VISOKA ŠKOLA STRUKOVNIH STUDIJA ZA INFORMACIONE I

KOMUNIKACIONE TEHNOLOGIJE BEOGRAD








Predmet: STATISTIKA

Materijal za studente -1


















Predavač : mr Zorica Malović
1
1. UVOD
Gradivo predmeta Statistika je podeljeno u dve celine, VEROVATNOĆA i STATISTIKA.
Verovatnoća predstavlja teorijsku osnovu za statistiku.
Verovatnoća i statistika su u međusobno jakoj interakciji. Statistika je nametnula potrebu za
verovatnoćom. Statistička homogenost, relativna frekvencija...su osnov za izračunavanje nekih
verovatnoća. Verovatnoća, takođe, procenjuje verodostojnost statističkih proračuna.
S druge strane, verovatnoća operiše i sa nekom polaznim veličinama do kojih se dolazi statistički,
merenjem.Na primer, strelac pogađa cilj sa verovatnoćom 0,85...Najjednostavnije rečeno, verovatnoća
i statistika ne mogu jedna bez druge.
U verovatnoći se često koriste konačni skupovi i neki posebni podskupovi. Od interesa je da se zna
tačan broj svih rasporeda elemenata ovih specifičnih podskupova a to je predmet proučavanja jedne
posebne matematičke oblasti, kombinatorike.
KOMBINATORIKA
U kombinatorici se polazi od kombinatornog skupa { }
1 2
, , ,
n
S s s s = L .Priroda elemenata nije
bitna jer je , radi lakše manipulacije moguće izvršiti kodiranje. Na primer, umesto skupa
, , ,
n
S Milan Petar Ana
¦ ¹
¦ ¦
=
´ `
¦ ¦
¹ )
L
144424443
može se posmatrati skup
{ } 1, 2, , S n ′ = K gde je svako ime predstavljeno rednim brojem iz odgovarajućeg spiska.

1.1. Permutacije, varijacije, kombinacije

DEF Permutacija bez ponavljanja skupa S, (koji ima n elemenata) je svaki niz dužine n u kome se
tačno jedanput pojavljuju svi elementi skupa S . Ima ih ukupno:
( ) ! P n n =
Permutacije bez ponavljanja se mogu definisati i kao uređene n-torke brojeva sastavljene od n
elemenata kombinatornog skupa (koji su među sobom različiti).


Primer 1.1.1:
∇ Koliko se petocifrenih brojeva može formirati premeštanjem cifara broja 12345?
5
1, 2, 3, 4, 5
n
S
=
¦ ¹
¦ ¦
=
´ `
¦ ¦
¹ )
14243

Svi pomenuti brojevi predstavljaju permutacije bez ponavljanja petočlanog skupa S. Mogu se ispisati i
poređati po veličini:
2
( )
12345 21345 31245 41235 51234
12354 21354 31254 41253 51243
5 :
15423 25413 35412 45312 54312
15432 25431 35421 45321 54321
P M M M M M
Ima ih ukupno: (5) 5! 5 4 3 2 1 120 P = = ⋅ ⋅ ⋅ ⋅ =
-U svakoj od navedenih permutacija učestvuju istovremeno svi elementi kombinatornog skupa , samo
su im promenjene pozicije.
-Bitan je poredak elemenata (npr. 12345 12354 ≠ ) ∆
DEF Permutacija sa ponavljanjem skupa S, ( koji ima n elemenata od kojih se njih m ponavlja
1 2
, , ,
m
k k k K puta, ) je svaki niz dužine n u kome elementi S mogu samo da promene mesta. Ima ih
ukupno:

1 2
, , ,
1 2
!
( )
! ! !
m
k k k
m
n
P n
k k k
=
K
L
Primer 1.1.2:
∇ Koliko ima šestocifrenih telefonskih brojeva koji sadrže tri cifre 2, dve cifre 5 i jednu cifru 7 ?
Neki od telefonskih brojeva su: 222557, 222575, 222755, ... , 755222.
-U svakom od navedenih telefonskih brojeva učestvuju istovremeno svi elementi kombinatornog skupa
, samo su im promenjene pozicije.
-Bitan je poredak elemenata (npr. 222557 222575 ≠ )
Kombinatorni skup je:
{{
3 2
6
2, 2, 2, 5, 5, 7
n
S
=
¦ ¹
¦ ¦
¦ ¦
=
´ `
¦ ¦
¦ ¦
¹ )
14243
. Unutar samog skupa, koji ima 6 elemenata, neki elementi
se ponavljaju, 2- tri puta a 5-2puta.(
1 2
6 ; 3; 2 n k k = = = )

3,2
6! 6 5 4 3 2
(6) 60
3!2! 3 2 2
P
⋅ ⋅ ⋅ ⋅
= = =
⋅ ⋅

DEF Varijacije bez ponavljanja su uređene k-torke brojeva iz kombinatornog skupa S od n
elemenata, unutar kojih nije dozvoljeno ponavljanje elemenata. Elementi skupa S su među sobom
različiti. (Broj k se naziva klasom.)
Njihov ukupan broj je:
( 1) ( 1)
n
k
V n n n k = − − + L
3
Važi formula
( )
!
( 1) ( 1)
!
n
k
n
V n n n k
n k
= = − − +

L
Red klase može biti manji ili jednak broju elemenata kombinatornog skupa. ( ) k n ≤
U slučaju da je k n = , varijacije bez ponavljanja su, u stvari, permutacije bez ponavljanja. ( )
n
n
V P n =
Primer 1.1.3:
∇ Ispisati varijacije bez ponavljanja druge i treće klase, (
5
2
V i
5
3
V ) kombinatornog skupa
5
1, 2, 3, 4, 5
n
S
=
¦ ¹
¦ ¦
=
´ `
¦ ¦
¹ )
14243
.
5
2
: 12 21 31 41 51
13 23 32 42 52
14 24 34 43 53
15 25 35 45 54
V

Ukupan broj je
5
2
5 4 20 V = ⋅ = .


5
3
: V
60
123 213 312 412 512
124 214 314 413 513
125 215 315 415 514
154 254 354 435 543
M M M M M
1444442444443

Ukupan broj je
5
3
5 4 3 60 V = ⋅ ⋅ = . ∆

Varijacije sa ponavljanjem

DEF Varijacije sa ponavljanjem su uređene k-torke brojeva iz kombinatornog skupa S od n
elemenata, unutar kojih je dozvoljeno ponavljanje elemenata. Elementi skupa S su među sobom
različiti.
Njihov ukupan broj je:
n k
k
V n =

Red klase k može biti manji, veći ili jednak broju elemenata kombinatornog skupa n.


4
Primer 1.1.4:
∇ Ispisati varijacije sa ponavljanjem druge i treće klase, (
5
2
V i
5
3
V ) kombinatornog skupa
5
1, 2, 3, 4, 5
n
S
=
¦ ¹
¦ ¦
=
´ `
¦ ¦
¹ )
14243
.
5
2
11 21 31 41 51
12 22 32 42 52
: 13 23 33 43 53
14 24 34 44 54
15 25 35 45 55
V
5 2
2
5 25 V = =


5
3
125
111 211 311 411 511
112 212 312 412 512
: 113 213 313 413 513
155 255 355 455 555
V
M M M M M
144444424444443

5 3
3
5 125 V = =



Kombinacije bez ponavljanja

DEF Kombinacijecije bez ponavljanja su k-točlani podskupovi brojeva iz kombinatornog skupa
S od n elemenata, unutar kojih nije dozvoljeno ponavljanje elemenata. Elementi skupa S su među
sobom različiti. k n ≤
Njihov ukupan broj je:

( 1) ( 1)
! !
n
n k
k
n
V n n n k
C
k k k
| | − − +
= = =
|
\ ¹
L

Primer 1.1.5:
∇ Ispisati kombinacije bez ponavljanja druge i treće klase, (
5
2
C i
5
3
C ) kombinatornog skupa
5
1, 2, 3, 4, 5
n
S
=
¦ ¹
¦ ¦
=
´ `
¦ ¦
¹ )
14243
.
Kombinacije druge klase se mogu dobiti iz spiska varijacija druge klase kada se uklone one koje
su sastavljene od istih cifara. Na primer, 12 i 21 predstavljaju istu kombinaciju, jer su bitni učesnici a
ne i njihov poredak.
5
5
2
: 12 23 34 45
13 24 35
14 25
15
C
Ukupan broj je
5
5 2
2
5 4
10
2 1 2
V
C

= = =

.

5
3
123 234 345
124 235
: 125 245
134
135
145
C
Ukupan broj je
5
5 3
3
5 4 3
10
3! 3 2 1
V
C
⋅ ⋅
= = =
⋅ ⋅
.

Primer 1.1.6:
∇ Koliki je maksimalni broj
a) pravih b) ravni
određenih sa 20 tačaka .

a) Prava je određena sa dve tačke. Biraju se 2 tačke od 20 . 2 ; 20 k n = = .
Nije bitan poredak tačaka ( prava određena tačkama A i B je ista sa pravom određenom tačkama B i
A). Nije dozvoljeno ponavljanje elemenata je ako se uzme AA to ne predstavlja pravu. Ukupan broj
pravih se izračunava preko kombinacija bez ponavljanja.
20
20 2
2
20
20 19
190
2 2 1 2
V
C
| | ⋅
= = = =
|

\ ¹


b) Slično, ravan je određena sa tri nekolinearne tačke pa je maksimalan broj ravni
20
20 3
3
20
20 19 18
1140
3 3 2 1 6
V
C
| | ⋅ ⋅
= = = =
|
⋅ ⋅
\ ¹

Kombinacije sa ponavljanjem

DEF Kombinacijecije sa ponavljanjem su k-torke koje se dobijaju kada se iz
n-točlanog skupa bira jedan po jedan element, sa vraćanjem, i ako nije bitan redosled nego učesnici i
broj koliko su puta izabrani. Ukupan broj takvih izbora je:

1
n
k
n k
C
k
+ − | |
=
|
\ ¹

Red klase k može biti manji, veći ili jednak broju elemenata kombinatornog skupa n.
6
Primer 1.1.7:
∇ Ispisati kombinacije sa ponavljanjem druge i treće klase, (
5
2
C i
5
3
C ) kombinatornog skupa
5
1, 2, 3, 4, 5
n
S
=
¦ ¹
¦ ¦
=
´ `
¦ ¦
¹ )
14243
.
Kombinacije druge klase sa ponavljanjem se mogu dobiti iz spiska varijacija druge klase sa
ponavljanjem, kada se uklone one koje su sastavljene od istih cifara.
5
2
11 22 33 44 55
12 23 34 45
: 13 24 35
14 25
15
C Ukupan broj je
5
2
5 2 1 6
6 5
15
2 2 2
C
+ − | | | | ⋅
= = = =
| |
\ ¹ \ ¹
.
5
3
: C
111 222 333 444 555
112 223 334 445
113 224 335 455
114 225 344
345
155 255 355
M M

Ukupan broj je
5
3
5 3 1 7
7 6 5
35
3 3 3 2 1
C
+ − | | | | ⋅ ⋅
= = = =
| |
⋅ ⋅
\ ¹ \ ¹
. ∆
Rasporedi elemenata kombinatornog skupa od n elemenata i odgovarajuće formule koje se koriste
mogu se pregledno prikazati tabelom:

PERMUTACIJE
bez
ponavljanja
( ) ! P n n =
-učestvuju svi
elementi
- bitan
poredak
sa
ponavljanjem
1 2
, , ,
1 2
!
( )
! ! !
m
k k k
m
n
P n
k k k
=
K
L

VARIJACIJE
bez
ponavljanja
( 1) ( 1)
n
k
V n n n k = − − + L
- učestvuje k
elemenata
- bitan
poredak
sa
ponavljanjem
n k
k
V n =
KOMBINACIJE
bez
ponavljanja
( 1) ( 1)
!
n
k
n
n n n k
C
k k
| | − − +
= =
|
\ ¹
L

- učestvuje k
elemenata
- nije bitan
poredak
sa
ponavljanjem
1
n
k
n k
C
k
+ − | |
=
|
\ ¹

7
Primer 1.1.8:
∇ Ispisati sve moguće ishode eksperimenata:
a) Jedna kockica se baca 3 puta.
b) Tri kockice se bacaju odjednom.
Brojevi koji mogu pasti na numerisanoj kocki čine kombinatorni skup.
6
1, 2, 3, 4, 5, 6
n
S
=
¦ ¹
¦ ¦
=
´ `
¦ ¦
¹ )
14243

a) Ako se jedna kockica baca 3 puta onda je bitan poredak elemenata jer je jasan redosled
pojavljivanja brojeva. Na primer 123 je različito od 321 jer je u prvom slučaju prvo pala 1 a u drugom
je prvo pala 3. Dozvoljeno je ponavljanje elemenata ( može pasti 666). Sa aspekta kombninatorike to
će biti
6
3
: V

111 211 311 411 511 611
112 212 312 412 512 612
113 213 313 413 513 613
166 266 366 466 566 666
M M M M M M

6 3
3
6 216 V = =

b) Ako se tri kockice se bacaju odjednom onda nije bitan poredak elemenata jer se ne razlikuje kojim
redosledom su padali brojevi, dozvoljeno je ponavljanje, pa će to biti
6
3
: C

111 222 333 444 555 666
112 223 334 445 556
113 224 335 446 566
114 225 344 455
456
166 266 366 466
M M M

Ukupan broj je
6
3
6 3 1 8
8 7 6
56
3 3 3 2 1
C
+ − | | | | ⋅ ⋅
= = = =
| |
⋅ ⋅
\ ¹ \ ¹
. ∆


8
1.2. Binomna formula
Za svaki prirodan broj n N ∈ važi formula:

1
0 1 1 0
0
( )
0 1
k
n n n n k k n
T
n
n k k
k
n n n n
a b a b a b a b a b
k n
n
a b
k
+
− −

=
| | | | | | | |
+ = + + + + + =
| | | |
\ ¹ \ ¹ \ ¹ \ ¹
| |
=
|
\ ¹

L L
14243

1 k + . član u razvoju binoma glasi:

1
n k k
k
n
T a b
k

+
| |
=
|
\ ¹

Binomni koeficijenti su simetrični:

n n
k n k
| | | |
=
| |

\ ¹ \ ¹

Za određivanje binomnih koeficijenata može se koristiti Paskalov trougao:
1
1 1
1 2 1
1 3 3 1
1 4 6 4 1
1 5 10 10 5 1
1 6 15 20 15 6 1
1 7 21 35 35 21 7 1 ...

Primer 1.2.1:
∇ Naći razvoj binoma:
7
1
x
x
| |
+
|
\ ¹
.
U ovom primeru je
1
; ; 7 a x b n
x
= = =
7 0 1 2 3
7 6 5 4
4 5 6 7
3 2 1 0
7 7 7 7
1 1 1 1 1
0 1 2 3
7 7 7 7
1 1 1 1
4 5 6 7
x x x x x
x x x x x
x x x x
x x x x
| | | | | | | |
| | | | | | | | | |
+ = + + + +
| | | | | | | | |
\ ¹ \ ¹ \ ¹ \ ¹ \ ¹
\ ¹ \ ¹ \ ¹ \ ¹
| | | | | | | |
| | | | | | | |
+ + + + =
| | | | | | | |
\ ¹ \ ¹ \ ¹ \ ¹
\ ¹ \ ¹ \ ¹ \ ¹

9
0 1 2 3 4 5
7 6 5 4 3 2
6 7
1 0 7 5 3
3 5 7
1 1 1 1 1 1
1 7 21 35 35 21
1 1 1 1 1 1
7 1 7 21 35 35 21 7
x x x x x x
x x x x x x
x x x x x x
x x x x x x
| | | | | | | | | | | |
= + + + + + +
| | | | | |
\ ¹ \ ¹ \ ¹ \ ¹ \ ¹ \ ¹
| | | |
+ + = + + + + + + +
| |
\ ¹ \ ¹


Primer 1.2.2:
∇ Odrediti peti član (
5
T ) u razvoju binoma
12
1
x
x
| |
+
|
\ ¹
.
U ovom primeru je
1
; ; 12 ; 4 a x b n k
x
= = = = jer se traži
5
T , pa je 1 5 k + = .
4
12 4 4 4
5
12
1 12 11 10 9
485
4 4 3 2
T x x x
x

| | ⋅ ⋅ ⋅ | |
= = =
| |
⋅ ⋅
\ ¹
\ ¹

Primer 1.2.3:
∇ Zbir koeficijenata prvog, drugog i trećeg člana u razvoju binoma
2
1
n
x
x
| |
+
|
\ ¹
iznosi 46. Odrediti član koji ne sadrži x .
Ovde je
2
1
; a x b
x
= = .
n je indirektno zadato iz uslova koji zadovoljavaju koeficijenti :
( ) 1
46 ; 1 46
0 1 2 2
n n n n n
n
− | | | | | |
+ + = + + =
| | |
\ ¹ \ ¹ \ ¹

2
1 2
90 0 ; 9 ; 10
N
n n n n

+ − = = = −
14243

k se izračunava iz uslova da traženi član u razvoju binoma ne sadrži x , odnosno da eksponent za x
bude jednak 0.
9 9 2 9 3
1 2
9 9 9
1
k
k k k k
k
T x x x
k k k x
− − − −
+
| | | | | |
| |
= = =
| | | |
\ ¹
\ ¹ \ ¹ \ ¹

9 3 0 ; 3 k k − = =
Traženi član je
0
3 1 4
9
9 8 7
84
3 3 2
T T x
+
| | ⋅ ⋅
= = = =
|

\ ¹



10
1.3. Vežbanje
1. Na koliko načina može 10 osoba da sedne jedna pored druge na 10 mesta koja su u istom redu u
bioskopu?
2. U koliko permutacija od elemenata skupa { } 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7 S = se 1,2,3 nalaze jedan pored
drugog
a) u datom poretku;
b) u proizvoljnom poretku.
3. U koliko permutacija skupa S od n elemenata se m elemenata ( ) m n < nalaze jedan pored
drugog :
a) u datom poretku;
b) u proizvoljnom poretku.
4. Na koliko načina se može 5 jednakih kuglica rasporediti u 3 kutije, ako je dozvoljeno da neke
kutije ostanu prazne?

5. Na koliko načina se može 50 knjiga rasporediti na tri police tako da na prvoj bude 10 a na druge dve
po 20 knjiga?

6. Koliko ima sedmocifrenih telefonskih brojeva koji počinju sa 2
a) ako imaju sve različite cifre?
b) ako im se cifre mogu ponavljati?

7. Koliko Morzeovih znakova se može formirati od osnovnih znakova “⋅ ” i “-“ ako se jedan znak
sastoji od najviše četiri osnovna znaka?

8. Na koliko načina se 6 putnika, koje razlikujemo, može razmestiti u kompoziciju od 7 vagona ?

9. Bajt se sastoji od 8 bitova 0 ili 1. Koliko ima bajtova?

10. Na listiću sportske prognoze nalazi se 13 parova.
(0-nerešeno, 1-pobeda domaćina, 2- pobeda gosta)
Koliko kolona treba popuniti da bi igrač sigurno imao 13 pogodaka?

11. U kutiji se nalazi 15 numerisanih kuglica. Na koliko načina mogu biti izvučene 3 kuglice
a) ako se izvlači jedna po jedna bez vraćanja u kutiju?
b) ako se izvlači jedna po jedna sa vraćanjem u kutiju?
c) ako se izvlače 3 odjednom?
11
12. Koliko treba popuniti tabela u igri LOTO gde se bira 7 od 39 brojeva da bi igrač sigurno imao 7
pogodaka?(pun sistem)

13. Ako je igrač odigrao pun sistem u igri LOTO , koliko bi puta imao po 6 pogodaka, po 5 pogodaka,
po 4 pogotka i po 3 pogotka?

14. Jedna numerisana kockica se baca 5 puta. Koliko različitih ishoda može imati ovaj eksperiment?

15. Pet numerisanih kockica se baca odjednom. Koliko različitih ishoda može imati ovaj eksperiment?
16. Naći razvoj binoma:
7
1
x
x
| |

|
\ ¹
.
17. Odrediti šesti član (
6
T ) u razvoju binoma
11
1
x
x
| |
+
|
\ ¹
.
18. Odrediti peti član (
5
T ) u razvoju binoma
12
3
1
x
x
| |

|
\ ¹
.
19. Odrediti četvrti član (
4
T ) u razvoju binoma
( )
3
n
x x − ako koeficijent trećeg člana (
3
T )
iznosi 21.
20. Poznato je da su u razvoju binoma
2
1
n
x
x
| |
+
|
\ ¹
koeficijenti četvrtog i trinaestog člana međusobno
jednaki. Odrediti član koji ne sadrži x .

21. Zbir koeficijenata prvog, drugog i trećeg člana u razvoju binoma
3
1
n
x
x
| |
+
|
\ ¹
iznosi 56. Odrediti sedmi član ( )
7
T .

12
1.3. Rešenja zadataka:
1. Na koliko načina može 10 osoba da sedne jedna pored druge na 10 mesta koja su u istom redu u
bioskopu?
(10) 10! 3 628 800 P = =
2. U koliko permutacija od elemenata skupa { } 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7 S = se 1,2,3 nalaze jedan pored
drugog
a) u datom poretku;
b) u proizvoljnom poretku.

a) Označimo sa

1, 2, 3 a =

1, 2, 3 , 4, 5, 6, 7
a
S
¦ ¹
¦ ¦
′ =
´ `
¦ ¦
¹ )
123
Dobijeni skup ima 5 elemenata. { } , 4, 5, 6, 7 S a ′ = (5) 5! 120 P = =
b) Unutar segmenta

1, 2, 3 a = brojevi mogu da promene redosled na 3! 6 = načina, pa je ukupan
broj traženih permutacija
(3) (5) 3!5! 6 120 720 P P = = ⋅ =
3. U koliko permutacija skupa S od n elemenata se m elemenata ( ) m n < nalaze jedan pored
drugog :
a) u datom poretku;
b) u proizvoljnom poretku.
a) ( 1) ( 1)! P n m n m − + = − +
b) ( ) ( 1) !( 1)! P m P n m m n m − + = − +
4. Na koliko načina se može 5 jednakih kuglica rasporediti u 3 kutije, ako je dozvoljeno da neke
kutije ostanu prazne?
Svi mogući rasporedi mogu se opisati nizovima dužine 7 (5 kuglica i 2 pregrade između kutija).
Na primer:
oopoopo - 2 kuglice u prvoj kutiji, 2 kuglice u drugoj kutiji i 1 u trećoj.
ooooopp - 5 kuglica u prvoj kutiji, 0 u drugoj i 0 u trećoj

5,2
7!
(7) 21
5!2!
P = =
5. Na koliko načina se može 50 knjiga rasporediti na tri police tako da na prvoj bude 10 a na druge dve
po 20 knjiga?
Ako se svakoj od kjiga dodeli broj police na koju će biti raspoređena, svi rasporedi se mogu
opisati nizovima dužine 50 u kojima se 1 pojavljuje 10 puta, 2 se pojavljuje 20 puta i 3 20 puta.
13

10,20,20
50!
(50)
10!20!20!
P =
6. Koliko ima sedmocifrenih telefonskih brojeva koji počinju sa 2
a) ako imaju sve različite cifre?
b) ako im se cifre mogu ponavljati?
a)
9
6
9 8 7 6 5 4 60480 V = ⋅ ⋅ ⋅ ⋅ ⋅ =
b)
10 6
6
10 1000000 V = =

7. Koliko Morzeovih znakova se može formirati od osnovnih znakova “⋅ ” i “-“ ako se jedan znak
sastoji od najviše četiri osnovna znaka?
2 2 2 2
1 2 3 4
2 4 8 16 30 V V V V + + + = + + + =
8. Na koliko načina se 6 putnika, koje razlikujemo, može razmestiti u kompoziciju od 7 vagona ?
Označimo putnike sa ABCDEF. Svakom putniku se dodeljuje karta sa brojem vagona u koji je
raspoređen. Svi mogući rasporedi se mogu prikazati nizovima dužine 6 sastavljenim od cifara
1,2,3,4,5,6,7. Na primer 111111, svi su u prvom vagonu ili 121111, svi u prvom osim B u drugom
vagonu...

7 6
6
7 117 649 V = =

9. Bajt se sastoji od 8 bitova 0 ili 1. Koliko ima bajtova?

2 8
8
2 256 V = =
10. Na listiću sportske prognoze nalazi se 13 parova.
(0-nerešeno, 1-pobeda domaćina, 2- pobeda gosta)
Koliko kolona treba popuniti da bi igrač sigurno imao 13 pogodaka?

3 13
13
3 1594 323 V = =
11. U kutiji se nalazi 15 numerisanih kuglica. Na koliko načina mogu biti izvučene 3 kuglice
a) ako se izvlači jedna po jedna bez vraćanja u kutiju?
b) ako se izvlači jedna po jedna sa vraćanjem u kutiju?
c) ako se izvlače 3 odjednom?
a)
15
3
15 14 13 2 730 V = ⋅ ⋅ =
b)
15 3
3
15 3 375 V = =
c)
15
3
15
455
3
C
| |
= =
|
\ ¹

14
12. Koliko treba popuniti tabela u igri LOTO gde se bira 7 od 39 brojeva da bi igrač sigurno imao 7
pogodaka? (pun sistem)
39
7
39
39 38 37 36 35 34 33
39 19 37 17 33 15 380 937
7 7 6 5 4 3 2 1
C
| | ⋅ ⋅ ⋅ ⋅ ⋅ ⋅
= = = ⋅ ⋅ ⋅ ⋅ =
|
⋅ ⋅ ⋅ ⋅ ⋅ ⋅
\ ¹

13. Ako je igrač odigrao pun sistem u igri LOTO , koliko bi puta imao po 6 pogodaka, po 5 pogodaka,
po 4 pogotka i po 3 pogotka?
7 32
7 32 224
6 1
| | | |
⋅ = ⋅ =
| |
\ ¹ \ ¹
puta po 6 pogodaka
7 32
21 496 10 416
5 2
| | | |
⋅ = ⋅ =
| |
\ ¹ \ ¹
puta po 5 pogodaka
7 32
35 4960 173 600
4 3
| | | |
⋅ = ⋅ =
| |
\ ¹ \ ¹
puta po 4 pogodaka
7 32
35 35960 1258 600
3 4
| | | |
⋅ = ⋅ =
| |
\ ¹ \ ¹
puta po 3 pogodaka
14. Jedna numerisana kockica se baca 5 puta. Koliko različitih ishoda može imati ovaj eksperiment?
6 5
5
6 7776 V = =
15. Pet numerisanih kockica se baca odjednom. Koliko različitih ishoda može imati ovaj eksperiment?
6
5
6 5 1 10
252
5 5
C
+ − | | | |
= = =
| |
\ ¹ \ ¹

16. Naći razvoj binoma:
7
1
x
x
| |

|
\ ¹
.
7 0 1 2 3
7 6 5 4
4 5 6 7
3 2 1 0
7 5 3
3 5 7
1 1 1 1 1
1 7 21 35
1 1 1 1
35 21 7 1
1 1 1 1
7 21 35 35 21 7
x x x x x
x x x x x
x x x x
x x x x
x x x x
x x x x
| | | | | | | | | |
− = − + − + − + − +
| | | | |
\ ¹ \ ¹ \ ¹ \ ¹ \ ¹
| | | | | | | |
+ − + − + − + − =
| | | |
\ ¹ \ ¹ \ ¹ \ ¹
= − + − + − + −

17. Odrediti šesti član (
6
T ) u razvoju binoma
11
1
x
x
| |
+
|
\ ¹
.
1
; ; 11 ; 5 a x b n k
x
= = = =

5
6
6
11 11
1
462
5 5
T x x x
x
| | | |
| |
= = =
| | |
\ ¹
\ ¹ \ ¹

15
18. Odrediti peti član (
5
T ) u razvoju binoma
12
3
1
x
x
| |

|
\ ¹
.
1 1
3 2
3
1
; ; 12 ; 4 a x x b x n k
x

= = = − = − = =
4 8
1 4 8 1
4
3 3 3 2
5
12
495 495
4
T x x x x x
− −
| | | | | |
= − = ⋅ =
| | |
\ ¹\ ¹ \ ¹

19. Odrediti četvrti član (
4
T ) u razvoju binoma
( )
3
n
x x − ako koeficijent trećeg člana (
3
T )
iznosi 21.
1 1
3
3 2
; ; 3 a x x b x x k = = = − = − =
Nepoznati broj n se određuje iz uslova da je
( )
( )
2
1 2
1
21 ; 21 ; 1 42
2 2
42 0 ; 7 ; 6
N
n n n
n n
n n n n

⋅ − | |
= = ⋅ − =
|
\ ¹
− − = = = −
14243

( )
3 4
1 1
2 3
3 2
4
7
35 35
3
T x x x x x
| | | | | |
= − = ⋅ − = −
| | |
\ ¹\ ¹ \ ¹

20. Poznato je da su u razvoju binoma
2
1
n
x
x
| |
+
|
\ ¹
koeficijenti četvrtog i trinaestog člana međusobno
jednaki. Odrediti član koji ne sadrži x .
Binomni koeficijenti su simetrični što znači da je

{
12
; ; 3 12 ; 15
3
3
n
n n n
n n
n
k n k
| |
| | | | | |
|
= = − = =
| | |

| −
\ ¹ \ ¹ \ ¹
\ ¹

2
1
; ; 15 a x b n
x
= = = ; k se određuje iz uslova da član ne sadrži x .
15 15 2 15 3
1 2
15 15 15
1
k
k k k k
k
T x x x
k k k x
− − − −
+
| | | | | |
| |
= = =
| | | |
\ ¹
\ ¹ \ ¹ \ ¹

15 3 0 ; 5 k k − = =
Traženi član je
0
5 1 6
15
3003
5
T T x
+
| |
= = =
|
\ ¹



16
21. Zbir koeficijenata prvog, drugog i trećeg člana u razvoju binoma
3
1
n
x
x
| |
+
|
\ ¹
iznosi 56. Odrediti sedmi član ( )
7
T .
( ) 1
56 ; 1 56
0 1 2 2
n n n n n
n
− | | | | | |
+ + = + + =
| | |
\ ¹ \ ¹ \ ¹

2
1 2
110 0 ; 10 ; 11
N
n n n n

+ − = = = −
14243

3
1
; ; 10 ; 6 a x b n k
x
= = = =

6
4 14 14
7 3
10 10
1
210
6 6
T x x x
x
− −
| | | |
| |
= = =
| | |
\ ¹
\ ¹ \ ¹

17
2. ELEMENTI TEORIJE VEROVATNOĆE

2.1. Pojam verovatnoće
Verovatnoća je aksiomatska nauka u kojoj se koristi dosta složen matematički aparat. U njenoj
osnovi je teorija skupova. Postoje strogo definisani matematički pojmovi i postupci, koji imaju veze sa
govornim jezikom. Na primer: događaj, siguran događaj... Zbog lakšeg usvajanja pribegava njihovoj
interpretaciji navođenjem primera. Ovakva terminologija je veoma korisna, jer se važni pojmovi
lakše pamte. Međutim, može biti i veoma zbunjujuća ako se ne usvoje formalne definicije već se
pokuša sa „interpretacijom „ (npr. uslovna verovatnoća).

Eksperimenti sa konačno mnogo ishoda
Izračunavanja različitih verovatnoća vezana su za razne eksperimente a ograničićemo se na one
koji imaju konačno mnogo ishoda.
Kada se izvodi eksperiment važno je odrediti šta se posmatra.
Može se izvoditi isti eksperiment ali da nas interesuju različite pojave.
Na primer:
Eksperiment: Novčić se baca 3 puta uzastopno.
a) Posmatra se pojava pisma (P) ili grba (G)
b) Posmatra se koliko je puta palo pismo (P) .
a)
8
, , , , , , ,
a
PPP GPP PGP PPG PGG GPG GGP GGG
¦ ¹
¦ ¦
Ω =
´ `
¦ ¦
¹ )
144444444424444444443

b)
4
0,1, 2, 3
b
¦ ¹
¦ ¦
Ω =
´ `
¦ ¦
¹ )
123


Klasična definicija verovatnoće se odnosi na jednako verovatne elementarne ishode.Neka su
elementarni ishodi
1 2
, , ,
n
ω ω ω L u prostoru { }
1 2
, , ,
n
ω ω ω Ω = L jednako verovatni.

DEF Događaj je podskup skupa elementarnih ishoda .

A⊂ Ω



Pitanje je koliko događaja može da se posmatra u prostoru { }
1 2
, , ,
n
ω ω ω Ω = L , odnosno koliko
podskupova ima taj skup.

A
18
Skup svih podskupova nekog skupa je partitivni skup. Za skup Ω to je
ℙ { } { } { } { }
1 2 1 2
2
( ) , , , , , , ,
n
n
jednočlani dvočlani
ω ω ω ω ω
¦ ¹
¦ ¦
¦ ¦
Ω = ∅ Ω
´ `
¦ ¦
¦ ¦
¹ )
K K K
144424443 14243
14444444244444443

Znači da se može posmatrati samo 2
n
događaja u okviru eksperimenta koji ima n elementarnih
ishoda.
Kolekciju skupova ℙ( ) Ω još se naziva poljem događaja i obeležava se sa F .
Posebno se izdvajaju :
∅- nemoguć događaj i Ω- siguran događaj
DEF Verovatnoća događaja A ⊂ Ω iznosi ( )
m
P A
n
= , gde je m broj
povoljnih a n broj mogućih jednako verovatnih ishoda.
Primer 2.1.1.
∇ Homogena kockica se baca jednom i registruje se broj koji je pao. Izračunati verovatnoće
događaja:
A-pao je broj deljiv sa 3 B- pao je paran broj
C- pao je broj 5 D- pao je broj manji od 6
E- pao je broj 8 F- pao je broj manji od 10
Elementarni ishodi 1, 2, 3, 4, 5, 6 su jednako verovatni.
Prostor { } 1, 2, 3, 4, 5, 6 Ω = je skup koji ima 6 n = elemenata.
Polje događaja F : { } { } { } { }
{
6
2 64
, 1 , 2 , 6 , 1, , ,
dvočlani
jednočlani
=
¦ ¹
¦ ¦
¦ ¦
∅ Ω
´ `
¦ ¦
¦ ¦
¹ )
K K K
1442443
1444442444443

U ovoom eksperimentu, polje događaja je partitivni skup skupa { } 1, 2, 3, 4, 5, 6 Ω = koji ima
6
2 64 = elemenata. To znači da možemo izračunati verovatnoće samo za 64 događaja. Među njima
su i događaji A,B.C,D,E,F . Treba ih skupovno okarakterisati:
{ {
{
{ {
1
2 3
6 0
5
3, 6 ; 2, 4, 6 ; 5 ;
1, 2, 3, 4, 5 ; ; ;
m
m m
m m
m
A A C
D E F
=
= =
= =
=
¦ ¹ ¦ ¹
¦ ¹ ¦ ¦ ¦ ¦
= = =
´ ` ´ ` ´ `
¹ ) ¦ ¦ ¦ ¦
¹ ) ¹ )
¦ ¹
¦ ¦
= = ∅ = Ω
´ `
¦ ¦
¹ )
14243

19
( ) ( ) ( )
( ) ( ) ( )
2 1 3 1 1
; ; ;
6 3 6 2 6
5 0 6
; 0 ; 1
6 6 6
P A P B P C
P D P E P F
= = = = =
= = = = =

Događaj E- pao je broj 8, predstavlja nemoguć događaj.
Događaj F- pao je broj manji od 10, predstavlja siguran događaj. ∆

Ukratko, prilikom izračunavanja verovatnoće nekog događaja potrebno je:
-Odrediti skup jednako verovatnih elementarnih ishoda. (mogući ishodi - n )
-Skupovno okarakterisati događaj (povoljni ishodi - m)
Ako se ne pazi da ishodi budu jednako verovatni može doći do netačno izračunatih verovatnoća:
Primer 2.1.2.
∇ Eksperiment: Novčić se baca 3 puta uzastopno.
Izračunati verovatnoću događaja A- pismo je palo tačno jednom.
a) Posmatra se pojava pisma (P) ili grba (G)
b) Posmatra se koliko je puta palo pismo (P) .
a) Ovako treba uraditi zadatak :
Skup mogućih ishoda:
8
, , , , , , ,
a
PPP GPP PGP PPG PGG GPG GGP GGG
¦ ¹
¦ ¦
Ω =
´ `
¦ ¦
¹ )
144444444424444444443

3
, , A PGG GPG GGP
¦ ¹
¦ ¦
=
´ `
¦ ¦
¹ )
144424443
;
3
( )
8
P A =

b) Klasična definicija verovatnoće se ne sme primeniti ako elementarni ishodi nisu jednako verovatni.
Ovako ne treba uraditi zadatak:
4
0,1, 2, 3
b
¦ ¹
¦ ¦
Ω =
´ `
¦ ¦
¹ )
123
;
1
( )
4
P A = što nije tačno.
Postoji veza:
{ {
0 , 1 , 2 , 3
PGG PPP GGG PPG
GPG
PGP
GGP
GPP
123 123
.

{ {
3 1
1 3
8 8 8 8
0 , 1 , 2 , 3
b
¦ ¹
¦ ¦
¦ ¦
Ω =
´ `
¦ ¦
¦ ¦
¹ )
123 123



20
Primer 2.1.3. (Paradoks De Merea)
∇ U istoriji verovatnoće poznat je primer De Mere koji se odnosi na kockarsku igru prilikom koje
se bacaju 3 kockice odjednom i registruje se zbir brojeva koji su pali.
Upoređujući verovatnoće sledećih događaja :
A-pao je zbir 11 ; B-pao je zbir 12
De Mere je primetio da se zbir 11 više puta pojavljuje nego zbir 12, dok su
matematičari tvrdili da su im verovatnoće jednake.
Ako bi se za skup elementarnih ishoda uzeo skup koji bi činile kombinacije sa ponavljanjem on
bi imao 56 elemenata.
6
3
6 3 1 8
56
3 3
C
+ − | | | |
= = =
| |
\ ¹ \ ¹

To bi bilo opravdano jer se bacaju tri kockica odjednom. Tada bi bilo :
( ) ( )
6
56
P A P B = = .
De Mere je primetio da se zbir 11 više puta pojavljuje nego zbir 12
i bio je u pravu.
Ti elementarni ishodi nisu jednakoverovatni pa nije bilo korektno
primeniti klasičnu definiciju verovatnoće.

Skup jednakoverovatnih elementarnih ishoda je
3
6 216
111,112, 223,..., 663, 664, 665, 666
=
¦ ¹
¦ ¦
Ω =
´ `
¦ ¦
¹ )
144444424444443
Ukupan broj ishoda se iračunava korišćenjem varijacija sa
ponavljanjem:
6 3
3
6 216 V = =
Zbirovi 11 i 12 se dobijaju u sledećim slučajevima:

A-zbir 11 broj ishoda B-zbir 12 broj ishoda
146 6 156 6
155 3 246 6
236 6 255 3
245 6 336 3
335 3 345 6
344 3 444 1
27 25

( )
27
216
P A = ; ( )
25
216
P B = ∆
A-zbir 11 B-zbir 12
146 156
155 246
236 255
245 336
335 345
344 444
21
2.2 Osobine verovatnoće
DEF Verovatnoća je realna funkcija P koja preslikava polje događaja F na odsečak [ ] 0,1 ,
[ ] : 0,1 P → F i ima sledeće osobine:
1. nenegativnost ( ) 0 P A ≥
2. normiranost ( ) 1 P Ω =
3. aditivnost ( ) ( ) ( ) P A B P A P B ∪ = + ; A B ∩ = ∅
Napomena:
DEF Kolekcija F događaja vezanih za neki eksperiment predstavlja polje ako
1° Ω∈F
2° Ako je A∈F onda je i A∈F
3° Ako je , A B∈F onda je i A B ∪ ∈F

Osobine verovatnoće:
( ) 0 ; ( ) 1
( ) 1 ( )
( ) ( )
( ) 1
P P
P A P A
A B P A P B
A P A
∅ = Ω =
= −
⊂ ⇒ ≤
⊂ Ω ⇒ ≤


DEF Unija dva događaja A i B je događaj C A B = ∪ koji se realizuje ako i samo ako se realizuje
bar jedan od događaja A ili B .
( ) ( ) ( ) ( ) P A B P A P B P A B ∪ = + − ∩
Ako se događaji A i B ne mogu istovremeno realizovati, to jest ako je A B ∩ = ∅ nazivaju se
disjunktnim (uzajamno se isključuju). Za njih važi :
( ) ( ) ( ) P A B P A P B ∪ = + jer je ( ) ( ) 0 P A B P ∩ = ∅ =
DEF Presek dva događaja A i B je događaj C A B = ∩ koji se realizuje ako i samo ako se
realizuju događaji A i B istovremeno.







A

B
A B ∩

A
B

A

A
A
22
Postoji formula za verovatnoću unije tri i više događaja. Za tri događaja glasi:
( ) ( ) ( ) ( )
( )
( ) ( ) ( ) P A B C P A P B P C P A B P A C P B C
P A B C
∪ ∪ = + + − ∩ − ∩ − ∩ +
+ ∩ ∩






Primer 2.2.1
∇ Novčić se baca 5 puta uzastopno. Posmatra se pojava pisma (P) ili grba (G)
Izračunati verovatnoću događaja A- pismo je palo bar jednom.
Skup mogućih ishoda:
5
2
, , ,..., PPPPP GPPPP PGPPP GGGGG
¦ ¹
¦ ¦
Ω =
´ `
¦ ¦
¹ )
14444444244444443

5
2 32 n = = Jednostavnije je izračunati verovatnoću suprotnog događaja:
A- pismo nije palo nijednom { } ; 1 A GGGGG m = =
1
( )
32
P A =
1 31
( ) 1 ( ) 1
32 32
P A P A = − = − = ∆
Primer 2.2.2.
∇ Novčić se baca 5 puta uzastopno. Posmatra se pojava pisma (P) ili grba (G)
Izračunati verovatnoću događaja :
C - pismo je palo tačno tri puta ili je grb pao tačno tri puta.
Skup mogućih ishoda:
5
2
, , ,..., PPPPP GPPPP PGPPP GGGGG
¦ ¹
¦ ¦
Ω =
´ `
¦ ¦
¹ )
14444444244444443

Označićemo sa A i B sledeće događaje:
A- pismo je palo tačno četiri puta ; B - grb je pao tačno četiri puta
Tada je C A B = ∪ .
Događaj { } , , , , ; 5
A
A PPPPG PPPGP PPGPP PGPPP GPPPP m = =
Događaj { } , , , , ; 5
B
B GGGGP GGGPG GGPGG GPGGG PGGGG m = =
A i B su disjunktni događaji pa je
( )
5 5 10
( ) ( ) ( )
32 32 32
P C P A B P A P B = ∪ = + = + = ∆
A B
C

23
Primer 2.2.3
∇ Novčić se baca 5 puta uzastopno. Posmatra se pojava pisma (P) ili grba (G)
Izračunati verovatnoću događaja :
C - prvi put je palo pismo ili je poslednji put pao grb.
Skup mogućih ishoda:
5
2
, , ,..., PPPPP GPPPP PGPPP GGGGG
¦ ¹
¦ ¦
Ω =
´ `
¦ ¦
¹ )
14444444244444443

Označićemo sa A i B sledeće događaje:
A- prvi put je palo pismo
B - poslednji put je pao grb
Tada je C A B = ∪ .
Događaj
{ }
4
, , , ; 2 16
A
A P PPPP P PPGP P GGGG m = = = K
Događaj
{ }
4
, , , ; 2 16
B
B PPPPG PPGPG GGGGG m = = = K
A i B nisu disjunktni događaji jer je
8
3
, , , , ,
2 8
A B
A B P PPPG P PPGG P PGPG P GPPG P GGGG
m

¦ ¹
¦ ¦
∩ =
´ `
¦ ¦
¹ )
= =
K
14444444444244444444443

( )
16 16 8 24
( ) ( ) ( ) ( )
32 32 32 32
P C P A B P A P B P A B = ∪ = + − ∩ = + − = ∆
Primer 2.2.4
∇ Bacaju se dve kockice i registruju se brojevi koji su pali. Posmatraju se događaji
A- na prvoj je pao paran broj
B - na obe je pao broj deljiv sa 3
C - na obe je pao isti broj
Izračunati : ( ) ( ) ( ) ( ) , , , P A P B P C P A B C ∪ ∪ .
Skup jednakoverovatnih elementarnih ishoda je
36
11,12,13,..., 64, 65, 66
n=
¦ ¹
¦ ¦
Ω =
´ `
¦ ¦
¹ )
144424443

Ukupan broj ishoda se iračunava korišćenjem varijacija sa ponavljanjem:
6 2
2
6 36 V = =
Događaj
6 6 6
21, , 26, 42, , 46, 62, , 66 ; 18
A
A m
¦ ¹
¦ ¦
= =
´ `
¦ ¦
¹ )
K K K
14243 14243 14243

Događaj { } 33, 36, 63, 66 ; 4
B
B m = =
24
Događaj { } 11, 22, 33, 44, 55, 66 ; 6
C
C m = =
( ) ( ) ( )
18 1 4 1 6 1
, ,
36 2 36 9 36 6
P A P B P C = = = = = =
{ } ( )
2
63, 66 ;
36
A B P A B ∩ = ∩ =
{ } ( )
3
22, 44, 66 ;
36
A C P A C ∩ = ∩ =
{ } ( )
2
33, 66 ;
36
B C P B C ∩ = ∩ =
{ } ( )
1
66 ;
36
A B C P A B C ∩ ∩ = ∩ ∩ =
( ) ( ) ( ) ( )
( )
( ) ( ) ( )
18 4 6 2 3 2 1 22 11
36 36 36 36 36 36 36 36 18
P A B C P A P B P C P A B P A C P B C
P A B C
∪ ∪ = + + − ∩ − ∩ − ∩ +
+ ∩ ∩ = + + − − − + = =


Primer 2.2.5 ( Rođendanski problem )
∇ Kolika je verovatnoća da u grupi n ljudi bar dva imaju rođendan istog dana. (pretpostavlja se da
godina ima 365 dana)
Ovo je klasični problem teorije verovatnoće a postavio ga je Devenport. Navođen je u literaturi u
različitim varijantama. Njegova popularnost potiče od začuđujućeg rezultata koji se dobija rešavanjem
zadatka.
Uvedimo sledeće oznake:
Događaj
i
A - u grupi od i osoba bar dve imaju isti rođendan
Događaj
i
A - u grupi od i osoba ne postoje dve koje imaju isti rođendan
Na primer:
2
A - da dve osobe imaju isti rođendan
( )
( )
( )
2 2 2
365 364
1 1 0.003
365
P A P A

= − = − =
3
A - u grupi od 3osoba bar dve imaju isti rođendan
( )
( )
( )
3 3 3
365 364 363
1 1 0.008
365
P A P A
⋅ ⋅
= − = − =
----------------------------------------------------------------------------
k
A - u grupi od k osoba bar dve imaju isti rođendan
25
( )
( )
( )
365 364 (365 1)
1 1
365
k k k
k
P A P A
⋅ ⋅ ⋅ − +
= − = −
L


Rezultati će biti prikazani u tabeli:
Broj osoba n ( )
n
P A
Broj osoba n ( )
n
P A
Broj osoba n ( )
n
P A
2 0.003 19 0.379 36 0.832
3 0.008 20 0.411 37 0.849
4 0.016 21 0.444 38 0.864
5 0.027 22 0.476 39 0.878
6 0.040 23 0.507 40 0.891
7 0.056 24 0.538 41 0.903
8 0.074 25 0.569 42 0.914
9 0.095 26 0.598 43 0.924
10 0.117 27 0.627 44 0.933
11 0.141 28 0.654 45 0.941
12 0.167 29 0.681 46 0.948
13 0.194 30 0.706 47 0.955
14 0.223 31 0.730 48 0.961
15 0.253 32 0.753 49 0.966
16 0.284 33 0.775 50 0.970
17 0.315 34 0.795
18 0.347 35 0.814

Primećuje se da ako je u grupi 23 osobe, veća je verovatnoća da među njima ima bar dve koje imaju
isti rođendan nego da svi imaju različite rođendane. ∆

2.3.Uslovna verovatnoća

Postoje događaji čija realizacija zavisi od prethodne realizacije nekih drugih događaja.Verovatnoće
takvih događaja nazivaju se uslovnim .
DEF Uslovna verovatnoća događaja B pri uslovu Adefiniše se :

( )
( ) ; ( ) 0
( )
P A B
P B A P A
P A

= ≠

Pomoću uslovnih verovatnoća može se definisati verovatnoća preseka događaja:
26

( ) ( ) ( ) ;
( ) ( ) ( )
P A B P A P B A A B B A
P B A P B P A B
∩ = ∩ = ∩
∩ =

Sledi da je ( ) ( ) ( ) ( ) P A P B A P B P A B = .
Primer 2.3.1
∇ U kutiji se nalazi 15 belihi 5 crnih kuglica.Iz kutije se uzimaju dve luglice, jedna za drugom, bez
vraćanja.Izračunati verovatnoću događaja :
-Druga izvučena kuglica je bela uz uslov da je prva izvučena bela ( ) P B A i
-Druga izvučena kuglica je bela uz uslov da je prva izvučena crna ( ) P B A


Uvedimo oznake:
A-prva izvučena kuglica je bela
B- druga izvučena kuglica je bela
Verovatnoća događaja B zavisi od toga da li je realizovan događaj A ili suprotan događaj A.
15 5
( ) ; ( )
20 20
14 15
( ) ; ( )
19 19
P A P A
P B A P B A
= =
= =


2.4.Formula potpune (totalne) verovatnoće
Za događaje
1 2
, , ,
n
A A A K se kaže da čine razbijanje skupa Ω, ako su disjunktni i takvi da je njihova
unija skup Ω,
1
n
i
i
A
=
= Ω

. Ako verovatnoća događaja B zavisi od realizacija događaja
i
A onda važi
:
1 1 2 2
1
( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( )
( ) ( )
n n
n
k k
k
P B P A P B A P A P B A P A P B A
P A P B A
=
= + + + =
=

L

Primer 2.4.1
∇ Koristeći formulu totalne verovatnoće u primeru 2.3.1. može se izračunati verovatnoća dobađaja
B- druga izvučena kuglica je bela .
Razbijanje skupa Ω čine disjunktni skupovi A i A.
Izračunate su sve potrebne verovatnoće:

A
A
B
27
15 5
( ) ; ( )
20 20
14 15
( ) ; ( )
19 19
P A P A
P B A P B A
= =
= =

14 15 15 5
( ) ( ) ( ) ( ) ( )
19 20 19 20
210 75 285 285
19 20 19 20 380
P B P B A P A P B A P A = + = ⋅ + ⋅ =
+
= = =
⋅ ⋅

Primer 2.4.2
∇ U salonu automobila se prodaju četiri modela. Prvi model je zastupljen dvostruko više nego drugi a
drugi, treći i četvrti su u istim količinama.Verovatnoća da će prvi model biti prodat, u toku jednog
dana , iznosi 5%, za drugi model 3%, za treći model 2% i za četvrti 1%.
Izračunati verovatnoću događaja
B- da će u toku dana biti prodat jedan automobil.







i
A - i-ti model 1, 2, 3, 4 i = ;
1 2 3 4
, , , A A A A čine razbijanje skupa Ω
( )
( ) ( ) ( ) ( ) ( )
( ) ( ) ( ) ( )
1 2 3 4
1 2 2 3 4
1 2 3 4
; 1
2 ;
2 1
;
5 5
A A A A P
P A P A P A P A P A
P A P A P A P A
∪ ∪ ∪ = Ω Ω =
= = =
= = = =

( )
1
2
5
P A = ;
1
( ) 5% P B A =
( )
2
1
5
P A = ;
2
( ) 3% P B A =
( )
3
1
5
P A = ;
3
( ) 2% P B A =
( )
4
1
5
P A = ;
4
( ) 1% P B A =


1
A
4
A
3
A
2
A
B
28
1 1 2 2 3 3 4 4
( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( )
2 5 1 3 1 2 1 1 10 3 2 1 16 4
5 100 5 100 5 100 5 100 500 500 125
P B P A P B A P A P B A P A P B A P A P B A = + + + =
+ + +
= ⋅ + ⋅ + ⋅ + ⋅ = = =



2.5. Bajesova formula (Bayes)
Korišćenjem činjenice da je ( ) ( ) ( ) ( ) P A P B A P B P A B = , ako se to primeni na skupove
i
B A ∩ ,
dobija se formula:

1
( ) ( ) ( ) ( )
( )
( )
( ) ( )
i i i i
i n
k k
k
P A P B A P A P B A
P A B
P B
P A P B A
=
= =


( ) P B koje se koristi u ovoj formuli se izračunava pomoću formule potpune verovatnoće.
Pomoću Bajesove formule se mogu izračunati uslovne verovatnoće ( )
i
P A B .
Primer 2.5.1
Ako je poznato da je u salonu automobila , iz primera 2.4.2 , prodat jedan automobil, realizovan je
događaj B . Mogu izračunati uslovne verovatnoće ( )
i
P A B .
Na primer: Zna se da je prodat jedan automobil.Kolika je verovatnoća da je to baš model četvrtog
tipa,
4
( ) P A B ?

4 4
4
1 1
( ) ( )
1
5 100
( )
16
( ) 16
500
P A P B A
P A B
P B

= = =
Slično, da je prodat model prvog tipa, je

1 1
1
2 5
( ) ( )
10
5 100
( )
16
( ) 16
500
P A P B A
P A B
P B

= = = ∆
2.6. Binomna verovatnoća (Bernulijeva šema)

Švajcarski matematičar Jacob Bernoulli (1654-1705) dao je postupak izračunavanja verovatnoća
događaja vezanih za ponavljanje jednog eksperimenta koji ima dva moguća ishoda.
U svakom od n nezavisnih eksperimenata događaj A se realizuje sa verovatnoćom p , a njemu
suprotan događaj A sa verovatnoćom q .
( ) ; ( ) 1 P A p P A p q = = − =
29
Verovatnoća da će se u tih n eksperimenata događaj A realizovati tačno k puta iznosi:
( ) ∗
( )
!
( )
! !
k n k k n k
n
n
n
P k p q p q
k k n k
− −
| |
= =
|

\ ¹

Ako se događaj A realizuje u prvih k puta u preostalih n k − puta će se realizovati njemu
suprotan događaj A. Taj događaj se može predstaviti nizom
{
... ...
n k
k
AA A A A

123
i njegova verovatnoća
iznosi
k n k
p q

. Sličnih nizova dužine n gde se
A realizuje u tačno k puta a A preostalih n k − puta ima

( )
,
! ( 1) ( 1)
( )
! ! !
k n k
n
n n n n k
P n
k k n k k

| | − − +
= = =
|

\ ¹
L
.
Na taj način se došlo do formule ( ) ∗ .
Kako su svi mogući rezultati u n eksperimenata nezavisni važi sledeća jednakost:
0
(0) (1) ( ) ( ) ( ) 1
n
n n n n n
i
P P P k P n P i
=
+ + + + + = =

L L .
To se izvodi primenom binomnog razvoja :
{
0 1 1 0
1
( )
0
( )
0 1
1 1
n
n n n n k k n
P k
n
n k k n
i
n n n n
q p q p q p q p q p
k n
n
q p
i
− −

=
| | | | | | | |
+ = + + + + + =
| | | |
\ ¹ \ ¹ \ ¹ \ ¹
| |
= = =
|
\ ¹

L L
14243

Binomna verovatnoća određena je parametrima raspodele n i p . B( ) , n p

Primer 2.6 1.
∇ Košarkaš, koji pogađa slobodno bacanje sa verovatnoćom p=90%, izvodi 9 bacanja. Kolika je
verovatnoća sledećih događaja :
a) A- koš je pogođen tačno 3 puta
b) B- koš je pogođen bar 8 puta
a) 0, 9 ; 0,1 ; 9 p q n = = =
3 6 3 6
9
9
9 8 7
( ) (3) (0.9) (0.1) (0.9) (0.1) 84 0.729 0.000001
3 3 2 1
0.000 061236
P A P
| | ⋅ ⋅
= = = = ⋅ ⋅ =
|
⋅ ⋅
\ ¹
=



30
b)
8 1 9 0
9 9
8 9 9
9 9
( ) (8) (9) (0.9) (0.1) (0.9) (0.1)
8 9
9 (0.9) (0.1) (0.9) 2 (0.9) 0.774 840 978
P B P P
| | | |
= + = + =
| |
\ ¹ \ ¹
= ⋅ + = ⋅ =

Napomena: Ovakva izračunavanja su dosta zamorna. Postoje specijalizovane tablice za izračunavanje
binomnih verovatnoća kao i različiti programi koji se time bave.
U EXCELU postoji funkcija BINOMDIST pomoću koje se izračunavaju tražene verovatnoće.
Primer 2.6 2.
∇ Na testu iz verovatnoće studenti odgovaraju na (8) pitanja. Za svako pitanje postoji 5
ponuđenih odgovora, od kojih je samo jedan tačan. Kolika je verovatnoća da student, koji na svako
pitanje sličajno bira odgovor :
a) A- tačno odgovori na sva pitanja
b) B- tačno odgovori na bar 4 pitanja .
Uvedimo oznake :
p -student je izabrao tačan odgovor
1
5
p =
q -student je izabrao netačan odgovor
4
5
q =
a)
8 0
8
8
( ) (8) (0.2) (0.8) 0.000 025 6
8
P A P
| |
= = =
|
\ ¹

b)
8 8 8 8 8
( ) (4) (5) (6) (7) (8) P B P P P P P = + + + +
0,0458752 8
(4) P
0,00917504 8
(5) P
0,00114688 8
(6) P
0,00008192 8
(7) P
0,00000256 8
(8) P
0,056282 8 8 8 8 8
(4) (5) (6) (7) (8) P P P P P + + + +

U ovom slučaju je jednostavnije izračunati
( )
P B .
8 8 8 8
0 8 1 7 2 6 3 5
8 1 7 2 6 3 5
( ) (0) (1) (2) (3)
8 8 8 8
(0.2) (0.8) (0.2) (0.8) (0.2) (0.8) (0.2) (0.8)
0 1 2 3
(0.8) 8 (0.2) (0.8) 28 (0.2) (0.8) 56 (0.2) (0.8)
0, 9437184
P B P P P P = + + + =
| | | | | | | |
= + + + =
| | | |
\ ¹ \ ¹ \ ¹ \ ¹
= + ⋅ + ⋅ + ⋅ =
=

31
( ) 1 ( ) P B P B = −
( ) 1 ( ) 1 0,9437184= 0,0562816 P B P B = − = −
Upravo je izračunata verovatnoća da se položi kolokvijum iz verovatnoće ako se nasumice
popunjava test. Verovatnoća iznosi manje od 6%( približno 5, 63 %).
32
2.7. Vežbanje:
1. Novčić se baca 5 puta i registruje se pojava pisma (P) ili grba (G). Izračunati verovatnoće sledećih
događaja :
A- Grb je pao tačno 5 puta
B- Pismo je palo tačno 2 puta.
C- Grb je pao bar 4 puta.
2. Bacaju se 2 kockice. Izračunati verovatnoće sledećih događaja :
D- pao je zbir 5
E- pala su dva ista broja
F- pao je zbir koji nije veći od 7
G- pao je zbir koji nije manji od 10
H- pao je zbir koji je veći od 1
I- pao je zbir koji nije veći od 13
3 .Bacaju se 3 kockice. Izračunati verovatnoće sledećih događaja :
A- pao je zbir 5
B- pala su tri ista broja
C- pao je zbir koji nije veći od 7
D- pao je zbir koji nije manji od 16
E- pao je zbir koji je veći od 16
4 .Bacaju se 3 kockice. Uporediti verovatnoće sledećih događaja :
A-pao je zbir 11
B-pao je zbir 12
(Paradoks De Merea)
5. Baca se 5 kockica. Izračunati verovatnoće sledećih događaja :
A-pao je zbir 8
B-pao je zbir koji nije veći od 7
C-pao je zbir koji nije manji od 28
D-palo je pet istih brojeva
E-pao je ful ( tri iste i dve iste ali različite od tri)
F- pala su tačno četiri ista broja
G- palo je pet uzastopnih brojeva ( kenta)
6. U kutiji se nalazi 10 belih i 8 crnih koglica. Izvlače se 3 kuglice odjednom. Izračunati verovatnoće
sledećih događaja :
A-izvučene su 3 bele
B- izvučene su 3 crne
C-izvičene su 2 bele i 1 crna
33
7. Student zna 28 pitanja od 40. Na ispitu izvlači cedulju sa 3 pitanja.Izračunati verovatnoće sledećih
događaja :
A-izvukao je 3 pitanja koja zna
B- izvukao je 3 pitanja koja ne zna
C-izvukao je 2 pitanja koja zna i 1 koje ne zna
8. U autobusu koji staje na 6 stanica nalazi se 5 putnika.Izračunati verovatnoće sledećih događaja :
A-svi putnici izlaze na trećoj stanici
B- svi putnici izlaze na istoj stanici
C- svi putnici izlaze na različitim stanicama
9. U autobusu koji staje na 6 stanica nalazi se 10 putnika.Izračunati verovatnoće sledećih događaja :
A-svi putnici izlaze na trećoj stanici
B- svi putnici izlaze na istoj stanici
C- svi putnici izlaze na različitim stanicama
10. Novčić se baca 4 puta uzastopno. Posmatra se pojava pisma (P) ili grba (G)
Izračunati verovatnoću događaja :
C - prvi put je palo pismo ili je poslednji put pao grb.
11. Bacaju se dve kockice i registruju se brijevi koji su pali. posmatraju se događaji
A- na obe je pao paran broj
B - na obe je pao neparan broj
C - na obe je pao isti broj
Izračunati : ( ) ( ) ( ) ( ) , , , P A P B P C P A B C ∪ ∪ .
12. U kutiji se nalazi 100 sijalica od kojih je 5 neispravno.Iz kutije se uzimaju dve sijalice, jedna za
drugom, bez vraćanja.Izračunati verovatnoće događaja :
A-Prva izvučena sijalica je neispravna
B-Druga izvučena sijalica je neispravna.
13. U skladištu su proizvodi 3 fabrike. Prva proizvodi duplo više nego druga a druga i treća istu
količinu. Prva fabrika proizvodi 1% ,druga 2% a treća 3% neispravnih artikala.
a) Slučajno se bira jedan proizvod. Izračunati verovatnoću događaja
B- izabrani proizvod je neispravan.
b) Izvučen je neispravan proizvod. Izračunati verovatnoću da proizvod potiče iz prve fabrike.
14. U tri kutije se nalaze bele i crne kuglice.Raspored kuglica je sledeći:
I 5 belih 5 crnih ; II 3 bele 7 crnih ; III 4 bele 6 crnih
Na slučajan način se bira kutija i iz nje se izvlači jedna kuglica. Verovatnoće izbora kutija su jednake.
Izračunati verovatnoće sledećih događaja :
a) B-izvučena je bela kuglica
b) Izvučena je bela kuglica. Kolika je verovatnoća da potiče iz druge kutije.
34
15. U tri kutije se nalaze bele i crne kuglice.Raspored kuglica je sledeći:
I 5 belih 6 crnih ; II 3 bele 8 crnih ; III 4 bele 7 crnih
Na slučajan način se bira kutija i iz nje se izvlače 2 kuglice odjednom. Verovatnoće izbora kutija su
jednake.
Izračunati verovatnoće sledećih događaja :
a) B-izvučene su dve bele kuglice
b) Izvučene su dve bele kuglice. Kolika je verovatnoća da potiču iz treće kutije.
16. Dve kutije sadrže bele i crne kuglice.Raspored kuglica je sledeći:
I 5 belih 3 crne ; II 6 belih 3 crne
Na slučajan način se iz I kutije izvlače 2 kuglice odjednom i premeštaju u II.Posle se iz II kutije
izvlače dve kuglice odjednom.
Izračunati verovatnoću događaja
B- iz II kutije su izvučene dve bele kuglice.

17. Novčić se baca 10 puta. Kolika je verovatnoća sledećih događaja :
A- grb je pao tačno 4 puta
B- grb je pao bar 8 puta
C- grb je pao manje od 4 puta.

18. Kockica se baca 9 puta. Kolika je verovatnoća sledećih događaja :
A- 1 je pala tačno 4 puta
B- 1 je pala bar 7 puta
C- 1 je pala manje od 3 puta
19. Strelac gađa u metu 10 puta. Verovatnoća da će cilj biti pogođen, prilikom jednog gađanja, je
p=80%.Kolika je verovatnoća sledećih događaja :
A- meta je pogođena tačno 3 puta
B- meta je pogođena bar 9 puta

20. U kutiji se nalazi 10 belih i 20 crnih koglica. Izvlači se 1 kuglica sa vraćanjem, 15 puta.
Izračunati verovatnoće sledećih događaja :
A- bela kuglica će biti izvučena tačno 5 puta
B- bela kuglica će biti izvučena tačno 12 puta
C- bela kuglica će biti izvučena manje od 5 puta

21. U kutiji se nalazi 10 belih i 20 crnih koglica. Izvlače se 2 kuglice odjednom, sa vraćanjem, 15
puta. Izračunati verovatnoće sledećih događaja :
A- dve bele kuglice će biti izvučene tačno 5 puta
35
B- dve crne kuglice će biti izvučene tačno 12 puta
C- dve bele kuglica će biti izvučene manje od 5 puta

22. Na prijemnom ispitu kandidati odgovaraju na 10 pitanja. Imaju za svako pitanje ponuđenih 5
odgovora od kojih je samo jedan tačan. Kolika je verovatnoća da kandidat koji na svako pitanje
sličajno bira odgovor:
a) tačno odgovori na sva pitanja
b) tačno odgovori na bar 5 pitanja .

23. Na ispitu studenti odgovaraju na 6 pitanja. Za svako pitanje postoji 5 ponuđenih odgovora, od
kojih je samo jedan tačan. Kolika je verovatnoća da student, koji na svako pitanje sličajno bira
odgovor :
a) A- tačno odgovori na sva pitanja
b) B- tačno odgovori na bar 3 pitanja .

36
2.7.Rešenja zadataka:
1. Novčić se baca 5 puta i registruje se pojava pisma (P) ili grba (G). Izračunati verovatnoće sledećih
događaja :
a) A- Grb je pao tačno 5 puta
b) B- Pismo je palo tačno 2 puta.
c) C- Grb je pao bar 4 puta.
a) Skup jednakoverovatnih elementarnih ishoda čine nizovi dužine 5 sastavljenih od slova slova P i G.
32
, , , , PPPPP GPPPP PGPPP GGGGG
¦ ¹
¦ ¦
Ω =
´ `
¦ ¦
¹ )
L
14444444244444443
. Broj mogućih ishoda je
2 5
5
2 32 V = = .
Događaj A : { } A GGGGG = ;
1
( )
32
P A =
b)
10
, , , B PPGGG PGPGG GGGPP
¦ ¹
¦ ¦
=
´ `
¦ ¦
¹ )
K
1444442444443
;
10 5
( )
32 16
P B = =
Do broj povoljnih ishoda za događaj B se može doći nabrajanjem ili korišćenjem kombinatorike.
Koriste se permutacije sa ponavljanjem
2,3
5!
(5) 10
2!3!
P = =
.
c) Povoljni su oni ishodi gde je grb pao 4 puta kao i gde je pao 5 puta.
5 1
, , , , , C PGGGG GPGGG GGPGG GGGPG GGGGP GGGGGG
+
¦ ¹
¦ ¦
=
´ `
¦ ¦
¹ )
144444444444424444444444443


6 3
( )
32 16
P C = =
2. Bacaju se 2 kockice. Izračunati verovatnoće sledećih događaja :
D - pao je zbir 5
E - pala su dva ista broja
F –pao je zbir koji nije veći od 7
G –pao je zbir koji nije manji od 10
H –pao je zbir koji je veći od 1
I -pao je zbir koji nije veći od 13
Skup jednakoverovatnih elementarnih ishoda je
36
11,12,13,..., 64, 65, 66
n=
¦ ¹
¦ ¦
Ω =
´ `
¦ ¦
¹ )
144424443

Ukupan broj ishoda se iračunava korišćenjem varijacija sa ponavljanjem:
6 2
2
6 36 V = =
Događaj { } ( )
4 1
14, 41, 23, 32 ; 4 ;
36 9
D
D m P D = = = =
37
Događaj { } ( )
6 1
11, 22, 33, 44, 55, 66 ; 6 ;
36 6
E
E m P E = = = =
Za događaj F povoljni su ishodi kod kojih je zbir brojeva koji su pali 2,3,4,5,6 i 7.
{
{
( )
2
3 4 5 6 7
11 ,12, 21, 13, 31, 22, 14, 41, 23, 32, 15, 51, 24, 42, 33, 16, 61, 25, 52, 34, 43
21 7
21 ;
36 12
zbir
zbir zbir zbir zbir zbir
F
F
m P F
¦ ¹
¦ ¦
=
´ `
¦ ¦
¹ )
= = =
14243 14243 1442443 144424443
Za događaj G
povoljni su ishodi kod kojih je zbir brojeva koji su pali 10,11 i 12.
{
{
( )
12
11
10
6 1
46,64, 55, 56,65, 66 ; 6 ;
36 6
G
zbir
zbir
zbir
G m P G
¦ ¹
¦ ¦
= = = =
´ `
¦ ¦
¹ )
14243

Događaji H i I su sigurni događaji. ( ) ( )
36
36 ; 1
36
H I
m m P H P I = = = = =
3. Bacaju se 3 kockice. Izračunati verovatnoće sledećih događaja :
A - pao je zbir 5
B - pala su tri ista broja
C - pao je zbir koji nije veći od 7
D - pao je zbir koji nije manji od 16
E - pao je zbir koji je veći od 16
Skup jednakoverovatnih elementarnih ishoda je
3
6 216
111,112, 223,..., 663, 664, 665, 666
=
¦ ¹
¦ ¦
Ω =
´ `
¦ ¦
¹ )
144444424444443

Ukupan broj ishoda se izračunava korišćenjem varijacija sa ponavljanjem:
6 3
3
6 216 V = =
{ } ( )
6 1
122, 212, 221,113,131, 311, ; 6 ;
216 36
A
A m P A = = = =
{ } ( )
6 1
111, 222, 333, 444, 555, 666 ; 6 ;
216 36
B
B m P B = = = =

Za događaj C povoljni su ishodi kod kojih je zbir brojeva koji su pali 3,4,5,6 i 7.

U tabeli je dat pregled povoljnih ishoda . Na primer, zbir 4 se dobija u ishodima 112,121 i 211,
ukupno 3.
( )
35
35 ;
216
C
m P C = =

38













Za događaj D povoljni su ishodi kod kojih je zbir brojeva koji su pali 16,17 i 18.

zbir 16
466
556
3
3
zbir 17 566 3
zbir 18 666 1
ukupno 10

( )
10
10 ;
216
D
m P D = =
Za događaj E povoljni su ishodi kod kojih je zbir brojeva koji su pali 17 i 18.
zbir 17 566 3
zbir 18 666 1
ukupno 4

( )
4 1
10 ;
216 54
E
m P E = = =


6. U kutiji se nalazi 10 belih i 8 crnih koglica. Izvlače se 3 kuglice odjednom. Izračunati verovatnoće
sledećih događaja :
A-izvučene su 3 bele
B- izvučene su 3 crne
C-izvičene su 2 bele i 1 crna
zbir 3 111 1
zbir 4 112 3

zbir 5
113
122
3
3

zbir 6
114
123
222
3
6
1


zbir 7

115
124
133
223
3
6
3
3
ukupno 35
39
10 8 10 8
3 3 2 1
( ) ; ( ) ; ( ) ;
18 18 18
3 3 3
P A P B P C
| | | | | || |
| | | |
\ ¹ \ ¹ \ ¹\ ¹
= = =
| | | | | |
| | |
\ ¹ \ ¹ \ ¹

7. Student zna 28 pitanja od 40. Na ispitu izvlači cedulju sa 3 pitanja.Izračunati verovatnoće sledećih
događaja :
A-izvukao je 3 pitanja koja zna
B- izvukao je 3 pitanja koja ne zna
C-izvukao je 2 pitanja koja zna i 1 koje ne zna
28 12 28 12
3 3 2 1
( ) ; ( ) ; ( ) ;
40 40 40
3 3 3
P A P B P C
| | | | | || |
| | | |
\ ¹ \ ¹ \ ¹\ ¹
= = =
| | | | | |
| | |
\ ¹ \ ¹ \ ¹

8. U autobusu koji staje na 6 stanica nalazi se 5 putnika.Izračunati verovatnoće sledećih događaja :
A-svi putnici izlaze na trećoj stanici
B- svi putnici izlaze na istoj stanici
C- svi putnici izlaze na različitim stanicama
Označimo putnike sa a,b,c,d,e i stanice sa 1,2,3,4,5 i 6. Svakom od putnika se dodeljuje broj stsnice
na kojoj izlazi. Na primer, 66665 znači da su a,b,c,dizašli na šestoj stanici a putnik e na petoj. Na taj
način mogu se svi elementarni ishodi izraziti preko varijacija sa ponavljanjem klase 5 od 6 elemenata,
6 5
5
6 7776 V = = .


Događaj A : { } 33333 A = ;
( )
1
1 ;
7776
A
m P A = =
{ } 11111, 22222, 33333, 44444, 55555, 66666 B = ;
( )
5
6 1
6 ;
6 1296
B
m P A = = =
Ukupan broj povoljnih ishoda za događaj C se može izračunati kao broj varijacija klase 5 od 6
elemenata bez ponavljanja a to je
6
5
6 5 4 3 2 720 V = ⋅ ⋅ ⋅ ⋅ = . Prema tome
( )
720 5
7776 54
P C = =
11. Bacaju se dve kockice i registruju se brijevi koji su pali. posmatraju se događaji
A- na obe je pao paran broj
B - na obe je pao neparan broj
C - na obe je pao isti broj
40
Izračunati : ( ) ( ) ( ) ( ) , , , P A P B P C P A B C ∪ ∪ .
Skup jednakoverovatnih elementarnih ishoda je
36
11,12,13,..., 64, 65, 66
n=
¦ ¹
¦ ¦
Ω =
´ `
¦ ¦
¹ )
144424443

Ukupan broj ishoda se iračunava korišćenjem varijacija sa ponavljanjem:
6 2
2
6 36 V = =
Događaj { } 22, 24, 26, 42, 44, 46, 62, 64, 66 ; 9
A
A m = =
Događaj { } 11,13,15, 31, 33, 35, 51, 53, 55 ; 9
B
B m = =
Događaj { } 11, 22, 33, 44, 55, 66 ; 6
C
C m = =
( ) ( ) ( )
9 1 9 1 6 1
, ,
36 4 36 4 36 6
P A P B P C = = = = = =
( ) ; 0 A B P A B ∩ = ∅ ∩ =
{ } ( )
3
22, 44, 66 ;
36
A C P A C ∩ = ∩ =
{ } ( )
3
11, 33, 66 ;
36
B C P B C ∩ = ∩ =
( ) ; 0 A B C P A B C ∩ ∩ = ∅ ∩ ∩ =

Pošto događaji A,B,i C nisu svi među sobom disjunktni mora se koristiti formula :
( ) ( ) ( ) ( )
( )
( ) ( ) ( )
9 9 6 3 3 18 1
36 36 36 36 36 36 2
P A B C P A P B P C P A B P A C P B C
P A B C
∪ ∪ = + + − ∩ − ∩ − ∩ +
+ ∩ ∩ = + + − − = =


12. U kutiji se nalazi 100 sijalica od kojih je 5 neispravno.Iz kutije se uzimaju dve sijalice, jedna za
drugom, bez vraćanja.Izračunati verovatnoću događaja : Druga izvučena sijalica je neispravna.
Uvedimo oznake:
A-prva izvučena sijalica je neispravna
B- druga izvučena sijalica je neispravna
Verovatnoća događaja B zavisi od toga da li je realizovan događaj A ili suprotan događaj A. Koristeći
formulu totalne verovatnoće dobija se:
5 95
( ) ; ( )
100 100
4 5
( ) ; ( )
99 99
P A P A
P B A P B A
= =
= =

41
4 5 5 95
( ) ( ) ( ) ( ) ( )
99 100 99 100
20 475 495 1
99 100 99 100 20
P B P B A P A P B A P A = + = + =
+
= = =
⋅ ⋅

13. U skladištu su proizvodi 3 fabrike. Prva proizvodi duplo više nego druga a druga i treća istu
količinu. Prva fabrika proizvodi 1% ,druga 2% a treća 3% neispravnih artikala.
a) Slučajno se bira jedan proizvod. Izračunati verovatnoću događaja
B- izabrani proizvod je neispravan.
b) Izvučen je neispravan proizvod. Izračunati verovatnoću da proizvod potiče iz prve fabrike.
a) Označimo sa
i
A –proizvod je iz i-te fabrike, 1, 2, 3 i =
( )
( ) ( ) ( ) ( )
( ) ( ) ( )
1 2 3
1 2 2 3
1 2 3
; 1
2 ;
2 1
;
4 4
A A A P
P A P A P A P A
P A P A P A
∪ ∪ = Ω Ω =
= =
= = =

( )
1
2
4
P A = ;
1
( ) 1% P B A =
( )
2
1
4
P A = ;
2
( ) 2% P B A =
( )
3
1
4
P A = ;
3
( ) 3% P B A =
1 1 2 2 3 3
( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( )
2 1 1 2 1 3 2 2 3 7
4 100 4 100 4 100 400 400
P B P A P B A P A P B A P A P B A = + + =
+ +
= ⋅ + ⋅ + ⋅ = =


b) To što je izvučen neispravan proizvod znači da se realizovao događaj B i korišćenjem Bajesove
formule se dobija:
1 1
1
2 1
( ) ( )
2
4 100
( )
7
( ) 7
400
P A P B A
P A B
P B

= = =
14. U tri kutije se nalaze bele i crne kuglice.Raspored kuglica je sledeći:
I 5 belih 5 crnih ; II 3 bele 7 crnih ; III 4 bele 6 crnih
Na slučajan način se bira kutija i iz nje se izvlači jedna kuglica. Verovatnoće izbora kutija su jednake.
Izračunati verovatnoće sledećih događaja :
a) B-izvučena je bela kuglica
b) Izvučena je bela kuglica. Kolika je verovatnoća da potiče iz druge kutije.
42
a) Označimo sa
i
A –izabrana je i-ta kutija , 1, 2, 3 i =
( )
1 2 3
; 1 A A A P ∪ ∪ = Ω Ω =
Pošto su verovatnoće izbora kutija jednake, važi
( ) ( ) ( )
1 2 3
1
3
P A P A P A = = =
( )
1
5
/
10
P B A = jer je u prvoj kutiji 5 belih od mogućih 10
( )
2
3
/
10
P B A = jer je u prvoj kutiji 3 bele od mogućih 10
( )
3
4
/
10
P B A = jer je u prvoj kutiji 4 bele od mogućih 10
1 1 2 2 3 3
( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( )
1 5 1 3 1 4 12 2
3 10 3 10 3 10 30 5
P B P A P B A P A P B A P A P B A = + + =
= ⋅ + ⋅ + ⋅ = =

b) To što je izvučena bela kuglica znači da se realizovao događaj B .Korišćenjem Bajesove formule
se dobija:
2 2
2
1 3
( ) ( )
3 1
3 10
( )
12
( ) 12 4
30
P A P B A
P A B
P B

= = = =

15. U tri kutije se nalaze bele i crne kuglice.Raspored kuglica je sledeći:
I 5 belih 6 crnih ; II 3 bele 8 crnih ; III 4 bele 7 crnih
Na slučajan način se bira kutija i iz nje se izvlače 2 kuglice odjednom. Verovatnoće izbora kutija su
jednake. Izračunati verovatnoće sledećih događaja :
a) B-izvučene su dve bele kuglice
b) Izvučene su dve bele kuglice. Kolika je verovatnoća da potiču iz treće kutije.
a) Označimo sa
i
A –izabrana je i-ta kutija , 1, 2, 3 i =
( )
1 2 3
; 1 A A A P ∪ ∪ = Ω Ω =
Pošto su verovatnoće izbora kutija jednake, važi
( ) ( ) ( )
1 2 3
1
3
P A P A P A = = =
( )
1
5
2
/
11
2
P B A
| |
|
\ ¹
=
| |
|
\ ¹
jer se iz prve kutije izvlače 2 bele od mogućih 11
43
( )
2
3
2
/
11
2
P B A
| |
|
\ ¹
=
| |
|
\ ¹
jer se iz druge kutije izvlače 2 bele od mogućih 11
( )
3
4
2
/
11
2
P B A
| |
|
\ ¹
=
| |
|
\ ¹
jer se iz prve kutije izvlače 2 bele od mogućih 11
1 1 2 2 3 3
( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( )
5 3 4 5 3 4
2 2 2 2 2 2 1 1 1 38 19
11 11 11 11 3 3 3 330 165
3
2 2 2 2
P B P A P B A P A P B A P A P B A = + + =
| | | | | | | | | | | |
+ +
| | | | | |
\ ¹ \ ¹ \ ¹ \ ¹ \ ¹ \ ¹
= ⋅ + ⋅ + ⋅ = = =
| | | | | | | |

| | | |
\ ¹ \ ¹ \ ¹ \ ¹

b) To što je izvučene dve bele kuglice znači da se realizovao događaj B .Korišćenjem Bajesove
formule se dobija:
3 3
3
1 4 3
( ) ( )
12 6
3 11 10
( )
38
( ) 38 19
330
P A P B A
P A B
P B



= = = =
16. Dve kutije sadrže bele i crne kuglice.Raspored kuglica je sledeći:
I 5 belih 3 crne ; II 6 belih 3 crne
Na slučajan način se iz I kutije izvlače 2 kuglice odjednom i premeštaju u II.Posle se iz II kutije
izvlače dve kuglice odjednom.
Izračunati verovatnoću događaja
B- iz II kutije su izvučene dve bele kuglice.
Uvode se sledeće oznake :
1
A - iz prve kutije su izvučene 2 bele kuglice i prebačene u drugu
2
A - iz prve kutije su izvučene 1 bela kuglica;1 crna kuglica i prebačene u drugu
3
A - iz prve kutije su izvučene 2 crne kuglice i prebačene u drugu
Ova tri događaja čine razbijanje skupa Ω.
( )
1
5
5 4
2 20
2 1
8 7 8 56
2 1
2
P A
| |

|
\ ¹ ⋅
= = =

| |
|

\ ¹
; ( )
2
5 3
5 3
1 1 30
1 1
8 7 8 56
2 1
2
P A
| || |

| |
\ ¹\ ¹ ⋅
= = =

| |
|

\ ¹
; ( )
3
3
3 2
2 6
2 1
8 7 8 56
2 1
2
P A
| |

|
\ ¹ ⋅
= = =

| |
|

\ ¹

( )
1 2 3
; 1 A A A P ∪ ∪ = Ω Ω =
44
Posle realizacije događaja
1
A , tj. posle prebacivanja dve bele kuglice u drugoj kutiji će biti dve bele
više, odnosno biće 8 belih i 3 crne. Zbog toga je
( )
1
8
2 8 7
/
11 11 10
2
P B A
| |
|

\ ¹
= =
⋅ | |
|
\ ¹
;
Posle realizacije događaja
2
A , tj. posle prebacivanja jedne bele i jedne crne kuglice u drugoj kutiji će
biti 7 belih i 4 crne. Zbog toga je
( )
2
7
2 7 6
/
11 11 10
2
P B A
| |
|

\ ¹
= =
⋅ | |
|
\ ¹
;
Posle realizacije događaja
3
A , tj. posle prebacivanja dve crne kuglice u drugoj kutiji će biti dve crne
više, odnosno biće 6 belih i 5 crnih. Zbog toga je
( )
3
6
2 6 5
/
11 11 10
2
P B A
| |
|

\ ¹
= =
⋅ | |
|
\ ¹

Pomoću formule totalne verovatnoće se dobija:
1 1 2 2 3 3
( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( )
20 8 7 30 7 6 6 6 5 1120 1260 180 2560
0, 416
56 11 10 56 11 10 56 11 10 6160 6160
P B P A P B A P A P B A P A P B A = + + =
⋅ ⋅ ⋅ + +
= ⋅ + ⋅ + ⋅ = = =
⋅ ⋅ ⋅

17. Novčić se baca 10 puta. Kolika je verovatnoća sledećih događaja :
A- grb je pao tačno 4 puta
B- grb je pao bar 8 puta
C- grb je pao manje od 4 puta.
0, 5 ; 0, 5 ; 10 p q n = = =
4 6
10
10
( ) (4) (0.5) (0.5)
4
P A P
| |
= =
|
\ ¹


8 2 9 1 9 1
10 10 10
10 10 10
( ) (8) (9) (10) (0.5) (0.5) (0.5) (0.5) (0.5) (0.5)
8 9 9
P B P P P
| | | | | |
= + + = + +
| | |
\ ¹ \ ¹ \ ¹

10 10 10 10
0 10 1 9 2 8 3 7
( ) (0) (1) (2) (3)
10 10 10 10
(0.5) (0.5) (0.5) (0.5) (0.5) (0.5) (0.5) (0.5)
0 1 2 3
P C P P P P = + + + =
| | | | | | | |
= + + +
| | | |
\ ¹ \ ¹ \ ¹ \ ¹

45

18. Kockica se baca 9 puta. Kolika je verovatnoća sledećih događaja :
A- 1 je pala tačno 4 puta
B- 1 je pala bar 7 puta
C- 1 je pala manje od 3 puta
1 5
; ; 9
6 6
p q n = = =
4 5
9
9
1 5
( ) (4)
4 6 6
P A P
| |
| | | |
= =
| | |
\ ¹ \ ¹
\ ¹

7 2 8 1 9 0
9 9 9
9 9 9
1 5 1 5 1 5
( ) (7) (8) (9)
7 9 9 6 6 6 6 6 6
P B P P P
| | | | | |
| | | | | | | | | | | |
= + + = + +
| | | | | | | | |
\ ¹ \ ¹ \ ¹ \ ¹ \ ¹ \ ¹
\ ¹ \ ¹ \ ¹

9 9 9
0 9 1 8 2 7
( ) (0) (1) (2)
9 9 9
1 5 1 5 1 5
0 1 2 6 6 6 6 6 6
P C P P P = + + =
| | | | | |
| | | | | | | | | | | |
= + +
| | | | | | | | |
\ ¹ \ ¹ \ ¹ \ ¹ \ ¹ \ ¹
\ ¹ \ ¹ \ ¹


19. Strelac gađa u metu 10 puta. Verovatnoća da će cilj biti pogođen, prilikom jednog gađanja, je
p=80%.Kolika je verovatnoća sledećih događaja :
A- meta je pogođena tačno 3 puta
B- meta je pogođena bar 9 puta
0, 8 ; 0, 2 ; 10 p q n = = = itd.
20. U kutiji se nalazi 10 belih i 20 crnih koglica. Izvlači se 1 kuglica sa vraćanjem, 15 puta.
Izračunati verovatnoće sledećih događaja :
A- bela kuglica će biti izvučena tačno 5 puta
B- bela kuglica će biti izvučena tačno 12 puta
C- bela kuglica će biti izvučena manje od 5 puta
1 2
; ; 15
3 3
p q n = = = itd.

21. U kutiji se nalazi 10 belih i 20 crnih koglica. Izvlače se 2 kuglice odjednom, sa vraćanjem, 15
puta. Izračunati verovatnoće sledećih događaja :
A- dve bele kuglice će biti izvučene tačno 5 puta
B- dve crne kuglice će biti izvučene tačno 12 puta
C- dve bele kuglica će biti izvučene manje od 5 puta
46
10
2 3 26
; ; 15
30 29 29
2
p q n
| |
|
\ ¹
= = = =
| |
|
\ ¹
itd.
22. Na prijemnom ispitu kandidati odgovaraju na 10 pitanja. Imaju za svako pitanje ponuđenih 5
odgovora od kojih je samo jedan tačan. Kolika je verovatnoća da kandidat koji na svako pitanje
sličajno bira odgovor:
a) tačno odgovori na sva pitanja
b) tačno odgovori na bar 5 pitanja .
1 4
; ; 10
5 5
p q n = = = itd.

23. Na ispitu studenti odgovaraju na 6 pitanja. Za svako pitanje postoji 5 ponuđenih odgovora, od
kojih je samo jedan tačan. Kolika je verovatnoća da student, koji na svako pitanje sličajno bira
odgovor :
a) A- tačno odgovori na sva pitanja
b) B- tačno odgovori na bar 3 pitanja .
Uvedimo oznake : p -student je izabrao tačan odgovor
1
5
p =
q -student je izabrao netačan odgovor
4
1
5
q p = − =
a)
6 0
6
6
( ) (6) (0.2) (0.8) 0.000 064
6
P A P
| |
= = =
|
\ ¹

b)
6 6 6 6
( ) (3) (4) (5) (6) P B P P P P = + + +
U ovom slučaju je jednostavnije izračunati verovatnoću suprotnog događaja ( ) P B .
6 6 6
0 6 1 5 2 4
6 1 5 2 4
( ) (0) (1) (2)
6 6 6
(0.2) (0.8) (0.2) (0.8) (0.2) (0.8)
0 1 2
(0.8) 6 (0.2) (0.8) 15 (0.2) (0.8)
0.262144 1.2 0.327 68 0.6 0.409 6 0.262144 0.393 216 0.245 76
0.901120
P B P P P = + + =
| | | | | |
= + + =
| | |
\ ¹ \ ¹ \ ¹
= + ⋅ + ⋅ =
= + ⋅ + ⋅ = + + =
=

( ) 1 ( ) P B P B = −
( ) 1 ( ) 1 0.901120 0.098 88 P B P B = − = − =
47
3. SLUČAJNE PROMENLJIVE

DEF Slučajna promenljiva je funkcija X koja svakom ishodu ω∈Ωdodeljuje realan broj ( ) X ω .
U zavisnosti od toga da li slučajne promenljive uzimaju vrdnosti iz nekog prebrojivog ili
neprebrojivog skupa dele se na diskretne i neprekidne.

3.1. Diskretne slučajne promenljive
DEF Promenljiva X je diskretnog tipa ako može da uzima samo vrednosti iz prebrojivog skupa
{ }
1 2
, ,
X
R x x = K i ako je { } 1
X
P X R ∈ = ,
Vrednosti
i
x i njihove verovatnoće { } ( )
i i
p x P X x = = predstavljaju raspodelu slučajne
promenljive.,
Raspodela slučajne promrnljive X koja ima konačan skup ishoda
{ }
1 2
, , ,
X n
R x x x = K predstavlja se šemom:
1 2
1 2
. . .
:
( ) ( ) . . . ( )
n
n
x x x
X
p x p x p x
| |
|
\ ¹
; ( )
1
1
n
i
i
p x
=
=


Ako slučajna promenljiva prikazuje binomnu raspodelu sa n puta ponovljenim događajem, uobičajena
oznaka za nju je .
n
S
Primer 3.1 1.
Novčić se baca 5 puta i registruje se pojava pisma (P) ili grba (G). Odrediti raspodelu slučajne
promenljive X kojom se registruje broj pojavljivanja pisma P .
∇ U ovom eksperimentu postoje 32 jednakoverovatna elementarna ishoda
32
, , ,..., , PPPPP GPPPP PPPGP PGGGG GGGGG
¦ ¹
¦ ¦
Ω =
´ `
¦ ¦
¹ )
144444444424444444443

Za događaj da će pismo (P) pasti 0 puta postoji samo jedan povoljan elementarni ishod GGGGG, pa
je njegova verovatnoća
1
32
.
( ) ( )
1
0 0
32
P X p = = = Slično su popunjene i ostale vrednosti.




0 1 2 3 4 5
:
1 5 10 10 5 1
32 32 32 32 32 32
X
| |
|
|
|
\ ¹
48
3.2. Grafičko prikazivanje zakona raspodele
Raspodela verovatnoća slučajne promenljive može se predstaviti grafički, pomoću poligona
raspodele, spajanjem tačaka ( ) ( )
,
i i
x p x .











Poligon raspodele slučajne promenljive X iz primera 3.1 1.

DEF Funkcija raspodele slučajne promenljive X je realna funkcija
{ } ( ) F x P X x = <
Za slučajnu promenljivu u primeru bacanja novčića 5 puta, (3.1.1.) funkcija raspodele je:








Grafik funkcije raspodele se sastoji od horizontalnih duži. Za sve vrednosti 0 x < ima vrednost 0 a za
veće od 5 ima vrednost 1. Na primer, za vrednosti 0 1 x ≤ < ima vrednost
1
32
, za vrednosti
1 2 x ≤ < ima vrednost
1 5 6
32 32 32
+ = a za vrednosti 2 3 x ≤ < ima vrednost
1 5 10 1
32 32 32 2
+ + = ...
Primer 3.2 1.
Krećući se nekim pravcem automobil nailazi na pet semafora. Verovatnoća zaustavljanja na prvom
semaforu je 0.4, na drugom0.6, na trećem 0.5 na četvrtom 0.7 i na petom 0.4. Konstruisati poligon
raspodele verovatnoća prolaza automobila pored semafora do prvog zaustavljanja.
0,00
0,05
0,10
0,15
0,20
0,25
0,30
0,35
1 2 3 4 5 6
0 1 2 3 4 5
1
32

5
32

10
32

0 1 2 3 4 5
1
32

1
49
Neka je X odgovarajuća slučajna promenljiva. Broj semafora koje je automobil prošao do prvog
zaustavljanja može biti 0,1, 2, 3, 4, 5 .
Odgovarajuće verovatnoće su
0 5
, , p p K
0
p je verovatnoća da je automobil prošao 0 semafora i zaustavio se ispred prvog.
( )
{ 0
0 0.4
stao na prvom
P X p = = =
1
p je verovatnoća da je automobil prošao 1 semafor i zaustavio se ispred drugog.
( )
{ { 1
1. 2.
1 0.6 0.6 0.36
prošao stao na
P X p = = = ⋅ =
( )
{ { { 2
1. 2. 3.
2 0.6 0.4 0.5 0.6 0.4 0.5 0.120
prošao prošao stao na
P X p = = = ⋅ ⋅ = ⋅ ⋅ =
( )
3
3 0.6 0.4 0.5 0.7 0.084 P X p = = = ⋅ ⋅ ⋅ =
( )
4
4 0.6 0.4 0.5 0.3 0.4 0.0144 P X p = = = ⋅ ⋅ ⋅ ⋅ =
( )
5
5 0.6 0.4 0.5 0.3 0.6 0.0216 P X p = = = ⋅ ⋅ ⋅ ⋅ =
Raspodela slučajne promenljive je:

















Poligon raspodele verovatnoća iz primera 3.2 1. ∆

0 1 2 3 4 5
:
0.4 0.36 0.12 0.084 0.0144 0.0216
X
| |
|
\ ¹
Semafori
0,0000
0,0500
0,1000
0,1500
0,2000
0,2500
0,3000
0,3500
0,4000
0,4500
0 1 2 3 4 5 6
Xi
P
i
50
Parametri diskretnih slučajnih promenljivih
Slučajne veličine imaju neke numeričke karakteristike koje su našle veliku primenu u realnim
situacijama .









Pregled najčešće korišćenih parametara slučajnih promenljivih

3.3. Parametri srednje vrednosti slučajne veličine
(Matematičko očekivanje, modus, medijana)

DEF Matematičko očekivanje slučajne veličine X je broj :

1 1 2 2
1
( )
n
n n i i
i
E X x p x p x p x p
=
= + + + =

L
Oznaka E potiče od latinskog ex-spectare što znači očekivati ili nadati se.

Primer 3.3 1.
∇ Homogena kockica se baca 12 n = puta. Pretpostavimo da su pali brojevi
1,1,4,5,5,6,4,3,1,3,5,5.
Može se izračunati prosečni broj (aritmetička sredina) koji je pao. On iznosi
53
4.42
12
= .

Pitanje je šta bi se dobilo da se baca jako veliki broj puta N. Očekuje se ravnomerno pojavljivanje
svih brojeva.
1 2 3 4 5 6 (1 2 3 4 5 6)
6 6 6 6 6 6 6
21
3.5
6
N N N N N N N
N N
⋅ + ⋅ + ⋅ + ⋅ + ⋅ + ⋅ + + + + +
= =
= =

PARAMETRI
slučajnih
promenljivih
SREDNJE
VREDNOSTI
MAT. OčEKIVANJE
MERE
VARIJABILITETA
(POKAZATELJI
DISPERZIJE)
MERE
ASIMETRIJE I
SPLJOŠTENOSTI
51
To je jedna numerička karakteristika slučajne promenljive

1 2 3 4 5 6
:
1 1 1 1 1 1
6 6 6 6 6 6
X
| |
|
|
|
\ ¹

1 1 2 2 6 6
1 1 1 1 1 1 21
( ) 1 1 1 1 1 1 3.5
6 6 6 6 6 6 6
E X x p x p x p = + + + = ⋅ + ⋅ + ⋅ + ⋅ + ⋅ + ⋅ = = L
DEF Moment k-tog reda slučajne veličine X je broj :

1 1 2 2
1
( )
n
k k k k
k n n i i
i
m X x p x p x p x p
=
= + + + =

L
Matematičko očekivanje ( ) E X je moment prvog reda diskretne slučajne promenljive.

DEF Modus, mod slučajne veličine X su vrednosti slučajne promenljive za koje
raspodela verovatnoća ima maksimum. Označava se sa ( )
o
M X .

DEF Medijana slučajne veličine X , označava se sa ( )
e
M X , predstavlja one
vrednosti slučajne promenljive za koje važi:
1 1
( ( )) ( ( ))
2 2
e e
P X M X P X M X < < ∧ ≤ >
Primer 3.3 2.
∇ Strelac četiri puta gađa u metu. Verovatnoća pogotka u svakom pokušaju iznosi 0.7 p = . Za
slučajnu promenljivu dati raspodelu verovatnoća i poligon raspodele a zatim odrediti mod i medijanu.
Ovo je primer binomne verovatnoće pa se slučajna promenljiva može obeležiti sa
4
S .
Binomna verovatnoća određena je parametrima raspodele n i p .U navedenom primeru je
B( ) 4 , 0.7 .
4
0 1 2 3 4
:
0,0081 0,0756 0,2646 0,4116 0,2401
S
| |
|
\ ¹


Mod je 3 jer je tada najveća verovatnoća..
Medijana je 3 jer je tada
1 1
( 3) ( 3)
2 2
P X P X < < ∧ ≤ > .



Poligon raspodele ∆
Binomna raspodela B(4;0.7)
0,0000
0,0500
0,1000
0,1500
0,2000
0,2500
0,3000
0,3500
0,4000
0,4500
0 1 2 3 4 5
Series1
52
3.4. Disperzija ( varijansa) i standardno odstupanje slučajne veličine

DEF Disperzija ( varijansa)
2
( ) σ slučajne veličine X , je broj : ( )
2
( ) E X E X − .
Znači da je :

( ) ( ) ( ) ( )
( ) ( )
2 2 2
2
1 1 2 2
2
1
( ) ( ) ( )
( ) 1
n n
n
i i
i
X x E X p x E X p x E X p
x E X p
σ
=
= − + − + + − =
= −

L


DEF Centralni moment k-tog reda slučajne veličine X , je
( ) ( )
1
( )
n
k
k i i
i
M X x E X p
=
= −


Disperzija diskretne slučajne promenljive predstavlja centralni moment drugog reda.
Disperzija slučajne promenljive X se može jednostavnije izračunati po formuli :
( ) ( ) ( ) ( )
2
2 2
( ) 2 X E X E X σ = −
Navedena formula ( ) 2 je jednostavnija za računanje disperzije slučajne promenljive nego formula
( ) 1 , pa je u literaturi poznata pod imenom radna formula za disperziju.

DEF Standardno odstupanje slučajne veličine X je broj :

2
( ) ( ) X X σ σ =

Primer 3.4 1.
Novčić se baca 5 puta i registruje se pojava pisma (P) ili grba (G).
Odrediti raspodelu slučajne promenljive X kojom se registruje broj pojavljivanja pisma (P ).
Izračunati: matematičko očekivanje, disperziju i standardnu devijaciju slučajne promenljive X .




1 1 2 2 6 6
1 5 10 10 5 1
( ) 0 1 2 3 4 5
32 32 32 32 32 32
80 5
32 2
E X x p x p x p = + + + = ⋅ + ⋅ + ⋅ + + ⋅ + ⋅ + =
= =
L

Korišćenjem formule ( ) 1 za disperziju slučajne promenljive dobija se:
0 1 2 3 4 5
:
1 5 10 10 5 1
32 32 32 32 32 32
X
| |
|
|
|
\ ¹
53
( )
2 2 2 2
2
2 2
2 2 2 2 2 2
2
5 1 5 5 5 10 5 10
0 1 2 3
2 32 2 32 2 32 2 32
5 5 5 1
4 5 )
2 32 2 32
5 1 3 5 1 10 1 10 3 5 5 1
)
2 32 2 32 2 32 2 32 2 32 2 32
5 1 3
2 2
2 32 2
X σ
| | | | | | | |
= − + − + − + −
| | | |
\ ¹ \ ¹ \ ¹ \ ¹
| | | |
+ − + − =
| |
\ ¹ \ ¹
| | | | | | | | | | | |
= − + − + − + + + =
| | | | | |
\ ¹ \ ¹ \ ¹ \ ¹ \ ¹ \ ¹
| |
= +
|
\ ¹
2 2
5 1 10 25 1 9 5 1 10 80 5
2
32 2 32 4 16 4 16 4 16 64 4
| | | |
+ = ⋅ + ⋅ + ⋅ = =
| |
\ ¹ \ ¹

Standardno odstupanje slučajne veličine X je broj :
2
5 5
( ) ( )
4 2
X X σ σ = = =
Disperzija slučajne promenljive X se može jednostavnije izračunati po formuli :
( ) ( ) ( ) ( )
2
2 2
( ) 2 X E X E X σ = −




2 2 2 2
1 1 2 2 6 6
2 2 2 2 2 2
( )
1 5 10 10 5 1
0 1 2 3 4 5
32 32 32 32 32 32
5 40 90 80 25 240 15
32 32 32 32 32 32 2
E X x p x p x p = + + + =
= ⋅ + ⋅ + ⋅ + ⋅ + ⋅ + ⋅ =
= + + + + = =
L

( ) ( ) ( )
2
2
2 2
15 5 30 25 5
( )
2 2 4 4 4
X E X E X σ
| |
= − = − = − =
|
\ ¹

3.5. Parametri oblika rasporeda slučajne promenljive

Parametri oblika rasporeda slučajne promenljive su koeficijent simetrije i koeficijent spljoštenosti.
DEF Centralni moment k-tog reda slučajne veličine X , je
( ) ( )
1
( )
n
k
k i i
i
M X x E X p
=
= −


DEF Koeficijent asimetrije ( )
3
α je količnik centralnog momenta reda tri i trećeg stepena standardne
devijacije.

3
3 3
M
α
σ
=
2 2 2 2 2 2
2
0 1 2 3 4 5
:
1 5 10 10 5 1
32 32 32 32 32 32
X
| |
|
|
|
\ ¹
54
Ovaj parameter pokazuje asimetriju raspodele neke slučajne promenljive. Pomoću njega se mogu
upoređivati asimetrije različitih distribucija. Ako je:









DEF Koeficijent spljoštenosti ( )
4
α je količnik centralnog momenta reda četiri i četvrtog stepena
standardne devijacije.

4
4 4
M
α
σ
=
Ako je:





O ovim parametrima slučajnih promenljivih biće više govora u statističkom delu.
Primer 3.5 1.

Za slučajnu promenljivu

dati poligon raspodele a zatim odrediti mod, medijanu, matematičko očekivanje, disperziju,
standardnu devijaciju, koeficijent simetrije i koeficijent spljoštenosti.


Poligon raspodele
3
0 α = simetrična
3
0 α > ima levu (pozitivnu) asimetriju
3
0 α < (negativnu) asimetriju
4
3 α = serija je normalne visine
4
3 α > serija je izdužena
4
3 α < serija je spljoštena
1 2 3 4
:
1 3 4 2
10 10 10 10
X
| |
|
|
|
\ ¹
0,00
0,05
0,10
0,15
0,20
0,25
0,30
0,35
0,40
0,45
0 1 2 3 4 5
55
Mod je 3.
Medijana je 3.
Matematičko očekivanje:
1 1 2 2 3 3 4 4
( ) 1 0.1 2 0.3 3 0.4 4 0.2 2.7 E X x p x p x p x p = + + + = ⋅ + ⋅ + ⋅ + ⋅ + =
Disperzija :

( ) ( ) ( ) ( ) ( )
( ) ( ) ( ) ( )
2 2 2 2
2
2 2 2 2
1 2.7 0.1 2 2.7 0.3 3 2.7 0.4 4 2.7 0.2
1.7 0.1 0.7 0.3 0.3 0.4 1.3 0.2 0.81
X σ = − + − + − + − =
= − + − + + =



Za ova izračunavanja je zgodnije koristiti tabelu da bi se koristili odgovarajući međurezultati.


i
x 1 2 3 4
i
p 0,1 0,3 0,4 0,2
i i
x p ⋅ 0,1 0,6 1,2 0,8 ( ) E X =2.7
( )
i
x E X − -1,7 -0,7 0,3 1,3
( ) ( )
2
i
x E X − 2,89 0,49 0,09 1,69
( ) ( )
2
i i
x E X p − 0,289 0,147 0,036 0,338 ( )
2
X σ =0,81
( ) ( )
3
i
x E X − -4,913 -0,343 0,027 2,197
( ) ( )
3
i i
x E X p − -0,4913 -0,1029 0,0108 0,4394
3
M = -0,144
( ) ( )
4
i
x E X − 8,3521 0,2401 0,0081 2,8561
( ) ( )
4
i i
x E X p − 0,83521 0,07203 0,00324 0,57122
4
M =1,4817



Standardna devijacija;
2
0.81 0.9 σ σ = = =
Koeficijent simetrije:
3
3 3 3
0.144 0.144
0.198
0.9 0.729
M
α
σ
− −
= = = =
Koeficijent spljoštenosti:
4
4 4 4
1.4817 1.4817
2, 258
0.9 0.6561
M
α
σ
= = = = ∆



56
3.7. Vežbanje
3.7. 1. Novčić se baca 2 puta i registruje se pojava pisma (P) ili grba (G). Odrediti raspodelu slučajne
promenljive X kojom se registruje broj pojavljivanja pisma P , a zatim izračunati:
matematičko očekivanje, modus, medijanu, disperziju i standardnu devijaciju..




3.7. 2. Novčić se baca 3 puta i registruje se pojava pisma (P) ili grba (G). Odrediti raspodelu slučajne
promenljive X kojom se registruje broj pojavljivanja pisma P .Dati poligon raspodele,odrediti mod,
medijanu, matematičko očekivanje, disperziju, standardnu devijaciju, koeficijent simetrije i koeficijent
spljoštenosti.



matematičko očekivanje:
1 1 2 2 3 3 4 4
1 3 3 1 12 3
( ) 0 1 2 3
8 8 8 8 8 2
E X x p x p x p x p = + + + = ⋅ + ⋅ + ⋅ + = = ...
3.7. 3. Strelac pet puta gađa u metu. Verovatnoća pogotka u svakom pokušaju iznosi 0.8 p = . Za
slučajnu promenljivu dati raspodelu verovatnoća i poligon raspodele a zatim odrediti mod,medijanu,
matematičko očekivanje i disperziju.
B( ) 5 , 0.8 .
4
0 1 2 3 4
:
0,0081 0,0756 0,2646 0,4116 0,2401
S
| |
|
\ ¹
...
0 1 2 3
:
1 3 3 1
8 8 8 8
X
| |
|
|
|
\ ¹
0 1 2
:
1 1 1
4 2 4
X
| |
|
|
|
\ ¹

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful