Napomena: skripta je prilagođena za dvostrani ispis.

Crvenom bojom je ozna-
čen bitan tekst (odnosno odgovori na najčešća pitanja na ispitu).



2009
N No os si it te el lj j p pr re ed dm me et ta a: : d do oc c. .d dr r. . s sc c. . N Ni ik ko ol la a P Pa av vi ič či ić ć
A As si is st te en nt t: : M Ma ar rt ti in na a S Sk ke en nd dr ro ov vi ić ć, , d di ip pl l. . i in ng g
3/29/2009
VOĆARSTVO- skripta
2




3

Sadržaj
I. OPĆI DIO ........................................................................................................................................................................... 7
Značaj voća u ljudskoj ishrani ................................................................................................................................................. 7
Podjela Republike Hrvatske po voćarskim regijama ............................................................................................................... 7
Podjela voćaka ............................................................................................................................................................................ 8
MORFOLOGIJA ............................................................................................................................................................................ 9
Oblici rasta voćaka ..................................................................................................................................................................... 9
Podzemni organi voćaka ........................................................................................................................................................... 10
Nadzemni organi voćke ............................................................................................................................................................ 11
Pupovi ................................................................................................................................................................................... 12
Morfologija jezgričavog voća (Pomoideae) .......................................................................................................................... 13
Morfologija koštunićavog voća (Prunoideae) ....................................................................................................................... 15
Morfologija lupinastih voćaka .............................................................................................................................................. 18
Morfologija grmolikih voćaka .............................................................................................................................................. 19
Morfologija južnih (mediteranskih) voćaka .......................................................................................................................... 20
Cvijet ..................................................................................................................................................................................... 21
Plod ...................................................................................................................................................................................... 22
FIZIOLOGIJA- rast i razvoj voćaka ............................................................................................................................................. 24
Životni ciklus ......................................................................................................................................................................... 24
Period vegetacije .................................................................................................................................................................. 26
Rast mladice ................................................................................................................................................................... 27
Rast korijena ................................................................................................................................................................... 27
Period generativne aktivnosti (rodnost voćke) .................................................................................................................... 28
Cvatnja, oprašivanje i oplodnja ............................................................................................................................................ 29
Cvatnja voćaka ...................................................................................................................................................................... 29
Oprašivanje voćaka .............................................................................................................................................................. 30
Oplodnja voćaka ................................................................................................................................................................... 31
Zametanje i rast plodova ...................................................................................................................................................... 32
Rast plodova ................................................................................................................................................................... 32
Čimbenici koji utječu na rodnost .................................................................................................................................... 34
Mjerenja vegetativne i generativne aktivnosti voćaka ......................................................................................................... 35
Suma toplinskih jedinica i fenologija cvatnje .................................................................................................................. 37
6. Pomotehnika .................................................................................................................................................................. 38
Razmnožavanje voćaka ......................................................................................................................................................... 38
Rasadnik ............................................................................................................................................................................... 40
Cijepljenje ............................................................................................................................................................................. 41
Generativno razmnožavanje ................................................................................................................................................ 42
Stratifikacija .................................................................................................................................................................... 42
Nepodudarnost između podloge i plemke ..................................................................................................................... 43
Sadnja voćaka ....................................................................................................................................................................... 43
4

Raspored sadnje ............................................................................................................................................................. 44
Plan sadnje ...................................................................................................................................................................... 44
Postupak sa sadnicama ................................................................................................................................................... 44
Tehnika sadnje ................................................................................................................................................................ 45
Rez nakon sadnje ............................................................................................................................................................ 45
Armatura u nasadu ......................................................................................................................................................... 45
Rez nakon sadnje ............................................................................................................................................................ 46
Armatura u nasadu ......................................................................................................................................................... 46
Održavanje plodnosti tla u voćnjacima ................................................................................................................................ 46
Uzgojni oblici ........................................................................................................................................................................ 48
1. Prostorni uzgojni oblici .......................................................................................................................................... 49
2. Plošni uzgoji oblici ................................................................................................................................................. 50
3. Uzgojni oblici u pravcu .......................................................................................................................................... 51
Rezidba voćaka ..................................................................................................................................................................... 52
Prorjeđivanje plodova .......................................................................................................................................................... 54
Život ploda ............................................................................................................................................................................ 55
Zrenje i dozrijevanje ploda ............................................................................................................................................. 55
Respiracija (disanje plodova) .......................................................................................................................................... 56
Procesi u tijeku zrenja voća ............................................................................................................................................ 56
Reguliranje zrenja voća ................................................................................................................................................... 58
Biokemija jezgričavog voća ............................................................................................................................................. 59
Određivanje optimalnog roka berbe .............................................................................................................................. 59
Tretmani plodova poslije berbe ...................................................................................................................................... 62
Čuvanje voća ................................................................................................................................................................... 63
Predhlađenje voća .......................................................................................................................................................... 63
Sortiranje, pakiranje i transport voća ............................................................................................................................. 66
Fiziološke bolesti .................................................................................................................................................................. 67
II SPECIJALNI DIO ...................................................................................................................................................................... 69
Jabuka (Malus domestica Borkh.) ......................................................................................................................................... 69
Kruška (Pyrus communis L.) ................................................................................................................................................. 71
Uzgojni oblici za jabuku i krušku ..................................................................................................................................... 72
Breskva (Prunus persica (L.) Batsch) ..................................................................................................................................... 73
Šljiva (Prunus domestica L.) .................................................................................................................................................. 75
Trešnja i višnja ...................................................................................................................................................................... 77
Trešnja (Prunus avium .................................................................................................................................................... 77
Višnja (Prunus cerasus L.) ............................................................................................................................................... 78
Kupina i malina ..................................................................................................................................................................... 80
Kupina (Rubus fruticosus agg.) ....................................................................................................................................... 80
Malina (Rubus idaeus L.) ................................................................................................................................................ 80
Jagoda (Fragaria sp.) ............................................................................................................................................................. 81
5

Južne (mediteranske) voćke ................................................................................................................................................. 82
Mandarina ili mandarinka (Citrus reticulata Blanco) ...................................................................................................... 83
Naranča (Citrus sinensis L.) ............................................................................................................................................. 84
Limun (Citrus limon (L.) Burm.f.) ..................................................................................................................................... 84
Najčešća pitanja na ispitu ..................................................................................................................................................... 86


6


7

I. OPĆI DIO
Značaj voća u ljudskoj ishrani
Voće se odlikuje niskom energetskom vrijednošću i bogatim sadržejem mineralnih tvari, vitamina, lako topivih šećera,
kiselina i dr.
Kemijski sastav voća određen na temelju analize 100 g svježeg ploda (prema Hilkenbaumeru):
VRSTA
BJELANČEVI-
NE KISELINE UGLJIKOHI- VITAMINI MINERALI
g g DRATI g A mg B1 mg B2 mg C mg
Kalcij
mg
Fosfor
mg
Željezo
mg
Jabuka 0,4 0,7 13 90 0,05 0,05 vlj.32 6 10 0,5
Kruška 0,4 0,3 13 20 + 0,05 4 13 15 0,5
Marelica 0,9 1,2 10,5 2790 0,05 0,05 7 16 25 0,5
Trešnja 0,8 0,7 15,3 620 0,05 0,05 8 18 20 0,5
Breskva 0,7 0,8 13,4 880 + 0,05 8 8 20 0,5
Šljiva 0,8 0,9 15,9 350 0,05 0,05 5 17 20 0,5
Kupina 1,1 0,9 8,6 200 0,05 0,05 21 32 30 1
Jagoda 1,3 1,8 7,6 60 0,05 0,05 60 28 25 1
Malina 1,4 1,6 6,8 130 + 0,05 24 40 35 1
Ribiz crv. 1,3 2,4 7,4 120 0,05 - 36 36 35 1
Ogrozd 0,9 1,9 8,6 290 - - 33 22 30 0,5
Grožđe 0,7 0,8 17,3 80 0,05 0,05 4 17 20 0,5
Lješnjak 17,4 - 7,2 100 0,4 - 3 290 350 4
Orah 11,2 - 8,7 30 0,5 0,15 3 83 380 2
Ribiz crni 180 mg Vit.C

Podjela Republike Hrvatske po voćarskim regijama

• panonska regija: P1 Istočno-panonska
podregij, P2 Srednje-panonska podregija,
P3 Zapadno-panonska podregija, P4
Sjevero-zapadno panonska podregija

• gorska regija: G1 Predgorska podregija,
G2 Gorska podregija

• mediteranska regija, M1 Sjeverno-
mediteranska podregija, M2 Srednje-
mediteranska podregij, M3 Južno-
mediteranska podregija

8

Podjela voćaka


Voćarska sistematizacija razlikuje se od botaničke jer ima drugačije kriterije. Sastoji se od pet osnovnih skupina koje
predstavljaju praktičnu podjelu voćaka. Četiri su odabrane prena građi ploda, a jedna prema području uzgoja.
1. jezgričave ili zrnate voćke (Pomoideae, sin. Maloideae):
jabuka, kruška, dunja, mušmula i oskoruša

2. koštičave voćke ili koštunice (Prunoideae):
trešnja, višnja, šljiva, breskva i marelica

3. lupinaste ili jezgraste voćke :
orah, lijeska, kesten, badem (bajam)

4. grmolike ili jagodaste voćke:
malina, kupina, ribiz, ogrozd i jagoda

5. južne (mediteranske) voćke:
limun, naranča, mandarinka (agrumi), smokva, rogač, žižulja, nar, kaki i maslina

Prema rasprostranjenosti:
Kontinentalne
Mediteranske




1. jabuka; 32%
2. agrumi; 19%
3. maslina; 17% 4. šljiva; 17%
5. breskva i
nektarina; 3%
6. ostalo; 12%
0%
5%
10%
15%
20%
25%
30%
35%
1. jabuka 2. agrumi 3. maslina 4. šljiva 5. breskva i
nektarina
6. ostalo
Struktura proizvodnje voća u R. Hrvatskoj
9

MORFOLOGIJA
Oblici rasta voćaka

Tri su osnovna oblika rasta voćaka. To su stablo, grm (pr. ogrozd) i polugrm (pr. malina). Stablo se razgranjuje na
određenoj visini iznad tla tako da na njemu razlikujemo deblo i krošnju. Grmovi nemaju deblo nego se krošnja razgranjuje
odmah iznad tla(ribiz, ogrozd, lješnjak i nar). U polugrma izdanci počinju rasti pod zemljom (malina i kupina).

Krošnja



Deblo


Korijen





Deblo je nerazgranati dio voćke između korjenova vrata i krošnje. Ima funkciju provođenja i akumuliranja hranjivih tvari.
Krošnja je razgranati dio stabla. Sastoji se od skeleta i ogranaka.
Skelet daje krošnji osnovni oblik, a čine ga:
• centralna os (provodnica)
• postrane skeletne grane:
1. primarne skeletne grane – izrasle iz provodnice - grančice (osnova rodnog drva)
2. sekundarne skeletne grane – razgranate iz primarnih grana - grančice (osnova rodnog drva)
3. tercijarne skeletne grane – razgranate iz sekundarnih grana - grančice (osnova rodnog drva)
Ogranci su grane (grančice) koje se razvijaju na skeletnim granama, a nose najmlađe izboje s pupovima, lišćem, cvjetovima i
plodovima. Ove se grančice dijele na rodne i nerodne. Razvoj se uvijek kreće ode nerodnih prema rodnima, pa su nerodne
grančice samo početak preobražaja u rodne.

Sl.2: Grm
Sl.1: Stablo
Sl. 3: Polugrm
10

Podzemni organi voćaka

Podzemni organ u voćaka je korijen. Razlikujemo pravi i adventivni korijen. Pravi korijen imaju voćke itrasle iz sjemena. On
ima glavni korijen ili žilu srčanicu koja se pruža u dubinu. Adventivnim nazivamo korijen nastao na neobičnom mjestu (iz
adventivnih pupova). Na primjer na reznicama (vegetativno razmnožavanje).












Građa korijena (sl.5):
1. korjenova kapa
2. rastuće korijenje s korjenovim dlačicama
3. prijelazno korijenje sa smanjenim brojem dlačica
4. provodno korijenje
5. skeletno korijenje

Korijenov vrat je prijelazni dio prema nadzemnim organima. Služi za orijentiranje pri sadnji i treba biti u razini tla.
Razvijenost i rasprostranjenost korjenove mreže ovisi o vrsti, sorti, podlozi i svojstvima tla.

Utjecaj tipa tla na rasprostranjenost korijenovog sustava (Sl. 6) Utjecaj vrsta i tipa tla na rasprostranjenost korijenovog
sustava (Sl. 7).


Sl. 7








Sl.4: Adventivni korijen- ukorijenjena
reznica ribizla
Sl.5 Građa korijena
Sl. 6
11

Nadzemni organi voćke

Deblo je razgranati, a krošnja nerazgranati dio drveta.
Dijelovi drveta (Sl. 8):
• 1 deblo
• 2 provodnica
• 3 produljnica
• 4 primarne skeletne grane
• 5 sekundarne skeletne grane
• 6 konkurentni izboji

Produljnica je izboj koji se razvija iz vršnog pupa provodnice ili
skeletnih grana, a nastavak je tih grana.
Konkurentni izboj je snažni izboj iz najvišeg lateralnog pupa koji
raste u istom smjeru s provodnicom ili produljnicom.
Mladica (Sl. 9) je izboj koji se razvije tokom jedne vegetacije i nosi
listove, u čijim se pazušcima razvijaju pupovi koji normalno tjeraju
sljedeće godine.
Ljetni, ili preuranjeni izboji (preuranjena mladica) (Sl. 10) su izboji
koji se razvijaju iz tek razvijenog pazušnog pupa.







Pršljenasta mladica (Sl. 11) je izboj iz lisnog pupa. Na vrlo kratkoj
osi nema izdužene internodije, već je nekoliko izboja poredano u
pršljenu. Na vrhu pršljena uvijek se razvije pup.
Jednogodišnji izboj- ljetorast (Sl. 12) je razvijena mladica koja na kraju
vegetacije odrveni i odbaci lišće. Razlikujemo dugi i kratki te rodni i nerodni
ljetorast.

Treba još spomenuti i mlaz ili vodopiju. To je dug i snažan izboj koji se razvija
iz adventivnog ili skrovitog pupa starijih grana na mjestu jačeg priljeva
hranjivih tvari. Najčešće se pojavljuje na mjestima jačeg reza skeletnih grana.
Sl. 9 Sl. 10

Sl. 11 Sl. 12

Sl. 8
12

Pupovi

Prema organu koji će se iz pupa razviti, pupove dijelimo na:
• Vegetativne (iz njih se razvijaju organi koji služe voćki za ishranu; korijen, mladice i lišće). Mogu biti: lisni, drvni,
latentni i adventivni.
• Generativne (iz njih se razvijaju cvijet, cvat, ili mladica sa cvjetnim pupom. To su cvjetni, cvatni i mješoviti pupovi).
Prema smještaju razlikujemo:
• Terminalne ili vršne (smješteni na vrhu izdanka).
• Lateralne ili bočne (smješteni postrano).

Drvni pupovi su najuži i najšiljatiji. Smješteni su na vrhu izboja ili na nodiju u pazušcu lista. Iz terminalnog drvnog pupa
razvija se u pravilu u sljedećoj vegetaciji novi izboj s jasno izdiferenciranim internodijima i listovima. Iz pazušnih pupova
tjeraju jači (bliže vrhu) ili slabiji izboji (sredina).

Lisni pupovi čine prijelaz između cvjetnih i drvnih pupova. Iz njih se razvija pršljen listova. To je zapravo drvni pup iz kojeg se
razvija vrlo skraćena mladica bez izdiferenciranih internodija (krajem vegetacije se mogu razlikovati od drvnih pupova).

Latentni (spavajući) pupovi smješteni su u bazalnom dijelu izboja, koji zbog slabije ishrane uslijed nepovoljnog smještaja ,
obično ne potjeraju, već ostaju u latentnom stanju (aktiviraju se npr. kod jakog reza).

Adventivni pupovi pojavljuju se iznenada bez ikakve pravilnosti na bilo kojem mjestu starijih ili mlađih dijelova stabljike ili
korijena. Stvaraju se najčešće na mjestima koja obiluju hranjivima (bliže nodija), ili na mjestima gdje pritječe više hranjiva i
hormona. Iz njih se najčešće razvijaju bujne uspravne mladice; mlazovi (vodopije).
Na sposobnosti stvaranja adventivnih pupova bazira vegetativno razmnožavanje i pomlađivanje voćaka.
Generativni pupovi po obliku su deblji i zaobljeni. Smješteni su kod jezgričavih voćnih vrsta u pravilu terminalno, a kod
koštičavih lateralno.
Iz cvjetnog pupa razvija se jedan cvijet (pr. breskva, marelica) dok se iz cvatnog pupa razvija cvat, to jest više cvjetova (pr.
trešnja, višnja, šljiva).
Iz mješovitog pupa se razvija mladica sa listovima i cvjetovima (pr: dunja, smokva, malina, jabuka, kruška).


Sl 13 : a) i b) cvjetovi iz breskve i marelice cvjetnog pupa, c) cvat višnje i d) cvat jabuke iz mješovitog pupa



13

Morfologija jezgričavog voća (Pomoideae)

Rodni pupovi su smješteni terminalno
U rodno drvo jezgričavog voća ubrajamo sljedeće izboje: štrljak ,stapku, plodnjak i pršljenasto rodno drvo.
na rodnom drvu. Iz vršnog pupa jednogodišnjeg izboja razvija se opet
jedan jednogodišnji izboj (produljni rast).






Štrljak je kratki izboj bez nodija i internodija, (na njemu se vide samo ožiljci od listova). Na vrhu je mješoviti ili vegetativni
pup. Na reduciranoj osi nalaze se ožiljci od otpalih listova pršljenaste mladice. Što je stariji produktivnost mu opada (ako se
razvija iz plodnjaka). To je najkvalitetnije rodno drvo kod jabuke i kruške.
Rodno (reproduktivno) drvo jabuke i kruške:


Jednogodišnji izboj

Trogodišnje drvo
Dvogodišnji izboj



Pršljenasto rodno drvo (Sl. 19). (rodni kolači, izrođeno
rodno drvo) nastaje razgranavanjem iz lateralnih pupova
štrljaka, stapki i plodnjaka. Veći broj razgranavanja daje
slabiju produktivnost.
Nerodni izboj je duga šiba (Sl. 17.)










Sl. 14: štrljak Sl. 15: stapka Sl. 16: plodnjak Sl. 17: Duga šiba


Sl. 19 Pršljenasto (izrođeno) rodno drvo Pomoidea
14


Sl. 20: shematski prikaz razmještaja rodnog drveta kod jabuke

U jabuke i kruške rodni pup je mješoviti cvatni pup. (Sl.
21) Iz njega izbija vrlo kratka mladica koja na vrhu nosi
inflorescencu. Rodno drvo je štrljak, stapka, plodnjak i
izrođeno rodno drvo.



Kod dunje (Sl. 22) rodni pup je mješoviti cvjetni pup iz
kojeg izbija duga mladica koja na vrhu nosi samo jedan
cvijet.


Sl. 21
Sl. 22
15

Morfologija koštunićavog voća (Prunoideae)

Generativni pupovi se formiraju lateralno
Rodno drvo koštunićavog voća su sljedeći izboji: svibanjska
kitica, kratka rodna šiba, mješovita rodna šiba i prstenasto nerazgranato rodno drvo.
na jednogodišnjim izbojima (duge i kratke rodne šibe) i na svibanjskim kiticama.
Vršni pup je uvijek vegetativni i izaziva produljni rast. Tijekom jedne vegetacije odvija se i rast i lateralno se formiraju
generativni pupovi.
Mješovita rodna šiba (Sl. 23.1) je jednogodišnji izboj
(ljetorast) duljine 30-70 cm. Cvjetni pupovi su poredani
duž cijele šibe, u različitim rasporedom pupova:
a) 2 cvjetna pupa sa strane i 1 vegetativni u sredini
(najčešće) (Sl. 23.3)
b) 1 cvjetni i 1 vegetativni
c) samo vegetativni
d) samo cvjetni
Kratka rodna šiba (Sl. 23.2) samo na vrhu nosi
vegetativni pup, a lateralno samo cvjetne pupove.
Nepovoljna, zbog lošeg odnosa lišća i plodova – sitni
plodovi (odstranjujemo ih u rezidbi).












Svibanjska kitica (Sl. 24) je izboj posve reduciranih internodija. Završava drvnim pupom oko
kojeg su smješteni cvjetni pupovi. Razvija se iz pršljenaste mladice i ima sobar odnos lista i
ploda. Trajna je zahvaljujući vegetativnom pupu koji se razvija u mali izboj s internodijima
na čijem je vrhu opet vegetativni pup i tako se stalno obnavlja (može imati 5-8 generacija
pupova što je čest slučaj kod višnje).


Breskva (Sl. 23) obično rodi na dugim mješovitim šibama, a rjeđe na kratkim šibama i svibanjskim kiticama. Ima povoljan
odnos lista i ploda. Vršimo jaki rez breskve kako bismo osigurali dovoljno vegetativnih izboja za sljedeću godinu uz
prorjeđivanje po potrebi.

Sl. 23
Sl. 24

16

Shematski prikaz razmještaja rodnog drveta kod breskve: Sl. 25.


Marelica ima jednako rodno drvo kao i breskva (duga mješovita rodna šiba, kratka rodna šiba i svibanjska kitica).
Prevladavaju kratka rodna šiba i svibanjska kitica, a u odnosu na breskvu, marelica ima manje dugih rodnih šiba.
Kod šljive (Sl. 26 i 27) prevladavaju uglavnom kratke rodne šibe i svibanjske kitice, a kod nekih sorata glavno rodno drvo su
duge mješovite šibe. Kod nekih sorata šljive (europskog porijekla) razvijaju se i TRNOVITI IZBOJI koji su nerodni izboji (Sl.
28): imaju lateralno smješteno nekoliko drvnih ili cvjetnih pupova (rjeđe).








Glavno rodno drvo trešnje (Sl. 30) je svibanjska kitica na kojoj se nalaze cvatni pupovi (u jednom pupu se nalaze 2-3 cvijeta
koji čine štitac). Imaju trajnost 10-12 godina.


Sl. 26 Sl. 27 Sl. 28
Sl. 25
17









Višnja (Sl.31) se javlja u dva tipa rasta. To su uspravni tip (erecta) i viseći tip (pendula). Rodno drvo su svibanjske kitice
(dominiraju kod uspravnog tipa). Razlika u odnosu na trešnju je ta što su na jednogodišnjem izboju smješteni samo
generativni pupovi, pa cijeli dio ogoljava nakon cvatnje, te se rod i lišće seli od unutrašnjosti prema periferiji krošnje (važan
rez) – pendula tip. Jedan cvatni pup ima 2-4 cvijeta.

ožiljci od stapke ploda






Rodni i nerodni izboji jezgričavih i koštunićavih voćaka:

rodni izboji nerodni izboji
jezgričave voćke
štrljak, stapka, plodnjak i pršljenasto
(izrođeno) rodno drvo
duga šiba
koštičave voćke
svibanjska kitica (trešnja, višnja i
šljiva), prstenasto nerazgranato rodno
drvo te kratka i mješovita rodna šiba
trnoviti izboj
(u šljive)

Sl. 30

Sl. 31

18

Morfologija lupinastih voćaka

Nema općenitog pravila razmještaja generativnih i vegetativnih pupova jer ove voćne vrste pripadaju različitim rodovima i
porodicama.
Orah i lijeska imaju razdvojene muške i ženske cvjetove koji se nalaze na istoj biljci. Muški cvjetovi su skupljeni u cvat resu.
Orah : muški cvjetovi tjeraju iz pupova koji se nalaze lateralno pri vrhu jednogodišnjih izboja. Ženski cvjetovi se nalaze na
vrhu mladice koja izbija iz mješovitog pupa koji se nalazi na vrhu jednogodišnjeg izboja.
Lijeska : muški cvjetovi se nalaze lateralno na jednogodišnjim izbojima. Ženski cvjetovi tjeraju iz mješovitih pupova i
smješteni u gornje dvije trećine jednogodišnjeg izboja.





Rodno drvo oraha i lijeske (Sl. 32):
Orah:
1. Mladica sa ženskim cvjetovima
2. Muške rese
3. Prašnički cvijet
4. Ženski cvijet
5. Jednogodišnji izboj
Lijeska:
6. Rodna šiba
7. Muške rese
8. Ženska cvat
9. Prašnički cvijet
10. Ženska cvat
11. Ženski cvijet





Kesten (Sl. 33) ima odvojene muške i ženske cvati na zajedničkim resama koje stoje uspravno u pazušcima listova mladica.
Muške cvati su na gornjim, a ženske na bazalnim dijelovima rese.




Sl. 32
Sl. 33
19

Badem ima više kategorija rodnih izboja:
a) Svibanjske kitice (najbrojnije su).
b) Kratke rodne šibe. Duljine su 5-20 cm. Iz 1 pupa izbiju 2-3 cvijeta.
c) Mješovite rodne šibe. Suge su 20-30 cm. Nalaze se na periferiji krošnje. Pri bazi se nalaze vegetativni, u sredini
su zajedno smješteni vegetativni i generativni pupovi, a vrh završava s vegetativnim pupom.

Morfologija grmolikih voćaka

Malina (Sl. 34) ima rodne jednogodišnje šibe na kojima
su lateralno smješteni mješoviti pupovi iz kojih se
razvijaju mladice koje u pazušcima listova nose cvatove.
Kada ti izboji donesu rod (sada već dvogodišnji), osuše se
te se odstranjuju rezidbom.
Kupina rodi na mladicama koje izbijaju iz prošlogodišnjih
prijevremenih izboja. Zbog kasnijeg dozrijevanja plodova,
rodni izboji ostaju u grmu skoro do kraja vegetacije, te se
zato kasnije odstranjuju nego kod maline.





Jagoda (Sl. 35) ima sasvim kratku stabljiku na kojoj razlikujemo 3 vrste pupova:
a) pupove iz kojih se razvijaju kratke zadebljale stabljike
b) pupove iz kojih se razvijaju vriježe
c) cvatne pupove


Slika 35:
1. korijen
2. stablo
3. list s lisnom drškom
4. vriježa (stolon)






Ribiz (Sl. 36) donosi rod na jednogodišnjim dugim šibama
te na kratkim izbojima smještenim na dvogodišnjim i
višegodišnjim šibama. Ima cvatne pupove skupljene su u
grozdove.
Ogrozd ima najviše cvatnih pupova na jednogodišnjim
izbojima, ali donosi rod i na dvogodišnjim izbojima.
Cvjetovi stoje pojedinačno ili dolaze 2 do 3 zajedno.



Sl. 34
Sl. 35
Sl. 36
Napomena: skripta je prilagođena za dvostrani ispis. Crvenom bojom je ozna-
čen bitan tekst (odnosno odgovori na najčešća pitanja na ispitu).

Morfologija južnih (mediteranskih) voćaka

Maslina (Sl. 37) ima cvjetove su skupljene u male
grančice u pazušcima listova na jednogodišnjim
grančicama. U cvatu ima obično od 15 – 30 cvjetova.
Agrumi imaju cvat gronju smještenu na vrhu mladice ili u
pazušcu lista. Mogu imati i pojedinačne cvjetove.
Smokva ima cvat oblika kruške sa slatkim mesnatim
stjenkama na čijoj su unutrašnjosti raspoređeni
mnogobrojni cvjetovi. Cvatovi se nalaze na vršcima
jednogodišnjih šiba (u proljetnoj cvati) ili u pazušcima
listova mladica (u ljetnoj cvati).









Sl. 37
21

Cvijet
Cvijet je generativni organ sjemenjača (Spermatophyta). Rodnost voćaka najviše ovisi o broju zametnutih i oplođenih
cvjetova. Cvjetni pupovi se diferenciraju u predhodnoj vegetaciji, a mnogim mjerama se može utjecati na stvaranje cvjetnih
pupova.
Cvjetovi voćaka su jednospolni (kod oraha, lijeske i kestena) i dvospolni (svi ostali).
Slika 38 prikazuje građu tipičnog (dvospolnog) cvijeta
voćaka. Podebljani su značajni dijelovi.
1. cvjetna stapka (ne brkati s peteljkom)
2. cvjetna loža (cvjetište)
3. lap
4. latica
5. filament (prašnička nit)
6. antera (prašnica) (5 i 6 daju prašnik)
7. polen
8. sjemeni zametak
9. plodnica
10. vrat tučka
11. njuška tučka
12. provodni sustav
13. polenska mješinica













Sterilni dijelovi cvijeta su cvjetna loža (cvjetište) i ocvijeće kojeg čine čaška i vjenčić. Listići čaške su lapovi, a listići vjenčića
su latice.
Fertilni dijelovi su tučak, građen od plodnice, vrata i njuške (ženski rasplodni organ) i prašnici (muški rasplodni organi).
Prema položaju plodnice (Sl. 39) cvjetove dijelimo na:
a) hipogine u kojima je plodnica nadrasla (pr. naranča)
b) perigini u kojima je plodnica obrasla (pr. trešnja)
c) epigini u kojima je plodnica podrasla (pr. jabuka)








Sl. 38
Sl. 39: a, b, c
22

Plod
Osnovni cilj voćarstva je dobivanje plodova, odnosno voća. Plod je reproduktivni (generativni) biljni organ. Sastoji se od
usplođa i sjemenke. Usplođe (perikarp) može biti suho i mesnato. Dijelovi perikarpa su: egzokarp (vanjski omotač, kožica),
endokarp (untarnji omotač, sjemenjača- kod jezgričavog voća, odnosno, koštica kod koštičavog) i mezokarp (meso) koji se
nalazi između njih. Plodovi dišu pomoću lanticela.
Prema dijelovima cvijeta iz kojeg nastaju, razlikujemo:
a) prave plodove koji se razvijaju samo iz plodnice (breskva, trešnja, višnja, lješnjak, bajam, ribiz),
b) neprave plodove koji se razvijaju iz plodnice i drugih dijelova cvijeta (jabuka, kruška, dunja, oskoruša, jagoda).

Prema građi razlikujemo sljedeće plodove:
a) jednostavni plodovi – plod se razvija iz jedne plodnice (breskva, šljiva, lješnjak)
b) sastavljeni plodovi – nastaju iz većeg broja sraslih koštunica (malina, kupina)
c) skupni plodovi – nastali iz cijelih cvatova (smokva, dudinja, ananas)
d) nepravi - nastali iz jednog ili više dijelova cvijeta – cvjetišta i čaške, plodničkih listova (jabuka, kruška, jagoda)

Građa-vrste ploda:
a) jezgričavog voća(sl. 40): kožica, meso (od perikarpoida-mesnatog cvjetišta, egzokarpa i mezokarpa) i sjemenjača
(endokarp). Iz čaške na vrhu ploda ostaju čašićni listići.
b) koštičavog voća(Sl. 41): kožica (egzokarp), meso (mezokarp), koštica (endokarp)














c) plod jagode je nepravi plod (Sl.41). Čine ga
oraščići (koji su zapravo pravi plodovi) koji
stoje na mesnatom cvjetištu.
d) kupine i maline(Sl. 43): plod je mnogokoštunica
(sočni sastavljeni plod). Sastoji se od koštunica
(Sl. 43.6), cvjetišta (43.7) i čaške (Sl. 43.8).
Sl. 40:Poprečni presjek jabuke
Sl. 41: Plodovi koštićavog voća
Sl. 42
Sl. 43
23

e) ribiza i ogrozda (Sl. 44): plod ogrozda je boba, a
ribiza grozd
f) plodovi lupinastog voća (Sl. 45): plod oraha je
koštunica, a plod kestena i ljeske je orah

Plod agruma je hesperidij. Građen je od egzokarpa žive
boje (najčešće žute ili narančaste). Mezokarp je spužvast,
ali nije sočan, a endokarp je sočan i građen od
ispregrađenog staničja. Nastao je iz nadrasle plodnice.













Slika 45: plodovi lupinastog voća:
1. plod - koštunica
Orah
2. presjek ploda
3. endokarp
4. sjemenka
5. bodljikava kupula- ježica
Kesten
6. plod orah
7. perikarp
8. kupula
Lješnjak
9. plod orah
10. presjek ploda
11. perikarp
12. sjemenka



Tipovi plodova voćaka:

skupina voćaka vrste tip ploda građa
jezgričave voćke jezgričasti plod (pomum)
kožica, meso (od perikarpoida-mesnatog
cvjetišta, egzokarpa i mezokarpa) i sjemenjača
(endokarp)
koštičave voćke koštunica (drupa)
kožica (egzokarp), meso (mezokarp), koštica
(endokarp)
grmolike
(jagodaste) voćke
jagoda (mnogo)oraščić (fraga)
oraščići (koji su zapravo pravi plodovi) koji stoje
na mesnatom cvjetištu
kupina i malina mnogokoštunica (polydrupa) koštunice, cvjetište i čaška
ribiz grozd

ogrozd boba (bacca)

lupinasto voće
orah koštunica (drupa)

kesten i lijeska orah (nux)

agrumi

hesperidij



Sl. 44: 1. grozd ribiza, 2. presjek bobe,3. boba ogrozda

Sl. 45
Sl. 45
24


FIZIOLOGIJA- rast i razvoj voćaka

Voćka je višegodišnja drvenasta biljka koja nosi listove, pupove i plodove, a prolazi kroz životne stadije ili dobi, te godišnje cikluse.
Životni ciklus

Predstavlja faze kroz koje voćka prođe tijekom života. Voćke koje se uzgajaju iz sjemena prolaze životne stadije, a sve vrste koje se
razmnožavaju vegetativno prolaze životne dobi
Životni stadiji:
jer se smatraju stadijski zrelima tj. sposobnima da u prvoj godini zametnu cvjetne pupove.
a) Mladenački (juvenilni) stadij počinje nicanjem sjemenjaka iz sjemena (ili ispravnije, dijeljenjem zigote) i traje nekoliko godina, sve
dok se ne zametnu cvjetni pupovi. Morfološke karakteristike ovoj stadija (kasnije se gube) su mali listovi, trnoviti izboji i sterilitet.
Traje različito, ovisno genetskim svojstvima vrste (breskva 2-3 godine, jabuka 6-12 g, orah i preko 15 god.) Jarovizacijom
b) Stadij zrelosti (fertilni stadij) nastupa kada sjemenjak prorodi i traje sve dok je voćka sposobna u dovoljnoj mjeri formirati
vegetativne i generativne organe. Nestaju trnoviti izboji, lišće je veće te se gubi sposobnost regeneracije i prilagođavanja na vanjske
faktore.
se može
skratiti juvenilni stadij.
c) Starosni stadij nije dovoljno proučen. Karakteriziraju ga slabija vegetativna i generativna aktivnost, a rodnost se seli prema periferiji
krošnje. Voćka postaje neotporna prema nepovoljnim okolinskim faktorima.
Životne dobi:
a) Dob mladosti (dob vegetativnog rasta) karakterizira snažan rast korijena i vegetativnih organa dok se generativni organi još ne
formiraju u toj dobi. Formira se osnovni skelet krošnje, i izboji imaju bujni uspravni rast i zatvaraju oštri kut s provodnicom (mlade
voćke imaju uspravnu krošnju).
b) Dob zrelosti (rodnosti) nastaje kad se počinju formirati cvjetni pupovi. Voćke donose prvi rod - početak rodnosti (niži prirodi).
Kasnije voćke prelaze u punu rodnost – održavati idealnu ravnotežu između vegetativnog rasta i rodnosti. Pod težinom plodova
skeletne grane i ogranci poprimaju horizontalniji oblik. Nakon niza godina rodnost počinje opadati.
c) Dob starosti (odumiranja): slabi vegetativni rasti i formiranje cvjetnih pupova. Voćka slabo rodi sve dok ne odumre. Prije toga se
voćka još pokušava regenerirati (prirodno pomlađivanje voćke). Na skeletnim granama se pojavljuju mlazevi iz spavajućih pupova,
koji mogu nakon par godina formirati cvjetne pupove (ekstenzivni voćnjaci).

Sl. 46
25

Godišnji ciklus obuhvaća faze kroz koje voćka prolazi tijekom jedne godine
Period mirovanja:
. Uvjetovan je klimatskim faktorima. Razlikujemo period mirovanja i
period vegetacije.
a) Duboko zimsko mirovanje je period od opadanja lišća do bubrenja pupova. U našim klimatskim prilikama to je period od kraja
listopada do početka ožujka. Smanjuje se količina hormona rasta( auksina, citokinina i giberelina), a povećava se količina dormena
(etilena i apscizinske kiseline) koji pospješuju spavanje voćaka. Dormeni se razgrađuju pod utjecajem sume inaktivnih temperatura (<
5
o
C).
Općenito, voćke u proljeće normalno rastu i cvatu ako su tijekom zime bile izložene 4 do 10 tjedana temperaturama 5-12
o
C.
Svaka vrsta (sorta) mora skupiti određenu sumu inaktivnih temperatura da bi u proljeće mogla započeti s vegetacijom.


Sl. 47: aktivnost hormona u mirovanju i vegetaciji

Prekid dubokog zimskog mirovanja;
• u zatvorenom prostoru mogu izazvati: kloroform, etilbromid, aceton, acetilacetaldehid, etilen, alkohol, ugljični dioksid, tople kupke
(35-40
o
C), rendgenske zrake, izlaganje suši, i dulje osvjetljenje.
• na otvorenom: dinitro-o-krezol, dinitro-o-cikloheksilfenol i kalijev tiosulfat.
Navedeni preparati potenciraju anaerobno disanje.
b) Ekološko (prisilno) mirovanje vezano je uz temperaturne prilike koje vladaju po završetku zimskog mirovanja, jer pada otpornost
prema niskim temperatura. Ne dozvoljava da voćka krene i procvjeta (u protivnom bi došlo do smrzavanja). U zadnjih deset godina je
jako kratko.

c) Ljetno mirovanje odnosi se na pupove. Pupovi ulaze u fazu mirovanja po završetku rasta mladice (krajem lipnja). Kod breskve se
mogu takvi pupovi probuditi tijekom ljeta pa nastaju preuranjene ili ivanjske mladice. Mirovanje pupova mogu prekinuti: nesvjesno
ili drastično rezanje mladica (zbog hranjiva se aktiviraju spavajući pupovi), navodnjavanje i pretjerana gnojidba dušikom te djelovanje
kemijskih preparata. Prekidom ljetnog mirovanja generativnih pupova dolazi do cvatnje u jesen pri čemu se mogu razviti
partenokarpni plodovi.
Prekid mirovanja jedino je koristan kod proizvodnje sadnica. Dobivamo kvalitetne sadnice sa preuranjenim izbojima koje imaju višu
cijenu.

26

Period vegetacije
Odvijaju se fenofaze vegetativne i generativne aktivnosti. Razlikujemo vremenski odvojenu vegetativnu aktivnost nadzemnog i podzemnog
dijela voćke. Tako korijen ima godišnje dva vrhunca intenziteta rasta i to u jesen, nakon odbacivanja lišća i u proljeće, prije početka rasta
nadzemnih organa.
Vegetativna aktivnost nadzemnog dijela počinje kolanjem sokova i bubrenjem pupova, a završava jesenskom promjenom boje lišća. U
voćarskoj praksi bitno je ne vezati se uz datume nego uz fenofaze rasta i razvoja.
Najznačajnije fenofaze nadzemnih vegetativnih organa (Štampar,1966):
a) Pupanje
b) Listanje
c) Rast mladice
d) Jesenska promjena boje lišća
e) Opadanje lišća

Tablica (dolje): fenofaze jabuke


A mirovanje – zimski pup
B
pucanje ljuski
(A-C zaštita)
C otvaranje pupa
C3 mišje uši
D3 otvorena rozeta
E ružičasti pup
E2 crveni baloni
F početk cvatnje
F2 puna cvatnja
G početak padnje latica
H završetak padanja latica
I
formiranje plodova
-> prorjeđivanje
J
rast plodova
(T stadij)
Slika 48: fenofaze voćnih vrsta
27


Vegetativni rast može biti primaran i sekundaran. Za primarni rast je
zaslužno meristemsko staničje koje se nalazi u vrhu mladice. Sekundarni rast
odvije se djelovanjem sekundarnog meristema, kambija.
Tijekom rasta razlikujemo tri faze rasta staničja:
a) Diobu stanica: troši se puno ugljikohidrata, dušičnih hranjiva, i
mora se osigurati dovoljna količina biogenih elemenata.
b) Rast stanica: dolazi do izduživanja stanica, najintenzivnije je disanje,
utrošak ugljikohidrata je jako visok, jer se osim na disanje troše i na
izgradnju staničnih stjenki. Debljina membrana se povećava i
nakuplja se celuloza.
c) Diferencijaciju stanica za određene funkcije: dolazi do formiranja
drva i kore (odrvenjivanje izboja).

Rast mladice
U rastu mladice razlikujemo primaran odnosno produljeni rast i sekundarni rast u debljinu.
a) Primaran rast se odvija u tri faze:
1. Intenzivan rast koji traje do kraja lipnja, dok se sasvim ne formira pup na vrhu mladice.
2. Ljetni rast (v. → ljetno mirovanje) počinje u 7. mjesecu i traje do jeseni. Posljedica je naglog priljeva hranjiva, povećane vlage ili obilne
gnojidbe dušikom. Kao posljedica mogu potjerati ljetni (preuranjeni izboji).
3. Jesenski rast je nepoželjan jer vrh mladice ne može odrveniti, i smrzne. Do njega dolazi uslijed greške u tehnologiji uzgoja.

Zastoj između 1. i 2. faze rasta mladice (kraj 6. do druge dekade 7. mj.) je značajan jer tada otpočinje diferencijacija generativnih pupova.

b) Sekundarni rast počinje kasnije od produljenog rasta. Dioba i povećanje stanica najprije počinje u kambijalnom staničju mladice,
zatim se aktivira kambij u mlađim pa starijim granama i konačno u deblu. Radom sekundarnog meristema - kambija, formiraju se
sekundarni ksilemi floemi. Mladica prelazi u sekundarnu građu i do kraja vegetacijskog perioda odrveni. Primarni i sekundarni rast
odvijaju se ritmički i uvijek zadržavaju osnovni oblik
Optimalna dužina mladice je do 50 cm, a duže mladice (1-1,5 m) su posljedica loše tehnologije i loše utječu na rodnost sljedeće godine (za
1 m prirasta mladice potrebno je hranjiva kao za 1 plod).
sigmoidne krivulje.
Obzirom na raspored hormona u biljci razlikujemo:
a) akrotone biljke imaju hormone (rasta) smještene u vršnim dijelovima. To su kontinentalne voćne vrste.
b) bazitone biljke imaju hormone smještene pri bazi stabla. Primjer je maslina.
c) polibazitone biljke imaju hormone raspoređene naizmjenično po biljci. Primjer su šipak i ljeska.
Topofizis ili dominantnost vrha predstavlja najjači razvoj mladice iz vršnih pupova. U vrhu izboja se nalaze hormoni rasta koji djeluju na
vegetativnu aktivnost lateralnih pupova pri čemu se jače razvijaju mladice bliže vršnom pupu.
Čimbenici koji utječu na vegetativni rast:
a) Podloge
b) Položaj pupova (dominantnost vrha, akrotonija, bazitonija)
c) Starost stabla
d) Količina hranjiva u tlu (posebno dušika)
e) Temperatura. Kod 5
o
C prestaje rast. Optimum rasta je 25
o
C. Temperatura djeluje na procese disanja i fotosinteze. Povećanjem
temperature pojačava se intenzitet disanja. Kod 30
o
C intenzitet disanja je dvostruko veći nego kod 15
o
C.
f) Svjetlost (fotosinteza)

Opadanje lišća predstavlja završetak vegetativne aktivnosti. Vezano je uz aktivnost hormona i to etilena i apscizinske kiseline. Dolazi do
prebacivanja hranjivih tvari iz lišća u grane, stvaranja separatnog sloja i prekida veze između peteljke lista i stabla. Mijenja se boja lišća uslijed
razgradnje klorofila, a pojava ksantofila i karotenoida. Voćke s ranijim završetkom vegetacije bolje su spremne za zimu.

Rast korijena
Korijen ima dva vala intenzivnog rasta i to ujesen, nakon što voćka odbaci lišće i u proljeće, prije početka vegetacije. Rast korijena se izmjenjuje
sa rastom nadzemnog dijela (najveća aktivnost nadzemnog dijela, najmanji rast korijena).
Slika 49: rast korijenovog sustava i nadzemnog dijela
biljke
28

Proljetni rast korijena započinje kada nastupe minimalne temperature za rast korijena. Ovisno o voćnoj vrsti to su za: šljivu 2-5
o
C, jabuku 5-8
o
C, breskvu 12-15
o
C, smokvu 9-10
o
C ie agrume 16-18
o
C. Optimalne temperature rasta korijena za većinu vrsta variraju između 15-25
o
C.
Jesenski rast korijena važan jer se stvara korijenje koje ima apsorptivnu funkciju sve dok se u proljeće ne razvije novo korijenje. U korijenu se
skladište rezervne tvari potrebne za proljetni rast korijena i nadzemnog dijela. Bolji je te se zbog toga preferira jesenska, a ne proljetna sadnja
voćaka (voćka prima ranije vodu i hranjiva iz tla nego voćka posađena u proljeće).
Intenzivan rast korijena odvija se kad nastupe min. temp. za rast korijena, te u 5. i 8. mjesecu.
Period generativne aktivnosti (rodnost voćke)

Najznačajnije fenofaze nadzemnih generativnih organa (Štampar,1966):
1. bubrenje generativnih pupova
2. otvaranje generativnih pupova
3. cvatnja
4. zametanje plodova
5. opadanje viška zametnutih plodova
6. diferencijacija cvjetnih pupova
7. zrioba plodova

Voćke rode ako su ispunjeni svi uvjeti za rast i razvoj reproduktivnih organa.
Poremećaji u tom rastu i razvoju uzrokuju nerodnost voćaka.
Mladenačka nerodnost je svojstvena svim voćkama. Prvih godina nakon
sadnje formiraju se samo vegetativni organi. Tek kad voćka postigne
određeni uzrast postaje sposobna formirati generativne organe - cvjetne
pupove.
Nerodnost u fertilnoj dobi - uzrokuju faktori koji destimuliraju zametanje
cvjetnih pupova i faktori koji ometaju oplodnju i razvoj ploda, a njihovo
djelovanje se manifestira u vidu trajne, povremene ili periodične
Rarast i razvoj reproduktivnih organa odvija se u nekoliko faza od kojih su najvažnije:

(alternativne) rodnosti.
Zametanje cvjetnih pupova:
zametanje cvjetnih pupova, cvatnja, zametanje i rast
plodova.
vrijeme diferencijacije cvjetnih pupova

počinje 8-10 mjeseci prije cvatnje za većinu voćnih vrsta (za jabuku, u lipnju).
Iznimke su
jagoda, malina i kupina – diferencijacija započinje krajem 8. mj i završava u 10.mj
:
maslina – krajem 1. mjeseca

Do danas nije potpuno objašnjeno koji su faktori o kojima ovisi zametanje cvjetnih pupova. Izmjenjuju se i nadopunjuju razne teorije, od kojih
su najvažnije:
1. Sachsova teorija (1865.g.) Po ovoj teoriji formiranje cvjetnih pupova ovisi o nakupljanju neke određene tvari, koja je još nepoznata.
2. Klebsova C/N-teorija: formiranje cvjetnih pupova ovisi o odnosu mineralnih hranjiva (posebno dušika) i ugljikohidrata. Ako u
kritičnom momentu prevladavaju u staničju ugljikohidrati, dolazi do formiranja cvjetnih pupova, a ako prevladavaju mineralne tvari
pojačava se vegetativni rast.
3. teorija o fotoperodizmu Garnera i Allarda: određene voćne vrste rode pod određenom duljinom dana – nije prihvaćena jer pojedine
voćne vrste rađaju na dužini dana ispod, oko i iznad 12 sati.
4. hormonalna teorija je najprihvaćenija. Tvrdi da je za rodnost je važan kvalitetan odnos hormona. Giberelin je hormon koji izravno
utječe na rodnost. Sinteza giberelina se odvija u sjemenkama. Više plodova  više sjemenki  veća produkcija giberelina  slabija
diferencijacija generativnih pupova. Giberelini se počinju sintetizirati 40 dana iza cvatnje

tako da je važno prorjeđivanje plodova
unutar tih 40 dana (odstranjuje se višak plodova, manja sinteza giberelina, veća diferencijacija).
Slika 50: okvirni prikaz faza generativnog razvoja na breskvi
29

Cvatnja, oprašivanje i oplodnja
Cvatnja voćaka
Cvatnja je, za dobivanje prinosa vrlo važna fenofaza jer rodnost voćaka najviše ovisi o broju zametnutih i oplođenih cvjetova. Ovisi o svojstvima
same voćke (kako plemke, tako i podloge), o agrotehničkim zahvatima (zakašnjela rezidba odgađa cvatnju i do 15 dana)
1
Prema vremenu cvatnje sorte se dijele na:
te o ekološkim
uvjetima, prije svega temperaturi tla i zraka. Na vrijeme cvatnje djeluju i geografska širina (za svaki stupanj geografske širine cvatnja kasni 4-6
dana) i nadm.visina (svakih 100 m n.v. cvatnje kasni 3 dana).
• rane,
• srednje i
• kasne

Zbog među oprašivanja autosterilnih sorata važno je da se sorte u nasadu podudaraju u vremenu cvatnje.

Udio cvatnih pupova u odnosu na cvatnju:
• 0-30 % nedovoljna cvatnja
• 31-60 % umjerena cvatnja
• 61-90 % dobra cvatnja
• >90% prekomjerna cvatnja

U našem klimatu voćne vrste počinju cvast i pri ovim srednjim dnevnim temperaturama:
• marelica 7 – 11 – 13
o
C
• trešnja i višnja 8 – 12 -15
o
C
• šljiva 8 – 12 -16
o
C
• kruška 9 – 12 -16
o
C
• jabuka 11 – 16 – 18
o
C
• orah 12 – 16 – 18
o
C


1
važno u klimatima gdje se javljaju kasni proljetni mrazevi
30

Oprašivanje voćaka
Oprašivanje je prijenos peluda na njušku tučka.
Razlikujemo:
• samooprašivanje – oprašivanje polenom iste sorte
• stranooprašivanje – oprašivanje polenom druge sorte

Prema načinu oprašivanja voćne vrste možemo svrstati u dvije grupe:
1) anemofilne - oprašuju se putem vjetra (lijeska, orah, maslina i kesten)
2) entomofilne - oprašuju se pomoću kukaca (većina voćnih vrsta)

Najznačajniji prenosilac polena voćaka pčela. Za hladnog i kišnog vremena oslabljen je let pčela, pa su za oprašivanje važni drugi insekti,
posebno bumbari. Pčela ima prednost pred ostalim insektima jer se zadržava na istoj vrsti, i prezimljuje kao odrasla jedinka i kada nastupe
temperature zraka od 12°C one izlaze iz košnice i mogu izvršiti oprašivanje. Smatra se da su za 1 ha voćnjaka za kvalitetno oprašivanje
dovoljne
Bumbari nisu osjetljivi na temperature i vjetar kao pčele. Prenose veću količinu polena.
2-4 košnice pčela.
Kod bumbara prezimi samo majka
Raspored oprašivača u nasadu (Sl 50):
koja odlaže jaja, pa
je dulji razvoj bumbara te su početkom proljeća malobrojni.
• za osiguranje kvalitetnog oprašivanja, nasad se podiže tako da se zasade 2, 4 ili 6
redova vodeće sorte i 2 reda oprašivača
• u manjim nasadima preporuča se sadnja oprašivača po šahovskom rasporedu i to
oko 10 % stabala bi trebali biti oprašivači, a ostatak vodeća sorta

Utjecaj srednjih dnevnih temperatura na oprašivanje pri fenofazi G:
• 16-18°C: razlika u cvatnji 1-2 dana
• 10-12°C: razlika u cvatnji 3-4 dana

Slika 50: raspored oprašivača u voćnjaku
31

Oplodnja voćaka
Oplodnja je spajanje gameta. Sve pojmove o oplodnji u voćarstvu definiramo na razini sorte. Oplodnja je moguća samo kod onih sorti koje
imaju u cvijetu normalno razvijene ženske spolne organe.

Dva su tipa oplodnje:
• autogamija - do oplodnje dolazi nakon oprašivanja vlastitim polenom (sa istog cvijeta, stabla, ili drugog stabla iste sorte)
• alogamija - do oplodnje dolazi jedino nakon oprašivanja polenom druge sorte, uz uvjet da je polen fertilan, normalno klijav i
kompatibilan sa tučkom

Autofertilitet (samooplodnja) je sposobnost sorte da nakon oprašivanja vlastitim polenom zametne plod koji će imati razvijene sjemenke s
embrijem. To je dosta rijetka pojava kod voćaka (malina, kupina, ribiz, ogrozd, neke sorte breskvi i marelica). Samooplodne su većina sorata
breskve, marelice, malina i jagoda.
Autosterilitet (u samoneoplodnih sorata) je nemogućnost oplodnje peludom iste sorte. Primjer: jabuka, kruška i trešnja.
Intersterilitet je nemogućnost međusobne oplodnje sorata. Javlja se usljed inkompatibiliteta ili steriliteta polena.

Sterilitet može biti:
1. Morfološki. To je nesposobnost za oplodnju zbog nepotpuno ili abnormalno građenog
cvijeta – nedostaju bitni dijelovi cvijeta (prašnici ili tučak). Može biti : totalni i djelomični.
2. Citološki. Uslijed poremećaja u broju kromosoma.
Pr: sorte jabuka mogu biti diploidi (2n=34kromosoma) i triploidi (51 krom.)
Oplodnja među ovakvim sortama uzrokuje probleme u gametogenezi koji uzrokuju sterilitet ili slabu
klijavost polena i jajne stanice. Karakteristika triploidnih sorata je da im je plojka lista veća od
diploidnih i malo su bujnije.
3. Faktorijalni. Uvjetovan je latentnim genima i ne dolazi do oplodnje.
4. Fiziološki sterilitet ili inkompatibilitet. Nemogućnost oplodnje iako su ženski i muški
rasplodni organi normalno razvijeni i gamete funkcionalno sposobne za oplodnju (spriječen
je fiziološki rast polenove mješinice na tkivu tučka). Uzrok tome su alelomorfni faktori
steriliteta: S1, S2 i S3…
To je najčešći oblik steriliteta.

Autoinkompatibilne sorte – sorte koje sadrže gene steriliteta (jabuka, kruška i trešnja).
Interinkompatibilne sorte – ako dvije sorte sadrže iste gene steriliteta, ne može doći do normalnog
klijanja polena, pa ni do međusobne oplodnje.

5. Inducirani sterilitet. Javlja se povremeno zbog štetnog djelovanja klimatskih faktora ili nedovoljne ishrane.

Efektivno vrijeme oplodnje je vrijeme potrebno da polen proklije od njuške tučka do plodnice tučka. Vezano je uz temperature i porijeklo
polena. Ako je polen s vlastitog cvijeta, klijanje je jako usporeno (rijetko da se cvijet oplodi vlastitim polenom). Kod jabuka, krušaka i trešanja
klijanje traje u prosjeku 24-120 sati.

Efektivno vrijeme oplodnje (E.V.O.) u danima pri srednjoj dnevnoj temperaturi od 20°C:

VRSTA ŽIVOT
PLODNICE
KLIJAVOST POLENOVE
MJEŠINICE
E.V.O.
Trešnja 5,5-6,5 1.vlj 4,0 - 5,0
Višnja 5,5-6,5 1.vlj 4,0 - 5,0
Šljiva 7,0-12,0 3.tra 4,0 - 8,0
Jabuka(diploid) 4,0-7,0 1.vlj 3,0 - 5,0
Jabuka (triploid) 4,0-6,0 1.vlj 2,0 - 3,0


Slika 51: sterilitet uslijed oštećenja
prašnika
32

Utjecaj vanjskih faktora na oplodnju:
1. Temperatura - za klijanje optimalna između 22 i 27
o
C
2. Vlaga zraka - niska isušuje njušku tučka i polen se ne može “primiti” te ne dolazi do oplodnje, dok viša stimulira klijanje polena
3. Vjetar - ometa let pčela i pospješuje isušivanje njuški
4. Kiša - može razrijediti ili isprati sekrete s njuški tučka, ispire polen sa polenovnica i sprečava let pčela
5. Utjecaj biljnih hormona (giberelin kod kruške Društvenke)
6. Utjecaj polena
7. Ishrana - dobrom opskrbom hranjivima može se povećati postotak oplođenih cvjetova i do tri puta
8. Bolesti i štetnici - zaraženi i napadnuti cvjetovi obično nisu sposobni za oplodnju
9. Pesticidi i insekticidi - djeluju toksično na insekte - prenosioce polena


Zametanje i rast plodova
Nakon oplodnje plodovi počinju rasti povećavajući volumen i težinu, a kada su najkrupniji, zbivaju se procesi dozrijevanja koji se nastavljaju i
nakon berbe.
Partenokarpija je razvoj ploda bez oplodnje. Ovakvi plodovi su zaostali po veličini,
deformirani i nemaju sjemenki.
Može biti:
a) vegetativna – zametanje i razvoj ploda bez polena
b) stimulativna – polen djeluje stimulativno na oplodnju, ali polenova mješinica ne dopre
do embrionalne vreće
c) lažna – plod se zametne nakon oplodnje, ali embrio abortira pa se razviju samo šture
sjemenke – zigotni sterilitet (javlja se kod triploidnih sorata)

Apomiksis je razvoj plodova s normalnim sjemenkama bez oplodnje.
a) partenogeneza - embrij se razvija iz haploidne jajne jezgre
b) apogamija - embrij se razvija iz diploidne sinergide tj. antipode
c) adventivna embrionija - embrij se razvija iz somatske stanice nukleusa

Adventivna poliembrionija: iz jedne sjemenke niče više biljaka, a ona koja je produkt oplodnje je najslabije bujnosti.
Pr.: Poncirus trifoliate.

Rast plodova
Broj plodova ovisan je o intenzitetu cvatnje, oplodnje i opadanja plodova.
Postotak oplođenih plodova je jako varijabilan od 2-75 %, a ovisi o vrsti, sorti, ishrani voćke, vremenskim prilikama za vrijeme cvatnje, sorti
oprašivaču, itd.

Samo jedan dio zametnutih plodova se razvije do pune zriobe, dok veći dio padne

Za jabuku je dovoljno da se 7-14 % cvjetova (od ukupne cvatnje) zametne u plodove, kako vi se osigurao dobar prirod, kod krušaka od 8-12 %,
a kod koštičavih voćnih vrsta se veći postotak cvjetova razvije u plodove: breskva, marelica i šljiva – 10-20 %, a trešnja i višnja – 15-25 %.

Slika 52: partenokarpni plod jabuke
33


Dinamika rasta ploda:
Plod Pomoidea i Prunoidea raste dvostrukom sigmoidnom krivuljom.

Tri su faze rasta ploda:
1. faza – nakon oplodnje, u početku je taj rast polagan, a zatim brži . Intenzivno je dijeljenje, izduživanje i uvećavanje stanica. Troši se puno
hranjiva, intenzitet disanja je najjači.
2. faza – nakon lipanjskog opadanja plodova. Rast je usporen jer se formira endokarp (koštica, sjemenke).
3. faza – bubrenje plodova - u početku usporeno, a kasnije nagli rast - rane sorte breskve ne stignu formirati koštica (nema klijavosti), jer su 1. i
3. faza intenzivne.

Faktori o kojima ovisi rast ploda
1. Temperatura: nakon oplodnje plod je vrlo osjetljiv na temperature ispod 0
o
C. Stradavanje: - koštičavo na – 1,1 do -2,1
o
C,
jezgričavo na – 1,7do -2,7
o
C. Temperature iznad 30 i 35
o
C kritične za rast ploda jer stvaraju ožegotine na plodu, smanjuje se fotosinteza,
povećava disanje – loše djeluju na odnose šećera i kiselina u plodovima (loša kvaliteta).
2. Opskrba vodom je važna u sve 3 faze rasta ploda. >ko u 1. fazi umnožavanja stanica nema dovoljno vode, stanice se kvalitetno NE
formiraju, i ako pred berbu dođe do povećanja vlažnosti u te stanice ulazi veća količina vode i dolazi do pucanja stanica, odnosno plodova.
Kod višnje i trešnje ne dolazi do pucanja plodova samo od vlage iz tla, nego i ako duže vrijeme pada kiša (više od 12 sati/dan): Tada plod
apsorbira oborinsku vodu (voda ulazi kroz mikropore u plod) i dolazi do pucanja (to se može spriječiti prekrivanjem nasada PVC folijom).
3. Utjecaj ugljikohidrata: u prstenovanih voćaka plodovi su veći što se pripisuje većoj količini ugljikohidrata.
4. Utjecaj mineralnih hranjiva: najvažniji je dušik – posebno u fazi diobe stanica i prije lipanjskog opadanja plodova. Na veličinu
ploda stimulativno djeluju K, Cu, B, Zn i Mg.
5. Broj plodova/ stablu: veći broj plodova, sitniji su i obrnuto – važno prorjeđivanje.
6. Utjecaj broja sjemenki: intenzitet rasta i veličina ploda (uz ostale faktore) ovisi o broju sjemenki u plodu. Auksini se proizvode u
sjemenci za vrijeme rasta plod->utječu na rast->izduživanje stanica (aktivnost auksuina vezana je uz temp. i svjetlo).
Opadanje plodova zbiva se u tri vala, od cvatnje i do berbe :
1. 10-20 dana nakon opadanja latica i tada otpada oko 50 %

plodića. Otpadaju neoplođeni plodovi u kojima je zbog podražajnog
djelovanja polena došlo do početnog dijeljenja stanica plodnice.
2. Lipanjsko opadanje plodova –otpadne od 30-32 %

plodova. Razni uzroci: nedovoljna ishrana (pogotovo N), pomanjkanje hormona,
oborine(suša).
3. Pred berbu – otpadne oko 8 %

plodova. Uzroci su hormonalnog karaktera (apscizinska kiselina i etilen stvaraju separatni sloj između
peteljke ploda i drva i plodovi padaju) te ekološke prilike.
34


Alternativna rodnost voćaka je izmjena rodnih i nerodnih godina, bez direktnog utjecaja klimatskih faktora na redukciju priroda stabala.
a) totalna – ako prirod totalno
b) parcijalna – ako voćka donese
izostane
Nerodnost u fertilnoj dobi uzrokuju faktori koji destimuliraju zametanje cvjetnih pupova i faktori koji ometaju oplodnju i razvoj ploda, a
njihovo djelovanje se manifestira u vidu
mali rod
trajne, povremene ili periodične
Očituje se na dva načina:
(alternativne) rodnosti. Nastaju veliki gubici jer se u nasadu moraju
provoditi sve potrebne agro- i pomotehničke mjere, a prirod izostaje
1. - da voćke uopće ne zametnu cvjetne pupove
2. - da se
,
cvjetni pupovi zametnu ali se normalno ne razviju
Oba oblika nerodnosti se objašnjavaju istim uzrokom – nedovoljnom ishranom u godini jakih prinosa, te još nekim faktorima – odnos između
vegetativnog i generativnog rasta, djelovanja hormona rasta i hormona cvatnje. Alternativna rodnost češća je kod Pomoidea, a izrazito
periodičnu rodnost ima šljiva Bistrica.
pa je oplodnja slaba.
Karakteristika je pojedine voćne vrste a i sorte. Ublažuje se provođenjem primjerenih agrotehničkih mjera (prorjeđivanjem, gnojidbom,
rezidbom…)
Čimbenici koji utječu na rodnost
Na rosdost utječu biološka svojstva plemke i podloge, uvjeti okoline te pomo- i agrotehničke mjere:
1. Svjetlost stimulira formiranje cvjetnih pupova. Najveći zahtjevi voćaka za svijetlom su krajem 6.
2. Temp - optimalne temperature za rast, disanje i fotosintezu su od 20-25
0
C. Visoke temperature inhibiraju vegetativni rast, pa ako se pojave
krajem 1. vegetativnog rasta, mladica prestaje s rastom i veća je diferencijacija.
mj!
3. Voda - preintenzivno navodnjavanje ili oborine produžuju vegetativni rast, i hranjiva se troše na rast mladice, a ne na diferencijaciju pupova.
4. Lisna površina – za 5 kg plodova jabuka potrebno je osigurati 1 m2 lišća. Za 1 plod potrebno osigurati tek nešto iznad 10 listova.
5. Povijanje grana – povoljno djeluje na rodnost, jer se smanjuje bujnost, a stimulira zametanje cvjetnih pupova. Za optimalne vegetativne i
generativne aktivnosti idealan je kut grananja od 45
0
.
6. Prstenovanje - skidanje dijela kore s provodnim snopovima u obliku prstena (prekinuto je kolanje sokova i produkti fotosinteze se zadržavaju
iznad prstena) dajeveća rodnost (ne koristi se previše).
7. Djelovanje reza:
• na mladim stablima rez djeluje nepovoljno na rodnost-odgađa je
• odstranjuje joj se dio lišća, pa je time osiromašujemo za hranjiva.
• ukoliko se odstrani puno generativnih pupova-jaki vegetativni rast
• prorjeđivanje guste krošnje povoljno djeluje na osvjetljenje, fotosintezu i diferencijaciju
• rezom korijena smanjuje se bujnost nadzemnog dijela-raniji ulazak u rod
• rezom korijena povećava se kompeticija citokinina i giberelina

8. Podloge: slabo bujne podloge potiču raniji ulazak u rodnost i obrnuto.
9. Utjecaj količine priroda: u godinama jakog roda ne zameću se cvjetni pupovi pa sljedeće godine izostane rod (alternacija) – karakt. za
jezgričavo voće i šljivu.
10. Utjecaj gnojidbe: povećava se vegetativni rast (C/N teorija) – povećava se N, a smanjuje C te je rodnost smanjena. Gnojiti treba umjereno i
dozirano.
35

Mjerenja vegetativne i generativne aktivnosti voćaka

Krajnji cilj uzgajivača voća je prevesti sunčevu energiju u maksimalni urod kvalitetnog voća uz minimalne troškove. Stvoreni su razni načini
procjene biljnog rasta i efikasnosti rodnosti da bi se saznalo kako se raspoređuje sunčeva energija nakon ulaska u sistem. Kombinacija ovih
izmjera nam pokazuje efikasnost ukupne fotosinteze, ali i koliki dio ide u sami plod. Uz to, ove mjere identificiraju potencijalne ograničavajuće
čimbenike, pa se uz korekcije može i poboljšati efikasnost rodnosti.

Mjerenje vegetativnog rasta obuhvaća:
a) duljinu izboja
b) površinu lista (planimetar, suha tvar…)
c) efikasnost fotosinteze (povećanje suhe tvari od 5-14 sati istog dana, mjerenje zasjenjenja u krošnji)
d) promjer debla
e) povećanje volumena stabla po godinama

Površina poprečnog presjeka debla (stabla) - TCSA (trunk cross-sectional area) je najpouzdanija metoda za izražavanje vegetativne aktivnosti
voćaka.

TCSA = ( )
2
x 3,14 (cm
2
)
P – promjer debla

Promjer debla se mjeri pomičnim mjerilom na prethodno označenom mjestu (obično oko 15 cm iznad cijepljenog mjesta). Vrše se dvije
izmjere (križno) na temelju kojih se izračuna prosječna vrijednost koja predstavlja promjer debla u cm.
Na isti način vrši se mjerenje površine poprečnog presjeka grane, BCSA (branch cross-sectional area).








Mjerenje promjera debla (Sl. 53): prva izmjera (Sl. 53.1) i druga izmjera (Sl. 53.2).

Sl. 53.1 Sl. 53.2
36

Standardne mjere (komponente) prinosa voćaka su:
• veličina stabla
• cvatnja
• zametanje
• veličina ploda
• sklop (broj biljaka po površini)

Standardne mjere su uvedene da bi se mogli usporediti podaci sa raznih lokaliteta.

Da bi se izmjerila cvatnja, obično se izaberu tri ili više sličnih grana po stablu, pravilno raspoređene u krošnji. Ne uzimaju se niske, slabe i
zasjenjene grane. Najbolje vrijeme brojanja pupova je u fazi bubrenja. Od baze ka vrhu se broje generativni, a od vrha prema bazi stabla
vegetativni pupovi.

Broj cvjetova po površini, FD (eng. flower density) =
Broj cvjetnih pupova u odnosu na broj svih pupova, FI (flowering index) =

Zametanje plodova pokazuje koliko oplođenih cvjetova se razvije u plod. Mjeri se tako da na granama na kojima smo utvrdili broj cvjetnih
pupova (označimo ih), prebrojimo broj plodova.

Zametanje, FS (eng. fruit set) =
Prirod možemo izraziti gustoćom rodnosti:
Gustoća rodnosti, CD (eng. crop density) =
Prirod se mjeri i izravnim vaganjem ili brojanjem paleta, kašeta ili gajbi. (Jednostavnije je da se na početku berbe izvaže nekoliko punih paleta i
izračuna se prosječna masa, pa se ta masa množi brojem paleta).

Sklop izražavamo gustoćom sklopa:
Gustoća sklopa=

Parametri potrebni za izračun gustoće sklopa su: površina, razmak između reda i razmak u redu.

Ove mjere služe za usporedbu različitih:
• sistema uzgoja,
• uzgojnih oblika,
• podloga raznih bujnosti,
• gustoće sklopa,
• konfiguracije terena

37

Suma toplinskih jedinica i fenologija cvatnje
Zbog velikog utjecaja fenofaze cvatnje na rodnost važno je utvrditi faktore koji djeluju na početak i trajanje cvatnje. Prirod se može potpuno
smanjiti ako se sorte u nasadu ne podudaraju u fenofazi cvatnje, ili ako cvatnja padne u period nepovoljnih klimatskih prilika. Početak cvatnje
uvjetovan je nasljednim osobinama, ali je i pod velikim utjecajem vanjskih faktora – temperatura.
Suma toplinskih jedinica, GDD (eng. growing degree days) je temperaturni indeks koji pokazuje koliko je vremena biljka bila izložena efektivnim
temperaturama. Predstavlja razliku srednje dnevne temperature i temperaturnog praga.
Suma toplinskih jedinica, GDD=
gdje je:
T min = minimalna dnevna temperatura
2
T max = maksimalna dnevna temperatura
T = temperaturni prag; bazna temp.
3





2
uz uvjet: ako je t min < 5°C uzima se vrijednost , a ako je t max > 30°C uzima se vrijednost 30

3
bazna temp je 5°C za vegetativni rast pupa, lista, izboja i mladica, a 8°C za generativni rast (rast cvijeta i ploda)

38

6. Pomotehnika


Razmnožavanje voćaka
Voćna sadnica je simbiont dviju individua podloge- korijena (epibiont) i plemke nadzemnog dijela (hipibiont).
Kvalitetnim odabirom korijena (podloge)
• raniji ulazak u rodnost
dobivamo niz prednosti:
• otpornost na negativne temperature
• otpornost na sušu
• otpornost na teška tla
• otpornost na veće količine vapna u tlu
• bolja kvaliteta plodova
• veća rodnost
• otpornost na bolesti i štetnike (bakterioze, krvava uš)

Voćke koje se razvijaju na vlastitom korijenu: smokva, maslina, kivika, kupina, malina, ribiz, ogrozd, jagoda (nema simbioze).
Voćke se mogu razmnožavati generativnim i vegetativnim putem. Generativno sjemenom, a vegetativno dijelovima stabljike ili korijena. Sorte
se uvijek razmnožavaju vegetativnim putem, one su vegetetivno potomstvo jedne biljke. Isto tako i plemke se razmnožavaju vegetativno.
Načini vegetativnog razmnožavanja:
1. reznicama
2. korijenjacima
3. grebenicama
4. korijenovim izdancima
5. cijepljenjem
6. in vitro (pod staklom) - bez virusni materijal (jagoda)

Vegetativno razmnožavanje podloga vrši se u matičnjacima vegetativnih podloga. Temelji se na sposobnosti voćaka da obnove izgubljene
dijelove, ili da od izdvojenih dijelova razviju novi organizam (iz cijepljenog pupa razvije se novo stablo).
Klonski razmnoženi potomci (vegetativnog razmnožavanja) genski su identični roditeljima.
U rasadnicima se podloge najčešće proizvode nagrtanjem i zrelim reznicama dok se drugi načini manje koriste.


39

Nagrtanje (Sl. 54) je najrašireniji način proizvodnje vegetativnih podloga jabuka, dunja,
nekih šljiva i krušaka. Proizvodnja se vrši u matičnjaku vegetativnih podloga.
Za nagrtanje se može koristiti
Matičnjak se podiže
s dobro ukorijenjenim jednogod. izbojima na razmaku 1,2x0,5 m. Nakon sadnje nadzemni dio se
reže na 40-50 cm, a po završetku vegetacije prikrati se na 3 cm i nagrne tlom. Nakon nagrtanja
vrši se prskanje sa IBA (beta indol maslačna k., 2-3000 ppm) što pospješuju ukorijenjavanje. U
jesen se odgrne tlo, a iz adventivnih pupova razvije se nekoliko mladica. U proljeće kad mladice
narastu do 30-tak cm, ponovo se nagrnu vlažnim tlom, a tokom vegetacije se vrše 2-3 nagrtanja
tako da donja polovica bude uvijek u tlu.
fermentirana piljevina
Ramnažanje grebenicama (položenicama) je skupo. Koristi se samo iznimno za proizvodnju
podloga trešnje i šljive, koje se teže ukorjenjuju. Jedna ili više jednogodišnjih izboja matičnog
grma se položi u tlo, pa iz pazušnih pupova potjeraju mladice, koje se tokom vegetacije
ukorijene. Baza mladice etiolira odmah nakon izbijanja čime se pospješuje stvaranje adventivnog korijenja (tipovi grebenica):
(zbog smanjenja deficijencije vode
u tlu i bolje je ukorijenjivanje). Nakon nagrtanja donji dio mladice etiolira i iz adventivnih pupova
razvija se korijen. Završetkom vegetacije i opadanjem lišća ukorijenjeni izboji se odvajaju od
matičnog grma i u proljeće se sade u cjepiljnjak. Rane na matičnom stablu se izglade nožem, a
pred zimu se ponovo nagrne tlom da se zaštiti od pozebe. Jedan grm može dati i do 12 podloga
(ukorijenjenih izboja), a rok trajanja grma je oko 20 godina.
1. obična grebenica – samo centralni dio izboja (na kojem se odstrane pupovi) povije se u tlo, a vrh ostaje vani. U jesen ili proljeće u
mirovanju vegetacije kad temperature ne padaju ispod 0°C

2. kineska grebenica – položi se jedna (ili više) mladica u vodoravni položaj i prekrije tlom, a pupovi se ne odstranjuju, već iz njih izbijaju
mladice

3. mađarska grebenica – čelična mreže 10 mm







Razmnažanje podloga korijenovim izdancima rijetko se koristi u rasadničarstvu, jer zahtijeva veliku površinu. Obično se koriste spontano
razvijeni izdanci iz korijena šljiva (ne preporučuje se zbog širenja virusa šarke) i višanja

. Izbijanje se pospješuje ranjavanjem ili podrezivanjem
korijena (malina i kupina). Ovakvim razmnožavanjem prijeti opasnost od širenja virusa.
Slika 54: postupak formiranja matičnog
grma za proizvodnju vegetativnih
podloga
Slika 55: obična grebenica Slika 56: kineska grebenica
40

Razmnažanje podloga zrelim i zelenim reznicama
a) zrelim reznicama (što je). Zrela reznica je odrvenjeli dio vegetativnog tkiva bez listova (bazalni dio mladice
bolji, što ranije u jesen). Nakon opadanja lišća narežu se reznice 20-30 cm, vežu u snopove (do 100 kom.) i čuvaju u
vlažnom pijesku preko zime na 0-5°C. Prije sadnje reznice se tretiraju prvo u alkoholu pa onda u IBA (beta indol
maslačna kis.). Sade se u proljeće u prporište, da vire 2 pupa iz kojih se razviju mladice, a iz adventivnih pupova
razvije se korijenje. Jedan dio se sadi i u staklenicima, kontrolirane temperature i visoke relativne vlage zraka
(bazalno zagrijavanje – na toplim stolovima).U jesen ili sljedeće proljeće presađuju se u cjepiljnjak
Za pospješivanje ukorjenjivanja koriste se hormoni –auksini i giberelini.
Ovom tehnikom razmnožavaju se dunje, jabuke, kruške, kivike, masline, smokve, ribiz, ogrozd, malina i kupina.

b) zelenim reznicama (što je): Vrhovi mladica početkom ljeta se odrežu sa matičnih stabala. Na reznici se ostave
2 vršna pupa a 3-4 donja se skinu. Prije sadnje reznice se tretiraju u alkoholu, a potom u IBA (beta indol maslačnoj
kiselini). Donji dio posadi se u rahlo tlo, pomiješano sa tresetom, a iznad supstrata plojke listova se odrežu na pola


kako bi se smanjila transpiracijska površina. Ukorjenjivanje se provodi u stakleniku (da transpiracija bude minimalna),
jer nema korijena koji bi crpio vodu, pa se reznice vlaže orošavanjem (zamagljivanjem). Ovako se postiže 100 %
vlažnost zraka.
Ovom tehnikom razmnožavaju se trešnja, dunja, malina, kivi.

Rasadnik

Rasadnik je prostor u kojem se proizvode voćne sadnice.
Sastoji se od klijališta, prporišta, matičnjaka vegetativnih i generativnih podloga, cjepljenjaka, trapilišta (trapa).

Sjemenište je prostor u kojem se sije sjeme za dobivanje generativnih podloga. Koštičave vrste u redove (koštice breskve se siju na razmak 3
cm jedna od druge, a trešnje i višnje jedna do druge u redu, dvostruko ili trostruko dublje od debljine).
Pikirište je prostor u kojem se biljke presađuju da bi se bolje razvile. Izbjegava se, sije se direktno u redove (u jesen), gdje će se cijepiti (u ljeto).
Matičnjak generativnih podloga: stabla sa kojih se uzima sjeme koje se stratificira i nakon stratifikacije se sije.
Matičnjak vegetativnih podloga: stabla sa kojih se uzimaju plemke.
Trapilište (trap) je prostor gdje se u jesen spremaju sadnice (duboki jarci 45- 50 cm). Moraju se tretirati mamcima zbog zaštite od glodavaca.
Sadnice mogu još i čuvati u hladnjači (intenzivna proizvodnja).

Slika 57: zrela
reznica
Slika 58: zelena
reznica
41


Proizvodnja elitnog sadnog materijala (Sl. 59)
a) uzdržni matični materijal u stakleniku pod kontrolom znanstvenog instituta
 kontrola od virusa, mikoplazmi, …
b) osnova kontroliranog materijala u premultiplikaciji za daljnje širenje (pod
mrežama, zaštita od ptica, kukaca,…)
c) matična biljka za davanje plemki: to su selekcionirani klonovi čisti od virusa
d) sadnice sa certifikatom



U cijepiljnjaku se podloge sade rano u proljeće, prije sadnje se korijen skraćuje da bi presjeci ostali glatki (takve rane brže zarastu). Nakon
sadnje podloge se prikrate na 25 cm (koliko cm u dubinu toliko ostaje i iznad tla). Slijedi cijepljenje na spavajući pup i njega naredne vegetacije
– a u jesen vađenje gotovih sadnica (ciklus proizvodnje traje 2 godine).

Cijepljenje

Cijepljenje ili kalemljenje je prijenos dijela plemke s pupom (pupovima) na podlogu. Važno je postići što veće spajanje kambijalnog tkiva
podloge i plemke.
Okuliranje, ili cijepljenje na pup je najbrži i najsigurniji način cijepljenja. Po vremenu izvođenja razlikuje se okuliranje na budni i na spavajući
pup:
a) budni pup – cijepi se u 6. mj (Bergamova metoda – zalamanjem podloge osigurava se veća lisna površina, a smanjuje rast te
osigurava kvalitetan razvoj sadnice )

b) spavujući pup - cijepi se u 8. mj
Kod cjepljenja jako je važno stvaranje kalusa koji se kvalitetno razvija na temperaturi oko 22
o
C.
Okulacija se izbjegava za vrućih dana, plemke se čuvaju umočene u vodi (2-3 cm).
Kopulacija (Sl. 60): ucjepljuje se dio tkiva, plemka (sa 2 pupa). Koristi se tehnika engleskog spoja,
“Chip budding” (pup s dijelom drva).



Slika 60.2: sadnice kopulanta i okulanta

Slika 59: proizvodnja elitnog sadnog materijala
Slika 60.1: kopulacija
42

Generativno razmnožavanje

Generativnim razmnožavanjem se ne prenose vjerno svojstva na potomstvo, zbog heterozigotnosti voćaka.
Sjemenjaci uvijek predstavljaju križance. Zbog toga kulturne sorte ne razmnažamo sjemenom nego uvijek vegetativnim putem, pa je sorta
vegetativno potomstvo jedne biljke.
Većinu voćnih vrsta razmnažamo cijepljenjem (vegetativnim pupovima).

Plemku razmnažamo uvijek vegetativno, dok podloge možemo i vegetativno i generativno.
Proizvodnja generativnih podloga obuhvaća:
• Izbor matičnih stabala (uzima se sjeme iz plodova)
• Podizanje matičnih nasada za proizvodnju sjemena
• Skupljanje plodova i vađenje sjemenki
• Prosušivanje, klasiranje i čuvanje sjemenki
• Ispitivanje klijavosti i energije klijanja sjemena
• Stratificiranje (pospješuje se razgradnja dormena i klijanje) i sjetva sjemena
• Njega sjemenjaka
• Vađenje, klasiranje i trapljenje sjemenjaka

Stratifikacija
Stratifikacija sjemena voćaka je praktični postupak eliminacije dormantnosti sjemena.
Provodi se u posudi (sanduku) za stratifikaciju tako da se slaže sloj muljevitog pijeska pa
sloj koštica. Ovakvi sanduci drže se u podrumskim prostorijama na oko 8
o
C. Može se
obaviti i na otvorenom gdje se također slaže sloj pijeska, sloj koštica, a moguća je i
izravna sijetva u jesen u cijepljenjak ili u sjemenište.
Ne preporučuje se slaganje više od dva sloja jer ako ima više slojeva, efikasnost
stratifikacije je loša zbog smanjene vlage i neadekvatne temperature.
Koštice sijemo kada se koštica malo otvori (ako nije otvorena dolazi do upitnosti klijanja).
Specifičnost oraha: sjetvu oraha obavljamo kada se pojavi korijenčić koji prethodno
prikratimo skalpelom zbog boljeg razgranjenjenja korijena oraha.

Slika 61: sanduk za stratifikaciju
43


Nepodudarnost između podloge i plemke

1. Mehanička ne dolazi do kvalitetnog srastanja između provodnih snopova podloge i plemke.
2. Biokemijska – uvjetuje PRUNASIN (cijanovodični glukozid) koji pod izvjesnim uvjetima oslobađa višak cijanovodične kiseline koja djeluje
latentno na stanice kore.
3. Fiziološka - uvjetovana različitim osmotskim tlakom. U novije vrijeme su izolirane iz podloga i plemki inkompatibilne kombinacije enzima koji
izazivaju posmeđivanje parenhimatskih stanica na mjestu spoja -> lignifikacija intermedijarnog parenhima nepotpuna, spoj podloge i plemke je
samo djelomičan.
4. Hormonalna nepodudarnost - izazvana je različitim aktivnostima biljnih hormona kod pojedinih voćnih
vrsta
Primjer: kod trešnje veća je dominantnost giberelina, a kod višnje veća je veća aktivnost citokinina
Ako je podloga višnja, a na njoj je cijepljena trešnja, javlja se slabiji razvitak dijela debla ispod cijepljenog
mjesta uz pojavu zadebljanja na cjepljenjom mjestu (guka). Iznad cjepljenog mjesta deblo je znatno
deblje (Sl. 62).
što
uzrokuje nepodudarnost između trešnje i višnje. Nepodudarnost je više izražena za trešnju ako je
podloga višnja, dok se ta nepodudarnost ne pojavljuje ako je trešnja podloga za višnju. Kod ove dvije
vrste nepodudarnost nije recipročna; trešnja je dobra za višnju, a višnja za trešnju nije.


Sadnja voćaka

Prije sadnje potrebno je izvršiti pripremne radnje:
1. planiranje terena – ravnanje –ravnomjerno vlaženje i lakšane primjene mehanizacije (kod jače nagnutih terena - terasiranje)
2. duboko rahljenje tla – duboko oranje ili podrivanje ili rigolanje (krajem ljeta ili početkom jeseni)
3. meliorativna gnojidba – poboljšati opskrbljenost hranjivima do veće dubine
Za uspjeh u sadnji voćaka potrebno je:
• odabrati dobre sadnice
• odrediti odgovarajući rok sadnje
• utvrditi raspored i razmak sadnje
• napraviti plan sadnje
• pravilno obaviti sadnju

Vrijeme sadnje - u vrijeme mirovanja vegetacije, u jesen ili proljeće
1. u jesen
U proljeće se nastavlja rast korijena prije pupanja, pa se korijenova mreža dobro razvija i opskrbljuje nadzemne organe vodom i
hranjivima.
(prednosti) – sadnica ima povoljnije uvjete za učvršćenje u tlu i obnovu povrijeđene korijenove mreže, jer korijen obrasta
vlasastim korijenjem, a na mjestu povrede debljih korijenova razvija se kalus. Tlo se slegne pa je dobar kontakt čestica tla i korijena.

Na teškim i vlažnim tlima kasna jesenska sadnja u sjevernim i hladnijim područjima lošije će uspjeti (korijen neće odmah početi rasti i
obnavljati se, nego tek u proljeće kad se tlo zagrije, a do tada se dogode razne povrede (pozeba, truljenje na mjestima reza…))
U toplim južnim područjima može se saditi kroz cijelu jesen.

2. u proljeće

- je bolje saditi ranije nego zakasniti sa sadnjom jer se korijenova mreža obnovi prije početka rasta nadzemnog dijela.

Slika 62: zadebljanje na
cjepljenom mjestu - guka
44


Raspored sadnje
Pravac redova obično je u smjeru sjever-jug. Najčešće se voćke sade u kvadrat, pravokutnik i trokut.

Slika 63: raspored sadnje- kvadrat, pravo-
kutnik i trokut

1. kvadrat - isti razmak u redu i između redova - voćke su jednolično osvjetljenje i imaju jednak životni prostor.
2. pravokutnik - unutar reda manji razmak nego među redovima. Može imati isti broj voćaka kao i kvadrat. Bolji prohod strojeva u međuredu
(lakša upotreba mehanizacije).
3. trokut - veći broj voćaka na jedinicu površine, ali je otežan prohod strojeva i mehanizacije.
Raspored sadnje ovisi o:
• bujnosti voćaka
• uzgojnom obliku
• plodnosti tla
• primjeni mehanizacije
• načinu obrade tla …

Razmaci sadnje (odnosno gustoća sklopa) ovisi o:
• bujnosti voćaka
• uzgojnom obliku
• plodnosti tla
• primjeni mehanizacije
• načinu obrade tla …

Plan sadnje
Plan sadnje sadrži raspored, veličinu i oblik tabli, putove, kanalsku mrežu i skicu rasporeda voćaka, razmak sadnje s naznakom voćnih vrsta i
sorti…
Potrebno je imati oprašivače u nasadu (zasaditi kompatibilne sorte i to na dovoljnoj udaljenosti od glavne sorte).

Postupak sa sadnicama
Saditi treba samo dobro razvijene i zdrave sadnice. Sadnice treba nabaviti na vrijeme (sadnice treba odmah saditi ili utrapiti).

Trap je jarak dubine 50 cm, a širine malo veće od promjera korijena sadnice. Nije dobro sadnice trapiti dok su povezane u snopove (ostaju
šupljine među korijenjem). Sadnice se koso postave u jarak tako da i spojno mjesto bude u jarku. Nasipaju se rahlim tlom da se popune sve
šupljine među korijenjem, pa se lagano nagazi da tlo bolje prione uz korijenje. Na kraju se nasipa da korijenje bude 15 cm ispod površine tla. U
hladnijim područjima dobro je postaviti sloj slame zbog sprečavanja pozebe. Treba paziti da se u trap ne uvuku miševi i voluharice.

Prije sadnje dobro je potopiti korijenje u otopinu ilovače i goveđeg gnoja

kako bi se navlažilo i obložilo česticama koje sadrže hraniva i
povećavaju ljepljivost s tlom + potopiti u fungicide + streptomicin (zaštita).
45


Tehnika sadnje
Iskolčaju se sadna mjesta, a zatim se u pravcu redova otvori brazda. Na manjim površinama zabiju se kolci, a oko njih se kopaju jame širine 50-
60 cm i dubine 40 cm. Uz kolac napravi se manji humak u jami, a na njega se rasprostre korijenje da bude usmjereno na sve strane. Zatim se
ovavlja nasipanje usitnjenog tla (5-8 cm) na korijen uz protresanje da se ispune šupljine te se obavi lagano zbijanje gaženjem. Na taj sloj ide
sloj zrelog stajskog gnoja, ali treba paziti da gnoj ne dođe direktno na korijen, kako ga ne bi spalilo, pa sloj zemje do kraja. Na koncu ugazi se
mala zdjelica za zadržavanje vode.

Sadnja se obavlja na dubinu na kojoj su sadnice bile u rasadniku, do korijenovog vrha.

Greške u sadnji:
• preduboko – voćka zaostaje, tjera izboje, iznad vrata korijena može pucati kora, slabiji i povratni rast korijena
• preplitko – izložena suši










Rez nakon sadnje
Odmah se provodi rez nadzemnog dijela sadnice, tj. pristupa se rezu za formiranje uzgojnog oblika.
U suprotnome, voćke bi slabije rasle jer oslabljen korijenov sustav ne bi slao nadzemnom dijelu dovoljno vode i hraniva (to je u slučaju kada u
nasadu nije osiguran sustav za navodnjavanje).
Ako imamo sadnice sa preuranjenim izbojima, sadnica se ne prikraćuje, nego se eventualno prorijede suvišni izboji

Armatura u nasadu
U nasadima jabuka na slabo bujnim podlogama (M9, M27, M26) neophodno je osigurati potpore.
U suvremenim gustim nasadima jabuka potpora je obično u obliku “špalirskog naslona” – tj. stupova i žica.
Stupovi se postavljaju po dužini redova na razmak najčešće od 6-7 m. Mogu biti drveni, betonski, čelični,…
Važno je dobro učvrstiti čeone stupove, jer su oni izloženi najvećem opterećenju

Žica (koristi pocinčana ili čelična žica promjera 2-3 mm) se postavlja u 2 ili 3 reda (1. red na 40-50cm od tla, a ostali na razmaku od 50 cm.)
Slika 64: sadnice prije konačnog zatrpavanja
46

Rez nakon sadnje
Odmah se provodi rez nadzemnog dijela sadnice, tj. pristupa se rezu za formiranje uzgojnog oblika. U suprotnome, voćke bi slabije rasle jer
oslabljen korijenov sustav ne bi slao nadzemnom dijelu dovoljno vode i hraniva (to je u slučaju kada u nasadu nije osiguran sustav za
navodnjavanje).
Ako imamo sadnice sa preuranjenim izbojima, sadnica se ne prikraćuje, nego se eventualno prorijede suvišni izboji.

Armatura u nasadu
U nasadima jabuka na slabo bujnim podlogama (M9, M27, M26) neophodno je osigurati potpore.
U suvremenim gustim nasadima jabuka potpora je obično u obliku “špalirskog naslona” – tj. stupova i žica.
Stupovi se postavljaju po dužini redova na razmak najčešće od 6-7 m. Mogu biti drveni, betonski, čelični,…
Važno je dobro učvrstiti čeone stupove, jer su oni izloženi najvećem opterećenju

Žica (koristi pocinčana ili čelična žica promjera 2-3 mm) se postavlja u 2 ili 3 reda (1. red na 40-50cm od tla, a ostali na razmaku od 50 cm).


Održavanje plodnosti tla u voćnjacima

Najčešći načini održavanja plodnosti tla u voćnjacima su:
• trajnom obradom tla – jalovi ugar
• obradom uz povremenu sjetvu biljaka za zelenu gnojidbu
• zatravljivanje
• zatravljivanje s odabranim smjesama trava i leguminoza
• malčiranjem ili nastiranjem tla (organskim ili neorganskim tvarima)
• uzgoj potkultura u voćnjaku

Obrada tla – jalovi ugar
Tlo je stalno obrađeno. Obradom se uništavaju korovi u voćnjaku, popravlja struktura tla (vodni režim), bolje je nakupljanje i zadržavanje vlage
u tlu (smanjeno isparavanje), dublje rasprostiranje korijena, disanje tla je veće, a samim time i bolji razvitak korisnih mikroorganizama.
Ovaj način je dobar samo ako se redovito dodaju organska gnojiva zbog strukture i plodnosti tla. (ako ne, kvari se struktura tla, tlo se zbija i
stvaraju se slojevi nepropusni za vodu, a smanjuje se i prozračnost, pa se korijen uguši.
Ako se tlo stalno obrađuje, nakon kiše je neprohodno za strojeve (onemogućena zaštita jer se baš u to vrijeme brzo razvijaju gljivične bolesti)

Obrada tla i zelena gnojidba
U nedostatku stajskog gnoja, siju se biljke za zelenu gnojidbu, koje se zaoru i stvaraju organsku masu.
To se može provoditi samo u krajevima sa dovoljno kiše.Gdje su ljeta sušna, a nema navodnjavanja, nema ni zelene gnojidbe jer te biljke traže
puno vode.
U južnim područjima se sije poslije berbe plodova, a zaorava u proljeće.
Najčešće kulture su: lupina, inkarnatka, stočni grašak, bob, uljana repica, raž+grahorica…

Ledina ili tratina
Smatra se najlošijim načinom.
U vlažnim područjima ledina ili tratina služi za ispašu stoke, ili za dobivanje sijena.
“tko u voćnjaku travu kosi, taj voće prosi”
Trave troše puno vode i hraniva, a naročito dušika i to baš za vrijeme intenzivnog rasta i cvatnje. Zbog toga voćke zaostaju u rastu, plodovi
opadaju i ostaju sitniji, a cvjetni pupovi se manje zameću.
Ovaj način se preporučuje samo za ekstenzivni i poluintenzivni uzgoj voćaka na strmim terenima i to samo u vlažnim područjima.
Potrebna je redovita gnojidba, a naročito dušikom.

Zatravljivanje međurednog prostora
U suvremenim voćnjacima uz dovoljno oborina, tlo u međuredovima se zatravljuje djetelinsko travnim smjesama
Koje smjese će se upotrijebiti ovisi o klimatskim prilikama i svojstvima tla, ali uglavnom smjese trava i lepirnjača - trave razvijaju zelenu masu a
lepirnjače osiguravaju dušik.
Trava se stalno kosi (kad naraste do 15 cm) i ostavlja da trune
Unutar reda tlo se obrađuje i tretira protiv korova.
Prednost je što se i poslije kiše može koristiti mehanizacija, a i manje je zbijanje tla pri radu traktora…
U slučaju prekomjernog vlaženja trave jače transpiriraju, pa korijen neće imati posljedice od previše vode.
Potrebna je redovita gnojidba.
47

U zatravljenom prostoru povećana je mikrobiološka aktivnost.

Nastiranje tla ili malčiranje
Prekrivanje tla u voćnjaku nekom organskom tvari koja truljenjem obogaćuje tlo humusom (natrulo
sijeno, slama, listinac, kukuruzovina, pokošena trava…)
Pod nastirkom aktiviraju se mikroogranizmi i fauna tla (gliste), koriste ga za hranu, i postupno
obogaćuju tlo humusom, popravljaju mu strukturu.
Ako se za nastirku koriste tvari bogate celulozom, dolazi do pomanjkanja dušika pa ga treba dodati
gnojidbom.
Nastiranje se obavlja najčešće u proljeće poslije proljetne obrade tla.
Debljina sloja je 10-15 cm, a treba paziti da se ne nastire 40-50 cm uz deblo zbog glodavaca.

• Spriječava se prekomjerno isparavanje vlage iz tla
Prednosti nastiranja:
• Poboljšano je akumuliranje oborina (manje površinsko otjecanje)
• Smanjena je erozija
• Nema korova, pa nema ni obrade tla
• Popravlja se struktura tla
• Poboljšano je primanje K i P i drugih elemenata
• Popravlja se toplotni režim tla i štiti korijenje od pozebe
• Manje oštećenje i onečišćenje otpalih plodova prije berbe
• Lakši pristup u voćnjak u svako doba (pogotovo zaštita)

• Postoji opasnost da se malč zapali – požar
Nedostatci nastiranja:
• Ispod malča i u njemu se razmnožavaju miševi i drugi glodavci koji oštećuju korijen
• U malču mogu preživjeti štetnici koji se u proljeće razvijaju u većem broju
Nastiranje bolje podnose jezgričave voćke (jabuke i kruške), pa jagodaste (jagoda, malina, ribiz, borovnica), a lošije breskva.

Nastiranje tla neorganskim tvarima
Najčešće se primjenjuje u uzgoju jagoda ili uzgoju voćaka u gustom sklopu.
Materijal za nastiranje je crna plastična folija i tzv. Staklena vuna…

Uzgoj podkultura
- u mladim voćnjacima uzgajaju razne potkulture - nekoliko ograničavajućih faktora:
- otežavaju prohod strojeva i redovito izvođenje agrotehnike
- iznose velike količine vode i hraniva i jače osiromašuju tlo (posebno su neprikladne one koje iznose puno vode kalija i fosfora (bundeve,
lubenice, krastavci, krumpir, repa, zelje…)
- ako se tlo redovito gnoji i navodnjava mogu se uzgajati one koje obogaćuju tlo dušikom i organskom tvari (grašak, grah i bob)

Jesenska obrada tla u voćnjacima
 Bolja akumulacija vlage i njeno čuvanje u tlu
Učinci jesenske obrade:
 Povećava se volumen tla – bolja izmjena plinova i disanje tla
 Povećava se aktivacija hranjivih tvari
 Uništavaju se korovi
 Uništavaju se štetnici izlaganjem niskim temperaturama
 Povećava se fiksacija dušika od strane mikroorganizama
 Poboljšavaju se uvjeti rasta i rasprostiranja korijena
 Naoravanjem tla prema deblu štiti se korijen od niskih temp.
 Uz obradu zaoravaju se mineralna i organska gnojiva u pravo vrijeme i na pravu dubinu
Najpovoljnije vrijeme za jesensku obradu je prije učestalih jesenskih kiša. Paziti na taban pluga..



Slika 66: nastiranje tla u
voćnjaku
48


Uzgojni oblici

Uzgojni oblik je, uz sortu, podlogu, i razmak sadnje ključni element o kojem ovisi rentabilnost proizvodnje. Bez usklađivanja navedenih
čimbenika nema uspješne proizvodnje. Greške načinjene prilikom njegovog odabira ne mogu se uopće ispraviti i ostavljaju trajne negativne
posljedice.
Zahtjevi koje mora ispuniti uzgojni oblik:
• brzo i lako formiranje
• velika rodna površina
• mali zahtjevi prema održavanju
• omogućena maksimalna primjena mehanizacije
• učinkovita berba
• maksimalno iskorištenje indeksa lisne površine (ILP/ha)

Postoje tri odnovne grupe uzgojnih oblika:
1. prostorni (
a) s provodnicom
nabrojati):
• obična piramida (popravljena)
• etažna piramida
• vretensti grm
b) bez provodnice
• vaze

2. plošni
• pravilna palmeta s kosim granama
(nabrojati):
• nepravilna palmeta s kosim granama
• horizontalna palmeta
• bouche – tomas (danas se rjeđe koriste)

3.uzgojni oblici u pravcu
• vitki vretenasti grm
(nabrojati):
• super vitko vreteno
• kordonci (vertikalni, kosi, horizontalni
• sustav “v”
)
• solar (tatura trelis)
• mikado


49

1. Prostorni uzgojni oblici

Obična piramida
• Provodnica i 3 glavne skeletne grane, koje izbijaju u razmaku od 15-20 cm
• Skeletne grane su otklonjene od provodnice pod kutom od 45
o

• Iznad skeletnih grana na provodnici se razvodi više kraćih ogranaka

Etažna piramida
• Na provodnici ima 2-3 etaže skeletnih grana
• Razmak između etaža je 60-120 cm (ovisno o bujnosti)
• Svaka etaža ima 3-5 grana koje izbijaju u pršljenu jadna nasuprot drugoj
• Krošnja ovog oblika ima veliku rodnu površinu, ali je u sredini jače zasijenjena

Vretenasti grm
Na provodnici se skeletne grane spiralno razvode na sve strane u razmaku od 15-20 cm (u početku formiranja, a
kasnije je veći razmak među granama)
• Te grane s provodnicom zatvaraju kut od 90
o
(osigurati max. osvjetljenje krošnje)
• Ima nisko deblo(40-50 cm), a čitavo stablo je visine do max. 2,5 m (za intenzivan uzgoj)

Formira se u intenzivnim nasadima.

Vaza – prostorni uzgojni oblik
• Krošnju čine najčešće 3 osnovne grane raspoređene međusobno tako da
zatvaraju kut od 120
o
, a sa zamišljenom provodnicom zatvaraju kut od 45
o

bez provodnice
• Razmak skeletnih grana po visini je 10 cm
• Dobra osvijetljenost vanjske i unutrašnje strane krošnje (bolja obojenost
plodova, manji napad bolesti i štetnika)

Slika 67 a,b,c: obična i
etažna piramida te
vretenasti grm
Slika 68: uzgojni oblik vaza
50


2. Plošni uzgoji oblici

Pravilna palmeta s kosim granama
• Formiraju se 3 etaže skeletnih grana koje izbijaju na približno istoj visini, tj. jedna nasuprot drugoj
• Razmaci od 60-120 cm
• Skeletne grane I. reda zatvaraju s provodnicom kut od 45
o
(najveće su),
- grane II.reda kut od 50
o

- grane III. reda kut od 60
o

• Otežano formiranje

Horizontalna palmeta
• Na provodnici se na razmaku od 60-80 cm razvodi 3-4 para (kata) skeletnih grana, koje se iz
osnove usmjeravaju u vodoravni položaj
• Na gornjoj strani skeletnih grana razvijaju se bujniji izboji koji se ljeti moraju odstranjivati
(nedostatak)
• Teško održavanje ovog uzgojnog oblika

Nepravilna palmeta s kosim granama
• Ima veći broj primarnih skeletnih grana od pravilne palmete
• Te grane su na razmaku od 20-40 cm naizmjenično u pravcu reda
• Za srednje bujne voćke



Slika 69 a,b c: plošni
uzgoji oblici
51

3. Uzgojni oblici u pravcu

Vitki vretenasti grm
• Modifikacija vretenastog grma
• Skelet čini provodnica koja je obrasla duljim ili kraćim izbojima na kojima donosi rod
• Razmak između izboja je 10-20 cm
• Zbog plitkog korijena potrebna je stalna armatura
• Važno održavanje krošnje (oblik stošca)
• Visina oko 2 m


Vertikalni kordonac
• Uspravna provodnica na kojoj su spiralno poredane kratke rodne grančice
• Potreban je stalni rez i održavanje uzgojnog oblika
• Primjenjuju se u gustom sklopu


Kosi kordonac
• Sličan je vertikalnom kordoncu , samo što se provodnica formira u kosom položaju
pod kutom od 45
o




Skica “V” sustava uzgoja
• Sličan kosom kordoncu
• Sade se 25 cm jedna od druge cik-cak i otklanjaju se pod kutom od 50
o

• Armatura se postavlja u obliku slova “V”
• Osigurava veći broj stabala po hektaru, pa svijetlo prolazi unutar i sa strane krošnje

Solar
• Formira se deblo na visini od 1 m i onda se na vrhu formiraju 2 kraka
• Nedostaci:
- gubi se vrijeme dok se podigne deblo
- u klimatima gdje je jaka insolacija, plodovi su direktno izloženi suncu i javljaju se
ožegotine

“Mikado”
• Provodnica se prikraćuje na 40 cm i formiraju se 2 krošnje na 1 stablu, na kojima su
izboji vitkog rodnog drva (nema više skeletnih grana)

Slika 70 a-f: uzgojni oblici u pravcu
52

Rezidba voćaka

Rezidba je osnovni pomotehnički zahvat kojim se regulira generativna i vegetativna aktivnost voćke.
Regulira se ravnoteža između podzemnog i nadzemnog dijela.
Često se ovom zahvatu pridaje prevelika važnost zanemarujući ostale zahvate koji reguliraju rast.
Fiziologija reza je temeljno znanje za određivanje kriterija reza.

Tehnike reza:

1. Prorjeđivanje
- odstranjuje se višak izboja, grančica ili grana
- prihvatljivija tehnika jer se tim postupkom odstranjuje višak izboja
- održava se bolja ravnoteža između rasta i rodnosti

2. Prikraćivanje
- odstranjivanje vršnog dijela izboja, grančice
- primjenjuje se u mlađih voćaka za vrijeme formiranja uzgojnog oblika, ili ukoliko ima prevelik broj rodnih pupova
- postiže se razgranavanje na određenoj visini

3. Rovašenje
- postupak zasjecanja kore (u obliku slova V) – prekid floema
- osigurava se veća količina hraniva za rast pupa








Zakonitosti rasta pojedinih dijelova krošnje zavisno o mjestu izbijanja grana, kutova granjanja, debljine i raspoložive lisne površine (Vochtingu)
1. Dvije grane iste dužine i debljine, koje izbijaju na istoj visini i pod istim uglovima, JEDNAKO RASTU
2. Od dvije grane pod istim ostalim uvjetima KRAĆA SLABIJE RASTE NEGO DUŽA
3. Od dvije grane pod istim ostalim uvjetima duži porast ima ona grana koj izbija pod oštrijim kutovima
4. Od dvije grane iste debljine i dužine sa istim uvjetima, bujnije raste ona grana koja izbija iz glavne grane na višem mjestu
5. Deblje grane pod istim uvjetima – bujnije rastu od tanjih grana
6. Od dvije grane trećeg reda jači porast će imati ona koja iz grane drugog reda izbija bliže glavnoj grani
7. Od dvije grane pod ostalim istim uvjetima bujnije raste ona grana koja na sebi nosi više sekundarnih grančica, odnosno ona koja ima
veću lisnu površinu




Slika 71: a,b,c: prikaz prorjeđivanja, prikraćivanja i
rovašenja
Slika 72, 1-7: rasta pojedinih dijelova krošnje zavisno o mjestu izbijanja grana
53

Podjela rezidbe po vremenu izvođenja:
Rez u mirovanju
provodi se od kraja vegetacije do početka kretanja nove
danas najčešće ima samo ulogu korekcije reza u zeleno

Rez u vegetaciji
provodi se tijekom vegetacije
danas je češće zastupljen

Uloga svjetla u suvremenom nasadu jabuka:
• Iznad 70 % sunčeva svjetla ne može se očekivati povećanje fotosinteze
• Vitko vreteno može prihvatiti do 70 % prispjelog svijetla
• Kut od 11
o
do 35
o
iznad površine lista i tla daje dobre pretpostavke za visoki prihvat svjetla
• Za 5 kg plodova treba osigurati 1 m2 lisne površine
• NA temelju Indeksa lisne površine (ILP), ostvaruju se različiti prirodi
Ako je: ILP = 1,5 ostvaruje se prinos od 75.000 kg
ILP = 2,0 ostvaruje se prinos od 100.000 kg
ILP = 4,0 ostvaruje se prirod od 200.000 kg
ILP = 4 je dosta upitan, zbog genetskog potencijala vrsta

• Nedovoljno osvjetljenje izaziva povećanje sadržaja giberelina kao i pad sadržaja auksina u biljci koji opet uzrokuje blokiranje tvorbe
cvjetova
• U svim dijelovima krošnje mora se osigurati 30 % punog dnevnog svjetla
• Plodovi koji dozrijevaju uz samo 40 % osvjetljenja polučuju lošu kvalitetu
• Kod iskorištenja punog dnevnog svijetla od 25% dolazi do pada priroda
• Ispod 10 listova boja se nije razvila
• S 10 listova po plodu razvila se je boja na samo 25% površine
• S 25 listova po plodu, 58% površine ploda bilo je intenzivno obojeno

Izolacija vrha:
1. izolacija u fazi tek nabubrenih pupova
2. izolacija u fazi krenulih pupova
3. izolacija u fazi već odraslih mladica

Postiže se pravilnije razgranjenje lateralnih izboja po dužini.
Kod izolacije u periodu mirovanja dolazi do jačeg razvoja produljnice i eliminiranje konkurentnih izboja ispod same produljnice, dok kod
izolacije u poćetku veget. Vršni pup ostaje neoštećen, a intenzitet rasta se prenosi na niže pupove.
54

Prorjeđivanje plodova

To je pomotehnički zahvat gdje se uspostavlja ravnoteža između vegetativnog i generativnog rasta.
Postoji kemijsko i mehaničko prorjeđivanje.

Rezidbu obavljamo na rezervu – s većim brojem generativnih pupova da osiguramo rodnost ovisno o klimatskim prilikama
- ukoliko ostanu svi pupovi javlja se višak plodova (poželjno je imati manje plodova ali da su krupniji) – prorjeđivanje

Može se vršiti u 3 faze:

1. faza u vrijeme cvatnje – najidealnije što se tiče fiziologije – eliminira se višak cvjetova i smanji se potražnja za hranjivima, ali može biti i
rizična, jer se još ne zna kako će proći oplodnja (oštećuje se njuška tučka, npr, sa žuti uljima)

2. faza nakon oplodnje- 2-3 tjedna (polovica 5.mj) ovisno o veličini plodova: kod jabuke promjera ploda 8-12 mm, šljive 16 mm, breskve
25 mm
- najsigurnije je jer u našim krajevima više nema opasnosti od mrazeva

3. faza pred samu diferencijaciju (breskva, giberelini)

Nakon kemijskog vrši se mehaničko prorjeđivanje za sorte koje imaju veliku cijenu.
Kod breskve na razmak 12 cm plod od ploda,
kod jabuke da ostane 1 plod u gronji (a može ih biti 4-7)

Sinteza giberelina počinje 40 dana iza cvatnje, te prije toga treba obaviti ručno prorjeđivanje.

Kemijsko prorjeđivanje bazira se na selektivnom principu. Svi embriji koji u trenutku tretiranja imaju manje od 8 stanica abortiraju, a oni sa
više od 8 stanica ostaju.

Kemijski prorjeđivati u optimalnim vremenskim uvjetima: bez vjetra, visokih temperatura i kiše jer je potrebno 6 sati da se preparat upije (ako
se preparat ispire, ponavljanje tretiranja je rizično).

Nedovoljne rezultate s kemijskim prorjeđivanjem dobivamo u slijedećim uvjetima:
• u godinama izrazite alternativnosti
• slab vegetativni rast
• slab rez
• optimalni uvjeti oplodnje
• kod toplog vremena prije cvatnje
• kod hladnog vremena nakon cvatnje

Preparati za kemijsko prorjeđivanje plodova








Konvencionalna sredstva su:
Carbaryl
Mesurol (othamil etil thidiazon) i
Kreozan (dinitro -o- krezol)

Grupa A Grupa B Grupa C Grupa A,B
NAA (alfa-naftil octena kiselina)
BA (ACCEL) 6 benzil-
adenin
Giberelin GAS ETILEN (CEPA) 2 kloretil
fosfonska kiselina
NAD (alfa-naftil acet-amid)
IAA (beta indol 3 octena kiselina)
MCPB (etil ester maslačne kisline)
55

Život ploda

Život ploda traje od zametanja do smrti ploda. Skladištenje voća ističe probleme kojima treba posvetiti pažnju kako bi se spriječila njihova
pojava i gubic.i Osnovni cilj za vrijeme čuvanja plodova je da se zrenje i razgradnja biljnog tkiva što je moguće više uspore, a da se time njihova
upotrebna vrijednost ploda ne smanji.


Rashladni kapaciteti u RH:
- u Hrvatskoj se godišnje proizvede oko 1.000.000 t voća
- sadašnji rashladni kapaciteti su negdje oko 300 000 t
- taj podatak jasno ukazuje da u Hrvatskoj nedostaje oko 700 000 t rashladnih kapaciteta, od čega bi 500 000 t trebalo zauzimati čuvanje u
uvjetima CA


Gospodarska podjela plodova:
• plodovi EKSTRA klase
• plodovi 1. klase
• plodovi 2. klase












Zrenje i dozrijevanje ploda
Zrenje ploda je složeni biokemijski i fiziološki proces koji se odvija pod utjecajem DNA, RNA, hormona i enzima. Dozrijevanje se obično poklapa
sa trećom fazom rasta ploda. U voćarstvu jasno razlikujemo pojam dozrelosti, dospjelosti i prezrelosti (starenja, senescence).

Ovisno o vrsti voća, prva dva pojma se ne moraju podudarati!

Dozrelost - u hortikulturnom smislu to je faza između završne faze rasta ploda i početka dospijevanja (odnosno faza u kojoj se plodovi obično
beru).

Dospjelost - faza kada je voće najkvalitetnije za jelo (užitna zrelost). To je završna faza dozrelosti.

Gospodarska zrelost (život ploda na polici) - nakon vađenja iz hladnjače, plod mora biti u takvoj kondiciji da izdrži distribuciju do potrošača
(transport, stajanje u trgovini, kući,…), odnosno on mora i dalje lagano dozrijevati. Ako je plod svoj život “završio” u hladnjači, nakon vađenja iz
nje ubrzo propada. Važno je dobro procijeniti užitnu zrelost.

Tehnološka zrelost - stanje ploda u kojem je on najbolji za određenu namjenu (prerada u kompote – otpornost na termičku obradu).

Fiziološka zrelost - stanje ploda u kojem su sjemenke sposobne klijati (interesantna u razmnožavanju voćaka).

Klimakterij - označava prijelaz iz rasta odnosno razvoja ploda u starost ili dozrijevanje ploda. To je faza pojačanog metabolizma početkom
dozrijevanja, u toj se fazi povećava sadržaj etilena, sinteza rna i proteina, povećava se disanje, razaraju se neke stanične strukture i
reorganiziraju nove. Faza u kojoj se plod priprema za starost.

Prezrelost - u toj fazi dolazi do intenzivnih katabolitičkih procesa - smrti ploda (co
2
, h
2
o i mineralne tvari).


Građa plodova:

Plodovi jezgričavih
voćaka
Plodovi koštičavih
voćaka
kožica egzokarp
meso mezokarp
sjemenjača endokarp
56

Podjela plodova s obzirom na klimakterij:
Klimakterijski - odlikuju se maksimumom respiracije neposredno prije nastupa senescence (jabuka, kruška, dunja, oskoruša, mušmula, banana,
kivika i avokado). Etilen ima jaki učinak, mogu dospjeti u skladištu.

Neklimakterijski  nema jasno izraženog maksimuma respiracije (trešnja, višnja, smokva, grožđe,ananas,jagoda, malina, kupina,naranča,
limun, mandarinka, grejpfruit). Ne mogu dospjeti odvojeni od stabla.

Plodovi s potisnutim klimakterijem: ovaj pojam se odnosi na neke voćne vrste kod kojih je koncentracija endogenog etilena znatno manja od
uobičajene (breskva, marelica, šljiva), a mogu dospjeti u skladištu.

Respiracija (disanje plodova)

Aerobno disanje voća:
C
6
H
12
O
6
+6O
2
= 6CO
2
+ H
2
O + 674 kalorija na 1 gram molekulu (180 g) glukoze

Anaerobno (intermolekularno) disanje:
C
6
H
12
O
6
= 2CO
2
+ 2C
2
H
5
OH + 28 kalorija

Intenzitet disanja kod 0
o
C
Jabuka 0,2 – 1000 ppm C
2
H
4

Kruška 0,1 – 300 ppm C
2
H
4

Šljiva 0,14 – 0,23 ppm C
2
H
4

Breskva 0,9 – 21 ppm C
2
H
4

Limun 0,11 – 0,17 ppm C
2
H
4

Naranča 0,13 – 0,32 ppm C
2
H
4

Banana 0,2 – 50 ppm C
2
H
4


Tijekom zrenja važna je hormonska i enzimska aktivnost. Dolazi do pada giberelina (sinteza počinje 40 dana nakon cvatnje, a prema senescenci
pada), a raste količina apscizinske kiseline!!! Etilena do minimuma disanja ima jako malo, a nakon ulaza ploda u klimakterij količina etilena se
drastično povećava (plinoviti hormon) i on se smatra najpouzdanijim pokazateljem vremena za početak berbe. Plod sam sintetizira etilen
(endogeni) ili se dodaje - egzogeni etileni (kod dozrijevanja banana). Apscizin je sa etilenom jedan od glavnih uzročnika stvaranja separatnog
sloja, zaustavljanja rasta ploda, a time i opadanja ploda

Procesi u tijeku zrenja voća
Dolazi do sinteze i razgradnje organskih
spojeva. DNA preko RNA regulira većinu
procesa pri zrenju voća. Povećavaju se
količine proteina (peroksidaze, triptofan
– preteća auksina, tokoferol) u
sjemnkama.

Slika 73: krivulja disanja plodova voćke (nacrtati!)
57

Aktivnosti enzima:

• poligalaktouronaze
• pektin metil esteraza – pronađena je u zoni odvajanja peteljka-plod
• galaktouronaza
• peroksidaza - veća joj je aktivnost u zoni peteljka-drvo, nego u zoni peteljka- plod
• lipaza - povećava se količina masnih kiselina
• amilaza α i β - smanjuje se količina škroba
• fosfataza - povećava se količina reduciranih šećera
• klorofil dehidrogenaza - smanjenje klorofila
• atp - povećava se sudjelovanje u disanju, smanjuje se količina kiselina
• atp – stimulira oksidaciju piro ugljične kiseline, dovodi do razgradnje oksalata
- povećava se količina antocijana, karotena, ksantofila, arome, pokretljivost giberelina gas, etilena, abscizina
- smanjuje se količina tanina, giberelina, …
• polifenoloksidaza – zadužena za metabolizam fenola- oksidiraju ih u kinone
- imaju ulogu u oksidaciji mesa ploda (opadanju lišća,, oksidaciji ulja)
• antocianin – nastao od sastojaka flavenoida i kao takav je sintetiziran od aromatične aminokiseline Fenil- alanina

Tvari mirisa:

1. Alkoholi i njihovi aldehidi: metanol, etanol, propanol, butanol. 2-metil-propanol, 3 metil-butanol, hexanoli, i viši alkoholi
2. Ketoni: acetoni, butanon, pentanon
3. Esteri: esteri mravlje, octene, maslačne, kapronske kiseline i razne kombinacije

Fenolski sastojci – trpkost:
a) Fenil alanin
b) Cinaminska kiselina
c) Kumarinska kiselina


58


Reguliranje zrenja voća
Zrenje se može usporiti odnosno ubrzati zavisno o:
• svojstvima
• tržnim potrebama
• radnoj snazi

Usporavanje zrenja voća
• bujne podloge
• obilna gnojidba dušikom
• kišovito, oblačno, prohladno vrijeme

Kemijski preparati za usporavanje zrenja voća: Giberelin GAs, citokinin, Ciklocel, Alar, Retain, NAA (3-4 dana pa do 3-4 tjedna)
Ubrzavanje zrenja voća
• slabo bujne podloge
• visoke temperature
• pjeskovita tla
• tla koja se brže zagrijavaju – černozem
• fosfor i kalij
• rezidba pred berbu

Kemijski preparati za ubrzavanje dozrijevanja:
Ethrel – degradacija Ethrela u etilen (višnja Montmorency tretitrati 10-15 dana prije berbe, dok kod tretiranja lješnjaka u konc. 750-1000 ppm,
90 % plodova opada za tri tjedna, maslina 200-2000 ppm lakše opadanje plodova).
Regulacija dozrijevanja voća preko etilena:
Sistem I- sve voće
Sistem II- samo
klimakterijsko voće
Faktor x Velika produkcija etilena
Sinteza etilena Povećanje respiracije
Početak
dozrijevanja Proces dozrijevanja


59

Biokemija jezgričavog voća
Produkcija etilena
• Kild i Nert 1933. otkrili plin koji stimulira zrenje plodova
• Gane 1935. je utvrdio da se radi o etilenu i od tada se etilen smatra hormonom zrenja
• predspoj etilenu je metionin, a sintezu metionina stimuliraju peroksidaze

Metabolizam organskih kiselina
• glavne kiseline u voću su jabučna, limunska i oksalna
• naglo povećanje oksalne kiseline uzrokuje poremećaje, jer se onda ona veže na Ca i nastaje kalcijev oksalat- jedan od indikatora
fizioloških poremećaja
• organske kiseline rastu do sredine srpnja, a zatim padaju i pretvaraju se u šećere (razgradnja ide preko Krebsovog ciklusa)

Metabolizam ugljikohidrata
• transportabilni šećer u jezgričavom voću je saharoza, a u koštičavom sorbitol

Metabolizam lipida
• kod nekih sorata tijekom skladištenja se na plodovima pojavljuje voštana prevlaka – ukoliko je berba bila prekasna (Jonagold i neki
njegovi mutanti)
• koštana prevlaka, ulje, vosak,triterpen uromaslačna kiselina i kutin
• ako plodove čuvamo na 1 oC, pa ih prenesemo na 20 oC frakcija lipida opada
• nakon klimakterija razina lipida opada (Galaktolipid i fosfatidglicerol)
• lipida najviše ima u staničnim membranama

Boja
• u stanici se nalazi u kloroplastima
• za razgradnju boje zaslužna je klorofil dehidrogenaza
• razgrađuju se ksantofili i karotenoidi

Određivanje optimalnog roka berbe
Ubraja se u najodgovornije poslove jer o tome ovisi konačan financijski rezultat, pogotovo ako su plodovi namijenjeni dužem čuvanju
Kriterij za berbu je ovisan o vrsti i namjeni voća
Prognoza roka berbe ima važnost i s organizacijsko – tehničke strane (planiranje radne snage, ambalaže i skladišnog prostora, dinamike
prodaje).

Posljedice nepravovremene berbe plodova:
posljedice prerane berbe:
• manji prirod
• veći kalo
• nastanak fizioloških bolesti (scald)
• nedovoljna aroma i boja
• nemogućnost kvalitetnog dospijevanja (smokva)

posljedice prekasne berbe:
• preveliko otpadanje plodova
• fiziološke bolesti plodova (jonatanove pjege i staklavost)
• pojačana pojava truleži
• plodovi loše podnose transport
• nemogućnost duljeg čuvanja
• smanjuje se otpornost prema niskim t. uslijed povećane aktivnosti giberelina i auksina naročito na prerodnim stablima


60

Metode prognoze optimalnog roka berbe:
a) subjektivne:
1. boja ploda
2. lakoća odvajanja peteljke
3. boja sjemenki
4. broj dana od cvatnje do berbe
5. broj dana od T-faze do berbe


4. Broj dana od cvatnje do berbe
- ponekad se jedino na njega i možemo osloniti
- može biti dobra orijentacija u područjima sa stabilnom klimom
- podložan je većem variranju od godine do godine zbog vremenskih prilika

5. Broj dana od T – faze do berbe
- nešto je stabilniji pokazatelj jer se izbjegava početno kolebanje temperature
- nastupa otprilike 40-50 dana nakon pune cvatnje
- u tom vremenu otprilike počinje sinteza GA u plodu
- u toj fazi peteljka s plodom čini slovo T pa je po tome i dobila naziv

- nakon “T” faze prestaje dioba stanica, a nastupa rast stanica
b) objektivne:
1. suma temperatura od cvatnje do berbe
2. tvrdoća
3. topljiva suha tvar
4. stupanj razgradnje škroba
5. indeks zrelosti
6. interna koncentracija etilena

1. Suma temperatura u periodu od pune cvatnje do berbe
- nije u široj primjeni u praksi, jer rast plodova čest ne teče proporcionalno povećanju temperature

2. Tvrdoća:
- može se objektivno mjeriti penetrometrom
- povezana je s aktivnošću enzima poligalaktouronaze
- kod većeg broja vrućih dana tvrdoća je veća
- ponekad se koristi kao jedini pokazatelj što je pogrešno

3. Topljiva suha tvar:
- može se objektivno mjeriti refraktometrom
- povezana je s aktivnošću enzima amilaze koji razgrađuje škrob
- u našim uvjetima predstavlja jedino mjerilo kvalitete i nikako se ne preporučuje kao samostalan kriterij za optimalni rok berbe, osim u
iznimnim prilikama

4. Stupanj razgradnje škroba
- može se mjeriti jodno škrobnim testom
- povezan je s aktivnošću enzima amilaze
- u vrućim temperaturnim prilikama ostaje na neprimjereno niskoj razini
- u SAD se često se koristi kao jedini pokazatelj što je pogrešno, naročito kod nekih sorata (Jonagold)

5. Indeks zrelosti
- povezuje tvrdoću, topljivu suhu tvar i razgradnju škroba
- nešto je pouzdaniji, ali se radi ipak o grubom odnosu koji ne oslikava tijek promjena u dospijevanju
- naročito je problematičan u godinama koje odstupaju od prosjeka, kada dolazi do poremećaja u dozrijevanju


61

6. Interna koncentracija etilena
- može se reći da je najpouzdaniji pokazatelj
- još uvijek je relativno skupa
- vrijedi samo za klimakterijske plodove
- plod se bere kada ima manje od 0.1 ppm etilena
- postoje značajne razlike između sorata i godina (Chu, 1985.)
- pouzdanija je relativna promjena koncentracije nego sama izmjerena vrijednost
- neki autori predlažu aktivnost ACC sintaze kao pouzdaniji parametar (Graell i sur., 1993.)

Optimalni rokovi berbe za ostale voćne vrste:

BRESKVA
breskve sa žutim mezokarpom se beru kada zelena boja epiderme prelazi u žutu
kod bresaka sa bijelim mezokarpom, kada zelena boja epiderme prelazi u svjetlo zeleni ton
čvrstoća mezokarpa u trenutku berbe iznosi 6 – 7 kg/cm2

ŠLJIVA
za potrošnju u svježem stanju, šljiva se bere kod tvrdoće 1,5 kg/cm2
topive suhe tvari od 13-15 %
otpornost na odvajanje cca 300 g
za preradu u pekmeze kada se plod pri peteljci počinje smežuravati

MARELICA
plod sa žutom epidermom kada je na sunčanoj strani narančasto žut

TREŠNJA I VIŠNJA
osnovni parametri za određivanje roka berbe su:
• topiva suha tvar
• količina kiselina
• odnos topive suhe tvari i kiselina
• boja i tvrdoća
najčešći kriterij za određivanje pravilnog roka berbe je boja kožice ploda

JAGODASTO VOĆE
kada je samo ¾ ploda karakteristične boje, a vrh ploda ostaje bjelkast

MANDARINKA (sorta Unshiu)
berba se obavlja kada je 1/3 površine ploda žutih tonova, ukupnih kiselina ima 12-18 g/l i ukupnih šećera izraženih u % , 9-12.

Pravilna berba jabuke i kruške
o tome u velikoj mjeri ovisi skladišna sposobnost i konačan financijski rezultat
Mehanizirana berba voća
ručna berba zahtijeva skupu i savjesnu radnu snagu i zato se koristi samo za berbu voća namijenjenog potrošnji u svježem stanju
za voće namijenjeno preradi i sitno voće pokušava se uvesti mehanizirana berba s različitim uspjehom (problem ujednačenog dozrijevanja)
prije berbe obavlja se tretiranje ethrelom i sl. preparatima za lakše odvajanje plodova
62

Tretmani plodova poslije berbe
Imaju veliko značenje za produženje skladišne sposobnosti i eliminaciju karantenskih i drugih štetnika i bolesti. Njihova vrijednost raste s
povećanjem međunarodne trgovine svježim voćem.
Vrste tretmana prije i poslije berbe:
1. kemijski:
• fungicidi (Euparen - voćnjak)
• metil – bromid - hladnjača
• fosfin
• poliamini (difenil amin) – predhlađenje i obrana od Scalda (karenca!!!)
• N2(inertni plin)i i O2 – (oksidativni šok)
• aplikacija voskova – smanjuju disanje
• 1-MCP – blokira procese starenja
Primjena fungicida
- ovi spojevi imaju dvostruku ulogu (kontrola bolesti tijekom čuvanja i smanjenje pojave CI)
- česta je primjena kod agruma
- u primjeni su TBZ i IMZ
- problem je nastanak rezistentnosti patogena pa se nastoje zamijeniti alternativama (često imamo suprotni efekt)

2. Biološki: kvasci

3. Fizikalni:
- tretman hladnoćom – podhlađivanje – posebno važno za CA i transport
- topla voda – prednosti i nedostaci
- topli zrak, - prednosti i nedostaci
- zračenje – nije se zadržalo u široj praksi

- javljaju se kao alternativa kemijskim tretmanima
- zbog malog negativnog utjecaja na okoliš su posebno aktualni
- glavna primjena je eliminacija patogena i smanjenje ozljeda od niske temperature

1. Tretman hladnoćom
- ima isključivu promjenu za suzbijanje karantenskih štetnika u međunarodnoj trgovini, najčešće agruma
- sastoji se u držanju plodova par tjedana na 0-1° C
- problem je nastanak oštećenja ploda od niske temperature i striktno održavanje temperature
- zbog toga se prije toga primjenjuju toplinski tretmani (šok proteini koji smanjuju štete)

2. Tretman toplim zrakom
- u SAD je odobren protokol za agrume radi uništavanja Anstrepha sp.
- važan je za međunarodnu trgovinu
- dugotrajan je i može doći do oštećenja ploda od visoke temperature (400- 800 minuta)
- u kombinaciji s CA može biti vrlo efikasan bez negativnih učinaka na kvalitetu ploda

3. Tretman toplom vodom
- traje znatno kraće od tretmana toplim zrakom (od nekoliko minuta, 3,5, 10 pa sve do 40 minuta)
- lako se kombinira s aplikacijom fungicida i drugih tvari
- lakše se uklapa u tehnološke procese poslije berbe
- unutrašnjost ploda se manje zagrijava pa su manji učinci na kvalitetu

63


Čuvanje voća

Načini čuvanja voća:
1. u svježem stanju
u hladnjačama:
a) u normalnoj atmosferi (NA)
b) u kontroliranoj atmosferi (CA)

2. u obliku voćnih prerađevina (kompoti, pekmezi, sokovi,…)
Od berbe do hlađenja mora proći što manje vremena.
Da bi hlađenje uspjelo mora biti ubrzano (što prije postići temperaturu + 5 oC – raznim postupcima)

Čimbenici o kojima ovisi čuvanje voća:
1. Temperatura
2. Vlaga
3. Sastav atmosfere
4. Vrsta voća
5. Stupanj zrelosti

1. Temperatura
- jedan od najvažnijih čimbenika o kojem ovisi duljina i kvaliteta čuvanja
- temperatura ima različito djelovanje na plod ovisno o vrsti voća i rasponu temperature
- kruška 1 dan držana u voćnjaku na temperaturi od 20
o
C smanjuje se čuvanje za 1 tjedan
- ukoliko se u voćnjaku drži četiri dana vrijeme čuvanje se smanjuje za 4 tjedna
- sukladno tome treba prihvatiti načelo “danas ubrano - odmah hlađeno”

2. Vlaga
- relativna vlažnost treba se kretati u granicama od 85 – 92 (95%)
- visokoj relativnoj vlažnosti smanjuje se razlika između vlage u plodu i vlage u atmosferi

Predhlađenje voća
- ovaj postupak ima veliku važnost za održanje dužine i kvalitete čuvanja
- tijekom berbe voće je zagrijano i do 30º C
- zbog toga je važno brzo smanjiti temperaturu, što je dosta zahtjevno

Čimbenici o kojima ovisi metoda predhlađenja:
1. temperatura plodova nakon berbe
2. fiziologija dotične voćne vrste (jagoda– izrazito intenzivno diše, kruška sadrži više šećera i može se čuvati ispod 0 º C )
3. željena dužina čuvanja

Čimbenici o kojima ovisi brzina hlađenja:
- brzini prijenosa topline s plodova na rashladni medij
- brzini protoka rashladnog medija oko i kroz kontejnere i kontaktnoj površini
- razlici temperature plodova i rashladnog medija
- termalnoj provodljivosti proizvoda

64


Metode predhlađenja:
• Zrakom – velika brzina cirkulacije zraka, sporo
• Vodom – potapanje plodova u ledenu vodu, hlađenje plodova se postiže za 10-15 minuta (trešnja, breskva, kruška) – brzo i efikasno
• Vakuumom –uparavanje vode kod visokog vakuuma (10 Pa) – dinje i agrumi
• Tekućim dušikom ili suhim ledom

Za brzo hlađenje vodom treba 20-40 minuta, dok za hlađenje zrakom treba čak 400-800 minuta.
Predhlađenje se može obavljati i u samim rashladnim komorama, s time da dnevni unos ne smije biti više od 10 % kapaciteta komore.
Za optimalno čuvanje, trajanje punjenje komore ne bi smjelo biti duže od 48-96 sati.
U praksi to često traje 7 - 10 i više dana, što nepovoljno utječe na kvalitetu čuvanja (plodovi držani na 20 º C, 7-10 dana više gube na težini
nego plodovi na 0 º C, a plodovi držani 4 dana na 20 º C, smanjuju dužinu čuvanja za mjesec dana).
Za dugotrajno čuvanje jabuke važno je da se temperatura ploda po unošenju u komoru što brže smanji.

Podjela hladnjača obzirom na sastav atmosfere:

1. Hladnjače sa normalnom atmosferom (NA)
sastav plinova kao i u zraku i u takvim hladnjačama se kontrolira uglavnom temperatura

2. Hladnjače sa kontroliranom atmosferom (CA)
osim temperature kontrolira se sastav atmosfere (CO
2
, O
2
, N
2
, i C
2
H
4
), da se smanji disanje i produži život ploda

3. Hladnjače sa modificiranom atmosferom (MA):
postrojenja slična CA, ali se razina CO
2
i O
2
uspostavlja prirodnom respiracijom plodova

4. MAP – tehnologija slična MA, ali se u ovom slučaju koriste plastične folije i slična ambalaža za uspostavu modificiranih uvjeta (folija mora biti
selektivno propusna, ukoliko nije produkti disanja – etilen, ubrzava se starenje)

Tehnologije čuvanja u kontroliranoj atmosferi (CA)
ULO (ultra low oxigen) – čuvanje u atmosferi 1,8 % O
2
i 1,0 -2,5 % CO
2
, a postoje i novi prijedlozi ( O
2
0,8 – 0,9 %, a CO
2
1,0-1,0%).
RCA (rapid controlled atmosphere) – brzo hlađenje plodova na + 5
o
C prije uspostave ULO.
LECA (low ethilene controlled atmosphere) – smanjenje koncentracije etilena na razinu < 1 ppm, kao čimbenika senescence iz atmosfere u
kojoj se nalaze plodovi.
DCA (dinamic controlled atmosphere) – povećanje razine C O
2
svakih 5-15 dana za 10-30 %.
IWCA – kratko podizanje temperature na 38
o
C u trajanju 4 dana prije samog početka čuvanja.
IOS (initial oxigen stress) – izlaganje plodova atmosferi sa 1 % O
2
i 0,1-0,4 % CO
2
u trajanju 10 – 15 dana. Postupak je vrlo učinkovit u
smanjenju paleži pokožice ploda.

65


Prednosti čuvanja voća u kontroliranoj atmosferi (CA) (navesti):

- znatno smanjenje klimakterijskog disanja
- znatno smanjenje koncentracije etilena kao faktora senescence
- osiguranje dobre kvalitete plodova koja se očituje u njihovoj konzistenciji, skladu između kiselina i šećera, aromi, mirisu i sočnosti
- smanjenju gubitka šećera, razgradnje kiselina i drugih hranjivih sastojaka
- smanjenje fizioloških oboljenja plodova
- smanjenje oštećenja zbog poremećaja odnosa plinova tijekom disanja ploda

Nužne pretpostavke za uspjeh čuvanja u CA

- punjenje komore obaviti za najviše 48 sati
- u sljedeća 3-4 dana koncentraciju kisika treba spustiti na 2 %, a ugljičnog dioksida na < od 5 % (poželjno je da to bude 2,5 %)
- u idućih tjedan dana treba postići da razina kisika bude 1,5-2 % a ugljičnog dioksida 2,5 %
- nužno je da komore budu nepropusne za zrak - dopušteno je smanjivanje pritiska sa 30 mm vodenog stupca (293,9 Pa) na 15 mm (147
Pa) u roku pola sata, a isto tako moraju izdržati pritisak od 125 mm Hg (16665 Pa)

Usporedba hladnjača CA i NA

- hladnjače s CA su skuplje (30 %) i za njihovu uporabu moraju postojati opravdani razlozi
- svaka CA komora postaje NA komora kad se isključe uređaji za kontrolu atmosfere
- racionalnom uporabom CA smanjujemo gubitke na disimilaciji i dehidraciji i oštećenjima plinova O
2
i CO
2


Važnost čuvanja voća u CA

- najveću korist imamo kod: jabuke, kruške, breskve, kivike, kestena, trešnje
- ograničeni rezultati kod transporta: jagoda, smokvi, malina, borovnica, limuna, duda
- promjenjivi rezultati kod marelice i grejpa
- nikakva korist kod mandarina, naranči i banana

Utjecaj CA na kvalitetu plodova

- smanjena je respiracija ploda
- smanjen učinak etilena
- produljenja vremena čuvanje
- održavanje izvrsne čvrstoće mesa ploda
- ostvareno je povećanje turgora – plod ostaje sočan i hrskav
- mali gubitak kiseline i šećera i vitamina C
- uklanjanje fizioloških promjena plodova (raspucavanje, staklavost, posmeđivanje)
- produljenje života na polici

Promjene tijekom čuvanja voća

- gubici na masi ploda (važno je i genetsko svojstvo sorte – Kožarke – anatomska građa epiderme) – više nezatvorenih puči
- smanjuje se čvrstoća ploda (protopektini)
- smanjenje količine kiselina (povećava se pH – veći razvoj gljivičnih bolesti)
- povećava se količina šećera (mono - i di-saharida)
- povećava se intenzitet arome

Faktori koji utječu na razinu etilena



Sorta
Stupanj zrelosti
Temperatura
Razina kisika

Razina ugljičnog
dioksida
Tretman etilenom
Drugi ugljikohidrati
Stres – rane od
insekata

66

Sortiranje, pakiranje i transport voća
Postupci sortiranja plodova:
- mokra faza (voda) – voda ublažava udarce, jer jabuke su lakše od vode pa plivaju po površini i time ne dolazi do udaraca (bezbolnije
pražnjenje paletnih sanduka)

- suha faza (zrak) – iz paletnih sanduka plodovi se iskipaju na sortirač – nema ublažavanja udaraca – veći intenzitet udaraca

Izgled ambalaže za pakiranje voća i povrća:
- kartonska ambalaže je budućnost - obnovljiva
- zahtjevi koje mora ispunjavati: nepropustljiva, čvrsta, u što više boja (bolja promidžba), dobro propustljiva za zrak – moraju izaći plinovi
disanja iz kutije, jer se u protivnom stvori mikroklima (puno etilena) – ubrzano starenje

Transport voća
Osnovni uvjeti za transport voća nakon berbe:
- ubrzano hlađenje na + 5
o
C
- količina CO
2
do 20 %
- količina O
2
do 10 %
- visoka relativna vlažnost zraka

Tehnički postupci pri dospijevanju banana
• Zatvoriti vrata komore, dodati etilen koncentracije 1-2 ‰
• Uključiti grijanje i hlađenje te podesiti srednju temperaturu komore na 18
o
C
• Održati ovaj režim rada sljedećih 18 – 24 sata
• Otvoriti vrata komore, isključiti grijanje i hlađenje, te ostaviti u radu ventilatore 1 sat kako bi se zrak u komori obnovio i na taj način
smanjila koncentracija CO
2
, a povećala koncentracija O
2

• Zatvoriti vrata komore (za komore manjih dimenzija nije potrebno ponovno dodavanje etilena
• Uključiti grijanje i hlađenje te podesiti srednju temperaturu komore prema željenom trajanju procesa dozrijevanja)
• Svakih 24 sata podesiti temperaturu komore
• Vlažnost komore promijeniti na 80 % u danu kada dolazi do promjene boje ploda iz zelene u žutu

Temperature u dozrijevanju banana
• Banana se čuva na 12
o
C
• Od 12
o
C do 18
o
C temperatura se postupno diže, svakih 2 sata za 0,5
o
C
• Postupak traje 12 sati
• Nakon postignute temp. Od 18
o
C, temperatura se postupno snižava ne temperaturu čuvanja (12
o
C)





67

Fiziološke bolesti

Uzrokovane su metaboličkim promjenama u plodu, a vezane su uz nasljedna svojstava, klimatske uvjete, promjene u pomo- i agrotehnici
(nisu izazvane patogenima ili mehaničkim oštećenjima, pa se često nazivaju nepatogenim bolestima).
Najčešće su izazvane nepovoljnim odnosom biogenih elemenata u plodu, odnosno većom pokretljivošću ionskog Ca iz citoplazme u
međustanični prostor.

Uloga kalcija (Ca) u plodu:
- u plodu se nalazi kalcij u vezanom obliku i u slobodnom (ionskom) obliku
- slobodni Ca utječe na pojavu fizioloških bolesti, te se smatra sigurnim pokazateljem

- vezani kalcij se nalazi:
- u vakuoli u vidu soli organskih kiselina: oksalne, jantarne, vinske te Anorganskih soli: karbonata, sulfata i fosfata
- u staničnim membranama u vidu kalcijevog pektata
- u sjemenkama se nalazi u vidu soli hitinske kiseline
- i općenito je vezan karboksilne, fosfatne, hidroksidne grupe fenola


Gorke pjege kod jabuka
- simptomi – uz lenticele se pojavljuju smeđe, tamno crne pjege, sa zelenkastim rubom, a ispod
njih je plutasto tkivo
- javljaju se više uz čašku ploda
- ako se u citoplazmi smanji koncentracija ionskog Ca (ispod 10-6, za što je odgovoran
kalmodolin) – pojave gorkih pjega
- osim Ca na pojavu gorkih pjega utječu visoke temperature, nepovoljan odnos između rasta i
rodnosti, nepravilna rezidba, krupnoća plodova (objašnjava se efektom razrijeđenja), nepovoljni
uvjeti skladištenja
- javljaju se isključivo kod klimakterijskih plodova
- smanjenje pojave: osigurati dovoljnu količinu Ca (slobodnog) – prihranom, rezom,..



Površinsko posmeđenje kožice (scald)
Scald se javlja se zbog oksidacije α-farnezena u konjugirane trienole na površini ploda
To je genetska bolest, kojoj je naročito sklona sorta Granny Smith, što se potvrdilo i vlastitim
istraživanjima (Pavičić, Jemrić,…)
- uzroci pojave mogu biti različiti
- visoke temperature neposredno pred berbu
- preuranjena berba
- nedostatak Ca u plodu
- sprječavanje pojave: berba u optimalnom roku, tretmani sa Ca, toplinski tretmani prije čuvanja,
potapanjem u otopinu difenil amina (antioksidans)
- u praksi se često pojavljuje “Starosni scald” – javlja se na kraju čuvanja plodova, a simptomi se
brže uoče kada se plodovi izlože sobnoj temperaturi – uzrok je zakašnjela berba- dolazi do
posmeđenja i mesa i kožice

Slika 74: gorke pjege na jabuci
Slika 75: površinsko posmeđenje
kožice
68




Posmeđenje mesa uz sjemenjaču jabuke
- javlja se zbog uznapredovalih kataboličkih procesa
- vezano je uz enzimatske procese fenol dehidrogenaze
- uzrok može biti i preobilna gnojidba s N
- u CA problem može biti izraženiji zbog specifičnih uvjeta




Staklavost plodova
- meso ploda ima izgled stakla - prozirno je
- pojavljuje se uz samu sjemenjaču dispergirano radijalno se širi od sjemenjače prema rubu ploda
- vezana je uz enzimatske aktivnosti – uglavnom sorbitol dehidrogenaze
- javlja se u uvjetima vrućih dana pred berbu
- najčešće se javlja u grupi Red delicious-a i Fuji
- kvalitetnim rezom i gnojidbom te optimalnim rokovima berbe može se smanjiti pojave ove
fiziološke bolesti



Jonatanove pjege
- slične su gorkim pjegama, ali su puno manje
- javljaju se crna udubljenja, a ispod kutikule nama plutastog staničja kao kod gorkih pjega
- posljedica su kasne berbe i neadekvatnog čuvanja
- vrlo česte su na sorti Jonathan po kojoj su i dobile ime, mada obolijevaju i plodovi drugih sorata,
a posebno sorte koje su nastale križanje s Jonathanom



Puffines agruma
- to je odvajanje kore od mesa ploda
- javlja još u voćnjaku, ali se ponekad potencira tijekom čuvanja





Ozljede od niske temperature
- javljaju se zbog neodgovarajuće temperature čuvanja
- uzroci nastanka su još uvijek nedovoljno poznati








Slika 76: posmeđenje mesa uz sjemenjaču jabuke

Slika 77: staklavost ploda
Slika 78: puffines agruma

Slika 79: ozljede od niske temperature

69

II SPECIJALNI DIO

Jabuka (Malus domestica Borkh.)

U svijetu je na 3. mjestu u proizvodnji (iza agruma i banana). U Hrvatskoj je s 32%
udjela u proizvodnji na prvome mjestu.

Klimatski uvjeti za uzgoj jabuke:
Za uspješnu proizvodnju jabuke potrebno je osvjtljenje od 12 000 luxa. U procesu
fotosinteze iskorištava se samo 1 % Sunčeve svjetlosti. Važan je odnos list-plod (za 1
plod potrebno je 40 listova, a prema najnovijim informacijama za 1 plod potrebno je
11 listova). Težnja da se svijetlo maksimalno iskoristi, a to se postiže uzgojnim
oblicima, razmakom redova (visina krošnje i širina redova = 1:1). Na 1 ha nasada
jabuke proizvede se 1-5 ha lisne površine. Za 5 kg plodova potreban je 1 m2 lišća. Po
1 ha može se proizvesti 6 vagona jabuka (možda i 8 i 11 – 15 vagona),

Toplina
- jabuka podnosi od – 45
o
C do + 45
o
C, a u našim uvjetima od – 25
o
C do + 35
o
C
- jemperature su vezane uz vrijeme ulaza u period mirovanja – raniji ulazak u
period mirovanja - veća otpornost na niske temperature
- geografska širina je pozitivno proporcionalna sa otpornošću na apsolutno minimalne temperature (veća geografska širina – veća
otpornost na niske temperature)
Voda
- važna je količina vode u tlu – ukoliko su visoke podzemne vode – dolazi do gušenja korijena uslijed viška vlage, prevladavaju redukcijski
procesi u tlu –ugušeno korijenje ima miris po acet-aldehidu
- također su problem stagnirajuće površinske vode, ako se zadržavaju dulje vrijeme zimi (35-40 dana)
- stoga jabuku treba saditi na tlima propusnim za vodu
- važnu ulogu ima brzina stagniranja oborinske vode u tlu -Prikladna 15-20 cm/h, neprikladna 5-10 cm/h i 30-50 cm/h
Vodene površine u blizini nasada
- voda se sporo hladi
- kod prijelaza iz krutog stanja u tekuće oslobađa se toplina koja može djelomično zaštititi nasad od smrzavanja
Tlo
- jabuka traži blago kiselo do neutralno tlo (5,5-7)
- obaviti analize tla

Suvremena organizacija uzgoja jabuka: sadnja kvalitetnih sadnica u jesen, naredne jeseni donosi rod (1-2 kg/stablu, a puna rodnost je već u 3 i
4 godini – brza eksploatacija)

Slika 80: prikaz jabuke
70


Podjela podloga obzirom na bujnost

1. Slabo bujne podloge
a) M 9 - bujnija od M 27 za 30–50%
- ima samo 5 % provodnih snopova, deblju koru rahlo korijenje – puca
b) M 26 (M 16 x M 9) – prijelaz između M9 i MM 106
- očekivalo se da bude zamjena za M9, jer ne treba potporanj, ali joj je bujnost tolika da ugrožava sklop
c) M 27 ( M13 x M9) - izrazito patuljasta podloga
- za uzgoj neisplativa – kržljava je
- atraktivna je za okućnice

Prednosti slabo bujnih podloga: povećava se sklop (stabla su manja), brzi je ulazak u rod i brže je vraćanje investicija.

2. Srednje bujne podloge
a) MM 106 - otporna na krvavu uš,
- danas nema važnost u intenzivnoj voćarskoj proizvodnji
b) M 4 - asimetričan korijen
- dobro podnosi teža tla
c) M 7 - dolazi do blokade rasta u pojedinim slučajevima – napuštena je
d) M 2 - podnosi pjeskovita propusna tla
- ima tanko vlasasto korijenje

3. Bujne podloge - bujnost je slična sjemenjacima
a) M 1,
b) M 11,
c) MM 109
d) MM 111 – srednje bujna do bujna podloga

Ostale podloge:
Podloge – serija P - otporne prema hladnoći
P 22 - M9 x ANTONOVKA - bujnost često manja od M 27 do M9
P 1 -M 4 x ANTONOVKA - bujnost manja od M 9
P2 -M9 x ANTONOVKA - bujnost slična M9
ANTONOVKA – jabuka (podloga) koja ima horizontalan rast (zimi je skroz pokrije snijeg)
BEMALI - bujnost između M 9 i M 26 (Švicarska)

Podloge serije BUDAGOVSKI (Institut Mičurin, Moskva)

BUDAGOVSKI 490 – bujnost slična MM 106
BUDAGOVSKI 491 – bujnost slična M 27
C-6 – bujnost slična M 9
PI & D – Njemačka (M 9 x M 4)


Sortiment jabuke
Sorte jabuka se dijele na ljetne, ljetno-jesenske, jesenske i zimske, ali NE PREMA VREMENU DOZRIJEVANJA, nego prema VREMENU
POTROŠNJE.

Odabir sortimenta ovisi o prognoziranju potrošnje. Ne postoje loše sorte, već loši klimatski uvjeti u kojima se te sorte uzgajaju (Pink Lady,
Granny Smith).

U Hrvatskoj nema kulture potrošnje jabuke (“jede se jabuka, a ne sorta”). Sve stare sorte jabuka koje su dobre, sačuvane su i do danas, a one
koje nisu dobre otpale su ili ih ima u ekstenzivnim nasadima. Vodeća sorta kod nas je Idared. Ova sorta se dobro čuva, dobro rodi, ima loš okus
i izvrsna je za industriju (bijelo meso).





71

U našim nasadima najzastupljenije su sljedeće sorte:
Idared je vodeća sorta, a slijede su Vista Bella, Jerseymac, Julyred,Grupa Golden delicious, Jonagold, Elstar, Granny Smith

Odnedavno podižu senasadi s novijim sortama i mutantima iz grupa Gala, Fuji, zatim sorta Pink Lady, ali za njih još treba utvrditi postižu li
zadovoljavajuću kvalitetu na određenim područjima.

Kruška (Pyrus communis L.)

Klimatski uvjeti za uzgoj krušaka
- kruška je manje otporna na niske temperature od jabuke
- oštećenja generativnih pupova javljaju se na temperaturi od -12 do -19
o
C
- potrebe za svjetlom su jednake kao i kod jabuke

Tlo za uzgoj krušaka
- pravilan izbor podloga za kruške, garantira nam uspješnu proizvodnju
- važna je količina fiziološki aktivnog vapna u tlu
- sjemenjaci i selekcije P. communis podnose 5-6 % f.a.v., dok podloge dunje podnose 1-2
% f.a.v.
- uslijed visoke količine f.a.v. javlja se kloroza



Podloge za krušku

a) Sjemenjak : od sorte Viljamovke, Butirra Hardy, Butira D¨anjou, Winter Nelis

b) Selekcije: Inra Fieudiere, Kirchensller,
• serija Old home x Farmingdale (OH x F)
• serija Retuziere (OH, BH, K) – BP1
• Najznačajnija podloga iz ove selekcije je OH x F333 – otporna je na f.a.v. i ima visoku otpornost na loša svojstva tla

c) Dunja (Cydonia oblonga) nabrojati 3

Anžerska - MA – Sydo – Adams (85 % bujnosti) – najviše se koristi
Provansalska - BA 29 - dobro podnosi sušu, osjetljiva je na niske temp.
MC - slabobujna je (kao M9 kod jabuke)
Serija Cts 212 (MA x Dunja)– podnosi > 8 % CaO

Nedostaci dunje kao podloge za krušku:
- sjemenjaci i selekcije P. communis podnose 5-6 % f.a.v., dok podloge dunje podnose 1-2 % f.a.v.
- uslijed visoke količine f.a.v. javlja se kloroza


d) ostale vrste Pyrusa
P. Betulaefolia, P. calleryana, P. cordata, P. nivalis, P. syriaca, P. usuriensis, P. pyrifolia

Kod kruške se dosta koriste međupodloge. Postupak cijepljenja međupodloga: prvo se na podlogu dunje cijepi sorta kruške koja se
podudara sa dunjom, a onda na se cijepi sorta kruške koja nije kompatibilna s dunjom (Viljamovka, Klapov ljubimac, packhmans Triumph,
cossia…). Proizvodnja sadnica na međupodlogama traje 3 godine.

Kao međupodloge se koriste: Gelertova, Pastorčica, Santa Maria, Lubeničarka.

Kvalitetne međupodloge su one koje rastu uspravno i ne granaju se (Gelertova, Lubeničarka)

Slika 81: prikaz kruške
72


Sortiment kruške
Sortiment kruške je stabilan. Postoje sorte sa žutom, zelenom i crvenom
bojom kožice. Sorte crvene boje kožice su lošije kvalitete. Vilijamovka se
naziva kraljicom kruške

Pod pojmom Naši (ili Nashi) podrazumjevamo sve sorte krušaka podrijetlom
iz Kine i Japana nastale od autohtonih azijskih vrsta roda Pyrus ( P. serotina
od kojih se razvilo najviše sorata našija, zatim P. bretschneideri, P. calleriana,
P. ussuriensis, P. betulaefolia...)




Uzgojni oblici za jabuku i krušku
1. uzgojni oblici bez prikraćivanja provodnice
• super vitko vreteno
• v uzgojni oblik

2. uzgojni oblici sa prikraćivanjem provodnice
• super vitko vreteno
• mikado uzgojni oblik
• vertikalni kordonci



Slika 82: plod našija
73

Breskva (Prunus persica (L.) Batsch)

Uzgoj u Hrvatskoj je na niskoj razini, uglavnom se uvozi iz Grčke, Italije i Španjolske. Postoje
idealni uvjeti za uzgoj u mediteranskom području.

Klimatski uvjeti za uzgoj breskve
Najpovoljniji u mediteranskom dijelu Hrvatske (topli uzvišeni tereni, južni i jugo zapadnih
položaja – vinogradarska područja). Breskva traži srednje godišnje temperature od 14-16
o
C, a
sumu temperatura od 3 000 -4 500
o
C Podnosi niske temperature od – 18 do -20
o
C.

Upala kore breskve nastaje usljed niskih temperatura i sjevernih vjetrova. Na deblu i granama
nastaju oštećenja. Ako se na tom mjestu prepili vidi se smeđenje kore i drva, a u vegetaciji se taj
dio osuši i ponovo zaraste

Tlo za uzgoj breskve
Breskva traži pjeskovita, dobro drenirana i prozračna tla, neutralne do blago kisele reakcije. Ako
je pH > 7,2 javlja se ferokloroza.



Dormentost kod breskve
- breskva treba određenu sumu temperatura da bi se razgradili dormeni
- sve sorte nemaju jednake zahtjeve prema sumi temperatura (inaktivne temperature ispod 7
o
C (ali i inakt.temp. 5
o
C i 12
o
C ), a sume tih
temperatura trebaju iznositi od 1000 do 1250
o
C)
- kod sorata breskvi koje ne skupe dovoljnu sumu inaktivnih temperatura, cvatu ali cvjetovi otpadnu
- ima sorata koje trebaju samo 200
o
C inaktivnih temperatura, no zbog opasnosti od proljetnih mrazova, one se uzgajaju u staklenicima

Prekid dubokog zimskog mirovanja, u zatvorenom prostoru mogu izazvati:

- kloroform,
- etilbromid,
- aceton,
- acetilen,
- acetaldehid,
- etilen,

- alkohol,
- ugljični dioksid,
- tople kupke (35-40
o
C),
- rendgenske zrake,
- izlaganje suši,
- dulje osvjetljenje

Prekid dubokog zimskog mirovanja, u otvorenom prostoru mogu izazvati:
- dinitro-o-krezol,
- dinitro-o-cikloheksilfenol,
- kalijev tiosulfat

Navedeni preparati potenciraju anaerobno disanje.

Slamanje dormentnosti kod breskve uz pomoć kemikalija (Lloyd, 1993.)
Hidrogen cianamid (H2NCN) i promalin (6 benzil amino purin) + giberelinska kiselina 4+7
Hidrogen cianamid i giberelin stimulirali su buđenje vegetativnih pupova, dok je promalin bio neefikasan(izaziva opadanje cvjetnih pupova).
Slamanje dormentnosti postiže se s Hidrogen cianamidom i giberelinom GA 4 + 7. Aplikacija GA3 , u ljeto i ranu jesen može inhibirati
diferencijaciju cvjetnih pupova. Paclobutrazol – 200 ppm (8-9 dana ranija cvatnja)

Slika 83: prikaz breskve
74


Podloge za breskvu (3 grupe):
1. Podloge koje potječu od Prunus persica ili P. silvestris – sjemenjaci (generativne podloge)
- u ovu grupu spadaju selekcije GF 305, Rubira, A6, P.S. A5, P.S. B2, Nemaguard, Nemared, Okinawa

2. Podloge koje potječu od šljive (P. domestica i P. Institia)
- I.Julijana hibridi A1 i 2, GF 43, Damascena 1869, GF 655/2, Jaspi, klonovi dobiveni slobodnim oprašivanjem Mirobalane, kao Mr S 2/5, Mr S
2/8

3. Podloge koje su dobivene križanjem breskve i badema
- GF 677, Hansen 2168, 536, GF 557

Breskva je podudarna s tri vrste podloga: breskvom, šljivom i bademom. Izbor podloge vrši se prema edafskim uvjetima uzgoja: ako ima > od
5 % f.a.vapna, ne uzimati kao podlogu breskvu. Breskva se cijepi na breskvu jer je to najjeftiniji način proizvodnje sadnica, ali nesiguran
(ferokloroza). Podloge šljive podnose teža i zamočvarenija tla. Korijen breskve izlučuje toksične produkte koji su štetni i blokiraju razvoj nove
sadnice kojoj je podloga breskva. Šljiva podnosi 12 % f.a.v., a ferokloroza se javlja tek sa >14 % f.a.v. Badem dobro podnosi sušu pa se te
podloge koriste u područjima gdje je ograničavajući čimbenik za uzgoj voda.

Najčešći uzgojni oblici za breskv su vreteno i vaza.

vreteno - za vreteno sadnica breskve se ne prikraćuje, ukoliko ima dovoljno vode kod sadnje se uopće ne intervenira, nego se u vegetaciji
odabiru grane za skeletne, a ostale se odstranjuju te se kasnije nastavlja
- prve godine po sadnji se ostavljaju svi izboji kojim osiguravamo veliku lisnu površinu, koja šalje produkte fotosinteze u korijen i brzo
dolazi do ravnoteže rasta podzemnog i nadzemnog dijela
vaza – važno je da sve grane budu u jednakoj visini
Sorte breskve (podjela prema genetskom porijeklu):
-sortiment se brzo mijenja. Smatra se da ima preko 10 000 sorata breskve.
- kontinentalnom dijelu Hrvatske bi trebalo preferirati sorte koje kasnije dozrijevaju (rujan), jer ih nema na tržnicama, a ujedno te sorte
iskoriste kvalitetno vodu iz tla

- prema genetskom porijeklu sorte breskve se dijela u 3 grupe:
1. breskve sa dlačicama na plodu,
2. breskve bez dlačica na plodu (nektarine),
3. industrijske breskve

- uzgoj nektarina je puno teži, zbog gljivičnih bolesti i one su lošije kvalitete od breskvi i slabije rode, no određen broj ljudi je alergičan na
dlačice pa preferiraju nektarine

- prema boji mesa dijele se na: breskve žutog i bijelog mesa
75

Šljiva (Prunus domestica L.)

U Hrvatskoj šljive u intenzivnom uzgoju gotovo da i nema, uzrok tome je virus Šarke. Sve
sorte šljiva iz grupe Bistrica su neotporne na šarku, a imaju izuzetnu kvalitetu, dok
Njemačke selekcije imaju otpornost ali ne i kvalitetu.
Klimatski uvjeti za uzgoj šljive:
Temperatura – šljiva jako dobro podnosi apsolutno minimalne temperature u periodu
mirovanja (- 25 do -35
o
C ), stoga je susrećemo u najnižim područjima gdje se duže
zadržava hladan zrak(riječni tokovi, dno brežuljaka) i rijetko se dogodi da u periodu
mirovanja dolazi do oštećenja šljive uslijed niskih temperatura.
Cvjetovi smrzavaju na temperaturi od -0,5 do – 2 (3)
o
C.
U vegetaciji šljiva traži srednje dnevne temperature oko 20
o
C i tada je najbolja kvaliteta
plodova.

Podjela šljiva obzirom na geografsko porijeklo:
1. Euro-azijske – za nas su najznačajnije
2. Kinesko – japanske (neotporne su na niske temperature)
3. Američke –prilagodba na klimatske prilike Hrvatske malo teža

Prorjeđivanje kod šljive
- ukoliko se kod šljive oplodi 15-20 % plodova postižu se dobri prirodi (kod jabuke je to 5-8 %)
- prorjeđivanje kod šljive se vrši kada je u embriju manje od 8 stanica, no to je u praksi teško odrediti, pa se prorjeđivanje obavlja kada dulji
dio ploda iznosi 16 mm

Sredstva za prorjeđivanje cvjetova (različito djeluju ovisno o sorti):
- vlažni sumpor (80 % sumpora)
- amoniumthiosulfat (ATS 57 %)- dao najbolji rezultat prorjeđivanja
- armothin- daje visok postotak fitotoksičnih ozljeda

Sredstva za prorjeđivanje plodova
- alfa- naftilacetamid (NAAD) & 2 klor-etilfosfonska kiselina (Etefon) – daje nejednoliko ili preveliko prorjeđivanje
- 6-benzilaminopurin (Benziladenin)
- alfa-naftil-octena kiselina (NAA)

- neki od preparata se primjenjuju i u jesen kada imaju suprotan učinak (sprječavaju stvaranje apscizina i etilena i stvaranje separatnog sloja, a
time i opadanje plodova)
- kod šljive je djelovanje sredstava za prorjeđivanje jako povezano sa sortom, pa kod primjene treba voditi računa o tome, a tretira se kada je
duži dio ploda od 16-20 mm
Podjela sorti šljive:
a) konzumne
b) za rakiju (bistrice)

Značajnije sorte su: Čačanska ljepotica, Stanly, Bistrica, Valjevka, Talijanka...

Slika 84: prikaz šljive
76

Podloge za šljivu:
Mirobalana (Prunus cerasifera) – Džanarika
• Sjemenjak – sazrijeva krajem 6. mjeseca, dugo zadržava “sok” (cijepljenje u 9. mj.)
- dobrog je afiniteta sa svim sortama
- plodovi su okruglastog oblika raznih boja
- tjera puno korjenovih izdanaka koje treba odstranjivati – dodatni troškovi
• Mirobalana B
- jako bujna podloga
- osjetljiva na niske temperature
- kompatibilna sa gotovo svim sortama, osim sa Stanly i President
• Mirobalana 29 C

HIBRIDI: nabrojiti
Marianna GF 8-1(P. cerasifera x P. munsoniana )
- ima dobar afinitet sa europskim i japanskim sortama
- ne tjera korjenove izdanke (osim eventualno na pjeskovitim tlima)
- prikladna za različita tla
Mirobalana GF 31 (P.cerasifera x kinesko japanska šljiva)
- ima jako zbijenu korijenovu mrežu
- dobra podloga za sorte kinesko-japanskog porijekla
Myran (P.salicina x P. vulgarus) i Ishtara (P.cerasifera x P.vulgaris)
- dobre su otpornosti na nematode
- ne razvija korijenove izdanke
- mala osjetljivost na Fe –klorozu
- još su u postupku istraživanja
Pixy – porijeklom je od P. spinose
- slabe bujnosti (moguće rješenje za uzgoj šljive u gustom sklopu
- rano ulazi u rod i dobro rodi
- još se istražuje
Jaspi (P. salicina x P. spinosa)
- nova podloga, slabe bujnosti
- ima veliku otpornost na asfiksiju korijena
I. Julijana GF 655/2
- dobar kompatibilitet sa svim sortama šljiva
- tjera korjenove izdanke – nedostatak
- danas se smatra dobrom podlogom
St.Julijan A
- dobar kompatibilitet, umjerena bujnost, rano prorode
- podnosi teža tla, osjetljiva na veće količine aktivnog vapna
- tjera korjenove izdanke
INRA GF- 43
- dobrog afiniteta sa svim sortama
- srednje bujnosti, rano prorodi
- dobro podnosi teža tla
Mr. S. 2/5 (P.cerasifera x P. spinosa) dobra podloga
Citation (Red Beaut x P. persica)
S.Julien D¨orleans (Prunus insititia)
77

Trešnja i višnja

Trešnja (Prunus avium L.)
Trešnja je karakteristična što se tiče genetskog materijala – ima jako puno lokalnih sorata
(Gomilička, Creska, Lovranska, Okićka,…) Jjako je napredovala u tehnologiji uzgoja – unose se
podloge slabe bujnosti, pa sklop iznosi od 1500-4000 stabala/ha, rodnost je 4 vagona/ha, a
plodovi se beru sa tla. Prebacuje se u intenzivnu voćnu vrstu.


Klimatski uvjeti za uzgoj trešnje:
Trešnja dobro podnosi apsolutne minimalne temperature u mirovanju do – 28
o
C, a u
ekološkom mirovanju od -10 do -12
o
C. Ako u jesen dođe do naglog zahlađenja, temperature
od -15
o
C su kritične za trešnju i nastaju štete. Oštećenje cvjetova javlja se na temperaturama
od -2,0 do -3,0
o
C, a plodova od -1,0 do -1,2
o
C.

Izbor proizvodnog prostora:
Trešnja i višnja traže duboka, prozračna i rahla tla, osjetljive su na višak f.a.v.. Na tlima bez
prozračivanja dolazi do gušenja korijenja. Simptomi su žućenje lišća i miris korijena
acetaldehid (najbolji pokazatelj gušenja korijena) do kojeg dolazi uslijed anaerobnih uvjea.

Sorte trešnje: Burlat, Adriana, Summit, Van, Starking Hardy Giant, Stella, Lapins, Hedelfinger

Podloge za trešnju i višnju (nepodudarnost)
- kod trešnje i višnje postoji određena nepodudarnost kao podloga, a ona se bazira na razlici u aktivnosti hormona
- trešnja ima veću aktivnost citokinina, a višnja giberelina uzrok nepodudarnosti (nije recipročan)
- ako se višnja cijepi na trešnju – nema nikakvih problema – NEME NEPODUDARNOSTI
- ako se trešnja cijepi na višnju – JAVLJA SE NEPODUDARNOST, pa su višnja i njene selekcije dosta upitne kao podloge, ali obzirom na
slabiju bujnost, te ako želimo intenzivniju proizvodnju ne možemo ih isključiti (prepoznaje se jer na mjestu cjepljenja nastaje guka,
podloga je tanja od debla)

Podloge- sjemenjaci i selekcije – za soliterni uzgoj (nabrojiti)
Sjemenjaci: spontani hibridi iz šuma Europe i Azije
Selekcije: Mazzard F 12/1 (“danas je prošlost”)
Rašeljka (Prunus mahaleb)
- prirodno raste u submediteranskom dijelu
- traži rahla i rastresita tla, otporna je na sušu
- rasadničari je često preporučuju za kontinentalno područje što nije točno
SL 64 – selekcija Prunus mahaleb
Serija MA x MA (P. mahaleb x P. avium) – bujnije su podloge, ali su prilagodljivije za lošije uvjete uzgoja

Uzgojini oblici trešnje:
Kod formiranja uzgojnih oblika treba znati da trešnja ne podnosi rez u svako doba – podnosi u vrijeme kolanja sokova i vegetacije – zbog
smolotečine (brže zarastu rane nastale rezom).
Trešnja je dosta osjetljiva kod formiranja uzgojnog oblika, stimulira se akrotonija, pa se prednost daje prikraćivanju.
Kod trešnje se formira uglavnom vretenasti grm ili super vitko vreteno (cca 1700-1800 st/ha).
Sklop s uzgojnim oblikom vaze daje cca 1200-1400 st/ha.
“V”-uzgoj je jedino moguć na Edabrizu (cca 4 000 st/ha –najveća je početna rodnost, ali kumulativno najveća rodnost se postiže na
vretenastom grmu, a najmanja na vazi ).

Slika 85: prikaz trešnje
78


Sorte trešanja:
Za razliku od drugih voćnih vrsta, sorte trešanja po vremenu dozrijevanja odnosno tjednima dozrijevanja svrstavamo :
1. Vrlo rane sorte - 1. tjedan dozrijevanja (druga ili treća dekada svibnja)
2. Rane sorte - 2. tjedan dozrijevanja
3. Srednje rane sorte -3. tjedan dozrijevanja
4. Srednje kasne sorte - 4.tjedan dozrijevanja
5. Kasne sorte - 5 tjedan dozrijevanja
6. Vrlo kasne sorte - 6. tjedan dozrijevanja

Prema tvrdoći mesa sorte trešnji se dijele na sorte mekog mesa i tvrdog mesa (hruštavke). Trešnje su uglavnom porijeklom iz Italije, Mađarske
i Kanade. Sve sorte trešanja osim sorte Stella su stranooplodne. Neke sorte su stare već više od 100 godina, a još uvijek su na A listi, na primjer
sorta Hedelfinger .


Kod trešnje se javlja problem pucanja plodova, a uzroci mogu biti različiti:
1. nepravilan rast i razvoj ploda
– nepovoljni uvjeti u nekoj od 3 faza rasta ploda
– ako se u 1. fazi rast stanice ploda nisu dovoljno izdužile, u 3. faza kada plod bubri dolazi do pucanja ploda

2. previše atmosferske vode
– plod apsorbira vodu sa svoje površine i dolazi do pucanja (važno je natkrivati stabla da se smanji pucanje), visina krošnje ne bi
smjela biti preko 3,5 m


Višnja (Prunus cerasus L.)
Višnja se često naziva i plemenita voćka, jer jer njeni plodovi oplemenjuju važne proizvode
– koristi se kao bojadiser. Kod nas je najzastupljenija sorta Maraska- cijeni se zbog arome,
visokog postotka suhe tvari, dobrog sklada šećera i kiselina.

Višnja se reže u periodu mirovanja, na vanjski pup.
Jjedini prepoznatljivi uzgojni oblik je vaza.
Od populacije Maraske selekcionirane su neke sorte - ne proizvode se se svuda iste
kvalitete – najbolja je na Braču i zaleđu Zadra, a uspijeva i na drugim mjestima ali nema
kvalitetu.

Sedam dana prije berbe se višnje se tretiraju Ethrelom (lakše odvajanje od stabla), tresu
se tresačima i transportiraju.

Selekcije Oblačinske višnje koriste se za uzgoj u kontinentalnim krajevima.
Sorte višnje: MARASKA, Erdi jubileumk, “Pandy” klonovi, Ujfehertoer Traube
Maraska je najzastupljenija višnja u RH. Cijeni se zbog arome, visokog % suhe tvari i
dobrog sklada šećera i kiselina. Naše višnje Maraske trebale bi imati više kiselina. Ako se
kao podloga za višnju koristi rašeljka, plodovi sadrže manje kiselina, a ako se višnja cijepi na višnju i njene selekcije, te sjevernu domaću višnju,
plodovi imaju više kiselina. Podloge serije CAB – dobre su za višnju, nema nepodudarnosti, a daju više kiselina

Podloge:
• Sjemenjaci sjeverne domaće višnje

• Selekcije:
serija CAB (CAB 6P, CAB 11E, CAB 4D)
– prije 15-20 godina bile su aktualne, ali su brzo nestale zbog nepodudarnosti
serija W (W10, W11, W13, W158)

Slika 86: prikaz višnje
79

Edabriz (stepska višnja- por. Iran)
- otporna je na sušu, daje slabi primitak
- pozitivna strana ove podloge što se trešnja cijepljena na tu podlogu može saditi u gustom sklopu - danas atraktivno (slično kao i podloga M9
za jabuku)
- dobro podnosi fiziološki aktivno vapno

• Hibridi:

Colt (P.avium x P.cerasus)
- podloga srednje bujnosti i zadržala se do danas i još je atraktivna
- jako je dobar primitak sa trešnjom zbog dobre roditeljske kombinacije – dominantnost u tom hibridu leži u trešnji (pojavljuju se
korijenovi izdanci)

Serija Giessen:

Gisela 1 (P.fruticosa x P. cerasus)
Gisela 5 (P.cerasus x P. canescens)
- danas je puno u upotrebi
- interesantna je za gusti sklop, ali obzirom da je u roditeljskoj kombinaciji dominantna višnja – javlja se nepododarnost
- dosta je dobra podloga za trešnju, ali ne za sve sorte – neposredno je iza podloge Edabriz
Gisela 10 (P. fruticosa x P. avium)- novija podloga
Gisela 4 - za nju propagiraju da će biti bolja od prethodne tri podloge ove serije

Ostale podloge
- GM 61/1 – Damil (P. dawykensis)
- GM 79 - Camil (P. canescens)
- puno su obećavale, ali se nisu zadržale u intenzivnoj proizvodnji
- mogu se koristiti i za trešnju i za višnju

80

Kupina i malina

Kupina (Rubus fruticosus agg.)
Plod kupina je namijenjen preradi. Potencijal rodnosti je do 20 000kg/ha. Ima 6-12 % šećera, 0,3-
1,5 % kiselina, dosta vitamina i jako puno željeza. Kupina je relativno mlada voćna vrsta koja se kod
nas prvi put pojavljuje 1950. godine; tzv. kupina bez bodlji. Plodovi se mogu smrzavati i kasnije
koristiti za različite namjene npr. za voćne salate, sladoled...

Kpina i sve jagodasto voće imaju faktor 10, znači utrošak radne snage za uzgoj 1 ha jagodastih
voćnih vrsta je identičan kao uzgoj 10 ha jabuka.

Kupine se razvijaju u obliku polugrma ili šiba. Iz svakog adventivnog pupa korijena razvija se po
jedan izboj, a u drugoj godini taj izboj donese rod, a zatim se suši i reže. Po jednom polugrmu se
ostavlja najviše do 7 izboja.

List kupine je sastavljen od više plojki (3 - 7 - 9).
Sve sorte kupina su samooplodne, cvijet je dvospolan, a plod je koštunica.
Sazrijeva u 7. i 8. mjesecu.

Uzgoj kupina:
Kupina se uzgaja do 800 m n.v. Osjetljiva je na apsolutne minimalne temperature – podnosi od - 10
do -17
o
C. Pod snijegom može izdržati do -25
o
C. Mladice smrzavaju na -7
o
C, a cvjetovi ne
smrzavaju jer kupina cvate u svibnju. Diferencijacija je drugačija od ostalih voćnih vrsta, jer završava
u 9. ili 10. mjesecu. Duboko zimsko mirovanje završava u prosincu. Kupina traži blago kisela do neutralna tla (ako su tla alkalna i imaju > od 2 %
f.a.v., javlja se ferokloroza.

Razmnožavanje kupina:
Kupine se uzgajaju na vlastitom korijenu. Razmnožavaju se reznicama – ako vrh izboja padne na tlo razvije se nova biljka. U rasadniku se
škarama odvajaju izboji i razmnožavaju.

U pazušcu lista kupina ima razvijena 2 mješovita pupa. Donji često nikada ne potjera, a ako potjeraju velika je bujnost takoda treba prikraćivati
mladice. Najbolje je prikraćivanje na visinu do 40 cm.

Vodeća sorta kupine je Tom Free.

Malina (Rubus idaeus L.)
Malina je uspravnog rasta i ima male zahtjeve prema armaturi. Rodi tri puta manje od kupine šro
poskupljuje proizvodnju. Prinosi su oko 7 t/ha (razlog slabog širenja uzgoja).

Pplod maline je mnogokoštunica, ali za razliku od kupine, cvatište je osušeno i nakon odvajanja
koštunica ostaje udubljenje

Sok od maline je izrazito bljedunjav i boji se višnjom.

Uzgoj maline:
Malina podnosi do - 25
o
C. Osjetljiva je na f.a. vapno i na alkalna tla. Ne smije se saditi na reljefno
niža područja jer su tamo tla duže zasićena vodom i vladaju nepovoljni vodozračni odnosi. Ovakvi
uvjeti dovode do pojave kloroze (žuti čitav list) koja nije uvjetovana kiselošću tla niti količinom
vapna, već nedostatkom kisika u tlu.

Malina se razvija u obliku polugrma (ili šiba). Razmak sadnje je od 70-150 cm grm od grma u redu,
a između redova 220 cm. Razvija se na vlastitom korijenu. Najpoznatija sorta je Willamet.

Diferencijacija generativnih pupova jagode, maline i kupine započinje krajem 8. mj i završava u
10.mj.
Sazrijeva u 7. i 8. mj.
Slika 87: prikaz kupine
Slika 88: prikaz maline
81


Jagoda (Fragaria sp.)

Ekološki uvjeti za uzgoj jagode:
U periodu mirovanja jagoda podnosi od –25 do –30
o
C. Cvjetovi su osjetljivi na niske
temperature. Stradavaju od -2,2 do – 3
o
C (rano cvate- početkom svibnja). Jagoda je osjetljiva
na pH (u alkalnoj reakciji iznad pH 7 slabo raste).

Cvijet se sastoji od 5 latica i 10-16 lapova ido 25 prašnika. Plod je orašćić (jestivi dio je
zadebljalo cvjetište).

Grm jagode, morfologija:
1. korijen – vlasast, prodire do 40 cm u tlo
2. stablo – ravija se 1-2 cm, amože i do 20 cm
3. list s lisnom drškom – sastoji se od 3 - 4 liske
4. vriježa (stolon) - izboji kojima se jagoda razmnožava

Sadnica jagode: frigo sadnice su sadnice bez listova koje se čuvaju do sadnje na – 2
o
C

Priprema tla za sadnju i sadnja jagode:
- treba osigurati kvalitetnu pripremu tla za sadnju i gnojidbu, a obavezno godinu dana prije sadnje suzbiti korove
- prije sadnje tlo treba dobro natopiti
- prije sadnje se polažu PVC folije (crne ili bijele) koje ima već tvornički napravljene rupe u koje se sade sadnice
- ispod folija se postavlja sistem cijevi za navodnjavanje
- sadnja se obavlja krajem 6. i početkom 7. mjeseca, sa frigo sadnicama koje ne bi smjele imati zelenih dijelova, nego samo razvijen pup,
stablo i korijen
- nakon sadnje jagoda uskoro procvjeta i može odmah roditi, ukoliko ne želimo rod u toj godini otkinu se cvjetovi i vriježe
- za jagodu je poželjno koristiti 5-8 t stajskog gnoja i 2 t NPK
- u uzgoju dominiraju sorte neutralne na dužinu dana
- jagoda se bere u trenutku kada je vrh ploda bijeli – do potrošača prelazi u crvenu boju i time se garantira manje propadanje plodova
- prirodi su 20-30 t/ha

Sortiment jagoda (što se zahtjeva od sorata jagoda?):
1) veličina ploda - > 20 grama
2) oblik ploda – ujednačenost
3) okus i aroma
4) otpornost ili tolerantnost na bolesti i štetnike
5) količina suhe topljive tvari
6) tvrdoća i ispunjenost ploda
7) dinamika dozrijevanja
8) adaptabilnost na uvjete uzgoja
9) odvajanje peteljke (za preradu)

Podjela sorata:
a) kratkog dana
b) dugog dana
c) neutralne prema dužini dana

Vodeći sortiment za kontinentalno područje:
- sorte kratkoga dana
a) za uzgoj na otvorenom
Marmolada
Elsanta

b) za uzgoj u plastenicima
Miss

Slika 88: prikaz jagode
82

Prateći sortiment: Elvira, Senga sengana, Tiona, Elsanta, Miss, Idea, Miranda, Marmolada.
Južne (mediteranske) voćke

Kod nas se uzgaja u mediteranskoj regiji. Mali broj vrsta je zasađen kao nasad. Uglavnom se uzgajaju u kućnim vrtovima jadranskog obalnog područja.
U južne voćke ubrajamo:
• maslinu
• agrume (limun, naranču, mandarinu, grejpfrut)
• smokva
• rogač
• kivika (aktinidija)
• žižula
• nar (šipak)
• kaki (japanska jabuka)


Agrumi (citrusi):
Agrumi - zajednički naziv za velik broj vrsta iz porodice rutvica (Rutaceae), skupine Citrinae, odnosno iz tri roda: Citrus, Fortunella i Poncirus.
Za nas su najznačajnije vrste iz roda Citrus (150) u koje pripadaju:
• Citrus reticulata B.,
• C. sinensis L., C.medica L.,
• C. paradisi M.

Vrsta Poncirus trifoliata R., ima veliku važnost. Zbog svoje veće otpornosti na niske temperature (do -50
0
C), upotrebljava se kao podloga za
kultivirane vrste roda Citrus. Agrumi se klasificiraju u skupinu suptropskih voćaka, te uspijevaju samo u krajevima gdje nema oštrih zima, a ima
dovoljno vode. Kod nas se mogu uzgajati samo u uskom priobalnom pojasu Srednje i Južne Dalmacije i na otocima i to samo u određenim
mikroklimatskim položajima.
U svijetu se uzgaja velik broj vrsta: četrun, limun, slatka naranča, gorka naranča, mandarina, čadek, grejpfrut.

U nas veće proizvodno značenje ima uzgoj mandarina, nešto manje naranča, limuna i grejpfruta, dok ostale vrste imaju neznatno značenje. U
svjetskim razmjerima agrumi su voće koje se najviše troši u svim krajevima svijeta (oko 33%), više od banana i jabuka.
Obzirom na razmjerno malu domaću proizvodnju, razlika između proizvodnje i potrošnje agruma u nas se popunjava uvozom, najčešće iz Izraela (Jaffa),
Maroka, Španjolske, Grčke i drugih mediteranskih zemalja.
U ukupnom broju stabala agruma u nas mandarina čini oko 90%, naranča oko 8%, limun oko 1% i ostali agrumi oko 1%.

Važnost i upotreba agruma
Cijenjeno i traženo voće u svježem stanju i u proizvodnji osvježavajućih napitaka. Sadrže dosta šećera, organskih kiselina, pektina, vitamina (posebno
vit. C). Imaju veliku dijeto-terapeutsku vrijednost (čuvari zdravlja). Osim toga, plodovi agruma sadrže nužne mineralne soli (željezo, kalcij, magnezij,
natrij, fosfor) i mnogo vitamina (A, B, C i P) veoma korisnih za poboljšanje prehrane tijekom cijele godine.

Izbor proizvodnog prostora
- agrumi zahtijevaju veliku sumu topline (> 12 °C) u periodu vegetacije (2 600-3400 °C)
- agrumi kao zimzelene voćke su posebno osjetljive na niske temperature i to prema redoslijedu: četrun, limun, grejpfrut, slatka naranča, gorka
naranča, mandarina Clementina, Mandarina Unšiu i podloga Poncirus trifoliata
- temperature od -5 °C su već kritične za smrzavanje cijelog stabla (ovisno o podlozi)
- zahtijevaju povoljnu vlažnost tla - važan raspored oborina ili navodnjavanje u sve tri faze rasta ploda
- agrumi traže puno svijetla - važan izbor položaja i gustoća sklopa
- osjetljivi su prema vjetru - posebno prema hladnim i suhim vjetrovima i jačim južnim vjetrovima
(mogu čak izazvati i defolijaciju)
- traže duboka, dobro drenirana tla lakšeg teksturnog sastava
- kao podloge se najčešće koriste razne vrste roda Citrus, Poncirus trifoliata te hibridi između roda Citrus i Poncirus
- kod nas su kao podloge za citruse bili zastupljeni sjemenjaci gorke naranče (C. aurantium), a sada je glavna i najprikladnija podloga P. trifoliata
- u uzgoju se prakticira oblikovanje krošnje u obliku vaze ili popravljene piramide

Morfologija i biologija agruma
- agrumi su višegodišnje zimzelene biljke, koje u uvjetima suptropske klime provode prisilni period zimskog mirovanja
- cvatnja započinje krajem travnja ili početkom svibnja (4.-5. mj)
83

- plodovi dozrijevaju od rujna do prosinca ovisno o vrsti (9 - 10. mj)
- list agruma - zeleni, kožasti, različitih oblika
- cvijet - pojedinačni ili u grozdovima, privlačnog izgleda
- plod - elipsasto -okrugla boba HESPERIDIJ
- plod agruma je velika boba, okrugla ili sferična oblika, obavijena pokoricom {epikarp) sjajne boje (ovisno od sorte) s mnogo sitnih miješinica
ispunjenih eteričnim uljem ugodna mirisa.
- ispod pokorice je bijeli spužvasti dio kore (mezokarp) koji štiti unutrašnji, mesni i sočni dio ploda (endokarp).
- endokarp ima od 9 do 14 krišaka (koje se lakše ih teže odjeljuju), a ispunjene su sokom ugodna mirisa i arome.
- kriške imaju više ih manje sjemenki a uzgojene su i sorte bez sjemenki.

Mandarina ili mandarinka (Citrus reticulata Blanco)
Od svih agruma najbolje uspijeva u dolini Neretve gdje su odlični uvjeti za plantažno uzgajanje vrlo kvalitetnih sorti mandarina unšiu, koje se
uzgajaju od 1934. godine.


Slika 89, a,b,c: stablo, cvijet i plod mandarine

Swingle smatra da je mandarina jedinstvena vrsta (Ctrus reticulata Blanco), kojoj pripadaju sve mandarine i mandarini slične koje se dijele u različite
grupe, ovisno od botaničkog srodstva.

On je grupirao mandarinu u pet grupa:

1. KING MANDARINA - Citrus nobilis Loureiro, koja ima ekonomski značaj samo u jugoistočnoj Aziji. Obuhvaća pet sorti.
2. SATSUMA MANDARINA - Citrus Unshiu Marcovitch, koja ima veliku gospodarsku važnost, naročito u Japanu, a obuhvaća veliki broj sorti.
3. SREDOZEMNA MANDARINA - Citrus deliciosa Tenore, koja ima osobito privredni značaj uz obale sredozemnog mora, a obuhvaća nekoliko sorata.
4. TANGERIN i ITANGORI- Citrus reticulata Blanco, rasprostranjena je širom svijeta u uzgojnim područjima agruma, a obuhvaća velik broj sorti kao
što su Clementine, Dancy, Carvahails,... (Tangor je naziv za križance mandarine i slatke ili gorke naranče).
5. Mandarine s malim plodovima koji imaju samo važnost u istočnim zemljama, a obuhvaća velik broj sorata koje su slabih organoleptičkih svojstava.
- sorta unšiu (Unshiu, Satsuma) zapravo je sortna grupa japanskih mandarinki (bere se kad je 2/3 zelene boje)
- zbog otpornosti na hladnoću postala je glavna sorta uzgoja u našim krajevima.
- dozrijeva u komorama etilenom ili acetilenom do lijepe narančaste boje.
- u nešto manjem obujmu u nas se uzgajaju i sorte havana (domaća mandarinka, narančin) i clementine

Biološke osobine mandarine Unšiu
- u prirodi mandarina Unshiu u uvjetima uravnoteženog vegetativnog i generativnog rasta tvori nisku stablašicu, obično visine 2-3 metra, s
okruglastom krošnjom.
- agrotehničkim zahvatima nastoji se formirati uzgojni oblik kotlaste krošnje, kako bi se maksimalno iskoristio povoljni utjecaj sunčevog osvjetljenja
na kakvoću plodova.
- mandarina Unshiu rađa na jednogodišnjim izbojima.
- mandarina Unshiu razvija normalan hermafroditni cvijet koji ipak nije fiziološki potpuno funkcionalan, budući da dolazi do poremećaja u gametogenezi,
što uvjetuje da ne dolazi do klijanja polena ni do oplodnje - stoga se plod razvija partenogenetski.
- iako su vrste roda Citrus porijeklom iz tropskog područja jugoistočne Azije, najkvalitetniji plodovi se dobivaju u suptropskim područjima
- razlog tome je što u tropskim područjima nastaju preslatki plodovi, s nepovoljnim odnosom šećera i kiselina u plodu.
- mnogo povoljnija su područja s godišnjim i dnevnim promjenama temperature i osvjetljenja, gdje nastaju plodovi s povoljnim omjerom šećera i
kiselina, bogatiji aromom i privlačne boje perikarpa ploda.
- na žalost, na područjima gdje se može postići bolja kvaliteta ploda postoji opasnost od pojave niskih temperatura koje mogu u znatnoj mjeri oštetiti
plodove, a povremeno može doći do potpunog uništenja nasada.
- plod mandarine sadrži u soku dosta šećera, a relativno malo kiseline, osobito grupa Unshiu, dok pojedina grupa ili pak pojedina sorta ima jače, a
druga slabije mirisavu pokoricu (epikarp), slabije ili jače mirisav sok i lišće, a kod nekih sorti lišće je bezmirisno.
- općenito mandarine imaju tanku koru koja se lako odvaja od mesa ploda.
84

- mandarina spada u neklimakterijsko voće, ali novija istraživanja su dokazala da i agrumi oslobađaju određenu količinu etilena koja utječe na njihov
proces starenja i na njihovu skladišnu sposobnost.
- mandarina Unshiu se najbolje i najduže čuva na temperaturi od 2 °C do 3 °C i uz relativnu vlagu zraka od 85 %.
Naranča (Citrus sinensis L.)
U našim se primorskim krajevima uzgaja od davnina. Ipak, unatoč veoma dugoj tradiciji uzgoja, naranče u nas nije imala privredno značenje. Razmjerno
velike količine kvalitetnih naranči na domaćem tržištu pretežno se uvoze. Naranče se najviše troše kao stolno voće, kao svježi sokovi ili osvježavajući
bezalkoholni napici, sirupi, baze i druge prerađevine. Eterična ulja iz pokorice upotrebljavaju kozmetici i proizvodnji lijekova, slastičarstvu, industriji
likera,...

Od mnogih sorti koje se pojavljuju i na našem tržištu najpoznatije su:

1.rane sorte:
- žute besjemene (JVashington Navel, Thomson Navel, Robertson Navel),
- crvene besjemene (Moro)

2. srednje rane:
- žuta besjemene (Balladonna),
- crvene besjemene (JVashington crvena, Tarocca)
- s dosta sjemenki (Napolitanska crvena)

3. kasne sorte:
- žuta besjemene (Jaffa, Valencia);
- domaće sorte: - s malo sjemenaka (rana katarinka),
- s dosta sjemenaka (srednje rana portugalska)
- na našem uzgojnom području uz ostale domaće sorte osobito se ističe naša najranija sorta Katarinka koja
počinje dozrijevati potkraj 11. mj.
- dobro uspijevaju i strane sorte Washington Navel, Moro, Belladonna, malteška, Tarocco i Napolitanska
crvena.

Limun (Citrus limon (L.) Burm.f.)
Limun je zimzeleno drvo visine do 10 metara, listovi su duguljasti i kožasti. Cvjetovi su obično
pojedinačni, bijele boje a s vanjske strane ružičasti. Nalazište mu je u Kini, Iranu i Istočnoj
Indiji. U primorskim krajevima uzgaja se plantažno. Plod je upotrebljiv još kada je pokožica
zelena, međutim potrošači traže potpuno zrele plodove. Meso ploda sadrži mnogo
aromatičnoga, izrazito kiselog soka, koji sadrži 73 do 85 mg vitamina C na 100 cm
3
.

Od mnogih sorti limuna u nas je najpoznatiji i najčešće se uzgaja (često i kao lončanica)
1. Mjesečar - jakog uzrasta, debele kore i malo soka, često cvjeta i donosi stalne
plodove, te je kod nas glavna sorta
2. Lisabon se odlikuje tanjom korom, više soka i malo sjemenki
3. Heureka daje kvalitetan plod koji se može dugo čuvati

Limunika, grape fruit (grejpfrut)
- najpoznatiji je križanac naranče i limuna
- velikih karakteristično žutih plodova s razvijenim mezokarpom karakteristična gorka okusa

Limete
Vrlo aromatične sorte tropskih agruma odlikuju se osebujnim mirisom i okusom, te izrazitom
zelenom bojom. Izgleda poput malog, nedozrelog limuna. Miris joj je sličan limunu, ali ipak različit, i baš ta razlika činije toliko posebnom. Plod je pun
soka koji se različito koristi - od krema do koktela.
Često se mali nezreli limuni prodaju pod limete. U nas su razmjerno rijetke kao uvozno voće, a mnogo se koriste kao sirovine u proizvodnji mirisa,
kozmetičkih preparata, za aromatiziranje sredstava za pranje i čišćenje i slično.


Slika 90: prikaz limuna
85

Obavezna literatura:
1. Miljković, I., 1991. Suvremeno voćarstvo, Znanje, Zagreb
2. Štampar Katarina, 1966. Opće voćarstvo, Interna skripta, Poljoprivredni fakultet, Zagreb
3. Stanković, D. M., 1973. Opšte voćarstvo, III deo, Minerva, Subotica
4. Gvozdenović, D., Davidović, M., 1987. Berba, čuvanje i pakovanje voća, NOLIT, Beograd
5. Zbornik radova, 1985. Voće od berbe do potrošača, Hrvatsko voćarsko društvo, Zagreb
6. Tošić, M., 1983. Rezidba voćaka, NOLIT, Beograd

Preporučena literatura:
1. Gorini, F., 1986. La conservazione dei frutti in atmosfera controllata, Istituto Sperimentale per la Valorizzazione
Tecnologica dei Prodotti Agricoli, Milano
2. Kozlowski, T.T., Pllardy, S.G., 1997 Growth control in woody plants, Academic press, San Diego
3. Seymour, G., Taylor, J., Tucker, G., 1993. Biochemistry of fruit ripening, Chapman & Hall, London
4. Westwood, M.N., 1995 Temperate zone pomology, physiology and culture, Third edition, Timber Press, Portland,
Oregon



86

Najčešća pitanja na ispitu:
1. Podjela plodova prema dijelovima cvijeta iz kojih nastaju. Opisati plod jezgričavog i koštičavog voća.
2. Nabrojati životne cikluse.
3. Što je godišnji ciklus i od čega se sastoji?
4. Nabrojati vste mirovanja.
5. Aktivnost hormona u dubokom zimskom mirovanju (koji hormoni rastu, koji padaju (aktivnost))?
6. Kada se javlja prisilno (ekološko mirovanje)?
7. Kada se javlja ljeto mirovanje (u kojoj fazi rasta i razvoja voćke)?
8. Koji postupci mogu izazvati prekid ljetnog mirovanja?
9. Koje su najznačajnije fenofaze nadzemnih vegetativnih organa?
10. Kakav može biti vegetativni rast?
11. Koje su faze rasta staničja tijekom rasta?
12. Opsati primaran rast mladice (faze).
13. Koji oblik zauzimju mladice prilikom svoga rasta? (Valjda kakav je oblik rasta prim. i sek. rasta mladica???)
14. Podjela voćaka obzirom na smještaj hormona?
15. Što je topofizis?
16. Koji faktori utječu na vegetativni rast?
17. Koji hormoni su vezani uz završetak vegetativne aktivnosti?
18. Kada se odvija rast korijena?
19. Koje su fenofaze generativnih organa?
20. Vrijeme diferencijacije cvjetnih pupova?
21. Što je oprašivanje? Načini i primjeri.
22. Tipovi steriliteta?
23. Što je efektivno vrijeme oplodnje?
24. Što je to partenokarpija i koji tipovi postoje?
25. Što je apoksimis, i koji tipovi postoje?
26. Opisati dinamiku i faze rasta ploda.
27. Opadanje plodova.
28. Što je alternativna rodnost voćaka i kakva može biti?
29. Kakav je utjecaj svjetlosti na rodnost?
30. Mjere za određivanje vegetativnog tasta?
31. Koji su parametri za izračunavanje gustoće sklopa?
32. Što je sjemenište, što je pikirište, a što trapište?
33. Štp je to voćna sadnica?
34. Kada se provodi okuliranje?
35. Nabrojati oblike nepodudarnosti podloge i plemke.
36. Koje agrotehničke zahvate treba izvršiti prije sadnje?
37. Prednosti sadnje voćaka u jesen?
38. Koji su najčešći načini održavanja plodnosti tla u voćnjacima?
39. Opisati malčiranje i nabrpojati prednosti i nedostatke malčiranja.
40. Koje su osnovne grupe uzgojnih oblika. Nabrojati uzgojne oblike po grupama.
41. Koji se uzgojni oblici form. u intenz.nasadima te koje su prednosti i nedostaci tih uzg. oblika?
42. Što je to rezidba voćaka?
43. Nabrojati tehnike reza.
44. Navesti načine prorjeđivanja plovova i što se time postiže?
45. Kada se obavlja ručno prorježivanje?
46. Što se postiže izolacijom vrha (kod reza)?
47. Opisati: dozrelost, dospjelost, gospodarsku, tehnološku i fiziološku zrelost, klimakterij i prezrelost.
48. Podjela plodova obzirom na klimakterij.
49. Koji su uzroci stvaranja separatnog sloja na plodovima?
50. Nacrtati krivulju disanja plodova voćaka.
51. Ubrzavanje i usporavanje zrenja voća.
52. Koje su posljedice prerane, a koje prekasne berbe?
53. Nabrojati subjektivne i objektivne metode prognoze optimalnog roka berbe.
54. Čime se mjeri tvrdoća ploda i s kojim je enzimom povezana?
55. Vrste tretmana poslije berbe, i navesti p odva primjera.
56. Koji su načini čuvanja voća?
57. O kojim čimbenicima ovisi čuvanje voća?
87

58. O kojim čimbenicima ovisi metoda predhlađenja?
59. Metode predhlađenja.
60. Podjela hladnjača obzorim na sastav azmosfere.
61. Navesti porednosti čuvanja voća u kontroliranoj atmosferi.
62. Postupci sortiranja plodova.
63. Koji su osnovni uvjeti za transport voća nakon berbe?
64. Na kojoj temperaturi se čuvaju banane?
65. Što su fiziološke bolesti i čime su izazvane?
66. Nabrojati barem 4 fiziološke bolesti ploda.
67. Stratifikacija i dormantnost sjemena?
68. Dozrijevanje banana?
69. Hladnjače?
70. Podloga za marelicu?
71. Uzgojni oblik vaza?
72. Ekološki uvjeti za šljivu i o njoj?
73. Razmnožavanje reznicama?
74. Klimakterij?
75. Zašto kod jabuke podloga M9 daje krupnije plodove?
76. Razlika maladice i izdanka.'?
77. Vegetat. i generat. razmn. podloga.
78. Ivanjski izboji.
79. Ekološki uvjeti za uzgoj jabuka,podloge jabuka.
80. Uzgojni oblici.
81. Vitko vreteno.
82. Faze dozrijevanja.
83. Rodni izboji Prunoidea i Pomoidea.
84. Pokazatelji berbe.
85. Zašto je važno na vrijeme obaviti berbu?


Sign up to vote on this title
UsefulNot useful