je to
kriterij po kojem se odreuje tip parcijalne diferencijalne jednadbe.

b a Postoje dva realna rjeenja koja definiraju dvije jednadbe c
2
4 > 0
karakteristike u X-Y ravnini, iji su nagibi tangenti definirani
izrazima:


+
+
=

=
+ d
d
Y
X
b b a
a
2
4
2
c

=
d
d
Y
X
b b a
a
2
4
2
c
0
0
(4.24)

Parcijalne diferencijalne jednadbe su hiperbolikog tipa i na njih se moe primijeniti metoda
karakteristika.

b a Postoji jedno realno rjeenje - moe se definirati samo jedna c
2
4 =
jednadba karakteristike u X-Y ravnini.
Parcijalne diferencijalne jednadbe su parabolikog tipa i ne mogu se rijeiti metodom
karakteristika.

b a Ne postoji niti jedno realno rjeenje te u X-Y ravnini ne c
2
4 <
postoje realne karakteristike.
Parcijalne diferencijalne jednadbe su eliptikog tipa i na njih se takoer ne moe primijeniti
metoda karakteristika.

Jednadbe karakteristika (4.24) su obine diferencijalne jednadbe, a njihovo integriranje daje
dvije familije krivulja u X-Y ravnini, (slika 4.1)

C
+
- familija karakteristika nastala integracijom jednadbe ( )
+
+
= d d Y X
Numeriki postupak

31
C

-
familija karakteristika nastala integracijom jednadbe ( )


= d d Y X






Slika 4.1 Jednadbe karakteristika u X-Y ravnini


Za eliminiranje multiplikatora
1
i

2
, jednadbu kompatibilnosti (4.20) treba podijeliti sa
2
pa
se dobiva oblik:

( ) ( ) ( ) zA A U zC C V zE E X
1 2 1 2 1 2
0 + + + + + d d d = (4.25)

pri emu je z =
1
/
2,
a on se moe izraziti iz jednadbe (4.21). Nakon njegovog uvrtavanja u
(4.15) dobiva se konaan oblik uvjeta kompatibilnosti - jednadba (4.26) u kojem se pojavljuju
samo totalni diferencijali dU, dV, dX, koeficijenti A
1
,A
2
,...E
1
,E
2
, te nagibi karakteristika .

( ) ( ) ( )
[ ]
AB A B U AC AC B C BC V
1 2 2 1 1 2 2 1 2 1 1 2
+ + d d +
=

(4.26) ( ) ( )
[ ]
AE A E B E B E X
1 2 2 1 2 1 1 2
0 + d

Sustav jednabi (4.24) i (4.26) je sustav koji se sastoji od dva para obinih diferencijalnih
jednadbi:
- uzdu karakteristika koje pripadaju C
+
familiji krivulja definiranih izrazom za
+
varijable
dU, dV, dX i dY su povezane jednadbom kompatibilnosti (4.26) u kojoj je za uvrten
+

- uzdu karakteristika koje pripadaju C

familiji krivulja definiranih izrazom za

varijable
dU, dV, dX i dY su povezane jednadbom kompatibilnosti (4.26) u kojoj je za uvrten





4.3 Primjena metode karakteristika na usvojeni hidrodinamiki
model


Numeriki postupak

32
Prvi korak u primjeni metode karakteristika je transformiranje sustava parcijalnih
diferencijalnih jednadbi u obine diferencijalne jednadbe .
Usporeivanjem sustava parcijalnih diferencijalnih jednadbi (jednadba kontinuiteta (3.35) i
jednadba koliine gibanja (3.37) sa sustavom parcijalnih diferencijalnih jednadbi napisanih u
opem obliku (4.11) moe se zakljuiti:
-nezavisne varijable su: X = x
Y = t,
-zavisne varijable su: U = h (piezometrika visina)
V = v (brzina)
Koeficijenti su:
A
1
= v A
2
= 1
B
1
= 1 B
2
= 0
C
1
= c
2
/g C
2
= v/g
D
1
= 0 D
2
= 1/g
E
1
=v z x E
2
= ( ) v v gD 2 (4.27)

Iz njih slijede koeficijenti kvadratne jednadbe (4.22):

a
v c
g
b
v
g
c
g
=

= =
2 2
2 1
, , (4.28)

Kriterij za odreivanje tipa parcijalne diferencijalne jednadbe: daje:
4
4 4
2
2
2 2
2
2
2
v
g
v c
g
c
g


= > 0, to znai da je sustav jednadbi (3.35) (3.37), sustav
parcijalnih diferencijalnih jednadbi hiperbolikog tipa, i u ravnini x-t postoje dvije jednadbe
karakteristika: d
d
t
x
v c
=

, a nagibi tangenti karakteristika su:




+
+

=
+
=

d
d
d
d
t
x v c
t
x v c
1 1
, (4.29)

Karakteristina jednadba sustava, odnosno uvjet kompatibilnosti dobiva se uvrtavanjem
koeficijenata (4.27), te izraza za (4.29) u jednadbu (4.26) i glasi:

+ + =
g
c
h
t
v
t
v v
D
gv
c
z
x
d
d
d
d
d
d

2
0

lan
gv
c
z
x
d
d
je za horizontalne cjevovode identiki jednak nuli, a u drugim sluajevima je
malen u odnosu na lan dv/dt te ga se obino zanemaruje.

Pozitivna karakteristika ima nagib
( )
d d t x v c = + 1 i uzdu nje vrijedi izraz:

+ + +
g
c
h
t
v
t
v v
=
D
d
d
d
d

2
0 (4.30a)

Negativna karakteristika ima nagib
( )
d d t x v c = 1 i uzdu nje vrijedi izraz:

Numeriki postupak

33
+ + =
g
c
h
t
v
t
v v
D
d
d
d
d

2
0 (4.30b)

Jednadbe (4.30) su obine diferencijalne jednadbe koje se mogu rijeiti numerikim
postupkom uz poznavanje poetnih i rubnih uvjeta.




4.4 Numeriki postupak za rjeavanje obinih diferencijalnih
jednadbi


Obine diferencijalne jednadbe (4.20) rijeit e se, u ovom poglavlju, numerikim
postupkom - metodom konanih razlika tako da se infinitezimalni diferencijali dh, dv, dx i dt
zamijene konanim razlikama h, v, x i t. Te jednadbe vrijede uzdu karakteristika C
+
i
C

koje se mogu predstaviti u x-t koordinatnom sustavu, (slika 4.2). S obzirom da je kod
nestlaivog strujanja brzina zvuka c konstantna unutar jednog elementa, a brzina strujanja v mala
u odnosu na brzinu zvuka c, iz diferencijalne jednadbe karakteristike slijedi da su karakteristike
priblino pravci. Duljina cjevovoda L dijeli se na n dijelova duljine x - elementi cjevovoda.
Vremenski korak integracije t mora zadovoljavati kriterij Lewy-Couranta, jer je tada rjeenje
sustava numeriki stabilno.

Kriterij Lewy-Couranta glasi:



t
x
v c
x
c

=
max
(4.31)

gdje je - koeficijent odstupanja od kriterija Lewy-Couranta,
npr. = 0.95, [ ] , = 1
to zadovoljava kriterij (4.31) jer brzina strujanja v ne prelazi 5% brzine zvuka c.




Numeriki postupak

34
Slika 4.2 Izgled karakteristika u x-t ravnini

Na slici 4.2 toka P predstavlja poziciju vora O u novom vremenskom trenutku u kojem su
nepoznati piezometrika visina h
P
i brzina v
P
. Iz toke P se povlae pozitivna i negativna
karakteristika koje sijeku horizontalan pravac (prethodni vremenski trenutak) u tokama R i S. U
tim tokama brzine i piezometrike visine su poznate, a dobivaju se linearnom interpolacijom
brzina iz dvaju susjednih vorova, pomou faktora linearne interpolacije i , koji se definiraju
u obliku:

( ) [ ] = = + < =
RO
MO
1
1
M R
R
v c
t
x

, , 1 1 (4.32)

( ) [ ] = = < =
O S
O N
2
2
N S
S
v c
t
x

, , 1 1 (4.33)


Izrazi za linearnu interpolaciju brzina u tokama R i S su:

( )
( )
v v v
v v v
R M O1
S N O2
= +
= +


1
1
h
h
O
O
(4.34)

Izrazi za linearnu interpolaciju piezometrikih visina u tokama R i S glase:


( )
( )
h h
h h
R M
S N
= +
= +


1
1
(4.35)

U voru O su povezana dva elementa cjevovoda, uzvodni i nizvodni, koji su oznaeni
brojevima i i j. Broj elementa je pozitivan ako se pretpostavljeni smjer strujanja kroz element
poklapa sa smjerom obilaska elemenata pri njihovu nizanju. Prema slici 4.2 elementi i i j navode
se s pozitivnim predznakom ako se element i uzima kao prvi. Ako bi se element j uzimao kao
prvi, onda bi se oba elementa navodila s njihovim negativnim vrijednostima. Na elementu kojem
je pretpostavljeni smjer strujanja u vor, postavlja se jednadba kompatibilnosti uzdu pozitivne
karakteristike, a ako je strujanje kroz element iz vora, postavlja se jednadba kompatibilnosti
uzdu negativne karakteristike. Uvoenjem predznaka sign(i) i sign(j) osigurano je da se na
svakom elementu postavlja jednadba kompatibilnosti uzdu odgovarajue karakteristike, bez
obzira da li je broj elementa naveden s pozitivnom ili negativnom vrijednou.

Jednadbe kompatibilnosti, postavljene du karakteristika u kojima su infinitezimalni
diferencijali zamijenjeni konanim razlikama piezometrike visine i brzine izmeu toaka P i R
te P i S, glase:

( )
( ) ( )
( ) ( ) ( )
sign
-sign
R
P R P1 R R
S
P S P2 S S
i
g
c
h h v v F
j
g
c
h h v v F
1
2
0
0
+ + =
+ + =
(4.36)

gdje su:

Numeriki postupak

35

( )
( )
F F v v F
v v
D
t
F F v v F
v v t
D
R R P1 R R
O R
S S P2 S S
O S
= + =
+
= + =
+
,
,

8
8
(4.37)

U jednadbama (4.36) funkcija "sign" daje predznak i iznosi:
sign
(
= 1, za
)
i i > 0
sign
(
= -1, za
)
i i < 0

Na slici (4.2) i i j imaju isti predznak; i u opem sluaju oba elementa imaju isti predznak - oni
su ili pozitivni ili negativni ovisno o tome koji je smjer njihova nabrajanja.
Budui da se koristi eksplicitno - implicitna metoda konanih razlika, vrijednosti brzina i
piezometrikih visina raunaju se djelomino iz vrijednosti starog, a djelomino iz vrijednosti
novog vremenskog trenutka. Tako su u izrazima F
R
i F
S
uzete srednje brzine ( ) v v
P1 R
+ 2,
odnosno ( ) v v
P2 S
+ 2, koje predstavljaju pomak iz starog vremenskog trenutka po prostornoj i
vremenskoj koordinati. Da bi se izbjegla nelinearnost u jednadbama (4.36), apsolutne
vrijednosti brzina u izrazima za F
R
i F
S
raunaju se kao srednje u prethodnom vremenskom
trenutku: v v
O R
+ 2, odnosno v v
O S
+ 2.
Sustav jednadbi (4.36) sadri dvije jednadbe, i etiri nepoznanice: h h v v
P P P P 1 2 1
, , ,
2
.
Da bi sustav bio matematiki zatvoren nedostaju dvije jednadbe; to su:

h h h
P P P 1 2
= = (4.38)

- piezometrike visine u tokama P
1
i P
2
su jednake (toka P
1
nalazi se tik
uz toku P
2
u elementu i, a toka P
2
tik uz toku P u elementu j).

v A v A
P1 R P2 S
= 0 (4.39)

- jednadba kontinuiteta (protok koji ulazi u vor jednak je protoku koji iz njega
izlazi).

A
R
- povrina poprenog presjeka elementa i,
A
S
- povrina poprenog presjeka elementai j,
c
R
- brzina zvuka kroz element i,
c
S
- brzina zvuka kroz element j.

Najei sluaj e biti da su povrine A
R
i A
S
jednake, to znai da cijevni elementi imaju jednake
promjere. Za sluaj da su te povrine razliite, znai da je vor smjeten u naglo proirenje
odnosno naglo suenje (ovisno o smjeru strujanja fluida) i tada bi trebalo uzeti u obzir odreene
gubitke. U ovom radu se ti gubici zanemaruju, te se u skladu sa (4.38) pretpostavlja da je tlak u
voru jedinstven, a brzine u lijevoj i desnoj dionici se odreuju iz jednadbe kontinuiteta (4.39).

Navedene etiri jednadbe predstavljaju zatvoren sustav koji se moe rijeiti npr. metodom
supstitucije.
Izluivanjem v
P1
iz prve jednadbe dobiva se:

Numeriki postupak

36

( )
( )
v
g
c
A h
g
c
A h i Av F
i A F
P1
R
R P
R
R R R R R
R R
sign(
sign(
=
+
+
)
)
1
1

(4.40)

Nakon supstitucije brzine v
P1
u drugoj jednadbi, te koritenja izraza: ( ) ( )
sign sign j i = 1 (jer i
i j imaju isti predznak), dobiva se jednadba sa jedinom nepoznanicom h
P
:

( ) ( )
+
+
+
+
+
+


+
+ + =
g
c
A h
g
c
A h
g
c
F
F
A h
g
c
F
F
A h
i
F
F
F Av j F Av
S
S P
S
S S
R
S
R
R P
R
S
R
R R
R
R
S R R S S S
sign( sign(
1
1
1
1
1
1
1 1 ) ) 0


Kada se gornja jednadba podijeli sa ( ) F
S
+ 1 i izlui h
P
, dobiva se izraz za visinu tlaka u toki
P ( novi vremenski trenutak):

( ) ( )
( ) ( )
h
g
A h
c F
A h
c F
i A v
F
F
j A v
F
F
g
A
c F
A
c F
P
R R
R R
S S
S S
R R
R
R
S S
S
S
R
R R
S
S S
sign( sign(
=
+
+
+



+
+

+
+
+
+

1 1
1
1
1
1
1 1
) )

(4.41)

Treba naglasiti da usvojeni matematiki model ne ukljuuje mogunost pojave kavitacije, te za
sluaj njene pojave treba prekinuti s proraunom ili rezultate prorauna nakon pojave kavitacije
uzimati s odreenom rezervom.
Zato, u sluaju kad je izraunati tlak manji od tlaka isparavanja, umjesto izraunate vrijednosti
tlaka uzima se vrijednost tlaka isparavanja.
Matematiki:
Ako je h z h
P g p
<
va
, onda je h h z
P pva g
= + ,
gdje je:
z
g
- geodetska visina vora P,
h
pva
- visina tlaka isparavanja

Nakon izraunavanja h
P
, raunaju se brzine u elementima i i j prema izrazima:


( )
v v
F
F
g i
h h
c F
P1 R
R
R
P R
R R
sign( =

+


+
1
1
1
) (4.42)



( )
v v
F
F
g j
h h
c F
P2 S
S
S
P S
S S
sign( =

+
+

+
1
1
1
) (4.43)




Numeriki postupak

37
4.5 Modeliranje elemenata cijevne mree - rubni uvjeti


Cijevne mree sadre razliite elemente, koje treba modelirati sukladno metodi
karakteristika. U nastavku e se dati nain modeliranja dva najea elemenata, a vei broj
najeih rubnih uvjeta modeliran je u prilogu.


4.5.1 SPREMNIK




Slika 4.3 Spremnik kao rubni uvjet


Spremnik se moe pojaviti na uzvodnom ili nizvodnom kraju cijevi. Ako se nalazi na nizvodnom
kraju cijevi, za rjeavanje se koristi pozitivna karakteristika, a ako se nalazi na uzvodnom kraju
cijevi koristi se negativna karakteristika.
Obje situacije e se modelirati istim jednadbama tako da se u jednadbi kompatibilnosti
uvede predznak elementa cijevi sign(i) i to pozitivan i kada se rezervoar nalazi na nizvodnom
kraju cijevi, a negativan i kada se rezervoar nalazi na uzvodnom kraju cijevi.

Jednadba kompatibilnosti karakteristike elementa i koji se nalazi uz spremnik, glasi:

( )
( ) ( ) ( ) sign
R
P R P1 R R P1 R
i
g
c
h h v v F v v + + + = 0 (4.44)
Jednadba (4.44) sadri dvije nepoznanice: h
P
i v
P
, to znai da nedostaje jo jedna jednadba.
Ona e se dobiti iz uvjeta da je piezometrika visina u spremniku konstantna, odnosno,
openito, da je poznata funkcija vremena.

(4.45) h h
P O
= ( ) t

Iz jednadbe (4.45) rauna se piezometrika visina u novom vremenskom trenutku u toki P.
Izraz za brzinu u elementu cijevi i dobiva se iz jednadbe (4.44) nakon mnoenja zagrada i
izluivanja v
P1
:


( )
v v
F
F
g i
h h
c F
P1 R
R
R
P R
R R
sign( =

+


+
1
1
1
) (4.46)


Numeriki postupak

38
4.5.2 VOR SA VIE ELEMENATA - RAVA





Slika 4.4 Rava kao rubni uvjet


Rava se redovito pojavljuje u proraunu nestacionarnog strujanja, u sloenim mreama. Pri
modeliranju rave moraju se ispuniti dva osnovna uvjeta: ne smije se ograniavati broj
elemenata vezanih u ravu, te se mora moi identificirati smjer strujanja u elementima rave.
Zato se, kod postavljanja jednadbi kompatibilnosti uzdu karakteristika, koristi funkcija "sign"
koja svakom elementu pridruuje predznak: sign(i)=1, za pretpostavljeni smjer protoka u ravu,
dok je sign(i)=-1, za pretpostavljeni smjer strujanja fluida iz rave, (kroz element i ). to se tie
prvog uvjeta, u radu e se izvesti izrazi za vor sa tri elementa, ali e se na kraju dati izrazi koji
vrijede za vor sa n elemenata.
Ako rava povezuje tri elementa cijevi: i, j, k, (slika 4.4), mogue je iz toke P povui tri
karakteristike, tj. postaviti tri jednadbe kompatibilnosti:
(element i je pozitivan, a j i k su negativni)

( )
( ) ( ) ( )
( ) ( ) ( ) ( )
( )
( ) ( ) ( )
sign
sign
sign
R
P R P1 R R P1 R
S
P S P2 S S P2 S
T
P T P3 T T P3 S
i
g
c
h h v v F v v
j
g
c
h h v v F v v
k
g
c
h h v v F v v
1
2
3
0
0
0
+ + + =
+ + + =
+ + + =
(4.47)
Navedene jednadbe sadre est nepoznanica: h h h v v v
P1 P2 P3 P P P
, , , , ,
1 2 3
. Zato treba uvesti jo tri
jednadbe. Jedna od njih je jednadba kontinuiteta:

v A i v A j v A k
P R P S P T
sign sign sign
1 2 3
0 ( ) ( ) ( ) + + = (4.48)

Ostale jednadbe se dobivaju iz uvjeta jedinstvenosti tlaka u zajednikom voru rave;
piezometrike visine vezanih krajeva sva tri elemenata u ravi su jednake (zanemaren lokalni
gubitak rave):

h h (4.49) h
P P P 1 2 3
= = = h
P
________________________________________________________________________
Numeriki postupak

39

Navedene jednadbe, u matematikom smislu, predstavljaju zatvoren sustav, koji nakon
uvoenja izraza (4.49) poprima oblik:


( )
( ) ( ) ( )
( ) ( ) ( ) ( )
( )
( ) ( ) ( )
sign
sign
sign
R
P R P1 R R P1 R
S
P S P2 S S P2 S
T
P T P3 T T P3 S
i
g
c
h h v v F v v
j
g
c
h h v v F v v
k
g
c
h h v v F v v
+ + + =
+ + + =
+ + + =
0
0
0


v A i v A j v A k
P R P S P T
sign sign sign
1 2 3
0 ( ) ( ) ( ) + + =

Kada se iz jednadbe kontinuiteta izlui v
P3
i uvrsti u treu jednadbu, dobiva se sustav od tri
jednadbe sa tri nepoznanice, koji nakon mnoenja sa A
R
, A
S
, A
T
dobiva oblik:

g
c
A h
g
c
A h i Av i Av i A F v i A F v
R
R P
R
R R R P1 R R R R P1 R R R
sign( sign( sign( sign( + + + ) ) ) ) = 0

g
c
A h
g
c
A h j Av j Av j A F v j A F v
S
S P
S
S S S P2 S S S S P2 S S S
sign( sign( sign( sign( + + + ) ) ) ) = 0

( ) ( ) ( )
g
c
A h
g
c
A h i Av F j Av F k Av F
T
T P
T
T T R P1 T S P2 T T T T
sign( sign( sign( + + + ) ) ) 1 1 = 1 0

Slijedei korak u rjeavanju sustava jednadbi je izluiti v
P1
iz prve i v
P2
iz druge jednadbe,
uvrstiti ih u treu jednadbu, te tako dobiti jednadbu sa jedinom nepoznanicom h
P:



( )
( )
v
g
c
A h
g
c
A h i Av F
i A F
P1
R
R P
R
R R R R R
R R
sign(
sign(
=
+
+
)
)
1
1



( )
( )
v
g
c
A h
g
c
A h j Av F
j A F
P2
S
S P
R
S S S S S
S S
sign(
sign(
=
+
+
)
)
1
1




( )
( ) ( )
g
c
A h
g
c
A h
g
c
A h
F
F
g
c
A h
F
F
i Av
F
F
F
g
c
A h
F
F
g
c
A h
F
F
j Av
F
F
F k Av F
T
T P
T
T T
R
R P
T
R R
R R
T
R
R R
R
R
T
S
S P
T
S S
S S
T
S
S S
S
S
T T T T
sign(
sign( sign(
+
+
+

+
+
+
+

+
+ +
+
+

+
+
+
+

+
+ + =
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1 1 0
)
) )


Kada se gornja jednadba podijeli sa (F
T
+1) i izlui h
P
, dobiva se izraz za piezometriku visinu
u ravi koja se sastoji od tri elementa:

Numeriki postupak

40

( ) ( ) ( )
( ) ( ) ( )
( ) ( ) ( )
h
g
A h
c F
A h
c F
A h
c F
g
A
c F
A
c F
A
c F
i Av
F
F
j Av
F
F
k Av
F
F
g
A
c F
A
c F
A
c F
P
R R
R R
S S
S S
T T
T T
R
R R
S
S S
T
T T
R R
R
R
S S
S
S
T T
T
T
R
R R
S
S S
T
T T
sign( sign( sign(
=
+
+
+
+
+

+
+
+
+
+

+
+

+
+

+

+
+
+
+
+

1 1 1
1 1 1
1
1
1
1
1
1
1 1 1
) ) )
(4.50)
Brzine u elementima raunaju se prema izrazima:


( )
v v
F
F
g i
h h
c F
P1 R
R
R
P R
R R
sign( =

+


+
1
1
1
)


( )
v v
F
F
g j
h h
c F
P2 S
S
S
P S
S S
sign( =

+


+
1
1
1
)


( )
v v
F
F
g k
h h
c F
P3 T
T
T
P T
T T
sign( =

+


+
1
1
1
) (4.51)

gdje je izvrena kontrola visine tlaka h
P
-z
g
da ne bi pala ispod vrijednosti visine tlaka
isparavanja, kako je dano u objanjenju uz izraz (4.41)

Prema izrazima (4.50) i (4.51) mogue je izvesti izraze za brzine u elementima i tlak u
sredinjem voru rave koja se sastoji od n elemenata:



( )
( )
h
g
A h
c F
i Av
F
F
g
A
c F
i
n
i
n
i
n P
i i
i i
i i
i
i
i
i i
sign( )
=
+


+
+
= =
=

1
1
1
1
1 1
1
(4.52)


( )
v v
F
F
g i
h h
c F
Pi i
i
i
P
i i
sign( =
i

+


+
1
1
1
) (4.53)

i =1, n.
Numeriki postupak

41

5. Primjeri primjene
U ovom poglavlju demonstrirati e se na jednostavnim promjerima znanja iznesena u poglavlju
4. Na primjeru jednostavne cjevovodne mree prikazati e se primjena metode Hardy - Crossa za
iznalaenje stacionarnog rjeenja. U nastavku izloiti e se teorija hidraulikog udara u sustavu
spremnik cjevovod ventil nastalog uslijed trenutnog zatvaranja ventila. Za taj sluaj strujanja
e se simulirati nestacionarne pojave primjenom metode karakteristika izloenom u poglavlju 4.3
i 4.4.
5.1 Proraun stacionarnog strujanja unutar cjevovodne mree

Odradite tlakove u vorovima i protok kroz cijevi za cjevovodni sustav prema slici. U
opskrbnom voru 1 vlada pretlak od 1 bar. U vorovima 3 i 4 zadana je potronja od 5 l/s, a u
voru 5 potronja od 10 l/s. Sve cijevi su istog promjera D = 0.1 m, iste duljine L = 100 m. Radi
lakeg prorauna pretpostavite koeficijent trenja = 0.02. Gustoa fluida je = 997.1 kg/m
3
.

Slika 5.1. Zadani cjevovodni sustav


Prvi korak u proraunu cjevovoda je da se numeriraju svi vorovi i elementi, to je i napravljeno
u sklopu zadavanja zadatka, kao to je prikazano na slici 5.1.
Drugi korak u metodi Hardy Crossa je da se odrede inicijalni protoci za cjevovodnu mreu.
Dakle za svaki vor mora biti zadovoljena jednadba kontinuiteta (ulazni protok jednak je
izlaznom.). Jedno od moguih polaznih protoka prikazani su na slici 5.2.










Numeriki postupak

42





0 l/s
5 l/s
10 l/s
/s
/s
/s 20 l
15 l
10 l
2
1
0 l/s
5 l/s
5 l/s
5 l/s
















Slika 5.2. Zadani inicijalni protoci



U treem koraku treba identificirati petlje. to u ovom primjeru nije teko jer nema elemenata
koji nisu u petlji te to postoje samo dvije petlje. Inae broj petlji jednak je broju elemenata
uveanom za jedan i umanjenom za broj vorova.

Broj vorova = 5
Broj elemenata = 6
Broj petlji = 6 + 1 5 = 2

Znai da emo u proraunu imati 2 petlje.


U etvrtom koraku za svaku se petlju rauna suma padova tlaka i njihovih derivacija u
elementima koji tvore petlju pa se odreuje korekcija protoka . Svim elementima u petlji iji
se smjer poklapa sa smjerom obilaska petlje ta se korekcija protoka dodaje, a u suprotnom
oduzima. Jedna iteracija Obuhvaa korekcije protoka u svim petljama mree.
j
Q

Formule kojima u se sluiti prilikom ireracije su:


4
Re
Q
D

=




64
Re
= ; za laminarno strujanje Re < 2300

Numeriki postupak

43
2
0.9
1.325
5.74
ln
3.7 Re
k
D
=

+


; za turbulentno strujanje Re > 2300

5
8 L
r
D g

=


2
r Q Q
r Q

=



gdje su


Oznaka Jedinica Opis veliine
Re 1 Reynoldsov broj
Q
s / m
3

protok kroz cijev
D m promjer cijevi

s / m
2

koeficijent kinematike viskoznosti
1 koeficijent otpora trenja
k m visina hrapavosti
k/D 1 relativna hrapavost
r
5 2
m / s
pomoni koeficijent
L M duljina cijevi
1 korekcija protoka za sve elemente koji tvore petlju


U konkretnom sluaju radi jednostavnosti prorauna svi koeficijent otpora trenja biti e jednaki i
iznosit e = 0.02. U stvarnim proraunima promjenu koeficijenta trenja svakako treba uzeti u
obzir.

Kako je u test primjeru zadano da su sve cijevi jednakog promjera i duljine koeficijent r mogue
je izraunati
r
8 L
D
5
g
2

= r 1.653 10
4
s
2
m
-5
=


Daljnji postupak provodima iterativno putem tablice

Predznak za protok odreuje zadani smjer petlje (ukoliko je strujanje u smjeru petlje protok je
pozitivan ako nije negativan je)

Petlja Element D L Q lambda r
r*Q*abs(Q
) 2*r*abs(Q) korekcija
1 1 0.1 100 0.015 0.02 16530 3.71925 495.9
3 0.1 100 -0.005 0.02 16530 -0.41325 165.3
4 0.1 100 0.01 0.02 16530 1.653 330.6
5 0.1 100 0 0.02 16530 0 0
suma 4.959 991.8 -0.005
2 2 0.1 100 0.005 0.02 16530 0.41325 165.3
4 0.1 100 -0.01 0.02 16530 -1.653 330.6
6 0.1 100 0 0.02 16530 0 0
suma -1.23975 495.9 0.0025

Numeriki postupak

44
Na temelju izraunatih korekcija za svaku petlju potrebno je za svaki element korigirati protok.
(dodati korekciju ukoliko je protok u smjeru petlje odnosno oduzeti ukoliko je u smjeru
obrnutim od smjera petlje.)

elementi Protok Korekcija Protok
1 0.015 +korekcija1 0.0100
2 0.005 +korekcija2 0.0075
3 0.005 -korekcija1 0.0100
4 0.01
+korekcija1-
korekcija2 0.0025
5 0 -korekcija1 0.0050
6 0 -korekcija2 -0.0025

Zatim je potrebno ponavljati iteraciju
PetljaElement D L Q lambda r r*Q*abs(Q)2*r*abs(Q) korekcija elementi Protok Korekcija Protok
1 1 0.1 100 0.01 0.02 16530 1.653 330.6 1 0.01 +korekcija1 0.0103
3 0.1 100 -0.01 0.02 16530 -1.653 330.6 2 0.0075 +korekcija2 0.0053
4 0.1 100 0.0025 0.02 16530 0.103313 82.65 3 0.01 -korekcija1 0.0097
5 0.1 100 -0.005 0.02 16530 -0.41325 165.3 4 0.0025
+korekcija1-
korekcija2 0.0051
suma -0.30994 909.15 0.000341 5 0.005 -korekcija1 0.0047
2 2 0.1 100 0.0075 0.02 16530 0.929813 247.95 6 -0.0025-korekcija2 -0.0003
4 0.1 100 -0.0025 0.02 16530 -0.10331 82.65
6 0.1 100 0.0025 0.02 16530 0.103313 82.65
suma 0.929813 413.25 -0.00225

PetljaElement D L Q lambda r r*Q*abs(Q)2*r*abs(Q)korekcijaelementi Protok Korekcija Protok
1 1 0.1 100 0.010341 0.02 16530 1.767626 341.8705 1 0.010341+korekcija1 0.0100
3 0.1 100 -0.00966 0.02 16530 -1.54222 319.3295 2 0.00525 +korekcija2 0.0052
4 0.1 100 0.005091 0.02 16530 0.428414 168.3055 3 0.009659-korekcija1 0.0100
5 0.1 100 -0.00466 0.02 16530 -0.35882 154.0295 4 0.005091
+korekcija1-
korekcija2 0.0049
suma 0.295004 983.535 -0.0003 5 0.004659-korekcija1 0.0050
2 2 0.1 100 0.00525 0.02 16530 0.455608 173.565 6 -0.00025 -korekcija2 -0.0002
4 0.1 100 -0.00509 0.02 16530 -0.42841 168.3055
6 0.1 100 0.00025 0.02 16530 0.001033 8.265
suma 0.028227 350.1355 -8.1E-05

PetljaElement D L Q lambda r r*Q*abs(Q)2*r*abs(Q)korekcijaelementi Protok Korekcija Protok
1 1 0.1 100 0.010041 0.02 16530 1.666571 331.9543 1 0.010041+korekcija1 0.0100
3 0.1 100 -0.00996 0.02 16530 -1.63948 329.2457 2 0.005169+korekcija2 0.0050
4 0.1 100 0.004872 0.02 16530 0.392296 161.0546 3 0.009959-korekcija1 0.0100
5 0.1 100 -0.00496 0.02 16530 -0.40651 163.9457 4 0.004872
+korekcija1-
korekcija2 0.0050
suma 0.012877 986.2002 -1.3E-05 5 0.004959-korekcija1 0.0050
2 2 0.1 100 0.005169 0.02 16530 0.441723 170.8998 6 -0.00017 -korekcija2 0.0000
4 0.1 100 -0.00487 0.02 16530 -0.3923 161.0546
6 0.1 100 0.000169 0.02 16530 0.000474 5.599755
suma 0.049902 337.5541 -0.00015

Rezultati dobiveni komercijlnim programom (koeficijent trenja je ispravno raunat)

Numeriki postupak

45

Slika 5.3 Proraun proveden programom LIQNET

Pad tlaka u izraen u metrima vodenog stupca rauna se iz izraza p r Q Q = gdje je koeficijent
r zadan izrazom
5
8 L
r
D g

=

. Padovi tlakova za elementi dani su u prethodnoj tablici u
osmom stupcu.

Kako u voru 1 vlada tlak

H
1
p
1
g
= H
1
10.227m =


Tlak u voru 2 raunamo tlak u voru 1 umanjenom za pad tlaka u elementu 1, vidi sliku.
Analogno tome tlak u voru 4 raunamo tlak u voru 1 umanjenom za pad tlaka u elementu 3
itd. Prikaz tlakova u svim vorovima dan je tablino.

vor tlak
1 10.227
2 8.57281
3 8.15726
4 8.57519
5 8.16128


Uoljivo je da su padovi tlaka neto drugaiji nego u komercijalnom programu zbog toga to je
u komercijalnom programu koeficijent trenja je ispravno raunan.

Numeriki postupak

46
5.2 Simulacija nestacionarnih pojava pri naglom otvaranju ventila

Analiza rada cjevovodne mree temeljene na modelu stacionarnog strujanja fluida ne daje
sliku o dogaajima u mrei pri njezinu putanju u rad ili pri zaustavljanju rada. Takva prijelazna
pojava kod kojih dolazi do vremenske promjene brzine i tlaka analiziraju se na osnovi
matematikog modela nestacionarnog strujanja. Za sluaj nagle promjene brzine strujanja, koja
nastaje npr. Naglim zatvaranjem ventila, ili ispadom pumpe iz rada moe doi znatnog porasta
tlaka u mrei. Ta se pojava naziva hidrauliki udar.
Hidrauliki udar je najei i najtei problem strujanja fluida u radu cjevovodnih mrea.
Veliki pritisak generiran tijekom hidraulikog udara moe dovesti do katastrofalnih kvarova
skupih komponenata kao to su pumpe, turbine, ventili itd. Zbog toga se namee potreba analize
nestacionarnog strujanja u cijevnim mreama radi odreivanja maksimalnog pritiska tlaka pri
hidraulikom udaru. Ako taj pritisak bude vei od doputenog treba definirati nain zatite mree
od hidraulikog udara.


5.2.1 Hidrauliki udar

U sluaju sistema spremnik cijev ventil prema slici 4. do trenutka t=0 fluid u sustavu
neviskozno, stacionarno struji brzinom , i to iz spremnika konstantne piezometrike visine h,
kroz horizontalni spremnik konstantnog promjera D, duljine L, kroz ventil.
0
v

0
v D
L
H

a
p
Slika 5.4

U stacionarnom strujanju brzina i piezometrika visina konstantne su du cijevi. Analizirat
e se promjene veliina nakon to se ventil potpuno zatvori.
Trenutno zatvaranje ventila postoji samo kao teorijski koncept, jer se niti jedan ventil ne
moe zatvoriti u nultom vremenu, ali je njegovo razumijevanje potrebno da bi se mogli rjeavati
realni problemi.
Kad se ventil na nizvodnom kraju cijevi trenutno zatvori, prvi uzvodni sloj fluida koji je uz
njega se zaustavi, a udar gibajueg fluida u zatvoreni ventil uzrokuje porast tlaka u fluidu za p.
Ovo poveanje tlaka ima za posljedicu irenje cijevi na mjestu gdje se taj sloj fluida nalazi i
komprimiranje fluida na tom mjestu. Idui sloj fluida e se zaustaviti u vrlo kratkom vremenu
Numeriki postupak

47
nakon prvoga. Nastali zastoj ,tj. razlika u trenutcima zaustavljanja prvog i drugog sloja nastaje
od strane drugog sloja, jer on treba putovati odreeno vrijeme dok ne ispuni volumen dobiven
irenjem cijevi i kompresijom prvog sloja fluida.
Trei sloj fluida se zaustavlja na isti nain kao i prva dva sloja, njegov gubitak koliine
gibanja zbog udarca u drugi sloj uzrokuje porast tlaka. Kako se prvi i drugi sloj fluida ne mogu
odmaknuti od ventila, njihov tlak ne moe pasti ve ostaje na vrijednosti koju je postigao
udarom u ventil. Proces zaustavljanja fluida koji se tako nastavlja sloj za slojem je prikazan na
slici 5.5.

L
v = 0
v
ventil
proirena cijev
spremnik







t < L/c
Statiki tlak p
0
Brzina zvuka c
Prirast tlaka p



Sl.5.5.

Proces sudara uzastopnih slojeva fluida, sa malom vremenskom razlikom izmeu svakog
sudara uzrokuje propagaciju vala tlaka, p brzinom zvuka, , tj. sudari stvaraju frontu tlanog
poremeaja lijevo od koje fluid jo uvijek struji brzinom na tlaku prema ventilu, a desno
od fronte fluid miruje na tlaku
c
0
v
0
p
p p + . Vrijeme potrebno da taj val prijee cijelu duljinu cijevi
iznosi [ ] s c L = . U tom trenutku sva masa fluida u cijevi miruje na . Stanje kada je cijela
cijev ispunjena mirujuim fluidom na tlaku
p p +
0
p p + ( gdje je prema Allievijevom izrazu porast
tlaka v c p = nastao udarom fluida u ventil, a
0
p je tlak u spremniku i u cijevi prije
zatvaranja ventila ) prikazuje slika 5.6.
L
v = 0
spremnik
proirena cijev
p
0
+ p
t = L/c




ventil








Sl.5.6.

Ovo stanje je neravnoteno, jer u spremnik vlada tlak p . Zbog razlike tlaka slojevi fluida
poinju strujati iz cijevi prema spremniku brzinom , te svaki sloj vraa svoj proireni dio
cijevi na poetni promjer. Ovdje ponovo nastaje fronta poremeaja lijevo od koje je tlak (
0
v
0
p p
je pretvoren u kinetiku energiju natranog strujanja), a desno od nje fluid miruje pod povienim
tlakom. Slika 5.7. prikazuje putovanje te fronte tlanog poremeaja prema ventilu.
Numeriki postupak

48

L
v = 0
v
ventil
proirena cijev
spremnik







L/c < t < 2L/c
Statiki tlak p
0
Brzina zvuka c
Prirast tlaka p




Sl.5.7.

U vremenu
[ ]
2 L c mjereno od trenutka zatvaranja ventila rasteretni val dolazi do
zatvorenog ventila, kao to prikazuje slika 5.8. Tijekom putovanja vala do rezervoara i natrag
ispred ventila je vladao povieni tlak.










L
spremnik
cijev
v
p
0

t =2L/c
ventil
Sl.5.8.

Ovo stanje natranog strujanja brzinom
0
v na tlaku
0
p je opet neravnoteno. im ono
nastupi, fluid koji se nalazi uz ventil ga nastoji napustiti i strujati uzvodno. Fluid to ne moe
uiniti, pa mu se koliina gibanja pretvara u pad tlaka. Sloj fluida koji se nalazi neposredno uz
ventil sada miruje na tlaku snienom za p ( prema Allievijevom izrazu dolazi do pada tlaka sa
0
p na
0 0
p c v jer je prirast brzine od
0
v do nula pozitivan). Svaki idui sloj fluida se tako
zaustavlja, a tlak mu se smanjuje za iznos p , te tako fronta poremeaja iza koje fluid miruje
putuje prema spremniku. Prikaz je na slici 5.9.

L
spremnik
suena cijev
v
v = 0
p
0
- p
Brzina zvuka c
Statiki tlak p
0 2L/c < t < 3L/c




ventil







Sl.5.9.

Numeriki postupak

49
U trenutku c L t = 3 , kad ta fronta doputuje do spremnika cijela cijev je ispunjena fluidom
koji miruje na tlaku (Slika 5.10.). p p
0

L
spremnik
suena cijev
v = 0
p
0
- p t =3L/c




ventil




Sl 5.10.
Ovo je opet neravnoteno stanje, jer je tlak u cijevi nii nego u spremniku pa fluid sada tei
utjecanju u cijev iz rezervoara sa originalnom brzinom , to uzrokuje da tlak u cijevi ponovo
naraste na poetni , situacija je prikazana na slici 5.11.
0
v
0
p

L
spremnik
suena cijev
v
v = 0




ventil


3L/c < t < 4L/c
Statiki tlak p
0
Brzina zvuka c
p
0
- p




Sl.5.11.

U trenutku c L t = 4 fronta tog strujanja e se ponovo sudariti sa zatvorenim ventilom, to
je istovjetno situaciji u trenutku zatvaranja ventila, ovo prikazuje slika 5.12.

L
spremnik
cijev
v
p
0

t =4L/c




ventil






Sl.5.13.

Dakle, slika strujanja e se neprestano ponavljati sa periodom c L 4 , jer u gornjem
razmatranju nije uzeto u obzir trenje. U stvarnosti se amplituda reflektiranih valova smanjuje kao
posljedica trenja.


Numeriki postupak

50
5.2.2 Hidrodinamiki i numeriki model strujanja

Dinamiko ponaanje sustava Spremnik cijev ventil analizirati e se na konkretnoj
konfiguraciji kako slijedi
Duljina cijevi................................L=91,44 m
Promjer cijevi...............................D=10,97 mm
Debljina stjenke...........................s=0,81 mm
Razina vode u spremniku.............H=0.1275 m
Gustoa vode................................=992,8 kg/m
3
Kinematika viskoznost................=0,641410
-6
m
2
/s
Vol. modul elastinosti vode........K=2,277410
9
Pa
Modul elastinosti cijevi..............E=1,100310
11
Pa
Dubina fluida u rezervoaru.h = 7.2 m









Matematiki model nestacionarnog jednodimenzijskoga strujanja fluida kroz cijev krunoga
presjeka osniva se na jednadbi kontinuiteta i jednadbi koliine gibanja u obliku:

0 sin v
x
v
g
c
x
h
v
t
h
2
= +

(5.1)

0
D 2
v v

x
v
v
t
v
x
h
g = +

(5.2)
gdje su , piezometrika visina, kut izmeu osi cijevi i horizontale, mjeren od
osi cijevi, v brzina strujanja fluida, c brzina irenja tlanog poremeaja definirana izrazom:
z g / p h + =

+
=
E
D
K
1

1
c
2
(5.3)
gdje K oznauje volumni modul elastinosti kapljevine, D promjer cijevi, debljinu
stjenke cijevi, a E modul elastinosti materijala stjenke cijevi.

Sustav jednadbi (5.1) i (5.2) oznauje sustav nelinearnih parcijalnih diferencijalnih


jednadbi hiperbolina tipa bez opega analitikog rjeenja koji se, uz zadane poetne i granine
uvjete, rjeava numeriki, najee s pomou metode karakteristika.

Iz prethodno navedenih parcijalnih diferencijalnih jednadbi koje su potrebne da bismo
hidrodinamiki opisali model nestacionarnog strujanja primjenom metode karakteristika izvode
se obine diferencijalne jednadbe koje se mogu numeriki rijeiti ako su nam poznati poetni i
rubni uvjeti. Pozitivna karakteristika ima nagib dt/dx = 1/(v + c) i uzdu nje vrijedi sljedei
izraz:

,
H
h
D, L
Numeriki postupak

51
0
2
v v
g dh dv
c dt dt D

+ + + = (5.4)

Negativna karakteristika ima nagib dt/dx = 1/(v - c) i uzdu nje vrijedi sljedei izraz:

0
2
v v
g dh dv
c dt dt D

+ + = (5.5)

Sluaj nestacionarnog strujanja u sustavu spremnik - cjevovod ventil nastao nakon trenutnog
zatvaranja ventila rijeit emo numerikom simulacijom uz neka pojednostavnjenja.
U poglavlju metoda karakteristika izveden je nagib karakteristika dt/dx = 1/(v c). U ovom
primjeru brzina fluida v (nekoliko m/s) je zanemariva u odnosu na brzinu zvuka c (preko 1000
m/s). Karakteristike e imati konstantan nagib (1/c).
Cjevovod e se podijeliti u odreeni broj jednako dugakih segmenata duljine x. Za
karakteristino vrijeme integracije t uzeti e se iz kriterija stabilnosti tako da broj Lewy-
Couranta bude tono jednak 1.
x
t
c


=
- broj Lewy-Couranta ( = 1)
c brzina zvuka
Ovaj izbor vremenskog koraka osigurava nam da karakteristika prolazi kroz dva vora kao to je
prikazano na slici 5.14 pa je interpolacija navedena izrazima 4.32 4.34 nepotrebna.



Slika 5.14 Prikaz vremensko prostornog kontinuuma

Nakon zanemarenja trenja pozitivna i negativna karakteristika poprimaju oblik:
pozitivna karakteristika: 0
g
h v
c
+ + = i negativna karakteristika: 0
g
h v
c
+ =
Prevoenjem karakteristika u diferencnu formu za vremensko prostorni kontinuum definiran na
slici 5.14 izvode se izrazi.

Pozitivna karakteristika:

1 1
1
( ) ( )
n n n n
i i i i
g
h h v v
c
+ +

+ +
1
0 = (5.6)
Negativna karakteristika:

1 1
1
( ) ( )
n n n n
i i i i
g
h h v v
c
+ +
+ +
+
1
0 = (5.7)
Oduzimanjem jednadbe (5.7) od jednadbe (5.6) slijedi izraz za visinu tlaka
Numeriki postupak

52
1
1 1 1
1
( ) (
2 2
n n n n
i i i i
c
h h h v v
g
+
+ +
= + +
1
)
n
i
(5.8)
a zbrajanjem jednadbi (5.6) i (5.7) slijedi izraz za brzinu:
1
1 1 1 1
1
( ) (
2 2
n n n n
i i i i
g
v h h v
c
+
+ +
= + + )
n
i
v (5.9)

Rubni uvjeti:
Za visinu tlaka slijedi izraz iz pozitivne karakteristike koja vrijedi na kraju cijevi:
1 1
1
(
n n n n
i i i i
c
h h v v
g
+ +

=
1
)

(5.10)
Za brzinu slijedi izraz iz negativne karakteristike koja vrijedi na izlazu iz spremnika:
1 1
1
(
n n n n
i i i i
g
v v h h
c
+ +
+
= +
1
)
+
(5.11)

Poetni uvjeti
Bernoullijeva jednadba od povrine lijevog do povrine desnog spremnika uz
zanemarenje trenja glasi
2
2
Pa Pa v
H
g g
+ = +
g

a odatle izraz za brzinu strujanja u cijevi u stacionarnom reimu strujanja

2 v g = H v = 0.05 m/s

Prethodne jednadbe opisuju na model strujanja i potrebno je jo izraunati konstante koje se
pojavljuju u tim jednadbama.
Brzina zvuka (c):

9 11
1
1 0, 01097
992,8
2, 2774 10 1,1003 10 0, 00081
c =

+



c = 1338,53 m/s

Prostorni korak (x):
1
L
x
n
=


n broj vorova odabrano n = 11
91, 44
11 1
x =

x = 9.144 m
Vremenski korak (t):
x
t
c


= = 1
9,144
1
1338, 5
t = t = 0,00683 sec

Daljnji proraun je proveden u programu Excel. U stupcima A K nalazi se polje brzina, a
u poljima M W piezometrike visine. Na slici 5.15 je prikazana formula za izraunavanje
brzine u drugom vremenskom trenutku u drugom voru s lijeve strane (prema izrazu 5.11)

Numeriki postupak

53

Slika 5.15 prikazana formula za izraunavanje brzine

Na slici 5.16 prikazan je izraun piezometrike visine u treem vremenskom trenutku u treem
voru s lijeve strane (prema izrazu 5.10)


Slika 5.16 Izraun piezometrike visine

Na slikama 5.17 do 5.19 prikazani su rezultati numerikog prorauna nestacionarnog strujanja u
cijevi nastalog trenutnim zatvaranjem ventila na kraju cijevi, Na slici 5.17 prikazan je dijagram
piezometrike visine u etvrtom vremenskom trenutku (t = 4t = 0,02732 sec) koji odgovara
slici 5.5. Na slici 5.18 prikazan je dijagram piezometrike visine na kraju cjevovoda (neposredno
ispred ventila) tijekom 106 vremenskih koraka na kome se visi periodinost ponavljanja udara
svakih c L 4 sekundi. Na slici 5.19 prikazan je dijagram piezometrike visine na sredini
cjevovoda gdje se vidi izmjena raznih nivoa tlaka (reim normalnog tlaka reim poveanog
tlaka - reim normalnog tlaka reim smanjenog tlaka).

Numeriki postupak

54

1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
S1
0.00
2.00
4.00
6.00
8.00
10.00
12.00
14.00
16.00
Slika 5.17 Dijagram piezometrike visine u trenutku t = 0,02732 sec
147
1
0
1
3
1
6
1
9
2
2
2
5
2
8
3
1
3
4
3
7
4
0
4
3
4
6
4
9
5
2
5
5
5
8
6
1
6
4
6
7
7
0
7
3
7
6
7
9
8
2
8
5
8
8
9
1
9
4
9
7
1
0
0
1
0
3
1
0
6
S1
0.00
2.00
4.00
6.00
8.00
10.00
12.00
14.00
16.00


Slika 5.18 Dijagram piezometrike visine na kraju cijevi
147
1
0
1
3
1
6
1
9
2
2
2
5
2
8
3
1
3
4
3
7
4
0
4
3
4
6
4
9
5
2
5
5
5
8
6
1
6
4
6
7
7
0
7
3
7
6
7
9
8
2
8
5
8
8
9
1
9
4
9
7
1
0
0
1
0
3
1
0
6
S1
0.00
2.00
4.00
6.00
8.00
10.00
12.00
14.00
16.00
Slika 19 Dijagram piezometrike visine na sredini cijevi


Prilozi

55

6. Prilozi
6.1 Allieviev izraz osnovna jednadba hidraulikog udara


Namee se potreba analize nestacionarnoga strujanja u cjevnim mreama pri prijelaznim
stanjima. Za sluaj nagle promjene brzine strujanja , koja nastaje npr. naglim zatvaranjem ventila
ili ispadom pumpe iz rada , moe doi do znatnog porasta tlaka u mrei.Ta se pojava naziva
hidrauliki udar. U iznimnim situacijama kao posljedica udara moe puknuti cijev u mrei. Dakle ,
potrebno je odrediti maksimalni prirast tlaka pri hidraulikom udaru , te ako je on vei od
doputenog definirati nain zatite mree.

Matematiki model hidraulikog udara :




g
p





H
0



v
0
c pA




Sl. 1.1.a) Trenutano zaustavljanje neviskoznog fluida u horizontalnoj cijevi




Do trenutka t
0
fluid u sustavu struji neviskozno i stacionarno brzinom v
0
. Brzina i
piezometrika visina su u stacionarnom strujanju konstantni du cijevi. U trenutku t
0
se trenutno
zatvara ventil , te brzina strujanja fluida trenutano pada sa vrijednosti v
0
na nulu , a tlak sa
vrijednosti p
0
poraste za iznos p na vrijednost p
0
+p. U toki sudara fluida sa zatvorenim
ventilom nastaje fronta tlanog poremeaja koja se giba u lijevo (uzvodno prema spremniku)
brzinom zvuka tj. brzinom irenja slabog tlanog poremeaja , c. Lijevo od fronte poremeaja
fluid i dalje struji brzinom v
0
na tlaku p
0
prema ventilu , dok desno od nje fluid miruje na
povienom tlaku, p
0
+p.

Prilozi

56




Av
0
2
( c-v )t
pA

v

c-v

v+v

+)A(v (

0
+v)
2


Sl.1.1.b) Jednadba koliine gibanja primjenjena na kontrolni volumen, K.V.


Apsolutna brzina kojom se valna fronta , tj. fronta tlanog poremeaja iri u lijevo iznosi c-
v
0
. Jednadba koliine gibanja, J.K.G. za smjer x kae da je rezultanta x komponente sile na
K.V. jednaka zbroju vremenske promjene poveanja koliine gibanja u smjeru x unutar K.V.-a i
neto iznosa koliine gibanja koji prolazi kroz K.V.Promjena volumena fluida iznosi A(c-v
0
)t ,
te je stoga vremenska promjena poveanja koliine gibanja

( )( ) [ ]
0 0
0
) (
v v v
t
t v c A
+ +


,

a J.K.G. glasi :

( ) ( )( ) [ ] ( ) ( )
2
0
2
0 0 0 0
Av v v A v v v v c A pA + + + + + = [ ] N ( ) 1



Ouvanje mase ( tj. jednadba kontinuiteta, J.K.) u K.V.-u kae da je u svakom trenutku
masa koja u njega ue jednaka vremenskoj promjeni poveanja mase unutar K.V.-a. Budui da
isti volumen fluida, A(c-v
0
)t mijenja gustou J.K. glasi :


( ) ( )
( ) ( ) [ ]
t
t v c A
v v A Av

+
= + +


0
0 0

s
kg
( ) 2




Kombinacijom jednadbi (1) i (2) dobijamo Allievi-ev izraz :

v c p = [ ] Pa ( ) I


Izraz (I) definira prirast tlaka, p kada se brzina fluida na ventilu promjeni za veliinu v.
Dakle, jaina hidraulikog udara (tj. maksimalna vrijednost prirasta tlaka) je razmjerna gustoi
fluida i brzini irenja slabog tlanog poremeaja. Iz toga slijedi da je hidrauliki udar bitan samo
u cjevovodima u kojima se transportiraju fluidi (kapljevine) velike gustoe i u kojima je brzina
zvuka velika u odnosu na plinove.
Prilozi

57

Kako je p=gH , iz izraza (I) dobivamo :

v
g
c
H = [ ] m ( ) 1 . I

Za sluaj da tlani poremeaj putuje nizvodno, tj. da se ventil nalazi na uzvodnoj strani, u
jednadbama i ( ) I ( ) 1 . I mjesto minusa treba staviti plus.




6.2 Brzina zvuka u elatinoj cijevi kroz koju struji kapljevina s
mjehuriima plina


Brzina propagacije vala tlaka u cijevi koja sadri tekuinu moe biti drastino smanjena,
ako se u njoj nalaze mjehurii plina (dovoljna je veoma mala koliina).

Pretpostaviti emo da su mjehurii plina jednoliko distribuirani po volumenu tekuine.

Neka je V ukupni volumen kapljevine i plina, a V V
g
= neka je udio volumena plina u
ukupnom volumenu, tada e volumen tekuine iznositi ( ) V 1 .
Narinemo li volumenu tekuine odreeni prirast tlaka,p volumen tekuine e se promijeniti na :

( ) V
K
p
V


= 1 1
1
[ ]
3
m ( ) 1 .

Nadalje, pretpostavimo li da je temperatura plina uvijek jednaka temperaturi tekuine, svaka
promjena volumena plina e biti izotermna :

( )
g
V p p V p + = ( ) 2 ,

pa je volumen plina na tlaku : p p +

V
p p
p
V
g

+
= [ ]
3
m ( ) 3 .

Ukupni volumen mjeavine tekuina / plin e stoga na tlaku p p + iznositi [ priblino od
( )
1
1

+ p p do ( ) p p 1 ] :

( )


g
V
V
M
V
p
p
V
K
p
V


= 1 1 1
1
[ ]
3
m . ( ) 4

Raspiemo li jednadbu dobijamo izraz ( ) 4
Prilozi

58


+

+

=
p
p
K
p
K
p
V V
M

1 [ ]
3
m , ( ) 5

u kojemu je lan K p jako malen, te ga zbog toga zanemarujemo.

Iz izraza ( slijedi : ) 5

+ =
p K
p
V
V
M
1
1 ( ) 6



V
V
p K
p
M
=

+ 1
1
( ) 7


p
V
V
p K K
M

= + =

1
1 1

Pa
1
( ) 8


U izrazu oznaava volumenski modul elastinosti za slabo stlaivu tekuinu koja
sadri mjehurie plina.
( ) 8 [ ] Pa K =

Uzme li se u obzir i elastinost cjevovoda, dobija se izraz za volumenski modul
elastinosti za tekuinu sa mjehuriima plina u elastinom cjevovodu :

E s
d
p K
K
T

+ +
=
1
1 1

Pa
1
( ) 9 .

Konaan izraz za brzinu zvuka slijedi iz jednadbi ( ) 9 i ( ) 1 . III ,u kojoj mjesto K piemo
:
T
K

T
K
c

= [ ] s m ( ) IV ,

odnosno

+ +
=
E s
d
p K
c

1
1
[ ] s m ( ) 1 . IV .

U izrazu ( ) 1 . IV p predstavlja apsolutni tlak, a lan p upotpunjuje izraz ( time to
ukljuuje i mjehurie plina u tekuini koja struji kroz elastini cjevovod. Ovaj izraz vrijedi samo
za male vrijednosti
) III
-a ( 1 0 ) , jer inae moe doi do razdvajanja tekuine i plina u
Prilozi

59
slojeve, npr. plin struji iznad tekuine ili plin struji velikom brzinom kroz sredinu cijevi, a oko
njega struji film tekuine, no moe doi i do toga da mjehurii plina narastu do te mjere da
ispune itav popreni presjek cijevi. Iz tih razloga se izraz koristi samo za dvofazno strujanje u
kome su mjehurii plina homogeno distriburani u tekuini i u njoj se nalaze u vrlo maloj koliini
(tj. je malen).

Dijagramski prikaz ovisnosti brzine zvuka o volumenskom udjelu plina u tekuini daje slika 1.4.


[ ] s m c =


1372












355




0 plina
0
0
100

Sl.1.4.

Krivulja u dijagramu ovisi o tlaku, ali krajnje vrijednosti na
0
0
0 i na
0
0
100 ne ovise. Jednadba
vrijedi samo za male postotke plina. ( 1 . IV )








Prilozi

60
6.3 Modeliranje nekih najeih elemenata cijevne mree - rubni
uvjeti
6.3.1 VENTILI

Ventili se meusobno razlikuju prema izvedbi mehanizma za prekid strujanja i prema
pogonu toga mehanizma (npr. runo ili motorom), a vezano s tim postiu se razliite brzine
zatvaranja to ima bitan utjecaj na tranzientne pojave u cjevovodu. Meutim, svima je
zajedniko da pruaju otpor strujanju fluida i uzrokuju gubitak mehanike energije fluida. Pad
tlaka (piezometrike visine) koji nastaje na ventilu rauna se po formuli:

h K
v
g
f
=
2
2
(4.54)

gdje je:
K - koeficijent lokalnog otpora trenja ventila, [ ] K =1,
vrijednosti K variraju od najniih vrijednosti reda veliine jedinice (za potpuno otvoren ventil)
do beskonano (za zatvoren ventil), slika 4.5.


Slika 4.5 Zavisnost koeficijenta lokalnog otpora trenja ventila od otvorenosti ventila
Vrijednost K mijenja se zavisno od promjera cijevi na koju je ventil smjeten: K moe imati
vrijednosti 2 do 3, kad je promjer ventila jednak promjeru cijevi na koju je postavljen, do
nekoliko stotina, kad je promjer ventila manji od promjera cijevi na koju je smjeten. Ventil
moe biti ugraen negdje unutar cjevovoda ili tik uz rezervoar. U nastavku se modeliraju upravo
te dvije situacije.


6.3.2 Cijev-ventil-cijev



Prilozi

61

Slika 4.6 Ventil izmeu dvije cijevi kao rubni uvjet

Budui da je ventil smjeten izmeu dva elementa cijevi, za proraun e se koristiti dvije
jednadbe kompatibilnosti: prva - postavljena uzdu pozitivne karakteristike sputene iz toke P
1

na uzvodnom dijelu cijevi i druga - postavljena uzdu negativne karakteristike povuene iz toke
P
2
na nizvodnom dijelu cijevi. Zatim e se koristiti jednadba kontinuiteta, te izraz za pad tlaka
na ventilu (4.54). Bit e jo potrebne jednadbe koje se dobivaju iz uvjeta jedinstvenosti
piezometrikih visina u tokama P
1
i P
1
te P
2
i P
2
.

Ovaj sustav jednadbi napisan matematiki glasi:


( )
( ) ( ) ( )
( ) ( ) ( ) ( )
sign
-sign
R
P1 R P1 R R P1 R
S
P2 S P2 S S P2 S
i
g
c
h h v v F v v
j
g
c
h h v v F v v
+ + + =
+ + + =
0
0

v A v A v A v A
P R P S P 1 P 1
=
1 2 1 2
= = ' '
( ) ( ) h h
K
g
v v
P1 P2 P P
sign ' ' ' =
2
1
2
1
'
h h h h
P1 P1 P2 P2
= = ' , '
___________________________________________________ (4.55)

Nakon uvrtavanja v
P1
iz jednadbe kontinuiteta i zamjene h
P1
i h
P2
iz pete jednadbe, sustav
dobiva oblik:

( )
( ) ( ) ( )
( ) ( ) ( ) ( )
sign
- sign

R
P1 R P1 R R P1 R
S
P2 S P2 S S P2 S
i
g
c
h h v v F v v
j
g
c
h h v v F v v
+ + + =
+ + + =
0
0
v A v A
P R P S

1 2
=
( ) ( ) h h
K
g
A
A
v v
R
P1 P2 P P
sign =

2
1
2
1
2
1

_________________________________________________

Sustav sada sadri etiri jednadbe i etiri nepoznanice: h
P1
, h
P2
, v
P1
, v
P2
.
Prilozi

62
Do rjeenja sustava doi e se metodom supstitucije. Nakon mnoenja prve jednadbe sa A
R
,
druge sa A
S
te mnoenja zagrada, iz prve jednadbe se moe izluiti h
P1
, a iz druge h
P2
:


( )
( ) ( ) ( )
( ) ( ) ( ) (
= - sign sign
= + sign sign

P1 R
R
P1 R
R
R R
P2 S
S
P1
R
S
S
S
S S
h h i
c
g
v F j
c
g
v F
h h j
c
g
v
A
A
F j
c
g
v F
+
+ +
1 1
1 ) 1
( ) ( ) h h
K
g
A
A
v v
R
P1 P2 P P
sign =

2
1
2
1
2
1

___________________________________________________________ (4.56)

Dobiveni sustav od tri jednadbe sa tri nepoznanice rijeit e se tako da se prva dva izraza uvrste
u treu jednadbu. Tako se dobiva jedna kvadratna jednadba sa jedinom nepoznanicom v
P1
:

( )
( ) ( ) ( ) ( ) ( )
( ) ( ) ( ) ( )
h i
c
g
v F j
c
g
v F h j
c
g
v
A
A
F
j
c
g
v F
K
g
A
A
v v
R
R
R
P1 R
R
R R S
S
P1
R
S
S
S
S S P P
- sign sign - - sign
sign sign
+ +
=

1 1
1
2
1
2
1
2
1
1

(4.57)
Dobivena
kvadratna jednadba moe se pisati u skraenom obliku koritenjem pomonih koeficijenata
.

v
P1
2
+ v
P1
- = 0 (4.58)
gdje je:
= ( )
K
g
A
A
v
R
2
1
2
1

sign
P


( )
( ) ( ) ( ) = sign sign
R
R
S R
S
S
i
c
g
F j
c
g
A
A
F 1 1 + + +

( )
( ) ( ) ( ) = - sign sign
R S
R
R R
S
S S
h h i
c
g
v F j
c
g
v F + + 1 1

Rjeenje kvadratne jednadbe dobit e se iz formule:

( )
,
v
P1 12
2
4
2
=

(4.59)

Budui da brzina v
P1
moe biti pozitivna ili negativna ovisno o razlici piezometrikih visina h
R
-
h
S
, a sign(v
P1
) koji ulazi u izraz za je nepoznat, potrebno je razmotriti rjeenja ove kvadratne
jednadbe. Pri tome, ispod korijena u jednadbi (4.59) se ne smije pojaviti negativan broj.

Izrazi i se mogu pisati u obliku:
( ) sign
P
v
K
g
A
A
R
1
1
2
2
, =


Prilozi

63

( )
( ) ( ) ( ) sign = - sign sign
P R S
R
R R
S
S S
( ), v h h i
c
g
v F j
c
g
v F
1
1 1 + +
U izrazu za dominantan je utjecaj razlike h
R
-h
S
, pa njen predznak odreuje predznak za . To je
istovremeno predznak brzine v
P1
jer razlika h
R
-h
S
odreuje smjer brzine .
Zato se moe pisati: sign(v
P1
) = sign( )

Konano, rjeenje kvadratne jednadbe dobiva se na slijedei nain:

v
P
sign
1
2
4
2
=
+ +
( (4.60)


Kada se odredi brzina v
P1
, mogu se izraunati ostale nepoznanice: h
P1
i h
P2
iz izraza (4.56), a
brzina v
P2
iz slijedeeg izraza:


( )
v
g
c
h h
F
v
F
F
P2
S
P2 S
S
S
S
S
=

+
+

+
1
1
1
(4.61)

Brzine kroz ventil raunaju se iz jednadbe kontinuiteta:

v v
A
A
v v
A
A
P P
R
1
P P
S
1
1 1
2 2
'
'
=
=
(4.62)


Navedeni izrazi vrijede u sluaju kad je ventil potpuno otvoren.

U sluaju zatvaranja ventila, brzina v
P1
se mijenja i njena vrijednost zavisi od vremena.
Zatvaranje ventila mogue je simulirati na dva naina: prvi, modeliranjem promjene koeficijenta
lokalnog otpora trenja ventila, s tim da za zatvoreni ventil ta vrijednost mora biti beskonano
(odnosno, veliki broj npr. 10
20
) i drugi, propisivanjem promjene brzine u vremenu zatvaranja, od
neke poetne vrijednosti do nule. U ovom radu se usvaja drugi pristup i pretpostavlja linearna
promjena brzine u vremenu zatvaranja (slika 4.7)
Izraz za brzinu v
P1
u trenutku t glasi:

v v
t t
t
P P
po~
zat
max 0, min 1, 1 -
-

1 1
=


gdje je:
v
P1
- brzina u trenutku poetka zatvaranja,
t
po
- vrijeme poetka zatvaranja ventila,
t
zat
- vrijeme trajanja zatvaranja ventila.

Ostale nepoznanice raunaju se iz istih izraza kao u sluaju otvorenog ventila.


Prilozi

64



Slika 4.7 Dijagram promjene brzine kod zatvaranja ventila


6.3.3 Ventil-spremnik-cijev





Slika 4.8 Ventil na spremniku kao rubni uvjet

U sluaju kad je ventil svojim jednim krajem vezan na spremnik, a drugim na element cijevi,
govori se o rubnom uvjetu ventil-spremniku. Ventil moe biti na ulazu ili na izlazu iz spremnika;
obje situacije e se obuhvatiti uvoenjem funkcije "sign" u jednadbu kompatibilnosti, odnosno
postavljanjem pozitivne ili negativne karakteristike.
Sustav jednadbi osim jednadbe kompatibilnosti, sadri jednadbu kontinuiteta,
funkciju piezometrike visine spremnika, izraz za visinu gubitka mehanike energije na ventilu,
te uvjet jedinstvenosti piezometrikkih visina u tokama P
1
i P
1


Matematiki:
Prilozi

65

( )
( ) ( ) ( ) sign

R
P1 R P1 R R P1 R
i
g
c
h h v v F v v + + + = 0

v A v A v A
P R P 2 P
=
1 1
= '
2 2
t


h h
P2 O2
= ( )
( ) ( ) h h
K
g
v v
P1 P2 P P
sign ' =
2
2
2
2

h h
P1 P1
_____________________________________________________ (4.63)
' =

Navedeni sustav je u matematikom smislu zatvoren i moe se rijeiti npr. metodom supstitucije.
Nakon jednostavnih algebarskih transformacija dobiva se:

- iz prve jednadbe:

( )
( ) (
[ ]
= - sign
P1 R
R
P
h h i
c
g
v F v F
R R R 1
1 1 + ) (4.64)

Supstitucijom navedenog izraza u izraz za visinu gubitka mehanike energije na ventilu dobiva
se kvadratna jednadba sa nepoznanicom v
P2
:


( )
( )
( )
( )
( )
K
g
v v i
c
g
A
A
F v
i
c
g
F v h h
2
1
1 0
2 2 2
2
sign + sign
sign
P P
2 R 2
R
R P
R
R R R O
+
+

=
(4.65)

Uvoenjem koeficijenata , kvadratna jednadba se moe pisati krae:

v
P2
2
+ v
P2
- = 0 (4.66)
gdje je:
= ( ) ( )
K
g
v v
2
2 2
sign sign
P P
=

( )
( ) = sign
R
R
2
R
i
c
g
F
A
A
1 +

( )
( ) = - sign sign
R O2
R
R R P2
h h i
c
g
v F v + = 1 ( )
)

sign sign
P2
( ) ( v =

Rjeenje kvadratne jednadbe se dobiva iz formule:

v
P
sign
2
2
4
2
=
+ +
( (4.67)

U gornjoj formuli uzima se da je predznak brzine v
P2
jednak predznaku koeficijenta kvadratne
jednadbe . To je i opravdano jer dominantan utjecaj u tom koeficijentu ima razlika visina tlaka
h
R
-h
O2
, a predznak te razlike odreuje predznak brzine v
P2
.

Ostale nepoznanice raunaju se iz slijedeih izraza:
Prilozi

66

v v
A
A
v v
P P
2
R
P P
1 2
1 2
=
= '


( )
( ) ( )
[ ]
= - sign
=
P1 R
R
P
P2 O2
h h i
c
g
v F v F
h h
R R R 1
1 1 +

(4.68)
Gornji izrazi vrijede u sluaju otvorenog ventila.

Kod zatvaranja ventila, ponovo se pretpostavlja da se brzina kroz ventil mijenja linearno s
vremenom (slika 4.7).
Kad pone zatvaranje, t , vrijede izrazi: t >
po ~

v v
t t
t
P P
po ~
zat
max 0, min 1, 1 -
-

2 2
=


gdje je:

v
P2
- vrijednost brzine u poetku zatvaranja

v v
A
A
v v
P P
2
R
P P
1 2
1 2
=
= '

( )
( ) ( )
[ ]
h h i
c
g
v F v F
h h
R R R P1 R
R
P
P2 O2
= - sign
=
1
1 1 +
(4.69)

Budui da se ni u proraunu ventila ne dozvoljava da tlak padne ispod tlaka isparavanja, u
sluaju kad je h z h
g P
<
pva
uzima se da je h h z
g P pva
= + .


6.3.4 PUMPE
















Prilozi

67






6.3.5 Cijev - pumpa - zaklopka - cijev



Slika 4.9 Pumpa sa nepovratnom zaklopkom izmeu dvije cijevi kao rubni uvjet


Za modeliranje ovog elementa koristit e se slijedee jednadbe:
- jednadba kompatibilnosti postavljena uzdu pozitivne karakteristike sputene iz
toke P
1
na uzvodnom elementu cijevi,
- jednadba koja povezuje piezometrike visine na krajevima pumpe uz
jednadbu karakteristike pumpe,
- uvjet jedinstvenosti piezometrikih visina u tokama P
2
i P
3
, jer se na elementu zaklopki
zanemaruje visina gubitka mehanike energije,
- jednadba kompatibilnosti postavljena uzdu negativne karakteristike sputene iz
toke P
3
na nizvodnom elementu cijevi,
- jednadba kontinuiteta.

Matematiki napisan sustav jednadbi izgleda ovako:

( ) ( ) ( )
R
P1 R P1 R R P1 R
g
c
h h v v F v v + + + = 0
h h H
P2 P1 P
= +
h h
P2 P3
=
( ) ( ) ( ) -
S
P3 S P3 S S P3 S
g
c
h h v v F v v + + + = 0
v A v A v A v A
P R P S P2 2 P 3
=
1 3 3
= = ' ' ' '
____________________________________________ (4.70)

Sustav sadri pet jednadbi i pet nepoznanica: h
P1
, h
P2
,

h
P3
, v
P1
, v
P3
, pa ga je mogue rijeiti.
Postupak je slijedei:
Prilozi

68
Jednadba karakteristike pumpe openito glasi:

H Q C C Q C Q C Q
P
( ) = + + +
0 1 2
2
3
3

gdje su:
C
0
, C
1
, C
2
, C
3
- koeficijenti karakteristike pumpe

Da bi se dobila zavisnost H
P
o brzini, potrebno je uvrstiti izraz za protok: Q v A =
P R 1
u
karakteristiku pumpe.
Sada je ... H C C Av C A v C A v
P R P R P
= + +
R P
+
0 1 1 2
2
1
2
3
3
1
3
,
a derivacija ..
d
d
P
P
R R P R
H
v
C A C A v C A v
1
1 2
2
1 3
3
1
2
2 3 = + +
P
,

Iz jednadbi kompatibilnosti mogue je izluiti h
P1
, odnosno h
P3
(uz koritenje jednadbe
kontinuiteta):

( ) = -
= +

P1 R
R
P1 R R P1 R R
P2 S
S
P1
R
S
S S S P1
R
S
S
h h
c
g
v v F v F v
h h
c
g
v
A
A
v F v v
A
A
F
+ +
+ + ( )
Kada se ove dvije jednadbe uvrste u drugu jednadbu sustava (izraz koji povezuje visine tlaka
na krajevima elementa- pumpe), dobiva se kubna jednadba sa jedinom nepoznanicom v
P1
:

( ) ( ) ( ) ( ) - = -
P R S
R
P1 R
S R
S
P1 S
R
R R
S
S S
H h h
c
g
v F
c
g
A
A
v F
c
g
v F
c
g
v F + + + + 1 1 1 1

Budui da se kubna jednadba ne moe rijeiti analitiki, rijeit e se numeriki, Newton-
Raphsonovom iterativnom metodom. U tu svrhu formirat e se funkcija F(v
P1
):


( ) ( ) ( )
( ) ( )
F -
P1 P R S
R
P1 R
S R
S
P1 S
R
R R
S
S S
v H h h
c
g
v F
c
g
A
A
v F
c
g
v F
c
g
v F
= + + +
+ + =
1 1
1 1 0
+


Derivacija ove funkcije po varijabli v
P1
glasi:

( ) ( ) ( ) F'
d
d
P1
P
P1
R
R
S R
S
S
v
H
v
c
g
F
c
g
A
A
F = + + 1 1

Brzina v
P1
dobiva se iterativno po formuli:


( ) ( )
( )
( )
v v
v
v
i i
P P
P
P
F
F'
1
1
1
1
1
+
= (4.71)

Ostale vrijednosti brzina dobivaju se iz slijedeih izraza:

Prilozi

69

v v
v v
A
A
v v
v v
A
A
v v
v v
A
A
P P
P P
R
2
P P
P P
2
3
P P
P P
R
S
1 1
2 1
1 2
3 2
2 3
3 1
'
'
' ' '
' '
' ' '
' '
=
=
=
=
=
=
(4.72)

Piezometrike visine se raunaju iz slijedeih izraza:


( ) h h
c
g
v v F v F v
h h H
h h
P1 R
R
P1 R R P1 R R
P2 P1 P
P3 P2
= -
=
=

+ +
+
(4.73)
Navedeni izrazi vrijede u situaciji kada je brzina v
P1
pozitivna, odnosno kada je zaklopka
otvorena.

U proraunu nestacionarnog strujanja, pri modeliranju pumpe s nepovratnom zaklopkom, ne
dozvoljava se natrano strujanje kroz pumpu. U sluaju da se dobije negativna vrijednost brzine
v
P1
, (zaklopka se zatvara), te se uzimaju slijedee vrijednosti brzina i piezometrikih visina.

v v v v v v v
P P P P P P P 1 1 1 2 2 3 3
0 = = = = = = = ' ' ' ' ' ' ' ' '

( )
( )
h h
c
g
v F
h h C
h h
c
g
v F
P1 R
R
R R
P2 P1 0
P3 S
S
S S
= +
=
=

1
1

+

(4.74)
Budui da vrijednosti visina tlaka u tokama P
1
, P
2
i P
3
ne smiju pasti ispod vrijednosti visine
tlaka isparavanja, slijedi:
ako je h z h
g P p
<
va
onda je h h z
g P pva
= + , (vrijedi za h
P1,
h
P2
, h
P3
)








6.3.6 Spremnik-pumpa-zaklopka-cijev

Prilozi

70


Slika 4.10 Spremnik - pumpa - zaklopka kao rubni uvjet


Za modeliranje ovog elementa koristit e se slijedee jednadbe:

- uvjet da je piezometrika visina u spremniku konstantna, odnosno,
openito, da je poznata funkcija vremena
- jednadba koja povezuje piezometrike visine na krajevima pumpe uz
jednadbu karakteristike pumpe
- uvjet jedinstvenosti piezometrikih visina u tokama P
2
i P
3
, jer se na
elementu zaklopki zanemaruje visina gubitka mehanike energije zbog otpora
trenja
- jednadba kompatibilnosti postavljena uzdu negativne karakteristike sputene
iz toke P
3
na nizvodnom elementu cijevi
- jednadba kontinuiteta

Matematiki napisan sustav jednadbi izgleda ovako:

h h
P1 O1
= ( ) t
H h h
P2 P1 P
= +
h h
P2 P3
=
( ) ( ) ( ) -
S
P3 S P3 S S P3 S
g
c
h h v v F v v + + + = 0
v A v A v A
P2 1 P S P3 2
= ' ' ' '
3
= (4.75)
____________________________________________

Za rjeenje sustava potrebna je jednadba karakteristike pumpe izraena kao funkcija brzine v
P1
,
te njena derivacija po brzini:

H C C Av C A v C A v
P R P R P
= + +
R P
+
0 1 1 2
2
1
2
3
3
1
3
,

d
d
P
P
R R P R
H
v
C A C A v C A v
1
1 2
2
1 3
3
1
2
2 3 = + +
P
,
Nakon algebarskih transformacija dobiva se kubna jednadba sa nepoznanicom v
P1
, koja se
rijeava iterativno po slijedeem postupku:

Prilozi

71

( ) ( ) ( ) F +
P1 P O1 S
S
P1
1
S
S
S
S S
v H h h
c
g
v
A
A
F
c
g
v F + + + = 1 1 0

Derivacija ove funkcije po varijabli v
P1
glasi:

( ) ( ) F'
d
d
P1
P
P1
S 1
S
S
v
H
v
c
g
A
A
F = + + 1

Brzina v
P1
dobiva se iterativno po formuli:


( ) ( )
( )
( )
v v
v
v
i i
P P
P
P
F
F'
1
1
1
1
1
+
= (4.76)

dok razlika
) ( ) (
v v
i i
P P 1
1
1
+
ne padne unutar eljene tonosti, nakon ega se raunaju ostale
brzine:


v v
v v v
A
A
v v
v v v
A
A
P P
P P P
S
2
P P
P P P
1
S
2 1
2 3 3
1 1
3 3 1
'
' ' '
' '
' '
=
= =
=
= =
(4.77)
Piezometrike visine se raunaju iz slijedeih izraza:

(4.78)
h h
h h
h h
P1 O1
P2 P1 P
P3 P2
=
=
=

+ H
Navedeni izrazi vrijede u situaciji kada je zaklopka otvorena, odnosno kada je brzina v
P1

pozitivna.

U sluaju da je izraunata brzina v
P1
negativna, a zaklopka zatvorena, vrijede izrazi:
v v v v v
P P P P P 1 2 2 3 3
0 = = = = = ' ' ' ' ' '


(
h h
h h C
h h
c
g
v F
P1 O1
P2 P1 0
P3 S
S
S S
=
=
=

+
1 )
(4.79)
U sluaju da visine tlaka u tokama P
1
, P
2
i P
3
padnu ispod visine tlaka isparavanja uzima se da
su visina tlaka u tokama P
1
, P
2
i P
3
jednake visini tlaka isparavanja.
Matematiki:
ako je h z h
P g p
<
va
onda je h h z
P pva g
= + , (vrijedi za h
P1,
h
P2
, h
P3
)


Prilozi

72
6.3.7 DOZRANI ILI ODZRANI VENTIL

Ponekad se u cjevovode ugrauju dozrani ili odzrani ventili koji se otvaraju kada tlak u
cjevovodu padne na neku unaprijed podeenu vrijednost izraenu visinom tlaka H
rez
. Dozrani
ventil se jednostavno modelira kontrolom visine tlaka u toki P u obliku:

ako je h z H
P g
<
rez
onda je h H z
P rez g
= + .


6.3.8 TLANA POSUDA

Tlane posude slue kao hidrauliki amortizeri, a postavljaju se u cijevnim mreama radi
ublaavanja pojave hidraulikog udara. Tlana posuda je djelomino ispunjena zrakom ija
stlaivost omoguava promjenu volumena vode u posudi zavisno od tlaka u cjevovodu. Tako
npr. pri prekidu strujanja nakon zatvaranja ventila dolazi do porasta tlaka u cjevovodu. Zbog
toga dolazi do strujanja fluida u tlanu posudu ime strujanje fluida u cjevovodu nije brutalno
zaustavljeno, nego postupno te je porast tlaka u cjevovodu s tlanom posudom manji. (slika
4.11)



Slika 4.11 Tlana posuda na cijevi s ventilom
Slino se dogaa i nakon refleksije kada nastupa pad tlaka. Posuda, ponovo, spreava veliki pad
tlaka jer se sada iz nje dio fluida vraa u cjevovod. Da bi tlana posuda predstavljala zatitu od
hidraulikog udara, mora biti ugraena na odgovarajue mjesto u cjevnoj mrei, koje se kod
sloenih mrea moe odrediti samo potpunom analizom kritinih varijanti prekida strujanja u
mrei. Drugi uvjet na tlanu posudu je da ona uvijek mora sadravati propisanu koliinu zraka.
Zbog toga se obino uz tlane posude projektom predvia i kompresor, kojim se, u sluaju
gubitka zraka, moe nadoknaditi izgubljena koliina.
Tlane posude se esto koriste u spoju s pumpama, pa e se u radu dati nain modeliranja tlane
posude u sklopu s pumpom koja se nalazi, jedanput, uz spremnik, a drugi put unutar cjevovoda.
Meutim, najprije slijedi modeliranje tlane posude smjetene samostalno unutar cjevovoda.


6.3.9 Tlana posuda u voru izmeu dvije cijevi


Prilozi

73



Slika 4.12 Tlana posuda na spoju dvije cijevi kao rubni uvjet

Za modeliranje ovog rubnog uvjeta potrebne su slijedee jednadbe:

- jednadba kompatibilnosti postavljena uzdu pozitivne karakteristike sputene iz
toke P na uzvodni dio cijevi,
- jednadba kompatibilnosti postavljena uzdu negativne karakteristike sputene iz
toke P na nizvodni dio cijevi,
- jednadba promjene stanja zraka u posudi uz pretpostavku izentropskog procesa,
- jednadba kontinuiteta,
- uvjet jedinstvenosti piezometrikih visina u tokama P
1
i P
2
.

Matematiki zapis ovih jednadbi izgleda ovako:


( )
( ) ( ) ( )
( ) ( ) ( ) ( )
sign
- sign

R
P1 R P1 R R P1 R
S
P2 S P2 S S P2 S
i
g
c
h h v v F v v
j
g
c
h h v v F v v
+ + + =
+ + + =
0
0
C =
O O P P
p V p V p V
0 0

= =

( ) ( )
[ ]
V i v v A j v v = + +
1
2
1 1 2 2
sign sign
O P R O P S
( ) ( ) A t
h


h h
P1 P2 P
= =
(4.80)
gdje je:
C - konstanta posude, C = p V
0 0


p
0
- tlak u posudi pri volumenu zraka V
0
, (poetno stanje)
p
O
- tlak u posudi pri volumenu zraka V
O
, (radno stanje, stari vremenski
trenutak)
p
P
- tlak u posudi pri volumenu zraka V
P
, (radno stanje, novi
vremenski trenurak)
V V V
P O
=
- eksponent izentropske promjene stanja
Prilozi

74
V - volumen fluida koji ulazi/izlazi iz posude (V je pozitivan ako fluid ulazi u
posudu; tada se smanjuje volumen zraka u posudi, tj. V
P
< V
O
)

Piezometrika visina i tlak u posudi, u starom vremenskom trenutku povezani su izrazom:
h
p
g
z z
v g O
O
= + +


dok ta veza u novom vremenskom trenutku glasi:
h
p
g
z z
v g P
P
= + +



z
v
- geodetska visina srednje toke posude u odnosu na cijev
z
g
- geodetska visina cijevi

Koritenjem ovih izraza navedeni sustav jednadbi dobiva slijedei oblik:


( )
( ) ( ) ( )
( ) ( ) ( ) ( )
sign
- sign

R
P R P1 R R R
S
P S P2 S S S
i
g
c
h h v F v F
j
g
c
h h v F v F
+ + + =
+ + + =
1 1
1 1
0
0

( )
V
g h z
v
O
O
C
=

1


( ) ( )
[ ]
V i v v A j v v = + +
1
2
1 1 2 2
sign sign
O P R O P S
( ) ( ) A t


( )
h
g V V
z
v P
C
O
=


_________________________________________________________ (4.81)

Sustav sadri tri nepoznanice h
P
, v
P1
i v
P2
i dovoljan broj jednadbi te se moe rijeiti. Nakon
jednostavnih algebarskih transformacija na jednadbama kompatibilnosti i jednadbi
kontinuiteta, dobiva se jednadba koja daje zavisnost piezometrike visine h
P
i volumena V:

( ) ( )
( ) ( )
( ) ( )
h
g
A h
c F
A h
c F
i Av
F
F
j Av
F
F
g
A
c F
A
c F
i v A j v A
V
t
g
A
c F
A
c F
P
R R
R R
S S
S S
R R
R
R
S S
S
S
R
R R
S
S S
O1 R O2 S
R
R R
S
S S
sign( sign(
sign( sign(
=
+
+
+



+
+

+
+
+
+

+
+

+
+
+

1 1
1
1
1
1
1 1
2
1 1
) )
) )


Prilozi

75
(4.82)

Budui da gore navedeni izraz za h
P
sadri V koji je nepoznat, za dobivanje rjeenja koristit e
se peta jednadba sustava koja takoer povezuje h
P
sa V; potrebna je i trea jednadba sustava
jer daje izraz za volumen zraka V
O
u starom vremenskom trenutku koji egzistira u petoj
jednadbi. Spomenute tri jednadbe mogue je rijeiti numerikim postupkom, Newton-
Raphsonovom metodom. Iterativni postupak odvija se na slijedei nain:
Poetni (prvi) volumen za iterativni postupak V
O
izrauna se iz tree jednadbe sustava.
Pretpostavljeni poetni V, (V
0
) moe se izraunati po formuli:

[ ] V t i v A j v
0
1 2
= sign sign
O R O S
( ) ( ) A

Sa tako izraunatim V,
(0)
rauna se h
P
(1)
po jednadbi (4.82).
Dobiveni h
P
(1)
koristi se za raunanje F(V) i F'(V) prema izrazima:


( )
F
C
O
( )

V
g V V
z
v
=




( ) ( )
( )
F
C
R
R R
S
S S
O
' ( )


V
t
g
A
c F
A
c F
g V V
=
+
+
+

+
2 1
1 1
1




Novi V rauna se prema izrazu:


( ) ( )

V V
V
V
i i +
=
1
F
F
(
' ( )
)
(4.83)

Tako dobiveni V koristi se za raunanje novog h
P
, (h
P
(2
) prema izrazu (4.82) i postupak se
ponavlja sve dok razlika vrijednosti V u dva susjedna koraka iteracije ne padne ispod zadane
tolerancije.
Nakon izraunavanja h
P
, mogu se izraunati brzine:

( )
v v
F
F
g i
h h
c F
P1 R
R
R
P R
R R
sign( =

+


+
1
1
1
) )


( )
v v
F
F
g j
h h
c F
P2 S
S
S
P S
S S
sign( =

+
+

+
1
1
1
) (4.84)

Budui se ne dozvoljava da tlak u posudi padne ispod tlaka isparavanja, vrijedi izraz:
Ako je h z h
P g p
<
va
, onda je h h z
P pva g
= +

Za vrijeme podtlanog vala nije dozvoljeno da zrak izlazi iz tlane posude jer to znai loe
projektiranu zatitu od hidraulikog udara. Zato u algoritmu prorauna, u sluaju da je
V V V
O o
> treba dati obavijest da zrak izlazi iz posude, gdje je
V
o
- ukupni volumen tlane posude


Prilozi

76
6.3.10 Cijev-pumpa-zaklopka-tlana posuda-cijev


Slika 4.13 Tlana posuda u spoju sa pumpom i nepovratnom zaklopkom
izmeu dvije cijevi

Za modeliranje ovog rubnog uvjeta potrebne su slijedee jednadbe:
- jednadba kompatibilnosti postavljena uzdu pozitivne karakteristike sputene iz
toke P
1
na uzvodni dio cijevi,
- jednadba kompatibilnosti postavljena uzdu negativne karakteristike sputene iz
toke P
2
na nizvodni dio cijevi,
- jednadba promjene stanja uz pretpostavku izentropskog procesa
- jednadba kontinuiteta,
- uvjet jedinstvenosti tlaka u tokama P
2
i P
3
(kada je zaklopka otvorena),
- jednadba koja povezuje piezometrike visine na krajevima pumpe uz
jednadbu karakteristike pumpe.
Matematiki zapis navedenih jednadbi glasi:

( ) ( ) ( )
( ) ( ) ( )

-

R
P1 R P1 R R R
S
P3 S P3 S S S
g
c
h h v F v F
g
c
h h v F v F
+ + + =
+ + + =
1 1
1 1 '
0
0

( )
V
g H z
v
O
O
C
3
=

1


( ) ( )
[ ]
V v v A v v A = + +
1
2
3 3 3 3 O P 2 O P S
' ' t


( )
h
g V V
z
v P3
C
O
=



, kada je zaklopka otvorena h h
P2 P3
=

h h
P2 P1
H
P
= +

v A v A v A
P R P 1 P2
=
1 1
' ' =
2

________________________________________ (4.85)
Prilozi

77

Ove jednadbe mogue je rijeiti kroz dva iterativna postupka:
Prvo se rauna poetni (za iterativni postupak) volumen tlane posude V
O
i volumen V
(0)

prema izrazima:

( )
V
g H z
v
O
O
C
3
=

1


( ) ( )
[
V v v A v v A = + +
1
2
3 3 3 3 O P 2 O P S
' '
]
t , (za V
(0)
, v
P3
= v
O3
, v
P3
= v
O3
)


te piezometrika visina u voru O
3
prema izrazu:

( )
h
g V V
z
v P3
C
O
=


Iz jednadbi kompatibilnosti, nakon jednostavnih algebarskih transformacija dobivaju se
funkcije:

( ) ( ) ( ) F -
P1 P3 P R
R 1
R
P1 R
R
R R
v h H h
c
g
A
A
v F
c
g
v F ' ' = + + = 1 1 0
( ) ( ) F'
d
d
P1
P
P1
R
R
R
v
H
v
c
g
A
A
F = + +
'
1
1
H C C Av C A v C A v
P 1 P 1 P 1
= + +
P
+
0 1 1 2
2
1
2
3
3
1
3
' ( ' ) ( ' ) ,

d
d
P
P
1 1 P 1 P
H
v
C A C A v C A v
1
1 2
2
1 3
3
1
2
2 3
'
' ( = + + ' )

Brzina v
P1
dobiva se po Newton-Raphsonovoj metodi, iterativno, iz izraza:

( ) ( )
( ' ) ( ' )
( ' )
' ( ' )
v v
F v
F v
i i
P P
P
P
1
1
1
1
1
+
= (4.86)
Kada razlika
( )
( ' ) ( ' ) v v
i ( ) i
P P 1
1
1
+
postane manja od zadane tolerancije, usvaja se brzina v
P1
' .
Nakon to se dobije brzina v
P1
' , mogu se raunati ostale vrijednosti brzina i piezometrikih
visina iz izraza:

v v
P2 P3
= '

( )
v v
F
F
g
h h
c F
P3 S
S
S
P3 S
S S
' =

+
+

+
1
1
1

v v
A
A
P3 P2
=
1
2

h h
P2 P3
=
h h
P1 P2
H
P
=

( )
v v
F
F
g
h h
c F
P1 R
R
R
P1 R
R R
=

+


+
1
1
1
(4.87)

Drugi korak iterativnog postupka je raunanje novog V, (V
(1)
), novog h
P3
, (h
P3
(1)
), te funkcija
F(v
P1
' ) i F(v
P1
' ), a zatim slijedi iterativno raunanje v
P1
' , kako je to gore opisano.
Ovaj iterativni postupak zavrava kada se vrijednosti brzina v
P3
i v
P3
u dva susjedna koraka
iteracije razlikuju za vrijednosti koje su manje od zadanih tolerancija.
Opisani postupak vrijedi za sluaj kada je zaklopka otvorena .
Prilozi

78

U sluaju da je zaklopka zatvorena, iterativni postupak se odvija kao i u gornjem sluaju; razlika
je u raunanju slijedeih izraza:

v v v v v
P P P P P 1 2 3 2 1
0 ' ' = = = = =
( ) h h
c
g
v F
R P1 R
R
R
= + 1
h h C
P2 P1
= +
0



( )
v v
F
F
g
h h
c F
P3 S
S
S
P3 S
S S
' =

+
+

+
1
1
1
(4.88)

U proraunu se ne dozvoljava da visine tlaka u tokama P
1
, P
2
i P
3
padnu ispod visine tlaka
isparavanja te slijedi:

Ako je h z h
P3 g3 pva
< , onda je h h z
P3 pva g3
= +
h z h
P1 g1 pva
< , h h z
P1 pva g1
= +
h z h
P2 g2 pva
< , h h z
P2 pva g2
= +



6.3.11 Spremnik - pumpa - zaklopka - tlana posuda - cijev


Slika 4.14 Tlana posuda u spoju sa pumpom i nepovratnom zaklopkom
izmeu spremnika i cijevi

Za modeliranje ovog rubnog uvjeta koristit e se slijedee jednadbe:
- uvjet da je piezometrika visina u toki P
1
konstantna, odnosno poznata
funkcija vremena,
- jednadba kompatibilnosti postavljena uzdu negativne karakteristike sputene iz
toke P
3
na nizvodni dio cijevi,
- jednadba promjene stanja uz pretpostavku izentropskog procesa,
- jednadba kontinuiteta,
- uvjet jedinstvenosti tlaka u tokama P
2
i P
3
(kada je zaklopka otvorena),
- jednadba koja povezuje piezometrike visine na krajevima pumpe uz
Prilozi

79
jednadbu karakteristike pumpe.

Matematiki zapis ovih jednadbi glasi:

( ) ( ) ( ) -

P O
S
P3 S P3 S S S
h h t
g
c
h h v F v F
1 1
1 1
=
+ + + =
( )
' 0

( )
V
g H z
v
O
O
C
3
=

1


( ) ( )
[ ]
V v v A v v A = + +
1
2
3 3 3 3 O P 2 O P S
' ' t


( )
h
g V V
z
v P3
C
O
=



, kada je zaklopka otvorena h h
P2 P3
=

h h
P2 P1
H
P
= +

v A v A v A
P 1 P2 2 P S
=
1 3
= ' '
__________________________________________________ (4.89)

Do rjeenje ovog sustava jednadbi, takoer, se dolazi kroz dva iterativna postupka; jedan
iterativni postupak se odvija unutar drugog. Postupak rjeavanja sustava slijedi:

Izraunati V
O
, V, h
P3
prema izrazima:


( )
V
g H z
v
O
O
C
3
=

1


( ) ( )
[ ]
V v v A v v A = + +
1
2
3 3 3 3 O P 2 O P S
' ' t , (za V
(0)
, v
P3
= v
O3
, v
P3
= v
O3
)



( )
h
g V V
z
v P3
C
O
=



Nakon dobivanja ovih poetnih vrijednosti, kree se sa drugim iterativnim postupkom u kojem
treba dobiti vrijednost brzine v
P2
. Ona se dobiva po Newton-Raphsonovoj metodi, iz izraza:

( ) ( )
( ) ( )
( )
' ( )
v v
F v
F v
i i
P P
P
P
2
1
2
2
2
+
= (4.90)
gdje je:
( ) F v h h
P2 P3 O1 P
= + + H

Prilozi

80
( ) F v
H
v
'
d
d
P2
P
P2
=
H C C Av C A v C A v
P 1 P 1 P
=
1 P
+ + +
0 1 2 2
2
2
2
3
3
2
3


d
d
P
P
1 1 P 1
H
v
C A C A v C A v
2
1 2
2
2 3
3
2
2
2 3 = + +
P


Nakon odreivanja brzine v
P2
, mogu se izraunati ostale brzine i piezometrike visine:

v v
P1 P2
=

( )
v v
F
F
g
h h
c F
P3 S
S
S
P3 S
S S
' =

+
+

+
1
1
1

v v
A
A
P3 P2
=
1
2

v v
P2 P3
' =

h h
P1 O1
=
h h
P2 P1
H
P
= + (4.91)

Slijedi drugi korak iterativnog postupka u kojem se ponovo rauna V, h
P3
. Postupak se
ponavlja sve dok razlike
( ) ( )
v v
i i
P P 3
1
3
+
te
( ) ( )
( ' ) ( ' ) v v
i
P P 3
1
3
+

i
ne postanu manje od zadanih
tolerancija.

U sluaju kada je zaklopka zatvorena dobivaju se slijedee vrijednosti:

v v v v
P P P P 1 2 3 2
0 = = = = '
h h
P1 O1
=
h h C
P2 P1
= +
0


( )
v v
F
F
g
h h
c F
P3 S
S
S
P3 S
S S
' =

+
+

+
1
1
1
(4.92)

Kako se u proraunu zahtijeva da visine tlaka u tokama P
1
, P
2
i P
3
moraju biti vee od visine
tlaka isparavanja, slijedi:

Ako je h z h
P3 g3 pva
< , onda je h h z
P3 pva g3
= +
h z h
P1 g1 pva
< , h h z
P1 pva g1
= +
h z h
P2 g2 pva
< , h h z
P2 pva g2
= +




6.3.12 TIFON

Tifon je ureaj koji slui za navodnjavanje poljoprivrednih povrina na principu
prskanja. Sastoji se od polietilenske cijevi na kojoj se nalazi regulator tlaka i sapnice, kojom se
vri rasprkavanje vode.
Za pravilan rad ureaja potrebno je osigurati odreeni radni tlak koji osigurava pokrivanje
mlazom vode projektom predviene povrine zemljita. Ako je tlak vei od predvienog, ureaj
Prilozi

81
e ga reducirati na radni tlak, a ako je manji, ureaj nee funkcionirati ispravno. Sa stajalita
metode karakteristika ureaj se moe modelirati pomou nepovratne zaklopke koja spreava
natrano strujanje, redukcionog ventila koji reducira tlak u cjevovodu na vrijednost visine
radnog tlaka (h
ref
) i sapnice tifona koja energiju tlaka pretvara u kinetiku energiju mlaza, te na
izlazu vlada atmosferski tlak, tj. piezometrika visina H
p
g
z
pa
a
g
const = + =

).

S obzirom da je za radni tlak definiran protok vode kroz tifon Q
tif
, sapnica e biti zamijenjena
ventilom na kojem se upravo uz zadani protok troi radni tlak, ime je definiran koeficijent
lokalnog gubitka K
t
tog ventila. Za sluaj da je raspoloivi tlak ispred tifona manji od radnoga,
protok kroz tifon bit e razmjerno manji od projektiranog, a raunat e se na osnovu koeficijenta
lokalnog gubitka K
t
koji se smatra konstantnim za otvoreni tifon. Za modeliranje ovog elementa
potrebne su slijedee jednadbe:

- jednadbe kompatibilnosti postavljene uzdu karakteristika na ravne dijelove cijevi koje su
vezane u ravu.(Ovdje e se dati primjer kada se ispred tifona nalazi rava sa n elemenata.
Proraun, naravno vrijedi i za sluaj kada se umjesto rave, ispred tifona nalazi element cijevi;
tada je n=1)

- jednadba kontinuiteta


Matematiki zapis navedenih jednadbi glasi:


( )
( ) ( ) ( )
( )
sign
sign
P P i P
P
i
g
c
h h v v F v v
i v A Q
i
i i i i i
i
n
i i tif
1
1
0
0
+ + + =
=
=

(4.93)


Sustav sadri n+1 jednadbu i n+1 nepoznanicu: h
P1
, v
P1
, v
P2
,..

v
Pi
....

v
Pn
, te ga je mogue rijeiti
metodom supstitucije.



Prilozi

82
Slika 4.15. Tifon u ravi kao rubni uvjet


Zamjenom izraza za Q
tif
iz druge jednadbe i njegovim uvrtavanjem u prvu jednadbu, dobiva
se jednadba sa jedinom nepoznanicom h
P1
:


( )
( )
h
g
A h
c F
i Av
F
F
Q
g
A
c F
i
n
i
n
i
n P1
i i
i i
i i
i
i
tif
i
i i
sign( )
=
+


+

+
= =
=

1
1
1
1
1 1
1
(4.94)
Zbog kratkoe pisanja, uvest e se oznake S
B
i S
N
koje oznaavaju sumu brojnika i sume
nazivnika, pa se izraz za h
P1
moe pisati:
h
S Q
S
P
B
N
1
=
tif

(4.95)

Ovaj izraz vrijedi u situaciji kada je redukcioni ventil u funkciji. Tada se moe postaviti uvjet:
Ako je h z h h z
P1 g1 ref pa ga
> + , onda redukcioni ventil osiurava tlak h i vrijedi: h
ref pa
+
(4.96)
h h
h h h z
P2 P1
P3 ref pa ga
=
= +

Ako je h z h h z
P1 g1 ref pa ga
< + , onda redukcioni ventil nije u funkciji.


Kada redukcioni ventil nije u funkciji, modeliranje tifona zahtijeva, pored jednadbi
kompatibilnosti, jednadbe kontinuiteta i dodatnu jednadbu koja daje izraz za pad tlaka na
ventilu, (ova jednadba je potrebna jer se javlja dodatna nepoznanica Q
tif
).

( )
h h
K
g
v
K
g
Q
A
t
M
t tif
M
P Pa 1
2
2
2
2 2
= = (4.97)

h h t
Pa Oa
const = = ( )

Rjeenje ovako formiranog sustava jednadbi dobiva se iz kvadratne jednadbe u kojoj je
nepoznanica Q
tif
:

Q
tif
2
+ Q
tif
+ = 0 (4.98)
gdje je:
=
K
gA
t
2
2
M

=
N
1
S

= -
pa
B
N
h
S
S


Q
tif
dobiva se iz izraza:

Prilozi

83
Q
tif
=

2
4
2


Moe se pisati:
2
4

Ako je <0, proraun se nastavlja kao u sluaju zatvorenog tifona.


Kada je izraunat Q
tif
, mogu se raunati ostale vrijednosti:
h h
K
g
Q
A
t tif
M
P Pa 1
2
2
2
= +
(4.99)
h h
h h
P2 P1
P3 P1
=
=
Obje navedene situacije pripadaju sluaju kada je tifon otvoren (t t ) t t > <
po~ zat
i


U sluaju zatvorenog tifona, Q
tif
=0, te vrijedi:

( )
h
S
S
h h
h h h z h
P1
B
N
P2 P1
P3 P1 Pa ga ref g3
=
=
= + min , z +
(4.100)

Budui da se u vorovima NK, NL i NM ne dozvoljava da tlak bude manji od tlaka isparavanja
slijedi:

Ako je h z h
P1 g1 pva
< , onda je h h z
P1 pva g1
= +
h z h
P2 g2 pva
< , h h z
P2 pva g2
= +
h z h
P3 g3 pva
< , h h z
P3 pva g3
= +

Brzine u elementima rave, bez obzira da li je tifon otvoren ili zatvoren raunaju se iz slijedeeg
izraza:


( )
v v
F
F
sign i
g
c
h h
F
Pi i
i
i i
P1 i
i
=

+


+
1
1
1
( ) (4.101)

Brzine u elementima K, L, M raunaju se na slijedei nain:


v
Q
A
v
Q
A
v
Q
A
tif
tif
tif
( )
( )
( )
M
M
L
L
K
K
=
=
=
(4.102)



Prilozi

84