You are on page 1of 3

Ebu Mansur el-Matüridî

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Ebu Mansur el-Matüridî (Tam künyesi: Muhammed bin Mahmud Ebu Mansur al-emerkandî el-Matüridî
el-!ane"î#, ($rap%a: &''()*+, ./)012''3+, ./''41562+, 17''8)2 7''9: /7''2*2 ;''9 /''2*2 ;''9 /2*2# !ane"i mezhebinden olanlar<n
itikad (inan%# imam<, ünlü =lim> ?uru@usu olduAu kabul edilen mezhep Matüridilik olarak an<l<r>
HAYATI
Bugünkü CzbekistanD<n emerkand Eehri yak<n<ndaki Matürid köyünde doAmuEtur> MatüridîDnin
as<l ad< DEbF Mansur Muhammed bin Mahmud el-!ane"î $lemüGl !üda el-Mütekellim el-Matürîdî
es-emerkandîDdir> Türk kültür muhitinde yetiEen He en %ok Türkler aras<nda isim olarak bilinen
"akat görüEleri k<smen de olsa ihmal edilen Türk din bilginidir>
!ayat< hakk<nda "azla bilgiye rastlanmayan MatürîdîGnin kesin olarak bilinmemekle birlikte doAum
tarihi konusunda %eEitli görüEler ileri sürülmektedir> Bu görüElerden birine göre IJK y<l< @iHar<nda
He"at eden Muhammed bin Mukatil er-LazîGye talebelik yapmas< dolay<s<yla, ona talebelik
edebile@eAi asgari yaE s<n<r<n<n on @iHar<nda düEünülerek IMK @iHar<nda doAmuE olabile@eAidir>
Ve"at tarihi olan NOOGten hareketle, yüz y<l @iHar<nda yaEad<A< düEünülerek IOOGte doAmuE
olabile@eAi de ileri sürülmektedir> Vehbi E@er de ise IJP y<l<nda doAduAunun tahmin edildiAini
iddia etmektedir> Qmam MatüridîGnin TeGHilatG<n< in@eleyen Qbrahim He eyyid $Hazayn kardeEler,
araEt<rmaya yazd<klar< önsözde, Qmam MatüridîGnin, $bbasi hali"esi el MüteHekkil zaman<nda, yani
hi@ri KPK R KOS tarihleri aras<nda doAduAunu iddia etmiElerdir>
Qmam Matürîdî, $bbasî hila"etinin iktidar<n<n zay<"layarak müstakil beylikler dönemi denilebile@ek
bir %aAda, amanoAullar<Gn<n MaHeraünnehirGde hakim olduklar< deHirde yaEam<Et<r> ?aynaklar
Qmam MatürîdîGnin nas<l bir eAitim ald<A< konusunda yeterli bilgi sunmasa da tespit edebildiAimiz
kadar<yla Ebu Bekr $hmed b> Qshak b> alih el-Tüz@=nî (UUU> $sr<n ortalar<#, EbF Vasr $hmed b> El-
$bbas el-Qy=zî (ö> UV> $sr<n baElar<#, Muhammed b> Mukatil er-L=zî (H> IJK#, Vusayr b> Wahya el-
Belhî (ö> IIX#, Ebu Bekr Muhammed b> $hmed b> Le@= el-Tüz@=nî ho@alar< aras<ndad<r > Wine
kaynaklardan elde edilen bilgiye göre öAren@ileri olarak EbuGl-?as<m Qshak b> Muhammed b>
Qsmail el-!akim es-emerkandî (ö> NMX#, EbuGl-!asan $li aîd er-LüstüA"enî (ö> NMJ#, Ebu $hmed
b> Ebi Vasr $hmed b> $bbas el-Qy=zî (ö> Y#, Ebu Muhammed $bdülkerim b> Musa el-ZezdeHî (ö>
X[[[# görülmektedir>
Matüridî, Ebu !ani"eDnin yolunu izlemiE, ölümüne kadar Ehl-i ünnet %izgisinden ayr<lmam<Et<r>
Tenazesi emerkandD<n Takerdize mahallesindeki bilginlerin gömüldükleri mezarl<Aa
de"nedilmiEtir> K[[M y<l<nda kabri üzerine türbe yapt<r<lm<Et<r>
EŞARİ İLE İLGİLİ
$raplar<n, $rap as<ll< olmayan Müslümanlar< kü%ük görme anlay<Elar<ndan kaynaklanan
tutumlar<n<n etkisiyle !asan el-EEDarîDyi öne %<kar<p MatüridîDyi gölgelemeye %al<Et<klar< iddia
edilmiEtir> Qskenderiye \niHersitesi pro"esörlerinden ]ethullah !uley", ^?itap ütDTeHhid^e yazd<A<
önsözünde, MatüridîDnin as<rdaE< !asan el-EEDarîDnin (öl>!i@>PKO_Mil>NPM# MatüridîDden daha büyük
bir bilgin olup olmad<A<na dair Eu @ümleleri sar" etmiEtir: ^>>>Bununla beraber M=türidî, ehl-i sünnet
HeDl @emaate yard<m@< olma hususunda EEDarîDye karE< bir üstünlüAe sahiptir>
MATÜRİDÎ'İ !EŞİTLİ L"#A$LARI
Qm=müDl-hüda yani ^!idayet önderi^>
`lemüDl-hüda yani ^!idayet meEDalesi^>
QmamüDl-mütekellim yani ^?el=m@<lar<n lideri^>
MATÜRİDÎ'İ DÜŞÜ%E&İ
A'aid (İnan) il'eleri* ile il+ili ,et-du
MatüridîDnin inan% ilkeleri (akaid# ile ilgili en kapsaml< eseri ?itab üt-TeHhidDdir> Bu esere göre dinin
öArenilmesinde baEHurula@ak ^.as/talar i'i -lu01 biri na'il1 di2eri a'/l^ d<r> VakilDden maksat
?urDan He ünnetDtir> En baEta D?urDanD gelir He ?urDanD<n anlaE<lmas< konusunda MatüridîDnin
ele"iyye, Mutezile mezheplerinden He "ilozo"lardan ayr<lan metodu Hard<r>
ele"iyye, nakli ak<ldan ön@e tutar He ?urDanD<n an@ak hadis <E<A<nda a%<klanmas<na izin Herir,
"else"i He teDHile dayal< yoruma izin Hermez> Mutezile, ?urDan He ak<l birbiriyle %eliEirse nakli yani
?urDanD< b<rak<r, akl< esas al<r> ]ilozo"lara göre ger%ek yaln<z ak<l ile bilinir He bulunur, ?urDan
genellikle aklî Herilere göre yorumlan<r> aaha ön@e de belirtildiAi gibi MatüridîDye göre dinin
kaynaA< olarak nakil (?urDan# He ak<la ayn< oranda itimat etmek gerekir>
Matüridî, Qsl=m<n eHrenselliAine zarar Hermeye@ek bi%imde, iti@i olmaktan %ok ku@aklay<@< bir
yaklaE<mla dini anlat<r> Bu sebeple Matüridî, dinin ^özünü^ ilgilendirmeyen görüE "arkl<l<klar<n< hoE
görür, onlar<n sahiplerini dinden %<km<E saymaz> ?endisiyle ayn< görüEte olmayanlar< zorlamaz>
^$k<l^ ile ^nakli^ dengeli bir Eekilde kullan<r> $k<l, bilgi kaynaklar<ndan biri, insana HerilmiE il=hi bir
emanettir> Qnsanlar ak<llar< sayesinde güzellik He %irkinlikleri tan<r, kendi üstünlüklerini onun
sayesinde anlarlar> ?ulun kusur iElemesi akl<n< kullanmay<E< yüzündendir> ^$llahD<n emirleri ak<ll<
olana hitabendir^> $llahD<n emirlerini anlaya@ak ak<l seHiyesine sahip olmayanlar, il=hi emirlerin
d<E<nda kal<r, sorumlu olmazlar>
MatüridîDye göre insan ^]izyolobik yap<yla beraber ayn< zamanda akla da sahip k<l<narak
yarat<lm<Ec yarat<lm<Elar< (mahlFkat# yönetmek yeteneAi ile siHrilmiE, her türlü zorluAa katlanarak,
onlar<n üstesinden gelmek i%in akl< deHreye sokmakla mümtaz k<l<nm<Et<r> dira ak<l, temyiz
kabiliyetinin en gü%lü sil=h<d<r^
Veti@e olarak Matüridî dinec ak<l, ilim, hoEgörü He taassuptan uzak bir taH<rla yaklaE<r> Qnan@<n ana
ilkelerini ilgilendirmeyen (esasa müteallik olmayan# eylem He ibadet "arkl<l<klar<n< hoEgörü ile
karE<lar, kelime-i Eehadet getiren, ?<bleDye yönelen herkesi müDmin olarak deAerlendirir> $n@ak
$llah-u Teala ?urDanDda, sade@e $llahDa ulaEmak isteyenlerin D!ak MüminD olduAunu, sade@e bu
insanlar<n teHhidDi oluEturan takHa sahipleri olduAunu He sade@e $llahDa ulaEmak isteyenlerin
@ennete gire@eAini a%<k bir dille anlatm<Et<r> $%<k bir yalanlamada (ink=r# bulunmad<klar< süre@e
insanlar<n ibadet He iElerine kar<E<lmamas< gerekliliAini saHunur> Bu, eylemin amele dahil
edilmemesi anlam<n< taE<r> Wani, Matüridî insanlar<, Mutezile He !ari@iler gibi kendi prensip He
görüElerine uymaya zorlamaz> ^ainde zorlama yoktur^ yaklaE<m<n< esas al<r>
3I#IHLA İLGİLİ MET4D5
Matüridî, ^Urak "<k<h mezhebinin pîri^ kabul edilen Ebu !ani"e (Cl>SJS# nin yolu He metodunu
benimsemiEtir> Ebu !ani"eDye göre "<k<h ^MaDri"et ün-Ve"si ma leh= He ma aleyh=^ d<r> $nlam<, fıkıh
ilmi içine insanın lehinde ve aleyhinde olan her şey girer, demektir> Qnsan<n inan% meseleleri de,
eylemleri de "<kh<n konusunu oluEturur> Bu sebeple ebu !ani"e kel=m (il=hiyat# kitab<na el-]<k<h
ül-Ekber ad<n< HermiEtir> Ebu !ani"eDnin öAren@isi say<lan Matüridî de hem inan% (iman# He Tanr<
bilimi, hem de insan eylemleri (ameli# yönlerini "<kh<n i%inde mütalaa eder> Bu sebeple ^Matüridî^c
"<k<hta ak<la, k<yasDa önem Heren He "<k<h tarihinde reDy tara"tarlar< diye an<lan guruba d=hildir>
aaha sonralar< dinin "üruuna (ikin@i dere@ede önemli olan# ameli hayata (dünyada yap<lan
eylemlere# ait bilgi He kararlar< kapsayan bilim dal<n<n ad< olmuEtur>
Matüridî, "<k<h alan<nda baA<ms<z hareket eden bir mü%tehid deAil, !ane"i mezhebinin =limidir He
görüElerini hep bu %er%eHeye sokmuEtur> Ebu !ani"eDde olduAu gibi, oDna göre de bilgi edinme
yollar<c duyular, ak<l He nakil (haber#dir> ]<kh<n kaynaklar< dac ?itap (yani ?urDan#, ünnet, Q@m=,
k<yas, istihsan (güzel bulma, beAenme#, ge%miE Eeriat, ^sahabe sözleri^dir>
MÜ3E&&İRLİ6İ (te7sir8ili2i*
MatüridîDnin te"sirle ilgili mu"assal bir eseri Hard<r> Bu eserin ad<n< ?=tip eelebi, ^Te'.ilat ül-
Maturi99eti 7î :e9ani 5suli E;lis-&ünneti .e 5sul it-Te.;id^ ad<yla Herir> Eserini, TeDHilatu Ehl
is-ünne ad<yla ananlar da Hard<r> Biz k<sa@a ^Te'vilat^ ad<n< kullana@ak, belli baEl< özellikleri
üzerinde dura@aA<z>
MatüridîDye göre dinin öArenilmesinde ^baEHurula@ak Has<talar iki olup, biri nakil, diAeri de ak<lDd<r>^
DVakilDin baE<nda ?urDan gelmektedir> ?urDanDdan dinin bilinmesi konusunda MatüridîDnin
ele"iyyeDden, MutezileDden He "ilozo"lardandan ayr<lan bir metodu Hard<r, demiEtik> ]ilozo"lar i%in
ger%ek, ak<l ile bilinir He bulunur> Matüridî, ?urDanD<n te"siri ile ilgili olarak bizlere b<rakt<A< TeDHilat ül-
?urDan adl< te"sir kitab<nda ilk de"a dirayet metodunu kullanm<Et<r> $n@ak Matüridî bu ?urDan
te"sirinde te"sir kelimesini deAil, teDHil kelimesini kullanm<Et<r> fDna göre te"sir $llahD<n kel=m<ndan
murad edilen Eey hakk<nda kesinlikle hüküm Hermektir> ]akat teDHil, kelimenin (la"z<n#
ihtimallerinden birini ter@ih etmektir> Burada $llahD< Eahit gösterme He kendi görüElerini $llahD<n
murad< gibi sanmaya yer yoktur> Temelde mutlakl<k deAil, iza"ilik (göre@elik# söz konusudur>
MatüridîDnin te"sirinde izlediAi yolu M>Lag<p QmamoAlu He Wrd> ao%> ar> Muhammed EroAluDnun
%al<Emalar<ndan özetle sunarsak:
X> Matüridî ayetleri ayetle te"sir etmiE He bu metodu yayg<n bi%imde kullanm<Et<r> $yeti ayetle
te"sir ederken, ayetler aras<nda iliEki kurmuE, as<ls<z haberlerden, riHayetlerden
ka%<nm<Et<r>
K> ?<raat He musha" "arklar<yla te"sir yapm<Et<r>
P> $yetleri hadislerden yararlanarak te"sir etmiEtir> $n@ak, hadislerin s<hhati üzerinde titizlikle
durmuEtur>
O> $yetlerin lügat anlamlar<na baEHurulmuEtur> giirlere az yer HerilmiEitir>
M> $rap%a olmay<p da $raplaEm<E (muarreb# kelimeleri de te"sir eder> Bel=gat (düzgün
anlat<m sanDat<, retorik# bilimine hakimiyeti görülmektedir>
J> $yetlerin nüzul (iniE# sebeplerine yer HerilmiE He onlardan yararlan<lm<Et<r> Vüzul sebepleri
ile, hükümle sebep aras<nda iliEki kurmuEtur>
S> hramer tahlilleri %ok azd<r>
I> !ane"î mezhebine baAl< olduAu i%in ahk=m ayetlerinin teHilinde !ane"îliAin esaslar<n< ön
pl=nda tutmuEtur>