You are on page 1of 29

$ ABB o ,  l,  %3< " 

   , * " i,
,     ) 9 9."  ।  "  D
"  я  ,  o a "   ।  " .
  s $ ,  3 - " ।  "  3  @ 
    .F     ।  я  9 
 я G ( я(   G )।

al
 e
  e, % " 3  n  я 3,.k я я "  i
%m" i  ,      । я я  p я
 /   । я g" я k,  ,
        ।   
o e   ! g" n=  
।  я  i,    i, 4(.i )   ।
", $ % ", pя   % "।  e e  "  * s  sL ( ) 
n
<  Mu < 
 "  " ( ) । *, %+,  k,    

no    । nt  ei 
< ? e   "
" 
 я./   t    " n । s "   P   l  a9 । al

 , ’   3 । 4g" / u!   k:   !" P e, < я  ।
u । %i ., .,  i,      i, .k   

9 %   a  s (   i। .  / )(  n g"
<=s   , । u    )я   । 3nt @
 %" ?
 " k(< я %= 
. . ,   "  ।  %  p я 9t g      n a9p । a
 /  aя । ei "  
 я । e   e,   . o "    e %9= 

1
kun o " 3 ।
   M" g g"  UL=  яg"  ( <%s   s3
 । %  n @
"    UL= (  । (.  я =s , =s   i 3 ( 3   3 , @  
 /$  ! 
 un , un 3
3
=W  < f  
o 3 < "=  P । ann 3
3


   UL=। k
 @ я %  , 9 X , =s  M"   n 3= ."=  g  P। a
l  n .   "। e pY P  n 3
3
o   s3
9
 ak . M 
 .  ।  3 e,.
99  Z  s3
 P (=9
  " " ।  n G" 3 p я
 " %яi e  g" +    । 3   %g"  s3
s( o g    9n। g 
o 3
3
=s  %я"9=  ." =k
 e 3G s s=%   , i ( 3 ।   g g"  я %= 
p % d,   (=i
 s9 i @d  ।  ." 3< p  %  ", * k , j , e= ."n .i
% % M" =k e   d, i (.  я 3  ,  i। =  j * k  % i  । ank 3nt
<%s , k , %я 3
3
=s , = dr  -  %   "  .я
) "  (   
. Ms"
p    Ut s( 9
। " a<a   al.  n  o 3  3  j। 3o e
 i  n g     ।  g  ." %= , G  e,   ।  i (.  s Wh%
 a< e %m nd9। %  я
"    o  ng"  P। , =   ,  
 9
= U   o %m। 9n (  =% - <%W %m<  g" nd। 9

 я=, "   nd i


/ o!। M" k g" i  я(   9
  nd। M"  
<%W   s3
@d % un 3
3
=s ,  )  "   k   L  a=  , %   ) 
%я"9= , = %я  - p   an    k 3   3   яn  %  
 । l-  я=, 3<, , U  я= 3 i "  %  % i a i  я( .  । M"  я(   
%.i  nd  <  । an,   /। p  3  n  я(    %,  
. M   "k=   g  @ o .  ।   g  %  () e k,  "। /.i   

2
ei      %  a g"  % ।  " M  ",i= । 3 M"sr, 3< $,। % mp e
M   % F."  । M" s s=,   , s  % я  
 a3< p я<=  q  =s , p я   
.i  ( gs  ।  n .   e, /   %  a9 , 3 я,,я" d ,  . , b ,
"   । (.    u9
 g     / e"  %   / ,  /$  s $ , U
 n   @L  । я   s < 3 e g"  p( %s   )/ । p p, я" 
/ 3 i, M= +, % *  i*g" .) ", ei %s । ak я %=    ,  p я P
d  9 " e @L  "= ,   .k ak  /$,    ,, @d  P 3   ,
/ u!
       n  si." a ( % )  % l   । a(  l  g"  я<= M" P
%  % ." ?  n 9    " o  e " ?  । M" g" kt 9 ,  3 P। Dя 
/    " X" "    я./ ? a a9  g"   =   P। p a  
3  e unt %  3   %  । e  s  4 3 P। 3g"      o p = 
я
o sn   $   я(  (.   % an3
। =     M"  ns %m h %
% %   $  9 " %। a s e as    P।   / l    я<= 4(.  9 ,   ,
  %
t di p    di ।  $   , %i %      e      @ я,
 n  %।  ng" 39  g  /  % ns %m o o 9  k % ( P। o l<
,  $g"   /  " %(/  ) e% u । =  e,  ,< ,   M" x     
 L  3 o ,  .  e  o я"   ns %m
 3 o  "  3 k P  я* y.{
k
  n   M" e k<( "  n  o ।
  ,  g"  al9 
/ u!  /-
$,  ,-  я , l  , aM%,
<+,%, 

3
e .я.o,   i" k  i= । e = g" o  
@d " e%.e.i ‘ p p ( n P। % mp
e я    %:

  
, s  e"    / /  g" 
   =d= o % % g  %я"9=। e  
P k k я 
~, un 3
3
=s ,  i 
• un 3
3
=W
 я  %  g"  nds", (.  = p3.k i= ।
• = %я"9=
M"  n .   /i "।
• <%s
• l    p% 
• (.  я 3 t
• un s s=% p @ p9 :
p9 :
•  
al
   an k  " u @d।
 n $ /,  s $ ,,   U 
 " ,
M"। @  / r । 3< p  g"  
 .+*" u @d  P। "k= "  3 , 

g"  ."  g" 
  /।
al
   p9 
k(<
   M"   ag" g"  
g"  (y  AB *g M   i,)   t  / ।
3  M" @ я d< h %  P e   %
a<a  p9 :
p9 :  < * iak i*   @d  P। k<( я %= 
  ,  @d  P
/। ‚. o e% < ।

   ( g  g"


   p9   @d  "  /‚.    P t- ‚. ।
 । 3 : @kt, k.d o  F  l, s l, e   , ‚.  p=k  gƒ,<  ।

4
n, n, %n % i %    "  %। я Ut= L P। ./
X e d9 akя 
 "o  f  $ $, । "     "   p ",   t A.A "g  ।j , 
( ) ,
/  " ( )   %  < * iak i*        ŠB 9
"   я<= o ,= 
  / P। al  s $ ),, $ /, D я l я<  ।   ‹B 9
u %= ",
=s %@L  я я 9<
। %mp   я<=  । eM"    =  a3
=  3 P।
,- e u 9t  „ < ),    d
<n / P। Uj   = = P,    d9 akя
 " an9.<k     p T ", 
%,  3 P    । eM" я"я я Ut= L P।
e " t
 x  । %i %  @ % i  
g"  (= p3 
    d s a( 
 ''second dirtiest city of the world' "o =  
  e,। „   % i     (<  e  % 3   ? %я  " 9 "
  яn yBB{ % " Health and Sanitation Ranking
. %    , k . %fi " । nt
%s , „  , yA‡,   .   t  u 9t
3, %я    я  %X   "  =  , %"
 ei  " pst   । 3 P।s s=- % , ‰( p p
e %i%  %, " o n%  s( i=   o e  ,i , %я । 9(   a<  " s< 
an<9.k। a4d st f  (=   ,   
gs 
 F ।    "  %  e% k
я<= M"  яn 9.- u9 
   я
 
st %f  F 3   aW",@",
9n e" 
/ o! p%% "g"  (s   
k e ass    "। e pY P  
  ) я<= e  !  P  ,  ।9-
9<  %i
я<=  3 P    s। M" d P "k   । (    । e,  %   st  <    , a
e"   " я %i   i  , =     k 3 b, ut , a "   । e  g"
U n p я ।  P     
।я<= p @ 9  %@L       %@Lo   । e 
      d9 akя  3 P। M" я"я  я   p 9:

5
3 3 kt /
/    u
 $, p9   "  3o e, un "  nt e "
 !  P g  9t। A‡A % " e  ,
 . "-   e
/  
<  . +*" <  - * i-
 " ( )  . %  %f  ak i*   @d
я %=   ‹.ŽŽ%   %  । nt yBBA
3  k  %   u   , e%* @L, U„  % " e, yA% e e%  )/ । ei ."    n
3 :  <  ak i*, u @d, r ag"     "  d । g   ng"  d 
M
" 3 o , p @
%.eM.%(    as   я .k  . P।
3< 3 tn ,
k  ‘  <  ), iT я
 ,$<F/ i=  @d M" g"  = D     s ,$ / U P।
ak i*, i=   яn
  9
 g"  ei as  "k
k 
 ।
  l   я<= < , ,=      M"
я<=, al e a3< p я<= =  an3
  " 
 :

 :
=s  , / / я  я я<= o ,  9 , M"
 <, i=  ns %m h %, 9-
@~    
M" %<  %
p       

p 

b я  <  я  f k h %

 ,  a " d= %f, l u< k h %


   я<=

an n ak "  %jя d=n k a ,


" **, @L k h %
6
i= 
 < %m. । M"   p я  e  %m
 s(
@d  =< P। M" g"  as s= o   
   
/ u!।  n я  / F.)  %m. । e ( 
% %  % %   
 , я %= я %=  9  %s % (    a–i e,
(%)
   l  M d e
 । e яn p я
A‡A A“A{{Ž ‹.ŽŽ A.Š я<=   h  , я<=g"  %g  , e eg"
AŠ‹ yŠ‹B{yŠ ‡.A Ž.{‡  < %  ।
A{‹ Šy{ŽŠBy “.{“ Š.Šy
A“A AŽ‡Ž‡ŠŽ A‡.‡‹ AB.ŠŽ
AA yB“{yyB‹ yB.A‡ ‡.‹Ž
yBBA y““B“‹{{ yŽ.Ž Ž.y{
%t:  "  %= .= A{ ;  "  %=
.= yBBA

k<( я %=  %  % 3  , % % я/


 " я<= un  @d। G%9 g"  я<= %g

 n
 d, s n, a ( <я  s,
i=     e  t q  =s  dr a 
$,। M"  "   o %, <  g"  я<=
 <  q  e, p( "      )/ ।
a( i G%9 g" i e ak я<= %s 

7
pi % 3  я<=/<я =s  ?

я<  я<= =s  (iя Waste Management)


" я< %g,  , pk я , <=  
pk я   e  q   %n pk   F ।
% (   n  3<"  %@L ap я  st% %k n
 яg"  .F    ; e ™ stg"  
s s=%k n k  p9  p   яn, 
 %Gn3<= k   яg" i ei pk  an9.k <  ।
e / я< =s    (= я<  
k  (    я e я<  <= 3
= st
 %k n  яo    । e 9n 9n d e
k  d  ! , "    я<= %k n  я 
 । e я<=% 
< =  u3
 3 : p s 
. p s % g,  "(   =d= e
 %я) i=  <я  m s U i=  
  ।

 "  я<= =s  un  un " 9,   g = e"  9,
 %  l e"  9 я< =s   ( " 
 । % (  s   G@<k  %  p ~  
e"   unn a k  " % яn =s  

8
  । ak   я=  l e"   a k / 
я,  /   , st, я. , s +*",  ,
 " g" ™  " unn i =s    ।  / ,. i=  %i ei p 9 (= /)
• a 
я<  p 9:
p 9: • <= 3
=
o p s
 <L ud– o p я an%  9n 9n 9  я<  o .   /
f9   । 9
kti  " %g s( < o  
я
 "  e9  f9
  : o ,-  "
o  )  "
• G e"   я<
o (  st
•   я= e"   я<
• ak /  "
• l e"   я<
• i"kT  d= 
3  
n=s" %  "  "  ,   
%  f9
, e:

•  "
• a "

3   " ./   %  f9


, e 
 :

•  3
= (  3
=  " P %s  " st।
 n $ 3  uPL,
 "  * "/  , $ %,  ,

9
%“
 , B.‹B ‡A‹ Žy,{Š‡,‡AŠ ŽŠ,B‹y,BŠ{ AB,“Ž,{‡ A‡“yŠ
(
/)

 "   , un  я<=  :


 : *WGR=Waste Generation Rate a< n я<= un    

**p  я 
L AB% @d%
 "   , e"   (=    ‡A‹, 3  (=
Š, %, <  , y“ , G%9 , e yAB , an n ***TWG=Total Waste Generation   , un /%@L я<= 3 4q Gs
." d< Gs ‹Š   @d 
e"  । a(  я  
  "  un 
<я=   4q Gs । 4q Gs я<= un   un%: A JICA yBB‹,y ,
 %, <  ,Ž  ! 3< "  ,‹ Sinha 2000, ‡

  ‹Š   @d  (JICA s= * < ,, yBB‹)  ! 3< "  , Š %", <  {,“  ! 3< " 

 "  g"  я<= un    :


 :

 WGR*  n    , TWG***(, / )


/
(я/p  я %= я %= ** 4q Gs d< Gs TWG
 )
%= (yBB‡) (yBB‡) (, / )

x  A B.‡Š A Š,AAŠ,{ŽA Š,{y“,‹B‹ Ž,{Š{,A ‡,‡BA,A‹ ‹ŠŽ‹.‡y


,
y B.‹“ A y,Ž“Ž,{y‡ y,Šyy,B“ A,y‡“,ŠA A,“Ž{,‡{ A,‡‹“.B
 я Ž B.Ž A ‹y‡,{“ ‹Š“,Ž“{ A‹B,‡A yB‡,A‡ A{y.“Ž
." ‹ B.y{ A “{,‹yy Š{,ŽŠ‡ yŠA,A Ž“A,Ž‹ ŽyA.yŠ
 "‡ B.y‡ A Ž{,y“A ‹Ž{,BB AB,y‡ A‡,‡A AŽ‹.Ž“
%",Š B.Ž A Ž‡A,{y‹ Ž“Š,“Š AAŠ.B{ AŠ,‹Š A‹y.{Š
G%9 %{ B.y‡ y“ AŽ,“ŽA,A“{ A‡,yA‹,ŽBŠ Ž,“BŽ,‡“ ‡‡‡Ž,yy ‹,Š{“.‹B
an n e"  B.A‡ yAB “,Ž{,Š‹{ ,yA{,ŠAy A,Ž“y,Š‹ yBA“,ŠŠ A{BB.Š‡

10
t: os   2005    я   ,o  ž    , %
! 
% "  ),  h ž  ), (=
<    , i   я(  $ž x     %
%%    /i "। „=  , 


 3%s 
= ( P   yy    "
 . ,
 a3< p я<= =s  e 9- @~   ।
 a(p ,  я(  o   l-  
  , Šy (    t k  %   я<= 
   / ž e% я<= (=  - % i*, k  ,
 , k  , (  e%*, s ,  ", M%M я% ,
%% , = * , "  , e= " " i= ž e /  я  


/ o! p / i’  / l k  %  .
  t k  %   =   P  p 
 я  T , ž e% "  %   я<=  < % %
./
X     
 /। e / ./
X     

  tя<=,    я   G3   "-  " p9@ž
M"  nd 
/ o! ei 
 astt  
 u  / я<= p9 :
p9 : %   ।   / l    
< ( ) ,
 %  " я<= e p $ $ 3 я<= %@L   
%mp „=  e %k     3,  "   ‹B 9
i %, <  a%   =< P।
 )     p@d aя< "o ei % 4(.  3  %   " o я<= M" , eg"   q  ,
3< я  a<a  k       я*’ un.k9  a%  я
 s s= u e r pk
% ž 4(. t  я(    %m <" =s  M"। %, <   a p   "G < я<=-
p Š{  , *"   k P 3  <"= % / M"g" (.  p3.k %mn e ekt  

11
3 3 l  o a9  ।   a%  o    3     t  .F ।  
eяn  । a , %  i * s g"  (=  " %  ki %m p, l 
    %
M" a i %g"  i un.k9  / ,   %  3 я "=    ।  G%9  ko %m
 .)/ M"  e %  i    L e p " e% q    ।  3 e,.
d
<n3.k। a(  kti  3 * s  9  " %    %mg"  =     i
M"   M"    । * s  x  .  e(   , , %s  % (   । . .
% (  =  । an%n "  3 ,   9
% ( "o an: % (      , e
 3
* s  x  i u( o। %, <  4(. , Ms"o  ।
x 
  я d " < ।     x  "

 /  =  । x     M" kk, / ", o  "  я<= =s   < t:
t:
an n p   " g"     / M"। M"
<   "  я<==s   as . e, s%
!
k   
 я . / /। a % e% kp
<я D я =s  u  /   M"। я" d , ।  o e as   , u! я  k 
 t  q  %s e an u । %"  P।  nk =s % x  %, <   nd
   я %m< e % i। M"  я<= =s   un  я  k "। a( 
я % (  "=  яn  < я %g"  k k %, <  e G%9 g"  я<= =s   яn
 ul k । s (   Ž{     e%o "   9
 i। M" s  , %s %  s $ ,
 ,   яn 9 "   ,     e .F
я=   ।  e s   = $, g" 
 ।  i =  "  * s  x   "k .
     =  i । “. . " %     e e u " %=    an% । . %=
      я %    ,   , eg"  Pn < as  9t 9 /   । я<= %g 
я % ( i %mt”
%mt e я  n  (  ( s ( 4r   s $ , q , 3    я<= q  i= 
 "         k % । a a g" k.d k.d pk %m    ।   /
eg" 3   "=  яni e eg"  3 3 , %s P a(  g" i e %k n

12
 я яn 3< p %= "   i।  %k i p  EIA(Environmental Impact Assessment)  ,<
A‡ e "   3  l  
/  "  e o an    ।
(  pяk      <  Pn  ,
a–i   ।  Pn  яn
 %k  " A{ e  e s  i
 =s :
=s :
 u e p9    l  e e e 3<n k(< я<= %s  % (    i
я  pяk   9 
9k   । e an
<    U   । я<=  q    -   t s 
9

" " : G%9 e %, <   ui  9< । %,
A.%.я <  e G%9 i A{{ " e t i 3
s  @<k я<= =s    ,  " । e
y." - 
(= ul3
= " :
Ž." - 
A.%, <  e G%9 g" i s  я % ( 
‹." " s s= k e   =  ,  nt ।

" -  e " " 9 


 a( . l  e y. %, <  e G%9 g" i  " , ",,
pl% 
  /t    яn e, IEE(Initial  s $ ,, D ,  /$ <я i=   q   =s
Environmental Examination)  ,< я   3  ।
s- sL9  "   
<  "   9 
 q      ul   । e / o 

13
я<=  q  d:
d: ." ,  я ,  ", %",) ud я<=    n%
{ŠB , । 9n e"  
@s ",  я= e"  ,
я<= <   q   "  g"  e, an
l  , ,= , * s ,  " я
i=   .
p( %s । e   % dr
 ,  n
%   ।  9n % %
@ ei p 
 , 9
- " %  (  l  e dr я %=
 , я<=/<я {‹.‹% "  %    <, .A%
@d   i=  h   । 3o e,  t % (

я, Ž.‡% p s, A.%
<+,% l я<= o  !,
d  я<= =s   un $,  %m  o %n
B.“%  / e   , A.‡% ( ., B.“%  ), e “%
=s   (= e,   nt  %m। a= (.  p3.k
" an n <я । G%9 g"  %@L я<=  
 "   d   , e  F  g" 
U  B.Žy‡  B.‹“‡ я 
/ B.Ž“{ я
e s(  u!   ।  , e i " 3,
p । ei ."   я<=  %m = . rd  
%"   % ( , % (=  i।  i   % (
.<=     3  < "= $yA.Š‹ "  <
  % (= a<= n a= (.  =s s(  u!   ।
*" ।
3 i . s  @<k    ,  n%  я, ‡y%
=  я<= %g, s n e  q   яn। ei
 я, p ‡B% %g    яs % e  ,
% %  an %।

p  p AŠ,Ž“B , я<=  "   e"  %@L


 । eg"    9n9 
9k  3 । 3 :

@s " я<=, G%9  я<=, l   я<=,  s $ ,


q  e  %  " я<= i= । yBB‡ % " e  (  я<= =s   (    p"।
я    ,  "   , 9 
(x  , ,
, p ~   d  3,  " P Formal system. e

14
=s s  9  .  di я<= %g  
a<= n G%9 
/ e%  <L e,  я<= %g ।
  %g"   " я
 %।  
D q  =  ,   t।  " g"  D 
." D   i    । 3 al % i   D 
9i ! )i  । e =s %m . rd ,  < % 
.
<! ans। d , " %  я u=
/sP %
 Community Initiative। "t < я<= =s  %ntL
o =k
 9  ei u=
 o  । e 
p  9   e .я.o  %..o e  (=
@s "
я<= <  %g   । e % $ d 3 
." %= < я<=  <  я=9  pk я  
 । e  (  %n d  (=  3< 9  я<=
%s  % (  %m।    "  я<= =s  
t ." ( " :

15

  
, p ŠB% я<=  % e"  %@L 
। g"   n я 3 t , a9= %,  3<" ,я %= 
$ t i=  9 я<=  o    । "k=
"  3 , 4(.  t x   %@L я<=  :

%@L я<=  "  ( x  )


x  ), oя

 = e %bя я<=  < {B

я % g ‹
p s ‡
.  / -
( .  (   < B.AŽ
 ) e %  B.y‡
 ! B.AŠ

  <я AA
an n(  ,  ,,   , ‡
i= )
d Š‡
un%: ,e, eM e  , e,e,yBBB

16
 "  g"  %@L я<=  :
 :

  ,  я<=  , я<= %g < d:


d:
я %= я %=  un   un 
%i .  " - i ,9%9 di e 3<n  
()
)   (
 (я/
я/ <я=
 (%)
 (%) U )
U )    =h  %। %!   <  a9 , ak o
(, /
, /U )
U ) a3< p <  i=    " un%  я<=
AA yB“{yyB‹ yB.A‡ .‹* “{Ž.‡ @ e un   । я< % ( :  "
/ 
yBBA y““B“‹{{ yŽ.Ž B.‡** AA,Š‡ +,i    % e"   * s g"  %k
yBB‹ Žy{Š‡A‡y y‡.B“ B.‡*** AŠ,Ž“y   । A.‡- ‡ ,  T   un.k as ei я<
yBy‡ {“‹‹BBBB ‹B.B B.Š** ‹{,BŠ‹ g"    3 a(  kti    
**un%:ADBI e ADB,yBBB,***Zurbrugg yBBy
L । unt e%s я<=  <g"   " я
M"
   । я<= %g  o 3L । я<=g" 
u  k   3 P 3, я %= e   .  s n  ‹ ‡     "  ।   / p
@d %  %  я<= un    o @d P। я<=g"  F./  T  M"  । M"   s 
„=  A{ % " %k     3 AA  " kp9  /  । e /  e, / %s
% "  "   n   .  " $yAŽ, yBBA e " a(   / "  я< %  /   
3    " $Ž‡A e yBBŽ % " e% e   M"। M" я<= %g  яn kp9  /  
 )/ " $Ž{B  < *"  (Zurbrugg yBBy)। a<= n  я<= %g  я,"   )/ । M"r Ž‡%- ‡B%
@d %  %  я<= un    o / 3 । <я i a%
@  3 । a%
@ я<=  " я
,

17
 s я  , D я ,d %@L  e  
 " " « %@L । D g"  я" d   
ud % < Gs  a  %s  %@L । e /
e %s a%
@ <я %  a   
 я .
   । я<= a3< p  q       mf
"  । (=t e u­t % я e %s a , ।
 e%s =      я i a , u=
   я
।

a ( я<= st

x   я<= st t

18
e я  "  я<= =s   t:
t:

 3<"   "  e as


un%s" < • %  k   p ~  
k  i
• pk я  d . , i
%  u=
 "
• 3 %s я<= a<a  "= 
3 :  
я,  ", = ,  ),
G%9 @< я<= %g t: %/ kp9  /  <я p s, ( .,  , e 9n
 ,i  i=  9n =k d 
un% i @   e k
  
• .  /-  / * s , <я 
я<= pk  e e 
< = :
= : st  ,  i %g   
   я p я
p A,yB,BBB "  x   я<= pk я  %  %g • я< % я< M"   i
st    
я/। % ( : d "  i я<= %g o • я<= % ( : %
@   /  /
  "
/   ,i  ,
pk я  ag   । M" x  p A‡
 " T   * s  %g
  a<= n ‹Š{.Š‡ ,   я<= <  p , i= 
•  " я

pk я    (Sinha, AŽ).
 • T ,  ,i , T k, Ti"  i= 
я<= <  . a<a  "=  3  eg"  %  3=
•  <   k  я<= Pn
%! 9  pk я    ।  

19
• s n ei % an~  A. я  3<  я<= pk я   s <L =s
pk я  • a(  pk я     
=k
  %  u=
। 
 3 %s я<= a<a  "=  y. %!  " o   <  a9 
% %s pk я    ,
aL   =s   ।
• <  s  % o %n u=
Ž. a3< p "( e a3< p  
k.d k.d 9  я<= %g,  q  e
pk я  ud.d P ‹. 3< p я 
~ e a !   a9 
• % mp  "  , p, "
a( CDM( Clean Development
‡. a%m< я<= %g
Mechanism) pl  ".  3 
WWR  e, *   m  x 

 {BB , я<= Š.  " я 
~ ." G%9 g"  3< p

. tpk я     t   
s(  °   =<
ag%3
 3. e(   я a   a< p я
 e a  d< %@L   i a( 
я<= ./ M" kti <я g"  ./ M" %m  । {. я %   a9 
я 9 , % ( :  " я
st     3,
as s= e a 3< e   o “. я<= s n яn p я  я a9 
s s= яn h sr।  %  " я<=,  k
< , l    a ( я<=o e9 
. % , % , e .я.o, e =k
 u=
 (=
M"    ।
= G%9   ,  n%  я, ‡- yB% я<=  ± %3
   ।
=s    я =h 

я<= =s   %s %t

я<= %s % (   % / as( " t

20
pk я , e Recovery- . rd  i= । e
< as pl a(  /  /  я<= %g   , s@"
u  я<= % ns   e . tpk я 
 (= %g"    =  u3
   "  । ei
( . k  s e %M" 
iu.e .*.’ %   "  %   o 
nt " (MoEF) x 
 %n я<= =s   3<k
    । e 3<  A“ % " %pm я<= %s
%m< %   /  % , %  e
<  я<= %s  % (   . k  3< e sP % 3G u= 
e, %n  3<k 4r 
p%   । eg"  (= e, " nd।
nd। e 3  x 
 ‡, e"  9k   । A % "
=s x   . . s  =k
 e %  я u=
% <я  %s (я % (  e x  %, <   3G
я<= %s % (   u=
  ।  %  , %n ) e %  %s (=  e= g ) e (=
 ( i=  l A‡ % " x 
 я<= я<=%m< pl%  s  e, .k s k
 3<  a,.k . rd  яn e, %   %@L   । .*bu,* e x  %, <   3G pl
 ।   3%s <  M" i   a( i  3<k % " :
%,.k a 3<  3 । . :pk я  " e %s я<=
• x  %, <  e an n %  %s 
i    a  p я  я % U 
(=s e, я a 3.k%
 я
 d 
   eg"    = 3
  ."  । ei
 e e %  %  %s o я<=%
nd " ud– " 4Rs  " p  । . tpk я  e  я я  ।
a<= n Reduce- я<= %  , Re-use- . <= , Recycle-

21
• .*bu,* e x  %, <  e %s я 
    (i я<= %s  % ( e
=  an  % an n s3
s( p pk я  яn g"  nd   . un
 । %  %  m s p +,% яn   ,  3<k     ।   (= ul3
= " :
d=n i=  %   °  ।
• я<= =% un%  e
"  k я 
~
U   e   p я   
 % 
• x  %, <   %   яn JICA e,
 ।   e% < (= 3  "
 " l     ।
  я<= Pn, %g, m s %  U e
• p {BB, m s U    e p +,
un  %   я я  i=   pk
s   an    । e pl, яn
 ।
% - %  e %.*.e 3G9  a<
।
 "  m s %  9 "    । я<= • iu %M A‹, %, <  e G%9 e
pk я   , ’  % ud.d  e я s s= nt "  m s pl  s   

pl a( %ZL =k un  % g %  p ।
• iu %M %  y‹, %, <  я<=
 я я  яn %  =%  e %<   "
pk я  %+, 
/  "  l "।
%  3
3 
%    । e pl o p
• s  %  pG" 9
(LGED) e* % 
я % .B‡- .B *"   k яn =  e=
 ".  "  ,, @t
 я<= =s  
e %  .k   । o   %।
• iu.e .*.’ %   o  nt " 
a( Suitable Environment Management Program
% mp k%: (SEMP) “Urban Solid Management Handling Rules

22
of Bangladesh”  e,  " p  "   9n pk m s pst   । <я
3 P।  un  m s я %  % =   3
• e / Sustainable Environment Management   3   ." "  e я u< k @d
Program (SEMP) e o “Bio-medical Waste
%  । %<  eg" p @ e   n।
Handling Rules”  e,  " o p 
  / e pl o d я % (  < %s
।
 । я<= =s   яn %, <  g"  3 =  
a  i   %m l d  (=। я<=
nd  <%W %@L "k= 9n  3<k   
3G %
!  9t m s p
  ".   । e P। x   ."  9 %  n ekt
=s  /  /  я<=/ <я %g   ।  /  я "
 3  ।    я(  o e
"  я<= %k   % e,. %  a"m   sg"  " = " , i m s pяk
 । <я    яn d, "   t =    ।  ".  3  । 
  , я %=  ŽB%
3 %s d=  " 3 t  =- d= uPs a, s % % । s % a% 9  <я M" 
   %  M"  a, i=  "     
 a  я
i   P। e
 । e "   t a " d= 3 t  ",  ),  я  ei = " , i m s pяk । = "
p s o an n я<=    । p x  3.k  ,i  , i m s pяk " m s e e, d 3,
  9=   e,  <L % eg"  /  /  ud   f"  SEVANATHA. ei d .,
%g   । 3. =k
 u=
eg"    i  я<  iu.e .*.’ Local Initiatives Facility for
eяn p,  /    t . a<    । Environment (LIFE)pl %  x  
 я(  a   % e"  я " e d  ". s % яn e pl     । e pl %M"
 । < %
@ я<=   " я<=% " e, %   /  । = "
= " , i

23
m s d x  3.k e, yBB",  ( k 3  e я<=g"  .i   P"  । %"
%mn "m e, %.я = " s % (= +,   । a<  o  sn  3 3  % i,
p  ,   яn e, = " p   e %< i। % mp  " = " m s  / o =k

e, k,   L  $ u.)   я
s  u= 
a  m s un   P। e  
  ।= "
  ,  , d     % " " d я 
~ 3 < %s  %  %  h % 
яn। p, = " "= (%3 я %) A“BB ,  ( US я<= =s   яn =  a<।   /    % 
$30)। s % e =  e    %m< %, = । %  ak "=, %  a3< p ,
pk e un%  p    । % ( t  n  %  %   o   @ =s  « ।
 я ud я<=   %я uPs  e я   । %  %   o  M" e    o @
  % (= e% <я  3 । s %   <9  " % P । M" $ , .   @
a " я<=g"  ".   = "    яn  < d= "= / 3 P 3   % < я 3 t  u
   । ei ". = " я<=g" x  %, p9  M"। d="= u´<
    mt o (=t
<    (= ant % M"  ।
  % я  ! %  /,   %   " я

, e, yBB",  = "   p BB- ABBB  %s  %m. P ।
,   m s %  U %m। e9  я<=  un 
%  k     o  /  %m। a e,.
%  =    M" e i u< я %m। 3o
 t@L  , %  n  P, nt n "
 F 3  % g9  e  , a । %< ,
 sn P, Pn P,   < e я<=g" i
 L "। a<  3  < "= a  ।

24
 e, e .я.o
/  "  । ": % , % 
%s e s  e"   %  x   я<= %s
% (  ei e .я.o , p~  । iu.e .*. e
iue%ei* e < %  p p e p~ , <
%s %= yBя । ei Waste Concern e " "k= "
я<= pk я   (=  un , я<=
=s   u
  e я<= %s  % (  ।
e / % , %  %s , s  я
 e G%9 
3G %n
  un  । %<  я<=
pk   (= <%s   s3
%@L  ।

= " m s  / o a= (.  , d я<=


pk я   3 । %, " ui D m s (windraw
composting)। e, e, = h" pl। e d a
<  
я<=g"  (3 t e= ". , p s p9@) e, "m
t: = " , i m s pl %< ,  "  (= e, .l s    %r 3nt
(= s   я<=g"  u­   t g)/  M"
 । eяn e=   ui D m s (Aerobic windraw
e / =k
 u= 

/ u!  . я<= pk 
composting) d an%   । ei d, in  
p~  e .я.o। e (= Waste Concern e 
@< q@। e d я<=g"  p 9=  
ul3
=। A‡ % " e.ei.e  s %  e
 ,i    /  /  %g   । e
iM  e  ul  e 3G u= 
Waste Concern

25
я<=g"   3.k e, s  st@   e e d %  n 
< n %@L  e m s  ‹B 
u   ik a
<  я  a.я p
  ।  i"  " 
। A‡  m s %m< U  । e f, /
st u a  u d  P    3 st 9  ".  %  3= )  /  " M"   e
  p    । e  u <  - @L  я я    яn = ,   । %mp o s  % <
o k  । e=   m s d st 9 L  m s un    , %  ‹B  
  t  p я  ‡‡  Š‡ *g %"% %।  । <  p di , я<= pk я   p
a.яg" 3  3< p   akя  %яn st ‡BB я m s %  un    । e ( 
9  ) d    % " " =s   । gƒ+*" p +,g"  " f %= । M"  d
% stg"  a=(      %m   । "  <%s P।       .r o e 
 )g" % (  st 9   t  nt яn  я । M"  t   ,    mt
=    । e /   %  s( % я<=g"  dr % я <%s P।   /  3   %   
  °  3 a.я/= , g"  яn .  3< p   m s un    (= a  i
   un% U । я<=g"   o", ",  ,  %m।
 st   t   (<   ।   t 
  (< 
яn   t p=k  <*   /"  
 ।e=   d <  e iT я      
%< ­ Ž‡- ‡B (  nt x   e   %  n  (
 < yy.Š% e iT я B.‹A%)। e pl .
 e

  4 "t  un  %  iT я  u 


% =    ।     % " " яn
 ! g)/ o m s f %     । e

26
 g" o e,. s9  "   3
* s /=  " x  . । 3 %s d= <
=   3 %g"  %k  ।

3 %s я<=  3
=   " 3 t  n $ 3 
uPL,
 "  * "/  , $ %,  , / 
я,  / 
 , st, я. , s +*",  ,  / ,. i=  я<=9
(landfill)  %я 9   ,
<  . M"  (
  g  g" e =s   3<)।    
%p      (=i eg"      ,
<  3 । nt p" ei d   " .
 o  < * i- ak i* unn  । ak ei
 " g"  ./ M"" e  unn  i 
t: ui D m s pяk  /  " я<  p e    %।
M" ™  i  q   M" я<=9    / 
eg" %  <      , <  %
 k 
= %o unn  ।
я<= %s e    :
 :
" o p s я  stg" ./ " e  k 
3  %s % (   p o p( an " . k 
= % unn  ( < * i- ak i*) 3
%   a9  3,   (= । 4(.  ""   t  .    ।   / eg" %я  "
9."   9 "9 i ।  i  ,
 d= ।  i  ,  я<=9 M""o eg" %я
 я<= 3 i "  % kti p p я     ,     я   ।  i
%  । 3  %  3tt  " M" 3  । p s  " stg"  "  9  %g  

27
=  3
   "  L  । e / " % 9 "  3  я<=g"  pk я  
=
, 3  " я  = ,/d=, p s я   । % , % , =k
 u= 
  
 < U 3   " (", – m. i= )  st m s p +,
/ ." । a " я<= ´%  3
eя   < (= an
<। 3  p s я   < d q     a  = % (=।  i %. 

M"  
%g" 9 "  (.   M" । o    %% i %  ।

9n  , (   <, 3  l D% = , , я 


   = e  )  " i=  "  9  M"
 ।  M"  % eg" 
  "" "

 " %g" ." M"  । eg"  ./ M"
 ।  " .g" (  " % (  p s %
M"  । e / 9n  l D%  "g" % ( 
PET  " % "  9  M"  ।  "g" 
"" %, PET  "  "  ।  "g" ™
p@ "o  " = /.g" nt p s  "  %  .............................
M"  ।   " ""g" o )/ "  9 
M"  - p s   3
= %।

G%9 g"  x  3.k  ,i  =    ।


D g" q   % я<=g" %  %  % M"
। %
@ <я    M" ।
  %3<=     " 
,  =s,3   %  ।
l   g"  я<= =s  p +, U  । 3 e  )  " ।  o я e,.  /  /  я 
%s  я<=    s   /,   Dя ।  я  3 । m s p +,   я  
e  (= %g"  p  M   ।

28
a , । %3<= *. 
।  ),  ), u). u). lg"   " k.d-  F  l। 3      )/-  " /
   9 "   ",  я   e%। %  g" o  я "
o।     k
  o   p ,  F  F  ) o!। . 9  g" o। (.    )  D  o g  g" ।
„ %   L  । %    <=s     kp  / / %  । /   %.  
)( ,.k  , s    । %  o я,    ",   я<= 3 . /  a" 
)( .......   * s  9% % <
n,  -  , %.  я "
o, % o।    (  
n  ) । l  %+,-  ". = , g" "= ,  n "=  =   ।  %  , i
     M"  я।   %     e,  "
,  "" .....”
9% o!  "  !।  я        %
 , 3 %g  n яn   e% "=   <
p@   ।    " x    )/  / h.........e, sb < ।   "   % 
Un , ujj" "  < g"   / 3 ।   "      " =  " / 3 o  b
" o!-   " "   / 3 । ei "  
я ,
  3 %  ।

“ei 3  n ,    ,
   g  / 
3 o , g g"  a" M"  e, $
u!   । g"  я<=    L 
।   g g" % я o       । 3
   % я o      /$। . .
  g"    i
/  " । g  g 
/

29