You are on page 1of 186

Häc phÇn 1 : T©m lÝ häc ®¹i c¬ng.

Ch¬ng I : Nh÷ng vÊn ®Ò chung cña t©m lÝ häc.


I. T©m lÝ vµ t©m lÝ häc.
1. T©m lÝ:
1. 1. §Þnh nghÜa.
Trong cuéc sèng hµng ngµy, nhiÒu ngêi vÉn dïng tõ
”t©m lý ®Ó nãi vÒ lßng ngêi: anh lµm nh vËy rÊt t©m lý, chÞ
B chuyÖn trß rÊt t©m t×nh cëi më, víi ý nghÜa lµ anh A, chÞ
B cã hiÓu biÕt vÒ lßng ngêi, t©m t, nguyÖn väng tÝnh t×nh
cña con ngêi. Nh÷ng lêi khen chª nµy muèn nãi lªn th¸i ®é,
c¸ch c xö hay xö lý c«ng viÖc cña anh chÞ nµo ®ã. §ã lµ c¸ch
hiÎu t©m lý ë cÊp ®é th«ng thêng . Nhng t©m lý kh«ng chØ
cã bÊy nhiªu hiÖn tîng, t©m lý con ngêi lu«n g¾n víi ho¹t
®éng cña hä, v× thÕ trong bÊt k× ho¹t ®éng nµo cña c¸ nh©n
còng ®Òu cã t©m lý . VËy t©m lý lµ g× ?
- Trong tõ ®iÓn tiÕng viÖt 1988 ®Þnh nghÜa: t©m lÝ lµ ý
nghÜ t×nh c¶m. . . lµm thµnh ®êi sèng néi t©m, thÕ giíi bªn
trong cña con ngêi.
- Theo t©m lý häc:
T©m lý bao gåm tÊt c¶ nh÷ng hiÖn tîng tinh thÇn x¶y ra trong
®Çu ãc con ngêi, g¾n liÒn vµ ®iÒu hµnh mäi hµnh ®éng,
ho¹t ®éng cña hä.
1. 2. B¶n chÊt cña hiÖn tîng t©m lÝ ngêi:
- Quan ®iÓm duy t©m :
+ Tõ thêi cæ ®¹i ®Õn nay vÉn cßn tån t¹i quan ®iÓm cho
linh hån lµ lùc lîng siªu nhiªn bÊt diÖt do thîng ®Õ trêi phËt ban
cho con ngêi. T©m lý con ngêi kh«ng phô thuéc vµo thÕ giíi
kh¸ch quan còng nh ®iÒu kiÖn thùc t¹i cña cuéc sèng.

1
+ Theo c¸c nhµ duy t©m chñ quan, t©m lý con ngêi lµ mét
tr¹ng th¸i tinh thÇn cã s½n ë trong mèi con ngêi, nã kh«ng g¾n
g× víi thÕ giíi bªn ngoµi vµ còng kh«ng phô thuéc vµo c¬ thÓ.
B»ng ph¬ng ph¸p néi quan mçi con ngêi tù quan s¸t, tù thÓ
nghiÖm t©m lý cña b¶n th©n råi suy diÔn chñ quan sang t©m
lý ngêi kh¸c: lßng v¶ còng nh lßng sung, suy bông ta ra bông
ngêi .
Nh÷ng quan ®iÓm nh thÕ kh«ng gi¶i thÝch ®îc b¶n ch¸t
hiÖn tîng t©m lý dÉn ®Õn chç hiÓu t©m lý nh mét c¸i g× thÇn
bÝ kh«ng thÓ nghiªn cøu ®îc
- Quan niÖm duy vËt tÇm thêng cho r»ng: t©m hån còng
nh mäi sù vËt hiÖn tîng ®Òu ®îc cÊu t¹o tõ vËt chÊt, do vËt
chÊt trùc tiÕp sinh ra gièng nh gan tiÐt ra mËt, hä ®em ®ång
nhÊt c¸i vËt lý, c¸i sinh lý víi c¸i t©m lý, phñ nhËn vai trß cña
chñ thÓ tÝnh tÝch cùc n¨ng ®éng cña t©m lý, ý thøc, phñ nhËn
b¶n chÊt x· héi vµ tÝnh lÞch sö cña t©m lý con ngêi.
- Quan niÖm khoa häc vÒ b¶n chÊt hiÖn tîng t©m lÝ ng-
êi (quan niÖm duy vËt biÖn chøng vµ duy vËt lÞch sö). Quan
niÖm khoa häc cho r»ng : T©m lÝ con ngêi lµ chøc n¨ng cña vá
n·o, lµ sù ph¶n ¸nh hiÖn thùc kh¸ch quan vµo bé n·o ngêi
th«ng qua chñ thÓ mçi con ngêi. T©m lý ngêi cã b¶n chÊt x·
héi vµ mang tÝnh lÞch sö :
a. T©m lÝ lµ chøc n¨ng cña vá n·o:
- Chñ nghÜa duy vËt biÖn chøng cho r»ng vËt chÊt cã tríc,
tinh thÇn cã sau, vËt chÊt ®Î ra tinh thÇn, ®Î ra t©m lÝ.
Nhng kh«ng ph¶i ë ®©u cã vËt chÊt th× ë ®ã cã t©m lÝ .
VÝ dô: hßn ®¸, thanh s¾t, c©y cá, kh«ng thÓ cã t©m lÝ ®îc
->T©m lý kh«ng ph¶i do thîng ®Õ ban cho .

2
Ngµy xa ngêi ta cho r»ng c¬ quan chØ huy cña ho¹t ®éng
t©m lÝ lµ tim, bëi v× b×nh thêng ngêi ta thÊy tim ®Ëp nhanh
hay chËm tuú theo tr¹ng th¸i ho¹t ®éng t©m lÝ kh«ng ph¶i do
tim mµ do n·o ®iÒu khiÓn .
VÝ dô : lóc ngñ hay say rîu tim ta vÉn ®Ëp b×nh thêng nhng
tr¹ng th¸i tinh thÇn th× kh¸c h¼n khi n·o bÞ th¬ng th× ho¹t
®éng cña tim còng bÞ ¶nh hëng, con ngêi cã thÓ bÞ mÊt trÝ
nhí mµ tim vÉn ®Ëp b×nh thêng .
Khoa häc hiÖn ®¹i chøng minh r»ng t©m lÝ ®¬n gi¶n nhÊt ®îc
n¶y sinh khi c¶m gi¸c xuÊt hiÖn. MÇm mèng t©m lÝ b¾t ®Çu
xuÊt hiÖn ë lo¹i ®éng vËt hÖ thÇn kinh mÊu ( h¹ch ) . HÖ thÇn
kinh dÇn dÇn ph¸t triÓn thµnh mét tæ chøc ngµy cµng cao vµ
cµng chÆt chÏ, cuèi cïng thµnh n·o vµ vá n·o . T©m lÝ dÇn dÇn
ph¸t triÓn phøc t¹p vµ phong phó thªm. §Õn lo¹i ngêi n·o ph¸t
triÓn hoµn thiÖn. ChØ cã n·o míi cã t©m lÝ, chØ cã khi nµo n·o
xuÊt hiÖn th× t©m lÝ míi xuÊt hiÖn. Cho nªn t©m lÝ lµ thuéc
tÝnh cña n·o, s¶n phÈm cña n·o.
N·o lµ c¬ së vËt chÊt, lµ n¬i n¶y sinh, tån t¹i cña t©m lÝ .
T©m lÝ g¾n liÒn víi n·o, nhng n·o kh«ng ph¶i lµ t©m lÝ . T©m
lÝ kh«ng ph¶i lµ n·o, mµ t©m lÝ lµ ho¹t ®éng cña n·o
- H×nh ¶nh t©m lÝ cã ®îc lµ do thÕ giíi kh¸ch quan t¸c ®éng
vµo c¸c gi¸c quan cña c¬ thÓ råi chuyÓn lªn n·o. N·o ho¹t ®éng
theo c¬ chÕ ph¶n x¹ , tõ ®ã sinh ra c¸c hiÖn tîng t©m lÝ. Cã
hai lo¹i ph¶n x¹ :ph¶n x¹ cã ®iÒu kiÖn vµ ph¶n x¹ kh«ng cã
®iÒu kiÖn.
+ Ph¶n x¹ kh«ng ®iÒu kiÖn lµ c¬ së cña b¶n n¨ng
+ Ph¶n x¹ cã ®iÒu kiÖn lµ c¬ së sinh lÝ cña c¸c hiÖn tîng
t©m lÝ.

3
Nh vËy thùc chÊt cña ho¹t ®éng t©m lÝ, ®øng vÒ mÆt n¶y
sinh mµ nãi lµ ho¹t ®éng ph¶n x¹ cã ®iÒu kiÖn .
b. T©m lÝ ngêi lµ sù ph¶n ¸nh hiÖn thùc kh¸ch quan
vµo n·o ngêi th«ng qua chñ thÓ :
- T©m lÝ ngêi kh«ng ph¶i do thîng ®Õ, do trêi sinh ra còng
kh«ng ph¶i do n·o tiÕt ra nh gan tiÕt ra mËt. T©m lÝ ngêi lµ sù
ph¶n ¸nh hiÖn thùc kh¸ch quan vµo n·o ngêi th«ng qua l¨ng
kÝnh chñ quan .
Kh«ng cã n·o kh«ng cã t©m lÝ cña con ngêi. Nhng nÕu cã bé
n·o hoµn chØnh mµ kh«ng cã sù vËt, hiÖn tîng t¸c ®éng vµo
nã th× còng kh«ng thÓ sinh ra t©m lÝ.
VÝ dô : sù vËt hiÖn tîng t¸c ®éng vµo c¸c gi¸c quan, n·o sÏ
cã h×nh ¶nh cña chóng hoÆc gÆp mét hoµn c¶nh cã vÊn ®Ò,
chóng ta còng c¶m gi¸c, tri gi¸c, trÝ nhí ®Ó suy nghÜ ®ã lµ
sù ph¶n ¸nh hiÖn tîng kh¸ch quan .
- Ph¶n ¸nh lµ thuéc tÝnh chung cña mäi sù vËt hiÖn tîng ®ang
vËn ®éng. §ã lµ sù t¸c ®éng qua l¹i gi÷a hÖ thèng nµy lªn hÖ
thèng kh¸c kÕt qu¶ lµ ®Ó l¹i dÊu vÕt ( h×nh ¶nh ) t¸c ®éng ë
c¶ hai hÖ théng : t¸c ®éng vµ hÖ thèng chÞu sù t¸c ®éng .
VÝ dô: viªn phÊn viÕt lªn b¶ng ®Ó l¹i trªn b¶ng vÕt phÊn,
ngîc l¹i trªn viªn phÊn bÞ mßn do ®Ó l¹i vÕt ( ph¶n ¸nh c¬ häc ).
KhÝ hi®¬r« t¸c ®éng víi oxy ®Ó l¹i vÕt chung cña hai hÖ thèng
lµ níc :H2 + O2 -> H2O ( ph¶n ¸nh ho¸ häc ).
Ph¶n ¸nh diÔn ra tõ ®¬n gi¶n ®Õn phøc t¹p vµ cã sù chuyÓn
ho¸ lÉn nhau: tõ ph¶n ¸nh c¬ häc, vËt lý, ho¸ ®Õn ph¶n ¸nh
sinh vËt vµ ph¶n ¸nh x· héi, trong ®ã cã ph¶n ¸nh t©m lý.
- T©m lÝ lµ h×nh ¶nh tinh thÇn do hiÖn thùc kh¸ch quan t¸c
®éng vµo mét thø vËt chÊt ®Æc biÖt cã tæ chøc cao nhÊt lµ bé
n·o. Ph¶n ¸nh t©m lÝ lµ mét ph¶n ¸nh ®Æc biÖt . ThÓ hiÖn :

4
+ Ph¶n ¸nh t©m lÝ t¹o ra “ h×nh ¶nh t©m lÝ “ nh mét b¶n
sao vÒ thÕ giíi
+ H×nh ¶nh t©m lÝ lµ kÕt qu¶ cña qu¸ tr×nh ph¶n ¸nh thÕ
giíi kh¸ch quan vµo n·o song h×nh ¶nh t©m lÝ kh¸c vÒ chÊt so
víi h×nh ¶nh cã vËt lÝ, sinh vËt .
Bëi v× :
* H×nh ¶nh t©m lÝ mang tÝnh sinh ®éng s¸ng t¹o. VÝ dô:
h×nh ¶nh t©m lÝ vÒ cuèn s¸ch trong ®Çu mét con ngêi biÕt
ch÷ kh¸c xa vÒ chÊt víi h×nh ¶nh vËt lÝ cã tÝnh chÊt “ chÕt
cøng “ h×nh ¶nh vËt chÊt cña chÝnh cuèn s¸ch ®ã ë trong g-
¬ng
* H×nh ¶nh t©m lÝ mang tÝnh chñ thÓ, m¹ng ®Ëm tÝnh mµu
s¾c c¸ nh©n. Bëi mçi chñ thÓ trong khi t¹o ra h×nh ¶nh t©m
lÝ vÒ thÕ giíi ®· ®a ra vèn hiÓu biÕt, vèn kinh nghiÖm, c¸i
riªng cña m×nh ( vÒ nhu cÇu ) xu híng tÝnh khÝ, n¨ng lùc vµo
trong h×nh ¶nh ®ã .
* TÝnh chñ thÓ trong ph¶n ¸nh t©m lý thÓ hiÖn ë chç:
+ Cïng nhËn sù t¸c ®éng cña thÕ giíi, vÒ cïng mét hiÖn thùc
kh¸ch quan nhng ë nh÷ng chñ thÓ kh¸c nhau cho ta nh÷ng
h×nh ¶nh t©m lý víi nh÷ng møc ®é s¾c th¸i kh¸c nhau.
+ Còng cã khi cïng mét hiÖn thùc kh¸ch quan t¸c ®éng ®Õn
mét chñ thÓ duy nhÊt nhng vµo nh÷ng thêi ®iÓm kh¸c nhau ë
nh÷ng hoµn c¶nh kh¸c nhau, víi tr¹ng th¸i c¬ thÓ, tr¹ng th¸i
tinh thÇn kh¸c nhau, cã thÓ cho ta thÊy møc ®é biÓu hiÖn vµ
c¸c s¾c th¸i t©m lý kh¸c nhau ë chñ thÓ Êy.
Tuy nhiªn cïng sù t¸c ®éng cña thÕ giíi vÒ cïng mét sù vËt
hiÖn tîng tíi mét chñ thÓ kh¸c nhau t¹o ra h×nh ¶nh t©m lÝ,
møc ®é, s¾c th¸i kh¸c nhau . Bëi v× mçi c¸ nh©n ®Òu cã
tr×nh ®é t©m lÝ vèn cã cña m×nh nªn khi ph¶n ¸nh bao giê

5
còng biÓu thÞ th¸i ®é riªng cña m×nh . Nh vËy c¸ nh©n tiÕp
thu “ c¸i chung “ vèn cã trong hiÖn thùc kh¸ch quan, kÕt víi c¸i
vèn t©m lÝ cã s½n cña m×nh t¹o thµnh “ c¸i riªng “ cña c¸
nh©n . MÆt kh¸c do ®iÒu kiÖn sèng m«i trêng sinh ho¹t gi¸o
dôc cña mçi c¸ nh©n còng kh¸c nhau, do ®ã t©m lÝ cña mçi
c¸ nh©n kh¸c nhau .
c. T©m lÝ ngêi cã b¶n chÊt x· héi, lÞch sö:
T©m lÝ ngêi kh¸c xa vÒ chÊt so víi t©m lÝ mét sè loµi ®éng
vËt cÊp cao ë chç: t©m lÝ ngêi mang b¶n chÊt x· héi vµ mang
tÝnh lÞch sö.
+ Tríc hÕt t©m lÝ ngêi cã nguån gèc x· héi
+ T©m lÝ ngêi lµ s¶n phÈm cña ho¹t ®éng vµ mèi quan hÖ
giao tiÕp cña con ngêi víi t c¸ch lµ mét chñ thÓ x· héi.
+ T©m lÝ cña mèi c¸ nh©n lµ kÕt qu¶ cña qu¸ tr×nh lÜnh héi
tiÕp thu vèn kinh nghiÖm x· héi, nÒn v¨n ho¸ biÕn thµnh c¸i
riªng cña mèi ngêi, th«ng qua ho¹t ®éng giao tiÕp cña con ngêi
trong c¸c mèi quan hÖ x· héi.
+ T©m lÝ cña mèi ngêi h×nh thµnh , ph¸t triÓn vµ biÕn ®æi
cïng víi sù ph¸t triÓn cña lÞch sù c¸ nh©n, lÞch sö d©n téc vµ
céng ®ång. T©m lÝ cña mçi ngêi bÞ chÕ íc bëi lÞch sö cña c¸
nh©n vµ céng ®ång.
1.3. C¸c hiÖn tîng t©m lÝ.
C¸c hiÖn tîng t©m lÝ rÊt ®a d¹ng, song tÊt c¶ c¸c hiÖn tîng
t©m lÝ ®ã ®îc chia lµm ba lo¹i:
+ Qu¸ tr×nh t©m lÝ: C¶m gÝac , tri gi¸c trÝ nhí, t duy, tëng
tîng. . . §ã lµ nh÷ng hiÖn tîng t©m lÝ diÔn ra cã më ®Çu, diÔn
biÕn vµ kÐt thóc râ rµng.
+ Tr¹ng th¸i t©m lÝ: lµ nh÷ng hiÖn tîng t©m lÝ diÔn ra trong
mét thêi gian t¬ng ®èi dµi kh«ng râ më ®Çu vµ kÕt thóc: kiÓu

6
t«i buån kh«ng hiÓu v× sao t«i buån. VÝ dô: chó ý, c¨ng
th¼ng. .
+ Thuéc tÝnh t©m lÝ: lµ nh÷ng hiÖn tîng t©m lÝ ®îc lÆp ®i
lÆp l¹i mét c¸ch thêng xuyªn trong ®iÒu kiÖn nhÊt ®Þnh vµ trë
thµnh æn ®Þnh.
2. T©m lÝ häc :
2. 1. §èi tîng:
- T©m lý häc lµ mét khoa häc nghiªn cøu ®êi sèng t©m lÝ
con ngêi nh c¶m gi¸c, tri gi¸c, trÝ nhí, t duy, tëng tîng .
Nghiªn cøu c¬ chÕ sinh lÝ cña mäi hiÖn tîng t©m lÝ
Cô thÓ h¬n t©m lý häc nghiªn cøu xem ngêi ta nhËn thøc
thÕ giíi b»ng con ®êng nµo vµ theo quy luËt nµo. Nghiªn cøu
xóc c¶m t×nh c¶m cña con ngêi ®èi víi c¸i thÊy c¸i nghÜ cña
m×nh . Nghiªn cøu c¸c ho¹t ®éng cña con ngêi .
2. 2. NhiÖm vô nghiªn cøu cña t©m lÝ häc :
- V¹ch ra nh÷ng yÕu tè kh¸ch quan vµ chñ quan ¶nh hëng sù
h×nh thµnh c¸c hiÖn tîng t©m lÝ . V¹ch ra ®îc c¬ së sinh lÝ
cña c¸c hiÖn tîng t©m lÝ . M« t¶ ®Ó nhËn diÖn c¸c hiÖn tîng
t©m lÝ kh¸c nhau trong ®êi sèng con ngêi
- V¹ch ra mèi quan hÖ t¸c ®éng qua l¹i gi÷a c¸c hiÖn tîng t©m
lÝ trong ®êi sèng con ngêi
2. 3. C¸c ph¬ng ph¸p nghiªn cøu t©m lÝ häc (mét sè ph-
¬ng ph¸p c¬ b¶n)
a . Ph¬ng ph¸p quan s¸t :
Lµ qu¸ tr×nh tri gi¸c c¸c hiÖn tîng t©m lÝ cã tæ chøc, cã chñ
®Þnh cã môc ®Ých râ rµng, cho phÐp chóng ta thu ®îc nhiÒu
tµi liÖu cô thÓ, sinh ®éng, trùc quan, kh¸ch quan .

7
§èi tîng quan s¸t lµ nh÷ng biÓu hiÖn bªn ngoµi cña t©m lÝ
(hµnh ®éng, cö chØ, ng«n ng÷, vÎ mÆt, d¸ng ®iÖu ) diÔn ra
trong ®iÒu kiÖn sinh ho¹t tù nhiªn b×nh thêng cña ngêi ta .
- ¦u ®iÓm: ph¬ng ph¸p quan s¸t tµi liÖu lÊy trùc tiÕp tõ cuéc
sèng (häc tËp, vui ch¬i)
- Nhîc ®iÓm: mang tÝnh chñ quan, phô thuéc vµo t×nh c¶m,
kinh nghiÖm ngêi quan s¸t, mÊt nhiÒu thêi gian vµ c«ng søc.
- Muèn quan s¸t cã hiÖu qu¶ cÇn chó ý c¸c yªu cÇu sau:
+ X¸c ®Þnh môc ®Ých, néi dung, kÕ ho¹ch quan s¸t.
+ ChuÈn bÞ chu ®¸o vÒ mäi mÆt.
+ TiÕn hµnh quan s¸t mét c¸ch cÈn thËn vµ cã hÖ thèng.
+ Ghi chÐp mét c¸ch kh¸ch quan vµ rót ra nh÷ng nhËn xÐt
trung thùc.
b. Ph¬ng ph¸p ®µm tho¹i :
§ã lµ c¸ch ®Æt ra nh÷ng c©u hái cho ®èi tîng vµ dùa vµo
tr¶ lêi cña hä ®Ó trao ®æ hái thªm nh»m thu thËp th«ng tin
cÇn nghiªn cøu. Cã thÓ ®µm tho¹i trùc tiÕp hoÆc gi¸n tiÕp .
Cã thÓ hái th¼ng cã thÓ hái ®êng vßng
Muèn ®µm tho¹i ®¹t hiÖu qu¶ cÇn:
+ X¸c ®Þnh môc ®Ých, yªu cÇu
+ CÇn t×m hiÓu ®Æc ®iÓm t©m lÝ ®èi tîng
+ Chñ ®éng dÉn d¾t c©u hái
c. Ph¬ng ph¸p ®iÒu tra b»ng ankÐt :
Lµ ph¬ng ph¸p dïng mét sè c©u hái nhÊt lo¹t ®Æt ra cho
mét sè lín ®èi tîng nghiªn cøu nh»m thu thËp ý kiÕn chñ quan
cña hä vÒ mét vÊn ®Ò nµo ®ã. Cã thÓ tr¶ lêi viÕt, cã thÓ tr¶
lêi miÖng vµ cã ngêi ghi l¹i . C©u hái dïng ®Ó ®iÒu tra cã thÓ
lµ c©u hái ®ãng hoÆc c©u hái më ®Ó hä tù do tr¶ lêi .
II. Nh©n c¸ch :

8
1. Kh¸i niÖm nh©n c¸ch :
1. 1. Con ngêi :
- Cã ngêi hiÓu con ngêi lµ “ mét tån t¹i thÇn bÝ”.

- Cã ngßi xem con ngßi lµ b¶n n¨ng, coi con ngêi lµ tån t¹i sinh
vËt, mäi sù sèng cña con ngêi tõ ¨n uèng, sinh ®Î. . . . ®Òu
b¾t nguån tõ b¶n n¨ng. Quan niÖm nµy ®· tuyÖt ®èi ho¸
nh©n c¸ch con ngêi.

- Cã ngêi xem con ngêi lµ cç m¸y . Nhng con ngêi kh«ng ph¶i lµ
cç m¸y mµ con ngêi lµ con ngêi, cã suy nghÜ, biÕt yªu th¬ng .
- Theo quan ®iÓm khoa häc: Con ngêi víi t c¸ch lµ thùc thÓ tù
nhiªn thùc thÓ XH vµ v¨n ho¸
+ VÒ mÆt tù nhiªn: con ngßi thuéc líp ®éng vËt bËc cao
cã nh©n c¸ch, cã d¸ng ®øng th¼ng, më réng tÇm nh×n, cã
n¨ng lùc ®Þnh híng nhanh trong m«i trêng tù nhiªn, x· héi, cã
hai bµn tay võa lµ “c«ng cô” ®Ó nhËn thøc võa lµ “c«ng cô
“®Ó lao ®éng .
CÊu t¹o c¬ quan ph¸t ©m t¹o thµnh bé phËn quan träng trong
c¬ chÕ cña ho¹t ®éng ng«n ng÷
N·o tæ chøc vËt chÊt cao nhÊt trong ®iÒu kiÖn x· héi cã kh¶
n¨ng ph¶n ¸nh thÕ giíi kh¸ch quan kh«ng chØ dãi h×nh thøc
c¶m tÝnh mµ c¶ díi h×nh thøc lÝ tÝnh, cã kh¶ n¨ng n¾m v÷ng
cho m×nh vµ truyÒn ®¹t cho ngêi kh¸c nh÷ng kinh nghiÖm
lÞch sö x· héi .
+ VÒ mÆt x· héi : con ngêi võa lµ chñ thÓ võa lµ kh¸ch thÓ
cña c¸c mèi quan hÖ x· héi, b»ng c¬ chÕ tiÕp thu vµ lÜnh héi
con ngêi nhê cã ng«n ng÷ vµ nhu cÇu giao tiÕp b»ng ng«n ng÷
nªn thiÕt lËp tham gia vµo c¸c mèi quan hÖ trong x· héi vµ cã
kh¶ n¨ng ý thøc vµ tù ý thøc. MÆt kh¸c con ngêi víi t c¸ch lµ

9
mét chñ thÓ kh«ng chØ tham gia vµo c¸c mèi quan hÖ mµ cßn
tÝch cùc c¶i t¹o, s¸ng t¹o ra nh÷ng mèi quan hÖ kh¸c t¹o cho
m×nh mét ®êi sèng v¨n ho¸, lÜnh héi hÖ thèng nh÷ng gi¸ trÞ
v¨n ho¸ loµi ngêi nhê vËy mµ x· héi ph¸t triÓn
B»ng c¬ chÕ tiÕp thu vµ lÜnh héi con ngêi cã kh¶ n¨ng kÕ thõa
nÒn v¨n minh nh©n lo¹i . V× vËy con ngêi lµ s¶n phÈm cña x·
héi, cña hoµn c¶nh( hoµn c¶nh t¹o nªn con ngêi) . M¸c nãi con
ngêi lµ tæng hoµ c¸c mèi quan hÖ x· héi
1. 2. C¸ nh©n.
NÕu chóng ta xem xÐt con ngêi chØ ®¬n gi¶n nh mét ®¹i
diÖn cña loµi th× dïng thuËt ng÷ c¸ nh©n . chóng ta biÕt r»ng
trong x· héi cã bao nhiªu con ngêi th× cã bÊy nhiªu c¸ nh©n
kh¸c nhau víi nh÷ng ®Æc ®iÓm t©m lÝ riªng biÖt.
VÝ dô : Mçi häc sinh . sinh viªn, «ng giµ, em bÐ ®Òu lµ
mét c¸ nh©n
- VËy c¸ nh©n lµ mét con ngêi cô thÓ, mét c¸ thÓ riªng biÖt
cña céng ®ång, thµnh viªn cña x· héi.
Nh vËy c¸ nh©n còng lµ mét TTTN vµ mét TTXH vµ v¨n ho¸ .
C¸ nh©n ®îc xem lµ mét chñ thÓ khi c¸ nh©n tiÕn hµnh c¸c
ho¹t ®éng 1 c¸ch cã môc ®Ých, cã ý thøc th× c¸ nh©n ®ã ®îc
xem lµ mét chñ thÓ
vÝ dô : mét häc sinh ý thøc ®îc môc ®Ých nhiÖm vô häc tËp
cña m×nh th× häc sinh ®ã lµ chñ thÓ.

Con ngêi víi t c¸ch lµ mét thµnh viªn cña x· héi, mét chñ thÓ
cña c¸c mèi quan hÖ x· héi vµ ho¹t ®éng th× ®ã lµ 1 nh©n
c¸ch.
1. 3. C¸ tÝnh.

10
- Lµ c¸i kh«ng lÆp l¹i ë ngêi kh¸c cã nh÷ng ®Æc ®iÓm t©m lÝ
riªng biÖt ®éc ®¸o cña mäi c¸ nh©n . Lµ ®iÒu kiÖn ®Ó ph©n
biÖt gi÷a ngêi nµy víi ngêi kh¸c

=> C¸ tÝnh nãi lªn b¶n s¾c riªng cña tõng ngêi mét.

VÝ dô : Mçi c¸ nh©n kh¸c nhau vÒ thÓ tr¹ng , vÒ kiÓu lo¹i thÇn


kinh, vÒ mµu da, m¸i tãc, vÒ tÝnh t×nh, tÝnh khÝ, nhu cÇu,
t×nh c¶m.
1. 4. Nh©n c¸ch.
* Quan ®iÓm cò:
Sinh vËt ho¸ nh©n c¸ch con ngêi, coi b¶n chÊt nh©n c¸ch lµ
b¶n n¨ng v« thøc .

* Theo nÒn v¨n ho¸ cña ViÖt Nam ( kh¸i niÖm phæ biÕn nhÊt):
Nh©n c¸ch lµ tæ hîp nh÷ng ®Æc ®iÓm, thuéc tÝnh t©m lÝ
cña c¸ nh©n biÓu hiÖn b¶n s¾c vµ gi¸ trÞ XH cña con ngêi .

- Dïng ch÷” tæ hîp” lµ muèn nãi nh÷ng thuéc tÝnh t©m lÝ hîp
thµnh nh©n c¸ch cã quan hÖ chÆt chÏ víi nhau, t¸c ®éng qua
l¹i víi nhau thµnh mét hÖ thèng.

- Nh©n c¸ch lµ thuéc tÝnh t©m lÝ nghÜa lµ nh÷ng hiÖn tîng


t©m lÝ t¬ng ®èi æn ®Þnh.
- Dïng ch÷ “b¶n s¾c” lµ muèn nãi ®Õn c¸i kh¸c biÖt rÊt riªng,
c¸i ®éc ®¸o cña tõng ngêi . ( Sèng mçi ngêi mét nÕt, chÕt mçi
ngêi mét tËt ).
- Dïng ch÷ “gi¸ trÞ XH” lµ muèn nãi ®Õn nh÷ng thuéc tÝnh ®ã
thÓ hiÖn ra nh÷ng viÖc lµm, cung c¸ch øng xö hµnh vi, hµnh
®éng, ho¹t ®éng phæ biÕn cña ngêi Êy vµ ®îc x· héi ®¸nh
gi¸ .

11
Cha «ng ta cã c©u : con b¸o chÕt ®Ó lÊy da, con ngêi
chÕt ®Ó lÊy tiÕng.
Nh vËy nãi ®Õn nh©n c¸ch lµ nãi ®Õn cèt c¸ch cña con ngêi,
lµ chØ sè b¶n chÊt ngêi ë trong mçi ngêi. §ã lµ gi¸ trÞ x· héi
cña c¸ nh©n, lµ phÈm gi¸ con ngêi
2. CÊu tróc cña nh©n c¸ch:
- Quan ®iÓm coi nh©n c¸ch gåm 3 lÜnh vùc : nhËn thøc,
t×nh c¶m, ý chÝ

- Quan ®iÓm coi nh©n c¸ch gåm 4 tiÓu cÊu tróc : xu híng,
n¨ng lùc, tÝnh c¸ch vµ khÝ chÊt
- Quan ®iÓm coi nh©n c¸ch gåm hai mÆt thèng nhÊt víi nhau :
®øc vµ tµi
*§øc ( phÈm chÊt ) :
+ PhÈm chÊt XH: thÕ giíi quan, niÒm tin, lÝ tëng, lËp trêng,
th¸i ®é chÝnh trÞ.
+ PhÈm chÊt c¸ nh©n : ®¹o ®øc t c¸ch
+ PhÈm chÊt ý chÝ : tÝnh kØ luËt, tÝnh tù chñ, cung c¸ch øng

*Tµi ( n¨ng lùc ):
+ N¨ng lùc x· héi ho¸ : kh¶ n¨ng thÝch øng, s¸ng t¹o, c¬ ®éng
mÒm dÎo
+ N¨ng lùc cô thÓ ho¸ : kh¶ n¨ng biÓu hiÖn tÝnh ®éc ®¸o ®Æc
s¾c
+ N¨ng lùc hµnh ®éng : hµnh ®éng cã môc ®Ých
+ N¨ng lùc : giao lu
3. Mét sè yÕu tè ¶nh hëng ®Õn sù h×nh thµnh vµ ph¸t
triÓn nh©n c¸ch .
3. 1. YÕu tè bÈm sinh di truyÒn :

12
- §Þnh nghÜa vÒ di truyÒn

§ã lµ sù t¸i t¹o ë häc sinh nh÷ng thuéc tÝnh sinh häc cã ë cha
mÑ, lµ sù truyÒn l¹i tõ cha mÑ ®Õn con c¸i nh÷ng ®Æc ®iÓm
vµ nh÷ng phÈm chÊt nhÊt ®Þnh ®· ®îc ghi l¹i trong hÖ thèng
gen.
VÝ dô : nh÷ng ®Æc ®iÓm cña c¬ thÓ ngêi nh mµu m¾t, mµu
da, mµu tãc, vãc d¸ng .
- Vai trß cña di truyÒn ®èi víi sù ph¸t triÓn nh©n c¸ch
+ Di truyÒn ®ãng vai trß nhÊt ®Þnh trong viÖc h×nh thµnh c¸c
lo¹i tµi n¨ng ®Æc biÖt.
+ Di truyÒn t¹o ra søc sèng trong b¶n chÊt tù nhiªn cña con ng-
êi, t¹o kh¶ n¨ng cho con ngêi ®ã ho¹t ®éng cã kÕt qu¶ trong
mét sè lÜnh vùc nhÊt ®Þnh.
Nhng sù ph¸t triÓn c¸c t chÊt, sù h×nh thµnh c¸c n¨ng lùc vµ
tµi n¨ng ë d¹ng ho¹t ®éng nµy hay ho¹t ®éng kh¸c phô thuéc
vµo gi¸o dôc vµo sù khªu gîi ë c¸ nh©n, sù høng thó s©u s¾c
®èi víi c«ng viÖc cña m×nh. Goorky tõng nãi: tµi n¨ng cña con
ngêi nh tia löa, nã cã thÓ t¾t ®i hoÆc bèc ch¸y. C¸ch duy
nhÊt ®Ó tia löa nµy bïng ch¸y thµnh ngän löa rùc rì lµ lao
®éng, lµ yªu cÇu nghiªm kh¾c ®èi víi b¶n th©n
*KLSP: nhµ gi¸o dôc cÇn ph¶i quan t©m ®óng møc ®Ó ph¸t
huy hÕt c¸c b¶n chÊt tù nhiªn cña con ngêi. Sím ph¸t hiÖn, x¸c
®Þnh râ nh÷ng t chÊt cña häc sinh ®Ó cã kÕ ho¹ch ch¨m sãc
båi dìng kÞp thêi .
Lu ý: di truyÒn kh«ng thÓ quyÕt ®Þnh nh÷ng giíi h¹n tiÕn bé
cña x· héi con ngêi. V× vËy nh÷ng ®Æc ®iÓm sinh häc cã
¶nh hëng lín ®Õn qu¸ tr×nh h×nh thµnh tµi n¨ng, xóc c¶m,

13
søc khoÎ cña con ngêi nhng nã chØ t¹o tiÒn ®Ò cho sù ph¸t
triÓn nh©n c¸ch.
3. 2. YÕu tè m«i trêng trong sù ph¸t triÓn nh©n c¸ch :
- §Þnh nghÜa m«i trêng :
M«i trêng lµ hÖ thèng c¸c hoµn c¶nh bªn ngoµi, c¸c ®iÒu
kiÖn tù nhiªn vµ x· héi xung quanh cÇn thiÕt cho ho¹t ®éng vµ
cña con ngêi .
- C¸c lo¹i m«i trêng :
+ M«i trêng tù nhiªn: bao gåm c¸c ®iÒu kiÖn tù nhiªn
+ M«i trêng x· héi : chÝnh trÞ, s¶n xuÊt kinh tÕ, m«i trêng
sinh ho¹t x· héi
- M«i trêng vµ sù ph¸t triÓn nh©n c¸ch :
+ Sù h×nh thµnh vµ ph¸t triÓn nh©n c¸ch chØ cã thÓ thùc
hiÖn trong m«i trêng nhÊt ®Þnh. M«i trêng gãp phÇn t¹o nªn
môc ®Ých ®éng c¬, ph¬ng tiÖn vµ ®iÒu kiÖn cho ho¹t ®éng
giao lu cña c¸ nh©n nhê ®ã mµ c¸ nh©n chiÕm lÜnh ®îc c¸c
kinh nghiÖm x· héi loµi ngêi ®Ó h×nh thµnh vµ hoµn thiÖn
nh©n c¸ch cña m×nh .
Tuy nhiªn tÝnh chÊt vµ møc ®é ¶nh hëng cña m«i trêng phô
thuéc vµo lËp trêng, quan ®iÓm th¸i ®é cña c¸c nh©n ®èi víi
c¸c ¶nh hëng ®ã
+ M«i trêng cã thÓ ¶nh hëng tÝch cùc hoÆc tiªu cùc ®Õn sù
h×nh thµnh vµ ph¸t triÓn nh©n c¸ch cña häc sinh .
*KLSP : trong gi¸o dôc cÇn h×nh thµnh ë häc sinh nh÷ng ®Þnh
híng gi¸ trÞ ®óng ®¾n, x©y dùng cho c¸c em mét b¶n lÜnh
v÷ng vµng, t¹o cho c¸c em tham gia vµo viÖc c¶i t¹o vµ x©y
dùng m«i trêng .
3. 3. YÕu tè gi¸o dôc:

14
¶nh hëng tù gi¸c, chñ ®éng cã môc ®Ých vµ kÕ ho¹ch cña
x· héi ®ang lín lªn ®îc thùc hiÖn th«ng qua sù nghiÖp gi¸o
dôc thÕ hÖ trÎ.
Theo quan ®iÓm cña t©m lÝ häc vµ gi¸o dôc häc M¸c –
LªNin th× gi¸o dôc gi÷ vai trß chñ ®¹o trong sù ph¸t triÓn
nh©n c¸ch
Gi¸o dôc lµ mét ho¹t ®éng chuyªn m«n cña x· héi nh»m
h×nh thµnh vµ ph¸t triÓn nh©n c¸ch con ngêi theo nh÷ng yªu
cÇu cña x· héi trong nh÷ng giai ®o¹n lÞch sö nhÊt ®Þnh.
Theo nghÜa réng th× gi¸o dôc bao gåm c¶ viÖc d¹y häc
cïng víi hÖ thèng c¸c t¸c ®éng s ph¹m kh¸c, trùc tiÕp hoÆc
gi¸n tiÕp, trong líp vµ goµi líp, trong trêng vµ ngoµi trêng,
trong gia ®×nh vµ ngoµi x· héi.
Theo nghÜa hÑp, gi¸o dôc thêng ®îc hiÓu nh lµ qu¸ tr×nh
t¸c ®éng tíi thÕ hÖ trÎ vÒ mÆt t tëng ®¹o ®øc vµ hµnh vi
trong tËp thÓ häc sinh, trong gia ®×nh vµ c¬ quan gi¸o dôc
ngoµi nhµ trêng.
- Vai trß chñ ®¹o cña gi¸o dôc ®èi víi sù h×nh thµnh vµ
nh©n c¸ch cña thÕ hÖ trÎ ®îc thÓ hiÖn ë nh÷ng ®iÓm
sau :
+ Gi¸o dôc kh«ng chØ v¹ch ra chiÒu híng cho sù h×nh
thµnh vµ ph¸t triÓn nh©n c¸ch cña häc sinh mµ cßn tæ chøc
dÉn d¾t sù h×nh thµnh vµ ph¸t triÓn nh©n c¸ch häc sinh theo
chiÒu híng ®ã. V× gd lµ qu¸ tr×nh t¸c ®éng cã môc tiªu x¸c
®Þnh, h×nh thµnh mét mÉu ngêi cô thÓ cho x· héi mét m«
h×nh nh©n c¸ch ph¸t triÓn, ®¸p øng yªu cÇu cña cuéc sèng.
+ Gi¸o dôc cã thÓ mang l¹i nh÷ng tiÕn bé mµ c¸c nh©n tè
kh¸c nh bÈm sinh, di truyÒn hoÆc m«i trêng, hoµn c¶nh kh«ng
thÓ cã ®îc. VÝ dô, nÕu kh«ng bÞ khuyÕt tËt g× th× theo sù

15
t¨ng trëng vµ ph¸t triÓn cña c¬ thÓ, ®Õn mét giai ®o¹n nhÊt
®Þnh ®øa trÎ sÏ biÕt nãi. Nhng muèn ®äc ®îc s¸ch b¸o th×
nhÊt thiÕt nã ph¶i häc...
+ Gi¸o dôc cã tÇm quan träng ®Æc biÖt ®èi víi nh÷ng ngêi
bÞ khuyÕt tËt . Nã cã thÓ bï ®¾p nh÷ng thiÕu hôt do bÖnh tËt
g©y ra cho con ngêi. VÝ dô b»ng ph¬ng ph¸p gi¸o dôc ®Æc
biÖt, nh÷ng trÎ em vµ ngêi lín bÞ khuyÕt tËt... cã thÓ phôc håi
chøc n¨ng ®· mÊt, hoÆc cã thÓ ph¸t triÓn tµi n¨ng vµ trÝ tuÖ
mét c¸ch b×nh thêng.
+ Gi¸o dôc cã thÓ uèn n¾n nh÷ng phÈm chÊt t©m lÝ xÊu do
t¸c ®éng tù ph¸t cña m«i trêng x· héi g©y nªn, vµ lµm cho nã
ph¸t triÓn theo chiÒu híng mong muèn cña x· héi.
2. 4. YÕu tè ho¹t ®éng:
- Ho¹t ®éng lµ ph¬ng thøc tån t¹i cña con ngêi, lµ nh©n tè
quyÕt ®Þnh trùc tiÕp ®Õn sù h×nh thanh vµ ph¸t triÓn nh©n
c¸ch. Bëi v× ho¹t ®éng cña con ngêi lµ ho¹t ®éng cã môc
®Ých, mang tÝnh x· héi, mang tÝnh céng ®ång, ®îc thùc
hiÖn b»ng nh÷ng thao t¸c nhÊt ®Þnh víi nh÷ng c«ng cô nhÊt
®Þnh.
- Th«ng qua hai qu¸ tr×nh ®èi tîng ho¸ vµ chñ thÓ ho¸ trong
ho¹t ®éng mµ nh©n c¸ch ®îc béc lé vµ h×nh thµnh. Con ngêi
lÜnh héi kinh nghiÖm x· héi lÞch sö b»ng ho¹t ®éng cña b¶n
th©n ®Ó h×nh thµnh nh©n c¸ch.
- Sù h×nh thµnh vµ ph¸t triÓn nh©n c¸ch mèi ngêi phô thuéc
vµo ho¹t ®éng chñ ®¹o ë mèi thêi kú nhÊt ®Þnh. Muèn h×nh
thµnh nh©n c¸ch, con ngêi ph¶i tham gia vµo c¸c d¹ng ho¹t
®éng kh¸c nhau, trong ®ã ®Æc biÖt chó ý ®Õn vai trß cña
ho¹t ®éng chñ ®¹o.

16
Ch¬ng II : Qóa tr×nh t©m lÝ, tr¹ng th¸i t©m lÝ, thuéc tÝnh
t©m lÝ.
I. Qóa tr×nh nhËn thøc.
NhËn thøc lµ mét trong 3 mÆt c¬ b¶n cña ®êi sèng t©m lÝ
con ngêi (nhËn thøc, t×nh c¶m vµ hµnh ®éng ý chÝ )
Qóa tr×nh nhËn thøc gióp chóng ta ph¶n ¸nh b¶n th©n HTKQ
t¸c ®éng vµo con ngêi trong qu¸ tr×nh ho¹t ®éng cña m×nh.
NhËn thøc cña con ngêi gåm hai qu¸ tr×nh lín. Ngêi ta chia qu¸
tr×nh nhËn thøc ra lµm 2 giai ®o¹n :
+ Giai ®o¹n nhËn thøc c¶m tÝnh : c¶m gi¸c, tri gi¸c
+ Giai ®o¹n nhËn thøc lÝ tÝnh : t duy, tëng tîng
1. NhËn thøc c¶m tÝnh :
1. 1. C¶m gi¸c :
1. 1. 1. §Þnh nghÜa:
VÝ dô : nh×n b«ng hoa ta biÕt vÒ mµu s¾c cña nã, ngöi ta
thÊy mïi th¬m nhê khøu gi¸c. HoÆc ta bÞt m¾t mét ngêi nãi hä
xoÌ bµn tay ra ta bá vµo 1 viªn phÊn, hái c¸i g× ®©y hä sÏ
kh«ng tr¶ lêi ®îc, nhng hä biÕt vËt ®ã nÆng hay nhÑ, nãng
hay l¹nh, cho hä n¾m tay l¹i sê vµo viªn phÊn hä sÏ biÕt vÒ
h×nh khèi cña nã -> tÊt c¶ nh÷ng thuéc tÝnh t©m lÝ riªng lÎ
mµ ta cã ®îc lµ nhê c¸c SVHT t¸c ®éng vµo c¸c gi¸c quan.
VËy c¶m gi¸c lµ g× ?

- C¶m gi¸c lµ 1 qu¸ tr×nh t©m lÝ, ph¶n ¸nh nh÷ng thuéc tÝnh
riªng lÎ, bÒ ngoµi cña sù vËt hiÖn tîng khi chóng ®ang trùc tiÕp
t¸c ®éng vµo c¸c gi¸c quan cña ta 1. 1. 2. §Æc ®iÓm cña
c¶m gi¸c :

17
- C¶m gi¸c lµ mét qu¸ tr×nh t©m lÝ nghÜa lµ cã n¶y sinh, diÔn
biÕn vµ kÕt thóc, kÝch thÝch g©y ra c¸c c¶m gi¸c lµ b¶n th©n
c¸c sù vËt hiÖn tîng trong hiÖn thùc kh¸ch quan .

- C¶m gi¸c chØ ph¶n ¸nh tõng thuéc tÝnh riªng lÎ cña sù vËt
hiÖn tîng chø kh«ng ph¶n ¸nh ®îc c¸c sù vËt hiÖn tîng trong
tÝnh trän vÑn cña nã (VÝ dô : mµu s¾c hoa, ©m thanh, mïi vÞ,
h×nh thï). S¶n phÈm cña c¶m gi¸c lµ c¸c c¬ quan thµnh phÇn .
- C¶m gi¸c ph¶n ¸nh hiÖn thùc kh¸ch quan mét c¸ch trùc tiÕp
nghÜa lµ víi ®iÒu kiÖn lµ sù vËt hiÖn tîng trùc tiÕp t¸c ®éng
vµo gi¸c quan cña ta . §Æc ®iÓm nµy nãi lªn tÝnh h¹n chÕ cña
c¶m gi¸c, v× trong thùc tÕ cã nhiÒu sù vËt hiÖn tîng kh«ng
trùc tiÕp t¸c ®éng vµo gi¸c quan chóng ta mµ chóng ta cÇn
ph¶i nhËn thøc ®îc chóng .
C¶ ngêi vµ vËt ®Òu cã c¶m gi¸c, nhng c¶m gi¸c cña ngêi
kh¸c vÒ chÊt so víi c¶m gi¸c cña ®éng vËt . C¶m gi¸c cña con
ngêi ®îc t duy vµ ý thøc th©m nhËp vµo nªn chÊt lîng ph¶n ¸nh
cña nã hoµn toµn kh¸c vÒ chÊt.
1. 1.3. C¸c lo¹i c¶m gi¸c :
Dùa vµo vÞ trÝ cña nguån kÝch thÝch g©y ra c¶m gi¸c
ë trong c¬ thÓ th× cã c¶m gi¸c bªn ngoµi vµ c¶m gi¸c
bªn trong .
- Nh÷ng c¶m gi¸c bªn ngoµi gåm cã :
+ C¶m gi¸c nh×n ( thÞ gi¸c ) cho ta biÕt thuéc tÝnh ¸nh s¸ng,
mµu s¾c, h×nh thï cña ®èi tîng .
+ C¶m gi¸c nghe ( thÝnh gi¸c ) cho ta biÕt thuéc tÝnh ©m
thanh .
+ C¶m gi¸c ngöi ( khøu gi¸c ) cho ta biÕt thuéc tÝnh mïi .

18
+ C¶m gi¸c nÕm ( vÞ gi¸c ) cho ta biÕt thuéc tÝnh vÞ ( mÆn,
nh¹t, ®¾ng, cay . ).
+ C¶m gi¸c da (m¹c gi¸c ) cho ta biÕt thuéc tÝnh nhiÖt ®é
( nãng, l¹nh ).
-Nh÷ng c¶m gi¸c bªn trong gåm cã :
+ C¶m gi¸c vËn ®éng cho biÕt ®é co, ®é c¨ng, ®é gÊp cña
c¸c b¾p thÞt, g©n, d©y ch»ng, khíp x¬ng cña c¬ thÓ ta .
+ C¶m gi¸c th¨ng b»ng cho ta biÕt ph¬ng híng, vÞ trÝ cña
®Çu ta so víi ph¬ng cña träng lùc, híng quay cña ®Çu ngêi
kÐm vÒ lo¹i c¶m gi¸c nµy kh«ng thÝch hîp víi nghÒ hµng kh«ng
hµng h¶i .
+ C¶m gi¸c c¬ thÓ cho ta biÕt t×nh tr¹ng ho¹t ®éng cña c¸c c¬
quan néi t¹ng
( ®ãi, no, buån n«n)
1. 1. 4. Nh÷ng quy luËt c¬ b¶n cña c¶m gi¸c :
a. Quy luËt vÒ ngìng cña c¶m gi¸c : Muèn cã c¶m gi¸c
th× ph¶i cã sù kÝch thÝch vµo c¸c gi¸c quan. Nhng kh«ng ph¶i
mäi sù kÝch thÝch vµo gi¸c quan ®Òu g©y ra c¶m gi¸c, kÝch
thÝch yÕu qu¸ hay m¹nh qu¸ ®Òu kh«ng g©y ra c¶m gi¸c .
VÝ dô : Mét vµi h¹t ®êng bá vµo cèc níc ta kh«ng c¶m thÊy
cã vÞ ngät . Hay nÕu ta bÞ mét luång ¸nh s¸ng cña chiÕc ®Ìn
pha qua m¹nh dâi vµo m¾t lµm ta lo¸ m¾t -> vËy muèn cã c¶m
gi¸c, kÝch thÝch ph¶i ®¹t tíi mét giíi h¹n nhÊt ®Þnh, giíi h¹n
mµ ë ®ã kÝch thÝch g©y ra ®îc c¶m gi¸c gäi lµ ngìng c¶m gi¸c
->ngìng c¶m gi¸c lµ trÞ sè tèi thiÓu hoÆc tèi ®a cña kÝch
thÝch ®Ó cho ta c¶m gi¸c
- Cã hai lo¹i ngìng c¶m gi¸c : Ngìng phÝa díi vµ ngìng phÝa
trªn :

19
+ Ngìng c¶m gi¸c phÝa díi lµ cêng ®é kÝch thÝch tèi thiÓu ®ñ
®Ó g©y ®îc c¶m gi¸c .
+ Ngìng c¶m gi¸c phÝa trªn lµ cêng ®é kÝch thÝch tèi ®a mµ ë
®ã vÉn cßn g©y ®îc c¶m gi¸c .
Ngìng c¶m gi¸c cã thÓ ë ngêi nµy kh¸c ngêi kia .
VÝ dô : nÕu hai em A vµ B còng ®øng mét chç l¾ng nghe
tiÕng tÝch t¾c mét chiÕc ®ång hå mµ ta dÞch xa dÇn . Cã
thÓ khi em A ®· kh«ng cßn nghe thÊy nöa th× em B vÉn cßn
nghe ®îc cho tíi khi ®ång hå dÞch xa ra mét kho¶ng nöa .
=>Ngêi nµo cã ngìng c¶m gi¸c thÊp h¬n ®îc coi lµ cã c¶m gi¸c
nh¹y bÐn h¬n hay nãi mét c¸ch kh¸c cã tÝnh nh¶y c¶m tuyÖt
®èi cao h¬n .
VËy tÝnh nh¹y c¶m cña c¶m gi¸c lµ g×? Lµ kh¶ n¨ng cña c¸c
gi¸c quan cã thÓ thu nhËn ®îc t¸c ®éng cña c¸c kÝch thÝch
g©y ra c¶m gi¸c ->®é nh¶y c¶m sai biÖt .
b. Quy luËt vÒ tÝnh thÝch øng cña c¶m gi¸c :
- TÝnh thÝch øng cña c¶m gi¸c: Lµ kh¶ n¨ng thay ®æi ®é
nh¶y c¶m cña c¶m gi¸c cho phï hîp víi sù thay ®æi cña cêng
®é kÝch thÝch. Khi cêng ®é kÝch thÝch t¨ng th× gi¶m ®é
nh¹y c¶m, khi cêng ®é kÝch thÝch gi¶m th× t¨ng ®é nh¹y c¶m
.
VÝ dô : khi ta ®ang ë chç s¸ng mµ vµo chç tèi th× lóc ®Çu ta
kh«ng thÊy g× c¶, ph¶i sau mét thêi gian ta míi dÇn dÇn thÊy
râ. Trong trêng hîp nµy x¶y ra ®é nh¹y c¶m cña c¶m gi¸c. Ng-
îc l¹i tõ chç tèi bíc ra chç s¸ng ph¶i qua mét thêi gian cho tÝnh
nh¹y c¶m cña c¬ quan ph©n tÝch thÞ gi¸c gi¶m xuèng ta míi
ph©n biÖt râ c¸c vËt xung quanh víi ®ñ chi tiªt ®ã còng lµ lóc
®· hÕt hoÆc ®· ®ì lo¸ m¾t .
C¶m gi¸c hoµn toµn mÊt ®i khi qu¸ tr×nh kÝch thÝch kÐo dµi.

20
VÝ dô : thêng Ýt ai cã c¶m gi¸c vÒ søc nÆng cña ®ång hå ®eo
tay, kÝnh ®eo m¾t .
*KLSP : trong d¹y häc vµ gi¸o dôc, gi¸o viªn vµ häc sinh cÇn
ph¶i rÌn luyÖn l©u dµi vµ cã ph¬ng ph¸p tÝnh nh¹y c¶m phï hîp
víi ®iªï kiÖn häc tËp míi, néi dung, ph¬ng ph¸p d¹y häc míi.
c. Quy luËt vÒ sù t¸c ®éng qua l¹i lÉn nhau gi÷a c¸c c¶m
gi¸c :
C¶m gi¸c cña con ngêi kh«ng tån t¹i ®éc lËp mµ lu«n lu«n t¸c
®éng qua l¹i lÉn nhau :
- Sù t¸c ®éng qua l¹i gi÷a c¸c c¶m gi¸c lµ sù thay ®æi tÝnh
nh¹y c¶m cña 1 c¶m gi¸c nµy díi ¶nh hëng cña mét c¶m gi¸c
kia .
- Mét c¶m gi¸c nµy cã thÓ ¶nh hëng ®Õn mét c¶m gi¸c kia .
VÝ dô : khi nghe tiÕng lìi dao s¾c siÕt tiÖn thanh nøa ta thêng
cã c¶m gi¸c rîn da ngêi .
Nguyªn nh©n cña hiÖn tîng nµy lµ: ë chç cêng ®é cña mét
c¶m gi¸c ch¼ng nh÷ng phô thuéc vµo cêng ®é cña kÝch thÝch
vµ n¨ng lùc thÝch øng cña bé m¸y thô c¶m mµ cßn phô thuéc
vµo c¸c kÝch thÝch cïng lóc hay tríc kia ®· t¸c ®éng vµo c¸c c¬
quan ph©n tÝch kh¸c .
-T¸c ®éng lÉn nhau gi÷a c¸c c¶m gi¸c:
Sù kÝch thÝch yÕu lªn mét c¬ quan ph©n tÝch nµy sÏ lµm
t¨ng ®é nh¹y c¶m cña mét c¬ quan ph©n tÝch kia, sù kÝch
thÝch m¹nh lªn mét c¬ quan ph©n tÝch nµy sÏ lµm gi¶m ®é
nh¹y c¶m cña mét c¬ quan ph©n tÝch kia .
VÝ dô: Mét sè mïi th¬m dÔ chÞu lµm cho m¾t ta nh×n tinh
h¬n . Mïi h«i h¸m khã chÞu khiÕn cho tÝnh nh¹y c¶m nh×n
kÐm ®i .

21
Sù t¸c ®éng lÉn nhau gi÷a c¸c c¶m gi¸c cã thÓ diÔn ra
mét c¸ch ®ång thêi hay nèi tiÕp trªn nh÷ng c¶m gi¸c cïng lo¹i
hay kh¸c lo¹i .
VÝ dô : NÕu ta ®Æt hai tê giÊy mµu x¸m nh nhau lªn mét
c¸i nÒn tr¾ng, mét c¸i nÒn ®en th× ta sÏ c¶m thÊy tê giÊy
x¸m trªn nÒn tr¾ng x¸m h¬n tê giÊy x¸m trªn nÒn ®en -> Sù t-
¬ng ph¶n ®ång thêi, sau mét kÝch thÝch l¹nh th× mét kÝch
thÝch Êm sÏ cã vÎ nãng h¬n ->t¬ng ph¶n nèi tiÕp
Sù t¬ng ph¶n ®ã lµ sù thay ®æi cêng ®é vµ chÊt lîng cña
c¶m gi¸c díi ¶nh hëng cña kÝch thÝch cïng lo¹i x¶y ra tríc ®ã
hoÆc ®ång thêi .
VÝ dô: hai qu¶ cÇu cã träng lîng vµ vËt liÖu gièng nhau nhng
mét qu¶ to mét qu¶ bÐ, nÕu ta võa nh×n võa lÊy tay ®Ó nhÊc
hai qu¶ cÇu lªn ta sÏ cã c¶m gi¸c qu¶ bÐ nÆng h¬n.
d. Quy luËt bï trõ c¶m gi¸c:
Chóng ta ®Òu biÕt nÕu c¸c gi¸c quan hoµn thiÖn th× n¨ng
lùc c¶m gi¸c t¨ng, nÕu gi¸c quan khuyÕt tËt th× n¨ng lùc c¶m
gi¸c gi¶m. Nhng kh¶ n¨ng cña con ngêi thËt k× diÖu khi cã mét
c¶m gi¸c nµo ®ã mÊt ®i hoÆc kÐm ®i th× tÝnh nh¹y c¶m cña
c¸c c¶m gi¸c kh¸c ®îc t¨ng cêng. Nhê ®ã mµ con ngêi vÉn cã
thÓ tr¶ lêi ®îc nh÷ng t¸c ®éng kh¸c nhau cña ngo¹i giíi .
VÝ dô : ngßi mï cã thÓ nghe tiÕng bíc ch©n ®i cña ngêi kh¸c
®Ó ph©n biÖt nhËn ra tõng ngêi, hoÆc cã thÓ sê ch÷ næi ®Ó
®äc ®îc tøc lµ thÝnh gi¸c vµ xóc gi¸c rÊt tinh nh¹y . Con nÕu
ngêi võa bÞ mï võa bÞ ®iÕc th× kh¶ n¨ng xóc gi¸c ®Æc biÖt
®îc ph¸t triÓn .
1. 2. Tri gi¸c :
Trong ®êi sèng thùc tÕ rÊt Ýt khi ta cã c¶m gi¸c vÒ 1 thuéc
tÝnh riªng lÎ nµo ®ã cña sù vËt hiÖn tîng mµ th«ng thêng n·o bé

22
ph¶n ¸nh hiÖn tîng sù vËt víi toµn bé nh÷ng thuéc tÝnh cña
chóng mét c¸ch trän vÑn, hoµn chØnh. §ã lµ h×nh ¶nh cña
thÕ giíi
1. 2. 1. §Þnh nghÜa:
Tri gi¸c lµ qu¸ tr×nh t©m lÝ ph¶n ¸nh mét c¸ch trän vÑn c¸c
thuéc tÝnh bÒ ngoµi cña SVHT khi chóng ®ang trùc tiÕp t¸c
®éng vµo c¸c gi¸c quan cña ta.
1. 2. 2 . §Æc ®iÓm:
-Tríc hÕt tri gi¸c gièng c¶m gi¸c ®Òu lµ qu¸ tr×nh t©m lÝ,
cã më ®Çu diÔn biÕn vµ kÕt thóc râ rµng .
- Cïng nh c¶m gi¸c, tri gi¸c ph¶n ¸nh nh÷ng c¸i trong hiÖn t¹i,
nh÷ng sù vËt vµ hiÖn ®ang trùc tiÕp t¸c ®éng vµo ta .
-Tri gi¸c lµ qu¸ tr×nh t©m lÝ phøc t¹p h¬n c¶m gi¸c, ®îc
x©y dùng trªn c¬ së cña c¶m gi¸c, kh«ng cã c¶m gi¸c th×
còng kh«ng cã tri gi¸c . C¶m gi¸c vµ tri gi¸c hÇu nh diÔn ra
®ång thêi
-Tri gi¸c ph¶n ¸nh thuéc tÝnh bÒ ngoµi 1 c¸ch trän vÑn, diÔn
ra theo mét cÊu tróc nhÊt ®Þnh, mét quan hÖ nhÊt ®Þnh, t¹o
nªn h×nh ¶nh hoµn chØnh vÒ ®èi tîng .
TÝnh trän ven cña tri gi¸c lµ do tÝnh trän ven kh¸ch quan cña
b¶n th©n sù vËt hiÖn tîng quy ®Þnh .
-Tri gi¸c cã thÓ ®Çy ®ñ hoÆc kh«ng ®Çy ®ñ, hêi hît hoÆc
s©u s¾c, nhanh hoÆc chËm, chÝnh x¸c hoÆc sai lÇm ®iÒu
®ã phô thuéc vµo n¨ng lùc cña c¬ quan ph©n tÝch, vµo kinh
nghiÖm tríc ®ã, vµo ng«n ng÷, nhu cÇu, tÝnh c¸ch cña con
ngêi vµ c¸c yÕu tè kh¸ch quan kh¸c.
VÝ dô : tríc t¶ng ®¸ to ta thêng biÕt r»ng nã r¾n, cøng . mÆc
dï kh«ng sê n¾n nã, nhê kinh nghiÖm cña chóng ta

23
- KÕt qu¶ ( s¶n phÈm ) cña tri gi¸c bao giê còng lµ h×nh ¶nh t-
¬ng ®èi phøc t¹p cña sù vËt hiÖn tîng (h×nh ¶nh trän vÑn ).
1. 2. 3. Ph©n lo¹i tri gi¸c :
Cã rÊt nhiÒu c¸ch ph©n lo¹i tri gi¸c tuú thuéc vµo c¸c c¨n cø
kh¸c nhau :

*NÕu c¨n cø vµo møc ®é tham gia cña ý thøc cã :

- Tri gi¸c kh«ng chñ ®Þnh : ®ã lµ lo¹i tri gi¸c tù ph¸t, ngÉu
nhiªn kh«ng cã môc ®Ých tõ tríc mµ do sù hÊp dÉn cña sù vËt
hiÖn tîng khiÕn chñ thÓ chó ý ®Õn .
- Tri gi¸c cã chñ ®Þnh, ®ã lµ lo¹i tri gi¸c chñ ®éng, cã ý thøc
cã môc ®Ých tù tríc, ®ßi hái ta ph¶i cã sù cè g¾ng cã biÖn
ph¸p vµ kÕ ho¹ch tiÕn hµnh . §ã còng chÝnh lµ quan s¸t ®èi t-
îng .
*NÕu c¨n cø vµo h×nh thøc tån t¹i cña sù vËt hiÖn tîng
trong thêi gian vµ kh«ng gian ta cã :
- Tri gi¸c thuéc tÝnh kh«ng gian cña ®èi tîng : tri gi¸c kh«ng
gian lµ sù ph¶n ¸nh c¸i kh«ng gian tån t¹i mét c¸ch kh¸ch quan,
bao gåm h×nh d¸ng, ®é lín vµ vÞ trÝ cña c¸c sù vËt víi nhau,
h×nh næi ®é xa vµ ph¬ng híng cña chóng .
+ Sù tri gi¸c h×nh d¸ng cña c¸c sù vËt ®îc quy ®Þnh bëi c¸c
®iÒu kiÖn quan s¸t : ®é lín cña sù vËt, kho¶ng c¸ch tõ sù vËt
®Õn m¾t ngêi quan s¸t, ®é chiÕu s¸ng, sù t¬ng ph¶n gi÷a
sù vËt vµ nÒn .
+ Tri gi¸c ®é lín cña sù vËt : ®é lín mµ ta tri gi¸c ®îc cña sù vËt
lµ do ®é lín cña h×nh ¶nh trªn vâng m¹c m¾t vµ ®é xa cña nã
tíi ta quyÕt ®Þnh :
VÝ dô : mét ngêi lïn ®øng c¹nh ngêi cao th× ngêi cao dêng nh
cao h¬n ngêi lïn cµng lïn h¬n .

24
-Tri gi¸c thuéc tÝnh thêi gian : lo¹i tri gi¸c nµy cho ta biÕt thêi
gian , ®é nhanh nhÞp ®iÖu tÝnh liªn tôc hay gi¸n ®o¹n cña c¸c
hiÖn tîng .
Ngêi ta cã thÓ m¾c sai lÇm khi tri gi¸c thêi gian do kinh
nghiÖm, do høng thó, nhu cÇu hoÆc tr¹ng th¸i cña c¬ thÓ .
VÝ dô : cã 2 m¸y bay cã vËn tèc bay nh nhau nhng bay ë ®é
cao kh¸c nhau th× ta thÊy h×nh nh m¸y bay thÊp h×nh nh bay
nhanh h¬n m¸y bay cao. HoÆc khi vui vÎ, phÊn khëi th× c¶m
thÊy thêi gian tr«i nhanh, khi t©m tr¹ng buån lµ khi thêi gian
cã vÎ nh chËm l¹i .
“Ngµy vui ng¾n tùa tµy gang, ba thu dån l¹i mét ngµy dµi
ghª”.
- Tri gi¸c sù chuyÓn ®éng : lo¹i tri gi¸c nµy gióp ta ph¶n ¸nh
®îc sù chuyÓn ®éng cña c¸c vËt thÓ, tri gi¸c chuyÓn ®éng lµ
sù kÕt hîp gi÷a tri gi¸c thêi gian vµ tri gi¸c kh«ng gian .
VÝ dô : chóng ta tri gi¸c mét chiÕc « t« ®ang ch¹y th× cïng
mét lóc tri gi¸c vÞ trÝ cña nã ( tri gi¸c kh«ng gian ) vµ vÞ trÝ thêi
gian mµ trong kho¶ng thêi gian Êy kho¶ng c¸ch tõ « t« ®Õn
®iÓm x¸c ®Þnh nµo ®ã ( t¨ng lªn hoÆc gi¶m ®i ).
1. 2. 4. C¸c quy luËt c¬ b¶n cña tri gi¸c :
1. 2. 4. 1. TÝnh trän vÑn cña tri gi¸c :
- Lµ sù ph¶n ¸nh t¬ng ®èi ®Çy ®ñ nh÷ng thuéc tÝnh cô thÓ,
nh÷ng bé phËn c¬ b¶n cña vËt vµ nh÷ng h×nh ¶nh cña chóng
®îc s¾p xÕp theo nh÷ng quan hÖ nhÊt ®Þnh .
- Néi dung: TÝnh trän ven cña tri gi¸c thÓ hiÖn ë chç : ph¶n
¸nh ®îc mèi t¬ng quan gi÷a c¸c thuéc tÝnh cña sù vËt .

Ph¶n ¸nh tÊt c¶ c¸c bé phËn, c¸c thuéc tÝnh cña ®èi tîng ®îc
con ngêi c¶m thô trong mét chØnh thÓ .

25
-YÕu tè chi phèi: TÝnh trän ven cña tri gi¸c phô thuéc vµo
b¶n th©n ®èi tîng, kinh nghiÖm vµ ng«n ng÷ . vÝ dô : xem
mét h×nh ¶nh vÏ lóc ®Çu cã thÓ ta cha nhËn ra ®îc h×nh thï
thùc sù cña nã nhng nÕu cã ch÷ ®Ò bøc tranh ®ã ta nhËn ra
ngay .

Chän ®èi tîng tri gi¸c ®Çy ®ñ phï hîp víi ®é tuæi, hoµn c¶nh
nhÊt ®Þnh, tr¸nh ®Ó häc sinh tri gi¸c nhÇm .
1. 2. 4. 2. TÝnh cã ý nghÜa cña tri gi¸c :
MÆc dï tri gi¸c ®îc n¶y sinh do sù t¸c ®éng trùc tiÕp cña sù
vËt hiÖn tîng vµo c¸c gi¸c quan nhng nh÷ng h×nh ¶nh tri gi¸c
lu«n lu«n cã 1 ý nghÜa x¸c ®Þnh

- Néi dung: Khi tri gi¸c sù vËt hiÖn tîng con ngêi kh«ng nh÷ng
chØ t¹o ra h×nh ¶nh trän vÑn mµ cã kh¶ n¨ng nhËn biÕt nã,
gäi tªn nã, x¸c ®Þnh ®îc nã vµ c¸c sù vËt hiÖn tîng kh¸c cã liªn
quan .

VÝ dô : mét em bÐ kh«ng gäi ®îc tõ “chai “ khi nã nh×n h×nh


vÏ c¸i chai nhng nã nãi “ c¸i ®ùng níc”, “dÔ vì” ®iÒu ®ã cã
nghÜa nã ®· tri gi¸c ®îc .

Nh vËy trong nhËn biÕt cña häc sinh lêi nãi cã vai trß quan
träng ®Æc biÖt . §iÒu ®ã thÓ hiÖn râ nhÊt khi con ngêi gÆp
khã kh¨n trong tri gi¸c. Lóc Êy chØ cÇn gäi tªn häc sinh lµ lµm
sèng l¹i ngay tøc kh¾c h×nh ¶nh vÒ nã liªn quan ®Õn tªn gäi .

- YÕu tè chi phèi: ý nghÜa cña tri gi¸c phô thuéc vµo vèn hiÓu
biÕt, vèn kinh nghiÖm kh¶ n¨ng ng«n ng÷, kh¶ n¨ng t duy cña
chñ thÓ .

1. 2. 4. 3. TÝnh lùa chän cña tri gi¸c:

26
Trong thùc tÕ mèi lóc cã v« sè c¸c sù vËt hiÖn tîng t¸c ®éng
vµo c¸c gi¸c quan cña chóng ta. Khi ta tri gi¸c mét ®èi tîng nµo
®ã thùc chÊt t¸ch ra, lùa chän c¸c thuéc tÝnh cña vËt ®ã ra
khái thuéc tÝnh cña vËt thÓ råi kÕt hîp l¹i thµnh mét thÓ trän
vÑn . Nãi kh¸c ®i lµ t¸ch ®èi tîng ra khái bèi c¶nh ®Ó tri gi¸c .

- Néi dung: Sù lùa chän trong tri gi¸c kh«ng cã tÝnh chÊt cè
®Þnh, vai trß cña ®èi tîng vµ bèi c¶nh cã thÓ giao ho¸n cho
nhau : mét vËt nµo ®ã lóc nµy lµ ®èi tîng, lóc kh¸c cã thÓ trë
thµnh bèi c¶nh vµ ngîc l¹i. VÝ dô: tri gi¸c bøc tranh hai nghÜa
VËy tÝnh lùa chän cña tri gi¸c lµ sù t¸ch b¹ch mét sè dÊu hiÖu
hoÆc ®èi tîng nµy ra khái c¸c dÊu hiÖu hoÆc ®èi tîng kh¸c ®Ó
ph¶n ¸nh tèt h¬n .

NÕu bèi c¶nh vµ ®èi tîng cµng kh¸c biÖt th× tri gi¸c cµng dÔ
dµng. VÝ dô : mùc ®á ®Ó chÊm bµi. NÕu bèi c¶nh vµ ®èi tîng
gièng nhau khã tri gi¸c chÝnh x¸c .

- YÕu tè chi phèi tÝnh lùa chän cña tri gi¸c :


+ Chñ quan: høng thó, t©m thÕ, nhu cÇu cña c¸ nh©n .
+ Kh¸ch quan : ng«n ng÷ ngêi kh¸c, ®Æc ®iÓm vËt kÝch
thÝch, ®Æc ®iÓm hoµn c¶nh tri gi¸c .
*KLSP : trong d¹y häc gi¸o viªn cÇn ph©n biÖt râ ®èi tîng víi bèi
c¶nh ®Ó häc sinh tri gi¸c chÝnh x¸c, nhanh chãng. CÇn cã lêi
chØ dÉn khi cho häc sinh tri gi¸c gi¸o cô trùc quan .
1. 2. 4. 4. Quy luËt vÒ tÝnh ®èi tîng cña tri gi¸c:
- Do sù t¸c ®éng cña sù vËt hiÖn tîng nhÊt ®Þnh nµo ®ã cña
thÕ giíi bªn ngoµi vµo gi¸c quan ta mµ tÝnh ®èi tîng cña tri gi¸c
®îc h×nh thµnh .

27
- Mçi hµnh ®éng tri gi¸c ( nghe , nh×n ) cã mét ®èi tîng cô
thÓ, x¸c ®Þnh ( nghe ©m thanh, nh×n sù vËt ) tån t¹i kh¸ch
quan ®îc ta ph¶n ¸nh .

- TÝnh ®èi tîng cña tri gi¸c cã vai trß rÊt quan träng, nã lµ c¬
së cña chøc n¨ng ®Þnh híng cho hµnh vi vµ ho¹t ®éng cña con
ngêi .

1. 2. 4. 5. Quy luËt vÒ tÝnh æn ®Þnh cña tri gi¸c :


- Néi dung: Lµ kh¶ n¨ng ph¶n ¸nh vÒ sù vËt hiÖn tîng mét
c¸ch kh«ng thay ®æi khi ®iÒu kiÖn tri gi¸c ®· thay ®æi. VÝ
dô: díi ¸nh ®Ìn mµu ®á, ta thÊy quyÓn vë cã mµu ®á nhng
chóng ta vÉn tri gi¸c mµu giÊy vë lµ mµu tr¾ng. Hay nh×n mét
vßng trßn n»m ngang ®Ó xa ta, nã bÞ biÕn d¹ng thµnh h×nh
elip chóng ta vÉn thÊy nã trßn .

- YÕu tè chi phèi tÝnh æn ®Þnh cña tri gi¸c: cÊu tróc cña
sù vËt hiÖn tîng t¬ng ®èi æn ®Þnh trong mét thêi gian thêi
®iÓm nµo ®ã, do kinh nghiÖm sèng vµ thãi quen cña con ng-
êi, do kh¶ n¨ng ®iÒu chØnh cña n·o vµ c¸c gi¸c quan .

Nhng tÝnh æn ®Þnh cña tri gi¸c còng ®îc h×nh thµnh vµ
thay ®æi trong cuéc sèng vµ trong ho¹t ®éng .

1. 2. 4. 6. Quy luËt tæng gi¸c:


- Ngoµi nh÷ng kÝch thÝch g©y ra nã, tri gi¸c cßn bÞ quy ®Þnh
bëi mét lo¹t c¸c nh©n tè n»m trong b¶n th©n chñ thÓ tri gi¸c.
Kh«ng ph¶i con m¾t t¸ch rêi, kh«ng ph¶i b¶n th©n c¸i tai tù nã
tri gi¸c sù vËt mµ lµ mét con ngêi cô thÓ, sèng ®éng tri gi¸c sù
vËt .

28
- Sù phô thuéc cña tri gi¸c vµo néi dung cña ®êi sèng t©m lÝ
con ngêi vµo ®Æc ®iÓm nh©n c¸ch cña hä, ®îc gäi lµ hiÖn t-
îng tæng gi¸c .

VÝ dô: tri gi¸c mét bøc tranh kh«ng chØ cã liªn kÕt vµ kh¸i qu¸t
nh÷ng c¶m gi¸c vÒ sù bè côc, ®êng nÐt mµu s¾c cña bøc
tranh ®ã, mµ con ngêi cßn dïng nh÷ng kinh nghiÖm, hiÓu
biÕt nhu cÇu, høng thó, quan niÖm vµ t×nh c¶m cña b¶n
th©n ®Ó xem xÐt, ph©n tÝch nã .

- ChÝnh do cã sù chi phèi cña nh÷ng thuéc tÝnh t©m lÝ c¸


nh©n trong qu¸ tr×nh tri gi¸c nªn cã khi còng quan s¸t mét
hiÖn tîng mét sù vËt hay ®èi tîng nµo ®ã nhng gi÷a ngêi nµy
vµ ngêi kia thêng cã sù hiÓu biÕt, nh©n xÐt kh¸c nhau .

1. 2. 5. Quan s¸t vµ n¨ng lùc quan s¸t :


a. Quan s¸t :
-Quan s¸t lµ lo¹i tri gi¸c cã chñ ®Þnh ®îc tæ chøc theo mét
kÕ ho¹ch nhÊt ®Þnh, cã môc ®Ých, nhiÖm vô cô thÓ .

- Yªu cÇu khi quan s¸t :


+ X¸c ®Þnh râ môc ®Ých, yªu cÇu, nhiÖm vô quan s¸t.
ChuÈn bÞ ®Çy ®ñ vÒ tri thøc, cã sù hiÓu biÕt ®èi tîng vÒ ph-
¬ng tiÖn, ®iÒu kiÖn .
+ Ph¸t triÓn tÝch cùc sö dông ng«n ng÷ khi quan s¸t .
+ Ph¶i tiÕn hµnh quan s¸t mét c¸ch cã hÖ thèng : quan s¸t tõ
bé phËn tíi toµn thÓ, tõ trong ra ngoµi hoÆc ngîc l¹i .
+ Khi quan s¸t ph¶i ghi ®îc c¸c sù kiÖn ®Ó xö lÝ tµi liÖu lµm
c¬ së cho qu¸ tr×nh nhËn thøc cao h¬n .
+ Ph¶i cã sù ph©n tÝch vµ ®¸nh gi¸ kÕt qu¶ quan s¸t .
b. N¨ng lùc quan s¸t :

29
- N¨ng lùc quan s¸t biÓu hiÖn ë sù quan s¸t nhanh nh¹y bÐn,
chÝnh x¸c, n¾m ®îc nh÷ng ®iÒu chñ yÕu, quan träng cña
®èi tîng theo nhiÖm vô ®Ò ra trong thêi gian ng¾n nhÊt .

- Khi båi dìng n¨ng lùc quan s¸t cÇn chó ý :


+ Thùc hiÖn ®Çy ®ñ c¸c yªu cÇu quan s¸t .
+ Sö dông triÖt ®Ó c¸c ph¬ng tiÖn cÇn thiÕt trong qu¸ tr×nh
quan s¸t .
+ B¶o vÖ vµ rÌn luyÖn c¸c gi¸c quan .
+ RÌn luyÖn vèn ng«n ng÷, kinh nghiÖm vµ toµn bé nh©n c¸ch
trong ho¹t ®éng thùc tiÔn tõ ®¬n gi¶n vµ ngµy cµng phøc t¹p .
2. TrÝ nhí :
2. 1. Kh¸i niÖm chung :
*§Æt vÊn ®Ò : con ngêi lu«n lu«n nhËn thøc thÕ giíi kh¸ch
quan vµ kh«ng ngõng c¶i t¹o nã . §Ó thùc hiÖn ®îc ®iÒu nµy
con ngêi ph¶i tÝch luü hiÓu biÕt vµ kinh nghiÖm trong mäi lÜnh
vùc ho¹t ®éng thùc tiÔn cña m×nh . Mét trong nh÷ng yÕu tè
c¬ b¶n ®Ó cã thÓ tÝch luü ®îc hiÓu biÕt vµ kinh nghiÖm lµ trÝ
nhí .

2. 1. 1. §Þnh nghÜa :
- TrÝ nhí lµ qu¸ tr×nh nhËn thøc thÕ giíi b»ng c¸ch ghi l¹i, gi÷
l¹i vµ lµm xuÊt hiÖn l¹i nh÷ng g× c¸ nh©n thu nhËn ®îc trong
ho¹t ®éng sèng cña m×nh .

Nãi nh vËy chóng ta muèn nhËn m¹nh r»ng, nh÷ng qu¸ tr×nh
t©m lÝ nµy kh«ng tù nhiªn mµ cã, kh«ng diÔn ra mét c¸ch tù
®éng . Chóng xuÊt hiÖn vµ ®Þnh h×nh trong ho¹t ®éng cña
mèi ngêi .

Còng nh c¶m gi¸c vµ tri gi¸c, trÝ nhí lµ mét qu¸ tr×nh ph¶n
¸nh hiÖn thùc kh¸ch quan song c¶m gi¸c vµ tri gi¸c ph¶n ¸nh

30
nh÷ng sù vËt hiÖn tîng ®ang trùc tiÕp t¸c ®éng vµo c¸c gi¸c
quan ta cßn trÝ nhí lµ sù ph¶n ¸nh nh÷ng g× tríc kia ta ®· tr¶i
qua .

2. 1. 2. C¸c lo¹i trÝ nhí :


* C¸c c¨n cø ®Ó ph©n lo¹i trÝ nhí :

- C¨n cø vµo tÝnh chÊt cña tÝnh tÝch cùc t©m lÝ ®ang næi bËt
trong mét ho¹t ®éng nµo ®ã mµ ph©n biÖt trÝ nhí vËn ®éng,
trÝ nhí xóc c¶m, trÝ nhí h×nh ¶nh, vµ trÝ nhí logic lêi nãi .

- Dùa vµo tÝnh chÊt môc ®Ých cña ho¹t ®éng mµ ph©n biÖt
trÝ nhí chñ ®Þnh vµ trÝ nhí kh«ng chñ ®Þnh .
- Dùa theo møc ®é kÐo dµi cña sù gi÷ g×n tµi liÖu mµ ph©n
biÖt trÝ nhí ng¾n h¹n vµ trÝ nhí dµi h¹n .
a. TrÝ nhí vËn ®éng, trÝ nhí xóc c¶m, trÝ nhí h×nh ¶nh,
trÝ nhí logic lêi nãi
- TrÝ nhí vËn ®éng :
Lµ sù ghi nhí vµ t¸i hiÖn nh÷ng qu¸ tr×nh vËn ®éng Ýt
nhiÒu mang tÝnh chÊt tæ hîp . Tuú thuéc vµo lÜnh vùc con ng-
êi thêng xuyªn ho¹t ®éng mµ lo¹i trÝ nhí nµy hay trÝ nhí kh¸c
ph¸t triÓn m¹nh mÏ .
VÝ dô : cã ngêi kh«ng thÓ t¸i hiÖn ®îc dï chØ mét nèt nh¹c nh-
ng anh ta l¹i cã thÓ nhí l¹i mét qu¸ tr×nh vËn ®éng cùc k× phøc
t¹p .
- TrÝ nhí xóc c¶m :
BiÓu hiÖn : cã thÓ ta t¸i mÆt ®i, hay ®á mÆt lªn khi nhí l¹i
®Õn mét kØ niÖm cò . TrÝ nhí xóc c¶m cã vai trß ®Æc biÖt
quan träng ®Ó c¸ nh©n cã thÓ c¶m nhËn ®îc c¸i hay, c¸i ®Ñp
cña mét t¸c phÈm nghÖ thuËt .
- TrÝ nhí h×nh ¶nh :

31
Lµ trÝ nhí ®èi víi 1 Ên tîng m¹nh thuéc vÒ mét c¬ quan c¶m
gi¸c (vÝ dô : nhí ®Õn mét phong c¶nh ®Ñp, mét khu«n mÆt
dÞu hiÒn, mét bøc tranh ®Ñp, mét giai ®iÖu hay, hoÆc
nh÷ng mïi vÞ ngon lµnh cña thøc ¨n . ) dùa vµo c¬ quan c¶m
gi¸c ngêi ta ph©n trÝ nhí h×nh ¶nh thµnh trÝ nhí nghe, trÝ nhí
nh×n .

- TrÝ nhí logic-tõ ng÷ :


T tëng cña chóng ta t¹o nªn néi dung cña trÝ nhí logic tõ ng÷ .
C¬ së sinh lÝ cña trÝ nhí logic tõ ng÷ lµ ho¹t ®éng cña hÖ
thèng tÝn hiÖu thø hai .
ë mét møc ®é nhÊt ®Þnh díi nh÷ng h×nh thøc s¬ ®¼ng cña
nã ngêi ta quan s¸t thÊy ë ®éng vËt còng cã trÝ nhí vËn ®éng,
trÝ nhí xóc c¶m, trÝ nhí h×nh ¶nh nhng trÝ nhí logic tõ ng÷
chØ cã ë con ngêi .
b. TrÝ nhí kh«ng chñ ®Þnh vµ trÝ nhí cã chñ ®Þnh :
-TrÝ nhí kh«ng chñ ®Þnh lµ lo¹i trÝ nhí ®îc diÔn ra kh«ng theo
nh÷ng môc ®Ých ®îc ®Þnh tríc
-TrÝ nhí cã chñ ®Þnh :Lµ lo¹i trÝ nhí diÔn ra theo môc ®Ých ®·
®Þnh tríc
c. TrÝ nhí ng¾n h¹n vµ trÝ dµi h¹n :
-TrÝ nhí ng¾n h¹n lµ d¹ng ghi nhí t¹m thêi, ghi nhí tríc m¾t .
-TrÝ nhí dµi h¹n lµ sù gi÷ g×n 1 tµi liÖu l©u dµi trong trÝ nhí
sau khi ngêi ta ®· thêng xuyªn nh¾c l¹i vµ t¸i hiÖn nã .
2. 2. C¸c qu¸ tr×nh c¬ b¶n cña trÝ nhí :
a. Ghi nhí :

32
- Lµ qu¸ tr×nh h×nh thµnh cñng cè c¸c dÊu vÕt xuÊt hiÖn ë
vá n·o . HoÆc lµ qu¸ tr×nh cñng cè v÷ng ch¾c c¸c dÊu vÕt ®·
h×nh thµnh ®îc trªn vá n·o .
TrÝ nhí bao giê còng b¾t ®Çu tõ ghi nhí . Qóa tr×nh ghi
nhí bao giê còng phô thuéc vµo c¸c yÕu tè : tµi liÖu nhí, hµnh
®éng nhí, c¸c thuéc tÝnh cña nh©n c¸ch, c¸c tr¹ng th¸i t©m lÝ
- Ghi nhí cã chñ ®Þnh vµ ghi nhí kh«ng cã chñ ®Þnh
* Ghi nhí kh«ng chñ ®Þnh: Lµ lo¹i ghi nhí kh«ng ®Æt tríc
cho m×nh nhiÖm vô ph¶i ghi nhí vµ kh«ng dïng mét c¸ch thøc
nµo ®Ó gióp cho sù ghi nhí ®îc dÔ dµng.
Ghi nhí kh«ng chñ ®Þnh thêng g¾n vµo xóc c¶m m¹nh mÏ cña
c¸ nh©n, liªn quan ®Õn sù tho· m·n nhu cÇu cña c¸ nh©n cã
quan hÖ trùc tiÕp ®Õn ho¹t ®éng cña c¸ nh©n vµ kÝch thÝch
®îc lÆp ®i lÆp l¹i nhiÒu lÇn ®èi víi c¸ nh©n .
VÝ dô : cã ngêi v« t×nh ta gÆp tho¸ng qua mµ nhí m·i, cã
c©u chuyÖn, sù kiÖn, vÊn ®Ò, viÖc lµm ®Ó l¹i trong ta
nh÷ng ghi nhí thãi quen
* Ghi nhí cã chñ ®Þnh: lµ lo¹i trÝ nhí cã môc ®Ých, tù
gi¸c, cã kÕ ho¹ch, biÖn ph¸p ®Ó ghi nhí, cã sù nç lùc ý chÝ
vµ c¨n th¼ng vÒ mÆt thÇn kinh .
Muèn ghi nhí cã chñ ®Þnh ®¹t kÕt qu¶ cao gi¸o viªn cÇn chó ý :
+ X¸c ®Þnh râ néi dung ghi nhí cho häc sinh, trong ®ã nªu râ
phÇn träng t©m chñ yÕu vµ c¸c thø yÕu .
+ Híng dÉn häc sinh lùa chän ph¬ng ph¸p ghi nhí .
+ NÕu tµi liÖu cã khèi lîng lín cÇn ®îc chia ra c¸c phÇn t¬ng
øng víi néi dung ý nghÜa cña nã ®Ó n¾m ch¾c tõng phÇn råi
tæng hîp l¹i toµn bé råi khai qu¸t ho¸ tµi liÖu .
*Trong ghi nhí cã chñ ®Þnh ngêi ta chia ra hai lo¹i :

33
- Ghi nhí m¸y mãc : dùa vµo mèi quan hÖ bÒ ngoµi cña sù vËt
hiÖn tîng, kh«ng cÇn hiÓu néi dung . VÝ dô : nhí sè nhµ, sè
®iÖn tho¹i .
- Ghi nhí cã ý nghÜa : lµ sù ghi nhí dùa vµo sù th«ng hiÓu néi
dung tµi liÖu , ghi nhí cã ý nghÜa cÇn cã hÖ thèng cã logic nhê
vËy míi nhí vµ hiÓu ®îc b¶n chÊt cña tµi liÖu häc tËp .
b. Sù t¸i hiÖn :
- Lµ qu¸ tr×nh trÝ nhí lµm sèng l¹i nh÷ng néi dung ®îc ghi l¹i tr-
íc ®©y .

- C¸c h×nh thøc t¸i hiÖn : nhËn l¹i, nhí l¹i, håi tëng .

+ NhËn l¹i lµ h×nh ¶nh t¸i hiÖn sù tri gi¸c ®èi tîng ®îc lÆp l¹i .
VÝ dô : ta gÆp mét ngêi nµo ®ã ë ®©u vµ b©y giê gÆp l¹i anh
ta th× ta biÕt ngay lµ ngêi quen .
+ Nhí l¹i lµ h×nh thøc t¸i hiÖn mµ ngay lóc ®ã sù tri gi¸c l¹i ®èi
tîng kh«ng diÔn ra . VÝ dô : khi trë l¹i th¨m m¸i trêng xa .
+ Sù håi tëng lµ hµnh ®éng trÝ tuÖ phøc t¹p mµ kÕt qu¶ cña
nã phô thuéc vµo chç næi dung cña nhiÖm vô t¸i hiÖn ®îc c¸
nh©n ý thøc râ rµng, chÝnh x¸c ®Õn møc nµo.
c. Sù quªn vµ sù gi÷ g×n tri thøc trong trÝ nhí :
- Quªn lµ sù biÓu hiÖn kh«ng nhËn l¹i hay nhí l¹i ®îc hoÆc lµ
nhËn l¹i sai lÇm .
- Sù gi÷ g×n lµ duy tr×, lu gi÷ nh÷ng c¸i ®· ghi nhí .
Së dÜ cã hiÖn tîng quªn lµ v× c¸c ®êng liªn hÖ thÇn kinh
t¹m thêi ®îc thµnh lËp bÞ øc chÕ ®i .
+ Quªn cã nhiÒu møc ®é : quªn hoµn toµn(kh«ng nhí l¹i vµ
kh«ng nhËn l¹i), quªn côc bé (kh«ng nhí l¹i ®îc nhng nhËn l¹i ®-
îc ).
+ Quªn thêng diÔn ra theo quy luËt :

34
+ Thêng quªn nh÷ng g× kh«ng liªn quan ®Õn ®êi sèng hoÆc
Ýt liªn quan, nh÷ng c¸i g× kh«ng phï hîp víi høng thó, së
thÝch, nhu cÇu cña c¸ nh©n .
+ Nh÷ng c¸i g× kh«ng ®îc sö dông thêng xuyªn trong ®êi sèng
hµng ngµy cña c¸ nh©n còng dÔ bÞ l·ng quªn .
+Thêng hay quªn khi gÆp kÝch thÝch míi l¹, m¹nh .
+ Sù quªn diÔn ra theo mét tr×nh tù x¸c ®Þnh, quªn c¸i vôn
vÆt tríc, c¸i ®¹i thÓ, ý chÝnh quªn sau .
*C¸ch chèng quªn :
+ Ph¶i tiÕn hµnh «n tËp ngay sau khi ghi nhí tµi liÖu “häc bµi
nµo xµo bµi Êy”
+ Gi¶ng d¹y chèng nhåi nhÐt, häc tËp theo c¸ch ghi nhí ®iÓm
tùa .
+ Kh«ng nªn «n tËp liªn tiÕp hai tµi liÖu gièng nhau. Bëi v× hai
tµi liÖu cã ®iÓm gièng nhau vÒ ý nghÜa ®îc «n gÇn nhau th×
chóng ta sÏ øc chÕ lÉn nhau, nã x©m nhËp lÉn nhau, ý nä xä
sang ý kia.
+ Ph¶i vËn dông nhiÒu gi¸c quan tham gia vµo sù «n tËp . §©y
lµ kiÓu ghi nhí hçn hîp . M¾t nh×n tµi liÖu, miÖng ®äc lªn,
tay viÕt ®Ò c¬ng hay g¹ch díi nh÷ng chç cÇn chó ý . NhiÒu
gi¸c quan cïng tham gia vµo sù «n tËp sÏ ®Ó l¹i dÊu vÕt trªn n·o
c¸ nh©n s©u s¾c h¬n . Khi cÇn nhí l¹i th× do nhiÒu nguån göi
l¹i trÝ nhí ®îc håi phôc
+ Ph¶i kÕt hîp «n tËp víi nghØ ng¬i .
+ ¤n tËp ph¶i kÕt hîp thùc hµnh luyÖn tËp .
3. NhËn thøc lÝ tÝnh :
3. 1. T duy :
Qu¸ tr×nh nhËn thøc c¶m tÝnh chØ cho biÕt mét c¸ch cô thÓ
bÒ ngoµi vÒ hiÖn thùc kh¸ch quan nªn nã kh«ng ®ñ gióp ta gi¶i

35
quyÕt nh÷ng nhiÖm vô vµ vÊn ®Ò lu«n lu«n n¶y sinh trong
®êi sèng vµ ho¹t ®éng, lao ®éng s¸ng t¹o lµm n¶y sinh vµ
ph¸t triÓn mét qu¸ tr×nh nhËn thøc cao h¬n nhËn thøc lÝ tÝnh,
bæ sung cho nhËn thøc c¶m tÝnh vµ ®¸p øng víi ho¹t ®éng cña
con ngêi . §ã lµ qu¸ tr×nh t duy

3. 1. 1. kh¸i niÖm :
a. §Þnh nghÜa: T duy lµ qu¸ tr×nh t©m lÝ ph¶n ¸nh nh÷ng
thuéc tÝnh b¶n chÊt, nh÷ng mèi liªn hÖ, quan hÖ bªn trong cã
tÝnh quy luËt cña sù vËt hiÖn tîng trong hiÖn thùc kh¸ch quan
mµ tríc ®ã ta cha biÕt .
VÝ dô: §øng tríc mét ngêi, c¶m gi¸c vµ tri gi¸c cho ta biÕt
nÐt mÆt, h×nh d¸ng, cö chØ, lêi nãi . Cßn t duy ®i s©u vµo
t×m tßi c¸i dÊu kÝn, c¸i Èn n¸u nh ®¹o ®øc, tµi n¨ng, t×nh
c¶m, lËp trêng quan ®iÓm cña ngêi Êy. NhËn thøc ®îc nh÷ng
®iÓm lµ ta ®· ph¶n ¸nh ®îc nh÷ng thuéc tÝnh b¶n chÊt, quy
luËt, tinh thÇn cña hä .

b. §Æc ®iÓm cña t duy :


-T duy n¶y sinh khi t×nh huèng cã vÊn ®Ò :

T duy diÔn ra khi ta gÆp 1 c¸i míi mµ ta muèn biÕt, khi gÆp
mÉu thuÉn vµ n¶y sinh th¾c m¾c . Tøc lµ khi gÆp 1 vÊn ®Ò
mµ ta kh«ng thÓ dïng c¶m gi¸c, tri gi¸c, trÝ nhí ®Ó t×m ra gi¶i
ph¸p .
VËy vÊn ®Ò lµ g× ?
VÊn ®Ò lµ mét c©u hái lÝ thuyÕt hay thùc hµnh, nã cã thÓ
lµ mét ®iÒu cha hiÓu, mét nhiÖm vô nµo ®Êy cÇn gi¶i quyÕt .
Khi mét ngêi ý thøc ®îc mét vÊn ®Ò g× th× ngêi Êy n¶y sinh
tr¹ng th¸i t©m lÝ c¨ng th¼ng .

36
VÊn ®Ò xuÊt hiÖn khi ngêi ta thÊy kh«ng cã kh¶ n¨ng gi¶i
thÝch b¶n chÊt cña sù vËt hiÖn tîng míi b»ng nh÷ng tri thøc
m×nh hiÖn cã. Khi ngêi ta nhËn thÊy chóng kh«ng n»m trong
khu«n khæ nh÷ng ®iÒu m×nh ®· biÕt. Tr×nh ®é tri thøc hiÖn
cã cña m×nh cha ®ñ, cÇn ph¶i vît ra khái ph¹m vi nh÷ng tri
thøc Êy vµ ®i t×m c¸i míi . Tr¹ng th¸i nµy gäi lµ sù n¶y sinh
t×nh huèng cã vÊn ®Ò .
Nh nh vËy vÊn ®Ò n¶y sinh trªn c¬ së ph¸t hiÖn ra m©u
thuÉn, gi÷a mét bªn lµ tri thøc cò vÒ ®èi tîng võa xuÊt hiÖn
hay ph¬ng thøc cò gi¶i thÝch ®èi tîng ®ã, vµ mét bªn lµ
nh÷ng thuéc tÝnh quan hÖ míi cña ®èi tîng mµ ta kh«ng thÓ
gi¶i thÝch ®îc b»ng nh÷ng tri thøc hay ph¬ng thøc cò .
Muèn ®i s©u vµo b¶n chÊt cña chóng cÇn ph¶i hiÓu ®îc
mèi m©u thuÉn gi÷a nh÷ng c¸i b¶n chÊt tÊt yÕu vµ nh÷ng c¸i
kh«ng b¶n chÊt ngÉu nhiªn .
MÆt kh¸c chñ yÕu ph¶i nhËn thøc ®îc t×nh huèng cã vÊn
®Ò chuyÓn thµnh nhiÖm vô cña c¸ nh©n .
NhËn thøc t×nh huèng cã vÊn ®Ò lµ x¸c ®Þnh ®îc d÷ kiÖn vµ
kÕt luËn vÒ vÊn ®Ò Êy, d÷ kiÖn ë ®©y lµ nh÷ng tri thøc tµi
liÖu, tin tøc ®· cho, ®· biÕt ®Ó gi¶i thÝch vÊn ®Ò. Cßn kÕt
luËn lµ x¸c ®Þnh nh÷ng c¸i cha biÕt cÇn ph¶i t×m, chñ thÓ
ph¶i cã nhu cÇu gi¶i quyÕt vµ t×m c¸ch gi¶i quyÕt .
Hoµn c¶nh cã vÊn ®Ò ph¶i võa søc, bëi v× kh«ng ph¶i hoµn
c¶nh nµo còng kÝch thÝch ®îc t duy ngêi häc. Mét t×nh huèng
cã thÓ lµ cã vÊn ®Ò víi ngêi nµy nhng l¹i kh«ng n¶y sinh vÊn
®Ò ®èi víi ngêi kh¸c .
-TÝnh gi¸n tiÕp cña t duy :

37
+ Do n¾m ®îc c¸i chung cña nhiÒu ngêi nhiÒu ®èi tîng nªn
lóc nµo ®ã chØ cÇn gÆp mét dÊu hiÖu hoÆc quan hÖ nµo ®Êy
lµ ta cã thÓ ph¶n ¸nh ®îc trän vÑn vÒ mét hoÆc mét sè ®èi t-
îng .
vÝ dô : nhµ kh¶o cæ c¨n cø vµo nh÷ng ho¸ th¹ch mµ hiÓu ®îc
c¶nh vËt thêi xa, nhµ ®Þa chÊt c¨n cø vµo c¸c líp trÇm tÝch mµ
biÕt ®îc sù biÕn ®éng cña líp vá tr¸i ®Êt qua c¸c niªn ®¹i.
+ T duy ph¶n ¸nh gi¸n tiÕp sù vËt hiÖn tîng th«ng qua ng«n
ng÷ .
VÝ dô : nghe lêi têng thuËt trËn bãng ®¸ qua ®µi truyÒn
thanh ta hiÓu ®îc trËn chiÕn ®Êu diÔn ra nh thÕ nµo . Qua lêi
m« t¶ cña nhµ v¨n ta hiÓu ®îc tÝnh c¸ch cña nh©n vËt trong
t¸c phÈm v¨n häc .
+Trong qu¸ tr×nh t duy con ngêi dïng c¸c ph¬ng tiÖn c«ng cô
kh¸c nhau ®Ó nhËn thøc sù vËt hiÖn tîng.
VÝ dô : muèn biÕt nhiÖt ®é cña níc ta cã thÓ dïng nhiÖt kÕ
®Ó ®o .

-T duy nhÊt thiÕt ph¶i sö dông ng«n ng÷ lµm ph¬ng


tiÖn .

Tõ ng÷, lêi nãi cã ¶nh hëng lín ®Õn c¸c qu¸ tr×nh c¶m gi¸c,
tri gi¸c, trÝ nhí nhng kh«ng cã ng«n ng÷ c¸c qu¸ tr×nh nµy vÉn
diÔn ra. Cßn nÕu kh«ng sö dông ng«n ng÷ th× qu¸ tr×nh t duy
kh«ng thÓ diÔn ra bëi v× ë t duy thµnh phÇn chñ yÕu lµ nh÷ng
tõ ng÷, ph¹m trï, kh¸i niÖm .
Ng«n ng÷ võa lµ ph¬ng tiÖn, vËt liÖu cña qu¸ tr×nh t duy
võa lµ ph¬ng tiÖn x· héi ®Ó béc lé kÕt qu¶ vËt chÊt ho¸, kh¸ch
quan ho¸ kÕt qu¶ t duy .

38
T duy vµ ng«n ng÷ cã quan hÖ mËt thiÕt víi nhau, chóng
thèng nhÊt víi nhau chø kh«ng ®ång nhÊt víi nhau, còng kh«ng
t¸ch rêi nhau ®îc. T duy kh«ng tån t¹i bªn ngoµi ng«n ng÷, ng-
îc l¹i ng«n ng÷ kh«ng thÓ cã ®îc nÕu kh«ng dùa vµo t duy. Mèi
quan hÖ t duy, ng«n ng÷ lµ mèi quan hÖ gi÷a néi dung vµ
h×nh thøc, kh«ng cã ng«n ng÷ th× c¸c s¶n phÈm cña t duy sÏ
kh«ng ®îc chñ thÓ vµ ngêi kh¸c tiÕp nhËn, b¶n th©n qu¸
tr×nh t duy kh«ng diÔn ra ®îc. . kh«ng cã t duy ( víi nh÷ng s¶n
phÈm cña nã ) th× ng«n ng÷ chØ lµ nh÷ng chuçi ©m thanh v«
nghÜa, kh«ng cã néi dung nh lµ tÝn hiÖu ©m thµnh trong giíi
®éng vËt .
Lu ý : t duy kh«ng ph¶i lµ ng«n ng÷ _hai qu¸ tr×nh t©m lÝ
nµy cã chøc n¨ng kh¸c nhau, s¶n phÈm ph¶n ¸nh kh¸c nhau .
-T duy quan hÖ mËt thiÕt víi nhËn thøc c¶m tÝnh .
T duy lµ møc ®é nhËn thøc cao h¬n h¼n vÒ chÊt so víi nhËn
thøc c¶m tÝnh nhng t duy kh«ng t¸ch rêi khái nhËn thøc c¶m
tÝnh .
NhËn thøc c¶m tÝnh lµ “ cöa ngâ “ lµ kªnh duy nhÊt qua ®ã
t duy liªn hÖ víi thÕ giíi bªn ngoµi .
NhËn thøc c¶m tÝnh cung cÊp chÊt liÖu cho t duy. Tµi liÖu
c¶m tÝnh cã ®Çy ®ñ, phong phó, chÝnh x¸c th× t duy míi
ph¶n ¸nh ®óng ®¾n hiÖn thùc kh¸ch quan .
T duy dï trõu tîng ®Õn ®©u còng vÉn chøa trong nã nh÷ng
h×nh tîng c¶m tÝnh vµ ngîc l¹i nh÷ng h×nh tîng c¶m tÝnh bao
giê còng híng vµo t duy vµ kh¸i niÖm. .
Néi dung c¶m tÝnh bao giê còng cã trong t duy trõu tîng
tùa hå nh lµm thµnh c¸i gèc cña t duy. NÕu kh«ng cã nh÷ng tri
thøc cÇn thiÕt cña qu¸ tr×nh nhËn thøc c¶m tÝnh th× kh«ng cã

39
g× ®Ó t duy. Nhng qu¸ tr×nh t duy vµ kÕt qu¶ cña nã còng
¶nh hëng ®Õn c¸c qu¸ tr×nh c¶m gi¸c , tri gi¸c, trÝ nhí .
- T duy ph¶n ¸nh kh¸i qu¸t :
Mçi sù vËt hiÖn tîng cã nh÷ng thuéc tÝnh quan hÖ b¶n chÊt
vµ kh«ng b¶n chÊt
C¸c thuéc tÝnh vµ quan hÖ b¶n chÊt cña sù vËt vµ hiÖn tîng
cïng lo¹i bao giê còng lµ thuéc tÝnh vµ quan hÖ chung .
VÝ dô : tÝnh nãng ch¸y cña kim lo¹i kh«ng nh÷ng lµ nh÷ng
thuéc tÝnh b¶n chÊt cña mçi kim lo¹i mµ cßn lµ thuéc tÝnh
chung, hiÖn tîng d·n në cña kim lo¹i khi bÞ nung nãng kh«ng
nh÷ng lµ mèi quan hÖ b¶n chÊt mµ cßn lµ mèi quan hÖ chung
gi÷a nhiÖt n¨ng vµ kim lo¹i .
T duy ph¶n ¸nh nh÷ng thuéc tÝnh b¶n chÊt cña tõng ®èi tîng
còng chÝnh lµ ph¶n ¸nh c¸i chung cña nhiÒu ®èi tîng ®ång lo¹i,
v× c¸i chung tån t¹i trong c¸i riªng .
Ph¶n ¸nh kh¸i qu¸t lµ ph¶n ¸nh phæ biÕn cña ®èi tîng, v×
thÕ nh÷ng ®èi tîng riªng lÎ hay nh÷ng vÎ d¹ng cña ®èi tîng
®Òu ®îc coi nh mét sù thÓ hiÖn cô thÓ cña quy luËt chung nµo
®ã .
3. 1. 2. C¸c thao t¸c t duy :
a. Ph©n tÝch tæng hîp :
- Ph©n tÝch lµ dïng trÝ ãc ®Ó ph©n chia ®èi tîng thµnh
nh÷ng thuéc tÝnh, nh÷ng bé phËn, nh÷ng mèi liªn hª, quan
hÖ nh»m nhËn thøc ®èi tîng s©u s¾c h¬n .

- Tæng hîp lµ dïng trÝ ãc ®Ó kÕt hîp liªn kÕt nhiÒu bé phËn,
nhiÒu mèi quan hÖ thµnh mét ®iÓm thèng nhÊt hay hÖ thèng .
Ph©n tÝch vµ tæng hîp lµ hai thao t¸c t duy tr¸i ngîc nhau
nhng cã liªn hÖ mËt thiÕt víi nhau, ph©n tÝch lµ c¬ së cña

40
tæng hîp, ph©n tÝch ph¶i híng vµo tæng hîp, tæng hîp chØ
diÔn ra trªn cë së ®· ph©n tÝch .
b. So s¸nh :
Lµ dïng trÝ ãc ®Ó ®èi chiÕu sù vËt hiÖn tîng nµy víi sù vËt
hiÖn tîng kh¸c ®Ó t×m ra nh÷ng ®Æc ®iÓm gièng nhau vµ
kh¸c nhau, thèng nhÊt vµ ®èi lËp .
c. Trõu tîng ho¸ vµ kh¸i qu¸t ho¸ :
- Trõu tîng ho¸ lµ dïng trÝ ãc g¹t bá khái ®èi tîng nh÷ng bé
phËn thuéc tÝnh, quan hÖ kh«ng cÇn thiÕt vµ chØ gi÷ l¹i yÕu
tè nµo cÇn thiÕt ®Ó t duy .
- Kh¸i qu¸t ho¸ lµ thao t¸c trÝ tuÖ trong ®ã chñ thÓ t duy dïng
trÝ ãc ®Ó bao qu¸t nhiÒu ®èi tîng trªn c¬ së mét sè quan hÖ,
liªn hÖ thuéc tÝnh bé phËn gièng nhau sau khi g¹t bá nh÷ng
thµnh phÇn kh«ng cÇn thiÕt cho nhiÖm vô t duy .
- Khi nghiªn cøu c¸c sù vËt hiÖn tîng riªng lÎ ban ®Çu ta g¹t
bá khái chóng nh÷ng dÊu hiÖu vµ quan hÖ kh«ng b¶n chÊt .
Sau ®ã ta gép c¸c thuéc tÝnh b¶n chÊt vµ nh÷ng quan hÖ
chung . Do ®ã thu ®îc c¸c tri thøc kh¸i qu¸t, trõu tîng díi h×nh
thøc nh÷ng kh¸i niÖm ®Þnh luËt hoÆc quy t¾c .
VÝ dô : lo¹i “ qu¶ thÞt “
Nh÷ng dÊu hiÖu kh«ng b¶n chÊt nh “ t¸o mµu vµng “, “mËn
mµu tÝm “, “ nhãt mµu ®á “ . ®Òu bÞ g¹t bá mµ chØ gi÷ l¹i
nh÷ng dÊu hiÖu chung vµ b¶n chÊt cña chóng lµ “ h¹t “ ë bªn
trong vá vµ “ thÞt “ ë ngoµi .
d. Cô thÓ ho¸ :
Lµ sù vËn dông nh÷ng kh¸i niÖm, ®Þnh luËt hoÆc quy t¾c
kh¸i qu¸t trõu tîng ®· lÜnh héi ®îc vµo ho¹t ®éng thùc tiÔn
nh»m gi¶i quyÕt nh÷ng nhiÖm vô cô thÓ
3. 1. 3. C¸c h×nh thøc t duy :

41
a. Ph¸n ®o¸n :
- Lµ h×nh thøc cña t duy .

+ Néi dung cña ph¸n ®o¸n lµ kÕt qu¶ cña c¸c qu¸ tr×nh ph©n
tÝch, tæng hîp, so s¸nh, trõu tîng vµ kh¸i qu¸t ho¸ .
+ H×nh thøc cña ph¸n ®o¸n lµ “ tõ “ hay “ kh¸i niÖm “
+ Møc ®é ph¸n ®o¸n : tõ ®¬n gi¶n ®Õn phøc t¹p .
+ VÒ tÝnh chÊt : ngêi ta chia thµnh ph¸n ®o¸n kh¼ng ®Þnh,
ph¸n ®o¸n phñ ®Þnh vµ ph¸n ®o¸n cã tÝnh chÊt gi¶ thuyÕt .
VÝ dô : “ cã lÏ ngoµi tr¸i ®Êt, trªn c¸c hµnh tinh kh¸c còng
cã sù sèng “

+ VÒ khèi lîng : ph¸n ®o¸n chung vµ ph¸n ®o¸n bé phËn, mèi


ph¸n ®o¸n xÐt vÒ mÆt t©m lÝ häc ®Òu nh»m tr¶ lêi nh÷ng
vÊn ®Ò do ngêi kh¸c hay tù m×nh ®Æt ra. Muèn ph¸n ®o¸n
®óng ph¶i hiÓu thËt râ vÊn ®Ò ®Æt ra, kinh nghiÖm cµng
nhiÒu, cµng phong phó th× ph¸n ®o¸n cµng ®óng ®¾n .
Cã hai c¸ch ph¸n ®o¸n: ph¸n ®o¸n trùc tiÕp vµ ph¸n ®o¸n gi¸n
tiÕp b»ng c¸ch suy lÝ
b. Suy lý :
Suy lý lµ rót ra 1 ph¸n ®o¸n tõ c¸c ph¸n ®o¸n kh¸c . Cã 2 lo¹i
suy lý chñ yÕu :
• Quy n¹p lµ suy lý tõ nh÷ng trêng hîp riªng ®Õn nguyªn lÝ
chung . VÝ dô : vµng ®ång, s¾t, gang ®Òu nãng ch¶y -> tÊt
c¶ kim lo¹i ®Òu nãng ch¶y .
• DiÔn dÞch lµ suy lý ®i tõ nguyªn lÝ chung ®Õn nh÷ng tr-
êng hîp riªng lÎ rót ra kÕt luËn vÒ c¸c sù vËt ®¬n nhÊt b»ng
c¸ch gi¶i thÝch chóng dùa vµo c¸c ®Þnh luËt hoÆc quy t¾c t-
¬ng øng ®· biÕt .

42
=>Hai h×nh thøc suy lý quy n¹p vµ diÔn dÞch g¾n bã chÆt
chÏ víi nhau, phÐp diÔn dÞch dùa trªn c¬ së cña phÐp quy n¹p
®· thùc hiÖn tõ tríc ®ång thêi phÐp quy n¹p l¹i ®îc kiÖm
nghiÖm b»ng phÐp diÔn dÞch .
3. 2. Tëng tîng:
3. 2. 1. Kh¸i niÖm chung :
a. §Þnh nghÜa :
-Tëng tîng lµ qu¸ tr×nh t©m lÝ ph¶n ¸nh nh÷ng c¸i cha tõng
cã trong kinh nghiÖm c¸ nh©n b»ng c¸ch x©y dùng nh÷ng
h×nh ¶nh míi trªn c¬ së nh÷ng biÓu tëng ®· cã .
b. Nh÷ng ®Æc ®iÓm cña tëng tîng :
Còng nh t duy tëng tîng chØ ®îc n¶y sinh trong hoµn c¶nh cã
vÊn ®Ò .

- Nh vËy néi dung ph¶n ¸nh cña tëng tîng lµ : ph¶n ¸nh nh÷ng
c¸i míi, cha tõng cã trong kinh nghiÖm c¸ nh©n hoÆc x· héi .
- VÒ ph¬ng thøc ph¶n ¸nh th× tëng tîng t¹o ra c¸i míi tõ c¸c
biÓu tîng ®· cã vµ ®îc thùc hiÖn chñ yÕu díi h×nh thøc c¸c
h×nh ¶nh cô thÓ. S¶n phÈm cña tëng tîng lµ cho ra h×nh ¶nh
míi .
c. Vai trß cña tëng tîng :
- §ãng vai trß rÊt quan träng trong ®êi sèng con ngêi, nh÷ng
h×nh tîng trong tëng tîng lu«n lu«n liªn quan mËt thiÕt víi
nh÷ng xóc c¶m t¹o nªn nh÷ng t×nh c¶m s©u s¾c vµ bÒn
v÷ng, thóc ®Èy qu¸ tr×nh t duy .

- Tëng tîng lµ ®iÒu kiÖn cña ho¹t ®éng s¸ng t¹o, lµ c¬ së cho
ph¸t minh s¸ng chÕ nh÷ng vËt thÓ míi nh÷ng häc thuyÕt míi.
NÕu kh«ng cã tëng tîng con ngêi sÏ kh«ng cã c¬ së ®i s©u vµo

43
nhËn thøc b¶n chÊt cña sù vËt hiÖn tîng, kh«ng thÓ nh×n vµo
t¬ng lai .

- Trong c«ng t¸c d¹y häc vµ gi¸o dôc tëng tîng lµm cho ngêi ta
hiÓu s©u h¬n thÕ giíi t©m hån cña ngêi kh¸c, gióp ta h×nh
dung tríc trong ãc bµi gi¶ng thÊy tríc khã kh¨n ®Ó t×m c¸ch
gi¶ng thÝch hîp.
3. 2. 2. Ph©n lo¹i tëng t¬ng:
Cã 3 lo¹i tëng tîng :

- Tëng tîng kh«ng chñ ®Þnh :


§ã lµ lo¹i tëng tîng mµ nh÷ng h×nh ¶nh xuÊt hiÖn trong ãc
ta kh«ng theo môc ®Ých ®Æt ra tõ tríc. VÝ dô: nghe kÓ chuyÖn
vÒ mét ngêi nµo ®ã bçng dng ta tëng tîng ®Õn hoµn c¶nh gia
®×nh cña ngêi Êy .
Tëng tîng kh«ng chñ ®Þnh chñ yÕu x¶y ra khi con ngæitng
tr¹ng th¸i xóc ®éng, bÖnh lÝ cña ý thøc (hoang tëng)
- Tëng tîng cã chñ ®Þnh :
§ã lµ lo¹i tëng tîng mµ nh÷ng h×nh ¶nh xuÊt hiÖn trong ãc ta
theo môc ®Ých ®Æt ra tõ tríc, cô thÓ dùng lªn nh÷ng h×nh
¶nh nhÊt ®Þnh nh»m gi¶i quyÕt ý muèn c¸ nh©n .
* Cã hai møc ®é tëng tîng cã chñ ®Þnh :
+ Tëng tîng t¸i t¹o : lµ qu¸ tr×nh lµm h×nh thµnh nªn nh÷ng
h×nh tîng vÒ mét c¸i g× ®ã ®· cã hoÆc ®· biÕt nhng cha trùc
tiÕp tri gi¸c ®îc .
+ Tëng tîng s¸ng t¹o : h×nh thµnh nªn nh÷ng h×nh tîng míi
mÎ ®èi víi x· héi hoÆc c¶ loµi ngêi . VÝ dô: h×nh tîng nµng
KiÒu do NguyÔn Du s¸ng t¹o ra.
Tëng tîng s¸ng t¹o phô thuéc vµo nhiÒu yÕu tè nh quan ®iÓm t
tëng, sù hiÓu biÕt, n¨ng lùc kinh nghiÖm sèng . KÕt qu¶ cña

44
tëng tîng s¸ng t¹o chÞu ¶nh hëng lín cña t×nh c¶m, nguån c¶m
høng trong qu¸ tr×nh lao ®éng s¸ng t¹o.
Thñ thuËt t¹o ra h×nh tîng s¸ng t¹o : tæng hîp tÊt c¶ c¸c phÇn
nhá thµnh mét h×nh tîng míi trän vÑn thèng nhÊt . NhÊn m¹nh
hay cêng ®iÖu ho¸ , VÝ dô : ®Ó nhÊn m¹nh trÝ th«ng minh ngêi
ta vÏ tr¸n cao phãng ®¹i hoÆc thu nhá .
- ¦íc m¬ :
+ Lµ h×nh thøc ®Æc biÖt cña tëng tîng, lµ biÓu tîng nh÷ng
h×nh ¶nh vÒ t¬ng lai mong muèn . ¦íc m¬ ®îc n¶y sinh do nhu
cÇu cña con ngêi ®îc biÓu hiÖn râ nÐt vµ phong phó ë tuæi häc
sinh .
+Vai trß cña íc m¬ :
¦íc m¬ ch©n chÝnh s¸t thùc tÕ sÏ cæ vò con ngêi, thóc ®Èy
con ngêi hµnh ®éng, lµm t¨ng nh÷ng phÈm chÊt t©m lÝ c¸
nh©n. Nh÷ng íc m¬ kh«ng g¾n liÒn víi thùc tÕ ®êi sèng sÏ
lµm gi¶m ý chÝ, gi¶m nhiÖt t×nh, gi¶m søc m¹nh ho¹t ®éng.
4. ý chÝ vµ hµnh ®éng ý chÝ :
4. 1. Kh¸i niÖm chung vÒ ý chÝ :
a. §Þnh nghÜa :
Trong qu¸ tr×nh ho¹t ®éng con ngêi cã kh¶ n¨ng kiÓm tra vµ
®iÒu chØnh nh÷ng ho¹t ®éng cña m×nh, híng ho¹t ®éng cña
m×nh nh»m ®¹t ®îc nh÷ng môc ®Ých ®Æt ra, con ngêi lµm
®îc ®iÒu ®ã lµ do cã ý chÝ .
VËy ý chÝ lµ n¨ng lùc cña con ngêi ®Þnh híng vµ ®iÒu
khiÓn nh÷ng hµnh ®éng cña m×nh ®Ó ®¹t cho ®îc nh÷ng
môc ®Ých ®· ®Ò ra trªn c¬ së ®· tÝnh ®Õn nh÷ng ®iÒu kiÖn
thùc tÕ .
b. §Æc ®iÓm :

45
-ý chÝ kh«ng thÓ tån t¹i ngoµi hµnh ®éng, nã lµ yÕu tè t©m
lÝ ®iÒu chØnh hµnh ®éng cã ®Þnh híng, cã môc ®Ých
-Lµ mÆt n¨ng ®éng cña ý thøc, mÆt biÓu hiÖn cña ý thøc
trong thùc tiÔn .
-ý chÝ ph¶n ¸nh hiÖn thùc kh¸ch quan .
-ý chÝ lµ ®iÓm héi tô cña nhËn thøc, t×nh c¶m híng vµo ho¹t
®éng cña con ngêi
c. C¸c phÈm chÊt ý chÝ cña c¸ nh©n :
-TÝnh môc ®Ých : ®ã lµ phÈm chÊt, ý chÝ cña ngêi biÕt
hµnh ®éng theo môc ®Ých ®· ®Þnh .
* BiÓu hiÖn : biÕt nç lùc ý chÝ, biÕt tù kiÒm chÕ b¶n th©n
m×nh, biÕt hi sinh c¸i nhá nh»m vµo c¸i lín, biÕt kiÒm chÕ
hµnh ®éng m¹o hiÓm phiªu lu vµ biÕt chñ ®éng kiªn tr× vît
qua trë ng¹i .
-TÝnh ®éc lËp : lµ phÈm chÊt ý chÝ cña ngêi biÕt hµnh ®éng
theo môc ®Ých nhÊt ®Þnh víi lßng tù tin cña m×nh vµo môc
®Ých ®ã .

* BiÓu hiÖn : cã quan ®iÓm chÝnh kiÕn râ rµng ®èi víi suy
nghÜ vµ hµnh ®éng cña m×nh . Ham häc tËp biÕt l¾ng nghe
ý kiÕn cña ngêi kh¸c . Kh«ng c¶ tin vµo ngêi kh¸c 1 c¸ch mï
qu¸ng, kh«ng dao ®éng tríc khã kh¨n, kh«ng û l¹i dùa dÉm
vµo ngêi kh¸c. Cã tinh thÇn tr¸ch nhiÖm cao, d¸m nhËn nhiÖm
vô tù tin, hµnh ®éng 1 c¸ch chñ ®éng, tÝch cùc .

- TÝnh bÒn bØ (hay kiªn tr×) : lµ phÈm chÊt biÓu hiÖn cêng
®é cña ý chÝ, nãi lªn tinh thÇn dòng c¶m rÊt cao trong qu¸
tr×nh thùc hiÖn nhiÖm vô, chØ râ møc ®é khÈn tr¬ng cña
hµnh ®éng .

46
* BiÓu hiÖn : sù v÷ng lßng tin, kh«ng do dù hoang mang.
QuyÕt t©m hµnh ®éng trong lóc gÆp khã kh¨n. Cã kh¶ n¨ng
tËp trung søc lùc kiªn quyÕt hµnh ®éng. Cã thÓ chÞu ®ùng sù
thÊt b¹i vµ biÕt rót kinh nghiÖm cho nh÷ng th¾ng lîi vÒ sau .

4. 2. Hµnh ®éng ý chÝ :


a. §Þnh nghÜa : lµ hµnh ®éng cã sù tham gia, ®iÒu khiÓn
cña ý chÝ . §ã lµ hµnh ®éng cã môc ®Ých, cã kÕ ho¹ch, cã sù
nç lùc ý chÝ ®Ó vît qua khã kh¨n nh»m thùc hiÖn môc ®Ých
®Ò ra .

b. §Æc ®iÓm :
* Cã môc ®Ých ®Ò ra tõ tríc .
* Cã sù lùa chän ph¬ng tiÖn, biÖn ph¸p thùc hiÖn .
* Cã sù theo dâi kiÓm tra, ®iÒu khiÓn vµ ®iÒu chØnh sù nç lùc
®Ó kh¾c phôc khã kh¨n
c. C¸c giai ®o¹n cña hµnh ®éng ý chÝ :

* Giai ®o¹n chuÈn bÞ: ®©y lµ giai ®o¹n hµnh ®éng trÝ
tuÖ, giai ®o¹n suy nghÜ, c©n nh¾c c¸c kh¶ n¨ng kh¸c nhau,
tøc lµ x¸c ®Þnh râ môc ®Ých hµnh ®éng xuÊt ph¸t tõ nguyÖn
väng, nhu cÇu, ®éng c¬ hµnh ®éng, ph¶i thÊy ®îc nguyÖn
väng ra sao, ë møc ®é nµo . Giai ®o¹n nµy bao gåm c¸c kh©u
:
+ §Æt ra vµ ý thøc râ rµng môc ®Ých cña hµnh ®éng .
+ LËp kÕ ho¹ch vµ lùa chän ph¬ng ph¸p, ph¬ng tiÖn hµnh
®éng .
+ QuyÕt ®Þnh hµnh ®éng .
* Giai ®o¹n thùc hiÖn hµnh ®éng : cã nghÜa lµ hµnh ®éng
theo kÕ ho¹ch ®· v¹ch ra ®Ó ®¹t môc ®Ých trong 1 thêi gian
nhÊt ®Þnh . §©y lµ giai ®o¹n phøc t¹p, chñ thÓ thêng gÆp

47
ph¶i nh÷ng khã kh¨n, c¶n trë cha lêng tríc ®îc, ph¶i ra søc nç
lùc ý chÝ míi cã thÓ vît qua ®îc .
*KiÓm tra ®¸nh gi¸ kÕt qu¶ cña hµnh ®éng : nh»m rót ra
kinh nghiÖm cho nh÷ng hµnh ®éng sau . Sù ®¸nh gi¸ thêng
dùa trªn c¬ së môc ®Ých ®· ®Ò ra, ®éng c¬ nhu cÇu cña c¸
nh©n .
II. Trang th¸i t©m lÝ ( tr¹ng th¸i chó ý ) :
1. Kh¸i niÖm chung vÒ chó ý
1. 1. §Þnh nghÜa :
Trong ®êi sèng t©m lÝ cã nhiÒu lo¹i tr¹ng th¸i: t©m tr¹ng,
tr¹ng th¸i c¨ng th¼ng, c« ®¬n. VËy tr¹ng th¸i chó ý lµ g×?
-Lµ tr¹ng th¸i t©m lÝ ®i kÌm c¸c qu¸ tr×nh t©m lÝ kh¸c, cã
t¸c dông hãng c¸c qu¸ tr×nh nµy tËp trung vµo mét ®èi tîng
nh¸t ®Þnh t¹o ®iÒu kiÖn cho ®èi tîng ®îc ph¶n ¸nh tèt nhÊt.
Chó ý lµ tr¹ng th¸i t©m lÝ nã kh«ng ph¶i lµ qu¸ tr×nh t©m lÝ
®éc lËp mµ nã tån t¹i vµ ®i kÌm c¸c qu¸ tr×nh t©m lÝ kh¸c:
qu¸ tr×nh nhËn thøc, qu¸ tr×nh xóc c¶m, qu¸ tr×nh ý chÝ. .
VÝ dô: chó ý nghe gi¶ng ®Ó n¾m néi dung bµi häc, hoÆc
khi xem biÓu diÔn v¨n nghÖ ta ch¨m chó nghe tõng c©u h¸t.
1. 2. BiÓu hiÖn:
- BiÓu hiÖn bªn ngoµi:nÐt mÆt , ®éng t¸c. nh×n ch»m
ch»m, vÓnh tai ra, ngåi im thin thÝt, ng©y ngêi ra.
-BiÓu hiÖn ë trong:thë dµi,
2. C¸c lo¹i chó ý
2. 1. Chó ý kh«ng chñ ®Þnh :
- §ã lµ lo¹i chó ý kh«ng cã môc ®Ých tù gi¸c, kh«ng cã ý
®Þnh dïng mét biÖn ph¸p nµo mµ vÉn chó ý ®îc do ®Æc ®iÓm
b¶n th©n ®èi tîng vµ quan hÖ cña nã víi xu híng c¸ nh©n .
-Nguyªn nh©n g©y ra chó ý kh«ng chñ ®Þnh :

48
+ Do ®Æc ®iÓm cña vËt kÝch thÝch hÊp dÉn cã cêng ®é m¹nh
.
+ S biÕn ®æi cña vËt kÝch thÝch so víi tríc ®ã còng t¹o nªn sù
míi l¹ cña ®èi tîng t¸c ®éng vµ g©y chó ý kh«ng chñ ®Þnh .

2. 2. Chó ý cã chñ ®Þnh :


- Lµ lo¹i chó ý cã môc ®Ých tù gi¸c, cã kÕ ho¹ch, biÖn ph¸p
nh»m híng sù chó ý vµo ®èi tîng nhÊt ®Þnh .
-Nguyªn nh©n g©y ra sù chó ý cã chñ ®Þnh :
+ Do sù nhËn thøc cña con ngêi vÒ t©m quan träng, ý nghÜa
nhiÖm vô cÇn thùc hiÖn
+ §ßi hái sù c¨ng th¼ng g©y mÖt mái nhÊt ®Þnh .
2. 3. Sù chuyÓn ho¸ chó ý :
-Hai lo¹i chó ý : chó ý chñ ®Þnh vµ chó ý kh«ng chñ ®Þnh nã
kh«ng tån t¹i 1 c¸ch ®éc lËp mµ trong ®êi sèng, trong ho¹t
®éng lao ®éng cña con ngêi chóng liªn quan chÆt chÏ víi nhau,
chuyÓn ho¸ cho nhau .
VÝ dô : khi míi ®äc s¸ch ta kh«ng cã høng thó g× c¶, ta ph¶i
nç lùc ý chÝ ®Ó híng sù chó ý vµo ho¹t ®éng thùc tiÔn khi vît
qua khã kh¨n, viÖc ®äc s¸ch l«i cuèn ta, hÊp dÉn ta lµm ta say
mª, lµ ta tËp trung chó ý tíi viÖc chiÕm lÜnh tri thøc 1 c¸ch tù
nhiªn, tho¶i m¸i .

3. C¸c phÈm chÊt cña chó ý :


3. 1. TËp trung chó ý :
-§ã lµ sù ph¶n ¸nh ®îc quy vµo ph¹m vi hÑp nh»m ph¶n ¸nh
®èi tîng mét c¸ch tèt nhÊt .

49
-Ph¹m vi cµng hÑp th× søc chó ý cµng tËp trung, sù tËp trung
chó ý cµng lín, cêng ®é chó ý cao vµ chÊt lîng ph¶n ¸nh
cµng tèt .
+ ¦u ®iÓm : lµm ta theo dâi ®îc ®Çy ®ñ vµ s©u s¾c 1 ®èi t-
îng nµo ®ã .

+ Nhîc ®iÓm : ta kh«ng biÕt ®îc xung quanh ®ang x¶y ra


chuyÖn g× . VÝ dô: Ph¹m Ngò L·o m·i suy nghÜ viÖc níc ®Õn
nçi gi¸o giÆc ®©m vµo ®ïi mµ kh«ng biÕt .
3. 2. Ph©n lo¹i chó ý :
§ã lµ kh¶ n¨ng cïng mét lóc chó ý ®îc ®Çy ®ñ ®Õn nh÷ng
®èi tîng kh¸c .
3. 3. Khèi lîng chó ý :
§ã lµ khèi lîng ®èi tîng ( hay c¸c thµnh phÇn cña ®èi tîng )
®îc ph¶n ¸nh trong nh¸y m¾t víi møc ®é ®Çy ®ñ s¸ng tá nh
nhau . Bëi vËy nh÷ng ®èi tîng cã ®Æc ®iÓm kh¸c nhau th× sè
lîng c¸c ®èi tîng ®ã ®îc chó ý trong kho¶ng thêi gian ng¾n
kh«ng ®îc nhiÒu .
3. 4. TÝnh bÒn v÷ng cña ®èi tîng :

Lµ kh¶ n¨ng chó ý l©u dµi vµo mét ®èi tîng nhÊt ®Þnh mµ
kh«ng chuyÓn sang ®èi tîng kh¸c khi cÇn thiÕt .
3. 5. Sù di chuyÓn chó ý :
§ã lµ kh¶ n¨ng ®ang chó ý vµo ®èi tîng nµy l¹i cã thÓ tËp
trung nhanh chãng sang ®èi tîng kh¸c khi cÇn thiÕt . Sù di
chuyÓn chó ý phô thuéc vµo chñ ®Þnh con ngêi vµo kÕt qu¶
ho¹t ®éng tríc vµ møc ®é quan träng hÊp dÉn ë ho¹t ®éng
diÔn ra tiÕp theo ®ã .
III. Thuéc tÝnh t©m lÝ :

50
C¸c qu¸ tr×nh t©m lÝ, tr¹ng th¸i t©m lÝ diÔn ra trong ®êi
sèng hµng ngµy ®îc lÆp ®i lÆp l¹i nhiÒu lÇn, dÉn ®Õn h×nh
thµnh nh÷ng thuéc tÝnh c¸ nh©n . VËy thuéc tÝnh t©m lÝ lµ
g× ? Nã biÓu hiÖn ë nh÷ng mÆt nµo.
1. Xu híng nh©n c¸ch :
1. 1. §Þnh nghÜa :
Xu híng cña nh©n c¸ch lµ ý ®Þnh híng tíi ®èi tîng trong
mét thêi gian l©u dµi nh»m tho· m·n nh÷ng nhu cÇu hay høng
thó hoÆc v¬n tíi môc tiªu cao ®Ñp mµ c¸ nh©n lÊy lµm lÏ sèng
cña m×nh .
1. 2. C¸c mÆt biÓu hiÖn cña xu híng :
1. 2. 1. Nhu cÇu :
a. §Þnh nghÜa :

Nhu cÇu lµ sù cÇn thiÕt tÊt yÕu, kh¸ch quan cña con ngêi
trong nh÷ng ®iÒu kiÖn, hoµn c¶nh nhÊt ®Þnh, ®ßi hái ph¶i
®îc ®¸p øng ®Ó tiÕp tôc sèng vµ ph¸t triÓn .
b. §Æc ®iÓm cña nhu cÇu :
-Nhu cÇu lµ nguån gèc cña tÝnh tÝch cùc :
B×nh thêng c¸c nhu cÇu tån t¹i tiÒm tµng trong mèi c¸ nh©n,
cã nh÷ng nhu cÇu bÞ øc chÕ ®i t¹m thêi, nhng trong ®iÒu
kiÖn cã thÓ nhu cÇu trë nªn cÊp thiÕt, thóc ®Èy chñ thÓ t×m
tßi ®èi tîng ®Ó ®¸p øng .
Khi nhu cÇu gÆp ®èi tîng míi thùc sù t¹o nªn tÝnh tÝch cùc,
h×nh thµnh nªn ®éng c¬ ho¹t ®éng cña chñ thÓ .
Nhu cÇu thêng cã tÝnh chu k×, nhu cÇu nµy b·o hoµ l¹i næi
lªn nhu cÇu kh¸c cÊp thiÕt h¬n .
-Nhu cÇu cña con ngêi mang ®Ëm nÐt x· héi lÞch sö :

51
Trong hÖ thèng nhu cÇu cña mèi con ngêi ®Òu mang nh÷ng
®Æc ®iÓm chung cña loµi ngêi, nhng mèi thêi ®¹i l¹i xuÊt
hiÖn næi lªn nhu cÇu míi. Mèi d©n téc, tÇng líp x· héi, løa
tuæi, giíi tÝnh ®Òu cã nhu cÇu ®Æc thï cho tõng nhãm .
1. 2. 2. Høng thó :
a. §Þnh nghÜa :
Høng thó lµ 1 thuéc tÝnh cña nh©n c¸ch biÓu hiÖn th¸i ®é,
thÝch thó say mª víi ®èi tîng nµo ®ã cã ý nghÜa vµ hÊp dÉn
ngêi ta trong mét thêi gian t¬ng ®èi l©u dµi .
b. §Æc ®iÓm cña høng thó :
* Høng thó vµ nhu cÇu cã mèi quan hÖ víi nhau nhng cã
kh¸c :
- Nhu cÇu híng vµo ®èi tîng nh»m ®¸p øng sù tho· m·n do ®ã
cã sù b·o hoµ vµ cã tÝnh chu k× .
- Høng thó chñ yÕu híng vµo nhËn thøc, t×m tßi, s¸ng t¹o,
thëng thøc nªn tÝnh thÝch thó, say mª cña nã dêng nh v« tËn .
Cã ngêi nãi “ nÕu t«i cã hai cuéc ®êi t«i vÉn tiÕp tôc c«ng viÖc
nµy”. V× høng thó víi c«ng viÖc cã ngêi quªn c¶ b¶n th©n
m×nh .
Nhu cÇu cã thÓ t¹o ra høng thó vµ høng thó cã thÓ t¹o ra nhu
cÇu .
* Høng thó cã thÓ trùc tiÕp hay gi¸n tiÕp :
- Høng thó trùc tiÕp : chñ thÓ tÝch cùc tham gia trùc tiÕp vµo
qu¸ tr×nh ho¹t ®éng s¸ng t¹o VÝ dô: nhµ v¨n say mª viÕt
truyÖn .
- Høng thó gi¸n tiÕp : chñ thÓ híng vµo thëng thøc kÕt qu¶
ho¹t ®éng . VÝ dô: cã ngêi say mª ®äc truyÖn th©u ®ªm .
Khã cã thÓ nhËn xÐt lo¹i høng thó nµo m·nh liÖt h¬n, cã
®iÒu høng thó trùc tiÕp ho¹t ®éng s¸ng t¹o ®ßi hái lßng kiªn

52
tr×, sù dòng c¶m vît qua kho¶ng kh«ng bªn trong vµ bªn ngoµi
®Ó say mª s¸ng t¹o .

1. 2. 3. ThÕ giíi quan, niÒm tin, lÝ tëng :

a. ThÕ giíi quan :


*§Þnh nghÜa :
ThÕ giíi quan lµ hÖ thèng c¸c quan ®iÓm vÒ tù nhiªn x· héi vµ
b¶n th©n trë thµnh thuéc tÝnh cña nh©n c¸ch x¸c ®Þnh ph¬ng
ch©m hµnh ®éng cña mäi ngêi
*§Æc ®iÓm :

+ThÕ giíi quan cña c¸ nh©n ph¶n ¸nh râ nh÷ng ®Æc ®iÓm x·
héi lÞch sö cña ngêi Êy. VÝ dô : triÕt häc, t«n gi¸o, chÝnh trÞ,
v¨n ho¸ .
+ ThÕ giíi quan cña mèi ngêi cã thÓ thuÇn nhÊt, nhÊt qu¸n,
còng cã thÓ hçn t¹p, m©u thuÉn kh«ng thuÇn nhÊt .
VÝ dô : cã nh÷ng nhµ khoa häc tù nhiªn rÊt duy vËt trong lÜnh
vùc khoa häc cña m×nh nhng trong ®êi sèng l¹i rÊt duy t©m,
mª tÝn .
+ TÝnh v÷ng vµng vµ ®é tin cËy cña thÕ giíi quan ph¶i cã c¬
së khoa häc ( khoa häc tù nhiªn, khoa häc x· héi ) ph¶i ®îc thö
th¸ch trong cuéc sèng, nhÊt lµ trong ®Êu tranh c¸ch m¹ng,
trong nh÷ng t×nh huèng gay go cña cuéc sèng, th¨ng trÇm
cña x· héi .
b. NiÒm tin :

* §Þnh nghÜa : niÒm tin cña thÕ giíi quan lµ sù tin tëng mét
c¸ch say mª dùa trªn c¶ nhËn thøc vµ t×nh c¶m mét c¸ch s©u
s¾c, bÒ v÷ng vµo nh÷ng quan ®iÓm lÝ tëng cña m×nh .
* Vai trß cña niÒm tin : niÒm tin lµ søc m¹nh tinh thÇn to lín
cña con ngêi . Ngêi ta thêng nãi : “ mét lÇn mÊt tin lµ v¹n lÇn

53
mÊt tÝn”, hay “mÊt niÒm tin lµ mÊt tÊt c¶”. V× vËy sôp ®æ
niÒm tin thêng dÉn ®Õn hoang mang, sôp ®æ tinh thÇn . VÝ
dô : cã nh÷ng tÝn ®å t«n gi¸o cã thÓ s½n sµng chÕt ®Ó b¶o
vÖ ®øc tin, nh÷ng nhµ khoa häc thµ lªn giµn ho¶ thiªu chø
kh«ng bá niÒm tin vµo ch©n lÝ khoa häc .

Tr¸nh tin vµo nh÷ng mª tÝn, dÞ ®oan 1 c¸ch ngu muéi, cÇn tin
tëng vµo thÕ giíi quan khoa häc .

c. LÝ tëng :

Sèng vµ ho¹t ®éng kh«ng chØ ®Ó tho· m·n nh÷ng nhu cÇu vËt
chÊt tÇm thêng mµ ph¶i cã mét ý nghÜa ®èi víi x· héi . Con
ngêi ph¶i tr¶ lêi sèng ®Ó lµm g× ? sèng nh thÕ nµo ?
*§Þnh nghÜa :
- LÝ tëng lµ môc tiªu cao ®Ñp, h×nh ¶nh hoµn h¶o nhÊt mµ
con ngêi coi lµ mÉu mùc vµ íc m¬ khao kh¸t ®¹t tíi .
- Con ngêi cã nhiÒu íc m¬, nhiÒu lÝ tëng :
+ LÝ tëng phÊn ®Êu cho mét x· héi t¬i ®Ñp .
+ NghÒ nghiÖp, sù nghiÖp æn ®Þnh ph¸t triÓn tèt ®Ñp
+ Gia ®×nh h¹nh phóc .
* §¨c ®iÓm :
- Cã søc m¹nh ®Þnh híng, thóc ®Èy ngêi ta ho¹t ®éng v¬n tíi
t¬ng lai . BiÓu hiÖn : tËp trung søc lùc cè g¾ng phÊn ®Êu ®¹t
môc tiªu, ngêi kh«ng cã lÝ tëng gÆp ch¨ng hay chí .
-LÝ tëng võa cã tÝnh chÊt hiÖn thùc võa cã tÝnh chÊt l·ng m¹n .
+TÝnh chÊt hiÖn thùc biÓu hiÖn : nh÷ng h×nh ¶nh lý tëng
bao giê còng ®îc x©y dùng tõ nhiÒu chÊt liÖu cã trong hiÖn
thùc, lÝ tëng bao giê còng ®îc x¸c ®Þnh bëi sù nhËn thøc s©u
s¾c vÒ nh÷ng ®iÒu kiÖn chñ quan vµ kh¸ch quan cña c¸ nh©n
trong qu¸ tr×nh v¬n tíi môc tiªu .

54
+TÝnh chÊt l·ng m¹n biÓu hiÖn : môc tiªu bao giê còng lµ c¸i
g× ®ã cã thÓ ®¹t ®îc trong t¬ng lai, ngêi mang lÝ tëng thêng
t« mµu sù thËt .

- LÝ tëng mang tÝnh chÊt x· héi lÞch sö vµ giai cÊp : ë trong mèi
giai ®o¹n lÞch sö kh¸c nhau con ngêi l¹i x©y dùng cho m×nh
mét môc tiªu sèng, lÝ tëng sèng cho phï hîp ®Ó tån t¹i vµ ph¸t
triÓn . VÝ dô : giai cÊp t s¶n coi lÏ sèng cña hä lµ “ tiÒn “ hä
chØ lo kiÕm cho thËt nhiÒu tiÒn ®Ó bá tói, ai sèng ai chÕt
kh«ng cÇn biÕt -> lèi sèng cña giai cÊp bãc lét . Giai cÊp tiÓu t
s¶n l¹i sèng v× môc ®Ých c¸ nh©n, Ých û, tÇm thêng, ph¬ng
ch©m “ ®Ìn nhµ ai r¹ng nhµ nÊy r¹ng “ . LÏ sèng cña ngêi céng
s¶n
hoµn toµn kh¸c h¼n: tËn tuþ phôc vô c¸ch m¹ng, phôc vô
nh©n d©n, phôc vô tæ quèc, Hå ChÝ Minh : suèt ®êi chØ cã
mét ham muèn, ham muèn tét bËc. ”
-Lý tëng lµ biÓu hiÖn tËp trung nhÊt cña xu híng nh©n c¸ch , nã
cã chøc n¨ng x¸c ®Þnh môc tiªu, chiÒu híng ph¸t triÓn cña c¸
nh©n, lµ ®éng thóc ®Èy, ®iÒu khiÓn toµn bé ho¹t ®éng cña
con ngêi, trùc tiÕp chi phèi sù h×nh thµnh vµ ph¸t triÓn cña c¸
nh©n
1. 2. 4. T×nh c¶m :
a. §Þnh nghÜa :
T×nh c¶m lµ nh÷ng th¸i ®é c¶m xóc æn ®Þnh cña con ngêi
®èi víi nh÷ng sù vËt hiÖn tîng cña hiÖn thùc kh¸ch quan, ph¶n
¸nh ý nghÜa cña chóng trong mèi liªn hÖ víi nhu cÇu vµ ®éng
c¬ cña hä. T×nh c¶m lµ s¶n phÈm cao cÊp cña sù ph¸t triÓn
c¸c qu¸ tr×nh xóc c¶m trong nh÷ng ®iÒu kiÖn x· héi.

55
* Nh vËy ë ®©y ta gÆp mét d¹ng t©m lý míi- ph¶n ¸nh c¶m
xóc. Sù ph¶n ¸nh c¶m xóc, ngoµi nh÷ng ®iÓm gièng víi sù
ph¶n ¸nh nhËn thøc- ®Òu lµ ph¶n ¸nh hiÖn thùc kh¸ch quan,
®Òu mang tÝnh chñ thÓ vµ cã b¶n chÊt x· héi- lÞch sö, l¹i cã
nh÷ng ®Æc ®iÓm kh¸c vÒ c¨n b¶n víi sù ph¶n ¸nh nhËn thøc.

Thø nhÊt : VÒ ®èi tîng ph¶n ¸nh, th× qu¸ tr×nh nhËn thøc
ph¶n ¸nh chÝnh b¶n th©n sù vËt hiÖn tîng trong hiÖn thùc
kh¸ch quan, cßn t×nh c¶m l¹i ph¶n ¸nh mèi quan hÖ gi÷a c¸c
sù vËt hiÖn tîng víi nhu cÇu ®éng c¬ cña con ngêi chø kh«ng
ph¶n ¸nh chÝnh b¶n th©n sù vËt hiÖn tîng.

Thø 2 : Ph¹m vi ph¶n ¸nh, nh÷ng SVHT nµo t¸c ®éng vµo c¸c
gi¸c quan ®Òu ®îc nhËn thøc ph¶n ¸nh ë 1 møc ®é nhÊt ®Þnh,
trong khi ®ã th× t×nh c¶m chØ ph¶n ¸nh nh÷ng SVHT nµo cã
liªn quan ®Õn sù tho¶ m·n hay kh«ng tho¶ m·n mét nhu cÇu
hay ®éng c¬ nµo ®ã cña con ngêi míi g©y nªn c¶m xóc.

Thø 3 : Ph¬ng thøc ph¶n ¸nh, NhËn thøc ph¶n ¸nh hiÖn thùc
kh¸ch quan díi h×nh thøc nh÷ng h×nh ¶nh, biÓu tîng, kh¸i
niÖm, cßn t×nh c¶m ph¶n ¸nh hiÖn thùc kh¸ch quan díi h×nh
thøc nh÷ng rung ®éng, nh÷ng tr¶i nghiÖm cña con ngêi.

Thø 4 : Møc ®é thÓ hiÖn tÝnh chñ thÓ trong t×nh c¶m cao
h¬n ®Ëm nÐt h¬n so víi trong nhËn thøc.

Cuèi cïng qu¸ tr×nh h×nh thµnh t×nh c¶m l©u dµi h¬n nhiÒu,
phøc t¹p h¬n nhiÒu vµ ®îc diÔn ra theo quy luËt kh¸c víi qu¸
tr×nh nhËn thøc.

* Xóc c¶m lµ g× ?
Cã nhiÒu ngêi ®ång nhÊt kh¸i niÖm xóc c¶m víi t×nh c¶m.
Tuy nhiªn chóng ®Òu cã sù gièng nhau: ®Òu do hiÖn thùc kh¸c

56
quan t¸c ®éng vµo mµ cã, do vËy biÓu thÞ th¸i ®é c¸ nh©n
®èi víi hiÖn thùc kh¸ch quan mang tÝnh giai cÊp, lÞch sö, x·
héi . Néi dung h×nh thøc biÓu hiÖn mang mµu s¾c chñ quan .
+ Kh¸c nhau :
Xóc c¶m T×nh c¶m
- Cã c¶ ë ngêi vµ con vËt. - ChØ cã ë con ngêi.
-Lµ mét qu¸ tr×nh t©m lÝ. -Lµ mét thuéc tÝnh t©m lÝ.
-Cã tÝnh chÊt nhÊt thêi phô -Cã tÝnh æn ®Þnh x¸c
thuéc vµo t×nh huèng ®Þnh.
- Lu«n ë tr¹ng th¸i hiÖn thùc .
-Xóc c¶m xuÊt hiÖn tríc t×nh -Thêng ë tr¹ng th¸i tiÒm
c¶m . tµng
- Thùc hiÖn chøc n¨ng sinh -XuÊt hiÖn sau xóc c¶m .
vËt gióp c¬ thÓ ®Þnh híng - Thùc hiÖn chøc n¨ng x·
vµ thÝch nghi víi m«i trêng héi gióp con ngêi ®Þnh h-
bªn ngoµi víi t c¸ch mét c¸ íng vµ thÝch nghi víi XH víi
thÓ t c¸ch mét nh©n c¸ch.
-G¾n liÒn víi ph¶n x¹ kh«ng -G¾n liÒn víi ph¶n x¹ cã
®iÒu kiªn, b¶n n¨ng, cã ë ®iÒu kiÖn víi hÖ thèng tÝn
c¶ con ngêi vµ ®éng vËt . hiÖu 2 chØ cã ë con ngêi

Tuy cã kh¸c nhau nh vËy nhng: Xócc¶m , t×nh c¶m cã liªn


quan mËt thiÕt víi nhau
c. Vai trß cña xóc c¶m t×nh c¶m :
- Xóc c¶m, t×nh c¶m cã vai trß to lín trong ®êi sèng cña con
ngêi c¶ vÒ mÆt t©m lý, sinh lý. Con ngêi kh«ng cã xóc c¶m
th× kh«ng thÓ tån t¹i ®îc, chØ trõ nh÷ng ngêi bÞ bÖnh t©m
thÇn- nh÷ng ngêi bÞ chøng v« t×nh c¶m mµ th«i.

57
- Xóc c¶m, t×nh c¶m thóc ®Èy con ngêi ho¹t ®éng, gióp con
ngêi kh¾c phôc nh÷ng khã kh¨n, trë ng¹i gÆp ph¶i trong qu¸
tr×nh ho¹t ®éng.
- T×nh c¶m cã mét ý nghÜa ®Æc biÖt trong c«ng viÖc s¸ng
t¹o.
- T×nh c¶m thêng x¸c ®Þnh hµnh vi cña con ngêi, x¸c ®Þnh
viÖc x©y dùng môc ®Ých nµy hay môc ®Ých kia trong cuéc
sèng.
- T×nh c¶m cã vai trß quan träng ®èi víi qu¸ tr×nh nhËn thøc
cña con ngêi. NÕu kh«ng cã nh÷ng xóc c¶m cña con ngêi th×
xa nay kh«ng cã vµ kh«ng thÓ cã sù t×m tßi ch©n lý”(Lªnin).
§Æc biÖt, trong c«ng t¸c gi¸o dôc th× t×nh c¶m gi÷ mét vÞ
trÝ v« cïng quan träng: nã võa lµ ®iÒu kiÖn võa lµ ph¬ng tiÖn
võa lµ néi dung cña gi¸o dôc.
d. C¸c quy luËt cña t×nh c¶m :
- Quy luËt l©y lan :
*Néi dung : xóc c¶m, t×nh c¶m cña ngêi nµy cã thÓ truyÒn “
l©y “ sang ngêi kh¸c . VÝ dô : Trong cuéc sèng hµng ngµy ta
thêng thÊy c¸c hiÖn tîng: “ vui l©y, buån l©y “ngêi buån c¶nh
cã vui ®©u bao giê.
*ý nghÜa : Quy luËt nµy cã ý nghÜa rÊt to lín trong c¸c ho¹t
®éng tËp thÓ cña con ngêi nh lao ®éng, häc tËp chiÕn ®Êu.
Trong gi¸o dôc quy luËt nµy lµ c¬ së cña nguyªn t¾c gi¸o dôc
trong tËp thÓ vµ th«ng qua tËp thÓ
- Quy luËt thÝch øng :
* Néi dung :Xóc c¶m, t×nh c¶m còng cã hiÖn tîng thÝch øng,
nghÜa lµ mét xóc c¶m, t×nh c¶m nµo ®ã ®îc nh¾c ®i nh¾c
l¹i nhiÒu lÇn mét c¸ch kh«ng thay ®æi th× cuèi cïng sÏ bÞ suy
yÕu, bÞ l¾ng xuèng. §ã lµ hiÖn tîng ®îc gäi lµ sù “chai d¹n’’

58
cña t×nh c¶m . HiÖn tîng gÇn thêng xa th¬ng chÝnh lµ do quy
luËt nµy t¹o nªn.
* ý nghÜa : Trong ®êi sèng vµ ho¹t ®éng hµng ngµy, quy
luËt ®îc øng dông mét c¸ch cã hiÖu qu¶. Ch¼ng h¹n lµm cho
häc sinh mÊt tÝnh nhót nh¸t, sî bÞ gäi lªn b¶ng, th× gv thêng u
tiªn gäi häc sinh ®ã lªn b¶ng, víi nh÷ng c©u hái võa søc vµ
mét th¸i ®ä khuyÕn khÝch, ®éng viªn nh»m cñng cè vµ t¨ng c-
êng lßng tù tin cña em ®ã.
- Quy luËt t¬ng ph¶n :
* Néi dung : t¬ng ph¶n ®ã lµ sù t¸c ®éng qua l¹i gi÷a nh÷ng
xóc c¶m, t×nh c¶m tÝch cùc hay tiªu cùc thuéc cïng mét loµi .
VÝ dô : khi chÊm bµi sau mét lo¹t c¸c bµi kÐm lóc gÆp mét bµi
kh¸ th× gi¸o viªn thÊy hµi lßng h¬n nhiÒu so víi trêng hîp bµi
kh¸ ®ã n»m trong c¸c bµi kh¸ kh¸c mµ ta ®· gÆp tríc ®ã .
* ý nghÜa :trong v¨n häc, nghÖ thuËt th× quy luËt nµy ®îc
chó ý ®Õn nhiÒu khi x©y dùng c¸c t×nh tiÕt, c¸c tÝnh c¸ch vµ
hµnh ®éng cña nh©n vËt nh»m ®¸nh tróng t©m lý ®éc gi¶
lµm tho¶ m·n nhu cÇu thÈm mü, ®¹o ®øc cña hä.
Trong gi¸o dôc, t tëng t×nh c¶m, ngêi ta còng sù dôngquy luËt
nµy :biÖn ph¸p «n nghÌo nhí khæ, «n cè tri t©n.
- Quy luËt di chuyÓn :

* Néi dung: xóc c¶m, t×nh c¶m cña con ngêi cã thÓ di
chuyÓn tõ mét ®èi tîng nµy sang mét ®èi tîng kh¸c . VÝ dô :
hiÖn tîng “ giËn c¸ chÐm thít“, v¬ ®òa c¶ n¾m.
Qua ®×nh ng· nãn tr«ng ®×nh

§×nh bao nhiªu ngãi th¬ng m×nh bÊy


nhiªu

59
* ý nghÜa :Quy luËt nµy nh¾c nhë chóng ta phaØ chó ý kiÓm
so¸t th¸i ®é xóc c¶m cña m×nh, lµm cho nã mang tÝnh cã
chän läc tÝch cùc, tr¸nh v¬ ®òa c¶ n¾m, giËn c¸ chÐm thít,
tr¸nh hiÖn tîng t×nh c¶m trµn lan kh«ng biªn giíi.

- Quy luËt vÒ sù h×nh thµnh t×nh c¶m :


* Néi dung : t×nh c¶m ®îc h×nh thµnh tõ xóc c¶m, do c¸c xóc
c¶m cïng lo¹i ®îc ®éng h×nh ho¸, tæng hîp ho¸ kh¸i qu¸t ho¸
mµ thµnh .
* ý nghÜa :quy luËt nµy cho thÊy muèn h×nh thµnh t×nh c¶m
cho häc sinh th× ph¶i ®i tõ xóc c¶m. Kh«ng cã xóc c¶m, kh«ng
cã sù rung ®éng th× kh«ng thÓ cã mét t×nh c¶m nµo c¶.

2. N¨ng lùc :
*§Æt vÊn ®Ò : Trong mét lÜnh vùc ho¹t ®éng nhÊt ®Þnh khi
®¸nh gi¸ 1 ngêi nµo ®ã cã n¨ng lùc, tøc lµ khi ngêi ®ã thêng
xuyªn ®¹t ®îc kÕt qu¶ cao trong lÜnh vùc ho¹t ®éng Êy gäi lµ
n¨ng lùc
a. §Þnh nghÜa :
N¨ng lùc lµ sù phï hîp cña nh÷ng thuéc tÝnh t©m lÝ, sinh lÝ
c¸ nh©n víi mét hay mét sè ho¹t ®éng nµo ®ã gióp ngêi ta
thùc hiÖn cã kÕt qu¶ nh÷ng ho¹t ®éng Êy.

b. §Æc ®iÓm cña n¨ng lùc :

- N¨ng lùc lµ tæng hîp kÕt qu¶ cña nhiÒu ®Æc ®iÓm t©m lÝ
g¾n liÒn víi ®Æc ®iÓm sinh lÝ cña c¸ nh©n . Cã nghÜa r»ng
n¨ng lùc vÒ mét ho¹t ®éng nµo ®ã bao gåm trong ®ã nhiÒu
n¨ng lùc bé phËn chuyªn biÖt, cã quan hÖ t¸c ®éng qua l¹i lÉn
nhau.

60
VÝ dô: n¨ng lùc s ph¹m cña ngêi GV ®îc hîp bëi c¸c n¨ng lùc bé
phËn nh
N¨ng lùc gi¶ng d¹y => Trong tõng n¨ng lùc bé
phËn nµy bao gåm
N¨ng lùc gi¸o dôc häc sinh nhiÒu n¨ng lùc chuyªn biÖt
N¨ng lùc tæ chøc
- N¨ng lùc cã ph¹m vi rÊt réng vµ còng cã ph¹m vi rÊt hÑp .
+ N¨ng lùc hÑp : n¨ng lùc chuyªn m«n ( to¸n, ©m nh¹c, héi
ho¹ . ), n¨ng lùc nghÒ nghiÖp ( n¨ng lùc s ph¹m, quan sù, lµm
vên . ).
+ N¨ng lùc réng : qu¶n lÝ, l·nh ®¹o 1 c«ng ty, 1 quèc gia .
c. C¸c møc ®é cña n¨ng lùc :
- N¨ng lùc : lµ møc ®é hoµn thµnh cã kÕt qu¶ 1 hay 1 sè ho¹t
®éng nhÊt ®Þnh . Mçi ngêi b×nh thêng thËm chÝ bÞ khuyÕt
tËt còng cã n¨ng lùc vÒ mét lÜnh vùc nµo ®ã .
- Tµi n¨ng: lµ møc ®é hoµn thiÖn xuÊt s¾c nh÷ng ho¹t ®éng
trong 1 hay 1 sè lÜnh vùc nhÊt ®Þnh. Tµi n¨ng kh«ng hiÕm
ngµnh nµo còng cã : to¸n häc, vËt lÝ, ph¸t minh. . . .
- Thiªn tµi : lµ nh÷ng tµi n¨ng hiÕm cã, ®óng h¬n lµ tæng hîp
cña nhiÒu tµi n¨ng t¹o nªn nh÷ng bíc tiÕn cña lÞch sö trong 1
hay 1 sè lÜnh vùc ho¹t ®éng cña 1 quèc gia hay c¸ nh©n .
VÝ dô: Anhxtanh, Edixon, puskin, M«da, Quang Trung, .
- N¨ng khiÕu : lµ nh÷ng mÇn mèng b¸o hiÖu ë c¸ nh©n ®ã
sím cã nh÷ng ®Æc ®iÓm ®Ó cã thÓ ph¸t triÓn thµnh tµi n¨ng
hay thiªn tµi vÒ mét lÜnh vùc nµo ®ã, nh÷ng biÓu hiÖn ®Æc
biÖt nµy ta gäi lµ t chÊt, “ thÇn ®ång “
VÝ dô : TrÇn §¨ng Khoa, §Æng Th¸i S¬n .
d. Nh÷ng ®iÒu kiÖn h×nh thµnh ph¸t triÓn n¨ng lùc :

61
+ §Æc ®iÓm di truyÒn bÈm sinh cña tõng c¸ nh©n lµ c¬ së
vËt chÊt kh«ng thÓ thiÕu
+ Ho¹t ®éng vµ giao lu cña mèi c¸ nh©n .
+ §iÒu kiÖn x· héi cña sù ph¸t triÓn n¨ng lùc : gia ®×nh, nhµ
trêng, x· héi .
3. KhÝ chÊt :
a. §Þnh nghÜa :
Trong ®êi sèng hµng ngµy khi nhËn xÐt nh÷ng ngêi xung
quanh ta thêng biÓu hiÖn ra bªn ngoµi t©m lÝ cña c¸ nh©n,
mèi ngêi 1 kh¸c . Cã ngêi lóc nµo còng hµi lßng, ho¹t b¸t, cã
ngêi lóc nµo còng ung dung b×nh th¶n, cã ngêi th× hay véi
vµng, nãng n¶y, cã ngêi lóc nµo còng trÇm lÆng, buån rÇu.
§ã lµ khÝ chÊt.
VËy khÝ chÊt lµ thuéc tÝnh t©m lÝ phøc hîp cña c¸ nh©n biÓu
hiÖn cêng ®é, tèc ®é vµ nhÞp ®é cña c¸c ho¹t ®éng t©m lÝ
thÓ hiÖn c¸c s¾c th¸i cña hµnh vi, cö chØ, c¸ch nãi n¨ng cña
c¸ nh©n .
b. Mét sè quan ®iÓm kh¸c nhau vÒ c¬ së sinh lÝ cña
khÝ chÊt :
- Quan ®iÓm cña Hip«crat : 1 chÊt vît tréi quy ®Þnh tÝnh
khÝ con ngêi .
+ M¸u chiÕm tØ lÖ tréi -> tÝnh khÝ linh ho¹t .
+ ChÊt nhên chiÕm tØ lÖ tréi -> tÝnh khÝ ®iÒm tÜnh .
+ MËt vµng chiÕm tØ lÖ tréi -> tÝnh khÝ s«i næi .
+ MËt ®en chiÕm tØ lÖ tréi -> tÝnh khÝ u t .
- Quan ®iÓm cña KnÐtme ( §øc ) cho r»ng c¬ së sinh lÝ cña
khÝ chÊt lµ do kiÓu cÊu tróc c¬ thÓ quy ®Þnh .
+ Ngêi gÇy, cao, nhÑ -> kiÓu khÝ chÊt u t .
+ BÐo thÊp, bông to -> kiÓu ngêi tèt bông .

62
+ G©n thÞt, c¬, x¬ng r¾n ch¾c -> h¨ng h¸i, s«i næi .
- Quan ®iÓm cña Papl«p : c¨n cø vµo tÝnh c©n b»ng cña qu¸
tr×nh thÇn kinh th× hÖ thÇn kinh m¹nh chia thµnh : hÖ thÇn
kinh m¹nh –c©n b»ng, hÖ thÇn kinh m¹nh – kh«ng c©n b»ng .
C¨n cø theo tÝnh linh ho¹t th× hÖ thÇn kinh m¹nh – c©n b»ng l¹i
chia thµnh : hÖ thÇn kinh m¹nh – c©n b»ng – linh ho¹t, hÖ thÇn
kinh m¹nh – c©n b»ng – kh«ng linh ho¹t .
§èi chiÕu c¸c kiÓu thÇn kinh trªn víi c¸c kiÓu khÝ chÊt cña
Papl«p cã sù trïng hîp :
KiÓu thÇn kinh KiÓu khÝ chÊt
M¹nh – c©n b»ng – linh ho¹t Linh ho¹t
M¹nh – c©n b»ng – kh«ng B×nh th¶n
linh ho¹t Nãng n¶y
M¹nh – kh«ng c©n b»ng ¦u t
YÕu

c. CÊu tróc vµ ®Æc ®iÓm cña tõng kiÓu khÝ chÊt c¬


b¶n :
* §Þnh nghÜa :
KiÓu khÝ chÊt lµ nh÷ng sù kÕt hîp kh¸c nhau nh÷ng thuéc
tÝnh khÝ chÊt cã quan hÖ qua l¹i víi nhau 1 c¸ch cã quy luËt .
* CÊu tróc vµ ®Æc ®iÓm :
-KiÓu khÝ chÊt linh ho¹t :
+ CÊu tróc : - tÝnh nh¹y c¶m thÊp .
- tÝnh ph¶n øng, tÝnh tÝch cùc cao .
- tÝnh mÒm dÎo, nhÞp ®é ph¶n øng nhanh

- cã tÝnh híng ngo¹i, dÔ xóc c¶m .

63
+ §Æc ®iÓm : s«i næi, nhiÖt t×nh, h¨ng h¸i, nhanh nhÑn .
KiÓu ngêi nµy dÔ thÝch nghi víi hoµn c¶nh, dÔ k×m chÕ c¶m
xóc .
-KiÓu khÝ chÊt b×nh th¶n :
+ CÊu tróc : - tÝnh nh¹y c¶m thÊp, ph¶n øng kÐm
- tÝnh tÝch cùc cao, cøng r¾n, híng néi, ph¶n øng
chËm . DÔ kiÒm chÕ, hay b¶o thñ .
+ §Æc ®iÓm : §iÒm ®¹m, chËm ch¹p, Ýt nãi (Ýt giao lu) Ýt bÞ
xóc ®éng, vui buån Ýt thÓ hiÖn , hä cã thÓ b×nh ch©n nh v¹i
khi nhµ hµng xãm cã chuyÖn.
-KiÓu khÝ chÊt u t :
+ CÊu tróc : tÝnh nh¹y c¶m cao, ph¶n øng thÊp .

tÝnh tÝch cùc thÊp, cøng nh¾c, híng néi .


dÔ xóc c¶m, ph¶n øng chËm .

+ §Æc ®iÓm : s©u s¾c tÕ nhÞ, chÝn ch¾n . Trong c«ng


viÖc hä kh«ng hÊp tÊp véi vµng, dÔ kiÒm chÕ c¶m xóc,
nhÉn n¹i, t×nh c¶m kÝn ®¸o, s©u s¾c bÒn v÷ng, ®a
c¶m, yÕu ®uèi .
4. TÝnh c¸ch :
4. 1 . Kh¸i niÖm chung :
a. §Þnh nghÜa :
Tõ tÝnh c¸ch ®îc sö dông kh¸ réng r·i vµ phæ biÕn . VËy khi
nµo th× ta dïng tõ tÝnh c¸ch.
+Khi chóng ta muèn ®¸nh gi¸ hµnh vi cña mét ngêi nµo ®ã .
+ Khi chóng ta muèn nãi ph¬ng thøc hµnh vi æn ®Þnh thãi
quen thuéc ®èi víi ngêi ®ã .
* VËy tÝnh c¸ch lµ sù kÕt hîp ®éc ®¸o c¸c ®Æc ®iÓm t©m lÝ
æn ®Þnh cña con ngßi, nh÷ng ®Æc ®iÓm nµy quy ®Þnh ph-

64
¬ng thøc hµnh vi ®iÓn h×nh cña ngêi ®ã trong nh÷ng ®iÒu
kiÖn vµ hoµn c¶nh sèng nhÊt ®Þnh, thÓ hiÖn th¸i ®é cña hä
®èi víi thÕ giíi xung quanh vµ b¶n th©n .
b . §Æc ®iÓm cña tÝnh c¸ch :
- TÝnh æn ®Þnh vµ tÝnh bÒn v÷ng :
+TÝnh c¸ch kh«ng ph¶i lµ nh÷ng hiÖn tîng t©m lÝ xuÊt hiÖn
1 c¸ch ngÉu nhiªn mµ cã tÝnh c¸ch hiÓn h×nh cña c¸ nh©n
xuÊt hiÖn nhiÒu lÇn trë thµnh thuéc tÝnh t©m lÝ vµ nh÷ng
hµnh vi, cö chØ c¸ch nãi n¨ng ®îc lÆp ®i lÆp l¹i nhiÒu lÇn
thµnh thãi quen
+TÝnh æn ®Þnh vµ tÝnh bÒn v÷ng biÓu hiÖn ë sù kÕt hîp
chÆt chÏ thêng xuyªn theo 1 kiÓu riªng nhÊt ®Þnh cña c¸c
thuéc tÝnh t©m lÝ .

- TÝnh phøc hîp vµ thèng nhÊt:


TÝnh c¸ch lµ mét thuéc tÝnh t©m lý v× nã cã tÝnh æn
®Þnh vµ bÒn v÷ng, nhng nã còng kh«ng ph¶i lµ mét thuéc
tÝnh riªng lÎ. TÝnh c¸ch lµ mét lo¹i thuéc tÝnh phøc hîp cña c¸
nh©n, do nhiÒu thuéc tÝnh t©m lý c¸ nh©n kh¸c kÕt hîp l¹i víi
nhau biÓu hiÖn hÖ thèng th¸i ®é vµ thÓ hiÖn trong hµnh vi cö
chØ, c¸ch nãi n¨ng cña c¸ nh©n. Sù kÕt hîp nµy kh«ng ph¶i lµ
sù tæng céng ®¬n gi¶n mµ lµ mét sù kÕt hîp riªng biÖt thµnh
mét tæng thÓ sinh ®éng, thµnh mét thÓ thèng nhÊt, còng
gièng nh mét b¶n nh¹c kh«ng ph¶i lµ mét chuçi riªng lÎ cña
nh÷ng nèt nh¹c.
- TÝnh riªng biÖt vµ ®éc ®¸o:
TÝnh c¸ch lµ nÐt ®Æc trng riªng cña tõng ngêi. Nã lµ kiÓu
sèng cña tõng c¸ nh©n. Sèng trong x· héi tÝnh c¸ch cña mèi c¸
nh©n hÕt søc ®a d¹ng vµ phøc t¹p , bëi v× tuy cïng mét x· héi

65
nhng mèi c¸ nh©n l¹i cã mét ®iÒu kiÖn sèng, mét c¸ch sèng,
mét ®iÒu kiÖn ho¹t ®éng, mét hoµn c¶nh gia ®×nh riªng
kh«ng trïng lÆp (cã khi 2 ®øa trÎ sinh ®«i trong cïng mét hoµn
c¶nh gia ®×nh chung mét c¸ch sèng song do sù ®èi xö cña
cha mÑ, cña ngêi xung quanh , lín lªn do c¸ch sèng riªng cña
tõng em nªn mèi em cã mét tÝnh c¸ch kh¸c nhau).
TÝnh ®éc ®¸o nã thÓ hiÖn ë chç lèi sèng cña mèi c¸ nh©n cã
mét kiÓu nhÊt ®Þnh , kh«ng ai gièng ai: Sèng mèi ngêi mét
nÕt
ChÕt mèi ngêi mét tËt
-TÝnh ®iÓn h×nh vµ tÝnh c¸ biÖt:
C¸i ®iÓn h×nh trong tÝnh c¸ch cã thÓ lµ nh÷ng nÐt c¬ b¶n
chung cho mét nhãm ngêi, mét giai cÊp mét d©n téc , ph¶n ¸nh
nh÷ng ®iÒu kiÖn chung trong cuéc sèng cña hä.
Nhng nh÷ng nÐt ®iÓn h×nh cña tÝnh c¸ch kh«ng thÓ t¸ch rêi
khái c¸ nh©n vµ c¸ nh©n nh trªn ®· nãi ngoµi hoµn c¶nh sèng
chung nh mäi ngêi l¹i cã nh÷ng hoµn c¶nh sèng vµ hoµn c¶nh
gia ®×nh riªng. Do ®ã tÝnh c¸ch cña c¸ nh©n võa thÓ hiÖn
nh÷ng nÐt ®iÓn h×nh chung cña ®«ng ngêi l¹i võa thÓ hiÖn
nh÷ng nÐt c¸ biÖt cña tõng ngêi cô thÓ.
4. 2. CÊu tróc cña tÝnh c¸ch :
- Cã nhiÒu c¸ch ph©n tÝch cÊu tróc cña tÝnh c¸ch, ë ®©y
chóng ta cÇn ph©n tÝch nh÷ng thuéc tÝnh hîp thµnh hÖ thèng
th¸i ®é cña c¸ nh©n ®èi víi hiÖn thùc lµ g× ? vµ nh÷ng thuéc
tÝnh nµo t¹o nªn ph¬ng thøc biÓu hiÖn th¸i ®é 1 c¸ch ®éc ®¸o
cña c¸ nh©n .
- HÖ thèng th¸i ®é cña c¸ nh©n thêng ®îc xem xÐt trong mèi
quan hÖ sau : + Th¸i ®é ®èi víi x· héi : yªu ®Êt níc, chÕ
®é XHCN, tr¸ch nhiÖm c«ng nh©n.

66
+ Th¸i ®é ®èi víi lao ®éng : yªu nghÒ, cÇn cï chÞu khã hay
thê ¬ lµ 1 c¸ch hêi hît ®èi phã
+ Th¸i ®é ®èi víi mäi ngêi : cã lßng nh©n ®¹o s©u s¾c,
quan t©m, t«n träng lÉn nhau hay ®éc ¸c v« t©m, khinh
miÖt, kú thÞ .
+ Th¸i ®é ®èi víi b¶n th©n: khiªm tèn tù nhiªn, cã lßng tù
träng, yªu ®êi hay ngîc l¹i. HÖ thèng th¸i ®é nµy ®îc kÕt hîp l¹i
bëi nh÷ng thuéc tÝnh cña nh©n c¸ch: nhu cÇu, t×nh c¶m, së
thÝch ( høng thó ), thÕ giíi quan, niÒm tin, lÝ tëng .
- MÆt kh¸c tÝnh c¸ch lµ mét khèi thèng nhÊt cña hÖ thèng
th¸i ®é vµ hµnh vi, cö chØ c¸ch nãi n¨ng cña c¸ nh©n, khèi
thèng nhÊt nµy lµ 1 thÕ gií phøc hîp gåm nhiÒu thuéc tÝnh t©m
lÝ t¹o thµnh, nã thÓ hiÖn trong s¬ ®å sau :
S¬ ®å cÊu tróc cña tÝnh c¸ch :

Xu híng HÖ thèng
th¸i ®é
T×nh NÐt
c¶m tÝnh
NTC
ý chÝ NTC
HÖ thèng
KhÝ NTC
hµnh vi ,
chÊt
cö chØ NTC
c¸ch nãi
Kü x¶o
n¨ng

Thãi
quen
5. Mèi quan hÖ gi÷a n¨ng lùc vµ tri
thøc xu híng vµ tÝnh c¸ch :
a. Quan hÖ gi÷a n¨ng lùc víi tri thøc, kÜ n¨ng, kÜ x¶o :

67
- N¨ng lùc cã quan hÖ chÆt chÏ víi tri thøc, kÜ n¨ng, kÜ
x¶o . §Ó ph¸t triÓn 1 n¨ng lùc nµo ®ã th× con ngêi cÇn cã tri
thøc, kÜ x¶o nhÊt ®Þnh . Tri thøc, kÜ n¨ng, kÜ x¶o t¹o ®iÒu
kiÖn thuËn lîi vµ thóc ®Èy n¨ng lùc ph¸t triÓn . VÝ dô : 1 ngêi
cã n¨ng khiÕu x©y dùng nhng thiÕu tri thøc, kÜ n¨ng, kÜ x¶o
vÒ nã th× khã cã thÓ trë thµnh 1 ngêi cã n¨ng lùc vÒ x©y dùng
.
- MÆt kh¸c n¨ng lùc, kÜ n¨ng, kÜ x¶o cã quan hÖ chÆt chÏ víi
nhau nhng l¹i kh¸c nhau, cã ngêi tuy cha n¾m ®îc tri thøc, kÜ
n¨ng, kÜ x¶o ë møc ®é ®Çy ®ñ trong 1 lÜnh vùc nµo ®Êy nh-
ng l¹i cã nh÷ng biÓu hiÖn cña n¨ng lùc trong lÜnh vùc ho¹t
®éng Êy. Ngîc l¹i cã ngêi cã tri thøc, kÜ n¨ng, kÜ x¶o trong
ho¹t ®éng nµo ®Êy nhng l¹i kh«ng cã n¨ng lùc trong ho¹t ®éng
Êy .

Tãm l¹i n¨ng lùc, tri thøc, kÜ n¨ng, kÜ x¶o cã liªn quan chÆt
chÏ víi nhau, c¸i nµy t¹o ®iÒu kiÖn cho c¸i kia ph¸t triÓn .
b. Quan hÖ gi÷a n¨ng lùc víi xu híng c¸ nh©n :
- Xu híng cña c¸ nh©n cã quan hÖ rÊt chÆt chÏ víi n¨ng lùc, xu
híng ®èi víi mét ho¹t ®éng nµo ®ã thêng ¨n khíp víi n¨ng lùc
trong lÜnh vùc ho¹t ®éng ®ã . Xu híng cã ¶nh hëng ®Õn sù
ph¸t triÓn cña n¨ng lùc . V× sù l«i kÐo, hÊp dÉn ®èi víi con
ngêi cµng cao th× con ngêi cµng thêng xuyªn híng søc lùc cña
m×nh vµo ho¹t ®éng .
- Quan hÖ gi÷a n¨ng lùc víi xu híng lµ mèi quan hÖ biÖn chøng
. Xu híng cña ho¹t ®éng dÉn ®Õn viÖc h×nh thµnh n¨ng lùc vµ
cã n¨ng lùc råi th× dÔ ®¹t ®îc kÕt qu¶ cao trong ho¹t ®éng .
ChÝnh kÕt qu¶ nµy gãp phÇn cñng cè xu híng ho¹t ®éng nãi
chung vµ høng thó nãi riªng .

68
Tuy nhiªn cã høng thó nhng cha ch¾c ®· cã n¨ng lùc, nhng
cã n¨ng lùc råi th× sím muén sÏ cã høng thó t¬ng lai .
c. Quan hÖ gi÷a n¨ng lùc víi tÝnh c¸ch :
NÐt tÝnh c¸ch tèt ®Ñp cña con ngêi cã ¶nh hëng rÊt quan
träng ®Õn viÖc h×nh thµnh n¨ng lùc Mèi ngêi cã n¨ng lùc ®èi
víi ho¹t ®éng nµo ®ã mµ ®ång thêi l¹i cã nh÷ng nÐt tÝnh c¸ch
tèt nh kiªn k×, bÒn bØ, khiªm tèn, trung thùc th× l¹i ®¹t ®îc
nh÷ng kÕt qu¶ phi thêng trong ho¹t ®éng
Mét nÐt tÝnh c¸ch rÊt quan träng ®Ó ph¸t triÓn n¨ng lùc ®ã
lµ yªu cÇu cao ®èi víi b¶n th©n, kh«ng chñ quan tù m·n, lóc
nµo còng nghiªm kh¾c ®èi víi b¶n th©n
d. Mèi quan hÖ gi÷a khÝ chÊt víi tÝnh c¸ch :
KhÝ chÊt vµ tÝnh c¸ch cã mèi quan hÖ t¸c ®éng qua l¹i víi
nhau, cã nhiÒu quan niÖm kh¸c nhau ®ång nhÊt khÝ chÊt víi
tÝnh c¸ch, ®èi lËp khÝ chÊt víi tÝnh c¸ch, xem khÝ chÊt lµ mét
yÕu tè cña tÝnh c¸ch, lµ nÒn t¶ng tù nhiªn cña tÝnh c¸ch .
§a sè c¸c nhµ t©m lÝ häc t¸n thµnh quan ®iÓm coi khÝ chÊt
lµ nÒn t¶ng tù nhiªn cña tÝnh c¸ch . KhÝ chÊt vµ tÝnh c¸ch lµ
hai hiÖn tîng t©m lÝ kh¸c nhau nhng chóng cã mèi quan hÖ
mËt thiÕt víi nhau .

TÝnh c¸ch thÓ hiÖn ë hµnh vi, cö chØ, c¸ch nãi n¨ng, hÖ
thèng th¸i ®é cña nh©n c¸ch nãi lªn néi dung ®¹o ®øc cña
hµnh vi .

69
KhÝ chÊt thÓ hiÖn ë hµnh vi vÒ mÆt h×nh thøc diÔn biÕn
nhanh hay chËm, m¹nh hay yÕu, b×nh thêng hay thÊt th-
êng. Trong mét møc ®é ®¸ng kÓ th× khÝ chÊt quy ®Þnh
h×nh thøc thÓ hiÖn cña tÝnh c¸ch : khÝ chÊt ¶nh hëng ®Õn
sù dÔ dµng, khã kh¨n trong viÖc h×nh thµnh ph¸t triÓn c¸c
nÐt tÝnh c¸ch .
VÝ dô: ngêi cã khÝ chÊt linh ho¹t th× dÔ gi¸o dôc, tÝnh cëi më,
qu¶ng giao, ãc s¸ng kiÕn . nhng l¹i khã gi¸o dôc, tÝnh kiªn
tr×, nhÉn n¹i, kÜ n¨ng tiÕn hµnh c«ngviÖc ®Õn cïng .

Häc phÇn II: Mét sè vÊn ®Ò cña TLH s ph¹m vµ nghÒ nghiÖp

PhÇn I: Mét sè vÊn ®Ò TLH s ph¹m trong d¹y häc


kü thuËt nghÒ nghiÖp (12 T LT- 2 TH-1KT).
Ch¬ng I: Kh¸i qu¸t vÒ t©m lý häc s ph¹m (4 T)

I. T©m lý häc s ph¹m lµ mét khoa häc.


1. §èi tîng vµ nhiÖm vô.
a . §èi tîng
T©m lý häc s ph¹m còng nghiªn cøu t©m lý con ngêi. Nhng
kh«ng ph¶i lµ con ngêi ®· trëng thµnh mµ lµ con ngêi ë c¸c giai
®o¹n ph¸t triÓn .
§èi tîng cña t©m lý häc s ph¹m lµ nh÷ng quy luËt t©m lý cña
viÖc d¹y häc vµ gi¸o dôc.

70
b. NhiÖm vô.

+ T©m lý häc s ph¹m nghiªn cøu nh÷ng vÊn ®Ò t©m lý häc


cña viÖc ®iÒu khiÓn qu¸ tr×nh d¹y häc

+ Nghiªn cøu sù h×nh thµnh qu¸ tr×nh nhËn thøc, t×m tßi
nh÷ng tiªu chuÈn ®¸ng tin cËy cña sù ph¸t triÓn trÝ tuÖ vµ x¸c
®Þnh nh÷ng ®iÒu kiÖn ®Ó ®¶m b¶o ph¸t triÓn trÝ tuÖ cã
hiÖu qu¶ trong qu¸ tr×nh d¹y häc .

+ Xem xÐt nh÷ng vÊn ®Ò vÒ mèi quan hÖ qua l¹i gi÷a gi¸o
viªn vµ häc sinh còng nh mèi quan hÖ gi÷a häc sinh víi nhau.

2. Ph¬ng ph¸p nghiªn cøu.

-Ph¬ng ph¸p quan s¸t.

-Ph¬ng ph¸p ®iÒu tra: +§iÒu tra b»ng rß chuyÖn

+§iÒu tra b»ng ankÐt

+§iÒu tra b»ng tr¾c nghiÖm

-Ph¬ng ph¸p thùc nghiÖm : +Thùc nghiÖm trong phßng thÝ


nghiÖm

+Thùc nghiÖm tù nhiªn

II. Mét sè thuyÕt vÒ t©m lý häc d¹y häc.

1. ThuyÕt liªn tëng


* Quan ®iÓm cña thuyÕt liªn tëng.
- Cho r»ng sù lÜnh héi kinh nghiÖm x· héi thùc chÊt lµ lÜnh héi
c¸c liªn tëng.

71
- Hä lËp luËn: trong thùc tÕ c¸c sù vËt, hiÖn tîng cã liªn quan
chÆt chÏ víi nhau trong kh«ng gian, thêi gian . Chóng quan hÖ
víi nhau theo nhiÒu kiÓu kh¸c nhau hoÆc quan hÖ nh©n qu¶ .
VÝ dô: Do tÝnh chÊt kÝch thÝch c¶ sù vËt hiÖn tîng ®îc ph¶n
¸nh vµo trong n·o vµ chóng ®îc ghi l¹i trong ý thøc, chøa ®ùng
mét sè néi dung (t tëng, kh¸i niÖm, quy luËt, nguyªn lý. ) nhÊt
®Þnh .
Sù nhí l¹i mét sè sù vËt hiÖn tîng nµo ®ã thêng dÉn ®Õn
sù nhí l¹i mét sè SV hay HT kh¸c. HiÖn tîng nµy gäi lµ liªn t-
ëng .
Do ®ã trong d¹y häc muèn h×nh thµnh t tëng kh¸i niÖm quy
luËt c¸ch thøc biÖn ph¸p. ph¶i dùa vµo c¸c liªn tëng .

*C¸c lo¹i liªn tëng trong d¹y häc .


- Liªn tëng khu vùc: Lo¹i liªn tëng nµy t¬ng ®èi c« lËp, cha
cã mèi liªn hÖ qua l¹i víi nhau, chØ míi cho nh÷ng kiÕn thøc
riªng lÎ.
- Liªn tëng biÖt hÖ: Cã mèi liªn hÖ gi÷a c¸c liªn tëng ®ã
®ãng khung trong mét ph¹m vi hÑp. Ch¼ng h¹n kiÕn thøc trng
mét ch¬ng, mét phÇn, mét tµi liÖu häc tËp nµo ®ã.

-Liªn tëng néi hÖ; Lo¹i nµy chØ c¸c mèi liªn tëng trong mét
ph¹m vi mét khoa häc mét ngµnh nghÒ nµo ®ã.
-Liªn tëng liªn m«n : §©y lµ lo¹i kiÕn thøc cã c¬ së liªn tëng
liªn quan gi÷a c¸c ngµnh khoa häc.
* NhËn xÐt:
- ¦u ®iÓm :
+ Ph©n lo¹i ®îc c¸c liªn tëng h×nh thµnh trong ý thøc trong
vèn hiÓu biÕt.

+ ThÊy ®îc mèi liªn quan gi÷a c¸c liªn tëng.

72
- Nhîc ®iÓm:

+ Cha v¹ch ra ®îc c¬ chÕ, c¸c giai ®o¹n h×nh thµnh c¸c liªn t-
ëng nh thÕ nµo.

+ Kh«ng ®¸nh gi¸ ®óng møc vai trß cña chñ thÓ trong sù
h×nh thµnh c¸c liªn tëng

2. ThuyÕt hµnh vi

*Sù ra ®êi vµ quan ®iÓm cña lý thuyÕt.


N¨m 1913 Oats¬n nhµ TLH ngêi MÜ(1878 -1958) cho ra ®êi
bµi b¸o “T©m lý häc díi con m¾t cña thuyÕt hµnh vi”. Bµi b¸o
nµy ®îc coi lµ c¬ng lÜnh cña nÒn TLH míi.

-TLH hµnh vi chñ tr¬ng kh«ng m« t¶ hay gi¶ng gi¶i c¸c tr¹ng
th¸i ý thøc mµ chØ muèn nghiªn cøu nh÷ng øng xö hay hµnh vi
cã thÓ ®óng ngoµi mµ quan s¸t nh bÊt kú mét hiÖn tîng trong
tù nhiªn nµo kh¸c.
- Hµnh vi ë ®©y ®îc hiÓu lµ tæng sè c¸c cö ®éng bÒ ngoµi ®-
îc n¶y sinh ®Ó ®¸p l¹i mét kÝch thÝch nµo ®ã theo c¬ chÕ
kÝch thÝch- ®¸p øng (S-R). C¸c c ®éng nµy thùc hiÖn chøc
c¨ng thÝch nghi víi m«i trêng xung quanh.
V× cã thÓ quan s¸t ®îc c¸c cö ®éng nµy nªn ta cã thÓn
nghiªn cøu chóng mét c¸ch kh¸ch quan.
VÝ dô: D¹y chim mæ thøc ¨n. Sau mét hµnh vi nhÊt ®Þnh Ên
lªn mét ®ßn bÈy (S) con chim sÏ hoÆc tiÕp nhËn thøc ¨n hoÆc
tr¸nh ®iÖn dËt . Hµnh vi nµy ®îc lÆp ®i lÆp l¹i vµi lÇn vÒ sau
x¸c suÊt xuÊt hiÖn cña hµnh vi sÏ ®îc t¨ng . Hµnh vi ®óng sÏ ®-
îc h×nh thµnh .
Trõ kiÓu ®iÒu kiÖn ho¸ ë vËt nãi trªn rÊt nhiÒu thùc nghiÖm
®îc tiÕn hµnh nh»m lý gi¶i c¸c qu¸ tr×nh luyÖn tËp vµ häc tËp

73
ë con ngêi, kÓ c¶ nh÷ng qu¸ tr×nh vËn dông ng«n ng÷ thuyÕt
hµnh vi cña Oats¬n ra ®êi .
-VÒ sau thuyÕt hµnh vi míi cña Tolman ra ®êi bæ sung c«ng
thøc cña Oats¬n vÒ S →R. Theo «ng ph¶i cã c¸i g× tù cho kÝch
thÝch rå míi ®Õn ph¶n øng tøc lµ c¸c yÕu tè trung gian .

-C«ng lao cña Tolman lµ ®· ®a ra yÕu tè ý thøc vµo yÕu tè


trung gian trong nghiªn cøu t©m lý häc.
-ThuyÕt hµnh vi t¹o ra cña Skiner: §· t×m ra hµnh vi øng dông
réng r·i «ng ®· thùc hiÖn hµnh vi ho¸ quan hÖ ngêi – ngêi vÒ
hµnh vi ngêi x· héi.
*NhËn xÐt.
-ThuyÕt hµnh vi cã nh÷ng ®ãng gãp lín cho t©m lý
häc:

X¸c ®Þnh ®îc nh÷ng ph¹m trï c¬ b¶n trong nghiªn cøu
t©m lý . Ph¹m trï hµnh vi víi t c¸ch lµ biÓu hiÖn t©m lý, ý thøc
vµ tõ ®ã x©y dùng ®îc ph¬ng ph¸p kh¸ch quan trong nghiªn
cøu TLH .
Dï lµ th« s¬ nhng ®· t×m ra c¬ chÕ cÊu tróc cña sù lÜnh
héi trong ®ã x¸c ®Þnh râ vai trß chøc n¨ng cña kÝch thÝch (S)
vµ ®¸p øng (R)
-Nhîc ®iÓm:

+ Kh«ng ®Ò cËp ®óng møc ho¹t ®éng tù gi¸c cña con ngêi.

+ Phñ nhËn sù gia c«ng trÝ tuÖ cña chñ thÓ nhËn thøc .

3. ThuyÕt ho¹t ®éng :


* Sù ra ®êi vµ quan ®iÓm cña lý thuyÕt .
-Lªontier vµ Rubinstein kh¼ng ®Þnh ph¹m trï ho¹t ®éng thùc
sù lµ ph¹m trï c«ng cô x©y dùng nªn t©m lý häc ho¹t ®éng

74
-Theo Lªontier : Ho¹t ®éng ®îc hiÓu lµ mét tæ hîp c¸c qu¸
tr×nh con ngêi t¸c ®éng vµo ®èi tîng nh»m ®¹t môc ®Ých
tháa m·n mét nhu cÇu nhÊt ®Þnh vµ chÝnh kÕt qu¶ cña ho¹t
®éng lµ sù cô thÓ ho¸ nhu cÇu cña chñ thÓ.
Nãi c¸ch kh¸c, ho¹t ®«ng lµ mèi quan hÖ gi÷a kh¸ch thÓ vµ
chñ thÓ bao gåm qu¸ tr×nh kh¸ch thÓ ho¸ chñ thÓ vµ qu¸
tr×nh chñ thÓ ho¸ kh¸ch thÓ .
Tõ kh¸i niÖm ho¹t ®éng nªu trªn, ta cã thÓ nãi r»ng ho¹t
®éng lµ ph¬ng thøc tån t¹i cña con ngêi trong x· héi, ho¹t
®éng lµ n¬i n¶y sinh t©m lý vµ lµ n¬i t©m lý vËn hµnh .
*C¸c ®Æc ®iÓm cña ho¹t ®éng.

+ Ho¹t ®éng bao giê còng lµ ho¹t ®éng cã ®èi tîng.


+ Ho¹t ®éng bao giê còng do chñ thÓ tiÕn hµnh .

+ Ho¹t ®éng vËn hµnh theo nguyªn t¾c gi¸n tiÕp (dïng c«ng
cô lao ®éng)

+ Ho¹t ®éng bao giê còng cã tÝnh môc ®Ých.

III. Ho¹t ®éng d¹y vµ b¶n chÊt cña nã .


1. Kh¸i niÖm

Ho¹t ®éng d¹y lµ ho¹t ®éng cña ngêi lín tæ chøc vµ ®iÒu
khiÓn ho¹t ®éng cña häc sinh nh»m gióp chóng lÜnh héi nÒn
v¨n ho¸ x· héi t¹o ra sù ph¸t triÓn t©m lý, h×nh thµnh nh©n
c¸ch cña chóng

D¹y häc lµ qu¸ tr×nh tæ chøc ®iÒu khiÓn häc sinh lÜnh héi kh¸i
niÖm .
+Tæ chøc : BiÕt tæ chøc vµ cæ vò häc sinh thùc hiÖn c¸c
nhiÖm vô d¹y häc ®Ò ra. Tæ chøc líp häc thµnh mét tËp thÓ líp
thèng nhÊt cã bÇu kh«ng khÝ t©m lý lµnh m¹nh, cã kû luËt, cã

75
nÒ nÕp ®¶m b¶o cho ho¹t ®éng d¹y häc ®¹t hiÖu qu¶ . BiÕt
khÝch lÖ c¸c lo¹i häc sinh vµo sù tiÕn bé cña TT.

+ThiÕt kÕ: ThiÕt kÕ ch¬ng tr×nh, kÕ ho¹ch ho¹t ®éng d¹y.


Cã kü n¨ng thiÕt kÕ bµi häc vµ giê lªn líp → cã t¸c dông gióp
gi¸o viªn ®Þnh híng ®îc viÖc d¹y cña m×nh vµ viÖc häc cña
häc sinh . §¶m b¶o thu ®îc kÕt qu¶ tèt ngoµi ra cÇn gióp gi¸o
viªn dù kiÕn tríc t×nh huèng cã thÓ x¶y ra .

2. B¶n chÊt cña ho¹t ®éng d¹y.


Trong ®êi sèng hµng ngµy cã rÊt nhiÒu c¸ch d¹y vµ kÕt qu¶
còng ®em l¹i cho häc sinh nh÷ng hiÓu biÕt nhÊt ®Þnh . Song
c¸ch d¹y, néi dung, ph¬ng ph¸p d¹y trong cuéc sèng ®êi th-
êng kh¸c víi ho¹t ®éng d¹y cña ngêi thÇy gi¸o theo ph¬ng thøc
nhµ trêng.
- Trong cuéc sèng ®êi thêng ngêi lín d¹y cho häc sinh em
nh÷ng nÐt sèng v¨n ho¸ . kh«ng ®ñ ®Ó häc sinh ph¸t triÓn,
tiÕp cËn víi cuéc sèng hiÖn ®¹i .
- Trong nhµ trêng thÇy gi¸o ®ãng vai trß lµ chñ thÓ cña ho¹t
®éng d¹y häc cã nhiÖm vô chñ yÕu, nhiÖm vô ®Æc trng lµ tæ
chøc qu¸ tr×nh t¸i t¹o ë häc sinh hay nãi kh¸c ®i nh»m tæ chøc
t¸i t¹o nÒn v¨n ho¸ x· héi, t¹o ra c¸i míi trong t©m lý häc sinh.
- Nh vËy, tuy kh«ng cã chøc n¨ng s¸ng t¹o ra tri thøc míi, còng
kh«ng cã chøc n¨ng t¸i t¹o tri thøc cò cho b¶n th©n ngêi d¹y,
ho¹t ®éng d¹y buéc ph¶i ®a tri thøc mµ loµi ngêi ®· ph¸t hiÖn
vµo ho¹t ®éng cña ngêi d¹y nh mét c«ng cô, ph¬ng tiÖn ®Î tæ
chøc cho ngêi häc h×nh thµnh nh÷ng tri thøc Êy l¹i mét lÇn nöa
cho häc sinh th«ng qua ®ã t¹o ra sù ph¸t triÓn t©m lý häc sinh.
Ho¹t ®éng d¹y nh»m t¹o ra c¸i míi trong t©m lý häc sinh do ®ã
nã vËn hµnh theo c¬ chÕ s¸ng t¹o, cßn ho¹t ®éng häc l¹i vËn

76
hµnh theo c¬ chÕ lÜnh héi. Hai ho¹t ®éng nµy ho¹t ®éng theo
2 c¬ chÕ kh¸c nhau nhng chóng kh«ng t¸ch rêi nhau. Ho¹t
®éng d¹y chØ diÔn ra khi cã ho¹t ®éng häc. Ho¹t ®éng häc
chØ diÔn ra khi cã sù chØ ®¹o vµ tæ chøc cña ho¹t ®éng d¹y.
§ã lµ 2 ho¹t ®éng tån t¹i cïng nhau , cho nhau.
3. Môc ®Ých cña ho¹t ®éng d¹y:
-Nh»m truyÒn thô cho häc sinh hÖ thèng tri thøc khoa häc phæ
th«ng c¬ b¶n, hiÖn ®¹i ®ång thêi híng dÉn chØ ®¹o viÖc rÌn
luyÖn kü n¨ng kû x¶o cho häc sinh.
Gióp häc sinh lÜnh héi nÒn v¨n ho¸ x· héi, ph¸t triÓn t©m lý,
h×nh thµnh nh©n c¸ch .
Häc sinh th©m nhËp vµo c¸c mçi quan hÖ XH, lÜnh héi nÒn
VHXH biÕn nh÷ng n¨ng lùc cña loµi ngêi thµnh n¨ng lùc cña
m×nh t¹o c¬ së ®Ó h×nh thµnh nh©n c¸ch.
§Ó ®¹t ®ùoc môc ®Ých nµy . Gi¸o viªn gióp ®ì häc sinh, híng
dÉn ®iÒu chØnh c¸c ho¹t ®éng nhËn thøc cña häc sinh bëi v×
chÝnh b¶n th©n häc sinh kh«ng thÓ tù m×nh biÕn n¨ng lùc loµi
ngêi thµnh n¨ng lùc cña b¶n th©n. Do ®ã gi¸o viªn ph¶i thËt sù
quan t©m, dÉn d¾t häc sinh tr¸nh ®Ó häc sinh mß mÉm

IV. Ho¹t ®éng häc vµ b¶n chÊt t©m lý cña ho¹t ®éng häc

1. Kh¸i niÖm vÒ ho¹t ®éng häc

- §Ó lÜnh héi kinh nghiÖm x· héi, ngêi ta cã nhiÒu c¸ch häc


kh¸c nhau. Häc mét c¸ch ngÉu nhiªn trong cuéc sèng. Häc bÊt
kú lóc nµo, ë ®©u trong lao déng hay trong vui ch¬i.
VÝ dô: §i mét ngµy ®µng häc mét sµng kh«n.
⇒ C¸ch häc ngÉu nhiªn chÝnh lµ c¸ch lÜnh héi nh÷ng kinh
nghiÖm t¬ng øng mµ kh«ng ph¶i lµ môc ®Ých. (häc kh«ng cã
chñ ®Þnh)

77
KÕt qu¶ cña c¸ch häc nµy lµ:
+ Nh÷ng kinh nghiÖm lÜnh héi th«ng qua c¸c häc nµy kh«ng
phï hîp cíi nh÷ng môc tiªu trùc tiÕp cña ho¹t ®éng hµnh vi.

+ ChØ lÜnh héi ®îc nh÷ng g× liªn quan trùc tiÕp víi c¸c nhu
cÇu hng thó, c¸c nhiÖm vô tríc m¾t cßn nh÷ng c¸i kh¸c th× bá
qua.

+ ChØ ®a l¹i cho ngêi ta nh÷ng tri thøc tiÒn khoa häc
+ Cã tÝnh chÊt ngÉu nhiªn rêi r¹c vµ kh«ng cã hÖ thèng.
+ ChØ h×nh thµnh nh÷ng n¨ng lùc thùc tiÔn do kinh nghiÖm
h»ng ngµy mang l¹i.

=>Song thùc tiÔn ®ßi hái con ngêi ph¶i cã nh÷ng tri thøc khoa
häc thùc sù, ph¶i h×nh thµnh nh÷ng n¨ng lùc thùc tiÔn míi mµ
c¸ch häc nhÉu nhiªn kh«ng thÓ t¹o ra ®îc. §Ó d¹t dîc ®iÒu nµy
cÇn ph¶i cã mét ho¹t ®éng ®Æc biÖt mµ môc ®Ých c¬ b¶n
cña nã chÝnh lµ häc. §©y lµ mét ho¹t ®éng ®Æc thï cña XH
loµi ngêi ho¹t ®éng cã chñ ®Þnh.

VËy ho¹t ®éng häc lµ g× ?

Ho¹t ®éng häc lµ ho¹t ®éng ®Æc thï cña con ngêi dîc ®iÒu
khiÓn bëi môc ®Ých tù gi¸c lµ lÜnh héi nh÷ng tri thøc, kü n¨ng,
kü x¶o míi nh÷ng h×nh thøc hµnh vi vµ nh÷ng d¹ng ho¹t ®éng
nhÊt ®Þnh nh÷ng gi¸ trÞ.

2. B¶n chÊt cña ho¹t ®éng häc.

a. §èi tîng cña ho¹t ®éng häc :

Häc sinh lµ nh÷ng chñ thÓ cña ho¹t ®éng häc nhng l¹i lµ
®èi tîng cña ho¹t ®éng d¹y. VËy ®èi tîng cña ho¹t ®éng häc lµ
g× ?

78
-§èi tîng cña ho¹t ®éng häc ®ã lµ hÖ thèng nh÷ng tri thøc, kü
n¨ng, kü x¶o t¬ng øng víi nã.

Së dÜ nh vËy lµ v× c¸i dÝch mµ ho¹t ®éng häc híng tíi lµ


chiÕm lÜnh tri thøc, kü n¨ng, kü x¶o cña XH th«ng qua sù t¸i t¹o
cña c¸ nh©n. ViÖc t¸i t¹o nµy sÏ kh«ng thùc hiÖn ®îc nÕu ngêi
häc chØ lµ kh¸ch thÓ bÞ ®éng cña nh÷ng t¸c ®éng s ph¹m,
gi¸o viªn lµ nh÷ng ngêi ®éc t«n vÒ tri thøc. D¹y häc chØ lµ sù
truyÒn ®¹t vµ tiÕp thu th× còng gièng nh c¬ chÕ m¸y ph¸t vµ
m¸y nhËn, khã cã thÓ ®¹t ®î hiÖu qu¶. Muèn häc cã kÕt qu¶,
ngêi häc ph¶i tÝch cùc tiÕn hµnh c¸c ho¹t ®éng häc b»ng c¸ch
chÝnh ý thøc tù gi¸c vµ n¨ng lùc trÝ tuÖ cña b¶n th©n m×nh .
b. Ho¹t ®éng häc lµ ho¹t ®éng hãng vµo lµm thay ®æi
chÝnh m×nh.
Th«ng thêng c¸c ho¹t ®éng kh¸c híng vµo lµm thay ®æi
kh¸ch thÓ (§èi tîng cña ho¹t ®éng) trong khi ®ã ho¹t ®éng häc
l¹i lµm cho chÝnh chñ thÓ cña ho¹t ®éng nµy thay ®æi vµ ph¸t
triÓn.

§iÒu ®ã cã nhÜa r»ng: HÖ thèng tri thøc, kü n¨ng, kü x¶o


mµ c¸c nhµ khoa häc ®· t×m ra kh«ng hÒ thay ®æi sau khi nã
bÞ chñ thÓ (häc sinh) chiÕm lÜnh. Cßn t©m lý cña chñ thÓ ®îc
thay ®æi vµ ph¸t triÓn nhê cã sù tiÕp thu vµ lÜnh héi.
→ V× vËy ngêi häc cµng gi¸c ngé ®îc s©u s¾c môc ®Ých nµy
bao nhiªu th× søc m¹nh vËt chÊt vµ tinh thÇn cña hä ngµy cµng
®îc huy ®éng bÊy nhiªu, sù thay ®æi vµ ph¸t triÓn t©m lý cña
chÝnh hä l¹i cµng lín lao vµ m¹nh mÏ.

→Tuy nhiªn ho¹t ®éng häc còng cã thÓ lµm thay ®æi kh¸ch thÓ
. Nhng viÖc lµm thay ®æi kh¸ch thÓ nh thÕ kh«ng ph¶i lµ môc

79
®¸ch tù th©n cña ho¹t ®éng häc mµ lµ ph¬ng tiÖn cña ho¹t
®äng häc .

c. Ho¹t ®éng häc lµ ho¹t ®éng ®îc ®iÒu khiÓn mét c¸ch
cã ý thøc nh»m tiÕp thu, lÜnh héi , tri thøc, kü n¨ng kü
x¶o.

Ho¹t ®éng häc, tríc hÕt lµ ho¹t ®éng tiÕp thu nh÷ng tri thøc
kü n¨ng kü x¶o, tiÕp thu c¶ néi dung vµ h×nh thøc cña chóng.
Sù tiÕp ®ã thêng diÔn ra sau khi chñ thÓ ho¹t ®éng trong mét
t×nh huèng cô thÓ , do ®ã sù tiÕp thu nµy thêng g¾n vµo
tõng hoµn c¶nh cô thÓ, phô thuéc vµo tõng môc ®Ých riªng lÎ
mµ hµnh ®éng híng tíi. Nh÷ng tri thøc, kü n¨ng, kü x¶o tiÕp
thu trong tõng t×nh huèng ®ã mang tÝnh chÊt kinh nghiÖm
gióp hä hµnh ®éng cã kÕt qu¶ trong mét t×nh huèng x¸c
®Þnh. Nh÷ng kinh nghiÖm ®ã ®îc truyÒn tõ ®êi nµy sang
®êi kh¸c, nã cã gi¸ trÞ trong s¶n xuÊt vµ trong cuéc sèng,
nh÷ng kinh nghiÖm nµy thêng kh«ng hÖ thèng, kh«ng lý gi¶i
®îc c¬ së khoa häc.

-Sù tiÕp thu tri thøc, kü n¨ng, kü x¶o trong ho¹t ®éng häc lµ
sù tiÕp thu cã tÝnh tù gi¸c cao. Bëi v× ®èi tîng tiÕp thu ®· trë
thµnh môc ®Ých cña ho¹t ®éng häc, nh÷ng tri thøc ®ã ®·
®îc chän läc tinh chÕ vµ tæ chøc l¹i trong mét hÖ thèng nhÊt
®Þnh b»ng c¸ch v¹ch ra b¶n chÊt, ph¸t hiÖn nh÷ng mèi liªn
hÖ mang tÝnh quy luËt quy ®Þnh sù tån t¹i, vËn ®éng vµ ph¸t
triÓn cña chóng.

=> Ho¹t ®éng d¹y ph¶i t¹o ra ®îc ë ngêi häc nh÷ng ho¹t
®éng thÝch hîp víi môc ®Ých cña viÖc tiÕp thu.

80
d. Ho¹t ®éng häc kh«ng chØ híng vµo viÖc tiÕp thu tri
thøc, kü n¨ng, kü x¶o míi mµ cßn híng vµo viÖc tiÕp
thu c¶ nh÷ng tri thøc cña chÝnh b¶n th©n ho¹t ®éng.

Muèn ho¹t ®éng häc diÔn ra ®¹t kÕt qu¶ cao, ngêi häc ph¶i
cã nh÷ng hµnh ®éng häc tËp thÝch hîp nãi kh¸c ®i ngêi häc
ph¶i biÕt häc c¸ch häc.

Trong khi tæ chøc ho¹t ®éng cho häc sinh ngêi d¹y ph¶i ý
thøc ®îc nh÷ng tri thøc naß, kü n¨ng kü x¶o nµo häc sinh cÇn
h×nh thµnh. Võa ph¶i cã quan niÖm râ rµng th«ng qua tæ
chøc sù tiÕp thu tri thøc, kü n¨ng, kü x¶o ®ã th× häc sinh sÏ
lÜnh héi ®îc c¸ch häc g×? Con ®êng chiÕm lÜnh tri thøc kü
n¨ng, kü x¶o ®ã nh thÕ nµo ? CÇn nhËn thøc ®Çy ®ñ tÇm
quan träng cña viÖc h×nh thµnh chÝnh b¶n th©n ho¹t ®éng
häc ë häc sinh . Nã lµ tiÒn ®Ò lµ c«ng cô lµ ph¬ng tiÖn kh«ng
thÓ thiÕu ®Ó ®¹t môc ®Ých cña ho¹t ®éng nµy. Néi dung vµ
tÝnh chÊt cña ho¹t ®éng häc ®îc h×nh thµnh sÏ quyÕt ®Þnh
néi dung chÊt lîng cña sù lÜnh héi tri thøc kü n¨ng, kü x¶o.
e. Ho¹t ®éng häc lµ ho¹t ®«ng chñ ®¹o cña løa tuæi häc
sinh.
ë trªn chóng ta ®· kh¼ng ®Þnh ho¹t ®éng häc lÊy tri thøc
khoa häc lµm ®èi tîng. Tøc lµ ngêi häc chÞu sù t¸c ®éng,
®iÒu khiÓn mét c¸ch cã môc ®Ých, cã hÖ thèng, cã ph¬ng
ph¸p cña thÇy ®Ó chiÕm lÜnh tri thøc cña loµi ngêi ®· s¸ng t¹o
ra . Ngêi häc ph¶i chñ ®éng tÝch cùc ®Ó tiÕp thu, lÜnh héi,
t¸i t¹o l¹i thµnh cña riªng m×nh ®Ó h×nh thµnh vµ ph¸t triÓn
nh©n c¸ch.

3. C¸c yÕu tè t©m lý c¬ b¶n cña ho¹t ®éng häc .


3. 1. §èi tîng cña ho¹t ®éng häc.

81
- Nh trªn ®· tr×nh bµy, ®èi tîng cña ho¹t ®éng häc lµ tri
thøuc, kü n¨ng kü x¶o, th¸i ®é.
- Nh÷ng tri thøc mµ häc sinh ph¶i häc ®îc lùa chän tõ nh÷ng
khoa häc kh¸c nhau theo nh÷ng nguyªn t¾c nhÊt ®Þnh lµm
thµnh m«n häc. §èi tîng cña ho¹t ®éng häc trong thùc tiÔn gi¸o
dôc ®îc biÓu hiÖn cô thÓ ë c¸c ch¬ng tr×nh m«n häc . Mµ
®¬n vÞ cÊu thµnh nã lµ kh¸i niÖm, kü n¨ng, th¸i ®é.

⇒ Nh vËy ®èi täng cña ho¹t ®éng häc liªn quan chÆt chÏ víi
®èi tîng khoa häc. Tuy nhiªn gi÷a ho¹t ®éng häc vµ ho¹t
®éng nghiªn cøu khoa häc cã sù kh¸c biÖt vÒ nguyªn t¾c .

* Sù kh¸c biÖt thÓ hiÖn:


-Ho¹t ®éng häc kh«ng cã chøc n¨ng ph¸t hiÖn ch©n lý khoa
häc mµ loµi ngêi cha biÕt, chøc n¨ng cña nã lµ t¸i t¹o nh÷ng tri
thøc ®· cã trong kho tµng v¨n ho¸ cña loµi ngêi qua ®ã mµ t¹o
ra sù ph¸t triÓn cña chñ thÓ ho¹t ®éng häc.
Nãi c¸ch kh¸c ho¹t ®éng häc lµm cho tri thøc khoa häc mµ
loµi ngêi s¸ng t¹o ra sèng l¹i mét lÇn n÷a ë chÝnh chñ thÓ cña
ho¹t ®éng nµy lµm cho nã biÕn thµnh tµi s¶n riªng, thµnh t©m
lý cña chÝnh chñ thÓ.

-Tri thøc khoa häc khi cha trë thµnh ®èi tîng cña ho¹t ®éng
häc th× nã nh “C¸i x¸c kh«ng hån” nhng khi ®· trë thµnh ®èi t-
îng cña ho¹t ®éng häc th× nã lËp tøc sèng l¹i cuéc ®êi nã ®·
tõng sèng khi xa trong hiÖn thùc.
3. 2. NhiÖm vô häc tËp.
§èi víi häc sinh môc ®Ých bao trïm lµ chiÕm lÜnh ®èi tîng
cña ho¹t ®éng häc. V× vËy ®èi tîng häc tËp ph¶i ®îc cô thÓ
ho¸ thµnh hÖ thèng c¸c môc ®Ých bé phËn vµ häc sinh ph¶i v-

82
¬n lªn ®Ó ®¹t ®îc tõng môc ®Ých bé phËn nµy b»ng c¸ch thùc
hiÖn tõng nhiÖm vô häc tËp do th©ú giao cho.
Mèi môc ®Ých bé phËn nã lµ biÓu hiÖn cô thÓ cña mét kh©u
trong c¸i chuçi logic cña ®èi tîng häc tËp, do ®ã nh÷ng nhiÖm
vô häc tËp t¬ng øng víi mét kh©u trong chuçi logic ®ã.
⇒ Nh vËy qu¸ tr×nh ph¸t triÓn t©m lý ngêi häc lµ qu¸ tr×nh liªn
tôc t¹o ra nh÷ng n¨ng lùc míi cha hÒ cã tríc ®©y. Trong thùc
tiÔn gi¸o dôc n¨ng lùc míi Êy ®îc t¹o ra th«ng qua viÖc häc
sinh thùc hiÖn nhiÖm vô häc tËp . Mçi nhiÖm vô häc tËp nh»m
t¹o ra mét s¶n phÈm gi¸o dôc .

3. 3. Ph¬ng tiÖn häc tËp.

Trong bÊt cø mét ho¹t ®éng nµo muèn chiÕm lÜnh ®èi tîng,
chñ thÓ ph¶i cã nh÷ng ph¬ng tiÖn nhÊt ®Þnh.
Ph¬ng tiÖn häc tËp cña häc sinh : + Bót mùc, tµi liÖu s¸ch
gi¸o khoa. (1)
+ Hµnh ®éng häc tËp (2)
Lo¹i ph¬ng tiÖn thø (2) ®îc häc sinh h×nh thµnh trong qu¸
tr×nh diÔn ra ho¹t ®éng häc tËp . §ã lµ so s¸nh, ph©n lo¹i,
ph©n tÝch, kh¸i qu¸t ho¸ néi dung.
Ph©n lo¹i lµ hµnh ®éng häc tËp lµm ph¬ng tiÖn ®¾c lùc cho
viÖc h×nh thµnh kh¸i niÖm kinh nghiÖm .
+ Ph©n tÝch, kh¸i qu¸t ho¸ lµ nh÷ng ph¬ng tiÖn quan träng
®Ó h×nh thµnh kh¸i niÖm khoa häc .

3. 4. Nh÷ng ®iÒu kiÖn cña ho¹t ®éng häc.

§iÒu kiÖn thø nhÊt: §¶m b¶o cho häc ®éng d¹y vµ ho¹t ®éng
häc cã mèi liªn hÖ gi÷a sù chØ ®¹o vÒ mÆt s ph¹m cña thÇy
vµ viÖc häc cña trß.

83
Tríc ®©y d¹y häc theo c¬ chÕ thÇy cho, trß nhËn . ThÇy
chØ chÕ biÕn s½n mäi c¸i trß chØ viÖc hëng thô → häc sinh
chØ cÇn rÌn luyÖn trÝ nhí.
Ngµy nay thÇy tæ chøc, híng dÉn trß hµnh ®éng ®éc lËp
tù gi¸c .

§iÒu kiÖn thø hai: §¶m b¶o cho ho¹t ®éng häc ®¹t ®îc kÕt qu¶
cao, lµ mèi liªn hÖ hîp t¸c vµ trao ®æi gi÷a nh÷ng ngêi
cïng häc díi sù chØ ®¹o vµ tæ chøc cña th©ú trong giao lu
trong tËp thÓ
4. Sù h×nh thµnh ho¹t ®éng häc tËp.
4. 1. H×nh thµnh ®éng c¬ häc tËp .

Ho¹t ®éng ®ã lµ sù ®¸p l¹i cña c¸ thÓ ®èi víi mét t×nh
huèng hiÖn thùc x¸c ®Þnh. §· lµ ho¹t ®éng th× ph¶i cã ®éng
c¬ cña nã. Kh«ng cã ho¹t ®éng nµo l¹i kh«ng cã ®éng c¬.
Ho¹t ®éng ®îc thóc ®Èy bëi ®éng c¬ vµ diÔn ra trong mét
t×nh huèng x¸c ®Þnh.

- §éng c¬ kh«ng ph¶i lµ c¸i g× trõu tîng ë bªn trong c¸ thÓ .


Nã ®îc thÓ hiÖn ë ®èi tîng cña ho¹t ®éng. §éng c¬ häc tËp
cña häc sinh ®îc hiÖn th©n ë ®èi tîng cña ho¹t ®éng häc, tøc
lµ nh÷ng tri thøc kü n¨ng, kü x¶o, th¸i ®é, gi¸ trÞ, chuÈn
mùc. mµ gi¸o dôc sÏ ®a l¹i cho hä.
- Trong t©m lý häc sinh, ®éng c¬ nµy ®îc biÓu hiÖn ra ngoµi
ë lßng kh¸t khao ®èi víi tri thøc: yªu thÝch bé m«n m×nh häc,
say mª nghiªn cøu t×m tßi, ph¸t hiÖn nh÷ng ®iÒu míi l¹. . .
Tuy nhiªn trong thùc tiÔn gi¸o dôc, kh«ng Ýt häc sinh ®i häc
v× câng bøc, v× vËy nh÷ng häc sinh nµy thêng thê ¬ ch¸n
ghÐt nh÷ng tri thøc khoa häc->®éng c¬ häc tËp cßn thÊp.

84
§éng c¬ häc tËp kh«ng cã s½n còng kh«ng thÓ ¸p ®Æt tõ
ngoµi mµ ph¶i ®îc h×nh thµnh dÇn dÇn trong qu¸ tr×nh häc
sinh ngµy cµng ®i s©u vµo chiÕm lÜnh tri thøc, kü n¨ng, kü
x¶o díi sù híng dÉn, tæ chøc cña GV.

=> Nh vËy muèn h×nh thµnh ®éng c¬ häc tËp cho häc sinh
th× trong tõng tiÕt häc thÇy gi¸o ph¶i tæ chøc cho häc sinh tù
ph¸t hiÖn ra nh÷ng ®iÒu míi l¹, g©y ®îc nh÷ng Ên tîng tèt
®Ñp cho häc sinh ®èi víi viÖc häc tËp. DÇn dÇn häc tËp trë
thµnh mét nhu cÇu kh«ng thÓ thiÕu t¹o thµnh søc m¹nh tinh
thÇn thêng xuyªn thóc ®Èy häc sinh vît qua mäi khã kh¨n ®Ó
dµnh lÊy tri thøc. Häc tËp do ®ã mang tÝnh chÊt tù nguyÖn cao
c¶, say mª, hµo høng.

- Cã hai lo¹i ®éng c¬ : §éng c¬ hoµn thiÖn tri thøc vµ ®éng


c¬ quan hÖ x· héi.

+ §éng c¬ hoµn thiÖn tri thøc (®éng c¬ bªn trong)

§ã lµ : Lßng khao kh¸t më réng tri thøc .

Mong muèn cã nhiÒu hiÓu biÕt

Say mª trong viÖc gi¶i quyÕt nh÷ng nhiÖm vô häc


tËp.

⇒ TÊt c¶ nh÷ng biÓu hiÖn nµy ®Òu do sù hÊp dÉn l«i cuèn cña
b¶n th©n tri thøc, còng nh ph¬ng ph¸p dµnh lÊy tri thøc ®ã.

Mçi lÇn dµnh ®îc c¸i míi ë ®èi tîng häc th× häc sinh thÊy
nguyÖn väng hoµn thiÖn tri thøc cña m×nh ®îc tho¶ m·n vµ
cã nhu cÇu mong muèn tiÕn cao h¬n .

§éng c¬ hoµn thiÖn tri thøc híng vµo viÖc kh¾c phôc
nh÷ng trë ng¹i khã kh¨n bªn ngoµi ®Ó ®¹t nguyÖn väng n¶y

85
sinh chø kh«ng ph¶i híng vµo viÖc ®Êu tranh víi chÝnh b¶n
th©n m×nh .

⇒Do vËy chñ thÓ cña ho¹t ®éng häc thêng kh«ng cã sù c¨ng
th¼ng t©m lý .

+ §éng c¬ quan hÖ x· héi (®éng c¬ ngoµi)

Chóng ta thÊy ë lo¹i ®éng c¬ nµy häc sinh còng say sa häc
tËp nhng sù say sa ®ã l¹i v× søc hÊp dÉn, l«i chuèn cña mét
c¸i kh¸c ë ngoµi môc ®Ých trùc tiÕp cña viÖc häc tËp.

VÝ dô: V× chÕ ®é “thëng”, “ph¹t” ®e do¹ vµ yªu cÇu, thi dua


vµ ¸p lùc, khªu gîi lßng hiÕu danh mong ®îi h¹nh phóc vµ lîi
Ých t¬ng lai còng nh sù hµi lßng cña cha mÑ, sù kh©m phôc
cña b¹n bÌ.

⇒ §éng c¬ bªn trong lµ ®éng c¬ do yÕu tè kÝch thÝch xuÊt


ph¸t tõ môc ®Ých häc tËp . §éng c¬ bªn ngoµi lµ ®éng c¬ do
yÕu tè kÝch thÝch á bªn ngoµi ®èi víi môc ®Ých häc tËp .
Nhîc ®iÓm: §éng c¬ quan hÖ x· héi thêng biÓu hiÖn ë hai
møc ®é : mang tÝnh chÊt cìng b¸ch vµ cã lóc xuÊt hiÖn nh lµ
mét vËt c¶n cÇn kh¾c phôc trªn con ®êng ®i tíi môc ®Ých c¬
b¶n .

Thêng cã sù c¨ng th¼ng t©m lý ®¸ng kÓ, ®ßi hái nh÷ng nç


lùc bªn trong, ®«i khi c¶ sù ®Êu tranh víi chÝnh b¶n th©n
m×nh.

VÝ dô: Khi kÕt qu¶ häc tËp kh«ng ®¸p øng mong íc vµ ®Þa
vÞ cña c¸ nh©n trong x· héi sau nµy .

86
⇒ Khi cã sù xung ®ét gay g¾t häc sinh thêng cã nh÷ng biÓu
hiÖn tiªu cùc nh quay cãp , ph¸ ph¸ch, thê ¬ , l¬ lµ hay bá
häc .
*§éng c¬ häc tËp kh«ng cã s½n còng kh«ng thÓ ¸p ®Æt mµ
ph¶i ®îc h×nh thµnh dÇn dÇn chÝnh trong qu¸ tr×nh häc sinh
ngµy cµng ®i s©u chiÕm lÜnh ®èi tîng häc tËp díi sù tæ chøc
vµ ®iÒu khiÓn cña thÇy.

KLSP: Muèn h×nh thµnh ®éng c¬ häc tËp cho häc sinh gi¸o
viªn cÇn: Lµm cho nh÷ng nhu cÇu ®îc g¾n liÒn víi mét trong
nh÷ng mÆt cña ho¹t ®éng häc tËp nh : Môc ®Ých, qu¸ tr×nh
hay kÕt qu¶.
Ph¶i kh¬i dËy m¹nh mÏ ë c¸c em nhu cÇu nhËn thøc, nhu cÇu
chiÕm lÜnh ®èi tîng häc tËp .

4. 2. H×nh thµnh môc ®Ých häc tËp .


Tõ tríc ®Õn nay cã nhiÒu ngêi hiÓu lÇm r»ng: môc ®Ých ho¹t
®éng lµ do ®Çu ãc con ngêi nghÜ ra mét c¸ch chñ quan. ThËt
ra môc ®Ých hµnh ®éng còng ®îc h×nh thµnh dÇn dµn trong
qu¸ tr×nh diÔn ra hµnh ®éng mét c¸ch hiÖn thùc. Môc ®Ých
thùc sù b¾t ®Çu trë thµnh môc ®Ých tõ khi chñ thÓ b¾t ®Çu
hµnh ®éng.

Kh¸c víi con vËt, tríc khi con ngêi b¾t tay vµo hµnh ®éng
th× h×nh ¶nh vÒ s¶n phÈm t¬ng lai ®· cã trong ®Çu cña chñ
thÓ. Tuy nhiªn ®©y cha ph¶i lµ môc ®Ých nã míi chØ lµ biÓu
tîng ®Çu tiªn vÒ môc ®Ých ®ã do trÝ tëng tîng t¹o ra ®Ó
®Þnh híng cho hµnh ®éng .

- Nh trªn ®· nãi ®èi tîng häc tËp lµ n¬i hiÖn th©n cña ®éng
c¬. Muèn cho ho¹t ®éng häc tËp ®îc thùc hiÖn bëi ®éng c¬
®Ých thùc th× ®èi tîng cña ho¹t ®éng häc tËp ph¶i ®îc cô thÓ

87
ho¸ thµnh hÖ thèng c¸c kh¸i niÖm cña m«n häc. Mèi kh¸i niÖm
cña m«n häc thÓ hiÖn trong tõng tiÕt, tõng bµi chÝnh lµ môc
®Ých cña ho¹t ®éng häc.

- B¶n chÊt cña ho¹t ®éng häc lµ híng vµo lµm thay ®æi chñ
thÓ cña nã. Sù thay ®æi nµy biÓu hiÖn ë sù thay ®æi møc ®é
lµm chñ: tri thøc kü n¨ng, kü x¶o, th¸i ®é, gi¸ trÞ, chuÈn
mùc, nh÷ng quy luËt vµ nh÷ng ph¬ng thøc hµnh vi phï hîp víi
chóng. ChÝnh nh÷ng c¸i ®ã lµm thµnh néi dung cña môc ®Ých
häc tËp.

Môc ®Ých nµy chØ b¾t ®Çu ®îc h×nh thµnh khi chñ thÓ b¾t
tay vµo thùc hiÖn hµnh ®éng häc tËp. Lóc ®ã chñ thÓ th©m
nhËp vµo ®èi tîng nhê ®ã nã chiÕm lÜnh ®îc nh÷ng tri thøc
míi, n¨ng lùc míi. Tuy nhiªn kÕt qu¶ cña sù chiÕm lÜnh nµy cßn
tuú thuéc sù th©m nhËp cña chñ thÓ vµo ®èi tîng diÔn ra theo
híng nµo. Thêng cã 2 trêng hîp x¶y ra:

+ Häc sinh híng vµo chiÕm lÜnh dÊu hiÖu chung bÒ ngoµi cña
SVHT riªng lÎ kh«ng cã mèi liªn hÖ tÊt yÕu víi nhau. C¸ch thøc
nµy chØ h×nh thµnh ë häc sinh kh¶ n¨ng ph©n lo¹i, nhËn biÕt
SVHT khi cÇn thiÕt.

+ Häc sinh híng vµo chiÕm lÜnh ph¬ng ph¸p chung nh»m ph¸t
hiÖn ra nh÷ng nguyªn t¾c kh¸i qu¸t cho phÐp gi¶i quyÕt mét
lo¹t yªu cÇu th«ng qua mét yªu cÇu cô thÓ. C¸ch thøc nµy lµm
cho häc sinh h×nh thµnh n¨ng lùc ®i s©u vµo b¶n chÊt cña
®èi tîng.

Trªn ®êng ®i tíi ®Ých cuèi cïng lu«n x¶y ra hiÖn tîng chuyÓn
ho¸ gi÷a môc ®Ých vµ ph¬ng tiÖn. Mét môc ®Ých bé phËn khi

88
®· ®îc h×nh thµnh ®Çy ®ñ, nã lËp tøc trë thµnh ph¬ng tiÖn
cho sù h×nh thµnh môc ®Ých bé phËn tiÕp theo.

4. 3. H×nh thµnh c¸c hµnh ®éng häc tËp.


Muèn t¹o ra sù ph¸t triÓn t©m lý cña häc sinh trong häc tËp
ph¶i lÊy®éng c¬ häc tËp cña häc sinh lµm c¬ së.
H×nh thøc tån t¹i kh¸i niÖm (cã 3 h×nh thøc tån t¹i c¬ b¶n )
+ H×nh thøc vËt chÊt : §ã lµ nh÷ng kh¸i niÖm ®îc kh¸ch quan
ho¸ . cña vËt thËt hay vËt thay thÕ
+ H×nh thøc “m· ho¸” : Logic cña kh¸i niÖm ®îc chuyÓn vµo
tró ngô ë vËt liÖu kh¸c Tøc lµ kh¸i niÖm tån t¹i díinh÷ng ký
hiÖu, m« h×nh, s ®å .
+ H×nh thøc tinh thÇn : Tró ngô trong t©m lý c¸ thÓ .
H×nh thøc hµnh ®éng häc tËp . øng víi 3 h×nh thøc tån t¹i cña
kh¸i niÖm cã 3 h×nh thøc cña hµnh ®éng häc tËp . §ã lµ:
+ H×nh thøc hµnh ®éng vËt chÊt trªn vËt thËt (ay cßn gäi lµ
vËt thay thÕ) → cã nghÜa r»ng häc sinh dïng thao t¸c tay ch©n
®Ó th¸o l¾p, s¾p xÕp. vËt thËt.

⇒ Th«ng qua hµnh ®éng nµy lµm cho logic cña kh¸i niÖm vèn
tró ngô trªn vËt thËt ®îc béc lé ra ngoµi.

H×nh thøc hµnh ®éng víi lêi nãi vµ c¸c h×nh thøc “m· ho¸”
kh¸c t¬ng øng víi ®èi tîng. Môc ®Ých cña hµnh ®éng nµy lµ
dïng lêi nãi còng nh c¸c h×nh thøc m· ho¸ kh¸c ®Ó chuyÓn
Logic cña kh¸i niÖm ®· ph¸t hiÖn ë hµnh ®éng vËt chÊt vµo
trong t©m lý chñ thÓ hµnh ®éng.
+ H×nh thøc hµnh ®éng tinh thÇn : Ho¹t ®éng diÔn ra trong
®Çu b»ng nh÷ng ý nghÜ kh«ng cÇn vËt thËt, vËt thay thÕ.

Theo§av§«p muèn häc tËp tèt cÇn 3 hµnh ®éng.

89
+ Hµnh ®éng ph©n tÝch : Nh»m ph¸t hiÖn ra nguån gèc
xuÊt ph¸t cñ kh¸i niÖm nã lµ ph¬ng tiÖn ®Ó ®i s©u vµo ®èi
tîng.
Ph©n tÝch còng diÔn ra ë 3 h×nh thøc hµnh ®éng: Ph©n tÝch
vËt chÊt.
Ph©n tÝch dùa trªn lêi nãi

Ph©ntÝch
tinh thÇn

+ Hµnh ®éng m« h×nh ho¸: Gióp con ngêi diÔn ®¹t logic
kh¸i niÖm mét c¸ch trùc quan. Trong d¹y häc thêng dïng nh÷ng
lo¹i m« h×nh: GÇn gièng vËt thËt .
Tîng trng

ho¸
+ Hµnh ®éng cô thÓ ho¸ : Gióp häc sinh vËn dông ph¬ng
thøc hµnh ®éng chung vµo viÖc gi¶i quyÕt nh÷ng vÊn ®Ò cô
thÓ trong cïng mét lÜnh vùc

⇒ Hµnh ®éng häc ®îc h×nh thµnh trong hµnh ®éng nh©n c¸ch
cña häc sinh bëi v× gióp häc sinh h×nh thµnh thÕ giíi quan,
niÒm tin, lý tëng, lËp trêng cã kh¶ n¨ng thÝch øng n¨ng lùc
s¸ng t¹o ph¸t triÓn n¨ng lùc hµnh ®éng kh¶ n¨ng hµnh ®éng cã
môc ®Ých, cã ®iÒu khiÓn, chñ ®éng tÝch cùc

Ch¬ng II:Nh÷ng vÊn ®ª c¬ b¶n cña t©m lý häc kü thuËt


nghÒ nghiÖp

90
(8 LT-1TH).
I. Sù h×nh thµnh kh¸i niÖm vµ lÜnh héi tri thøc kü thuËt
nghÒ nghiÖp.

1. Sù h×nh thµnh kh¸i niÖm .

a. Kh¸i niÖm lµ g×?


- Mét kh¸i niÖm víi t c¸ch lµ mmét s¶n phÈm t©m lý cã h×nh
thøc tån t¹i vËt chÊt (bªn ngoµi) vµ h×nh thøc tån t¹i tinh thÇn
(bªn trong).
VÝ dô: c¸i cèc th× tÊt c¶ nh÷ng c¸i cèc kh¸c nhau vÒ nguyªn
liÖu, kÝch cì, mµu s¾c. . lµ h×nh thøc vËt chÊt bªn ngoµi cña
kh¸i niÖm cßn h×nh thøc bªn trong(néi dung cña kh¸i niÖm )
th× Èn n¸u vÇo c¸i h×nh thøc bªn ngoµi kia (tøc lµ Èn n¸u vµo
c¸i cèc).
C¶ 2 h×nh thøc nµy ®Òu ®îc x¸c ®Þnh bëi mét chuçi thao t¸c
lien tiÕp nhau(theo mét thø tù chÆt chÏ) gäi lµ l«gic cña kh¸i
niÖm cèc.
Kh¸i niÖm cèc do ®ã lµ mét n¨ng lùc thùc tiÔn ®îc kÕt tinh l¹i
“göi vµo trong c¸i cèc”. Còng cã thÓ nãi kh¸i niÖm cèc Èn n¸u
trong c¸i cèc thùc.
V× vËy tríc khi d¹y kh¸i niÖm cèc gi¸o viªn ph¶i n¾m ch¾c
nh÷ng ®iÓm sau ®©y:
+ Kh¸i niÖm cèc vÉn tån t¹i mét c¸ch hiÖn thùc bªn ngoµi t duy
“Èn n¸u” vµo c¸i cã tªn lµ cèc.
+ C¸i cèc thËt (tån t¹i mét c¸ch c¶m tÝnh) kh«ng ph¶i lµ kh¸i
niÖm cèc mµ chØ lµ n¬I Èn n¸u(chç ë) cña kh¸i niÖm cèc cßn
b¶n th©n kh¸I niÖm cèc th× vÉn Èn n¸u mét c¸ch rÊt kÝn ®¸o
kh«ng ai nh×n thÊy, sê thÊy ®îc.

91
BÊt kú ai khi cha cã kh¸i niÖm cèc mµ muèn cã kh¸i niÖm nµy
®Òu ph¶i lÊy l¹i nã tõ c¸i cèc thùc, n¬i tríc ®©y loµi ngêi ®·
göi vµo kh¸i niÖm cèc. C¸ch lÊy l¹i lµ: víi c¸i cèc thùc ngêi ®ã
ph¶i lÆp l¹i ®óng chuçi thao t¸c mµ tríc ®©y loµi ngêi ®· göi
vµo: tay cÇm c¸i cèc (®· ®ùng níc) n©ng lªn ®a dÇn vµo phÝa
miÖng, khi tíi miÖng míi nghiªng cèc cho níc ch¶y vµo. NghÜa
lµ ngêi ®ã biÕt c xö víi c¸i cèc theo kiÓu ngêi ®êi thêng dïng.
Lóc Êy ta b¶o ngêi nµy ®· cã kh¸i niÖm cèc.
=>Nh vËy kh¸i niÖm lµ g×? Nguån gèc cña kh¸i niÖm lµ ë
®©u?
- Kh¸i niÖm lµ n¨ng lùc thùc tiÔn ®ùoc kÕt tinh l¹i vµ göi g¾m
vµo trong ®èi tîng.
¡ngGhen tõng nãi: Kh¸i niÖm lµ nh÷ng kÕt qu¶ trong ®ã
®îc kh¸i qu¸t ho¸ nh÷ng dù kiÖn cña thùc nghiÖm. Kh¸i niÖm
khoa häc ®ã lµ nh÷ng kiÕn thøc vÒ nh÷ng dÊu hiÖu nh÷ng
thuéc tÝnh b¶n chÊt chung cña vËt thay thÕ hay hiÖn tù¬ng
cña thùc tÕ kh¸ch quan vÒ nh÷ng mèi liªn hÖ vµ t¬ng quan
b¶n chÊt chung gi÷a chóng víi nhau.
-Nguån gèc tæ t«ng cña kh¸i niÖm lµ ë sù vËt, tõ khi con ngêi
ph¸t hiÖn ra nã th× kh¸i niÖm cã thªm mét chç ë thø 2 lµ trong
®Çu ãc con ngêi. §Ó tiÖn lu tr÷ vµ truyÒn l¹i cho c¸c thÕ hÖ
sau, con ngêi dïng ng«n ng÷ gãi gÐm néi dung kh¸i niÖm l¹i ë
trong s¸ch. Sù gãi gÐm nµy cã thÓ b»ng mét hoÆc vµi c©u gäi
lµ ®Þnh nghÜa hoÆc b»ng mét tõ ®Ó ®Æt tªn cho nã gäi lµ
thuËt ng÷.
- Kh¸i niÖm cã vai trß rÊt lín . ThÓ hiÖn ë chç :
Nã võa lµ s¶n phÈm, võa lµ ph¬ng tiÖn cu¶ ho¹t ®éng nhÊt lµ
ho¹t ®éng trÝ tuÖ .

92
Nã lµ thøc ¨n cña t duy v× nã lµ s¶n phÈm cña t duy, ®ång
thêi còng lµ sù vËn ®éng cu¶ t duy .
Nã lµ “Vên ¬m” cña t tëng, niÒm tin
2. B¶n chÊt t©m lýcña qu¸ tr×nh h×nh thµnh kh¸i niÖm.
-Mét kh¸i niÖm cã 2 quª h¬ng, hai n¬i tró ngô.

-Quª h¬ng thø nhÊt cña kh¸i niÖm lµ ë trong ®èi tîng. Kh¸i
niÖm cã ë trong ®Çu lµ quª h¬ng thø hai.

-Qu¸ tr×nh h×nh thµnh kh¸i niÖm diÔn ra nh sau :

B»ng hµnh ®éng cña m×nh chñ thÓ A th©m nhËp vµo ®èi t-
îng(sù vËt) B (quª h¬ng thø nhÊt cña kh¸i niÖm ) g¹t bá tÊt c¶
nh÷ng g× che dÊu kh¸i niÖm B ®Ó lµm B lé râ nguyªn h×nh
cña nã. Nhê ®ã tõ nay trong ®Çu chñ thÓ A ®· cã kh¸i niÖm B.

Nãi c¸ch kh¸c b»ng hµnh ®éng cña m×nh chñ thÓ A ®· buéc
kh¸i niÖm B ph¶i chuyÓn chç ë tõ ®èi tîng B sang ®Çu ãc
m×nh (tõ ngoµi vµo trong, tõ vËt ch¸t thµnh tinh thÇn). Qu¸
tr×nh chuyÓn chç ë nh vËy chÝnh lµ qu¸ tr×nh h×nh thµnh kh¸i
niÖm ë chñ thÓ.

*Khi d¹y häc muèn h×nh thµnh kh¸i niÖm cho häc sinh
Gv ph¶i tæ chøc cho häc sinh hµnh ®éng, t¸c ®éng vµo ®èi t-
îng (nguån gèc ®Çu tiªn cña kh¸i niÖm) theo ®óng quy tr×nh
h×nh thµnh kh¸i niÖm mµ tríc ®©y nhµ khoa häc ®· ph¸t hiÖn
ra. ChÝnh qu¸ tr×nh tæ chøc hµnh ®éng cña häc sinh nh vËy lµ
qu¸ tr×nh biÕn l«gic tÜnh cña ®èi tîng thµnh l«gic ®éng cña
nã, nh»m t¸ch l«gic cña ®èi tîng ra khái ®èi tîng ®Ó chuyÓn
vµo ®Çu ãc cña häc sinh . Nh vËy muèn h×nh thµnh kh¸i niÖm
ë häc sinh ph¶i lÊy hµnh ®éng cña c¸c em lµm c¬ së. Nhng

93
kh«ng ph¶i lµ hµnh ®éng bÊt kú mµ ph¶i lµ hµnh ®éng phï hîp
víi l«gic Êy.

*Khi tæ chøc qu¸ tr×nh h×nh thµnh kh¸i niÖm ë häc


sinh, cÇn lu ý :

-X¸c ®Þnh thËt chÝnh x¸c ®èi tîng cÇn chiÕm lÜnh cña häc
sinh trong tõng tiÕt häc : kh«ng ®îc nhÇm lÉn gi÷a ®å vËt(n¬i
Èn n¸u cña kh¸i niÖm) tªn gäi cña kh¸i niÖm (®ång thêi còng lµ
tªn gäi cña ®å vËt kia) vµ b¶n th©n kh¸i niÖm ®ã(l«gic cña
®èi tîng). §ång thêi cÇn x¸c ®Þnh c«ng cô ph¬ng tiÖn kh«ng
thÓ thiÕu cho viÖc tæ chøc qu¸ tr×nh h×nh thµnh kh¸i niÖm
nµy.

-Ph¶i tæ chøc qu¸ tr×nh h×nh thµnh kh¸i niÖm tr¶i qua c¸c giai
®o¹n chñ yÕu cña lý thuyÕt h×nh thµnh hµnh ®éng trÝ ãc,
trong ®ã giai ®o¹n hµnh ®éng vËt chÊt(trªn vËt th¹t hay vËt
thay thÕ nh m« h×nh, ký hiÖu) lµ c¬ së, nÒn t¶ng.

3. Sù h×nh thµnh kh¸i niÖm kü thuËt.

Sù h×nh thµnh kh¸i niÖm kü thuËt theo Ganperin cã 5 bíc:


Bíc 1: §Þnh híng(biÕt râ môc ®Ých).
- §Þnh híng cã vai trß rÊt quan lín trong qu¸ tr×nh ho¹t ®éng
cña häc sinh. §Þnh híng nã gióp häc sinh biÕt râ môc ®Ých cña
hµnh ®éng, biÕt x¸c ®Þnh c¸c bíc tiÕn hµnh tøc lµ lËp kÕ
ho¹ch, chuÈn bÞ c¸c ph¬ng tiÖn cÇn thiÕt ®Ó tiÕn hµnh.
- Nã lµ c¬ së ®Ó chñ thÓ ®iÒu khiÓn, ®iÒu chØnh hµnh
®éng cña m×nh sau nµy cho phï hîp víi nh÷ng dù ®Þnh tríc.
Theo Ganpªrin ®Ó ®¸nh gi¸ chÊt lîng cña sù ®Þnh híng cÇn
dùa vµo ba chØ sè :
+ Møc ®é kh¸i qu¸t cña sù ®Þnh híng

94
+ TÝnh ®Çy ®ñ cña sù ®Þnh híng
+ Nguån(ThÇy hay trß) ®a ra ®Þnh híng ®ã.
Dùa vµo 3 chØ sè nµy Ganpªrin ®É ®a ra 3 lo¹i ®Þnh híng
c¬ b¶n :

Lo¹i ®Þnh h- Møc ®é kh¸i TÝnh ®Çy Nguån cung


íng qu¸t ®ñ cÊp
Lo¹i I Tõng phÇn Kh«ng ®Çy Häc sinh
Lo¹i II Tõng phÇn ®ñ ThÇy
Lo¹i III Toµn bé §Çy ®ñ Häc sinh
§Çy ®ñ
-ë giai ®o¹n nµy ngêi d¹y lµm mÉu hµnh ®éng cßn ngêi häc
tù m×nh ®Þnh híng b»ng c¸ch dùa vµo h×nh ¶nh mÉu cña s¶n
phÈm vµ nh÷ng biÓu tîng cña qu¸ tr×nh thùc hiÖn.
Bíc 2: Hµnh ®éng vËt chÊt (hay vËt chÊt ho¸ )

- Dùa vµo thÇy lµm mÉu, häc sinh tù hµnh ®éng víi c¸c ®å vËt
( v©t thËt hoÆc vËt thay thÕ nh m« h×nh, biÓu ®å, h×nh vÏ,
ký hiÖu. . . . ) mét c¸ch tõ tõ, chËm ch¹p tõng thao t¸c mét
trong d¹ng triÓn khai nhÊt cña nã tõ ®Çu ®Õn cuèi cho ®Õn
khi ®¹t ®îc kÕt qu¶ nh ë mÉu. Ngêi kh¸c cã thÓ kiÓm tra ë bªn
ngoµi nh÷ng thao t¸c ®ã.

- Bíc hµnh ®éng vËt chÊt lµ bíc quan träng nhÊt v× ë bíc nµy
ngêi häc sinh n¾m ®îc l«gic cña hµnh ®éng , ®©y còng chÝnh
lµ néi dung cña kh¸i niÖm sau nµy.

Bíc 3: Hµnh ®éng víi lêi nãi to.

+ Qu¸ tr×nh ho¹t ®éng nµy kh«ng b»ng c¬ b¾p mµ b»ng lêi
nãi.

95
+ Chñ thÓ nãi râ cho mäi ngêi hiÓu ®îc ®èi tîng hµnh ®éng lµ
g×.
+ Thùc hiÖn nh÷ng thao t¸c nµo.
+ KÕt qu¶ ra sao.
Cã thÓ nãi ho¹t ®éng nµy lµ ho¹t ®éng m« t¶ l¹i vËt chÊt

Bíc 4: Hµnh ®éng víi lêi nãi thÇm


§©y lµ ho¹t ®éng gia c«ng cña bíc 2 vµ bíc 3
+ Nãi cho riªng m×nh nghe, biÕt

+¢m thanh lµ chç dùa vËt chÊt bªn ngoµi cho ho¹t ®éng còng
lµ chç dùa vËt chÊt cuèi cïng
+Hµnh ®éng mang tÝnh tinh thµnn phÇn lín lµ dùa vµo biÓu t-
îng
+VÒ logic vÉn lµ logic vèn cã nhng nã biÓu hiÖn ë d¹ng tinh
thÇn
Bíc 5: Hµnh ®éng víi lêi nãi bªn trong (kh«ng cã ©m
thanh)

+Néi dung vËt chÊt cña hµnh ®éng ®îc biÓu hiÖn trong nghÜa
cña tõ chø kh«ng ph¶i trong c¸c h×nh ¶nh c¶m gi¸c .
+NghÜa ®ã kh«ng cã ©m thanh mµ biÕn thµnh ý nghÜ vÒ ho¹t
®éng ®· lµm thµnh t duy kh«ng cÇn h×nh ¶nh.
Hµnh ®éng ®îc rót gän c« ®äng thµnh c«ng thøc vµ tõ h×nh
th¸i vËt chÊt khai triÓn thµnh h×nh th¸i tinh thÇn rót gän tù
®éng ho¸.
4. CÊu tróc chung cña qu¸ tr×nh h×nh thµnh kh¸i niÖm.
-Mét lµ: Lµm n¶y sinh nhu cÇu nhËn thøc ë häc sinh.
Trong d¹y häc gi¸o viªn cÇn t¹o t×nh huèng cã vÊn ®Ò. §a häc
sinh vµo t×nh huèng cã vÊu ®Ò , tøc lµ g©y cÊn , m©u thuÉn
víi kh¶ n¨ng hiÖn cã buéc häc sinh ph¶i suy nghÜ .

96
+ T×nh huèng ph¶i cã chøa tÝnh m©u thuÉn
+ Cã tÝch chÊt chñ quan.
+T×nh huèng ®ã ph¶i ph¸ vì tÝnh can b»ng trong hiÖn
thùc trong nhËn thøc cña häc sinh vµ sau khi gi¶i quyÕt m©u
thuÉn häc sinh dµnh ®îc c¸i míi vÒ nhËn thøc vÒ kü n¨ng, kü
x¶o hay lµ vÒ gi¸ trÞ.
-Hai lµ:Tæ chøc cho häc sinh hµnh ®éng qua ®ã ®Ó ph¸t hiÖn
nh÷ng dÊu hiÖu, nh÷ng thuéc tÝnh , nh÷ng mèi lien hÖ gi÷a
c¸c thuéc tÝnh ®ã. Qua hµnh ®éng hä phanh phui l«gic kh¸i
niÖm ra ngoµi mµ häc sinh cã thÓ c¶m nhËn ®îc.
-Ba lµ :DÉn d¾t häc sinh v¹ch ra nh÷ng nÐt b¶n chÊt cña kh¸i
niÖm vµ lµm cho chóng ý thøc ®îc nh÷ng dÊu hiÖu b¶n chÊt
®ã.
Muèn lµm ®îc ®iÒu nµy cÇn chó ý:
+ Dùa vµo ®èi tîng ®iÓn h×nh ®Ó ph©n tÝch trªn c¬ së
®ã ®èi chiÕu víi c¸c ®èi tîng kh¸c.

+ DÉn d¾t häc sinh tù m×nh suy nghÜ v¹ch ra nh÷ng nÐt
b¶n chÊt vµ ph©n biÖt chóng víi nh÷ng nÐt kh«ng b¶n chÊt.

+ Gióp häc sinh lµm quen víi mét sè d¹ng ®Æc biÖt vµ xa l¹
víi kh¸i niÖm bªn c¹nh d¹ng ®iÓn h×nh vµ quen thuéc.

- Bèn lµ: Khi n¾m ®îc b¶n chÊt logic cña kh¸i niÖm cÇn gióp
häc sinh ®a nh÷ng dÊu hiÖu b¶n chÊt logic ®ã cña chóng vµo
®Þnh nghÜa.

- N¨m lµ: HÖ thèng ho¸ kh¸i niÖm . §a kh¸i niÖm võa h×nh
thµnh vµo hÖ thèng kh¸i niÖm ®· häc ®îc bëi v× mèi kh¸i niÖm
n»m trong mét mèi quan hÖ nµo ®ã, trong mét mèi liªn hÖ
nµo ®ã víi c¸c kh¸i niÖm kh¸c.

97
- S¸u lµ: LuyÖn tËp vËn dông kh¸i niÖm.
2. LÜnh héi tri thøc kü thuËt nghÒ nghÖp.
2. 1. Tri thøc.
a. §Þnh nghÜa.
+ Tri thøc lµ hÖ thèng c¸c kinh nghÖm mµ loµi ngêi ®· tÝch luü
®îc trong qu¸ tr×nh ®Êu tranh víi thiªn nhiªn, trong qu¸ tr×nh
®Êu tranh XH vµ ho¹t ®éng t duy.
+ Tri thøc ®èi víi mét con ngêi lµ sù hiÓu biÕt cña ngêi ®ã, lµ
hÖ thèng c¸c kh¸i niÖm ®îc ngêi ®ã lÜnh héi.
b. Qu¸ tr×nh lÜnh héi tri thøc ë c¸c m«n häc lý thuyÕt.

Qu¸ tr×nh lÜnh héi tri thøc ë c¸c m«n häc lý thuyÕt thùc chÊt
lµ qu¸ tr×nh nhËn thøc nã biÓu hiÖn b»ng c¸c ho¹t ®éng : +
Nghe gi¶ng bµi .

+ Tù nghiªn cøu, quan


s¸t c¸c ®èi tîng.

+ Häc bµi lµm bµi tËp, lµm


thÝ nghiÖm.
Sù lÜnh héi tri thøc b¾t ®Çu b»ng c¶m gi¸c vµ tri gi¸c do vËy
chÊt lîng lÜnh héi phô thuéc nhiÒu vµo sè lîng c¸c gi¸c quan ®-
îc huy ®éng.

⇒ Do vËy khi gi¶ng d¹y cÇn ph¶i cã sù kÕt hîp gi÷a c¸c ho¹t
®éng nh tr×nh bµy trùc quan + lêi nãi . Nghe+ghi chÐp.
C¸c tµi liÖu c¶m tÝnh thu ®ù¬c lµ c¬ së cho nhËn thøc cao
h¬n: Qu¸ tr×nh nhËn thøc lý tÝnh + t duy trõu tîng.
⇒ Sù lÜnh héi hµng lo¹t kh¸i niÖm khoa häc lµ kÕt qu¶ cña t
duy, nhê c¸c thao t¸c t duy.

98
ViÖc n¾m kh¸i niÖm lµ vÊn ®Ò c¬ b¶n nhÊt cña sù tiÕp thu tri
thøc , nã biÓu hiÖn:
+ BiÕt nh¾c l¹i c¸c sù kiÖn
+ HiÓu ®ù¬c c¸c thuéc tÝnh b¶n chÊt, c¸c mèi liªn hÖ cã tÝnh
quy luËt cña ®èi tîng nghiªn cøu.
+ §Þnh nghÜa ®îc, gi¶i thÝch ®îc kh¸i niÖm. DiÔn ®¹t kh¸i
niÖm theo c¸ch hiÓu cña m×nh
+ XÕp kh¸i niÖm míi võa h×nh thµnh vµo hÖ thèng c¸c kh¸i
niÖm ®· cã thuéc m«n häc vµ vµo kho tµng tri thøc cña m×nh .
+ Khi cÇn thiÕt t¸i hiÖn ®îc.
⇒ N¾m kh¸i niÖm lµ c¬ së ®Ó gi÷a kh¸i niÖm Êy trong ®Çu.
HiÓu lÏ dÜ nhiªn lµ ®iÒu kiÖn cÇn thiÕt cña sù nghi nhí .
- KLSP: Trong qu¸ tr×nh h×nh thµnh kh¸iniÖm míi cho häc sinh
gi¸o viªn cÇn .
+ Chän läc c¸c SVHT thËt ®Ó h×nh thµnh kh¸i niÖm ®óng
®¾n.
VÝdô: Chän ®å dïng trùc quan, c¸c vËt lµm thÝ nghiÖm.

+ Ph¶i n¾m v÷ng tr×nh ®é ph¸t triÓn t duy cña häc sinh .
+ Ph¶i n¾m ®îc tr×nh ®é tri thøc tríc ®ã cña häc sinh
+ Ph¶i chän läc c¸c bµi luyÖn tËp vµ c¸ch luyÖn tËp , vËn dông
c¸c kh¸i niÖm cho phï hîp víi tõng thêi kú häc tËp, tr×nh ®é
- §Ó gióp häc sinh n¾m v÷ng kh¸i niÖm võa lÜnh héi gi¸o viªn
cÇn híng dÉn häc sinh «n tËp cã hiÖu qu¶ . §ã lµ.
+ Ph¶i tæ chøc «n tËp cã kÕ ho¹ch .
+ ¤n tËp ph¶i kÕt hîp víi luyÖn tËp. Võa viÕt võa nãi.
+ «n tËp t¹m thêi, ®óng thêi ®iÓm .
+ Ph¶i lùa chän néi dung «n tËp sao cho ®a d¹ng

99
c. Ph¸t huy tÝnh tÝch cùc ®éc lËp trong häc tËp lý
thuyÕt .
Qóa tr×nh tiÕp thu tri thøc vµ ph¸t triÓn trÝ tuÖ chØ ®¹t hiÖu
qu¶ cao khi häc sinh thùc sù lµ chñ thÓ nhËn thøc
-TÝnh tÝch cùc biÓu hiÖn:
+ Cã xu híng v¬n lªn trong mäi t×nh huèng .
+ BiÕt kh¾c phôc khã kh¨n, t¨ng cêng suy nghÜ.
+ Say mª trong häc tËp, s½n sµng hoµn thµnh nhiÖm vô.
TÝnh ®éc lËp do tÝnh tÝch cùc ph¸t triÓn cao ®Õn møc ®é gi¶i
quyÕt nhiÖm vô mét c¸ch tù lùc. TÝnh ®éc lËp biÓu hiÖn :
+ Kh¶ n¨ng biªt gi¶i quyÕt nh÷ng nhiÖm vô phï hîp søc m×nh.
+ Dùa vµo sù nç lùc cè g¾ng cña chÝnh b¶n th©n.

+ Cã sù tù ý thøc, tù tin vµo b¶n th©n

⇒ §éc lËp kh«ng cã nghÜa lµ xa rêi sù híng dÉn cña gi¸o viªn,
kh«ng cÇn ®Õn sù hîp t¸c víi tËp thÓ. Tr¸i l¹i tÝnh ®éc lËp gi÷
ta tiÕp thu sù híng dÉn cña gi¸o viªn cã kÕt qu¶ vµ ®ãng gãp
tÝch cùc vµ ho¹t ®éng häc tËp .
ë c¸c giê lªn líp lý thuyÕt ho¹t ®éng ®éc lËp ë häc sinh biÓu
hiÖn .

Häc c¸c tµi liÖu s¾p häc hoÆc ®· häc.


Tõ quan s¸t c¸c ®å dïng trùc quan.
D¹y c¸c bµi to¸n kü thuËt .
+ Tù m×nh ®Æt ra c¸c gi¶ thuyÕt, chän läc c¸c gi¶ thuyÕt
®óng b¸c bá c¸c gi¶ thuyÕt sai lÇm.
Tù thµnh lËp c¸c b¶n vÏ, c¸c ®å thÞ, s¬ ®å.
C«ng viÖc ho¹t ®éng häc lËp trªn líp kh«ng ph¶i tiÕn hµnh phèi
hîp víi c¸c ho¹t ®éng häc lËp ë nhµ : + Tù v¹ch kÕ ho¹ch häc
tËp

100
+ Tù häc bµi, lµm bµi
+ Tù m×nh quan s¸t c¸c h iÖn tîng trong
s¶n xuÊt

⇒ §Ó ph¸t huy ®îc tÝnh tÝch cùc häc lËp cu¶ häc sinh trong häc
lý thyÕt gi¸o viªn cÇn: Lµm cho häc sinh hiÓu râ ®Çy ®ñ vÒ
nhiÖm vô, môc ®Ých häc tËp. T¹o cho häc sinh nhu cÇu tiÕp
thu kiÕn thøc . Trong qu¸ tr×nh d¹y kh¬i s©u c¸c m©u thuÉn
gi÷a c¸c biÓu tîng vµ kh¸i niÖm ®· cã víi nh÷ng tri thøc míi.
KhÐo lÐo ®a häc sinh vµo t×nh huèng cã vÊn ®Ò.

2. 2. C¸c lo¹i tri thøc

§èi víi tri thøc kü thuËt nghÒ nghiÖp cã 2 lo¹i tri thøc
chÝnh :tri thøc lý thuyÕt chuyªn m«n nghÒ vµ tri thøc thùc
hµnh nghÒ.

Tuú thuéc ph¹m vi ph¶n ¸nh cña nã tri thøc cã thÓ ph©n thµnh
4 lo¹i chÝnh:
a. Tri thøc vÒ sù vËt hiÖn tîng(tri thøc khoa häc).
Bao gåm c¸c tri thøc khoa häc tù nhiªn, khxh vµ kh kü thuËt.
Nh÷ng tri thøc nµy chøa ®ùng nh÷ng th«ng tin vÒ b¶n chÊt
cña ®èi tîng, hiÖn tîng vµ nh÷ng quy luËt chi phèi sù tån t¹i vµ
ph¸t triÎn cña chóng. Nh÷ng tri thøc thuéc lo¹i nµy cho phÐp tr¶
lêi nh÷ng c©u hái sau:B¶n chÊt cña thÕ giíi lµ g×? Chóng tån
t¹i vµ ph¸t triÓn theo quy luËt nµo? Tuy nhiªn chóng cha chop
phÐp tr¶ lêi c©u hái:B»ng c¸ch nµo con ngêiph¸t hiÖn ra b¶n
chÊt cña thÕ giíi vµ nh÷ng quy luËt vÌ chóng?
b. Tri thøc vÒ ph¬ng ph¸p:
Nh÷ng tri thøc nµy g¾n liÒn víi c¸c h×nh th¸i cña hµnh
®éng . Chóng chØ râ nh÷ng thao t¸c, nh÷ng kh©u kh¸c nhau

101
cña hµnh ®éng, v¹ch râ thø tù nh÷ng viÖc ph¶i lµm, mèi bíc ®i
cÇn ph¶i thùc hiÖn
Ph¬ng ph¸p tiªn tiÕn lµ ph¬ng ph¸p cho phÐp ph¸t hiÖn ®îc
b¶n chÊt cña ®èi tîng. Mèi bíc tiÕn trong lÜnh vùc pp ®¸nh
dÊu mét bíc tiÕn míi cña tr×nh ®é v¨n minh. V× thÕ c¸i quan
träng nhÊt kh«ng ph¶i lµ ë chç ngêi ta lµm ra c¸i g×, mµ ë chç
ngêi ta lµm ra c¸i ®ã b»ng c¸ch nµo?
c. Tri thøc vÒ nh÷ng quy t¾c hµnh vi vµ chuÈn mùc ®¹o
®øc:
Ph¬ng thøc s¶n xuÊt x· héi lu«n vËn ®éng vµ ph¸t triÓn
kh«ng ngõng nªn nh÷ng quy t¾c hµnh vi vµ chuÈn mùc ®¹o
®øc kh«ng ph¶i lµ c¸i g× nhÊt thµnh bÊt biÕn mµ nã còng vËn
®éng vµ ph¸t triÓn kh«ng ngõng.
Sèng trong x· héi nµo con ngêiph¶i tiÕp thu vµ thùc hiÖn nh÷ng
c¸ch thøc hµnh vi, chuÈn mùc ®¹o ®øc cña x· héi Êy. ThiÕu nã
còng nh thiÕu nh÷ng lo¹i tri thøc kh¸c mäi ngêi sÏ kh«ng thÓ hîp
t¸c cã kÕt qu¶ víi nh÷ng ngêi xung quanh.
d. Nh÷ng tri thøc vÒ gi¸ trÞ (thÈm mÜ, ®¹o ®øc. . . )
Trong x· héi cã giai cÊp ®èi kh¸ng, nh÷ng ngêi thuéc nh÷ng
nhãm x· héi kh¸c nhau tuú thuéc vµo nh÷ng mèi quan hÖ kinh
tÕ, chÝnh trÞ. . . mµ hä tham gia vµo vµ vÞ thÕ cña hä trong
c¸c mèi quan hÖ ®ã sÏ h×nh thµnh ë hä nh÷ng quan niÖm
kh¸c nhau vÒ c¸i ®Ñp, vÒ ®¹o ®øc. . . Tõ ®ã dÉn ®Õn h×nh
thµnh ë nh÷ng nhãm x· héi kh¸c nh÷ng thanh bËc gi¸ trÞ kh¸c
nhau.
II. Mét sè ®Æc ®iÓm t©m lý häc s pham trong d¹y lý
thuyÕt vµ thùc hµnh.
1. Mét sè ®Æc ®iÓm t©m lý trong d¹y lý thuyÕt.

102
ViÖc gi¶ng d¹y c¸c m«n lý thuyÕt ®îc biÓu hiÖn trªn c¸c mÆt
kh¸c nhau cña QTDH: + Néi dung gi¶ng d¹y
+ Ph¬ng ph¸p vµ ph¬ng tiÖn gi¶ng d¹y

+ Tæ chøc c¸c giê häc víi toµn bé qu¸ tr×nh gi¶ng d¹y ë
c¸c m«n häc .
a. Néi dung gi¶ng d¹y:
- C¸c m«n häc lý thuyÕt gióp häc sinh n¾m ®ù¬c c¸c kiÕn
thøc cÇn thiÕt vÒ kü thuËt häc, vÒ c«ng nghÖ häc, vÒ tæ
chøc s¶n xuÊt vµ c¸c tri thøc kh¸c ®Ó h×nh thµnh nh©n c¸ch
ngêi c«ng nh©n míi XHCN.
- Sù s¾p xÕp mét c¸ch cã hÖ thèng c¸c m«n häc cña c¸c ch-
¬ng, phÇn trong mét m«n häc còng nh tuÇn tù cña chóng ®îc
gi¸o viªn tr×nh bµy trong hÖ thèng c¸c lÇn lªn líp cã ü nghÜa
quan träng trong viÖc ph¸t triÓn t duy logic vµ h×nh thµnh ph-
¬ng ph¸p nhËn thøc cho häc sinh .

- Khèi lîng tri thøc vµ hÖ thèng cña nã ®îc x©y dùng chñ yÕu
trong c¸c ch¬ng tr×nh cu¶ c¸c m«n häc . Nhng ch¬ng tr×nh
cña c¸c m«n häc l¹i ®îc x¸c ®Þnh dùa vµo m« h×nh ®èi tîng
®ù¬c ®µo t¹o.

⇒ Do ®ã gi÷a néi dung ®µo t¹o vµ ®èi tîng häc sinh cã mèi
quan hÖ trong qu¸ tr×nh lÜnh héi. N¨ng lùc cña häc sinh kh¸c
nhau mµ néi dung vµ yªu cÇu cña viÖc lÜnh héi kiÕn thøc l¹i nh
nhau →x¶y ra t×nh tr¹ng néi dung tµi liÖu phï hîp víi häc sinh
trung b×nh th× l¹i khã kh¨n víi häc sinh kÐm . C¸c em kh¸ tiÕp
thu c¸c néi dung n»y dÔ dµng kh«ng ph¶i nç lùc bao nhiªu.

103
→ V× vËy ngêi d¹y lu«n tÝnh ®Õn c¸c ®Æc ®iÓm c¸ biÖt vµ c¸c
dèi tîng c¸ biÖt ®Ó giao nhiÖm vô häc tËp cho phï hîp víi n¨ng
lùc häc tËp cña häc sinh .

Nh×n chung, c¸c kiÕn thøc ë c¸c m«n häc cã liªn quan chÆt chÏ
víi nhau. BÊt cø m«n häc nµo còng ph¶i dùa vµo n÷ng phÇn
nµo ®ã ë c¸c m«n häc tríc vµ lµ c¬ së cho nh÷ng néi dung nµo
®ã cña m«n häc sau → gi¸o viªn ph¶i n¾m ®îc mèi liªn hÖ ®Ó
biªn so¹n néi dung gi¶ng d¹y cho tõng bµi vµ tr×nh bµy n«Þ
dung Êy ®¹t hiÖu qu¶ .

VÝ dô: NÕu biÕt kiÕn thøc ë bµi nµy cã t¸c dông hç häc sinh
cho tµi kiÖu nµo ®ã ë c¸c m«n sÏ häc, gi¸o viªn cã thÓ më
réng ra b»ng c¸c vÝ dô, b»ng sù ph©n tÝch c¸c kh¶ n¨ng øng
dông tri thøc .
*Tãm l¹i: Gi¸o viªn cã thÓ ®Æt kiÕn thøc cña tõng bµi vµo hª
thèng c¸c kiÕn thøc cña häc sinh ®· vµ sÏ ph¶i lÜnh héi, biÕt
®i vµo néi dung chñ yÕu thiÕt thùc, biÕt lµm cho c¸c phÇn cña
tµi liªu häc tËp liªn hÖ chÆt chÏ víi nhau, t¸c ®éng t¬ng hç lÉn
nhau.
ViÖc biªn so¹n néi dung vµ truyÒn ®¹t néi dung gi÷ mét vai
trß rÊt lín trong viÖc t¹o ra høng thó cho c¸c em .

V× vËy trong qu¸ tr×nh d¹y häc ®ßi hái ngêi gi¸o viªn g©y ®-
îc sù høng thó vµ kh¶ n¨ng tËp trung chó ý ®éng n·o cña häc
sinh. b»ng c¸ch : Sau khi ®a ra c¸c kh¸i niÖm, ®Þnh lý . gi¸o
viªn ph¶i gi¶ng gi¶i lµm sèng l¹i c¸c c¬ së khoa häc b»ng viÖc
ph©n tÝch lËp luËn th«ng qua c¸c vÝ dô sinh ®éng tõ thùc tÕ,
b»ng c¸c c©u chuyÖn chän läc tõ thùc tÕ cuéc sèng víi c¸c thÝ
nghiÖm ®iÓn h×nh.
b. Ph¬ng ph¸p d¹y häc.

104
BÊt cø tµi liÖu häc tËp nµo häc sinh còng lÜnh héi tríc hÕt
th«ng qua qu¸ tr×nh nhËn thøc c¶m tÝnh (C¶m gi¸c, tri gi¸c)
v× vËy ph¬ng ph¸p trùc quan gi÷ vai trß quan träng trong viÖc
h×nh thµnh c¸c biÓu tîng vµ kh¸i niÖm míi cho häc sinh. Nhng
®Ó häc sinhh ph¸t triÓn t duy vµ ãc tëng tîng th× bªn c¹nh trùc
quan ph¶i kÕt hîp víi c¸c ph¬ng ph¸p d¹y häc kh¸c: Gi¶ng gi¶i,
diÔn gi¶ng, vÊn ®¸p.
Trong qu¸ tr×nh d¹y häc cÇn ph¶i cã sù kÕt hîp chÆt chÏ linh
ho¹t c¸c ph¬ng ph¸p víi nhau, bëi v× kh«ng cã mét ph¬ng
ph¸p nµo lµ v¹n n¨ng. Mçi ph¬ng ph¸p ®Òu cã u vµ nhîc ®iÓm
cña nã. Cã ph¬ng ph¸p thÝch hîp cho bµi häc nµy, ®èi tîng
häc sinh nµy nhng l¹i kh«ng thÝch hîp víi bµi häc kh¸c ®èi tîng
kh¸c
⇒ Sù kÕt hîp c¸c ph¬ng ph¸p d¹y häc c¨n cø vµo : C¸c ho¹t
®éng nhËn thøc cña häc sinh: Nghe, viÕt, tr¶ lêi thay ®æi nh
thÕ nµo? KÕt hîp ra sao? Thêng mèi mét ph¬ng ph¸p nhÊt
®Þnh ®i kÌm víi mét ho¹t ®éng cô thÓ nµo ®ã cña gi¸o viªn vµ
häc sinh .
VÊn ®¸p lµ c©u hái c¶u gi¸o viªn vµ tr¶ lêi cu¶ häc sinh .

Gi¶ng gi¶i cã nãi cña gi¸o viªn vµ nghe kÕt hîp víi nghi chÐp
cña häc sinh.
⇒ Mét yªu cÇu hÕt søc quan träng nöa lµ c¸c ph¬ng ph¸p d¹y
häc ph¶i cã t¸c dông ph¸t huy tÝnh tÝch cùc, ®éc lËp cña häc
sinh. §Æc biÖt lµ ph¶i kÝch thÝch t duy cña häc sinh trong qu¸
tr×nh lÜnh héi .
Bëi vËy b»ng ph¬ng ph¸p d¹y häc cæ truyÒn (truyÒn thèng)
theo kiÓu ®a ra c¸c kiÕn thøc cã s½n kh«ng cÇn ®¸p øng ®îc
yªu cÇu nµy do ®ã lèi d¹y häc nªu vÊn ®Ò, d¹y häc ch¬ng

105
tr×nh ho¸ lµ nh÷ng ph¬ng ph¸p hiÖn ®¹i ®ang cã nh÷ng triÓn
väng míi. Bëi v× khèi lîng tri thøc cña loµi ngêi ngµy cµng t¨ng
dÇn, con ngêi cµng ngµy cµng ph¶i cã nh÷ng n¨ng lùc míi →
trong nhµ trßng ph¶i cã c¸c néi dung vµ c¸ch d¹y häc míi.
-Trong thùc tiÔn d¹y häc hiÖn nay c¸c PPDH truyÒn thèng ®îc
¸p dông kh¸ réng r·i. NÕu khÐo lÐo vËn dông, c¸c PPDH truyÒn
thèng vÉn ph¸t huy ®îc vai trß tÝch cùc cña chóng .
-Trong viÖc sö dông c¸c ®å dïng trùc quan, viÖc lùa chän c¸c
®èi tîng ®iÓn h×nh vµ ®a ra ®óng thêi ®iÓm cu¶ bµi häc lµ
mét yªu cÇu rÊt c¬ b¶n. Thùc tÕ, gi¸o viªn thêng bÞ sa vµo sö
dông gi¸o cô trùc quan mét c¸ch trµn lan, t¶n m¹n . Nh vËy sÏ
h¹n chÕ häc sinh kh¸i qu¸t ho¸ ®i s©u vµo b¶n chÊt cña ®èi t-
îng lÜnh héi .
MÆt kh¸c nhiÒu khi gi¸o viªn ®a ra c¸c b¶n vÏ vËt thËt nµo ®ã
nhng l¹i kh«ng ®Ó cho häc sinh cã ®ñ thêi gian quan s¸t, thêi
gian suy nghÜ vÒ chóng díi híng dÉn cña gi¸o viªn. §©y lµ t×nh
tr¹ng gi¶m kh¶ n¨ng quan s¸t, kh¶ n¨ng t duy cu¶ häc sinh .
ThuyÕt tr×nh: Lêi nãi vµ cö chØ cu¶ gi¸o viªn cã t¸c dông rÊt
lín trong viÖc h×nh thµnh biÓu tîng kh¸i niÖm vµ ph¸t huy n¨ng
lùc t duy cho häc sinh . Bëi v× cã nh÷ng SVHT häc sinh kh«ng
cã ®ñ ®iÒu kiÖn trùc tiÕp tri gi¸c ®îc, b»ng ng«n ng÷ vµ cö
chØ bÒ ngoµi sinh ®éng cña m×nh, gi¸o viªn co¸ kh¶ n¨ng
h×nh thµnh ®îc c¸c biÓu tîng vµ kh¸i niÖm cho häc sinh.

Ph¬ng ph¸p vÊn ®¸p: Cã thÓ ph¬ng ph¸p vÊn ®¸p sö dông
trong nhiÒu môc ®Ých kh¸c nhau: TruyÒn thô tri thøc míi, cñng
cè kiÕn thøc, kiÓm tra kiÕn thøc cò.
Trong giê häc lý thuyÕt viÖc lùa chon x¸c ®Þnh mét hÖ thèng
c¸c c©u hái ®Ó yªu cÇu häc sinh tr¶ lêi cã t¸c dông rÊt lín ®èi

106
víi viÖc ph¸t triÓn t duy . C¸c c©u hái ph¶i ®¶m b¶o tÝnh hÖ
thèng, tÝnh logic cña tµi liÖu. Néi dung cña c¸c c©u hái ph¶i
cã t¸c ®éng kÝch thÝch t duy . C©u hái ph¶i râ rµng ®Ó häc
sinh hiÓu râ yªu cÇu cña gi¸o viªn . → B»ng c¸ch nªu c©u hái
tr¸nh t×nh tr¹ng gi¸o viªn chØ lµm víi mét vµi häc sinh. Thu
nhËn ®ùoc c¸c tÝn hiÖu ph¶n håi th«ng qua quan s¸t ®Æc biÖt
th«ng qua bµi kiÓm tra vÊn ®¸p gióp gi¸o viªn ®iÒu chØnh ho¹t
®éng cña m×nh, t¹o ra ®îc kh«ng khÝ hµo høng nghiªm tóc
cña líp häc.
⇒ ViÖc ¸p dông c¸c ph¬ng ph¸p d¹y häc cã hiÖu qu¶ lµ c«ng
viÖc võa cã tÝnh khoa häc võa cã tÝnh nghÖ thuËt.
c. Bè trÝ thêi gian.
§©y lµ yÕu tè c¬ b¶n biÓu hiÖn cô thÓ ë nh÷ng néi dung:
+ Sè tiÕt cña m«n häc
+ Thêi gian cho tõng ®Ò môc
+ Chu kú c¸c giê häc cña bé trong hÖ thèng thêi gian biÓu
+ Tû lÖ thêi gian häc trªn líp vµ häc ë nhµ
+ Kho¶ng thêi gian kh¸c nhau gi÷a c¸c m«n
+ Kho¶ng c¸ch giòa c¸c lÇn «n tËp .
⇒ Tuy nhiªn, ¶nh hëng cña yÕu tè thêi gian lµ kh¸c nhau ®èi
víi mèi häc sinh cã liªn quan trùc tiÕp ®Õn c¸c hiÖn tîng t©m lý
cña mäi ngêi .
VÝ dô: + Cã häc sinh tiÕp thu bµi nhanh nhng chãng quªn
+ Cã häc sinh hiÓu bµi chËm nhng nhí tèt
+ Cã häc sinh Ýt thêi gian häc bµi nhng cã nhiÒu thêi
gian lµm bµi tËp
→ Së dÜ nh vËy lµ c¸c qu¸ tr×nh t©m lý, tr¹ng th¸i vµ thuéc
tÝnh t©m lý x¶y ra kh«ng gièng nhau ë mèi ngêi. Mµ thùc tÕ

107
ch¬ng tr×nh m«n häc, thêi gian ®îc x¸c ®Þnh chung cho c¸c
häc sinh
V× vËy ®ßi hái ngêi d¹y cÇn ph¶i chó ý nh÷ng ®Æc ®iÓm c¸
biÖt cña häc sinh tæ chøc viÖc häc tËp cho phï hîp víi n¨ng lùc
cña tõng ngêi.
CÇn nghiªn cøu thêi gian cô thÓ cho tõng lÇn lªn líp. Kho¶ng
c¸ch gi÷a c¸c lÇn lªn líp qu¸ dµi sÏ lµm kh¶ n¨ng ghi nhí t¸i hiÖn
vµ cÇn nhiÒu thêi gian ®Ó «n tËp.

CÇn cã sù thay ®æi c¸c m«n häc trong mét buæi lªn líp v×
nh÷ng m«n häc ®em l¹i cho häc sinh høng thó kh¸c nhau,
tr¸nh ®îc c¸c kÝch thÝch cïng lo¹i vµ ®¬n ®iÖu .
2. §Æc ®iÓm t©m lý trong d¹y thùc hµnh
Qu¸ tr×nh d¹y thùc hµnh s¶n xuÊt lµ gian ®o¹n quan träng nhÊt
®Ó gi¸o dôc häc sinh vÒ mäi mÆt : Cñng cè vµ vËn dông lý
thuyÕt ph¸t triÓn ®éng c¬, th¸i dé høng thó ®èi víi nghÒ
nghiÖp vµ h×nh thµnh c¸c phÈm chÊt nghÒ nghiÖp kh¸c.
D¹y thùc hµnh nghÒ nghiÖp nh»m rÌn luyÖn cho häc sinh kü
n¨ng kü x¶o vµ thãi quen nghÒ nghiÖp cÇn thiÕt, trau dåi thªm
nh÷ng kiÕn thøc mµ trong ®iÒu kiÖn d¹y lý thuyÕt kh«ng thÓ
cung cÊp ®ù¬c.
2. 1. Nh÷ng yªu cÇu t©m lý ®èi víi häc sinh trong qu¸
tr×nh thùc hµnh vµ thùc tËp s¶n xuÊt.
- Ph¶i hiÓu râ môc ®Ých, nhiÖm vô vµ c¸c ph¬ng ph¸p ®¹t tíi
kÕt qu¶ luyÖn tËp
- Cã ý thøc tinh thÇn th¸i ®é, ®Æc biÖt lµ sù høng thó ®èi víi
c«ng viÖc cña häc sinh .
- LuyÖn tËp mét c¸ch thêng xuyªn, liªn tôc cã hÖ thèng cho
®Õn khi h×nh thµnh kü n¨ng, kü x¶o míi dõng l¹i .

108
- §¶m b¶o tÝnh võa søc(®¶m b¶o vÒ søc khoÎ, vÒ tr×nh ®é,
vèn tri thøc vµ c¸c kü n¨ng, kü x¶o ®· cã tríc) vµ ph¶i n©ng
dÇn ®é khã, phøc t¹p cña bµi thùc hµnh.
- KiÓm tra hµnh ®éng cña m×nh mét c¸ch kÞp thêi.
2. 2. Nh÷ng yªu cÇu t©m lý s ph¹m víi GV d¹y thùc hµnh
s¶n xuÊt.
- Nh÷ng yªu cÇu vÒ kiÕn thøc, kinh nghiÖm, tay
nghÒ.
Gv d¹y nghÒ ph¶i cã hÖ thèng c¸c kü n¨ng, kü x¶o s ph¹m d¹y
nghÒ øng víi tõng chøc n¨ng cña lao ®éng s ph¹m d¹y nghÒ. Cã
c¸c lo¹i kü n¨ng t¬ng øng sau:
+ Kü n¨ng thiÕt kÕ, x©y dùng kÕ ho¹ch tiÕn hµnh ho¹t ®éng
DH-GD, dù kiÕn c¸c t×nh huèng vµ xö lý thÝch hîp.
+ Kü n¨ng tæ chøc thùc hiÖn b¶n kÕ ho¹ch ®· ®îc thiÕt kÕ.
+ Cã n¨ng lùc giao tiÕp tríc hÕt lµ víi häc sinh
+Kü n¨ng Gd liªn quan dÕn viÖc lùa chän vµ sö dông néi
dung, ph¬ng ph¸p tæ chøc vµ pp gi¸o dôc häc sinh häc
nghÒ.
+ Kü n¨ng ho¹t ®éng x· héi
+ Kü n¨ng tù häc. . . . . .
- Yªu cÇu vÒ mÆt phÈm chÊt:

+ Ph¶i gi¸c ngé XHCN, cã lý tëng nghÒ nghiÖp, quan ®iÓm


lËp trêng cuØa giai cÊp c«ng nh©n

+ Cã lßng yªu níc, yªu nghÒ, yªu ngêi cã lßng vÞ tha, cã


th¸i ®é ®óng ®¾n víi nghÒ m×nh d¹y.

2. 3. NhiÖm vô cña d¹y thùc hµnh nghÒ

109
NhiÖm vô quan träng vµ trung t©m cña qu¸ tr×nh ®µo t¹o lµ
h×nh thµnh cho häc sinh nh÷ng kü n¨ng , kü x¶o nghÒ nghiÖp
t¬ng øng.

BÊt kú ho¹t ®éng nghÒ nghiÖp nµo muèn ®¹t kÕt qu¶ tèt bao
giê còng ph¶i ®¶m b¶o 2 mÆt chñ yÕu:

+ TÝnh chÝnh x¸c nhanh gän cña c¸c thao ®éng t¸c-®ã chÝnh
lµ kü x¶o

+ Tæ chøc ho¹t ®éng s¶n xuÊt-®ã lµ viÖc h×nh thµnh kü n¨ng


vµ ph¸t triÓn t duy

2. 4. Néi dung d¹y thùc hµnh:


* Kh¸i niÖm:
Lµ hÖ thèng kiÕn thøc kü n¨ng kü x¶o nghÒ nghiÖp thùc tÕ.
HÖ thèng kiÕn thøc kn, kx nµy ®ùoc coi lµ sù ph¶n ¸nh tæng
hîp c¸c nguyªn lý khoa häc, kü thuËt s¸n xuÊt ®ång thêi ph¶n
¸nh kh¸i qu¸t kinh nghiÖm thùc tiÔn theo tõng d¹ng khoa häc
cô thÓ.
* Yªu cÇu vÒ néi dung d¹y häc thùc hµnh:
- Ph¸t triÓn cho häc sinh khuynh híng t duy vµ kü n¨ng di
chuyÓn c¸c kiÕn thøc tiÕp thu ®îc vµo hoµn c¶nh míi ®Ó gi¶i
quyÕt nhiÖm vô s¶n xuÊt.
- H×nh thµnh hÖ thèng kü n¨ng kü x¶o.
- N¾m ®îc mét sè kinh nghiÖm lao ®éng tiªn tiÕn.
- Phï hîp víi môc tiªu gi¶ng d¹y, sö dông c¸c pp vµ c¸c h×nh
thøc tæ chøc d¹y häc.
- Néi dung gi¶ng d¹y ph¶i ph¶n ¸nh vµ truyÒn ®¹t c¸c kin
nghiÖm thùc tÕ theo c¸c d¹ng lao ®éng cô thÓ.
- X¸c ®Þnh cho häc sinh th¸i ®é ®èi víi lao ®éng nh s¸ng t¹o
hîp lý ho¸ qu¸ tr×nh lao ®éng, kh¶ n¨ng lao ®éng tËp thÓ.

110
2. 5. Lùa chän ph¬ng ph¸p tæ chøc d¹y häc thùc hµnh
* ViÖc lùa chän ph¬ng ph¸p d¹y häc thùc hµnh phô thuéc
vµo c¸c yÕu tè sau:
+ NhiÖm vô, môc ®Ých d¹y häc.
+ §Æc ®iÓm løa tuæi, tr×nh ®é nhËn thøc cña häc sinh.
+§Æc trng cña tõng nghÒ
+ C¬ së vËt chÊt cña nhµ trêmg
+Dùa vµ kinh nghiÖm cña gi¸o viªn.
* Néi dung mét sè ph¬ng ph¸p d¹y häc thùc hµnh
- KÓ chuyÖn kÕt hîp víi gi¶i thÝch:
Mét mÆt Gv tr×nh bµy tµi liÖu häc tËp, mÆt kh¸c l¹i chØ ra
cho häc sinh thÊy ®îc c¸c tÝnh chÊt c¬ b¶n cña tµi liÖu häc tËp
vµ nh÷ng vÊn ®Ò kh«ng nh×n thÊy ®ùoc cña ®èi tîng.
Nh vËy kÓ chuyÖn gi÷ chøc n¨ng m« t¶, têng thuËt cßn gi¶i
thÝch gi÷ chøc n¨ng bæ sung
- §µm tho¹i : Gv nªu ra c¸c c©u hái, Häc sinh dùa vµo kiÕn
thøc s½n cã cña m×nh vµ nh÷ng kinh nghiÖm tÝch luü ®îc ®Ó
tr¶ lêi, th«ng qua ®ã gióp häc sinh n¾m v÷ng c¸c kiÕn thøc vµ
biÕt c¸ch ¸p dông nã trong qu¸ tr×nh luyÖn tËp.
- Tr×nh bµy mÉu qu¸ tr×nh lao ®éng: §©y lµ h×nh thøc
d¹y häc thùc hµnh trong ®ã ngêi Gv kÕt hîp lêi gi¶i thÝch víi
hµnh ®éng mÉu cña m×nh ®Ó gióp häc sinh h×nh dung c¸ch
thùc hiÖn c¸c c«ng viÖc luyÖn tËp.
Yªu cÇu:
+ Trø¬c khi lµm mÉu Gv ph¶i gi¶i thÝch cho häc sinh hiÓu râ
môc ®Ých ý nghÜa cña c«ng viÖc.
+ Khi lµm mÉu Gv nªn tr×nh bµy theo 3 giai ®o¹n:
* Giai ®o¹n 1: Lµm mÉu víi tèc ®é b×nh thêng toµn bé c«ng
viÖc

111
* Giai ®o¹n2: Giíi thiÖu víi tèc ®é chËm vµ dõng l¹i ë nh÷ng
thêi ®iÓm cÇn thiÕt ®Ó gi¶i thÝch cho häc sinh hiÓu râ.
* Giai ®o¹n 3:Lµm víi tèc ®é b×nh thêng ®Ó häc sinh hÖ
thèng nh÷ng ®iÒu ®· tiÕp thu.
- LuyÖn tËp: Lµ qu¸ tr×nh lÆp ®i lÆp l¹i mét c¸ch cã ý thøc, .
cã môc ®Ých nh»m h×nh thµnh kü n¨ng, kü x¶o cÇn thiÕt.
Yªu cÇu:
+LuyÖn tËp ph¶i thêng xuyªn liªn tôccho ®Õn khi h×nh thµnh
kü n¨ng kü x¶o míi dõng l¹i.
+§¶m b¶o tÝnh võa søc, tÝnh hÖ thèng vµ n©ng dÇn ®é khã
phøc t¹p cña bµi luyÖn tËp
+ Tù kiÓm tra kÞp thêi
+§Þnh møc ®óng, s¸t ®Ó ph¸t triÓn
2. 6. Nguyªn t¾c d¹y häc thùc hµnh.
2. 6. 1. Nguyªn t¾c gi¸o dôc trong thùc hµnh:
- Nguyªn t¾c nµy nh»m h×nh thµnh cho häc sinh thÕ giíi quan
duy vËt biÖn chøng vµ ®¹o ®øc céng s¶n chñ nghÜa.
+ Gd th¸i ®é lao ®éng: TiÕt kiÖm nguyªn vËt liÖu, b¶o vÖ tµi
s¶n cña nhµ trêng x· héi
+ GD tÝnh kû luËt, ý thøc tù gi¸c vµ tÝnh tÝch cùc ho¹t ®éng
cho häc sinh nh»m chuÈn bÞ cho hä s½n sµng bíc vµo lao
®éng.
+ Gd g¾n víi gi¶ng d¹y vµ häc tËp. TÝnh chÊt khoa häc cña
kiÕn thøc kü n¨ng, kü x¶o lµ c¬ së gd thÕ giíi quan, niÒm tin
cho häc sinh.
+ Gv ph¶i sö dông triÖt ®Ó kh¶ n¨ng gd trong néi dung cña
tõng c«ng viÖc, tõng ®Ò môc thùc tËp vµ trong ph¬ng ph¸p
gi¶ng d¹y.
2. 6. 2. Nguyªn t¾c kü thuËt tæng hîp:

112
- KÕt hîp chÆt chÏ gi÷a lao ®éng s¶n xuÊt víi lao ®éng trÝ tuÖ,
luyÖn tËp thÓ lùc vµ kü thuËt tæng hîp.
- Trong néi dung c¸c m«n häc cña nhiÒu nghÒ, nguyªn t¾c nµy
cÇn ®îc ph¶n ¸nh trong tÊt c¶ c¸c kiÕn thøc, kü n¨ng, kü x¶o.
- §èi víi nguyªn t¾c nµy c«ng t¸c x©y dùng kÕ ho¹ch vµ ch¬ng
tr×nh mang mét ý nghÜa rÊt lín ®¶m b¶o ®µo t¹o ngêi c«ng
nh©n lµnh nghÒ, ®¸p øng yªu cÇu x· héi.
2. 6. 3. Mèi quan hÖ gi÷a lý thuyÕt vµ thùc hµnh .
- Lý thuyÕt lµ kÕt qu¶ cña sù tæng hîp c¸c kinh nghiÖm thùc tÕ
trong lao ®éng s¶n xuÊt.
- Thùc tiÔn lµ tiªu chuÈn khoa häc cña tÝnh ch©n thùc, cña
nhËn thøc.
- ViÖc vËn dông nguyªn t¾c nµy vµo gi¶ng d¹y thùc hµnh ph¶i
tu©n theo c¸c yªu cÇu sau:
+ Nghiªn cøu lý thuyÕt ph¶i c¨n cø vµo l« gic c¸c m«n häc,
nh»m chuÈn bÞ s¬ bé cho häc sinh bíc vµo lao ®éng s¶n xuÊt
+ Lùa chän bµi häc thùc hµnh ph¶i xuÊt ph¸t tõ nhiÖm vÞ ph¸t
triÓn kh¶ n¨ng s¸ng t¹o, kü n¨ng, kü x·o ®Ó thùc hiÖn nhiÖm
vô s¶n xuÊt.
2. 6. 4. TÝnh trùc quan cña d¹y thùc hµnh.
- Tõ trùc quan sinh ®éng ®Õn t duy trõu tîng vµ tõ t duy trõu t-
îng ®Õn thùc tiÔn ®ã lµ con ®êng biÖn chøng cña nhËn thøc
ch©n lý. Kh«ng cã nh÷ng tµi liÖu c¶m tÝnh do trùc quan thu ®-
îc th× kh«ng thÓ x©y dùng ®îc nh÷ng kh¸i niÖm trõu tîng.
- Qu¸ tr×nh häc tËp cña häc sinh vÒ b¶n ch¸t còng lµ qu¸ tr×nh
nhËn thøc.
- §¶m b¶o tÝnh trùc quan trong d¹y thùc hµnh lµ lµm cho häc
sinh h×nh thµnh biÓu tîng ®óng ®¾n vÒ c¸c thao ®éng t¸c

113
ph¶i luyÖn tËp, h×nh dung c¸c bíc c«ng viÖc ph¶i tiÕn hµnh,
tri gi¸c trùc tiÕp c¸c vËt mÉu, c¸c qu¸ tr×nh thÞ ph¹m cña gv:
- Yªu cÇu :
+ Cho häc sinh trùc tiÕp quan s¸t SVHT thËt.
+ Lùa chän dông cô trùc quan ph¶i phï hîp víi néi dung yªu cÇu
bµi tËp. Sö dông ph¶i ®óng lóc, ®óng chç.
+ Tr×nh bµy trùc quan kÕt hîp víi lêi nãi

PhÇn 2: §Æc ®iÓm t©m lý løa tuæi häc sinh häc nghÒ
vµ ®Æc ®iÓm lao ®éng s ph¹m kü thuËt (12LT-2TH-
1KT)
Ch¬ng I: §Æc ®iÓm t©m lý løa tuæi häc sinh häc nghÒ
(7LT-1TH)

I. Nh÷ng ®iÒu kiÖn ph¸t triÓn cña häc sinh häc nghÒ.
1. Sù ph¸t triÓn vÒ mÆt thÓ chÊt:
Sù ph¸t triÓn cña bé x¬ng : ®ù¬c hoµn thiÖn c¸c b¾p c¬
ph¸t triÓn vµ cã sù thay ®æi kh¸ nhanh ë thêi kú ®Çu cµng vÒ
sau cµng chËm l¹i
⇒ Do vËy trong lîng cu¶ c¬ thÓ t¨ng nhanh ®Æc biÖt ë c¸c nam
thanh niªn
VÒ cuèi sù t¨ng lªn vÒ lîng cña c¸c m« vµ c¸c c¬ quan hÇu nh
kÕt thóc .
VÒ mÆt tuÇn hoµn:

Tim ph¸t triÓn vµ ®· æn ®Þnh v× vËy mÊt dÇn sù kh«ng


c©n ®èi gi÷a ho¹t ®éng cña tim vµ c¸c tr¹ng th¸i cña hÖ tuÇn
hoµn . Ho¹t ®éng cña c¸c tuyÕn néi tiÕt trë nªn b×nh thêng,
Ýt thay ®æi do nh÷ng kÝch thÝch vÒ c¶m xóc t¹o ra nh ë løa
tuæi thiÕu niªn.

114
VÒ hÖ thÇn kinh:
CÊu t¹o cña c¸c tÕ bµo n·o trë nªn phøcc t¹p h¬n. Do ®ã
thanh niªn dÔ dµng tiÕp thu kiÕn thøc vµ h×nh thµnh c¸c kÜ
n¨ng kü x¶o nghÒ nghiÖp cÇn thiÕt .
ë løa tuæi nµy dÔ bÞ kÝch thÝch, dÔ cã c¸c ph¶n øng díi sù t¸c
®éng cña ngo¹i giíi dÉn ®Õn thanh niªn dÔ næi nãng, cêng ®é
lao ®éng kh«ng ®Òu ®Æn khi thùc hiÖn mét c«ng viÖc nµo
®ã .

§é nh¹y c¶m cao nhÊt vÒ nh×n vµ nghe, cã sù phèi hîp nhÞp


nhµng nhÊt gi÷a c¸c c¬ quan vËn ®éng t¹o thuËn lîi cho viÖc
tiÕp thu c¸c kiÕn thøc vµ rÌn luyÖn c¸c kü n¨ng kü x¶o cÇn
thiÕt.

KÕt luËn: Nh×n chung thÓ lùc cña thanh niªn ph¸t triÓn kh¸
dåi dµo. Søc m¹nh cêng tr¸ng vµ sung søc cña tuæi häc sinh
gióp cho thanh niªn cã thÓ hoµn thµnh ®îc nhiÒu c«ng viÖc
®Æc biÖt lµ c«ng viÖc nÆng nhäc.
2. Vai trß x· héi cña häc sinh:

Häc sinh häc nghÒ lµ mét tÇng líp XH, mét tæ chøc x· héi
quan träng ®èi víi mäi thÓ chÕ chÝnh trÞ. Häc sinh häc nghÒ
lµ nhãm ngêi cã vÞ trÝ chuyÓn tiÕp, chuÈn bÞ cho ®éi ngò tri
thøc cã tr×nh ®é tay nghÒ cao trong x· héi. Hä lµ nguån dù
tr÷ chñ yÕu cho ®éi ngò cho nh÷ng chuyªn gia theo c¸c nghÒ
nghiÖp kh¸c nhau trong cÊu tróc cña tÇng líp tri thøc x· héi. C¸c
tæ chøc x· héi, chÝnh trÞ, dßng hä gia ®×nh ®Òu cã nhiÒu kú
väng ®èi víi häc sinh. TÊt c¶ nh÷ng ®iÒu nµy lµm cho hä cã
vai trß, vÞ trÝ XH râ rÖt.

Häc sinh häc nghÒ lµ 1 c«ng d©n thùc thô cña ®Êt níc víi ®Çy
®ñ quyÒn h¹n vµ nghÜa vô tríc ph¸p luËt. Hä cã quyÒn bÇu cö,

115
øng cö, ph¶i chÞu tr¸ch nhiÖm vÒ mäi hµnh vi vµ viÖc lµm tríc
bé luËt h×nh sù, luËt nghÜa vô qu©n sù, luËt h«n nh©n gia
d×nh. . . Nh vËy XH xem hä lµ mét thµnh viªn chÝnh thøc, mét
ngêi ®· trëng thµnh.

Tuy nhiªn do ®ang ngåi trªn ghÕ nhµ trêng, cha tham gia trùc
tiÕp s¶n xuÊt ra cña ¶i vËt chÊt nªn häc sinh häc nghÒ cha
hoµn toµn tù lËp vÒ mäi mÆt so víi nh÷ng thanh niªn cïng ®é
tuæi ph¶i vµo ®êi sím. ë ®©y tÝnh chÊt trëng thµnh cña ngêi
thanh niªn häc nghÒ cã nh÷ng nÐt ®Æc trng riªng.

3. C¸c ho¹t ®éng c¬ b¶n cña häc sinh häc nghÒ.

a. Ho¹t ®éng häc tËp nh»m chiÕm lÜnh hÖ thèng tri thøc,
kü n¨ng, kü x¶o, còng nh c¸c ph¬ng thøc cña ho¹t ®éng nhËn
thøc, ho¹t ®éng trÝ tuÖ vÉn tiÕp tôc gi÷ vÞ trÝ quan träng ë
løa tuæi häc sinh häc nghÒ

Ho¹t ®éng häc tËp trong c¸c trõong DN kh«ng mang tÝnh phæ
th«ng mµ mang tÝnh chÊt chuyªn ngµnh, ph¹m vi hÑp h¬n,
s©u s¾c h¬n, nh»m ®µo t¹o nh÷ng chuyªn gia, nh÷ng tri
thøc cho ®Êt níc. Bëi vËy c¸ch d¹y, c¸ch häc ë ®©y kh¸c víi ë
phæ th«ng.

b. Song song víi ho¹t ®éng häc tËp, ë bËc häc nµy xuÊt
hiÖn mét ho¹t ®éng rÊt ®Æc trng, ®ã lµ ho¹t ®éng
nghiªn cøu khoa häc. Ho¹t ®éng nµy ®· cã mÇm mèng vµ
®îc h×nh thµnh tõ c¸c løa tuæi tríc ®©y nhng h×nh th¸i cña nã
cßn mê nh¹t. §Õn løa tuæi häc sinh häc nghÒ do nh÷ng ®ßi hái
bøc b¸ch ®èi víi ho¹t ®éng nhËn thøc nªn nghiªn cøu khoa häc
®ang dÇn dÇn trë thµnh h×nh th¸i chÝnh thøc vµ chiÕm vÞ trÝ
quan träng.

116
c. Cïng víi häc tËp, NCKH ë ®©y cßn cã mét ho¹t ®éng
kh¸c ®ã lµ ho¹t ®éng häc nghÒ. ViÖc häc nghÒ tËp trung
chñ yÕu vµo nh÷ng hµnh ®éng, kü thuËt, nh÷ng nguyªn t¾c.
. . . Nh vËy trong ho¹t ®éng häc tËp häc sinh häc nghÒ cÇn
thiÕt ph¶i lÜnh héi c¸c tri thøc cña c¸c chuyªn ngµnh khoa häc,
®ång thêi ph¶i n¾m ®îc nguyªn t¾c, c¸ch thøc chuÈn mùc
nghÒ nghiÖp. . .

d. Ho¹t ®éng chÝnh trÞ- x· héi .

§©y lµ mét néi dung ®Æc trng ë løa tuæi thanh niªn nãi chung
vµ häc sinh häc nghÒ nãi riªng.

Hä lµ mét tæ chøc xh quan träng cña ®Êt níc, lµ nh÷ng ngêi cã


trÝ tuÖ, nh¹y bÐn mÉn c¶m ®èi víi t×nh h×nh kinh tÕ, chÝnh
trÞ, x· héi cña quèc gia vµ quèc tÕ. Hä cã chÝnh kiÕn ®èi víi
®êng lèi chñ tr¬ng, chÝnh s¸ch cña nh÷ng ®¶ng chÝnh trÞ,
nh÷ng tæ chøc cÇm quyÒn. Dfo ®ã ho¹t ®éng chÝnh trÞ- x·
héi lµ nhu cÇu, nguyÖn väng cña thanh niªn häc sinh.

e. Ngoµi ho¹t ®éng cã ý nghÜa chÝnh trÞ x· héi, häc


sinh häc nghÒ còng lµ nhãm ngêi tÝch cùc tham gia c¸c
ho¹t ®éng kh¸c mang tÝnh chÊt v¨n häc nghÖ thuËt, thÓ
dôc thÓ thao. CÊc c©u l¹c bé v¨n nghÖ, thÓ thao lu«n hÊp
dÉn, l«i cuèn sù tham gia cña nhiÒu häc sinh ®Ó lµm tho¶ m·n
nhu cÇu giao tiÕp còng nh nhu cÇu rÌn luyÖn toµn diÖn cña hä.

f. Bao trïm lªn tÊt c¶ c¸c ho¹t ®éng phong phó ®a d¹ng
cña häc sinh häc nghÒ lµ nh÷ng quan hÖ giao lu, giao
tiÕp víi hµng lo¹t mèi quan hÖ xh ®an xen víi nhau.
Nh÷ng mèi quan hÖ nµy mang tÝnh phøc hîp gi÷a c¸c c¸ nh©n

117
häc sinh víi c¸c b¹n bÌ cïng løa, cïng giíi, kh¸c giíi, c¸c tæ chøc,
c¸c nhãm h trùc tiÕp vµ gi¸n tiÕp.

II. Nh÷ng ®Æc ®iÓm t©m lÝ løa tuæi häc sinh häc
nghÒ.

1. Sù thÝch nghi cña häc sinh víi cuéc sèng vµ ho¹t


®éng míi:
- Ho¹t ®éng häc tËp, ho¹t ®éng x· héi vµ m«i trêng sèng cña
häc sinh häc nghÒ cã nh÷ng nÐt ®Æc trng vµ ®ßi hái kh¸c vÒ
chÊt so víi løa tuæi tríc ®ã. §Ó ho¹t ®éng häc tËp cã kÕt qu¶,
trong thêi gian ë trêng DN häc sinh ph¶i thÝch nghi vãi ho¹t
®éng häc tËp, ho¹t ®éng XH còng nh c¸c sinh ho¹t trong ®êi
sèng tËp thÓ häc sinh.
Qu¸ tr×nh thÝch nghi nµy tËp trung chñ yÕu ë c¸c mÆt:
+ Néi dung häc tËp mang tÝnh chuyªn ngµnh
+ Ph¬ng ph¸p häc tËp míi mang tÝnh nghiªn cøu khoa häc.
+ M«i trêng sinh ho¹t më réng ph¹m vi quèc gia, thËm chÝ quèc

+ Néi dung vµ c¸ch thøc giao tiÕp víi thÇy c« gi¸o b¹n bÌ vµ c¸c
tæ chøc x· héi phong phó ®a d¹ng. . . .
V× vËy cÇn cã mét thêi gian nhÊt ®Þnh ®Ó häc sinh lµm
quen, thÝch øng víi nh÷ng vÊn ®Ò trªn. Sù thÝch øng nµy ®èi
víi mèi häc sinh kh«ng hoµn toµn nh nhau, tuú thuéc vµo
nh÷ng ®Æc ®iÓm t©m lý c¸ nh©n vµ m«i trêng sèng cô thÓ
cña hä quy ®Þnh. Cã nh÷ng häc sinh dÔ dµng nhanh chãng
hoµ nhËp víi m«i trêng x· héi míi, nhng l¹i gÆp khã kh¨n trong
ph¬ng ph¸p, c¸ch thøc häc ë trêng DN. Cã ngêi c¶m thÊy Ýt
khã kh¨n trong viÖc tiÕp thu tri thøc, dÔ vît qua c¸ch häc
chuyªn s©u ë c¸c trêng chuyªn nghiÖp, nhng l¹i lóng tóng,

118
thiÕu tù nhiªn trong viÖc hoµ nhËp víi b¹n bÌ, víi c¸c nhãm ho¹t
®éng trong líp, trong trêng DN. Mét sè sèng hoµ ®ång, cëi
më víi mäi ngêi, trong khi mét sè kh¸c l¹i thêng ë d¹ng thËn
träng khÐp kÝn.
Nh×n chung sau mét thêi gian häc tËp ë trêng DN ®a sè häc
sinh thÝch øng kh¸ nhanh chãng víi m«i trêng x· héi míi trªn c¬
së t×nh b¹n cña nh÷ng ngêi trÎ tuæi. Khã kh¨n cã tÝnh chÊt
bao trïm h¬n vÉn lµ ph¶i thÝch nghi ®îc víi néi dung, ph¬ng
ph¸p häc tËp míi cã tÝnh chÊt nghiªn cøu khoa häc vµ häc
nghÒ. Møc ®é thÝch nghi nµy cã ¶nh hëng trùc tiÕp ®Õn
thµnh c«ng trong häc tËp cña hä . ë ®©y b¶n th©n ngêi häc
sinh gÆp mét lo¹t m©u thuÉn cÇn ph¶i gi¶i quyÕt, ch¼ng h¹n:
- M©u thuÉn gi÷a íc m¬, kú väng cña häc sinh víi kh¶ n¨ng
®iÒu kiÖn ®Ó thùc hiÖn íc m¬ ®ã.
- M©u thuÉn gi÷a mong muèn häc tËp, nghiªn cøu s©u m«n
häc mµ m×nh yªu thÝch víi yªu cÇu thùc hiÖn toµn bé ch¬ng
tr×nh häc theo thêi gian biÓu nhÊt ®Þnh.
- M©u thuÉn gi÷a lîng th«ng tin rÊt nhiÒu trong xh hiÖn t¹i víi
kh¶ n¨ng vµ thêi gian cã h¹n. . . .
§Ó ph¸t triÓn, häc sinh ph¶i gi¶i quyÕt c¸c m©u thuÉn nµy mét
c¸ch hîp lý.
2. Sù ph¸t triÓn vÒ nhËn thøc vµ trÝ tuÖ.

B¶n chÊt ho¹t ®éng nhËn thøc cña nh÷ng ngêi häc sinh häc
nghÒ lµ ®i s©u, t×m hiÓu nh÷ng m«n häc, nh÷ng chuyªn
ngµnh khoa häc cô thÓ mét c¸ch chuyªn s©u ®Ó n¾m ®îc ®èi
tîng, nhiÖm vô, ph¬ng ph¸p, quy luËt cña c¸c khoa häc ®ã,
víi môc ®Ých trë thµnh nh÷ng chuyªn gia vÒ c¸c lÜnh vùc nhÊt
®Þnh. Ho¹t ®éng nhËn thøc cña hä mét mÆt ph¶i kÕ thõa mét

119
c¸ch cã hÖ thèng nh÷ng thµnh tùu cña khoa häc kü thuËt vµ cã
tÝnh cËp nhËt thêi sù. ChÝnh v× vËy, nÐt ®Æc trng cho ho¹t
®éng häc tËp cña häc sinh lµ sù c¨ng th¼ng vÒ trÝ tuÖ, sù
phèi hîp cña nhiÒu thao t¸c t duy nh: ph©n tÝch, tæng hîp, so
s¸nh, trõu tîng ho¸, kh¸i qu¸t ho¸. Cã thÓ nªu c¸c ®Æc ®iÓm
sau ®©y trong ho¹t ®éng nhËn thøc cña häc sinh häc nghÒ

+ Häc sinh häc tËp nh»m lÜnh héi c¸c tri thøc, hÖ thèng kh¸i
niÖm khoa häc, nh÷ng kü n¨ng, kü x¶o nghÒ nghiÖp, ph¸t
triÓn nh©n c¸ch .

+ Ho¹t ®éng häc tËp cña häc sinh häc nghÒ diÔn ra mét c¸ch
cã kÕ ho¹ch, môc ®Ých, néi dung ch¬ng tr×nh, ph¬ng thøc
ph¬ng ph¸p ®µo t¹o theo thêi gian mét c¸ch chÆt chÏ, kh«ng
chØ bã hÑp trong ch¬ng tr×nh m«n häc mµ më réng ra ë
nh÷ng lÜnh vùc kh¸c.

+ Ph¬ng tiÖn ho¹t ®éng nhËn thøc cña häc sinh häc nghÒ ®îc
më réng vµ phong phó víi c¸c th viÖn phßng ®äc, phßng thùc
nghiÖm. . . Do ®ã ph¹m vi ho¹t ®éng nhËn thøc cña hä ®a
d¹ng võa rÌn luyÖn kü n¨ng, kü x¶o nghÒ nghiÖp võa ph¸t huy
viÖc häc nghÒ mét c¸ch râ rÖt.

+ Ho¹t ®éng häc tËp cña häc sinh häc nghÒ mang tÝnh ®éc
lËp tù chñ, s¸ng t¹o cao. Ho¹t ®éng t duy cña häc sinh trong
qu¸ tr×nh häc tËp chñ yÕu lµ theo híng ph©n tÝch diÔn gi¶i. . .

 häc sinh ph¶i t×m ra ph¬ng ph¸p häc tËp míi ë bËc
chuyªn nghiÖp

* Tãm l¹i ho¹t ®éng nhËn thøc cña häc sinh thùc sù lµ ho¹t
®éng trÝ tuÖ ®Ých thùc, c¨ng th¼ng, cêng ®é cao cã tÝnh
lùa chän râ rÖt.

120
3. Sù ph¸t triÓn ®éng c¬ häc tËp vµ khuynh híng nghÒ
nghiÖp

- §éng c¬ häc tËp chÝnh lµ néi dung t©m lý cña ho¹t ®éng häc
tËp. §éng c¬ nµy bÞ chi phèi bëi nhiÒu nguyªn nh©n kh¸c
nhau. Cã thÓ lµ nh÷ng yÕu tè t©m lý cña chÝnh chñ thÓ nh
høng thó, t©m thÕ, niÒm tin, thÕ giíi quan, lý tëng sèng. . .
Còng cã thÓ ®ã lµ nh÷ng yÕu tè n»m ngoµi b¶n th©n chñ thÓ
nh nh÷ng yªu cÇu cña gia ®×nh, x· héi.

§éng c¬ häc tËp còng cã thÓ n¶y sinh do chÝnh ho¹t ®éng vµ
nh÷ng hoµn c¶nh, ®iÒu kiÖn cô thÓ cña ho¹t ®éng mang l¹i.
VÝ dô: néi dung, PPDH, tr×nh ®é tay nghÒ, nh©n c¸ch cña
nh÷ng thÇy, c« gi¸o, c¸c ®iÒu kiÖn, thiÕt bÞ d¹y häc: th viÖn,
phßng thÝ nghiÖm. . .

LÜnh ®éng c¬ ho¹t ®éng cña häc sinh häc nghÒ rÊt phong phó
vµ thêng béc lé râ tÝnh hÖ thèng. Trong ®ã viÖc häc tËp cña
hä kh«ng chØ bÞ chi phèi bëi mét ®éng c¬ mµ thêng lµ mét sè
®éng c¬ nµo ®ã. VÝ dô :

+ Nh÷ng ®éng c¬ cã tÝnh chÊt nhËn thøc ®èi víi chÝnh qu¸
tr×nh nghiªn cøu, häc tËp nh khao kh¸t cã tri thøc, cã tr×nh
®é høng thó, víi nh÷ng vÊn ®Ò lý luËn, nh÷ng vÊn ®Ò khoa
häc, nh÷ng néi dung cã tÝnh nghÒ nghiÖp râ rÖt, thÝch cã
nghÒ nghiÖp nghiªm chØnh, muèn trë thµnh chuyªn gia cña
mét nghÒ. . .

+ Nh÷ng ®éng c¬ liªn quan ®Õn sù tù kh¼ng ®Þnh, tù ý


thøc vÒ n¨ng lùc, phÈm chÊt cña ngêi thanh niªn trëng thµnh,
nh÷ng ®éng c¬ cã tÝnh x· héi, muèn cèng hiÕn tµi n¨ng, søc
lùc cho x· héi, cã hoµi b·o trong viÖc x©y dùng ®Êt níc.

121
+ Nh÷ng ®éng c¬ liªn quan ®Õn chÝnh t¬ng lai, ®êng
®êi cña c¸ nh©n: cã nghÒ nghiÖp æn ®Þnh, cã thu nhËp nu«i
sèng m×nh, gia ®×nh. . .

§éng c¬ häc tËp cña häc sinh häc nghÒ thêng biÓu hiÖn
ë c¸c møc ®é:

§éng c¬ nhËn thøc, nghÒ nghiÖp, §éng c¬ cã tÝnh x· héi,


®éng c¬ tù kh¼ng ®Þnh, ®éng c¬ cã tÝnh c¸ nh©n

* Theo nghiªn cøu cña A. N. Gheb¬x¬, viÖc h×nh thµnh ®éng


c¬ häc tËp cña sinh viªn häc sinh phô thuéc vµo mét sè yÕu tè
sau:

- ý thøc vÒ môc ®Ých gÇn vµ môc ®Ých xa cña ho¹t ®éng häc
tËp.

- N¾m v÷ng ý nghÜa lý luËn vµ ý nghÜa thùc tiÔn cña c¸c tri
thøc do häc sinh lÜnh héi.

- Néi dung míi cña nh÷ng tµi liÖu vµ th«ng tin khoa häc ®îc
tr×nh bµy.

- TÝnh chÊt hÊp dÉn, sù xóc c¶m cña rh«ng tin.

- TÝnh nghÒ nghiÖp ®îc thÓ hiÖn râ trong tµi liÖu ®îc tr×nh
bµy.

- Lùa chän ®îc nh÷ng bµi tËp phï hîp, g©y ®îc nh÷ng hoµn
c¶nh cã vÊn ®Ò, t¹o ®îc c¸c m©u thuÉn trong qu¸ tr×nh d¹y
häc.

* Nh vËy: §éng c¬ häc tËp cña thanh niªn ®îc h×nh thµnh kh¸
râ nÐt vµ ph¸t triÓn g¾n liÒn víi ®éng c¬ lùa chän nghÒ
nghiÖp cña hä. Do ®ã ®éng c¬ häc tËp ®· trë thµnh ®éng lùc
chñ yÕu thóc ®Èy thóc ®Èy ho¹t ®éng häc tËp ë løa tuæi nµy

122
-Khuynh híng nghÒ nghiÖp cña thanh niªn ®ã lµ sù kÕt hîp hîp
lý c¸c gi¸ trÞ, høng thó vµ nguyÖn väng nghÒ nghiÖp cña hä,
lµ sù tù ý thøc vµ hiÓu biÕt vÒ thùc tÕ nghÒ nghiÖp, sù quyÕt
®Þnh mét c¸ch cã c¨n cø trong mét t×nh huèng lùa chän cô
thÓ. Nãi nh vËy cã nghÜa r»ng sù quyÕt ®Þnh nghÒ nghiÖp
dùa trªn c¬ së tÝnh ®Õn 3 mÆt: nguyÖn väng, n¨ng lùc cña c¸
nh©n, nh÷ng ®ßi hái cña nghÒ nghiÖp vµ yªu cÇu cña x· héi.

4. §êi sèng t×nh c¶m :

T×nh c¶m ë hä në ré trªn nhiÒu mÆt - §©y lµ løa tuæi dÑp


nhÊt trong cuéc ®êi – gäi lµ tuæi xu©n. §©y lµ thêi kú häc sinh
trung vµ sung tóc trong c¸c lo¹i t×nh yªu : Yªu ®êi, yªu cuéc
sèng, yªu b¹n, t×nh yªu nam n÷. . .
+ T×nh yªu cuéc sèng : Thêng lµm cho häc sinh nh×n vÒ
thuËn lîi mÆt høng cña cuéc sèng . Hä thêng Ýt lêng tríc nh÷ng
khã kh¨n vÊp v¸p trong cuéc sèng . Hä sèng rÊt l¹c quan vµ vËy
bÊt chÊp mäi khã kh¨n th¸ch thøc, s½n sµng vît qua mäi trë
ng¹i ®Ó thùc hiÖn môc ®Ých ®· ®îc ®Æt ra.

+ T×nh b¹n :

T×nh b¹n ®îc x©y dùng tõ nhiÒu c¬ së kh¸c nhau, cã khi tõ


cïng së thÝch vµ høng thó, cã khi tõ sù t¬ng hîp c¸c nÐt tÝnh
c¸ch co khi tõ sù gièng nhau vÒ n¨ng lùc, cïng quª h¬ng.
Hä cã xu híng x· héi râ rµng, tÕ nhÞ trong giao tiÕp, réng l-
îng, vµ cã t©m hån phong phó thêng lµ nh÷ng ngêi cã nhiÒu
b¹n h¬n, nh÷ng ngêi kh¸c kh«ng nh vËy
Do ®Æc ®iÓm trªn mµ ë thanh niªn häc nghÒ thêng thÊy t×nh
b¹n ë hä cã nh iÒu biÓu hiÖn cô thÓ dÔ thÊy . T×nh b¹n ®· lµm
cho hä ¨n víi nhau, ®i ch¬i víi nhau, th tõ cho nhau.

123
KL: V× vËy gi¸o viªn cÇn gióp ®ì häc sinh ®Ó x©y dùng t×nh
b¹n víi môc ®Ých ch©n thµnh
+ Trong thanh niªn häc sinh häc nghÒ ta thêng thÊy 1 lo¹i t×nh
c¶m míi chím në kh¸c h¼n thanh niªn häc sinh phæ th«ng lµ
lßng yªu nghÒ .
+ Mét lo¹i n÷a trong t×nh c¶m häc sinh häc nghÒ lµ t×nh yªu
nam n÷, t×nh yªu ë løa tuæi nµy thêng cã mµu s¾c ®Æc biÖt:
th¬ méng thuÇn khiÕt, trinh b¹ch . Hä thêng mÕn nhau v×
cïng chung lý tëng, cïng së thÝch, høng thó, v× sù hÊp dÉn
bëi vÎ ®Ñp cña con ngêi còng nh c¸c phÈm chÊt ®¹o ®øc.
Trong t×nh yªu hä kh«ng tÝnh to¸n ®Õn mÆt vËt chÊt, Ýt th-
êng thÊy hÕt nh÷ng khã kh¨n.
T×nh yªu ë løa tuæi nµy còng cã nh÷ng mÆt tèt vµ còng cã
nh÷ng mÆt h¹n chÕ, do c¸c em cha thùc sù bíc vµo cuéc sèng
lao ®éng, cha cã ®ñ kinh nghiÖm sèng vèn kiÕn thøc thùc tÕ
cÇn thiÕt ®Ó x©y dùng t×nh yªu nªn t×nh yªu ë hä cha cã c¬
së ch¾c ch¾n, thiÕu sù c©n nh¾c kü lìng.

* Khi t×nh yªu cña hä n¶y në gi¸o viªn cÇn tÕ nhÞ tr¸nh sù cÊm
®o¸n th« b¹o, cÇn cã th¸i dé thËn träng t×nh c¶m ®ã, gi¸o
dôc ®Ó hä ®õng qu¸ dÔ d·i, bu«ng láng.
5. Mét sè nÐt tÝnh c¸ch.
- TÝnh ®éc lËp:
BiÓu hiÖn tríc hÕt lµ sù t¸ch m×nh ra khái nh÷ng ngêi ë løa
tuæi thÊp h¬n, cè g¾ng ®Æt m×nh trong h»ng ngò nh÷ng
ngêi lín, nh÷ng ngêi cïng tuæi.
Hä muèn tù chñ trong mäi c«ng viÖc kh«ng thÝch sù gãp , can
thiÖp cña ngêi lín . Trong gia ®×nh hä thêng tù lo l¾ng s¾p
xÕp c«ng viÖc

124
-TÝnh kiªn quyÕt vµ qu¶ c¶m :

Hä thêng cã sù hy sinh cho môc ®Ých lín lao, nh÷ng môc ®Ých
®ã cã nghÜa x· héi, khi ®· ®îc hä ý thøc. Hä thêng dòng c¶m
d¸m nhËn nh÷ng viÖc khã kh¨n vÒ phÇn m×nh.

Hä rÊt quan träng sù th¼ng th¾n, dòng c¶m, d¸m nhËn tr¸ch
nhiÖm, khuyÕt ®iÓm cã søc thuyÕt phôc rÊt lín.

-ThÝch ho¹t ®éng tËp thÓ:


+ Trong ho¹t ®éng tËp thÓ muèn mäi ngêi kh¼ng ®Þnh kh¶
n¨ng cña m×nh . ThÝch giao tiÕp réng r·i vµ giao du víi b¹n bÌ.

Ho¹t ®éng tËp thÓ thêng cã t¸c dông khÝch lÖ hä rÊt cao .
Trong ho¹t ®éng c¸ nh©n ë gia ®×nh nhiÒu khi thanh niªn tá
ra cha h¼n ®· tÝch cùc nh c¸c ho¹t ®éng tËp thÓ.

Trong c«ng t¸c gia ®×nh ®ßi hái ngêi gi¸o viªn hiÓu ®îc ®Æc
®iÓm t©m lÝ ®èi tîng . Bëi v× nÕu kh«ng hiÓu ®îc ®èi tîng sÏ
cã nh÷ng t¸c ®éng xa vêi thiÕu thiÕt thùc.
Bªn c¹nh ®ã ph¶i x¸c ®Þnh hÖ thèng c¸c yªu cÇu vµ tiªu chuÈn
nhÊt ®Þnh ®Ó gi¸o dôc dùa vµo môc tiªu ®µo t¹o trong c¸c tr-
êng d¹y nghÒ
Ch¬ng II: §Æc ®iÓm lao ®éng s ph¹m vµ n¨ng lùc s
ph¹m kü thuËt.

I. §Æc ®iÓm lao ®éng s ph¹m.


1. §èi tîng cña lao ®éng s ph¹m.
BÊt cø mét ho¹t ®éng nµo, mét nghÒ nµo còng cã ®èi tîng
quan hÖ trùc tiÕp cña m×nh .

VÝ dô: + NghÒ quan hÖ víi kü thuËt : Thî l¾p m¸y, Söa ch÷a .
..

125
+ NghÒ quan hÖ víi tÝn hiÖu : thî s¾p ch÷, ®¸nh m¸y,
mËt m·. . .
+ NghÒ quan hÖ víi ®éng vËt vµ thiªn nhiªn : Ch¨n nu«i
thó y, ®Þa chÊt. .
+ NghÒ quan hÖ trùc tiÕp víi con ngêi : Ngêi c¸n bé qu¶n
lý, c¸n bé tuyªn huÊn, chÞ b¸n hµng, c« híng dÉn viªn du
lÞch, thÇy thuèc. . .

V× ®èi tîng quan hÖ trùc tiÕp víi con ngêi nªn ®ßi hái ngêi
ho¹t ®éng trong nghÒ ®ã ph¶i cã nh÷ng yªu cÇu nhÊt ®Þnh :
Sù t«n träng, lßng tin, t×nh th¬ng, sù ®èi xö c«ng b»ng, th¸i
®é ©n cÇn lÞch sù tÕ nhÞ . . .
Còng lµ ®èi tîng quan hÖ trùc tiÕp víi con ngêi, nhng con
ngêi víi t c¸ch lµ ®èi tîng cña thÇy gi¸o kh«ng hoµn toµn gièng
víi con ngêi trong quan hÖ víi thÇy thuèc, chÞ b¸n hµng, c« h-
íng dÉn viªn du lÞch .
§ã lµ nh÷ng con ngêi ®ang trong thêi kú chuÈn bÞ h×nh
thµnh vµ ph¸t triÓn nh©n c¸ch. nã kh«ng ph¶i lµ nh÷ng con
ngêi thô ®éng, chê ®îi . Tr¸i l¹i nã cã tÝnh tÝch cùc, chñ
®éng => §èi tîng cña ho¹t ®éng s ph¹m kh«ng ph¸t triÓn theo
tØ lÖ thuËn víi nh÷ng t¸ch ®éng ®ã, ph¸t triÓn theo quy luËt
ph¸t triÓn t©m lý .

XH t¬ng lai m¹nh hay yÕu, ph¸t triÓn hay tr× trÖ tuú thuéc
vµo néi dung vµ chÊt lîng cña thêi kú chuÈn bÞ nµy.
Néi dung cña thêi kú chuÈn bÞ nµy lµ h×nh thµnh nh÷ng
phÈm chÊt vµ n¨ng lùc cña con ngêi míi ®¸p øng yªu cÇu cña x·
héi ®ang ph¸t triÓn.
Ho¹t ®éng chÝnh cña gi¸o viªn lµ tæ chøc vµ ®iÒu khiÓn häc
sinh lÜnh héi nh÷ng kinh nghiÖm tinh hoa v¨n ho¸ mµ loµi ngêi

126
tÝch luü ®îc vµ biÕn chóng thµnh nh÷ng nÐt nh©n c¸ch cña
chÝnh m×nh.
=> KLSP - Gv ph¶i nghiªn cøu vµ n¾m ch¾c ®èi tîng d¹y häc
vµ gi¸o dôc cña m×nh

Ph¶i t«n träng vµ ph¸t huy vai trß chñ thÓ cña häc sinh trªn c¬
së n¾m v÷ng vai trß chñ ®¹o cña m×nh.
Ph¶i biÕt c¸ch t¸c ®éng mét c¸ch hîp lý nh»m ph¸t triÓn nh©n
c¸ch cña häc sinh
2. C«ng cô chñ yÕu cña lao ®éng s ph¹m.
NghÒ nµo còng b»ng c«ng cô ®Ó gia c«ng vµo vËt liÖu t¹o ra
s¶n phÈm. C«ng cô cµng tèt cµng hiÖn ®¹i th× kÕt qu¶ gia
c«ng cµng cao
§Ó t¸c ®éng ®èi tîng lao ®éng ®Æc biÖt, nh÷ng con ngêi
häc sinh, gi¸o viªn cÇn cã c«ng cô ®Æc biÖt . C«ng cô ®ã cã
thÓ lµ ë bªn trong hay bªn ngoµi ngêi gi¸o viªn
C«ng cô bªn ngoµi : §ã lµ hÖ thèng nh÷ng ph¬ng ph¸p dh vµ
gdôc, c¸c ph¬ng tiÖn kü thuËt hç häc sinh trong qu¸ tr×nh s
ph¹m . Trong ®iÒu kiÖn c¸ch m¹ng KH-KT ph¸t triÓn nh vò b·o,
nhiÒu ph¬ng tiÖn kü thuËt d¹y häc hiÖn ®¹i, míi ®· ®îc ®a
vµo sö dông n©ng cao chÊt lîng d¹y häc .
Song nh÷ng ph¬ng tiÖn nµy kh«ng thÓ thay thÕ vai trß cña ng-
êi gi¸o viªn mµ chØ gãp phÇn gi¶m nhÑ søc lao ®éng cña hä vµ
t¹o ®iÒu kiÖn thuËn lîi cho ho¹t ®éng ®ã ®¹t hiÖu qu¶ cao.

Bëi vËy ®Ó h×nh thµnh vµ ph¸t triÓn nh©n c¸ch cho häc sinh
mét c«ng cô quan träng (c«ng cô bªn trong ) kh«ng thÓ thiÕu
cña ngêi gi¸o viªn ®ã lµ phÈm chÊt lµ sù gi¸c ngé vÒ lý tëng
®µo t¹o thÕ hÖ trÎ, lµ lßng yªu nghÒ, yªu ngêi, lµ tr×nh ®é
häc vÊn, sù thµnh th¹o nghÒ nghiÖp, lµ lèi sèng c¸ch c xö . . .

127
=> §ã lµ lý do Usinxki ®· kh¼ng ®Þnh: nghÒ “dïng nh©n c¸ch
®Ó gi¸o dôc nh©n c¸ch”.

=>Nh chóng ta ®· biÕt: NghÒ ®µo t¹o con ngêi lµ nghÒ lao
®éng nghiªm tóc, kh«ng ®îc phÐp t¹o ra thø phÈm, ch-
a nãi g× lµ phÕ phÈm nh ë mét sè nghÒ kh¸c. Cã ngêi
®· tõng nãi : Lµm háng mét ®å vµng ta cã thÓ nÊu l¹i,
mét viªn ngäc quý ta cã thÓ bá ®i, lµm háng mét con
ngêi lµ mét téi lín mét lçi lÇm kh«ng thÓ chuéc l¹i ®îc .

=> Vµng ngäc kim c¬ng ®Òu quý nhng kh«ng thÓ so s¸ch ®îc
víi t©m hån, nh©n c¸ch mét con ngêi, mét trÎ th¬.
KLSP : - Gi¸o viªn ph¶i cã cuéc sèng ch©n chÝnh, vÑn toµn
- Cã ý thøc, kü n¨ng rÌn luyÖn m×nh

- Muèn t¸c ®éng tèt ®Õn ®èi tîng cÇn : lßng nhiÖt
huyÕt, yªu quý t«n träng häc sinh

3. NghÒ s ph¹m lµ nghÒ t¸i s¶n xuÊt søc lao ®éng.

- §Ó tån t¹i vµ ph¸t triÓn, XH loµi ngêi ph¶i s¶n xuÊt vµ t¸i s¶n
xuÊt cña c¶i vËt chÊt vµ cña c¶i tinh thÇn. §Ó t¹o ra cña c¶i vËt
chÊt vµ cña c¶i tinh thÇn cÇn søc lao ®éng.

+ Søc lao ®éng lµ g×? Lµ toµn bé søc m¹nh vËt chÊt hay tinh
thÇn ë trong con ngêi, trong nh©n c¸ch sinh ®éng cña c¸
nh©n cÇn ph¶i cã ®Ó t¹o ra s¶n phÈm vËt chÊt hay tinh thÇn
cã Ých cho xh
Chøc n¨ng gi¸o dôc lµ båi dìng vµ ph¸t huy søc m¹nh ®ã ë trong
con ngêi vµ gi¸o viªn lµ lùc lîng chñ yÕu trùc tiÕp t¹o ra søc lao
®éng x· héi ®ã
VËy søc m¹nh tinh thÇn ®ã lµ g× ?

- TruyÒn thèng yªu níc bÊt khuÊt

128
- T×nh th¬ng ®ång bµo, ®ång lo¹i
- §øc tÝnh cÇn cï s¸ng t¹o
- Lµ tri thøc n¨ng lùc lµm chñ tù nhiªn, x· héi
- Lßng yªu lao ®éng, lao ®éng cã tæ chøc, cã kü luËt
=> §ã lµ lý do mµ quan ®iÓm chØ ®¹o chiÕn lîc gd cña ®¶ng
lµ : §Çu t cho gd lµ ®Çu t cho sù ph¸t triÓn
Qu¶ thùc nh vËy : Mét ®Êt níc ph¸t triÓn lµ ®Êt níc cã tr×nh
®é d©n trÝ cao . Cã ®éi ngò ( nguån nh©n lùc lao ®éng ) dåi
dµo, cã tr×nh ®é kü thuËt, tay nghÒ cao, cã phÈm chÊt ®¹o
®øc tèt .
=> Muèn cã nguån nh©n lùc m¹nh ®¸p øng yªu cÇu cña c¸ch
m¹ng kh-kt th× kh«ng ai thay thÕ ®îc chøc n¨ng gd vµ ®µo t¹o
cña ngêi gv, chØ cã gv b»ng ho¹t ®éng lao ®éng s ph¹m t¹o ra
søc lao ®éng s¶n xuÊt cho x· héi
4. NghÒ võa mang tÝnh KH. võa mang tÝnh nghÖ thuËt,
s¸ng t¹o cao

- TÝnh khoa häc :Ngêi gv n¾m v÷ng bé m«n khoa häc m×nh
phô tr¸ch, n¾m v÷ng quy luËt ph¸t triÓn t©m lý cña häc sinh
®Ó h×nh thµnh nh©n c¸ch theo môc ®Ých cÊp häc cña chóng .
- TÝnh nghÖ thuËt : Gv ph¶i khÐo xö s ph¹m, biÕt vËn dông
c¸c p2 d¹y häc mét c¸ch s¸ng t¹o vµ ®¬ng nhiªn ph¶i cã p2 gi¸o
dôc
Cã lý tëng cña nghÒ d¹y häc: yªu nghÒ, yªu ngêi . . .
Cã kh¶ n¨ng truyÒn ®¹t t tëng, t×nh c¶m, sù tinh ý, giao tiÕp
tèt. . .
- TÝnh s¸ng t¹o : Mèi mét häc sinh lµ mét nh©n c¸ch ®ang tr-
ëng thµnh, kh¶ n¨ng ph¸t triÓn ®ang bì ngì sù ph¸t triÓn ®Çy
biÕn ®éng, v× thÕ lao ®éng cña gv kh«ng ®îc phÐp dËp

129
khu«n m¸y mãc mµ ph¶i cã néi dung phong phó, c¸ch thøc
s¸ng t¹o trong THÄC SINHP
5. NghÒ lao ®éng trÝ ãc chuyªn biÖt.
Lao ®éng trÝ ãc cã 2 ®Æc ®iÓm:
- Ph¶i cã mét thêi kú khëi ®éng nghÜa lµ: thêi kú ®Ó cho lao
®éng ®i vµo nÒ nÕp t¹o ra hiÖu qu¶ .

VÝ dô: Ngêi c«ng nh©n ®øng m¸y sau mÊy giê hoÆc mét vµ
phót lµ ®· cã thÓ t¹o ra s¶n phÈm. Ngêi gv tr¨n trë suèt ngµy
®ªm cã khi hµng th¸ng trêi còng kh«ng ch¾c cho ra s¶n phÈm
g× .

-Cã qu¸n tÝnh cña trÝ tuÖ.


Trong mäi trêng hîp gv lu«n ®¾n ®o suy nghÜ .

VÝ dô : Mét häc sinh chËm hiÓu ngêi gv ph¶i suy nghÜ t×m mäi
ph¬ng ph¸p ®Ó gióp ®ì häc sinh tiÕp thu tèt, ph¸t triÓn ®îc
trÝ tuÖ.

=> Do nh÷ng ®Æc ®iÓm lao ®éng trÝ ãc chuyªn biÖt nh vËy,
cho nªn c«ng viÖc cña ngêi gi¸o viªn kh«ng chØ ®ãng khung
trong 8 giê vµng ngäc hay trong mét líp häc mµ ë khèi lîng,
chÊt lîng tÝnh s¸ng t¹o cña c«ng viÖc.

KLSP: Lao ®éng s ph¹m lµ mét lao ®éng s¶n xuÊt ®Æc thï,
lao ®éng s¶n xuÊt phi vËt chÊt. môc ®Ých cña lao ®éng s
ph¹m lµ gi¸o dôc h×nh thµnh nh©n c¸ch cho thÕ hÖ häc sinh.
§èi tîng cña nã lµ nh÷ng mÇm mèng nh©n c¸ch ®ang trëng
thµnh. V× vËy ngêi gi¸o viªn ph¶i tæ chøc, ®iÒu khiÓn qu¸
tr×nh lao ®éng s ph¹m mét c¸ch khoa häc ®Ó ®¹t ®îc hiÖu
qu¶ mét c¸ch tèi u.
II. PhÈm chÊt cña ngêi gi¸o viªn vµ n¨ng lùc s ph¹m.

130
1. PhÈm chÊt chung cña ngêi gi¸o viªn.

a. ThÕ giíi quan.

Trong phÈm chÊt nh©n c¸ch cña ngêi gi¸o viªn tríc hÕt ph¶i cã
thÕ giíi quan. ThÕ giíi quan lµ g×? lµ hÖ thèng nh÷ng quan
®iÓm, quan niÖm vÒ tù nhiªn, x· héi vµ b¶n th©n .

- PhÈm chÊt nµy ®îc thÓ hiÖn ë chç : ngêi gv ph¶i hiÓu biÕt cã
hÖ thèng nh÷ng c¬ së häc thuyÕt Mac- LªNin, nh÷ng quan
®iÓm ®êng lèi c¸ch m¹ng XHCN nãi chung vµ nh÷ng quan
®iÓm, ®êng lèi gd nãi riªng cña §¶ng ta vµ nhµ níc ta , ph¶i
cã nhËn thøc vµ ý thøc ®óng ®¾n vÒ nghÒ d¹y häc, cã nh÷ng
hiÓu biÕt vÒ thùc tiÔn c¸ch m¹ng, thùc tiÔn gd cña ®Êt níc.
=> Muèn cã ®îc phÈm chÊt nµy ph¶i cã niÒm tin c¸ch m¹ng vµ
niÒm tin nghÒ nghiÖp.
+ NiÒm tin c¸ch m¹ng : Lµ c¬ së ®Ó ngêi gv g¾n bã cuéc
®êi cña m×nh víi sù nghiÖp c¸ch m¹ng cña d©n téc, víi sù
nghiÖp GD vµ §T båi dìng thÕ hÖ c¸ch m¹ng cho ®êi sau . Hä
sÏ gi¸m nghÜ, gi¸m lµm mét c¸ch s¸ng t¹o vµ ®Çy lßng nhiÖt
t×nh.

+ NiÒm tin nghÒ nghiÖp :( niÒm tin s ph¹m ) §ã lµ niÒm tin


vµo b¶n chÊt tèt ®Ñp cña con ngêi, vµ kh¶ n¨ng gd nã lµ ®éng
lùc thóc ®Èy ngêi gv t×m tßi nh÷ng nguyªn nh©n ¶nh hëng
®Õn sù ph¸t tiÓn cña häc sinh, x¸c ®Þnh biÖn ph¸p t¨ng cêng
hoÆc h¹n chÕ ¶nh hëng cña nh÷ng nguyªn nh©n ®ã.

TG Quan lµ yÕu tè quan träng trong cÊu tróc nh©n c¸ch, nã


kh«ng nh÷ng quyÕt ®Þnh niÒm tin chÝnh trÞ mµ cßn quyÕt
®Þnh toµn bé hµnh vi còng nh ¶nh hëng cña gv ®èi víi thÕ hÖ
häc sinh .

131
TG Quan cña ngêi gv chi phèi nhiÒu mÆt ho¹t ®éng còng nh
th¸i ®é cña ngêi ta ®ãi víi c¸c mÆt ho¹t ®éng ®ã nh : viÖc lùa
chän néi dung, ph¬ng ph¸p gi¶ng d¹y, viÖc kÕt hîp gi÷a gd víi
nhiÖm vô chÝnh trÞ xh, g¾n néi dung gi¶ng d¹y víi thùc tiÔn
cuéc sèng.
=> TGQ cña ngêi gv lµ TGQ Mac- Lª Nin, nã lµ kim chØ nam
gióp cho ngêi gv x©y dùng niÒm tin cho thÕ hÖ ®ang lín lªn,
chèng mäi biÓu hiÖn cña t tëng xa l¹.
b. Lý tëng:

Lý tëng lµ ng«i sao dÉn ®êng gióp cho thÇy gi¸o lu«n ®i lªn
phÝa tríc, thÊy hÕt ®îc gi¸ trÞ lao ®éng cña m×nh ®èi víi thÕ
hÖ trÎ.

- Lý tëng ®µo t¹o thÕ hÖ häc sinh thÓ hiÖn:

+ NiÒm say mª nghÒ nghiÖp


+ Lßng yªu häc sinh, l¬ng t©m nghÒ nghiÖp, tËn tôy hy
sinh cíi c«ng viÖc
+ T¸c phong lµm viÖc cÇn cï, cã tr¸ch nhiÖm, cã lèi sèng
gi¶n dÞ vµ ch©n t×nh.
=> TÊt c¶ nh÷ng phÈm chÊt nµy t¹o nªn søc m¹nh gióp gv vît
qua mäi khã kh¨n vÒ tinh thÇn vµ vËt chÊt . Hoµn thiÖn nhiÖm
vô ®µo t¹o thÕ hÖ trÎ x©y dùng vµ b¶o vÖ tæ quèc VN.
Lý tëng ®µo t¹o thÕ hÖ häc sinh kh«ng ph¶i lµ c¸i g× cã s½n
còng kh«ng ph¶i lµ c¸i g× cã thÓ truyÒn tõ ngêi nµy sang ngêi
kh¸c b»ng c¸ch ¸p ®Æt mµ nã lµ mét qu¸ tr×nh ho¹t ®éng
tÝch cùc trong c«ng t¸c gi¸o dôc. chÝnh trong qu¸ tr×nh ®ã,
nhËn thøc vÒ nghÒ cµng ®îc n©ng cao , t×nh c¶m nghÒ
nghiÖp ngµy cµng tá râ quyÕt t©m cao .
c. Lßng yªu ngêi:

132
Lßng yªu ngêi tríc hÕt lµ yªu thÕ hÖ trÎ lµ mét trong nh÷ng
phÈm chÊt ®¹o ®øc cao quý cña con ngêi. Lßng th¬ng ngêi lµ
®¹o lý cña cuéc sèng.
Lßng yªu ngêi cña ngêi gv ®îc thÓ hiÖn:
+ C¶m thÊy sung síng khi ®îc tiÕp xóc víi häc sinh, khi ®i s©u
vµo thÕ giíi cña hä.
+ Sù quan t©m ®Çy thiÖn ý vµ ©n cÇn ®èi víi häc sinh kÓ c¶
nh÷ng em häc kÐm vµ v« kû luËt.

+ Cã tinh thÇn gióp ®ì häc sinh b»ng ý kiÕn hoÆc hµng ®éng
thùc tÕ cña m×nh mét c¸ch ch©n t×nh vµ gi¶n dÞ, kh«ng cã
th¸i ®é ph©n biÖt vµ ®èi xö.
=> Tuy nhiªn lßng yªu häc sinh cña gi¸o viªn kh«ng thÓ pha
trén víi nhòng nÐt uû mÞ, mÒm yÕu vµ thiÕu ®Ò ra yªu cÇu
cao vµ nghiªm kh¾c ®èi víi häc sinh mµ ngîc l¹i.
=> Nh vËy t×nh c¶m trong s¸ng, cao thîng cña gi¸o viªn sÏ t¹o
thªm søc m¹nh, nhanh nhÑn vµ lµm bõng lªn trong hä ngon löa
nhiÖt t×nh : tÊt c¶ v× häc sinh th©n yªu.
d. Lßng yªu nghÒ:

Lßng yªu häc sinh vµ yªu nghÒ g¾n bã chÆt chÏ víi nhau,
lång vµo nhau. Cµng yªu ngêi bao nhiªu th× cµng yªu nghÒ bÊy
nhiªu. Cã yªu ngêi míi cã c¬ së ®Ó yªu nghÒ . Kh«ng cã lßng
th¬ng yªu häc sinh th× khã mµ t¹o ra cho m×nh nh÷ng ®éng
lùc m¹nh mÏ ®Ó suèt ®êi phÊn ®Êu v× lý tëng c¸ch m¹ng v× lý
tëng nghÒ nghiÖp.
Lßng yªu nghÒ biÓu hiÖn: lu«n nghÜ ®Õn viÖc cèng hiÕn cho
sù nghiÖp ®µo t¹o thÕ hÖ häc sinh cña m×nh. Lu«n lµm viÖc
víi tinh thÇn tr¸ch nhiÖm cao. Lu«n c¶i tiÕn vÒ néi dung vµ ph-

133
¬ng ph¸p , kh«ng tù tho¶ m·n víi r×nh ®é hiÓu biÕt vµ tay
nghÒ cña m×nh
=> ChØ cã ngêi gi¸o viªn nµo hiÕn c¶ cuéc ®êi m×nh cho sù
nghiÖp ®µo t¹o thÕ hÖ trÎ, lÊy viÖc phÊn ®Êu hoµn thµnh
nhiÖm vô ®µo t¹o con ngêi míi lµ h¹nh phóc cao c¶ cña cuéc
®êi m×nh th× míi cã thÓ thùc hiÖn ®îc chøc n¨ng ngêi kü s
t©m hån mét c¸ch xøng ®¸ng.

e. Mét sè phÈm chÊt ®¹o ®øc:

- Tinh thÇn nghÜa vô . Tinh thÇn m×nh v× mäi ngêi , mäi ngêi
v× m×nh
- Th¸i ®é nh©n ®¹o, lßng t«n träng , th¸i ®é c«ng b»ng, th¸i
®é chÝng trùc, tÝnh t×nh ngay th¼ng, gian gÞ vµ khiªm tèn.

TÝnh môc ®Ých, tÝnh nguyªn t¾c, kiªn nhÉn, biÕt kiÒm chÕ,
cã kü n¨ng ®iÒu khiÓn t×nh c¶m , t©m tr¹ng cho thÝch hîp víi
c¸c t×nh huèng s ph¹m.
2. N¨ng lùc s ph¹m kü thuËt :
2. 1. N¨ng lùc d¹y häc nghÒ nghiÖp :

a. N¨ng lùc hiÓu hoc sinh trong qu¸ tr×nh d¹y häc
nghÒ nghiÖp :
- Nh chóng ta ®· biÕt d¹y vµ häc cã mèi quan hÖ thèng nhÊt
biÖn chøng víi nhau. Trong qu¸ tr×nh ®ã, gi¸o viªn ®ãng vai
trß chñ ®¹o tæ chøc, diÒu khiÓn ho¹t ®éng nhËn thøc cña häc
sinh, cßn häc sinh ®ãng vai trß chñ ®éng, tÝch cùc tù gi¸c
chiÕm lÜnh nÒn vhxh.

- DH chØ cã hiÖu qu¶ cao khi qu¸ tr×nh ®ã thùc sù lµ qu¸


tr×nh ®iÒu khiÓn ®îc.

134
Muèn ®iÒu khiÓn ®îc qu¸ tr×nh nµy tríc hÕt gv cã n¨ng lùc
hiÓu häc sinh. §ã lµ n¨ng lùc th©m nhËp vµo thÕ giíi bªn trong
cña häc sinh sù hiÓu biÕt têng tËn nh©n c¸ch cña chóng còng
nh n¨ng lùc quan s¸t tinh tÕ nh÷ng biÓu hiÖn t©m lý cña häc
sinh trong qu¸ tr×nh d¹y häc nghÒ nghiÖp.

- N¨ng lùc hiÓu biÕt ®îc thÓ hiÖn ë chç :


+ Gv x¸c ®Þnh ®îc khèi lîng kiÕn thøc ®· cã vµ møc ®é
ph¹m vi lÜnh héi cña häc sinh tõ ®ã x¸c ®Þnh møc ®é vµ khèi
lîng kiÕn thøc míi cÇn truyÒn ®¹t trong c«ng t¸c d¹y häc vµ gi¸o
dôc.
+ Gv cã sù quan s¸t nh¹y c¶m tinh tÕ. n¾m b¾t chÝnh x¸c
nh÷ng th«ng tin ph¶n håi tõ phÝa häc sinh vµ gi¶i quyÕt tho¶
®¸ng nhu cÇu, th¾c m¾c cña häc sinh ®ång thêi biÕt ®Ò ra
yªu cÇu phï hîp .

§èi víi gv cã thÓ qua mét sù ngËp ngõng trong c©u tr¶ lêi
cña häc sinh, mét nô cêi, mét tiÕng x× xµo trong líp . . . Mµ
cã thÓ biÕt ®îc nh÷ng biÓu hiÖn nhá nhÊt trong t©m hån häc
sinh, dù ®o¸n ®îc møc ®é hiÓu bµi mµ cã khi cßn ph¸t hiÖn
®îc c¶ møc ®é hiÓu sai lÖch cña chóng .
+Gv cã n¨ng lùc hiÓ häc sinh con thÓ hiÖn ë chç dù ®o¸n ®îc
thuËn lîi vµ khã kh¨n, x¸c ®Þnh ®óng ®¾n møc ®é c¨ng
th¼ng cÇn thiÕt khi thùc hiÖn c¸c nhiÖm vô nhËn thøc.

=> N¨ng lùc hiÓu häc sinh lµ kÕt qu¶ cña mét qu¸ tr×nh lao
®éng ®Çy tr¸ch nhiÖm th¬ng yªu häc sinh, n¾m v÷ng m«n
m×nh d¹y, am hiÓu ®Çy ®ñ vÒ t©m lý häc häc sinh, t©m lý
häc s ph¹m. . . .

135
b. Tri thøc vµ tÇm hiÓu biÕt cña gi¸o viªn.
-Nh chóng ta ®· biÕt thÇy gi¸o cã nhiÖm vô d¹y häc, gi¸o dôc
lµm ph¸t triÓn nh©n c¸ch häc sinh nhê mét ph¬ng tiÖn ®Æc
biÖt lµ tri thøc, quan ®iÓm, kü n¨ng, th¸i ®é . . . mµ loµi ngêi
®· kh¸m ph¸ ra nhÊt lµ tri thøc khoa häc thuéc lÜnh vùc gi¶ng
d¹y cña m×nh.
Do vËy ngêi gv ph¶i n¾m v÷ng néi dung, b¶n chÊt còng nh
con ®êng mµ loµi ngêi ®· ®i qua . ChØ cã trong ®iÒu kiÖn Êy
ngêi gi¸o viªn míi cã thÓ tæ chøc cho häc sinh t¸i t¹o vµ lÊy l¹i
nhngx c¸i cÇn cho sù ph¸t triÓn t©m lý nh©n c¸ch cña m×nh .
- Ngêi gi¸o viªn cã tri thøc vµ tÇm hiÓu biÕt thÓ hiÖn ë chç :
+ N¾m v÷ng vµ hiÓu biÕt réng m«n m×nh phô tr¸ch .
+ Thêng xuyªn theo dâi nh÷ng xu híng, nh÷ng ph¸t minh
khoa häc thuéc m«n m×nh phô tr¸ch, biÕt nghiªn cøu khoa häc
vµ cã høng thó m¹nh mÏ ®èi víi nã
+ Cã n¨ng lùc tù häc, tù båi dìng ®Ó ®Ó bæ tóc vµ hoµn
thiÖn tri thøc cña m×nh
KLSP: §Ó cã n¨ng kùc nµy ngêi gi¸o viªn ph¶i cã nhu ccÇu vÒ
sù më réng tri thøc vµ tÇm hiÓu biÕt . Cã nh÷ng kü n¨ng ®Ó
lµm tho¶ m·n nhu cÇu ®ã .
c. N¨ng lùc chÕ biÕn tµi liÖu :
- §ã lµ n¨ng lùc gia c«ng vÒ mÆt s ph¹m cña gi¸o viªn víi tµi
liÖu häc tËp nhÇm lµm cho nã phï hîp tèi ®a cíi ®Æc ®iÓm løa
tuæi, ®Æc ®iÓ c¸ nh©n häc sinh, tr×nh ®é, kinh nghiÖm
cña c¸c em.
=> Muèn lµm ®îc ®iÒu ®ã tríc hÕt ®ßi hái ngêi gv ph¶i biÕt
®¸nh gi¸ ®óng ®¾n tµi liÖu. ViÖc ®¸nh gi¸ ®óng ®¾n tµi
liÖu cña gv chÝnh lµ x¸c lËp ®îc mèi quan hÖ gi÷a c¸c yªu cÇu

136
kiÕn thøc cña ch¬ng tr×nh víi tr×nh ®é nhËn thøc cña häc sinh
.

- Trªn c¬ së ®¸nh gi¸ ®óng ®¾n tµi liÖu, ngêi gv biÕt chÕ
biÕn gia c«ng tµi liÖu nh»m lµm cho nã võa ®¶m b¶o tÝnh
l«gic cña sù ph¸t triÓn khoa häc võa phï hîp l«gic s ph¹m, tr×nh
®é ph¸t triÓn cña häc sinh.
- N¨ng lùc chÕ biÕn tµi kiÖu cña gv thÓ hiÖn :
+ Cã kh¶ n¨ng ph©n tÝch tæng hîp, hÖ thèng ho¸ kiÕn thøc
.
Ngêi gv khi tr×nh bµy tµi liÖu ph¶i gi¶i thÝch ®Ó thÊy c¸i g× lµ
b¶n chÊt, lµ c¬ b¶n ®Ó häc sinh tiÕp thu dÔ dµng .
+ Ngêi gv ph¶i cã ãc s¸ng t¹o trong qu¸ tr×nh chÕ biÕn tµi
liÖu, thÓ hiÖn:

Tr×nh bµy tµi liÖu theo suy nghÜ vµ lËp luËn cña m×nh,
cung cÊp cho häc sinh nhòng kiÕn thóc chÝnh x¸c . Hoc sinh cã
thÓ vËn dông kiÕn thøc ®ã vµo thùc tiÔn cuéc sèng.
T×m ra nh÷ng ph¬ng ph¸p míi ®Ó lµm cho bµi gi¶ng hÊp
dÉn vµ giÇu c¶m xóc tÝch cùc.
Nh¹y c¶m víi c¸i míi vµ giµu c¶m høng s¸ng t¹o
d. N¨ng lc d¹y häc kü thuËt .
- TruyÒn ®¹t tµi liÖu râ rµng, dÔ hiÓu vµ lµm cho nã trë nªn
võa søc víi häc sinh

- G©y høng thó vµ kÝch thÝch häc sinh suy nghÜ tÝch cùc vµ
®éc lËp .

- T¹o ra t©m thÕ cã lîi cho sù lÜnh héi, häc tËp (nh ®éng viªn
khªu gîi ®îc sù chó ý cña häc sinh . . . ).

-Sö dông thµnh th¹o c¸c ph¬ng tiÖn kü thuËt d¹y häc.

137
-ChuyÓn tõ lèi d¹y häc cò sang lèi d¹y häc míi

e. N¨ng lùc ng«n ng÷.


Lµ n¨ng lôc biÓu ®¹t râ rµng, m¹ch l¹c ý nghÜ vµ t×nh c¶m
cña m×nh b»ng lêi nãi còng nh nÐt mÆt vµ biÓu lé
* vÒ néi dung :
- Ng«n ng÷ ph¶i chøa ®ùng mËt ®é th«ng tin lín, diÔn t¶,
tr×nh bµy ph¶i chÝnh x¸c, c« ®éng vµ “ ®¾t “.

- Lêi nãi ph¶i ph¶n ¸nh ®îc tÝnh kÕ tôc vµ tÝnh luËn chøng ®Ó
b¶o ®¶m th«ng tin liªn tôc vµ l«gic .

*VÒ h×nh thøc :


- Ng«n ng÷ gi¶n dÞ, sinh ®éng, giµu h×nh ¶nh, cã ng÷
®iÖu s¸ng sña, biÓu c¶m víi c¸ch ph¸t ©m .
- Ph¶i thóc ®Èy mét c¸ch tèi ®a sù chó ý vµ sù suy nghÜ cña
häc sinh voµ bµi gi¶ng .
- NhÞp ®é ng«n ng÷ cµng cã ý nghÜa nhÊt ®Þnh (VÝ dô
giäng ®Òu ®Òu. . . ).
2. 2 N¨ng lùc gi¸o dôc nghÒ nghiÖp.
a. N¨ng lôc v¹ch dù ¸n ph¸t triÓn n¨ng lùc häc sinh.
BiÓu hiÖn:
Cã kh¶ n¨ng tiªn ®o¸n sù ph¸t triÓn cña nh÷ng thuéc tÝnh nµy
hay kh¸c ë trong häc sinh võa n¾m ®îc nguyªn nh©n sinh ra
còng nh møc ®é ph¸t triÓn cña nh÷ng thuéc tÝnh ®ã
H×nh dung ®îc hiÖu qu¶ cña c¸c t¸c ®éng gi¸o dôc nh»m
h×nh thµnh nh©n c¸ch häc sinh => N¨ng lùc dù ¸n ph¸t triÓn
nh©n c¸ch häc sinh dîc t¹o nªn bëi nhiÒu yÕu tè t©m lý nh ãc t-
ëng tîng s ph¹m, tÝnh l¹c quan s ph¹m, niÒm tin vµo søc m¹nh
gi¸o dôc, niÒm tin vµo con ngêi vµ ãc quan s¸t s ph¹m

138
⇒ Kh«ng cã giao tiÕp ho¹t ®éng cña gi¸o viªn vµ häc sinh
kh«ng thÓ diÔn ra . V× vËy ngêi gi¸o viªn ph¶i cã n¨ng lùc giao
tiÕp.

b. N¨ng lùc giao tiÕp:


§ã lµ n¨ng lùc nhËn thøc nhanh chãng nh÷ng biÓu hiÖn bªn
ngoµi vµ nh÷ng diÔn biÕn t©m lý bªn trong cña häc sinh vµ
b¶n th©n , ®ång thêi biÕt sö dông hîp lý c¸c ph¬ng tiÖn ng«n
ngö vµ phi ng«n ng÷ , biÕt c¸ch tæ chøc ®iÒu chØnh qu¸ tr×nh
giao tiÕp → ®¹t môc ®Ých gi¸o dôc.
biÓu hiÖn :
Kü n¨ng ®Þnh híng giao tiÕp :dùa vµo nh÷ng biÓu lé bªn
ngoµi (s¾c th¸i biÓu c¶m, ng÷ ®iÖu, thanh ®iÖu cña ng«n
ng÷ , cö chØ , ®éng t¸c. . . ) mµ ph¸n ®o¸n chÝnh x¸c nh©n
c¸ch còng nh mèi quan hÖ gi÷a chñ thÓ vµ ®èi tîng giao tiÕp .
Kü n¨ng ®Þnh vÞ :lµ kh¶ n¨ng biÕt x¸c ®Þnh vÞ trÝ cña ®èi t-
îng trong giao tiÕp biÕt t¹o ®iÒu kiÖn ®Ó ®èi tîng giao tiÕp
chñ ®éng , tho¶i m¸i . . . x¸c ®Þnh ®îc høng thó, nguyÖn
väng cña ®èi tîng .
- Kü n¨ng nµy cßn bao gåm c¸c kü n¨ng lµm chñ tr¹ng th¸i c¶m
xóc cña b¶n th©n, kü n¨ng sö dông ph¬ng tiÖn giao tiÕp .
c. N¨ng lùc c¶m ho¸ häc sinh :
§ã lµ n¨ng lùc g©y ®îc ¶nh hëng trùc tiÕp cña m×nh ®ãi víi
häc sinh vÒ mÆt t×nh c¶m vµ ý chÝ . Nãi c¸ch kh¸c ®ã lµ kh¶
n¨ng häc sinh nghe, tin vµ lµm theo m×nh b»ng tinh c¶m niÒm
tin .
BiÓu hiÖn : + T«n träng häc sinh kÕt hîp víi yªu cÇu cao hîp
lý .
+ KhÐo lÐo ®èi xö , cã lßng vÞ tha .

139
+ Cã tinh thÇn tr¸ch nhiÖm , cã niÒm tin vµo häc
sinh . . .

+ Kh«ng bao giê tá ra cìng bøc, ®e do¹ th« bØ


víi häc sinh.
§Ó cã n¨ng lùc nµy gi¸o viªn cÇn :
PhÊn ®Êu vµ tu dìng ®Ó cã mét nÕp sèng cao ®Ñp , 1 phong
c¸ch mÉu mùc nh»m t¹o ra mét uy tÝn ch©n chÝnh biÓu hiÖn
tõ lêi nãi ->lý tëng nghÒ nghiÖp cao ®Ñp
X©y dùng mèi quan hÖ thÇy trß tèt ®Ñp -> Th©n mËt,
yªu th¬ng -> §èi xö c«ng b»ng , ch©n thµnh gi¶n dÞ ->Ph¸t
huy tÝnh tÝch cùc, chñ ®éng cña häc sinh-Cã t thÕ t¸c phong
g¬ng mÉu tríc häc sinh: ©n cÇn, lÞch sù nh· nhÆn . . .

d. N¨ng lùc khÐo lÐo ®èi xö s ph¹m:


§ã lµ kü n¨ng t×m ra ®îc nh÷ng t¸c ®éng s ph¹m ®óng ®¾n
phï hîp víi ®Æc ®iÓm vµ kh¶ n¨ng cña c¸ nh©n còng nh tËp
thÓ trong tõng t×nh huèng s ph¹m (khuyÕn khÝch, tr¸ch ph¹t
hay ra lÖnh . . . )

- Nhanh chãng x¸c ®Þnh ®îc vÊn ®Ò x¶y ra vµ kÞp thêi ¸p


dông nh÷ng biÖn ph¸p thÝch hîp . . .
BiÕt ph¸t hiÖn kÞp thêi vµ gi¶i quyÕt khÐo lÐo nh÷ng vÊn ®Ò
bÊt ngê x¶y ra, kh«ng nãng véi th« b¹o .
BiÕt biÕn c¸i bÞ ®éng thµnh c¸i chñ ®éng, gi¶i quyÕt mét
c¸ch mau lÑ nh÷ng vÊn ®Ò phøc t¹p x¶y ra.
-Ngoµi ra cßn ph¶i biÕt quan t©m ®Õn häc sinh mét c¸ch
®óng lóc.

140
2. 3. Nhãm n¨ng lùc tæ chøc ho¹t ®éng gi¸o dôc.

- N¨ng lùc tæ chøc ho¹t ®éng s ph¹m cña ngêi gi¸o viªn tríc hÕt
thÓ hiÖn ë chç tæ chøc vµ cæ vò häc sinh thùc hiÖn c¸c
nhiÖm vô kh¸c nhau cña c«ng t¸c d¹y häc vµ gi¸o dôc trªn
líp còng nh ngoµi trêng.
- BiÕt ®oµn kÕt häc sinh thµnh mét tËp thÓ thèng nhÊt lµnh
m¹nh cã kü luËt, cã nÒ nÕp ®¶m b¶o cho mäi ho¹t ®éng diÔn
ra thuËn lîi .
- BiÕt tæ chøc vµ vËn ®éng nh©n d©n, phô huynh häc sinh vµ
c¸c tæ chøc xh tham gia vµo sù nghiÖp gd theo mét môc tiªu
x¸c ®Þnh .
+ §Ó cã n¨ng lùc nµy ®ßi hái ngêi gv ph¶i:
* BiÕt v¹ch kÕ ho¹ch.
* BiÕt sö dông ®óng ®¾n c¸c h×nh thøc vµ ph¬ng ph¸p
dh vµ gd kh¸c nhau nh»m tæ chøc tèt viÖc häc tËp.
* BiÕt ®Þnh híng vµ giíi h¹n cña tõng biÖn ph¸p dh vµ gd
kh¸c nhau.
* Cã nghÞ lùc vµ dòng c¶m, tin vµo kÕ ho¹ch vµ c¸c biÖn
ph¸p ®Æt ra.

PhÇn III: T©m lý häc nghÒ nghiÖp (12lt, 2th, 1kt).


Ch¬ng I Nh÷ng vÊn chung cña t©m lý häc nghÒ nghiÖp.

141
I. Kh¸i qu¸t vÒ t©m lý häc nghÒ nghiÖp.
1. §èi tîng nghiªn cøu.
TLHNN lµ mét ngµnh cña t©m lý häc chuyªn nghiªn cøu ®Æc
®iÓm t©m lý cña ho¹t ®éng lao ®éng nghÒ nghiÖp nh»m
h×nh thµnh vµ ph¸t triÓn nh©n c¸ch con ngêi nãi chung vµ häc
sinh häc nghÒ nãi riªng.
2. ý nghÜa cña t©m lý häc nghÒ nghiÖp.
- Gióp ngêi gv hiÓu râ c¸c ®Æc ®iÓm nghÒ nghiÖp cña
m×nh mµ tiÕn hµnh c¸c ho¹t ®éng nghÒ nghiÖp cã hiÖu qu¶ .
- Gióp ngêi gv thÊy ®îc nhiÖm vô:
Muèn tiÕn hµnh ho¹t ®éng nghÒ nghiÖp cã hiÖu qu¶ th×
b¶n th©n ngêi gv ph¶i ph¸t triÓn vµ hoµn thiÖn nh©n c¸ch cña
m×nh .
II. Ph©n lo¹i nghÒ.
1. Ph©n lo¹i:
ViÖc ph©n lo¹i nghÒkh¸ phøc t¹p, bëi v× sè lîng nghÒ ngµy
nay rÊt lín vµ rÊt ® d¹ng . ChÝnh v× vËy mµ ngêi ta ph©n lo¹i
nghÒ theo nhiÒu dÊu hiÖu kh¸c nhau. Cho ®Õn nay cã nhiÒu
c¸ch ph©n lo¹i nghÒ kh¸c nhau song cha cã sù ph©n lo¹i nµo lµ
tèi u, nã míi chØ mang tÝnh t¬ng ®èi.
* Theo tµi liÖu båi dìng gv- nhµ xuÊt b¶nGD- HN -1978.
Ph©n lo¹i nghª theo yªu cÇu t©m lý cã c¸c lo¹i nghÒ sau:
+ Nh÷ng nghÒ thî: -nghÒ l¸i xe , nghÒ in, nghÒ khai th¸c tµi
nguyªn, x©y dùng
+ NghÒ hµnh chÝnh:
- kÕ to¸n, kiÓm tra, thèng kª, chÊm c«ng, thñ quü,
thñ kho. . .
+ NghÒ kü thuËt :

142
- thiÕt kÕ viªn, tæ chøc s¶n xuÊt, c¸c lo¹i kü s c«ng
nghÖ
+ NghÒ tiÕp xóc víi con ngêi:
- NghÒ cã tÝnh chÊt híng d·n gi¸o dôc : S ph¹m, y tÕ,
ph¸p luËt. . .
+NghÒ tiÕp xóc víi tù nhiªn :
- C¸n bé kü thuËt, ch¨n nu«i thó y, trång trät. . .
+ NghÒ thuéc lÜnh vùc v¨n ho¸ nghÖ thuËt:
- KÞch, héi ho¹, trang trÝ, v¨n häc, ©m nh¹c. .
+ Nh÷ng nghÒ phãng kho¸ng, m¹o hiÓm:
- §Þa chÊt, phi c«ng, thuû thñ, du hµnh vò trô, th¸m
hiÓm
+ Nghiªn cøu khoa häc:
Nhãm nh÷ng nhµ nghiªn cøu, nh÷ng nhµ b¸c häc thuéc c¸c
lÜnh vùc khoa häc kh¸c nhau .
* Theo Klim«p:

Nhãm nghÒ §èi tîng lao ®éng chñ Mét sè vÝ dô vÒ


yÕu nghÒ.
Ngêi -Thiªn C¸c tæ chøc h÷u c¬, - Kü s n«ng nghiÖp
nhiªn c¸c qu¸ tr×nh svËt vµ - trång trät khai
vsinh vËt th¸c l©m s¶n
Ngêi- yÕu tè kü - HÖ thèng thiÕt bÞ - Kü s c¬ khÝ
thuËt kü thuËt, c¸c ®èi t- - Thî rÌn, nguéi,
îng vËt chÊt, vËt ®iÖn
liÖu, n¨ng lîng
Ngêi - Ngêi C¸c c¸ nh©n - nhãm - -B¸c sÜ, y t¸, gi¸o
tËp thÓ viªn, b¸n hµng, sÜ
quan qu©n ®éi

143
Ngêi - dÊu hiÖu • DÊu hiÖu m· • - ngêi
sè, con sè, c«ng nghiªn cøu khoa
thøc häc, ngêi ®¸nh
m¸y, kÕ to¸n. . .
H×nh ¶nh nghÖ - Ho¹ sÜ, nh¹c sÜ,
Ngêi - NghÖ
thuËt, c¸c bé phËn, nhµ th¬, nhµ
thuËt
c¸c thuéc tÝnh. v¨n. . .

2. M« t¶ ®Æc ®iÓm t©m sinh lý ho¹t ®éng nghÒ nghiªp:

- §èi víi nh÷ng nghÒ thî yªu cÇu t©m lý chung ®èi víi ngêi lao
®éng lµ:
+ Cã n¨ng lùc thiÕt kÕ kü thuËt
+ Phèi hîp c¸c c¶m gi¸c vµ kiÓm tra b»ng c¶m gi¸c chÝnh x¸c
nh¹y bÐn.
+ Cã nh÷ng phÈm chÊt chó ý cÇn thiÕt.
+ Cã trÝ nhí hµnh ®éng- trùc quan tèt
- NghÒ hµnh chÝnh, yªu cÇu t©m lý chung:
+ B×nh tÜnh, chÝn ch¾n , thËn träng, ng¨n n¾p trËt tù.
+ ChÊp hµnh tèt nh÷ng c«ng viÖc cã tÝnh chÊt sù vô .
+ Cã n¨ng lùc gi÷ trËt tù nghiªm tóc khi lµm viÖc
+ Cã n¨ng lùc nhËn xÐt phª ph¸n
+ Cã n¨ng lùc ph©n lo¹i c¸c tµi liÖu
- NghÒ kü thuËt :
+ Cã høng thó víi c«ng viÖc thiÕt kÕ m¸y mãc c«ng cô
+ Cã n¨ng lùc kü thuËt (t duy kh«ng gian, tëng tîng kü thuËt. .
.)

144
+ Cã n¨ng lùc tæ chøc vµ chØ ®¹o s¶n xuÊt
+ LÜnh héi nhanh nh÷ng vÊn ®Ò kü thuËt
- NghÒ tiÕp xóc víi con ngêi:
+ Cã th¸i ®é mÒm dÎo, biÕt kiÒm chÕ c¬ng quyÕt.
+ C xö tÕ nhÞ, t¸c phong s©u s¸t.
+ Cã n¨ng lùc giao tiÕp vµ truyÒn ®¹t t tëng
+ Høng thó víi c«ng t¸c tiÕp xóc víi c¸ nh©n vµ tËp thÓ
- NghÒ tiÕp xóc víi tù nhiªn.
+ Høng thó víi sù ¸p dông tri thøc khoa häc vµo viÖc biÕn
®æi thiªn nhiªn
+ ThÝch tiÕp xóc víi thÕ giíi tù nhiªn
+ Cã n¨ng lùc tæ chøc c«ng viÖc.
+ Kiªn tr×, thËn träng, chu ®¸o chÝnh x¸c

III. Híng nghiÖp trong qu¸ tr×nh ph¸t triÓn nghÒ


nghiÖp:
1. C«ng t¸c híng nghiÖp.
a. §Þnh nghÜa: c«ng t¸c híng nghiÖp lµ hÖ thèng c¸c c«ng
viÖc cña nhµ trêng gia ®×nh vµ x· héi, x¸c ®Þnh ph¬ng híng
chän nghÒ cho thanh niªn vµ häc sinh.
b. ý nghÜa:

C«ng t¸c híng nghiÖp gãp phÇn thiÕt thùc vµo viÖc ®µo t¹o
vµ båi dìng líp ngêi lao ®éng míi cho x· héi.
Gãp phÇn thiÕt thùc vµo sù ®Èy m¹nh nÒn s¶n xuÊt, ph¸t
triÓn kinh tÕ v¨n ho¸, khoa häc kü thuËt cho x· héi nhÊt ®Þnh.

c. Yªu cÇu

145
V× vËy c«ng t¸c híng nghiÖp do nhiÒu c¬ quan ®oµn thÓ cña
x· héi cïng céng t¸c thùc hiÖn.

- Ph¶i cã sù tham gia cña nhµ trêng phæ th«ng, t¸c ®éng cña
c¸c trêng d¹y nghÒ, trêng chuyªn nghiÖp
- Cã sù chØ ®¹o trùc tiÕp cña c¸c c¬ quan nhµ níc vÒ c«ng t¸c
gi¸o dôc ®¨c biÖt lµ gi¸o dôc nghÒ nghiÖp

- Cã sù tham gia cña c¸c cë së s¶n xuÊt nh nhµ m¸y, xÝ


nghiÖp, c«ng trêng, n«ng trêng. . . cña c¸c ®oµn thÓ vµ c¸c
c¬ quan tuyªn truyÒn nh ®µi ph¸t thanh, v« tuyÕn truyÒn
h×nh, b¸o chÝ.
-ë gia ®×nh, sù t¸c ®éng cña c¸c bËc phô huynh cã ¶nh h-
ëng lín ®Õn viÖc ®Þnh híng, ®Õn viÖc lùa chän con ®êng lao
®éng cho con c¸i
2. Néi dung vµ h×nh thøc c«ng t¸c híng nghiÖp.
TT nghÒ
GD nghÒ nghiÖp

NghÒ vµ c¸c yªu ThÞ trêng


cÇu vÒ nghÒ lao ®éng.
TuyÓn chän nh©n c¸ch vµ T vÊn
nghÒ nghiÖp n¨ng lùc c¸ nh©n

nghÒ nghiÖp.

a. Néi dung c«ng t¸c híng nghiÖp:


Bao gåm 3 néi dung c¬ b¶n:
- Cung cÊp cho häc sinh nh÷ng tri thøc vÒ c¸c ngµnh
nghÒ cã trong xh cô thÓ:

* Giíi thiÖu cho häc sinh biÕt trong xh hiÖn nay cã bao nhiªu lo¹i
ngµnh nghÒ kh¸c nhau, nh÷ng ®Æc ®iÓm, nh÷ng yªu cÇu
cña c¸c nghµnh nghÒ ®ã ®èi víi con ngêi khi tham gia.

146
* Giíi thiÖu vÒ nhãm nghÒ: Dùa vµo ®èi tîng ngêi ta chia lµm 5
nhãm nghÒ c¬ b¶n trong x· héi.

* Giíi thiÖu ®Æc ®iÓm cña nghÒ: Môc ®Ých, néi dung, s¶n
phÈm lao ®éng, c«ng cô lao ®éng.

- Cung cÊp th«ng tin vÒ thÞ trêng lao ®éng nh nhu cÇu vÒ lao
®éng ë tõng khu vùc ®Þa ph¬ng vµ toµn x· héi. nghÜa lµ nã
th«ng b¸o thÞ trêng tiªu thô ®Çu ra cho häc sinh.

- gióp häc sinh hiÓu ®îc n¨ng khiÕu, n¨ng lùc vµ c¸c phÈm
chÊt cña b¶n th©n ®Ó lùa chän nghÒ nghiÖp phï hîp.

b. C¸c biÖn ph¸p (h×nh thøc) híng nghiÖp:

§Ó ®¶m b¶o cho sù phï hîp gi÷a c¸c ngµnh nghÒ, con ngêi vµ
thÞ trêng lao ®éng c¸c c«ng t¸c nh : T vÊn nghÒ nghiÖp

GD vµ tuyªn truyÒn nghÒ nghiÖp

TuyÓn chän nghÒ.

Lµ c¸c biÖn ph¸p quan träng . C¸c biÖn ph¸p nµy xuÊt ph¸t tõ
nh÷ng tri thøc vÒ c¸c nghÒ, con ngêi vµ vÒ thÞ trêng lao
®éng.

⊗ . Gi¸o dôc vµ tuyªn truyÒn nghÒ :

§N: Lµ sù t¸c ®éng cã môc ®Ých, cã kÕ ho¹ch vµo thÕ hÖ


häc sinh lµm cho hä hiÓu vÒ c¸c nghÒ, hiÓu ®îc nhu cÇu vÒ
c¸n bé, lao ®éng qua ®ã mµ h×nh thµnh høng thó vµ khuynh
híng nghÒ nghiÖp nhÊt ®Þnh .

- Néi dung chñ yÕu cña GD nghÒ nghiÖp.

* Qua viÖc tuyªn truyÒn nghÒ nghiÖp lµm cho häc sinh hiÓu
®îc ®Æc ®iÓm cña c¸c nghÒ, ph¹m vi óng dông cña c¸c nghÒ
trong nÒn kinh tÕ quèc d©n.

147
* Gi¸o dôc cho thanh niªn thÊy ®îc tr¸ch nhiÖm hä ph¶i tham
gia vµo nh÷ng nghÒ mµ nhµ níc ®ang cÇn ®Õn.

Lµm cho hä thÊy ®îc niÒm vinh dù, tù hµo cña ngêi lao ®éng
trong mäi nghÒ, thÊy ®îc vai trß, vÞ trÝ cña nã trong sù ph¸t
triÓn kinh tÕ cña ®Êt níc.
§Ó thùc hiÖn tèt v¸n ®Ò nµy gv cÇn cung cÊp cho häc sinh c¸c
tri thøc :®Æc ®iÓm chung cña nghÒ, m« t¶ qu¸ tr×nh c«ng
viÖc, nh÷ng tri thøc vÒ sù chuÈn bÞ cÇn ph¶i cã, ®Æc ®iÓm
kinh tÕ cña nghÒ vµ triÓn väng ph¸t triÓn cña nã
* BiÖn ph¸p:
Trong c«ng t¸c híng nghiÖp viÖc GDNN cña c¸c trêng chuyªn
nghiÖp vµ d¹y nghÒ bao gåm c¸c biÖn ph¸p sau:
+ Gi¶i thÝch cho gv vµ häc sinh c¸c trêng phæ th«ng ®Æc
®iÓm cña c¸c nghÒ ®îc d¹y trong trêng. §Æc biÖt lµ vai trß
cña chóng trong nÒn s¶n xuÊt cña x· héi, ®iÒu kiÖn häc nghÒ
vµ khi ra lµm viÖc ë xh.
+ Tuyªn truyÒn nh÷ng thµnh tÝch ®· ®¹t ®îc cña häc sinh do
nhµ trêng ®µo t¹o trong qu¸ tr×nh lµm viÖc ë c¸c c¬ së SX.
C«ng viÖc nµy cã thÓ ®a vµo b¸o chÝ, ®µi ph¸t thanh, ®iÖn
¶nh, v« tuyÕn truyÒn h×nh.

+ Tæ chøc c¸c ®ît triÓn l·m ng¾n h¹n, trong ®ã trng bµy
c¸c s¶n phÈm lao ®éng vµ nh÷ng dông cô do häc sinh lµm ra
trong qu¸ tr×nh s¸ng t¹o kü thuËt.
+ KÕt hîp víi c¸n bé cña c¸c ban GD chuyªn nghiÖp ë c¸c tØnh
thµnh phè . . . lµm c«ng t¸c tuyªn truyÒn vµ gi¶ thÝch cho cha
mÑ häc sinh ®Õn ®ã t×m hiÓu nghiªn cøu vÒ c¸c nghÒ.
⊗. T vÊn nghÒ nghiÖp:

148
Lµ hÖ thèng nh÷ng biÖn ph¸p t©m lý -gd ®Ó ph¸t hiÖn vµ
®¸nh gi¸ nh÷ng n¨ng lùc vÒ nhiÒu mÆt cña thanh niªn vµ
thiÕu niªn häc sinh nh»m gióp c¸c em chän nghÒ cã hiÓu biÕt
vµ phï hîp víi c¸c em .
Nãi c¸ch kh¸c t vÊn nghÒ nghiÖp lµ cho thanh niªn còng nh víi
tÊt c¶ nh÷ng ai ®ang cÇn chän nghÒ nh÷ng lêi khuyªn bæ Ých
vÒ vÊn ®Ò lùa chän 1 nghÒ 1 chuyªn m«n nµo ®ã
C«ng t¸c nµy cÇn ®îc tiÕn hµnh ngay khi häc sinh ®ang häc
c¸c trêng phæ th«ng. RÊt tiÕc r»ng viÖc nghiªn cøu, tuyÓn lùa
t©m lý häc sinh hiÖn nay cha ®îc chó ý ®óng (trõ viÖc tuyÓn
chän häc sinh cã n¨ng khiÕu).
§Ó cã nh÷ng lêi khuyªn chän nghÒ cã gi¸ trÞ yªu cÇu ngêi
lµm c«ng t¸c híng nghiÖp ph¶i nghiªn cøu vµ n¾m v÷ng ®Æc
®iÓm nh©n c¸ch cña ®¬ng sù nhÊt lµ nh÷ng ®Æc ®iÓm vÒ
n¨ng lùc ®ång thêi l¹i ph¶i am hiÓu nh÷ng yªu cÇu t©m –sinh
lý mµ c¸c nghÒ ®ang ®Æt ra.
Qua t vÊn nghÒ nghiÖp ngêi chän nghÒ cã ®îc mét bøc tranh
chung bao gåm nh÷ng nghÒ cã thÓ lùa chän cho m×nh. C¨n
cø vµo høng thó vµ n¨ng lùc cña b¶n th©n, c©n nh¾c c¸c møc
®é cÊp thiÕt vÒ mÆt nh©n lùc cña c¸c nghÒ cã thÓ lùa chän,
ngêi chän nghÒ sÏ ®i ®Õn mét quyÕt ®Þnh cã c¬ së lý gi¶i vÒ
nghÒ t¬ng lai.
⊗ . TuyÓn chän nghÒ nghiÖp:
NÕu nh c¸c biÖn ph¸p gd nghÒ nghiÖp cÇn ®îc tiÕn hµnh
®èi víi häc sinh khi c¸c em cßn ®ang häc ë c¸c trêng PT th×
viÖc tuyÓn chä nghÒ ®îc tiÕn hµnh khi thanh niªn häc sinh xin
®i häc nghÒ vµ ë giai ®o¹n ®Çu khi c¸c em vµo häc mét nghÒ
nµo ®ã.

149
TuyÓn chän vµo nghÒ lµ sù x¸c ®Þnh møc ®é phï hîp gi÷a
søc khoÎ løa tuæi, giíi tÝnh vµ c¸c ®Æc ®iÓm t©m lý cña ngêi
xin häc nghÒ víi yªu cÇu vµ ®Æc ®iÓm cña nghÒ nghiÖp.
*ViÖc x¸c ®Þnh sù phï hîp bao gåm c¸c mÆt sau ®©y:
-X¸c ®Þnh vÒ mÆt søc khoÎ

-X¸c ®Þnh løa tuæ giíi tÝnh -X¸c ®Þnh vÒ nguyÖn väng vcña
ngêi xin häc

-X¸c ®Þnh n¨ng lùc vµ c¸c phÈm chÊt kh¸c. xem cã phï hîp víi
ngÒ nghiÖp cµn ®µo t¹o hä hay kh«ng.
*Khi lùa chän c¸c mÆt ®ã cÇn chó ý nh÷ng ®iÓm sau ®©y:
- NÕu tæ chøc chÆt chÏ th× viÖc x¸c ®Þnh søc khoÎ, løa tuæi
cña häc sinh cã thÓ tin cËy ®îc nhê hÖ thèng c¸c sè liÖu kh¸ch
quan.

- ViÖc x¸c ®Þnh n¨ng lùc häc sinh cã thÓ th«ng qua c¸c sè liÖu
ph¶n ¸nh tr×nh ®é, kh¶ n¨ng tríc ®ã cña c¸c em. Nhng tiÕc
r»ng nh÷ng ph¬ng ph¸p tuyÓn lùa t©m lý ®Ó x¸c ®Þnh kh¶
n¨ng vµ c¸c phÈm chÊt cña häc sinh so víi yªu cÇu nghÒ nghiÖp
hiÖn nay cha ®îc nghiªn cøu vµ vËn dông ®óng møc.

VÒ nguyÖn väng cña häc sinh xin häc trong nhiÒu trêng hîp
kh«ng ph¶i lóc nµo còng phï hîp víi hiÖn thùc. Bëi v× sù hiÓu
biÕt nghÒ nghiÖp cña c¸c em kh«ng ®îc ch¾c ch¾n, ®éng c¬
xin häc nghÒ nhiÒu khi kh«ng ®ùoc x¸c ®Þnh ®óng møc
->V× thÕ trong thùc tÕ thêng xuyªn x¶y ra hiÖn tîng kh«ng phï
hîp gi÷a nghÒ nghiÖp vµ n¨ng lùc häc sinh.
->Do sù kh«ng phï hîp gi÷a nghÒ nghiÖp vµ ngêi xin viÖc rÊt
lín. §èi víi x· héi thêng ph¶i chi phÝ v« hiÖu cho nh÷ng häc sinh
gi÷a chõng bÞ sa th¶i. Sau ®ã lµ hiÖn tîng thuyªn chuyÓn c¸n

150
bé sau khi hä ®· tèt nghiÖp do nguyÖn väng muèn chuyÓn lµm
nghÒ kh¸c .
Sù mÊt c©n ®èi gi÷a yªu cÇu thùc tÕ vÒ sè lîng ngêi lao
®éng vµ sè lîng ngêi ®µo t¹o g©y ra t×nh tr¹ng lén xén trong
viÖc ph©n c«ng lao ®éng x· héi vµ c¸c biÓu hiÖn xÊu kh¸c.
§èi víi ngêi häc nghÒ sù lo phï hîp vÒ nghÒ nghiÖp ®Én ®Õn
kÕt qu¶ häc tËp kÐm, gi¶m sót. Do sù kh«ng phï hîp Êy dÉn
®Õn sù thiÕu høng thó kh«ng say mª häc tËp , cã nh÷ng biÓu
hiÖn g©y trë ng¹i cho viÖc ®µo t¹o vµ gi¸o dôc ë c¸c trêng
chuyªn nghiÖp vµ d¹y nghÒ.
IV. Thao ®éng t¸c lao ®éng.

1. Hµnh ®éng lao ®éng.

a. Kh¸i niÖm.

Hµnh ®éng lµ ®¬n vÞ c¬ b¶n cña ho¹t ®éng mét ho¹t


®éng bao gåm nhiÒu hµnh ®éng kh¸c nhau- hµnh ®éng lµ 1
phÇn cña ho¹t ®éng. C¸c lÜnh vùc ho¹t ®éng kh¸c nhau th× cã
nh÷ng hµnh ®éng kh¸c nhau

->khi thùc hiÖn hµnh ®éng bao giê còng ph¶i tÝnh ®Õn môc
®Ých vµ ®iÒu kiÖn cô thÓ tøc lµ lùa chän c©n nh¾c, c¸ch
thøc tiÕn hµnh vµ sö dông ph¬ng tiÖn ®Ó hµnh ®éng tøc lµ
x¸c ®Þnh nhiÖm vô ®Ó hoµn thµnh.
VÝ dô:chuÈn bÞ 1 bµi gi¶ng ®Ó lªn líp ®ã lµ 1 ho¹t ®éng
th× viÖc nghiªn cøu tµi liÖu gi¶ng d¹y , chuÈn bÞ ph¬ng tiÖn
d¹y häc, so¹n bµi lµ nh÷ng hµnh ®éng hîp thµnh cña nã .
b. C¸c kh©u.
- Mét hµnh ®éng cô thÓ bao gåm ba kh©u (ba giai ®o¹n)
chÝnh
+ Giai ®o¹n ®Þnh híng:

151
Qu¸ tr×nh nµy con ngêi cã ®éng c¬ thóc ®Èy vµ x¸c ®Þnh ®îc
môc ®Ých, yªu cÇu, ph¬ng ph¸p, ph¬ng tiÖn vµ c¸c ®iÒu
kiÖn chi phèi ®Õn qu¸ tr×nh ho¹t ®éng . Toµn bé sù chu¶n bÞ
cña ho¹t déng thÓ hiÑn ë viÖc lËp kÕ ho¹ch ®Ó thùc hiÖn ho¹t
®éng Êy. KÕ ho¹ch lµ mét dù kiÕn ®Ó sö dông tÊt c¶ nh÷ng
yÕu tè nªu trªn vµ nã ®îc ho¹ch ®Þnh bëi yÕu tè thêi gian,
kh«ng gian ®Ó thùc hiÖn néi dung c«ng viÖc trong ®ã cã tÝnh
®Õn viÖc sö dông c¸ch thøc ph¬ng ph¸p vµ ph¬ng tiÖn con
ngêi, c¬ së vËt chÊt kü thuËt.
+ Giai ®o¹n thùc hiÖn:
Tæ chøc thùc hiÖn s¾p xÕp lùc lîng tham gia thùc hiÖn c¸c
quy ®Þnh, nguyªn t¾c, tiªu chuÈn vµ c¸c yÕu tè vÌ t©m lý con
ngêi thùc hiÖn viÖc ®ã .
§iÒu chØnh : dï kÕ ho¹ch ®· v¹ch ra ®óng , s¸t thùc tiÔn
song trong qu¸ tr×nh thùc hiÖn thêng cã nh÷ng sù biÕn ®éng
trong thùc tÕ vµ t×nh h×nh cã sù thay ®æi th× thêng ph¶i
®iÒu chØnh. cã thÓ lµ ph¬ng thøc , ph¬ng ph¸p hay ®iÒu
kiÖn thùc hiÖn ®Ó phï hîp víi t×nh h×nh cô thÓ khi thùc hiÖn
ho¹t ®éng. §Ó c«ng viÖc ®óng dù kiÕn cña kÕ ho¹ch th× lu«n
ph¶i kiÓm tra ®iÒu hµnh ®Ó ®¶m b¶o néi dung chÊt lîng tiÕn
®é c«ng viÖc ®Ó ®¹t môc ®Ých mong muèn.
+ §¸nh gi¸ kÕt qu¶ hµnh ®éng:
§ã lµ viÖc x¸c ®Þnh gi¸ trÞ kÕt qu¶ cña ho¹t ®éng so víi môc
®Ých ban ®Çu ®Æt ra. Khi ®¸nh gi¸ kÕt qu¶ ph¶i xem xÐt l¹i
toµn bé qu¸ tr×nh vµ kÕt qu¶ cuèi cïng.
Ta thÓ hiÖn c¸c giai ®o¹n hµnh ®éng ®ã theo s¬ ®å

152
§éng KÕt
M§ C¸c thao t¸c
c¬ qu¶
§ã lµ Lµ s¶n
toµn bé Lµ nh÷ng phÈm
Lµ kÕt nh÷ng cö chØ thùc tÕ
qu¶ mµ g× nã (®éng cña hµnh
con ng­êi thóc ®Èy t¸c) diÔn ®éng ,lµ
cÇn ®¹t con ng­êi ra theo1 sù hiÖn
tíi. Nã tån hµnh hÖ thèng thùc ho¸
t¹i trong ®éng víi t­ c¸ch ra bªn
®Çu chñ (nhu cÇu lµ ph­¬ng ngoµi cña
thÓ. t×nh thøc hµnh môc ®Ých
c¶m,høn ®éng hµnh
g thó) ®éng.
->KÕt qu¶ cña hµnh ®éng lµ ®¹t ®Õn môc ®Ých cô thÓ nµo
®ã mµ con ngêi ®· nhËn thøc ®îc.

Cã thÓ nãi mèi hµnh ®éng bao giê còng nh»m gi¶i quyÕt 1
nhiÖm vô s¬ cÊp c¬ b¶n nghÜa lµ nhiÖm vô kh«ng thÓ ph©n
nhá h¬n ®îc nöa.

Nh vËy lµ muèn xem 1 ho¹t ®éng lao ®éng cã bao nhiªu hµnh
®éng ta cÇn ph¶i x¸c ®Þnh cã bao nhiªu môc ®Ých cô thÓ.

->V× vËy khi tæ chøc 1 ho¹t ®éng s¶n xuÊt ®iÌu quan träng
bËc nhÊt lµ ph¶i chØ ra cho ®îc nh÷ng môc ®Ých bé phËn
vµ tr×nh tù ®¹t tíi nh÷ng môc ®Ých ®ã.
2-§éng t¸c lao ®éng.

a-§Þnh nghÜa :
- Nh÷ng thao t¸c ®îc biÓu hiÖn ra ngoµi nhê c¸c vËn ®éng cña
c¬ b¾p gäi lµ ®éng t¸c.
- Nh÷ng ®éng t¸c tham gia vµo c¸c qu¸ tr×nh ho¹t ®éng lao
®éng gäi lµ ®éng t¸c lao ®éng.

153
Nãi c¸ch kh¸c ®éng t¸c lao ®éng la sù di chuyÓn 1 lÇn cña tø
chi hay th©n m×nh trong qu¸ tr×nh lµm viÖc.

b-Vai trß cña ®éng t¸c lao ®éng.

- §éng t¸c lao ®éng ®ãng vai trß rÊt quan träng trong nghÒ
nghiÖp ®Æc biÖt lµ c¸c ho¹t ®éng s¶n xuÊt ®ßi hái ®é chÝnh
x¸c cao vµ sù chi phèi khÐo lÐo. M¸y mãc cµng phøc t¹p th×
c«ng suÊt cµng lín, chuyÓn ®éng cµng nhanh th× cµng cã
nhiÒu yªu cÇu cao ®èi víi c¸c ®éng t¸c do ngêi c«ng nh©n
®iÒu khiÓn.

- N¨ng suÊt lao ®éng cña ngêi c«ng nh©n kh«ng chØ phô
thuéc vµo viÖc c¶i tiÕn c¸c ph¬ng tiÖn kü thuËt mµ cßn phô
thuéc nhiÒu vµo viÖc thùc hiÖn nhanh chÝnh x¸c hîp lý c¸c
®éng t¸c .

3-Thao t¸c lao ®éng.


a-§Þnh nghÜa.
Thao t¸c lao ®éng lµ nh÷ng cö ®éng hµnh vi riªng lÎ ®Ó hîp
thµnh hµnh ®éng.
VÝ dô:VÏ 1 b¶n vÏ kû thuËt

ViÖc chuÈn bÞ c¨n ke, cÇm n¾m dông cô ®Ó vÏ lµ c¸c cö


®éng ®Ó hoµn thµnh hµnh ®«ng vÏ.
Qua vÝ dô trªn ta thÊy ®Ó thùc hiÖn 1 thao t¸c cã thÓ cÇn 2
hay nhiÒu cö ®éng.
Trong qu¸ tr×nh muèn n©ng cao n¨ng suÊt lao ®éng 1 trong
nh÷ng yÕu tè quan träng ®ã lµ thùc hiÖn c¸c thao t¸c
cö ®éng nhanh gän, chÝnh x¸c.
b-C¸c thao t¸c c¬ b¶n.

154
Trong mèi lÜnh vùc ho¹t ®éng ®Òu cã thao t¸c riªng cho lÜnh
vùc ho¹t ®éng t¬ng øng .
VÝ dô:+ Thao t¸c vÒ luyÖn tËp qu©n sù, thao t¸c thÓ thao,
nghÖ thuËt móa
+ C¸c thao t¸c trÝ ãc :ph©n tÝch , tæng hîp , so s¸nh ,
diÔn dÞch, quy n¹p, trõu tîng ho¸, kh¸i qu¸t ho¸.
+ C¸c thao t¸c nghÒ: dòa kim lo¹i, c¾t kim lo¹i.
V-Sù h×nh thµnh kü n¨ng-kü x¶o nghÒ nghiÖp

1. Kh¸i niÖm chung vÒ kü n¨ng kü x¶o.


Kü n¨ng, kü x¶o ph¶i th«ng qua luyÖn tËp míi cã ®îc .
LuyÖn tËp ®ã lµ ho¹t ®éng ®îc lÆp ®i lÆp l¹i nhiÒu lÇn cã tæ
chøc, cã kÕ häach mµ gi¸o viªn thùc hµnh cã nhiÖm vô híng
dÉn nh»m h×nh thµnh cho häc sinh c¸c kü n¨ng, kü x¶o lao
®éng cÇn thiÕt .
⇒ Kh«ng phaØ bÊt cø ho¹t ®éng nµo lÆp ®i lÆp l¹i còng lµ
luyÖn tËp. Sù luyÖn tËp ®óng víi ý nghÜa cña nã khi mµ toµn
bé ho¹t ®éng häc cña häc sinh ®îc tiÕn hµnh lÆp l¹i cã môc
®Ých, cã hÖ thèng víi c¸c c¸ch thøc vµ c¸c ®iÒu kiÖn x¸c
®Þnh cô thÓ.
1. 1. Kü n¨ng.

Trong qu¸ tr×nh sèng, con ngêi lu«n biÓu hiÖn nh÷ng n¨ng
lùc nhÊt ®Þnh ®Ó thùc hiÖn ho¹t ®éng t¬ng øng . Khi thùc
hiÖn ho¹t ®éng con ngêi cÇn ph¶i cã nh÷ng tri thøc, kinh
nghiÖm cÇn thiÕt, cã tr×nh ®é thµnh thôc, c¸c thao ®éng t¸c
t¬ng øng víi ho¹t ®éng, ph¶i cã kh¶ n¨ng tËp trung chó ý, t
duy tëng tîng trÝ nhí. ⇒ TÊt c¶ c¸c yÕu tè nµy biÓu hiÖn kü
n¨ng cña con ngêi.

155
a. §Þnh nghÜa kü n¨ng: Kh¶ n¨ng cña con ngêi thùc hiÖn
c«ng viÖc mét c¸ch cã hiÖu qu¶ vµ chÊt lîng trong mét thêi gian
thÝch hîp, trong nh÷ng ®iÒu kiÖn nhÊt ®Þnh, dùa vµo c¸c tri
thøc, kü x¶o ®· cã .
b. §Æc ®iÓm.

- Kü n¨ng cã néi dung lµ nh÷ng QTTL

- Kü n¨ng bao giê còng g¾n víi ho¹t ®éng cô thÓ nhÊt ®Þnh
- Kü n¨ng thÓ hiÖn khi con ngêi hiÓu râ môc ®Ých cña ho¹t
®éng, néi dung cña ho¹t ®éng, ph¬ng thøc tiÕn hµnh ho¹t
®éng vµ c¸c ®iÒu kiÖn ®Ó thùc hiÖn c¸c ho¹t ®éng Êy
- Kü n¨ng ®îc h×nh thµnh trong ho¹t ®éng, trong qu¸ tr×nh
sèng cña con ngêi

c. C¸c lo¹i kü n¨ng:

+ Kü n¨ng ®¬n gi¶n :

VÝdô: cÇm gi÷- ®äc lµ kü n¨ng ®¬n gi¶n

+ Kü n¨ng phøc t¹p

VÝ Dô: ®iÒu khiÓn tay l¸i - häc tËp lµ kü n¨ng phøc t¹p

Kü n¨ng chung vµ kü n¨ng riªng .


+ Kü n¨ng chung biÓu hiÖn ë mäi ho¹t ®éng cña con ngêi. VÝ
dô: Kü n¨ng s¾p xÕp c«ng viÖc sö dông c«ng cô lao ®éng. Kü
n¨ng chung co ë mäi ngêi : Kü n¨ng häc tËp, kü n¨ng nghiªn
cøu.
+ Kü n¨ng riªng biÖt : ChØ cã ë mét sè ngêi vµ trong c¸c ho¹t
®éng nhÊt ®Þnh nµo ®ã . VÝ dô: Héi ho¹, ®iªu kh¾c.

d. Sù h×nh thµnh kü n¨ng :

156
Kü n¨ng ®îc h×nh thµnh theo nh÷ng quy luËt nhÊt ®Þnh cã ü
n¨ng vÒ mét c«ng viÖc g× ®ã NghÜa lµ con ngêi cã kh¶ n¨ng
hiÓu râ viÖc ®ã mét c¸ch cã kÕt qu¶ .

Nh vËy viÖc h×nh thµnh kü n¨ng nµo còng b¾t ®Çu lµ sù


nhËn thøc vµ kÕt thóc lµ sù biÓu hiÖn ë hµnh ®éng cô thÓ cã
thÓ ph©n chia mét c¸ch t¬ng ®èi thµnh 5 giai ®o¹n h×nh
thµnh.
Giai ®o¹n1: Giai ®o¹n h×nh thµnh kü n¨ng s¬ bé
Giai ®o¹n nµy hiÓu râ môc ®Ých cu¶ hµnh ®éng vµ t×m tßi
c¸c ph¬ng ph¸p, ph¬ng tiÖn thùc hiÖn hµnh ®éng dùa trªn
nh÷ng kiÕn thøc ®· cã tõ tríc. Ph¶i tr¶ lêi lµm c¸i g× ? Lµm nh
thÕ nµo lµm b»ng ph¬g ph¸p nµo sau khi ý thøc vµ v¹ch ra ®îc
ph¬ng thøc thùc hiÖn con ngêi b¾t tay vµo hµnh ®éng nhng ë
giai ®o¹n nµy cßn lµ hµnh ®éng thö .

Giai ®o¹n 2: Giai ®o¹n cha ®¹t tr×nh ®é khÐo lÐo .


Giai ®o¹n nµy nhê cã qu¸ tr×nh thö vµ sai nªn con ngêi dÔ
x¸c ®Þnh râ ph¬ng thøc thùc hiÖn ho¹t ®éng vµ tiÕp theo ph-
¬ng thøc x¸c ®Þnh ®ã sau khi ®· cã nhiªu söa ®æi nhê hiÓu
râ ph¬ng thøc tiÕn hµnh con ngêi nhËn r»ng m×nh cÇn vËn
dông nh÷ng c¸i ®· cã ë m×nh vµo ®©y ra sao .
Nh vËy c¸c kü x¶o ®· cã tõ tríc ®îc huy ®éng vµo ®Ó thùc
hiÖn ho¹t ®éng.
Giai ®o¹n 3: H×nh thµnh kü n¨ng ®¬n lÎ chung cho c¸c
ho¹t ®éng nhê viÖc vËn dông c¸c tri thøc vµ kü n¨ng ®· cã tõ
tríc ®Ó tiÕn hµnh ho¹t ®éng cïng víi viÖc híng dÉn sù khÐo lÐo
c¸i cã kh¶ n¨ng thùc hiÖn tèt tõng phÇn nµo ®ã cña ho¹t ®éng,
®ã lµ c¸c kü n¨ng riªng lÎ . Cã nhiÒu kü n¨ng riªng lÎ nhng cã

157
tÝnh chÊt chung, cã nhiÒu kü n¨ng riªng lÎ cã tÝnh chÊt hÑp
nhng l¹i cÇn thiÕt cho nhiÒu ho¹t ®éng kh¸c nhau.
Giai ®o¹n 4:Kü n¨ng ®îc ph¸t triÓn cao.
Sö dông mét c¸ch s¸ng t¹o nh÷ng kiÕn thøc vµ kü x¸o cña
nghÒ vµo thùc tiÔn, nhËn thøc ®îc môc ®Ých vµ ®éng c¬ lùa
chän c¸c ph¬ng ph¸p ®Ó ®¹t môc ®Ých ®ã →nhê viÖc tiÕn
hµnh hµng lo¹t c¸c thao t¸c t duy vµ c¸c déng t¸c cô thÓ con ng-
êi ph¸t hiÖn ®îc c¸c tri thøc vµ kü x¶o cÇn thiÕt, cã gi¸ trÞ
nhÊt ®Þnh ®èi víi ho¹t ®éng → con ngêi hiÓu ph¬ng thøc ho¹t
®éng.
Giai ®o¹n 5: Giai ®o¹n tay nghÒ cao.
§©y lµ giai ®o¹n con ngêi dÔ dµng thùc hiÖn c«ng viÖc mét
c¸ch chÝnh x¸c vµ nhanh chãng. §Õn ®©y con ngêi biÕt sö
dông mét c¸ch hîp lý vµ cã hiÖu qu¶ tÊt c¶ c¸c kh¶ n¨ng cña
m×nh cho c«ng viÖc biÕt sö dông s¸ng t¹o c¸c kü n¨ng kh¸c
nhau.
Nhê ®ã con ngêi tiÕt kiÖm ®îc n¨ng lîng, c¸c thao t¸c vµ
®éng t¸c chuÈn x¸c cã thÓ lµm viÖc l©u dµi, cã kh¶ n¨ng
kh¾c phôc ®îc c¸c khã kh¨n, chÊt lîng ®¶m b¶o.
Tay nghÒ cao lµ møc ®é cña sù ph¸t triÓn kü n¨ng nghÒ
nghiÖp lµ môc ®Ých cuèi cïng cña d¹y nghÒ .
⇒ Tãm l¹i sù h×nh thµnh kü n¨ng lµ mét qu¸ tr×nh phøc t¹p,
mét qu¸ tr×nh chuyÓn ho¸ liªn tôc, qu¸ tr×nh biÖn chøng .
1. 2. Kü x¶o.
a. Kh¸i niÖm.

Trong qu¸ tr×nh lao ®éng con ngêi kh«ng ph¶i chØ biÓu
biÕt vÒ c¸c ho¹t ®éng cu¶ m×nh mµ cßn ph¶i tiÕn hµnh ®¬c
ho¹t ®«ng mét c¸ch thµnh thôc nöa. Nhng sù thµnh th¹o trong

158
c«ng viÖc kh«ng ph¶i tù nhiªn mµ cã ®îc mµ ph¶i nhê qu¸
tr×nh luyÖn tËp . VËy kü x¶o lµ g×? Kü x¶o lµ ho¹t ®éng hay
thµnh phÇn cña ho¹t ®éng® · ®îc tù ®éng ho¸ nhê qu¸ tr×nh
luyÖn tËp
b. §Æc ®iÓm cña kü x¶o.

+ Kü x¶o ®îc h×nh thµnh trong qu¸ tr×nh luyÖn tËp. NÕu
kh«ng b»ng sù lÆp l¹i nhiÒu lÇn cã tæ chøc, cã kÕ ho¹ch th×
kh«ng thÓ cã kü x¶o ®îc.
+ Kü x¶o lµ mét thuéc tÝnh cu¶ nh©n c¸ch : æn ®Þnh, bÒn
v÷ng, khã lµm mÊt ®i .
Kü x¶o thùc hiÖn kh¶ n¨ng thùc hiÖn ho¹t ®éng ®· ®Õn
møc ®é tù ®éng khi ®· ®Õn møc ®é tù ®éng ho¸, con ngêi
kh«ng ph¶i dïng ý thøc ®Ó ®iÒu khiÓn giai ®o¹n trung gian
cña ho¹t ®éng.
Nh÷ng ho¹t ®éng ®· ®¹t ®Õn møc ®é tù ®éng ho¸ sÏ lµm
cho con ngêi tèn Ýt søc lùc trong c«ng viÖc ®ã víi møc ®é cha
tù ®éng ho¸ . Së dÜ nh vËy lµ trong qu¸ tr×nh luyÖn tËp hµng
lo¹t c¸c ®éng t¸c thõa bÞ x¸o bá vµ hµng lo¹t ®éng ®éng t¸c
sai lÇm ®îc ®iÒu chØnh → nhê vËy n¨ng lîng c¬ b¾p kh«ng
ph¶i phÝ tèn cho c¸c ®éng t¸c v« Ých . MÆt kh¸c kh«ng ph¶i
tËp trung ý thøc cao ®é nªn n¨ng lîng thÇn kinh tæn hao ë møc
®é thÊp.
+ Khi ®¹t kü x¶o trong ho¹t ®éng th× con ngêi tiÕn hµnh c«ng
viÖc dÔ dµng thuÇn thôc vµ cã chÊt lîng, nh¹y bÐn trong c«ng
viÖc . §Æc biÖt khi ®iÒu kiÖn ho¹t ®éng thay ®æi con ngêi dÔ
thÝch nghi.

c. Ph©n lo¹i kü x¶o.

159
Trong thùc tÕ cã nhiÒu lo¹i kü x¶o: Kü x¶o häc tËp, nghiªn
cøu, lao ®éng, giao tiÕp, vui ch¬i.
- Trong viÖc d¹y nghÒ ngêi ta chia ra 3 giai ®o¹n chñ yÕu: Kü
x¶o vËn ®éng, kü x¶o c¶m gi¸c, kü x¶o trÝ tuÖ.

+ Kü x¶o vËn ®éng:

ThÓ hiÖn : Sù thµnh thôc cña c¸c ®éng t¸c c¬ b¾p .


§é chÝnh x¸c cña c¸c ®éng t¸c (kh«ng cã ®éng t¸c
thõa sai)

Sù bÒn v÷ng, tÝnh æn ®Þnh (c¸c ®éng t¸cchÝnh


x¸c trong kho¶ng thêi gian dµi, trong nhiÒu lÇn lÆp l¹i ®éng
t¸c).

Tèc ®é: BiÓu hiÖn ë sù nhanh chËm ë ®éng t¸c .

NhÞp ®é : BiÓu hiÖn ë sè lÇn lÆp l¹i ®éng t¸c trong


mét ®¬n vÞ thêi gian .
⇒ Muèn rÌn luyÖn kü xaá vËn ®éng cho häc sinh, gi¸o viªn cÇn
thùc hiÖn c¸c ®iÒu sau ®©y:

* Ph¶i gi¶ng gi¶i ®Ó häc sinh hiÓu thËt râ néi dung cña tõng
lo¹i ho¹t ®éng mµ c¸c em ph¶i thùc hiÖn → khi häc sinh n¾m
®Çy ®ñ c¸c biÓu tîng vËn ®éng th× míi cã thÓ lµm ®óng ®îc.

* Ph¶i híng dÉn häc sinh luyÖn tËp cã ph¬ng ph¸p hîp lý víi
c«ng viÖc cã nghÜa r»ng: Tríc khi n©ng dÇn nhÞp ®é cu¶
®éng t¸c th× ph¶i ®¶m b¸ä chÝnh x¸c cu¶ nã .
* N©ng dÇn vÒ tèc ®é, nhÞp ®é cña ®éng t¸c ph¶i tu©n
theo nguyªn t¾c tõ tõ . Tr¸nh thay ®æi ®ét ngét.
* ë nh÷ng kü x¶o phøc t¹p ph¶i phèi hîp c¸c déng t¸c vµ cö
®éng nhÞp nhµng.
* Lùa chän c¸c bµi luyÖn tËp ph¬ng ph¸p ®a d¹ng nhiÒu vÎ.

160
Kü x¶o vËn ®éng ®îc h×nh thµnh qua 4 giai ®o¹n.
+ Giai ®o¹n 1: Bíc ®Çu th«ng hiÓu kü x¶o.
§ã lµ løc con ngêi míi hiÓu ®ùoc râ rµng môc ®Ých nhng l¹i
hiÓu lê mê cha râ rµng ph¬ng thøc ®Ó thùc hiÖn môc ®Ých.
Khi thùc hiÖn hµnh ®éng con ngêi cßn ®Ó x¶y ra c¸c sai lÇm
nghiªm träng .
+ Giai ®o¹n 2: Thùc hiÖn mét c¸ch cã ý thøc hµnh ®éng, nh-
ng cha ®ù¬c khÐo lÐo. §Õn giai ®o¹n nµy nhê cã hµnh ®éng
thö, con ngêi hiÓu ®îc ph¶i thùc hiÖn hµnh ®éng nh thÕ nµo .
Nhng c¸c hµnh ®éng x¶y ra kh«ng ®óng theo ý muèn. C¸c
hµnh ®éng cha chÝnh x¸c , cha bÒn v÷ng mÆc dÇu ë ®ã con
ngêi tËp trung chó ý cao ®é. Khi tiÕn hµnh cßn nhiÒu ®éng t¸c
thõa, con ngêi cha biÕt vËn dông c¸c kü x¶o t¬ng tù ®· cã tõ tr-
íc ®Ó thøc ®Èy t¨ng nhanh chÊt lîng cu¶ hµnh ®éng .
+ Giai ®o¹n 3: Sù tù ®éng ho¸ kü x¶o:
Thùc hiÖn hµnh ®éng cã chÊt lîng h¬n, biÓu hiÖn ë sù gi¶m
c¸c ®éng t¸c thõa vµ sù phèi hîp c¸c ®éng t¸c nhÞp nhµng
h¬n. Sù chó ý cã chñ ®Þnh gi¶m khi thùc hiÖn c«ng viÖc cã
kh¶ n¨ng ph©n phèi chó ý thÝch hîp khi hµnh ®éng.

+ Giai ®oan 4: Kü x¶o ®îc tù ®éng ho¸ cao lo¹i bá ®îc hoµn
toµn c¸c ®éng t¸c sai vµ c¸c ®éng t¸c thõa v× vËy hµnh ®éng
®ùoc thùc hiÖn chÝnh x¸c, tiÕt kiÖm vµ bÒn v÷ng.

+ Kü x¶o c¶m gi¸c: §èi víi lo¹i kü x¶o c¶m gi¸c, bé m¸y ph©n
tÝch c¶m gi¸c gi÷ vai trß chñ ®¹o. Thêng biÓu hiÖn b»ng c¸c
dÊu hiÖu :

161
-TiÕp nhËn nhanh vµ chÝnh x¸c c¸c dÊu hiÖu ®Æc trng vµ
kh«ng ®Æc trng cu¶ ®èi tîng. BiÕt ph©n biÖt c¸c tr¹ng thaÝ
cu¶ ®èi tîng vµ ®¸nh gi¸ chóng so víi yªu cÇu.
- N¾m ®îc trËt tù ph©n phèi hµnh ®éng vµ gi chuyÓn chó ý
trong qu¸ tr×nh thùc hiÖn hµnh ®éng.
- Khi rÌn luyÖn kü x¶o c¶m gi¸c cho häc sinh gi¸o viªn cÇn chó ý
:
+ Ph¶i híng dÉn cho häc sinh quan s¸t :Lóc nµo quan s¸t hoµn
toµn, lóc nµo quan s¸t bé phËn, lóc nµo th× quan s¸t ®èi
chiÕu, so s¸nh. . ph¶i híng dÉn cho häc sinh tËp trung vµo c¸i
chñ yÕu cu¶ ®èi tîng.
+ Ph¶i ®¶m b¶o cho häc sinh c¸ch quan s¸t tèt .

Kü x¶o c¶m gi¸c cã vai trß ®Æc biÖt ®èi víi c¸c ho¹t ®éng
nghÒ nghiÖp. Khi nÒn s¶n xuÊt ph¸t triÓn con ngêi thêng ®îc
gi¶i phãng khái sù lao ®éng ch©n tay n¨ng nhäc→ con ngêi
chØ b»ng c¸c ®éng t¸c khÐo lÐo, nhÑ nh»ng.
+ Kü x¶o trÝ tuÖ.

Nh÷ng ho¹t ®éng trÝ tuÖ ®· ®¹t ®îc møc ®é tù ®éng ho¸ nhê
qu¸ tr×nh luyÖn tËp gäi lµ kü x¶o trÝ tuÖ.
Kü x¶o trÝ tuÖ biÓu hiÖn:

+ BiÕt ph©n tÝch nhiÖm vô s¶n xuÊt, biÕt chän ph¬ng thøc
lµm viÖc .
+ BiÕt lùa chän thiÕt bÞ dông cô hîp lý.
+ BiÕt t¸c ®éng phong ph¸p tÝnh to¸n c¸c chÕ ®é lµm viÖc
cu¶ m¸y mãc
+ Sö dông thµnh th¹o c¸c quy íc tiªu chuÈn quy ®Þnh trong kü
thuËt ë qu¸ trinh lao ®éng.

162
+ BiÕt vËn dông ®óng lóc, ®óng chç vµ cã hiÖu qu¶ c¸c kiÕn
thøc.
- §Ó rÌn luyÖn kü x¶o trÝ tuÖ cho häc sinh, gi¸o viªn cÇn ph¶i
chó ý :
Ph¶i thêng xuyªn kÝch thÝch ho¹t ®éng tù lùc t×m tßi ë häc
sinh b»ng ph¬ng ph¸p d¹y häc nªu vÊn ®Ò.
CÇn t¹o ra nhiÒu t×nh huèng luyÖn tËp kh¸c nhau cho tõng mét
c«ng viÖc
d. C¸c quy luËt cña sù h×nh thµnh kü x¶o .
Kü x¶o ®îc h×nh thµnh do luyÖn tËp, nghÜa lµ do sù lÆp l¹i
mét c¸ch cã hÖ thèng vµ cã môc ®Ých, kh«ng chØ dÉn ®Õn sù
cñng cè mµ cßn dÉn ®Õn sù hoµn thiÖn hµnh ®éng b»ng c¸ch
lÜnh héi c¸c thñ thuËt lµm viÖc ngµy cã hiÖu qu¶ h¬n. B¶n
th©n sù lÆp l¹i chØ lµ mét mÆt cña sù luyÖn tËp. Tuú theo
møc ®é luyÖn tËp mµ c¸c chØ sè c¶ vÒ sè lîng vµ chÊt lîng cña
c«ng viÖc ®Òu ®îc biÕn ®æi.
- Qu¸ tr×nh luyÖn tËp ®Ó h×nh thµnh kü x¶o diÔn ra theo
nh÷ng quy luËt sau :
+ Quy luËt vÒ sù tiÕn bé kh«ng ®ång ®Òu:
Trong qu¸ tr×nh luyÖn tËp kü x¶o, kÕt qu¶ luyÖn tËp kh«ng
®ång ®Òu lóc tiÕn bé nhanh, lóc tiÕn bé chËm. KÕt qu¶ thu ®-
îc trong qu¸ tr×nh luyÖn tËp kü x¶o ®îc ghi thµnh ®å thÞ, gäi
lµ “®êng cong luyÖn tËp”.
Cã hai d¹ng ®êng cong luyÖn tËp râ rÖt.
Lo¹i thø nhÊt: (xem h×nh vÏ). Trong giai ®o¹n ®Çu ®êng
cong ®îc n©ng cao nhanh h¬n giai ®o¹n kÕt thóc, nghÜa lµ
giai ®o¹n ®Çu mang l¹i kÕt qu¶ râ rÖt so víi giai ®o¹n sau. §iÒu
nµy ®îc gi¶i thÝch nh sau: khi häc mét kü x¶o míi, chñ thÓ ®·
sö dông nh÷ng tri thøc, kü x¶o ®· cã, nh÷ng thñ thuËt lµm

163
viÖc riªng lÎ ®· biÕt. Nhng khi kinh nghiÖm cò ®· ®ùoc sö dông
hÕt th× b¾t ®Çu ph¶i lÜnh héi c¸c thñ thuËt míi, ®«i khi ph¶i
tù t×m kiÕm c¸c ph¬ng thøc hµnh ®éng míi. Do ®ã ë giai
®o¹n sau nhÞp ®é tiÕn bé chËm h¬n.
Lo¹i thø 2: ta gÆp mét kiÓu ®êng cong luyÖn tËp kh¸c: nhÞp
®é tiÕn bé ë giai ®o¹n ®Çu diÔn ra chËm ch¹p, nhng giai ®o¹n
sau l¹i nhanh h¬n. Lo¹i ®êng cong nµy lµ ®Æc trng cho c¸c kü
x¶o phøc t¹p mµ viÖc n¾m v÷ng nã ®ßi hái ph¶i cã sù ph©n
tÝch cÈn thËn c¸c ®iÒu kiÖn cô thÓ, ph¶i cã sù chuÈn bÞ ban
®Çu, ph¶i cã ãc quan s¸t vµ sù nhanh trÝ. nghÜa lµ kinh
nghiÖm cò kh«ng gióp cho ngêi häc lÜnh héi ®îc hµnh ®éng
míi hä ph¶i vît qua nhiÒu khã kh¨n, trë ng¹i kh«ng tr¸nh khái,
v× vËy sù tiÕn bé trong giai ®o¹n ®Çu luyÖn tËp kh¸ chËm
ch¹p. Lo¹i ®êng cong nµy còng hay gÆp ë nh÷ng ngêi häc ngay
tõ ®Çu kh«ng cã høng thó víi kü x¶o mµ m×nh luyÖn tËp.
Quy luËt nµy cho thÊy kÕt qu¶ luyÖn tËp kü x¶o kh«ng chØ
phô thuéc vµo sè lÇn lÆp l¹i (cñng cè) mµ cßn phô thuéc vµo
nhiÒu nguyªn nh©n kh¸ch quan vµ chñ quan kh¸c nh: sù gi¶m
sót chÊt lîng cña nguyªn liÖu vµ ph¬ng tiÖn c«ng cô lao ®éng,
sù ¶nh hëng cña nh÷ng ngêi l¹, sù mÖt mái…
+ Quy luËt “®Ønh” cña ph¬ng ph¸p luyÖn tËp:
Mçi ph¬ng ph¸p luyÖn tËp kü x¶o chØ ®em l¹i mét kÕt qu¶
cao nhÊt ®èi víi nã mµ th«i, kh«ng thÓ n©ng kÕt qu¶ lªn
caoh¬n møc ®ã ®ùoc. Møc kÕt qu¶ cao nhÊt mµ mçi ph¬ng
ph¸p luyÖn tËp cã thÓ ®em l¹i ®îc, gäi lµ ®Ønh cña ph¬ng
ph¸p Êy. Muèn ®¹t ®îc kÕt qu¶ cao h¬n ph¶i kh«ng ngõng thay
®æi c¸c ph¬ng ph¸p luyÖn tËp, sö dông c¸c ph¬ng ph¸p cã
®Ønh cao h¬n.

164
Quy luËt nµy cho thÊy cÇn ph¶i thêng xuyªn thay ®æi ph¬ng
ph¸p gi¶ng d¹y, ph¬ng ph¸p häc tËp c«ng t¸c.
+ Quy luËt vÒ sù t¸c ®éng qua l¹i gi÷a kü x¶o cò vµ kü
x¶o míi.
Trong qu¸ tr×nh luyÖn tËp kü x¶o míi, nh÷ng kü x¶o cò ®·
cã ë ngêi häc cã ¶nh hëng râ rÖt ®Õn viÖc h×nh thµnh kü x¶o
míi. Sù ¶nh hëng nµy cã thÓ tèt hoÆc xÊu.
Khi kü x¶o cò ¶nh hëng tèt ®Õn sù h×nh thµnh kü x¶o míi,
lµm cho kü x¶o míi ®îc h×nh thµnh nhanh h¬n, dÔ dµng h¬n,
bÒn v÷ng h¬n th× ®ã lµ sù di chuyÓn kü x¶o hay céng kü x¶o.
vÝ dô ®· biÕt tiÕng ph¸p th× häc tiÕng anh sÏ dÔ h¬n.
Ngîc l¹i kü x¶o cò ¶nh hëng xÊu ®Õn sù h×nh hµnh kü x¶o
míi, g©y c¶n trë khã kh¨n cho sù h×nh hµnh kü x¶o míi, k×m
h·m sù h×nh thµnh vµ cñng cè nã th× gäi lµ sù giao thoa kü
x¶o.
VÝ dô: kü x¶o ph¸t ©m tiÕng mÑ ®Î ®· lµm cho mét sè häc
sinh ph¸t ©m sai khi häc ngo¹i ng÷.
Do quy luËt nµy mµ trong d¹y häc cÇn ph¶i chó ý t×m hiÓu vµ
tÝnh ®Õn nh÷ng kü x¶o ®· cã ë häc sinh khi luyÖn tËp cho c¸c
em nh÷ng kü x¶o míi
+ Quy luËt dËp t¾t kü x¶o:
Mét kü x¶o ®· ®îc h×nh thµnh, nÕu kh«ng ®îc sö dông thêng
xuyªn th× sÏ bÞ suy yÕu vµ cuèi cïng cã thÓ bÞ mÊt h¼n- ®ã lµ
sù dËp t¾t cña kü x¶o.
VÝ dô: ®· cã mét ngo¹i ng÷ nµo ®ã mµ kh«ng sö dông thêng
xuyªn th× kü n¨ng sö dông ngo¹i ng÷ ®ã sÏ bÞ mai mét ®i.
Ngoµi ra chóng ta cßn thÊy cã sù dËp t¾t kü x¶o t¹m thêi khi
con ngêi cã nh÷ng xóc ®éng m¹nh mÏ, khi bÞ mÖt mái.

165
Quy luËt nµy cho thÊy râ tÇm quan träng cña viÖc v¨n «n vâ
luyÖn
VI-T duy kü thuËt.
1-§Þnh nghÜa: Khoa häc –kü thuËt vµ lao ®éng s¶n xuÊt
cña con ngêi cµng ph¸t triÓn th× t duy còng ph¸t triÓn theo. Sù
®a d¹ng vµ møc ®é phøc t¹p cña ho¹t ®éng lao ®éng ®· lµm
t¨ng nhanh thµnh phÇn cña ho¹t ®éng trÝ tuÖ , lµm cho nã ®îc
më réng dÇn.
VÝ dô:Trong viÖc ®iÒu chØnh vµ söa ch÷a nh÷ng m¸y
mãc , dông cô trang thiÕt bÞ th× thêi gian bá ra ®Ó t×m
nguyªn nh©n g©y háng hãc chiÕm 60%->80% . C«ng viÖc
nghÜa lµ ph¶i gi¶i quyÕt c¸c nhiÖm vô ®ßi hái sù suy nghÜ chØ
cßn l¹i 20% -> 40% thêi gian ®anh cho viÖc s÷a ch÷a háng
hãc ®· nªu trªn. Do ®Æc ®iÓm cña kü thuËt c«ng nghÖ vµ
viÖc tæ chøc n¬i s¶n xuÊt hiÖn ®¹i, t duy trong lÜnh vùc lao
®éng kü thuËt s¶n xuÊt ®· ®îc ph¸t triÓn vµ cã nh÷ng ®¨c
®iÓm riªng ®éc ®¸o so víi t duy th«ng thêng ->t duy kü thuËt.

VËy: T duy kü thuËt chÝnh lµ lo¹i t duy xuÊt hiÖn trong lÜnh
vùc lao ®éng kü thuËt nh»m gi¶i quyÕt nh÷ng bµi to¸n
(nhiÖm vô) cã tÝnh chÊt kü thuËt s¶n xuÊt.
2- §Æc ®iÓm cña t duy kü thuËt.
2. 1-§Æc ®iÓm chung.
-XÐt vÒ nguån gèc vµ b¶n chÊt th× t duy kü thuËt còng ®ªu lµ
sù nhËn thøc gi¸n tiÕp vµ kh¸i qu¸t hiÖn thùc kh¸ch quan.

Nã còng diÔn ra th«ng qua viÖc gi¶i quyÕt t×nh huèng cã vÊn
®Ò cña c¸c bµi to¸n
kü thuËt.

166
>T duy kü thuËt còng chØ n¶y sinh trong t×nh huèng cã vÊn
®Ò . C¸c t×nh huèng kü thuËt trong thùc tiÔn rÊt phong phó vµ
®a d¹ng ngay trong 1 lÜnh vùc s¶n xuÊt nµo ®ã còng cã thÓ cã
rÊt nhiÒu t×nh huèng kh¸c nhau, ®îc quy ®Þnh bëi tÝnh ®a
d¹ng cña kü thuËt vµ cña ®iÒu kiÖn s¶n xuÊt hiÖn ®¹i.
§Ó gi¶i quyÕt 1 t×nh huèng cô thÓ th× kh«ng chØ dùa vµo
kinh nghiÑm mµ ph¶i huy ®éng tÊt c¶ c¸c kiÕn thøc cã liªn
quan vµ nh÷ng kinh nghiÖm kh¸c.
2. 2. §Æc ®iÓm riªng.
a. T duy kü thuËt cã tÝch chÊt lý thuyÕt - thùc hµnh.
§Æc ®iÓm nµy biÓu hiÖn sù thèng nhÊt chÆt chÏ gi÷a thµnh
phÇn lý thuyÕt vµ thµnh phÇn thùc hµnh cña ho¹t ®éng trong
sù t¸c ®éng qua l¹i vµ kÕt hîp kh«ng ngõng gi÷a c¸c hµnh
®éng trÝ ãc vµ c¸c hµnh ®éng ch©n tay bªn ngoµi.
TÝnh chÊt lý thuyÕt –thùc hµnh lµ ®Æc ®iÓm c¬ b¶n nhÊt cña
t duy kü thuËt nã ®Ò ra 1 lo¹t nh÷ng yªu cÇu phøc t¹p cho con
ngêi trong qu¸ tr×nh häc nghÒ vµ ho¹t ®éng kü thuËt s¶n xuÊt.
-> Yªu cÇu chñ yÕu lµ ph¶i diÔn ®¹t díi d¹ng kh¸c qu¸t . Lý
thuyÕt ph¶i ®îc kiÓm nghiÖm th«ng qua thùc tiÔn vµ thùc tiÔn
ph¶i ®îc kiÓm t¶ b»ng lý thuyÕt.
-> Nh vËy muèn ph¸t triÔn t duy kü thuËt ph¶i ®ång thêi tiÕn
hµnh hµnh lo¹t thao t¸c trÝ ãc kÕt hîp víi c¸c hµnh ®éng thùc
hµnh lµm cho chóng hç häc sinh kiÓm tra vµ thóc ®Èy lÉn
nhau.
b, T duy kü thuËt cã mèi liªn hÖ chÆt chÏ gi÷a c¸c thµnh
phÇn kh¸i niÖm –h×nh tîng(h×nh ¶nh) cña ho¹t ®éng.

167
Së dÜ nh vËy lµ v× h×nh ¶nh ®ãng vai trß lµ ®iÓm tùa cho
viÖc lÜnh héi c¸c tri thøc lý thuyÕt t¹o ®iÒu kiÖn ®Ó qu¸
tr×nh n¾m v÷ng vµ cô thÓ ho¸ kh¸i niÖm ®îc dÔ dµng.

-> Muèn hiÓu ®îc s¬ då tríc hÕt ph¶i cã kiÕn thøc nhÊt ®Þnh
vÒ c¸c thiÕt bÞ, c¸c chi tiÕt, c¸c bé phËn cô thÓ.
Thø 2 lµ viÖc vËn dông c¸c s¬ ®å ®ßi hái con ngêi
ph¶i biÕt tëng tîng sù vËn ®éng cña c¸c hiÖn tîng ®-
îc biÓu hiÖn b»ng c¸c mèi quan hÖ nhÊt ®Þnh gi÷a
c¸c ký hiÖu.
-> Khi t duy ®Ó gi¶i quyÕt c¸c bµi to¸n kü thuËt cïng víi viÖc
vËn dông c¸c kh¸i niÖm, con ngêi cÇn ph¶i h×nh dung trong
®Çu h×nh khèi cña ®èi tîng nghiªn cøu.

c. T duy kü thuËt cã tÝnh chÊt thiÕt thùc:


TÝnh thiÕt thùc ë t duy kü thuËt thÓ hiÖn ë 2 mÆt :
+ Mét lµ: Qu¸ tr×nh t duy kü thuËt cÇn ph¶i ®îc hoµn
thµnh trong mét kho¶ng thêi gian h¹n chÕ. §©y chÝnh lµ yªu
cÇu vÒ mÆt thêi gian gi¶i bµi to¸n kü thuËt. ViÖc xö lý c¸c
t×nh huèng kü thuËt ®Ó ®¶m b¶o thêi gian lµ mét ®ßi hái cña
thùc tiÔn ho¹t ®éng.
VÝ dô : Phi c«ng, l¸i xe. . . .
+ Hai lµ: Khi tiÕn hµnh t duy kü thuËt, tÝnh linh ho¹t cña nã
kh«ng nh÷ng chØ thÓ hiÖn sù s½n sµng ®îc ®¸p øng vµo thêi
®iÓm cÇn thiÕt mµ cµn thÓ hiÖn ë kü n¨ng cña con ngêi biÕt
vËn dông hîp lý vµ cã hiÖu qu¶ c¸c tri thøc ®· cã vµo c¸c ®iÒu
kiÖn kh¸c nhau.
3. D¹y häc vµ sù ph¸t triÓn t duy kü thuËt:
Trong qu¸ tr×nh d¹y häc vµ gd nghÒ nghiÖp cho häc sinh
mét yªu cÇu hÕt søc cÇn thiÕt lµ ph¶i chuÈn bÞ cho häc sinh

168
tham gia vµo viÖc tæ chøc lao ®éng khoa häc sx. §Ó thùc hiÖn
nhiÖm vô nµy cÇn thùc hiÖn mét sè biÖn ph¸p sau:
B»ng PP d¹y häc tiªn tiÕn, chñ yÕu lµ P2dh nªu vÊn ®Ò qua ®ã
ph¸t huy tÝnh tÝnh tÝch cùc t duy, tÝch cùc ho¹t ®éng cña häc
sinh.
CÇn tæ chøc c¸c t×nh huèng cã vÊn ®Ò díi d¹ng bµi to¸n
chuÈn ®o¸n kü thuËt vµ bµi to¸n dù ®o¸n kü thuËt
®Ó kÝch thÝch t duy nãi chung vµ ph¸t triÓn t duy kü
thuËt nãi riªng cña häc sinh.
- KÕt hîp chÆt chÏ viÖc nªu ra gi¶ thuyÕt vµ kiÓm tra gi¶
thuyÕt cho tõng bµi to¸n kü thuËt. Híng dÉn häc sinh lùa chän
gi¶ thuyÕt ®Ó cho häc sinh tù tr×nh bµy vµ lý gi¶i quan ®iÓm
cña m×nh.
- CÇn thêng xuyªn phæ biÕn c¸c thµnh tùu kü thuËt c¸c s¸ng
kiÕn trong lao ®éng s¶n xuÊt, c¸c ph¬ng ph¸p lao ®éng tiªn
tiÕn, c¸c s¸ng chÕ kü thuËt ®Ó häc sinh tiÕp thu. CÇn tuyªn
truyÒn kÞp thêi c¸c ho¹t ®éng s¸ng t¹o vµ lµm cho häc sinh
hiÓu ®îc ý nghÜa cña c¸c ho¹t ®éng s¸ng t¹o ®ã ®èi víi x· héi.
CÇn ph¶i t¹o mét hÖ thèng c¸c ho¹t ®éng trÝ tuÖ sao cho phï
hîp víi c¸c tri thøc kü thuËt.
RÌn luyÖn ãc quan s¸t kü thuËt cho häc sinh vµ ph¶i ®¶m
b¶o mèi liªn hÖ chÆt chÏ gi÷a c¸c kiÕn thøc kü thuËt víi hµnh
®éng thùc hµnh trong ho¹t ®éng t×m tßi cña häc sinh.
KhuyÕn khÝch, ®éng viªn kÞp thêi bÊt kú ®Ò xuÊt nµo, sù
s¸ng t¹o nµo hay sù nhanh trÝ nµo mµ häc sinh ®a ra trong häc
tËp, trong lao ®éng kÓ c¶ nh÷ng ®Ò xuÊt cha ®óng ®¾n.
Kh«ng ®îc lµm nguéi l¹nh nhiÖt t×nh ®èi víi bÊt kú c«ng viÖc
s¸ng t¹o nµo cña häc sinh.

169
Ch¬ng II : Mét sè vÊn ®Ò cña t©m lý häc tæ chøc lao
®éng khoa häc (5lt, 1th).

I. Kh¸i niÖm vÒ TLH tæ chøc lao ®éng khoa häc.

1. Tæ chøc lao ®éng khoa häc.


TCL§ khoa häc lµ viÖc tæ chøc lao ®éng dùa vµo sù ph©n tÝch
khoa häc c¸c quy tr×nh vµ c¸c ®iÒu kiÖn lao ®éng ®Ó thùc
hiÖn qu¸ tr×nh lao ®éng trªn c¬ së ¸p dông nh÷ng thµnh tùu
míi vµ nh÷ng kinh nghiÖm sx tiªn tiÕn, nh»m n©ng cao hiÖu
qu¶ vµ n¨ng suÊt lao ®éng, gi¶m nhÑ sù nÆng nhäc cho ngêi
lao ®éng.

Néi dung tæ chøc lao ®éng mét c¸ch cã khoa häc bao gåm:

- §¶m b¶o sù liªn hÖ gi÷a lao ®éng trÝ ãc vµ lao ®éng ch©n
tay, lao ®éng cã kÕ ho¹ch.
- Thùc hiÖn sù ph©n c«ng vµ hîp t¸c lao ®éng cã khoa häc.
- C¶i tiÕn c¸c t thÕ, thao ®éng t¸c, chÕ t¹o vµ c¶i tiÕn míi
c«ng cô.
- Thùc hiÖn sù ®Þnh møc chÕ ®é lao ®éng vµ nghØ ng¬i hîp
lý.
- Thùc hiÖn vÖ sinh vµ thÈm mü trong lao ®éng.
- X©y dùng kh«ng gian vµ thêi gian cho lao ®éng.
- X©y dùng chÕ ®é lµm viÖc hîp lý, ®Êu tranh chèng mÖt mái
vµ ®¶m b¶o an toµn lao ®éng.
2. TLH vÒ tæ chøc lao ®éng khoa häc.
Lµ mét ngµnh cña TLH lao ®éng nh»m nghiªn cøu nh÷ng vÊn
®Ò t©m lý ngêi lao ®éng trong qu¸ tr×nh tæ chøc lao ®éng
khoa häc.

Néi dung chñ yÕu ®îc nghiªn cøu lµ:

170
- Kh«ng khÝ t©m lý cña tËp thÓ nh÷ng ngêi lao ®éng trong qu¸
tr×nh lao ®éng.

- M«i trêng lao ®éng vµ ¶nh hëng cña nã ®Õn con ngêi lao
®éng.
- Sù s¸ng t¹o trong lao ®éng.

II. Néi dung:

1. Kh«ng khÝ t©m lý :


Trong qu¸ tr×nh lao ®éng, con ngêi cã sù liªn hÖ víi nhau.
Mèi ngêi trong tËp thÓ lao ®éng ®Òu cã th¸i ®é riªng ®èi víi
lao ®éng, ®èi víi c¸c sù kiÖn xung quanh, ®èi víi ngêi kh¸c vµ
®èi víi c¶ chÝnh m×nh. TÊt c¶ nh÷ng biÓu hiÖn ®ã cña mâi
ngêi t¹o nªn bÇu kh«ng khÝ t©m lý chung cña tËp thÓ . Bçu
kh«ng khÝ t©m lý chung Êy l¹i t¸c ®éng l¹i sù h×nh thµnh
nh©n c¸ch cña mäi ngêi. MÆt kh¸c nã cßn ¶nh hëng trùc tiÕp
tíi c¸c c«ng viÖc vµ kÕt qu¶ trong c«ng viÖc cña hä.
a. §Þnh nghÜa:

Kh«ng khÝ t©m lý chÝnh lµ nh÷ng biÓu hiÖn trong mèi quan
hÖ gi÷a ngêi - ngêi vµ trong th¸i ®é cña mäi ngêi ®èi víi lao
®éng ë tËp thÓ lao ®éng.
ë c¸c TT lao ®éng kh¸c nhau bÇu kh«ng khÝ kh«ng gièng nhau.
ë mèi tt lao ®éng bÇu kh«ng khÝ t©m ly lu«n biÕn ®æi, phô
thuéc vµo t©m lý cña tõng thµnh viªn, vµo c«ng viÖc cña hä vµ
c¸c ®iÒu kiÖn xh còng nh c¸c ®iÒu kiÖn xung quanh.
Cã 2 lo¹i kh«ng khÝ t©m lý chñ yÕu: KK t©m lý lµnh
m¹nh(tÝch cùc)
KK t©m lý kh«ng lµnh
m¹nh (tiªu cùc)

171
Sù kh¸c nhau cña 2 lo¹i trªn phô thuéc chñ yÕu vµo c¸c yÐu
tè: chñ nghÜa tËp thÓ, sù phï hîp t©m lý( sù t¬ng ®ång t©m
lý), t©m tr¹ng tËp thÓ.
b. Sù t¬ng ®ång t©m lý:

Kh«ng nªn quan niÖm mét c¸ch phiÕn diÖn r»ng gi÷a c¸c c¸
nh©n tèt bao giê còng t¹o nªn c¸c mèi quan hÖ tèt vµ gi÷a c¸c
c¸ nh©n xÊu bao giê còng chØ t¹o ra ®îc c¸c mèi quan hÖ
kh«ng tèt. Trong thùc tÕ gi÷a c¸c c¸ nh©n tèt l¹i cã thÓ h×nh
thµnh c¸c quan hÖ xÊu vµ ngîc l¹i, gi÷a nh÷ng ngêi cã nhiÒu
thiÕu sãt vÉn cã thÓ t¹o ra ®îc mét tËp thÎ h÷u nghÞ lµnh m¹nh
. BÇu kh«ng khÝ t©m lý ®îc t¹o ra phô thuéc rÊt nhiÒu vµo sù
phï hîp t©m lý gi÷a c¸c thµnh viªn . VËy sù phï hîp t©m lý lµ
g× ?

Lµ sù t¸c ®éng t¬ng hç gi÷a c¸c phÈm chÊt t©m lý c¸ nh©n


cña c¸c thµnh viªn t¹o nªn sù nhÊt trÝ trong quan hÖ gi÷a ngêi -
ngêi ®Ó thùc hiÖn môc ®Ých ®· ®Þnh .

Kh«ng khÝ t©m lý trong tËp thÓ s¶n xuÊt phô thuéc nhiÒu
vµo vµo sù phï hîp sinh lý vµ t©m lý cña nhiÒu thµnh viªn trong
tËp thÓ ®ã. Nh÷ng ngêi phèi hîp ho¹t ®éng víi nhau trong mét
kh©u s¶n xuÊt l¹i kh«ng ®ång ®Òu vÒ thÓ lùc, kh«ng cã sù t-
¬ng øng vÒ søc dÎo dai, bÒn bØ thêng sÏ kh«ng lµm viÖc l©u
dµi víi nhau ®îc. VÝ dô : 2 ngêi thî ca, 1 ngêi lùc lîng khoÎ
m¹nh, cßn ngêi kia gÇy gß èm yÕu, thêng kh«ng lµm viÖc l©u
dµi víi nhau ®îc. Song nÕu hä ®Òu khoÎ m¹nh, ®ång ®Òu vÒ
mÆt thÓ lùc nhng l¹i kh«ng phï hîp víi nhau vÒ quan ®iÓm, lý
tëng khuynh híng. . th× khã mµ cïng nhau x©y dùng ®îc kh«ng
khÝ t©m lý tèt ®Ñp.

172
VÝ dô trong mét ®éi s¶n xuÊt dï thÓ lùc cña mèi ngêi thî rÊt
tèt nhng l¹i lu«n cã sù bÊt hoµ vÒ quan ®iÓm sèng th× kh«ng
thÓ cã n¨ng suÊt toµn ®éi cao ®îc

- Sù phï hîp t©m lý cßn fäi lµ sù t¬ng ®ång t©m lý. Cã 2 lo¹i
t¬ng ®ång t©m lý
+ T¬ng ®ång t©m- sinh lý:
Lµ sù gièng nhau vÒ xu híng cña c¸c ph¶n øng t©m - sinh lý,
lµ sù ®ång ho¸ nhÞp ®iÖu ho¹t ®éng t©m lý cña nhiÒu ngêi.
+ T¬ng ®ång xh- t©m lý:
Lµ do sù kÕt hîp tèi u c¸c kiÓu hµnh vi cña nhiÒu ngêi dùa
trªn nh÷ng xu híng, høng thó, nhu cÇu t¹o nªn.
ë n¬i nµo cã sù phï hîp t¬ng ®ång vÒ t©m lý n¬i ®ã thêng cã
bÇu KK t©m lý hoµ thuËn, kh«ng cã sù xung ®ét gi÷a c¸c c¸
nh©n.
- Kh«ng khÝ t©m lý tèt ®Ñp trong mét tËp thÓ s¶n xuÊt ®îc
thÓ hiÖn ë nh÷ng hiÖn tîng sau:
+ Cã ®îc mét d luËn tËp thÓ lµnh m¹nh, t¸c ®éng ®Õn t tëng
t×nh c¶m, ý chÝ cña tõng thµnh viªn trong tËp thÓ. (D luËn tËp
thÓ lµ nh÷ng ph¸n ®o¸n thèng nhÊt vÒ mÆt néi dung cã trong
tËp thÓ tríc nh÷ng sù kiÖn x· héi, tríc ®êi sèng sinh ho¹t cña
tËp thÓ ®ã. D l¹n tËp thÓ lµnh m¹nh nã sÏ ®éng viªn mäi c¸
nh©n h¨ng h¸i tÝch cùc tríc nhiÖm vô mµ mäi tËp thÓ giao cho.
Nh÷ng lêi bµn t¸n, dÞ nghÞ víi dông ý thiÕu x©y dùng sÏ bÞ d
luËn tËp thÓ tèt ®Ñp g¹t bá).
+ X©y dùng ®îc nh÷ng xóc ®éng tËp thÓ tõ ®ã trong tËp thÓ
cã sù hoµ ®ång t tëng, t×nh c¶m, ý chÝ, nghÞ lùc. . . Sù xóc
®éng tËp thÓ lµ hiÖn tîng ®ång nhÊt tr¹ng th¸i xóc c¶m cña
nh÷ng ngêi trong cïng mét ®¬n vÞ s¶n xuÊt. Nhê sù hoµ ®ång

173
xóc c¶m: hä cïng nhau vui mõng tríc nh÷ng thµnh tÝch ®¹t ®îc
cña mäi ngêi, tríc sù tiÕn bé trong s¶n xuÊt cña tËp thÓ, cïng
nhau lo l¾ng tríc nh÷ng khã kh¨n.
+ Kh«ng khÝ t©m lý tèt ®Ñp trong tËp thÓ cßn ®îc thÓ hiÖn ë
phong trµo thi ®ua, t¸c phong b¾t chíc l·n nhau trong tËp thÓ
2. Ph©n c«ng lao ®éng:
Ph©n c«ng lao ®éng chÝnh lµ sù chia nhá c«ng viÖc ra cho
tõng c¸ nh©n . - Xu híng ph¸t triÓn cña KH-KT lµ ngµy cµng ®i
s©u vµo chuyªn m«n ho¸ lao ®éng cña con ngêi.
Møc ®é chia nhá c«ng viÖc(qu¸ tr×nh lao ®éng) lµ ®Æc biÖt
lín ë c¸c c«ng viÖc l¾p r¸p b»ng tay kiÓu d©y chuyÒn còng nh
ë c¸c c«ng viÖc ®øng m¸y ®îc thùc hiÖn b»ng c¸c c«ng cô
chuyªn m«n ho¸ .

* ¦u ®iÓm: viÖc chia nhá c«ng viÖc ®· rót ng¾n ®îc thêi gian
s¶n xuÊt h¹ thÊp thêi gian chung cho c¶ chu tr×nh sx, lµm gi¶m
viÖc trang bÞ cho nh÷ng n¬i s¶n xuÊt, gi¶m bít viÖc sö dông
c¸c ph¬ng tiÖn c¬ giíi ho¸, rót bít sè lîng c¸c ®éng t¸c lao
®éng. T¹o ®iÒu kiÖn cho c«ng nh©n h×nh thµnh kü s¶o 1 c¸ch
nhanh chãng.

* Nhîc : Tuy nhiªn viÖc chia nhá c«ng viÖc nã lµm gi¶m tÝnh sóc
tÝch dÉn ®Õn lµm gi¶m n¨ng suÊt lao ®éng v× nã lµm xuÊt
hiÖn tÝnh ®¬n ®iÖu trong c«ng viÖc

-> TÝnh ®¬n ®iÖu trong c«ng viÖc xuÊt hiÖn cã ¶nh hëng :

lµm cho ngêi c«ng nh©n mÊt høng thó ®èi víi c«ng viÖc g©y
nªn sù ®¸nh gi¸ qu¸ møc vÒ ®é dµi cña thêi gian lµm viÖc. DÔ
g©y buån ngñ cho ngêi c«ng nh©n, lµm cho häc mÖt mái,
ch¸n n¶n .

174
* BiÖn ph¸p kh¾c phôc tÝnh ®¬n ®iÖu:

- Chia lo¹i d©y chuyÒn s¶n xuÊt: Môc ®Ých gép nh÷ng kh©u
dÔ xuÊt hiÖn tÝnh ®¬n ®iÖu thµnh kh©u cã tÝnh xung tÝch
cao h¬n nh»m gi¶m thiÓu kh¶ n¨ng xuÊt hiÖn tÝnh ®¬n ®iÖu
trong qu¸ tr×nh lao ®éng.

- Lu©n phiªn c«ng nh©n ®øng ë c¸c tæ kh¸c nhau. Thùc chÊt
cña biÖn ph¸p nµy lµ trong mét ca s¶n xuÊt vµ ®«i khi trong
mét tuÇn lao ®éng ngêi c«ng nh©n di chuyÓn tõ 1 thao t¸c nµy
-> thao t¸c kh¸c -> ®ì nhµm ch¸n.
- X©y dùng chÕ ®é lao ®éng vµ nghØ ng¬i hîp lý.
- Sö dông c¸c ph¬ng ph¸p t¸c ®éng thÈm mü, ©m nh¹c trong
sx.
- Sö dông hÖ thèng khen thëng vËt chÊt vµ tinh thÇn.

3. ChÕ ®é lao ®éng vµ nghØ ng¬i:


ChÕ ®é lao ®éng ®îc hiÓu lµ sù ph©n phèi c«ng viÖc trong
qu¸ tr×nh lao ®éng.
a. Cêng ®é lao ®éng:
Lµ yÕu tè thÓ hiÖn søc lùc con ngêi ph¶i bá ra trong lao
®éng. Cêng ®é lao ®éng ®îc ®o b»ng n¨ng lîng can ngêi ph¶i
bá ra khi lao ®éng tÝnh trong kho¶ng thêi gian nhÊt ®Þnh. T-
¬ng øng víi lo¹i lao ®éng trÝ ãc vµ lao ®éng ch©n tay, cêng
®é thÓ hiÖn b»ng sù tiªu hao n¨ng l¬ng c¬ b¾p vµ n¨ng lîng
thÇn kinh.
- NÕu cêng ®é lao ®éng phï hîp víi con ngêi -> ngêi ta lµm
viÖc dÎo giai.
- Ngîc l¹i cêng ®é lao ®éng qu¸ lín -> xuÊt hiÖn sù mÖt mái
sím. nêi lao ®éng gi¶m sót søc lùc -> mÊt dÇn ®é chÝnh x¸c,

175
sù phèi hîp c¸c thao t¸c, ®éng t¸c, c¸c cö ®éng dÔ bÞ rèi lo¹n
-> n¨ng xuÊt gi¶m sót.
=> CÇn ph¶i bè trÝ c«ng viÖc phï hîp víi kh¶ n¨ng lµm viÖc
cña tõng ngêi .

ë mäi ngêi cêng ®é lao ®éng phô thuéc vµo c¸c yÕu tè:
+ Tr¹ng th¸i søc khoÎ cña c¬ thÓ

+ Møc ®é ¨n uèng båi dìng vµ nghØ ng¬i


+ Kh¶ n¨ng lao ®éng tèi ®a cña con ngêi.
b. Thêi gian lao ®éng vµ thêi gian nghØ ng¬i:

Thêi gian lµm viÖc qu¸ dµi con ngêi cµng nhanh mÖt mái .
Cµng vÒ cuèi cêng ®é cµng gi¶m ®i.
Trong thêi gian mét ngµy lao ®éng søc lµm viÖc cã nh÷ng biÕn
®æi x¸c ®Þnh, mang tÝnh quy luËt kh«ng phô thuéc vµo c«ng
viÖc kh¸c nhau, xÝ nghiÖp kh¸c nhau.

Trong mét ngµy lµm viÖc cã 3 giai ®o¹n râ rÖt:

a b c

1 2 3 4 5 6 7 8

a. giai ®o¹n ®i vµo c«ng viÖc( thêi gian ®Çu cña ngµy lµm
viÖc)

b. giai ®o¹n søc lµm viÖc tèi ®a(æn ®Þnh)


c. søc lµm viÖc gi¶m sót

176
- Bªn c¹nh thêi gian lµm viÖc nhÊt thiÕt bè trÝ thêi gian nghØ
ng¬i trong ngµy lµm viÖc.

Thêi gian nghØ ng¬i gióp con ngêi nhanh håi phôc l¹i søc khoÎ
kh«ng cã mét quy t¾c chung ®Ó x¸c ®Þnh sè lÇn gi¶i lao vµ sù
ph©n bè chung trong mét ca sx. §iÒu ®ã phô thuéc vµo nh÷ng
®iÒu kiÖn cô thÓ cña sx, cña ph©n xëng, cña c¸c lo¹i h×nh
lao ®éng cô thÓ.

Th«ng thêng:
+ Nh÷ng lÇn nghØ gi¶i lao ®Çu tiªn ®îc b¾t ®Çu sau khi b¾t
®Çu lµm viÖc tõ 1, 5 -> 2h. LÇn gi¶i lao nµy rÊt quan träng v×
nã h¹ thÊp sù mÖt mái.

+ Trong nöa ®Çu cña ngµy lµm viÖc cã thÓ chØ tæ chøc mét
lÇn nghØ gi¶i lao, nÕu giê ¨n tra ®îc bè trÝ vµo ®óng gi÷a
ngµy lµm viÖc(sau 4 giê lµm viÖc). Cßn nÕu giê ¨n tra lÉn vµo
nöa sau cña ngµy lµm viÖc cÇn thªm mét lÇn gi¶i lao n÷a.
Thêi gian nghØ kh«ng ®îc kÐo dµi trªn díi 50’ .

+ Trong nöa sau cña ngµy lµm viÖccÇn ph¶i cã mét lÇn gi¶i lao
sau khi b¾t ®Çu lµm viÖc ®îc 1 ->1, 5 giê. V× xuÊt hiÖn sù
mÖt mái.
=> Lu ý:
§èi víi c«ng viÖc sö dông nhiÒu søc lùc tiªu hao nhiÒu n¨ng l-
îng thÇn kinh, c¬ b¾p cÇn gi¶i lao kho¶ng 10->15’.
§èi víi c«ng viÖc Ýt tiªu hao søc lùc, c«ng viÖc ®Òu ®Òu vµ
h¬i ®¬n ®iÖu th× mèi lÇn nghØ gi¶i lao 5’. CÇn nghØ nhiÒu
lÇn h¬n.

c. Sù mÖt mái:

177
Lµ hiÖn tîng xuÊt hiÖn trong qu¸ tr×nh con ngêi lµm viÖc liªn
tôc. Sù mÖt mái xuÊt hiÖn lµm gi¶m sót kh¶ n¨ng lao ®éng
cña con ngêi.
Cã 2 lo¹i mÖt mái trong qu¸ tr×nh lao ®éng:
* MÖt mái sinh lý: §îc hiÓu lµ kÕt qu¶ cña mét thêi kú ho¹t
®éng tÝch cùc cña c¬ thÓ. Nã thÓ hiÖn ë sù gi¶m sót kh¶
n¨ng ho¹t ®éng cña c¸c c¬ vµ c¬ quan kh¸c. Lo¹i mÖt mái nµy
sÏ mÊt ®i sau khi con ngêi nghØ ng¬i thÝch hîp vµ ®îc ¨n uèng
®Çy ®ñ. Sù mÖt mái sinh lý liªn hÖ trùc tiÕp víi sù bï ®¾p
n¨ng lîng cho c¸c c¬ vµ sù th¶i trõ c¸c chÊt cÆn b· trong c¬ thÓ
ra ngoµi.

* Sù mÖt mái t©m lý : Lµ sù mÖt mái thêng do nh÷ng nguyªn


nh©n t©m lý g©y ra. Lo¹i mÖt mái nµy xuÊt hiÖn sÏ lµm gi¶m
hiÖu suÊt lao ®éng mét c¸ch râ rÖt.

Sù mÖt mái t©m lý cã nh÷ng biÓu hiÖn bÒ ngoµi dÔ thÊy nh


dÔ c¸u g¾t, t thÕ kh«ng tho¶i m¸i, uÓ o¶i, dÔ ch¸n chêng khi
cã lêi nãi chª bai. . .

=> Do ®ã khi sù mÖt mái t©m lý xuÊt hiÖn nhÊt lµ xuÊt hiÖn ë
®a sè tËp thÓ lao ®éng th× hÇu nh khÝ thÕ lµm viÖc mÊt ®i
nhêng chç cho sù ch¸n chêng trµn ngËp kh«ng khÝ t©m lý
chung.

- Sù mÖt mái t©m lý thêng do nh÷ng nguyªn nh©n :

+ Do sù ch¸n n¶n thiÕu høng thó ®èi víi c«ng viÖc


+ Do sù yªu cÇu cña con ngêi kh«ng ®îc tho¶ m·n. VÝ dô: sù
®éng viªn cña cÊp trªn kh«ng tho¶ ®¸ng, d·i ngé kh«ng hîp lý
nh÷ng yªu cÇu kh«ng ®îc ®¸p l¹i.

178
+ Do c«ng viÖc lËp l¹i qu¸ ®¬n ®iÖu, tÎ nh¹t, c«ng viÖc
kh«ng hÊp dÉn .
+ Do kh«ng khÝ t©m lý thiÕu lµnh m¹nh trong tËp thÓ g©y
ra. VÝ dô: do sù g©y gç c·i cä lÉn nhau gi÷a c¸c thµnh viªn.
+ Cã thÓ do sù ®¬n ®iÖu cña c¸c yÕu tè ë m«i trêng lµm
viÖc.
+ Kh¶ n¨ng chó ý gi¶m sót thÓ hiÖn ë møc ®é gi¶m ®i sù tËp
trung chó ý, khèi lîng ®îc chó ý, sù ph©n phèi chó ý.
+ Kh¶ n¨ng t duy vµ trÝ nhí gi¶m sót.
+ §Æc biÖt c¸c ph¶n óng c¶m gi¸c vËn ®éng kÐm chÝnh x¸c .
- §Ó kh¾c phôc sù mÖt mái nãi chung, ngêi ta ®a ra mét
sè biÖn ph¸p :
+ Quy ®Þnh chÕ ®é lao ®éng nh: Cêng ®é lao ®éng, thêi
gian lµm viÖc, thêi gian nghØ ng¬i phï hîp ®èi víi
c«ng viÖc vµ ngêi lao ®éng.
+ CÇn ph¶i chó ý nh÷ng ®iÒu kiÖn khÊch quan nh m«i tr¬ng
lao ®éng c¸c ®iÒu kiÖn thiÕt bÞ dông cô .

+ ChÕ ®é ¨n uèng cho ngêi lao ®éng ph¶i dÇy dñ phï hîp.

+ C«ng viÖc kh«ng ®ù¬c ®¬n diÖu, tÎ nh¹t g©y øc chÕ .

+ CÇn ph¶i quan t©m vµ x©y dùng bÇu kh«ng khÝ t©m lý lao
®éng trong tËp thÓ sao cho lµnh m¹nh

+ Ph¶i gi¸o dôc ý thøc tr¸ch nhiÖm ®èi víi c«ng viÖc vµ tinh
thÇn h¨ng say lao ®éng cho mäi ngêi.

+ CÇn quan t©m gi¶i quyÕt hîp lý nhu cÇu vµ nguyÖn väng
chÝnh ®¸ng cña ngêi lao ®éng.

179
+ CÇn tæ chøc nh÷ng ho¹t ®éng nghØ ng¬i sau giê lao ®éng,
c¸c h×nh thøc ho¹t ®éng x· héi vµo c¸c ngµy nghØ, giê nghØ
sao cho con ngêi ®îc gi¶ trÝ bít sù c¨ng th¼ng cña trÝ ãc.

4. M«i trêng lao ®éng.

4. 1. Kh¸i niÖm m«i trêng lao ®éng.

M«i tr¬ng lao ®éng ®îc hiÓu lµ tÊt c¶ c¸c yÕu tè tù nhiªn vµ
x· héi bªn ngoµi cã ¶nh hëng ®Õn qu¸ tr×nh lao ®éng vµ ngêi
lao ®éng .
Cã 2 lo¹i m«i trêng :
M«i trêng tù nhiªn vµ m«i trêng x· héi.
+M«i trêng tù nhiªn bao gåm: NhiÖt ®é, ®é Èm, ¸nh
s¸ng
Sù rung ®éng, sù ån µo
Bôi bÈn, vi khuÈn
Mµu s¾c. .
+M«i trêng x· héi lµ tæ hîp c¸c yÕu tè trong qua hÖ x· héi cã
¶nh hëng ®Õn ngêi lao ®éng.
4. 2. ¶nh hëng cña c¸c yÕu tè m«i trêng ®Õn qu¸ tr×nh
lao ®éng.
a. ChiÕu s¸ng n¬i lµm viÖc:
Con ngêi ®Þnh híng ra m«i trêng xung quanh m×nh b»ng c¸c
gi¸c quan cña c¬ thÓ trong ®ã kho¶ng 85% th«ng qua thÞ gi¸c.
Do ®ã ¸nh s¸ng ®ñ ®Ó nh×n ®îc lµ yÕu tè quan träng. NÕu
thiÕu ¸nh s¸ng con ngêi lµm viÖc rÊt mÖt, bÞ øc chÕ. Bëi v×
m¾t ph¶i lu«n ®iÒu tiÕt ®Ó nh×n cho râ, c¬ m¾t thêng
xuyªn ph¶i ho¹t ®éng con ngêi ph¶i tËp trung chó ý nªn thÇn
kinh rÊt c¨ng th¼ng. NÕu ¸nh s¸ng qu¸ m¹nh->g©y nªn chãi
m¾t, nhøc m¾t, cã khi lµm thÞ gi¸c bÞ rèi lo¹n.

180
=>¸nh s¸ng yÕu qu¸ hoÆc m¹nh qu¸ ®Òu lµm cho con ngêi
bÞ øc chÕ g©y t©m tr¹ng khã chÞu t¹o nªn sù tæn hao n¨ng l-
îng kh«ng cÇn thiÕt.
Do ®ã cÇn ®¶m b¶o ¸nh s¸ng cã cêng ®é thÝch hîp ®Ó con
ngêi lµm viÑc tho¶i m¸i, c«ng viÖc ®¶m b¶o chÝnh x¸c, søc
khoÎ dÎo dai.
- Khi bè trÝ chiÕu s¸ng cÇn chó ý hai lo¹i ¸nh s¸ng:
+ ¸nh s¸ng tù nhiªn: B»ng c¸ch th«ng qua bè trÝ m¸i nhµ, h-
íng nhµ, cöa ra vµo, cöa sæ t¹i n¬i lµm viÖc( lÊy ¸nh s¸ng tõ h-
íng b¾c vµ t©y b¾c).
+ ¸nh s¸ng nh©n t¹o: Khi sö dông laäi ¸nh s¸ng nµy cÇn chó
ý ®Õn ®Æc diÓm cña nguån s¸ng: ®Ìn huúnh quang, ®Ìn d©y
tãc, bãng ®Ìn mµu.
VÝ dô: chiÕu s¸ng cho b¶ng ®em nªn dïng ®Ìn huúnh quang,
nÕu dïng ®Ìn nung s¸ng th× ph¶i cã chôp vµ híng ¸nh s¸nh vµo
b¶ng kh«ng cho ¸nh s¸ng chiÕu vµo mÆt häc sinh.
Yªu cÇu vÒ ®é räi nhá nhÊt trªn mÆt ph¼ng lµm viÖc.

Khu vùc §é räi nhá nhÊt( lux) MÆt ph¼ng ®îc


§Ìn huúnh §Ìn
chiÕu s¸ng
quang nung
s¸ng
+ Phßng tËp thÝ 100 50 MP ngang cao 0.
nghiÖm 100 80m tÝnh tõ mÆt
- Bµn häc sinh 150 bµn.
- B¶ng ®en. 100 MÆt bµn.
75
+ Phßng vÏ .
50 MÆt b¶ng.
+ Xëng thùc hµnh.
MP ngang cao
0. 80m tÝnh tõ

181
bµn.

. Lux= ®¬n vÞ chiÕu s¸ng víi diÖn tÝch 1m2, nguån ¸nh s¸ng
xa 1m, cêng ®é ¸nh s¸ng 1 lumen( vËy 1m2 cÇn mét lumen t-
¬ng ®¬ng 16w).
VÝ dô: Mét phßng häc chuyªn m«n cÇn ®îc chiÕu s¸ng cho 1
diÖn tÝch 7 m x 9m= 63m2 th× ®é räi cho toµn
phßng häc lµ:
63m2 x 16w = 1008w t¬ng ®¬ng 63lux víi ®Ìn
nung s¸ng.
Nh×m chung ®Ó c¶m gi¸c trong lao ®éng nªn dïng nguån
s¸ng tr¾ng vµ bãng ®Ìn mê. Nguån s¸ng cÇn ®Æt tõ bªn tr¸i
vµ ¸nh s¸ng ph¶i chiÕu tõ trªn xuèng sÏ kh«ng bÞ lo¸ m¾t. Che
chôp lµ biÖn ph¸p cÇn thiÕt ®Ó tËp trung ¸nh s¸nh cho qu¸
tr×nh häc tËp vµ luyÖn tay nghÒ cho häc sinh.
b. KhÝ hËu n¬i lµm viÖc:
§¶m b¶o nhiÖt ®é, ®é Èm, ®é th«ng giã, kh«ng khÝ t¹i n¬i
lµm viÖc ®Ó n©ng coa n¨ng suÊt lao ®éng, ®¶m b¶o søc
khoÎ, ®¶m b¶o lµm viÖc dÎo dai cho con ngêi.
Trong thùc tÕ cã nh÷ng n¬i lµm viÖc rÊt nãng nh: xëng luyÖn
gang thÐp, xëng hµn, rÌn . cã nh÷ng n¬i lµm viÖc qu¸ l¹nh
nh: nhµ kho ®«ng l¹nh => NhiÖt ®é qu¸ cao, th©n nhiÖt t¨ng
con ngêi c¶m thÊy nãng cã thÓ bÞ hoa m¾t, må h«i ra nhiÒu
cã thÓ sÏ mÊt níc-> mÖt mái nhanh hiÖu qu¶ lao ®éng gi¶m
sót

182
- NhiÖt ®é qu¸ thÊp con ngêi co c¶m gi¸c qu¸ l¹nh, th©n
nhiÑt gi¶m dÉn ®Õn ch©n tay tª cøng dÉn tíi lao ®éng thiÐu
chÝnh x¸c, kh«ng nhÞp nhµng nöa c¸c t¸c ®éng trë nªn vông
vÒ-> hiÖu qu¶ lao ®éng thÊp.
Nh×n chung ¶nh hëng cña nhiÖt ®é lµm thay ®æi nhiÒu ®Õn
sinh lý con ngêi vµ tõ ®ã tam lý con ngêi còng cã sù thay ®æi
theo.
=> V× vËy chèng nãng vµ chèng l¹nhlµ c¸c biÖn ph¸p trong
viÖc tæ chøc lao ®éng khoa häc.
+ Chèng nãng b»ng c¸ch: L¾p ®Æt c¸c hÖ thèng qu¹t, m¸y
®iÒu hoµ nhiÖt ®é, c¶i t¹o hÖ thèng m¸i che. . . .
+ Chèng l¹nh b»ng c¸c hÖ thèng lß sëi ®iÖn gi÷ phßng kÝn,
mÆc Êm. . .
Theo nghiªn cøu cña c¸c nhµ t©m lý häc ngêi ANH, trong
®iÒu kiÖn khÝ hËu b×nh thêng ®Ó thÝch hîp víi ngêi lao ®éng
th× : nhiÖt ®é kho¶ng tõ 19-23oc . §é Èm tõ 30-70% .
C. Bè trÝ mµu s¾c n¬i lµm viÖc:
V× thÞ gi¸c cã vai trß ®Æc biÖt quan träng nªn mµu s¾c cña
c¸c vËt xung quanh cã ¶nh hënh trùc tiÕp ®Õn qu¸ tr×nh lao
®éng cña con ngêi. Cã nh÷ng mµu s¾c t¹o nªn c¶m gi¸c nhÑ
nhám, dÔ chÞu, cã nh÷ng mµu l¹i g©y ra sù nÆng nÒ, khã
chÞu cho ngêi lao ®éng.
V× vËy mïa l¹nh ngêi ta hay mÆc quÇn ¸o mang c¶m gi¸c
nãng nh : Vµng, da cam, ®á; mïa hÌ th× mÆc quÇn ¸o cã
mµu xanh da trêi, mµu tr¾ng ®Ó mang c¶m gi¸c m¸t mÎ
§Ó t¨ng kh¶ n¨ng ph©n biÖt vµ nhËn biÕt c¸c chi tiÕt ngêi
ta ph¶i lµm t¨ng sù t¬ng ph¶n gi÷a c¸c chi tiÕt m¸y mãc
th«ng qua sù bè trÝ mµu s¾c cña chóng. Khi bè trÝ mµu s¾c

183
cña c¸c dông cô thiÕt bÞ vµ c¸c vËt xung quanh ngêi ta dùa
vµo tÝnh n¨ng nµy, t¸c dông cña chóng lµ chñ yÕu.
Sau ®©y lµ b¶ng t¸c dông t©m lý cña c¸c mµu chñ yÕu.
Mµu T¸c dông t©m lý
§á G©y ra c¶m gi¸c nãng. Cã søc kÝch thÝch. Lµ
mµu cã sinh lùc vµ thóc ®Èy hµnh ®éng
Da cam G©y c¶m gi¸c rÊt nãng. Cã t¸c dông kÝch thÝch
lµm con ngêi h¨ng h¸i .
Vµng KÝch thÝch ®èi víi thÞ gi¸c g©y c¶m gi¸c nãng.
Mµu dÔ g©y ra sù vui t¬i s¶ng kho¸i.
Xanh l¸ Lµ mµu l¹nh hoÆc trung tÝnh, lµ mµu t¬i m¸t
c©y g©y cho con ngêi c¶m gi¸c th th¸i. Gióp con ngêi
thªm kiªn nhÉn.
Xanh
lam Mµu l¹nh g©y c¶m gi¸c trong s¸ng, t¬i m¸t. Lµ
mµu gîi lªn sù thanh b×nh, yªn lÆng, g©y suy
N©u nghÜ, g©y c¶m gi¸c ªm dÞu.
TÝm Mµu trung tÝnh g©y c¶m gi¸c kÝch thÝch
Mµu l¹nh g©y c¶m gi¸c nhÑ nhâm. Lµ mµu khªu
gîi sù dÞu dµng, thuû chung hy väng vµo t×nh
ngêi.
* Mét sè chó ý khi sö dông mµu s¾c ®Ó s¬n c¸c chi tiÕt vµ
dông cô lµm viÖc:
- Tr¸nh dïng mµu ®¬n ®iÖu. Tr¸nh c¸c mµu loÌ loÑt kh«ng g©y
c¶m gi¸c thÈm mü.
- Khi bè trÝ mµu s¾c cÇn chó ý ®Õn sù t¬ng ph¶n cña chóng.
TÝnh t¬ng ph¶n cµng cao sù ph©n biÖt cña con ngêi cµng tèt.

- Khi dïng mµu s¾c ®Ó phñ len c¸c dông cô m¸y mãc nhÊt thiÕt
ph¶i chó ý ®Õn ®Æc ®iÓm, c«ng dông cña chóng. Nh÷ng

184
c«ng cô quan träng cÇn ®Æc biÖt nhÊn m¹nh vµ lµm cho con
ngêi dÔ nhËn thÊy. Khi lµm viÖc cÇn ph¶i dïng c¸c mµu chãi
®Ó s¬n. VÝ dô : B×nh cøu ho¶ ph¶i lµ mµu ®á, da cam. C¸c
nót bÊm -> ®á, xanh l¸ c©y. - CÇn chó ý ®Õn c¸c yÕu tè khÝ
hËu khi bè trÝ mµu s¾c xung quanh . VÝ dô: ë nh÷ng n¬i nãng,
to¶ nhiÖt nhiÒu nªn s¬n têng bao ë chç lµm viÖc b»ng c¸c mµu
xanh lam, mµu xanh l¸ c©y nh¹t ®Ó g©y c¶m gi¸c dÞu m¸t. ë
xø l¹nh -> s¬n mµu vµng ®Êt, mµu n©u nh¹t g©y c¶m gi¸c
Êm ¸p.
- N¬i lµm viÖc ch©n tay ®Ó kÝch thÝch nhÞp ®é lao ®éng ->
s¬ mµu vµng chanh.
Nh×n chung khi bè trÝ mµu s¾c cÇn chó ý ®Õn kh«ng gian vµ
®é chiÕu s¸ng t¹i n¬i lµm viÖc.
d. ¶nh hëng cña tiÕng ån vµ sù rung ®éng.
Trong qu¸ tr×nh lao ®éng, con ngêi thêng g©y ra sù ån vµ
rung ®éng m¹nh, cã khi rÊt m¹nh lµm cho con ngêi trong ho¹t
®éng t©m lý dÔ mÖt mái c¨ng th¼ng vµ tõ ®ã n¨ng suÊt lao
®éng còng gi¶m sót.
- TiÕng ån trong s¶n xuÊt lµ tæng hîp cña nhiÒu lo¹i ©m thanh
cã cêng ®é vµ tÇn ssè kh¸c nhau hîp l¹i, ch¨ng theo mét trËt tù
nµo, hÖ thèng nµo.
TiÕng ån trùc tiÕp g©y ¶nh hëng kh«ng tèt ®Õn thÝnh gi¸c.
Lµm cho ®Çu ãc quay cuång -> rèi lo¹n c¶m gi¸c nghe, thËm
trÝ cã thÓ g©y ra rèi lo¹n t©m thÇn.
=> TiÕng ån lµm gi¶m n¨ng suÊt lao ®éng .
- Sù rung chuyÓn lµ mét hiÖn tîng x¶y ra thêng thÊy ë c¸c bé
phËn, c¸c m¸y mãc vµ c¸c thiÕt bÞ lµm viÖc díi h×nh thøc
chuyÓn ®éng c¬ häc.

185
. Sù rung chuyÓn cã cêng ®é vµ tÇn sè lín g©y ra hiÖn tîng
mÖt mái vµ buån ngñ. Rung chuyÓn ¶nh hëng trùc tiÕp ®Õn
cét sèng, c¸c khíp x¬ng, g©y rèi lo¹n tuµn hoµn vµ bµi tiÕt.

. VÒ mÆt t©m lý : sù rung chuyÓn g©y c¶m gi¸c th¨ng b»ng


cho con ngêi. C¸c c¶m gi¸c cã hÇu nh kh«ng chÝnh x¸c. C¸c
thao ®éng t¸c, cö ®éng kh«ng cã sù phèi hîp nhÞp nhµng ->
n¨ng suÊt lao ®éng gi¶m sót.
* BiÖn ph¸p : Chèng ån vµ sù rung chuyÓn:
- C¸ch ly nguån g©y ra tiÕng ån vµ sù rung chuyÓn b»ng viÖc
t¹o ra mét kho¶ng c¸ch lín.

VÝ dô : Che ch¾n ®Ó gi¶m tiÕng ån.


B«i tr¬n c¸c bé phËn m¸y mãc khi lµm
viÖc, b¾t chÆt cè ®Þnh v÷ng ch¾c c¸c chi
tiÕt m¸y .
Bè trÝ c¸c hÖ thèng gi¶m sãc. ®eo c¸c
trang bÞ b¶o hé lao ®éng .
T¹o cho ngêi lao ®éng nghØ ngh¬i vµ ¨n
uèng mét c¸ch hîp lý.
KÕt luËn: Thùc tÕ ë hiÖn trêng lao ®éng hay thùc tËp thêng
kh«ng thÓ tr¸nh khái viÖc g©y ra tiÕng ån vµ rung ®éng. V×
vËy chØ cã thÓ dïng c¸c biÖn ph¸p ®Ó h¹n chÕ mµ th«i .

186

Related Interests