You are on page 1of 31

Uluslararas Sosyal Aratrmalar Dergisi

The Journal of International Social Research


Cilt: 6 Say: 25 Volume: 6 Issue: 25
-Prof. Dr. Hamza GNDODU Armaan-
www.sosyalarastirmalar.com Issn: 1307-9581

ANADOLUDA SELUKLU DNEMNDE NDE VE KAYSER EVRESNDE
BULUNAN TAKAPILAR ZERNE BAZI DNCELER
SOME IDEAS ON PORTALS LOCATED IN SURROUNDINGS OF NDE AND KAYSER IN
THE ANATOLIAN SELJUK PERIOD


Mustafa Kemal AHN



z
Anadoluda Seluklu dneminin youn yapllama rneklerinin grld
merkezlerin banda Nide ve Kayseri gelmektedir. Buradaki deiik yaplarn
takaplarnn mukarnas kavsara ksmnda yer alan figr rmekleri takaplar daha da
nemli hale getiriyor. Bunun yan sra bezeme zellikleri ile de Nide ve Kayseri yaplar
arasnda birliktelik salanmakla birlikte, bir anlamda yeni bir ekoln belirleyicileri
durumdadrlar.
Anahtar Szckler: Takap, figr, bezeme.

Abstract
Nide and Kayseri are foremost important centers where intensive construction
examples of Seljuk age are seen. Figures on different works and on the muqarnas kavsara
part of the crown doors make them more important. Furthermore, though they unite
Nide and Kayseri buildings with their decorative features, they are in a sense,
characteristics of a new Art-school.
Keywords: Portal, figure, ornamentation.


Anadoluda Seluklu dneminde takaplar zerine kukusuz ou almalar
bulunuyor. Ayrntlarna indike gzelleen, bir anlamda Seluklu sanatnn inceliklerini
yanstan; yaplarn tasarm, bezemeleri ile sanatlar arasnda ilinti kurmamz salayan ynler
zerinde dnp baz deerlendirmeler yaplabilir mi? sorusuna yant bulmak amacyla sz
konusu alma gerekletirildi ve bazlar ilk kez olmak zere saptamalar yaplmaya alld.

Sz konusu alma; bir ksm XIII. Ortaa ve Trk Dnemi Kazlar ve Sanat Tarihi Aratrmalar Sempozyumunda
bildiri olarak sunulmutur. Basmdaki yer darl nedeniyle birka rnekle konu snrlandrlarak yaymlanmtr.
Anadoluda Seluklu Dneminde Nide ve Kayseri evresinde Bulunan Takaplar zerine Baz Dnceler-I, XIII.
Ortaa ve Trk Dnemi Kazlar ve Sanat Tarihi Aratrmalar Sempozyumu Bildirileri, 14-16 Ekim 2009, Yay. Haz. K. Pekta-
S. Cirtil- S.. Cirtil- G.K. ztakn- H. zdemir- E. Aktu- R. Uykur, Pamukkale niversitesi Fen- Edebiyat Fakltesi
Sanat Tarihi Blm Yay., stanbul, 2011, s.569-581. Fakat basmda metindeki eksiklikler ve yeni bulgular nedeniyle
alma tmyle burada yeniden ele alnmtr.

Yrd. Do. Dr. Mustafa Kemal ahin, Adnan Menderes niversitesi Fen- Edebiyat Fakltesi Sanat Tarihi Blm
retim yesi- AYDIN mksahin@adu.edu.tr


- 474 -

Nide Alaeddin Camisi dou takaps (620/1223), Nide Hdavent Hatun Kmbeti
(712/1312-13), Kayseri ifte Medrese ifaiye (602/1205-6), Kayseri Klk Camisi (607/1210-11),
Kayseri- Sivas yolunda Tuzhisar Sultan Han (1230-1236) kapal blm, Kayseri Mahperi
(Hunad) Hatun Camisi bat ve dou (635/1237-38), Kayseri ifte Kmbet (645/1247-48),
Kayseri Hac Kl Medresesi (647/1249-50), Kayseri Sahabiye Medresesi (666/1267-68), Kayseri
Dner Kmbet (XIII. Yzyln sonu- XIV. Yzyln balar), Kayseri Ali Cafer Kmbeti (XIV.
Yzyln ikinci eyrei) ve Kayseri Alaca Kmbet (XIII. Yzyln sonlar) takaplarnn
mukarnas kavsara ksmnda grlen figrl bezemeler incelenmitir (ek.1a,1b,1c,1d). Bunun
yan sra konuya btnlk salamak amacyla takaplarn, zellikle geometrik bezemeleri de
ayrntl olarak ele alnm, benzerlikleri zerinde durulmaya allmtr. Ayrca yine ilintilerin
salanmas dncesiyle rten uygulamalarnn birlikteliine de deinilmitir (Sempozyumda,
sunum sonras Sayn Prof. Dr. Hakk Acun tarafndan yaplan deerlendirme de bu gelenein Osmanl
dnemi mukarnas kavsaral takaplarda da srd ve kendilerinin bu ynde almalarnn devam
ettiini ifade etmilerdir. Kendisine katk ve deerlendirmeleri nedeniyle teekkr ediyorum).
NDE ALAEDDN (Zeynettin Bearebey) CAMS
Alaeddin Tepesinde, Kalenin gney tarafnda yer alr. Dou takaps zerindeki
yaztna gre 620/1223 ylnda I. Alaeddin Keykubad dnemi ierisinde Emir-i Ahur Abdullah
olu Zeyneddin Beare Bey (Zeyneddin Beare Bey, I. zzeddin Keykavus (607/1211-12-
616/1219-20) ve I. Alaeddin Keykubat (616/1219-20-635/1237-38) dnemlerinde Nide
emiridir. Beyler Hareketi sonucunda, 4 Cemaziyelevvel 620/ 5 Haziran 1223 tarihinde
ldrlmtr. Halil Edhem, 1936: 10.; bni Bibi, 1941: 108.; Safran, 1988: 97-103.; Turan, 1993:
341-342.; bni Bibi, 1996: 283-292.; Koca, 1997: 22-24. Ylmaz, 1999: 285-292.; Ark, 1999: 69.,
68.dpn). Caminin yaztnda 620/1223 ylnn gemesi ve mermer yaztn farkl renkte eklenti
gstermesi bu olayla ilgili olmaldr) tarafndan yaptrld belirtiliyor.
Boyuna dzenlemeli/derinlemesine planl mihrap duvarna dik sahnldr. Dou ve kuzey
cephelerindeki takaplardan asl olan dou ynndedir. Kuzey takaps hnkar mahfiline
geii salamaktadr (Dilaver, 1970: 37.; ahin, 2004: 72.). Gney cephede iki, dou-bat ve
kuzey ynlerinde birer olmak zere pencere aklklarna yer verilmitir. Minare ise kuzeydou
kededir. Mihrap duvar nnde mihrap duvarna paralel yan yana kubbe uygulamas
dnda orta aklk uygulamas ile farkl ve nemli bir plan zelliini yanstr (Divrii Kale
Camisi 576/1180-81, Nide Alaeddin Camisi 620/1223, Amasya Burmal Minare (Pervane Bey)
Camisi 640/1242-43 ve Amasya Gk Medrese (Torumtay) Camisi 665/1266-67 bu dnem
ierisinde nemli rnekledir. rneklerin tm boyuna/derinlemesine planl ve mihrap
duvarna dik sahnldr. Divrii Kale Camisinde yan sahnlarn zeri ard ardna drder
kubbe, Nide Alaeddin Camisinde mihrap duvarna paralel kubbe, Amasya Burmal Minare
(Pervane Bey) Camisinde orta sahnda ard ardna kubbe ve Amasya Gkmedrese Camisinde
ise daha nceki rneklerin kubbe dzenlemesinin birlemi olduunu gryoruz. Dolaysyla
Nide Alaeddin Camisi bu ynden ayr bir nem tayor ve Anadolu Seluklu mimarisinin
belirli kurallara ve geliim izgisine bal olduunun kantlayclarndan.).
Caminin yapmnda sarmtrak gri renkli granit (Halil Edhem, 1936: 10.; Gney, 1994:
227) kesme ta ile yer yer kl rengi talar kullanlmtr. Minare ise sar ve gri talarn
dzenlenmesiyle biimlendirilmitir.
Takapda; d erevenin en d snrn ince kavisli dz bir silme oluturmaktadr.
kinci kademelenmenin i kenarnda yarm yldz eklinde oyulmu girintileri ince yivlerden
meydana gelen bir kuak izler. Girintiler aras keli dilimler halinde, bamsz gen
ekillerini anmsatr. Yarm dairesel ekilli girintiler nc bordr oluturmakta, ana bordr
sekiz kollu yldz biimindedir. Bu geni bordrn st ortasna rastlayan ksmnda kk bir
ku kabartmas vardr (Gndodu,1979: 191.; Ekiz, 1998: 32). Ku figr cepheden betimlenmi
ve ksmen harap olmu durumdadr. Devamnda i kenarda gen ve keli girintilerin
dnml sraland kuak yer alr. Stunceden sonra onu ierlek bir alnlk izler (nal, 1982:
30-31.; Tuner, 1997(a): 117). Kemer keliklerinde iki yldz rozet bezemeye katkda bulunur.


- 475 -

Sivri kemer (Yavuz, 1983: 493) drt farkl bezeme zelliindedir. Birincisi iki rgl geme,
ncs rgl iken ikincisi ve drdncs iki eritli geme biimindedir (gel, 1987: 14).
Kemerin altnda ve kavsarann st ksmnda yatay dikdrtgen levhadan oluan yazt kartu
biimiyle snrlanmakta, mermer zerine satr halinde 620/1223 ylnda Emir Zeynettin
Beare Bey tarafndan yaptrld biiminde evirebileceimiz ifade geiyor. Yaztn altnda
kavsara kemeri keliklerinde Mahmut olu Sddk ve Gazinin adlarn veren sanat yazt
(Bayburtluolu, 1993: 92-94) ve bunun iki yannda da rgl salaryla kadn olduu izlenimi
veren iki insan figr takapy daha da nemli bir hale getiriyor (A. Gabrielin kadn ba
figrlerinin arslan ba eklinde olduunu belirtmektedir. Gabriel, 1962: 29. Oysa burada rgl
salaryla kadn olduu anlalabilen insan figrlerinin ay ve gnei sembolize ettii
aklanmaktadr. ney, 1966(a): 175-180.; Ssl, 1989: 112). Dml gemelerden oluan
kavsara kemeri keliklerinde ta zerine yaplan delikleme teknii ile ilenen iki kabaraya ilk
kez burada rastlanlmaktadr (nal, 1982: 44, 81-82.; gel, 1987: 15). Takapda mukarnas rg yedi sraldr.
Fakat sralantaki dzensizlik dikkati ekmektedir. Mukarnasn ilk srasnda i kelerdeki
talarn alar farkldr (gel, 1987: 15.; Tuner, 1997(b): 117.; Durukan, 2002:272). Alt srada,
bingiye oturan mukarnas kuruluu alt sra devam ederek son bulmaktadr. kinci ve drdnc
srada sklama grlrken, nc ve beinci sralarda irileme, seyrekleme ile birlikte beinci
srada olduu gibi yarm braklmlk grlr. lk iki srada da mukarnas yuvalarnn
arasndaki dairesel rozetler farkl bir zellik yanstmaktadr (Tuner, 1997 (b):118). Kavsarada
k-glge etkisiyle mukarnas diziliinde serpulu, uzun sa rgl bir gen kz silueti ortaya
kmaktadr (Tuner,1997 (b): 113-126.; zkarc, 2001:, 39-40) (ek.2, Res.1) (izimlerdeki
yardmlarndan dolay Seluk niversitesi Sosyal Bilimler Enstits Yksek Lisans rencisi Muzaffer
Ylmaza teekkr ederim). Bask kap kemerinin zerinin bezeli olduu ve kemer keliklerinin
sslenmi olmas, kilit ta genel uygulamadan farkl olarak dar ensiz tutulmas farkl ynlerden
dieridir (Tuner,1997 (b): 117-118).
Kuzey cephesinde hnkar mahfiline ald belirtilen (Dilaver, 1970: 15.; zkarc, 2001:
41) ikinci takap yer alr. Bu cephede dikkati eken ynlerden birisi de stilize arslan ba
eklinde yaplm olan rtenlerdir. rtenlerdeki arslan figrleri iki tane olup, sivri kulakl,
hafif takn biiminde yzleri, ikin sarkn yanakl, badem gzl ve dz yass burunludurlar.
Orta ksmlar suyun akmas iin deliktir (ney, 1966 (a): 46.; ney, 1971(a): 8.; Gndodu,
1979: 192).
Mihrabn solundaki kubbeli blmn gney trompuna yakn yerde iki satr halinde;
Mahmud olu Sddk ve Gazinin adlar yazldr. Aydnlk fenerinin bulunduu mekanda bat
kemeri stndeki duvar yzeyinde bulunan satrlk yaztta; Mahmud olu Sddk ad ikinci
kez gemektedir.
Sanat yaztlarnn farkl yerlerde bulunmas ve iki kiiye ait olmas camide yapm
aamalar olabilecei dncesini akla getiriyor. Orta aklk uygulamasnn bat kemeri
zerinde sadece stad Sddkn adnn gemesi sorumluluun daha ok bu kiide topland
dncesini glendirmektedir. Z. Bayburtluolunun belirttii gibi birisinin tasarmc
dierinin bezemeci olabilecei de akla geliyor. Genelde bu iki kiinin karde olarak kabul
edilmesine karn bunu kantlayabilecek ifade gemiyor (Bayburtluolu, 1993: 93). Z. Snmez,
Kayseri ve Nideli olabilecei varsaymnda bulunuyor. Orta aklk uygulamasnn daha ok
Kayseri yaplarnda grlmesi nedeniyle Kayseri olaslnn ar bast dncesindedir
(Snmez, 1989: 239). Buna yakn bir gr A. dekan ve O.C. Tuner tarafndan ileri
srlmektedir. Her iki aratrmac da Trkmen olabilecei dncesini belirtiyorlar (dekan,
1977: , 83, 84.; Tuner, 2001: 364).
NDE HDAVENT HATUN KMBET
Takapda mukarnaslar altnda bulunan ve satr halinde dzenlenen yazttan
trbenin 712/1312-13 ylnda IV. Rkneddin Kl Arslann kz Hdavent Hatun tarafndan
yaptrldn reniyoruz. Rkneddin Kl Aslann lakabdr ve Hdavent Hatunun babas
Gyaseddin Keyhsrevin olu IV. Rkneddin Kl Arslandr. Hdavent Hatunun trbede


- 476 -

bulunan sandukas zerindeki yaztndan 31 Mart 1332 tarihinde vefat ettii anlalyor
(nkal,1996: 180, 182.; zkarc, 2001: 122, 174.; Tuner, 2000: 147). Cenazelii/mumyal
bulunmayan, mukarnasl bir konsolla sonulandrlm sekiz kenarl bir kaide zerinde
sekizgen bir gvde halinde ykselmekte ve stte on alt kenarl bir kasnaa evrilerek yine
sekizgen bir klahla rtlmektedir. Gneydou, gneybat ile kuzey yne birer pencere
yerletirilmitir. gen boluklara kabartmal hayvan figrleri ilenmi, gvde st kesiminde
takapnn kapand yer dnda on drt yzde birer sivri kemer yer alyor.
Dou ynnde bulunan takap mermerden yaplm, yedi sral mukarnas dizisinden
oluuyor. Mukarnaslarn en alt sras Bursa kemerli sar niler halinde braklarak, ilerine
palmet, rumi ve kvrk dallardan oluan bitkisel motifler ilenmitir. Sabahn erken saatlerinde
gne doudan gneye doru hareket ederken, kavsarada oluan k- glge oyunuyla stten
ikinci ve nc mukarnas dizilerinde insan bana benzer siluet ortaya kmaktadr. Bal,
ekik gzleri, byklar ve sakal ile bir erkek ba tasvir edilmitir. Bunun altnda ise bir
hayvan ba figr yer alyor. ri gzleri ve sivri gagas belirlenebiliyor (ek.3/a, 3/b, Res.2).
Nide Alaeddin Camisinin dou takapsnda olduu gibi, burada da mukarnaslarn bu
zellie gre ilendii anlalmaktadr (zkarc, 2001: 127). Alt bal sade fakat stteki
mukarnasl ve iri tutulan stuncelerin yzleri de geometrik bezelidir. ki yanda yarm daire
biimli mihrabiyeler yer alyor. Az kntl zengileri, bask mermer kemer rter. Bunu stte
palmetlerle ssl bir sra ve devamnda yazt yer bulunuyor.
Kmbet daha ok nemini zengin figrl bezemelerinden alyor. Pencereler ince
silmelerle dikdrtgen ereveler iine alnm ve bu ereve ile kemer kavsi arasnda kalan
yzeylere ifter ifter dolgun kabartma ile sirenler ve arslan figrleri ilenmitir. Douya
rastlayan ikisi dndaki on drt kenarn her birinde sivri kemerli alnlklar yer almakta, bu
alnlklar ve kemer keliklerindeki rumiler, insan ve hayvan figrleri ile doldurulup
bezenmitir. Kasnan bat kenarndaki alnlkta yer alan kartal figrnn iki yanndaki
kenarlarn alnlklarnda, takapnn sandaki stuncenin balnda, takap niinin solundaki
mihrabiyenin stnde ift bal kartaln boyunlar arasnda, rumiler ve arabeskler iinde insan
balar ve btn insan kabartmas bulunuyor. Gneybat penceresinin stnde, karlkl ve
dikey yerletirilmi iki arslan kabartmas var. Gvdeleri yandan balar cepheden verilmi bu
tasvirler balar ve ayaklar krlmak suretiyle tahrip olmular. On alt kenarl kasnakta ift bal
kartal figr ile birlikte, ona bitiik soldaki kenarn altnda, alak kabartma iki arslan grlyor.
Kmbetin gneydou kenar ile kuzey kenarndaki pencereler zerinde dolgun kabartma ile
verilmi sirenler dikkati ekiyor. Kasnan bat kenarndaki alnlkta, etrafn rumilerin
evreledii ift bal kartal bulunuyor. Boyunlar arasna bir de insan ba yerletirilmi kartaln
kanatlarnn ular azlarn am ejder balar olarak betimlenmi. Mihrabiyelerin st
ksmndaki panolar, simetrik rumi ve palmetlerden oluan bitkisel motiflerle ilenmitir. Sol
taraftaki alanda, bitkisel sslemenin iine ustalkla gizlenmi eri kesim tekniinde ilenen iki
insan figr var. Ba cepheden ve gvdeye gre olduka byk, gvde hafif keli, bacaklar
yandan iki taraf ak ekilde ilenmi. nde kavuturduu elinde sivri bir alet, olaslkla bak
tutmaktadr. Gzler nokta gibi, az izgi halinde hafif ak belirtilmi. Bu figrn altnda boylu
boyunca uzanm l durumda baka bir figr bulunuyor. stteki figrn aksine vcudu, bir
kefene veya kundaa sarl vaziyette ilenmitir. Kk bir ba veya yuvarlak gvde, boyunsuz
ekilde birbirine balanmtr (ney, 1967: 143-167.; Gndodu, 1979: 336-342.; Gierlichs, 1996:
10, 43, 50.; nkal, 1996: 176-178.; zkarc, 2001: 125-132). Gney yzde l ni
dzenlemesinden oluan mihrap bulunuyor.
KAYSER FTE MEDRESE
Hac kiz Mahallesinde, Afgunu ve Sahabiye medreselerinin yaknnda, ifaiye ve
Gyasiye adnda iki ayr medreseden oluuyor. ifaiye medresesinin yaztndan 602/1205-6
ylnda I. Gyaseddin Keyhsrevin kz kardei Gevher Nesibe Sultan tarafndan yaptrldn
reniyoruz (nan, 1969.; Kuran, 1969: 65-67.; Szen, 1970: 80-89.; nan, 1972: 1-7.; Kker, 1992:
69-72). Her iki medrese de ak avlulu, drt eyvanl ve tek katl medreseler grubuna giriyor.
ifaiye adyla anlan medrese Klinik Bilimler (Hastane), dieri Gyasiye Medresesi ise Temel Tp


- 477 -

Bilimlerinin okutulduu alanlar oluturuyor. Buna bir de gnmze gelemese de ifaiye
medresesine bitiik olduu anlalan dikdrtgen planl, ortada iki koridora alan hcrelerin
oluturduu Bimarhane yani ruhsal hastalklarn tedavisinin yapld blm de eklemek
gerekiyor. Ayrca Gyasiye medresesinin yan eyvan Gevher Nesibe Sultan iin trbeye
evrilmitir. Yazt bulunmamasna karn stad mer unvann kullanan bir sanatnn varl
ifade ediliyor (Bayburtluolu, 1996(a): 38-43.; Bayburtluolu(b), 1996).
Yapm yaztnn zerinde gnmze fazla bir eyi gelememi olsa da tbbn sembol
olan ylan figr ile birlikte sa yan niin zerinde glln sembol de olan arslan yer
alyor. ifaiye medresesinin takaps mukarnas kavsaral takaplar grubu ierisinde
snflanyor (Tuner, 1997(a): 106.; Durukan, 2002: 272). Mukarnas dizileri yedi sradan
oluuyor. Burada da bir erkek ba betimlenmitir. Kirpikleri, yuvarlak iri gzleri, ince uzun
burnu, az ve uzun yz yapsna sahip durumdadr. Olaslkla byklar ve sakal olmaldr
(ek.4/a, 4/b, Res.3/a, 3/b). Az sayda ve iri dzenlemeli olan mukarnas dizileri ve iki taraftan
kesien okgen ve dairelerden oluan geometrik bir eritle, deiik ekiller gsteren rozetler
(Ark, 1972: 173-177.; Mlayim, 1982: 27-37) takaplardaki geliimin kantlayclardr.
KAYSER KLK (GLK- KLK) CAMS
ehir merkezinde Glk Mahallesindedir. Cami, medrese ve hamam ile birlikte klliye
halinde dzenlenmitir.
Caminin ilk yapl kesin olarak bilinmemektedir. Bu nedenle yl olarak en erken
Nizameddin Yabasan tarafndan, XII. yzyln ilk yarsnda (Tahman, 1993:475.; akmakolu,
(Basm yeri ve yl bulunmuyor, 71), Kayserinin Danimendli Baehri olduu 1134-35/1142-43
yllar arasnda (Yurdakul, 1996:172.; zbideciler, 1996: 61). Melik Muhammed tarafndan
yaptrlm olabilecei belirtilmektedir (zbideciler, 1996: 61). Mihrap iin genelde XIII.
yzyln sonlar nerilmesine (Bakrer, 1976:192.; Meinecke, 1976:180.; Yetkin, 1986:32) karn
1335 yl onarmdan olabileceini ileri srlmektedir (akmakolu, (Basm yeri ve yl
bulunmuyor: 77). Camiye ait en eski yazt kuzeydou takapsnn kavsara kemeri zerinde
satr halinde bulunmaktadr. Bu yaztta ve camiyle ilgili yaynlarda zzeddin Keykavus (I)
zamannda Yabasan oullarndan Emir Muzafferddin Mahmudun kz Atsz Elti Hatun
tarafndan 607/1210-11 ylnda onarld belirtilmektedir. Ayrca 1321 ve 1325 yl onarmlar
da bulunmaktadr (Yurdakul, 1996: 25.; Erkiletliolu, 1993: 39.; zbideciler, 1996: 36). Vakfiye
kaytlarna gre 735/ 1334 ylnda Glk emseddin Bin Alameddin, zelzele nedeniyle yklan
camiyi onartmtr (H. 735 ylnda Klk emseddin tarafndan onartldna ait vakfiye
kaytlarda yer ald, camiye gelir olmak zere Talas nahiyesine bal bir ky, Glk Hac
Mehmed Hamam ve Glk mahallesinde bir evin yer ald aklanmaktadr. Vakfiye VGM
arivinde 584 nolu defterin 252-253. sayfasnda kaytldr. Demircan (zrmak), 1992: 67, 68).
Ayrca cami 1251/1835-36 ylnda zelzeleden (Ch.Texier, 1835 ylnda Austosun birinci gn
gne domadan iki saat nce zelzelenin olduunu, yer sarsntsnda bir takm minarelerin ve
yaptlarn ykldn, ktn 600 kiinin ldn belirtmektedir. Bast, 1993: s.218. Ayrca
T Maden Fakltesi tarafndan yaplan bir almada da Kayseride 1835 ylnn 8. aynda bir
deprem olduu belirtilmektedir. Ergin-Gl- Uz, 1967: 23) erilen kuzey duvar 1273/1856-57
ylnda onarlm, kuzeydou kapsnn yanndaki eme de 1135/1722 ylnda Matbah Emini
Hac Halil Efendi tarafndan onartlmtr (Ahmet Nazif, 1987: 21, 22.; Erkiletliolu, 1993: 40.;
Denkta, 2000: 64-66). Camide; 1965, 1968, 1970, 1971 (Vakflar Genel Mdrlnde ki tescil
dosyasnda fazla bilgi bulunmamaktadr. 38.01.01./9 numaral tescil dosyas) ve 1997 yllarnda
Vakflar Genel Mdrl tarafndan onarm almalar yaplmtr.
Cami ve medrese dikdrtgen bir alan zerine kurulmutur. Cami mihrap duvarna dik
be sahnldr. Yapmda arlkl olarak kesme ta ilk sray izlemektedir. Mihrapta ini, mihrap
n kubbesinde tula farkl malzeme kullanmn yanstmaktadr. Kuzey cephesine cami ve
medrese girileri yerletirilmitir.
Takap, kuzey cephesi ile dou cephesinin bititii kededir (Tuner, 1997(a): 106,
107.; Durukan: 2002: 272). En dnda dz bordr vardr. Takapy kuatan ve bunun i


- 478 -

ksmnda yer alan i bkey bordrn ii birbirini izleyen keli yarm yldzlarla bezenmitir.
Bunun i ksmnda yzeyi geometrik gemeli bir rg motifi ile dekore edilmi bordr vardr.
Burada, ta eritlerin eitli ynlere uzantlarndan sekizgen, begen gibi eitli geometrik
ekiller oluturulmu ve bu ekillerin yzeyleri kazlarak k- glge ztl salanmtr. Sivri
kemerin zerinde mermerden yaplan ve Seluklu neshi ile yazlan satrlk yaztta 607/1210-
11 ylnda Atsz Elti Hatun (Erkiletliolu, 2001: 38.; Trkmen, 1998: 439) tarafndan yaptrld
belirtilmektedir. Yatay dikdrtgen bir levhadan ibaret olan yaztn alt hizas kap eiinden
yksekte olup, her iki yannda rozetler vardr. Bunlardan doudaki krlmtr. Yarm krenin
evresinde birer dairevi halka yer almakta olup, bunlardan yz burmal halat grntsn
anmsatan kavisli izgilerle bezenmitir. Kavsarann etrafn evreleyen i bkey kavisli sivri
kemerin yz palmet ve lotuslarla dekore edilmitir. Kavsarann kavsara kelikleri yaplan
onarmlar srasnda svanarak zerine kalem ii sslemeler yaplmtr Yedi sradan oluan
mukarnasl kavsara ksmnda banda bal (miferi ?) ile yandan verilmi bir insan ba
grlmektedir (ek.5, Res.4). Geometrik bordrn i ksmnda ve giri niinin her iki yannda
silindirik stunceler bulunur. Balklar dorudan doruya stunce gvdesine oturmaktadr.
Stunceler yarm daire eklinde stun balklar ile son bulmaktadr. Burann zerinde iki, sra
mukarnasl konsol vardr. Bu konsol giri holne dnmekte ve kemer talarna kadar
dayanmaktadr. Mukarnaslarn alt ular yarm yldz eklinde pskllerle sonulanmaktadr.
Bu bordrn altnda ve giriin her iki yannda yer alan st be sra mukarnasl kavsara ile
kapatlm iki mihrabiye bulunmaktadr. Bu kavsaralarn etraf lotus ve palmetlerle sslenmi,
yalanc birer sivri kemerle evrilmitir. Batdaki nii evreleyen kemerdeki dekorasyon ayrntl
verilmesine karlk, doudaki lotus ve palmetler kontur halinde braklm, yzeyleri
ilenmemitir. Bu yalanc kemerlerin altnda ve mihrabiye nilerinin her iki kesinde yzeyleri
geometrik desenle ilenmi silindirik stunceler bulunmaktadr. Mihrabiye nileri kenarldr.
Giri ksmnn caminin giri kaps yer almaktadr. Kapnn iki yannda birer ta sve yer alr.
Bu svelerin zerinde bask kemerin zengi talar bulunmaktadr. Bu zengilerin st ksmlar
ikier dilimli olup i ksmlar sra mukarnas konsolludur. Bask kemer iki kademeli olup alt
ksm dairesel, n ksm ise onsekiz dilimlidir. Kemer talarndan drt tanesi kuyruklu ve er
dilimli, kilit ta ise iki dilimlidir.
KAYSER TUZHSARI SULTAN HANI
Kayseri- Sivas yolu zerinde Tuzhisar kasabasnda bulunan hann kesin yapm yl
bilinmiyor. Kapal blmn takaps zerinde, olduka tahrip olmu durumda bulunan
yaztnda I. Alaeddin Keykubatn adnn getii belirlenebiliyor. Yapm yl olarak 1230-1236
yllar aras neriliyor (zergin, 1965: 162.; Tuner, 2007: 148, 149). Plan ynyle kapal ve ak
blmlerden oluan rnekler ierisinde yer alan han (Yavuz, 1995: 183-198) nemini dorudan
Sultan tarafndan yaptrlan hanlardan birisi olmas ve figrl bezemelerinden alyor.
Yapnn kuzeydou kesinde bulunan yaztta Amel-i Yadigr adnda sanat adnn
gemesi (Bayburtluolu,1993:146,147) yapyla ilgili deerlendirmelerin yaplmas bakmndan
nemli. Kapal (ahr) ve ak (avlu) blmlerin takaplar mukarnas kavsaral gruba girmekle
birlikte ayn eksen zerinde olmalar bakmndan da geleneksel emaya uyulmu. Kapal
blmn takap kavsaras dokuz sra mukarnastan olumakta, kavsara kelii ise yatay ve
dikey eksende dizilen gamal halarn meydana getirdii geometrik kompozisyonlarla
sslenmitir (Erdmann, 1976: 142-147.; Mlayim, 1982: 63, 64.; gel, 1987: 32.; zbek, 2007:175-
193). Kapal blmn takaps bordrle evrilmi. Birinci ve nc bordrn
kompozisyonlar her yana T eklinde kntlar yapan meanderlarla bezenmitir. kinci daha
geni olan ana bordr ise krk izgiler ve ongenlerin oluturduu on kollu yldzlarla
sslenmitir. Devamnda eimli yzey zerinde yarm yldz bezemelerinden oluan bordr yer
alyor. Takap sivri kemerinin yzeyi bordre ayrlm, birinci ve nc kuaklar yarm
sekizgenlerin gemeler yapmasyla meydana gelen drt kollu yldzlarla, ortadaki bordr ise
yarm yldzlarla sslenmitir. Mukarnas dizilerinde ortada; yan yana bal, ekik gzleri ve
sakal ile erkek ba ilenmitir (ek.6, Res.5). Takapnn iki yannda yer alan nilerin kavsara


- 479 -

keliklerinde sekizgenler, kapal geometrik ekiller ve krk izgilerden oluan geometrik
bezeme yer alyor.
KAYSER MAHPER (HUAND- HUNAT- HANT- HUND) HATUN CAMS
ehir merkezinde Kan Pazar mevkiinde, Kalenin dousunda bulunmaktadr.
Klliye, kuzey- gney ynlerinde cami, caminin meydana bakan bat cephesinin nnde apraz
vaziyette bulunan ifte hamam, caminin kuzey tarafnda da ksmen camiye bitiik olan ve
dou- bat ynleri dorultusunda uzanan medrese, kaps medreseye almak zere caminin
kuzeybat kesinin i tarafna yerletirilen trbe (Akok, 1968. 5-44.; nge, 1995: 191-208.;
Denkta, 2000: 161-167.; ayrda, 2001: 84) ve varln Evliya elebiden rendiimiz fakat
gnmze gelemedii belirtilen imaretten (Evliya elebi Seyahatnamesi, C.3-4, Haz. M.
Zlliolu, dal Neriyat, stanbul: 834) olumaktadr. Anadoluda Seluklu dneminin nemli
klliyelerinden birisidir (Katolu, 1967: 335-344). Bat ve dou takaplarna yerletirilmi olan
satrlk yaztlara gre 635/1237-38 ylnda I. Alaeddin Keykubadn hanm Mahperi Hatun
tarafndan yaptrlmtr (zdamarlar, 1978: 13.; Halil Edhem, 1982: 88,89.; VGM Abide ve Yap
leri Daire Bakanlnda Bulunan 38.01.01/6 numaral tescil dosyas). Klliyedeki yaplarn
yerletirili durumu, yaplar topluluunun ayn yllarda yaplmad dncesini
uyandrmaktadr. Caminin 635/1237-38 ylnda yapld kesindir. Fakat medrese, hamam ve
trbe konusunda kesinlik bulunmuyor. Mahperi Hatunun, 1254 ylnn sonuna kadar yaad
ve trbeyi de 1260-1270 yllar arasnda yaptrd belirtilmektedir (zdamarlar, 1978: 12.;
Turan, 1993: 403, 449, 455). Klliye yaplarndan medrese ve trbeye ait vakf kaytlarnn
bulunduu ifade edilmektedir (Demircan (zrmak), 1992: 75-78).
Kuzey- gney dorultusunda dzenlenen caminin caminin bat ve dou ynlerinde
birer giri yer almaktadr. Duvarlarda ke kulelerine ve desteklere yer verilmitir. Cami
boyuna dzenlemeli, mihrap duvarna dik yedi sahnldr. Mihrap n kubbesi ile 1726 ve 1900
yl onarmlarnda zeri kubbeyle kapatlan orta aklk dnda (akmakolu, Basm yeri ve yl
bulunmuyor:34) dier alanlarn zeri tonozlarla rtldr. 1726/27 ylnda kk minare, 1901
ylnda da okgen kaideli, silindirik gvdeli minare eklenmi olmaldr (Halil Edhem, 1982:
88,89).
Bat Takaps; mukarnas kavsaral gruba girmekte ve yaztlaryla, bezemeleriyle nem
tamaktadr (Tuner, 1981:, 450). Takapy drt sral bir ereve ters U biiminde sarmaktadr. Alt
sra ilemesiz olup kap n boluuna doru tamakta ve subasman grevi yapmaktadr. Yan
subasman doluluklar, ilemelerin balad ikinci srada azalmaktadr (Tuner,1997(a):107,108).
Yanlaryla zeri ok ince bir ekilde ilenmi geometrik bordrlerle evrilip kapnn
yukarsndaki mukarnaslarda yine ayn ekilde yontulmu ifte sivri kemerler ile evrilmitir.
Kap sacann altna denk gelen dz kenarda yaln ssle beyaz mermer zerine yazlm
satrlk yaztta dnemin sultanna vg ve yapm yl olan 635/1237-38 gemektedir
(zdamarlar,1978:13.;Erkiletliolu, 2001:53). Sslemeler ounlukla geometrik ve yzeysel
kompozisyonlar ile gelimi zellik gstermekte, bo ve dolu alanlar dengeli ekildedir. Bo
ereveden sonra iki bordr, eimli bir bordr ve iki kemer kua olmak zere be geometrik
alandan meydana gelmektedir (gel, 1987: 33). Birinci geometrik erevede byk dzgn ongen,
kk begen ve be kollu ark eklindeki motiflerle sonsuzluk etkisi salanmak istenmitir.
kinci bordr, ereveli yldzl bir rnektir. Yldzlar tmyle kapal ekillerden olumutur.
Keli sekizgen zelliindedir. Be tanesinin kesimesinden on kollu yldzlar olumaktadr.
Kesimelerden meydana geldii iin ekillerin sivri keleri yldzn dnda kalmaktadr.
Yldzlar dz eksen zerindedir. Dnml sralar halinde bulunan bu ayr gruptaki
baklavalarnn dier grupta kendilerine denk gelenlerle birlemektedir. lk bakta ak
yldz sistemi etkisini uyandran bu deiken rnekle ilk kez karlalmaktadr. ekillerin
yerletirili biiminde kenarlar birbirinin devam ve yldzlar uzun baklavalarn iine oturmu
gibidir. nc bordr, yatay eksen zerinde a yapacak ekilde dzenlenmi (nal, 1982:
31,dpn. 6) alanda yarm altgen kntlar yapan krk izgi ve drtl dmlerden
olumaktadr. Drdnc bordr, yatay ve dey gelien krk izgi sistemleriyle belirmektedir.


- 480 -

Beinci bordr ise, nc bordrn yinelenmesi eklindedir (Mlayim, 1982:33.; Texier, 2002.;
69-71). Mukarnasl kavsara alann da ierecek ekilde dzenlenen kuatma kemerleri blgesel
zellik olarak ifte kemerli olarak dzenlenmitir. Dta olan aaya kadar devam etmektedir.
Kavsara kemeri kelikleri glbezekler ile bezenmitir. Kavsarann zerine yerletirilen yazt
normal boyutta yine yerel zelliklere bal kalarak beyaz mermer zerine yatay bir dikdrtgen
levha halinde dzenlenmitir. Onbir sral mukarnas dizisi mukarnas tekniinin gelimiliini
yanstmas bakmndan nemlidir (Tuner, 2001: 361-387.; Durukan, 2002:272., O.C. Tuner,
takapdaki mukarnas uygulamay gelimilii ynnden nc grup ierisinde
deerlendirmekte ve Nevehir, Konya, Sivas ve Krehir ile snrl olduunu ifade etmektedir.).
Burada siluet eklinde verilen bir aslan ba mask dikkati ekiyor (ek.7/a, Res.6/a).
Mukarnas srasnn altnda dua yazs gemektedir. Bask giri kemer talar zikzak gemeli ve
tek renkli talardan meydana gelmekte zerinde yarm daire ve gen ekillerinin dnml
sralanmasyla oluturulan bezemeler bulunmaktadr. Daire profilli ke stunceleri geomerik
bezelidir ve akantus yaprakl bala sahiptir. Takapnn iki yanndaki niler st ksmda
zerinde dml gemelerden sslemeye sahip sivri bir kemerle evrilmektedir. Nilerin
zerinde ise yaklak dikdrtgen bir alanda atlamal olarak sralanan kare ve baklava
motiflerinin ierisinde palmet motifleri bulunmakta bu alanlar okgen yldzlara balanarak
sonsuzluk dncesi oluturulmak istenmitir.
Dou Takap bat takapsna oranla daha sade ve kktr. Geni olan ereve ana
bezeme bordrn oluturmakta ve takapy ynden evirmektedir. Kapal ekiller
kesimektedir. eitli ekiller orta eksen zerinde kk begen yldzlar meydana getirmek
zere konulmutur. Yine sonsuzluk etkisi salanmak istenmi, k- glge etkilerini daha iyi
yanstmaktadr. Kavsarann st ksmna yerletirilen dikdrtgen biimli yazt beyaz mermer
zerine yaztta caminin 635/1237-38 ylnda Mahperi Hatun tarafndan yaptrld ifade
ediliyor (zdamarlar,1978: 13.; Erkiletliolu, 2001: 52). ok sivri olan kavsara kemeri eritli
ve keli geometrik gemelerden olumakta, kavsara kemeri keliklerinde geomerik bezeli
rozetler yer alyor. Kavsara ksm yedi sral mukarnas dizisinden oluuyor. Olaslkla
banda bal, ekik gzleri ve sakal ile erkek bann betimlendii belirlenebiliyor
(ek.7/b, 7/c, Res.6/b) (nal, 1982:38.; Tuner, 2001:361-387). Stunce gvdeleri birbirine
balanm rg motiflerinden meydana gelmekte ve kp ekilli balklara sahiptir. Giri kemeri
bask kemer zelliinde olup, zikzak biimli gemelerden olumaktadr. Takapnn iki yannda
mukarnas tepelikli niler sivri bir kemerle evrilmitir.
KAYSER FTE KMBET (MELKE ADLE KMBET)
Sivas yolu zerinde, ehrin dnda yolun sandadr. Gnmze gelemeyen
yaknndaki ikinci kmbet nedeniyle ifte Kmbet adyla anlyor. Be satrlk mermer yaztta
Eyyubilerden Melikl- Adil Ebubekirin kz ve I. Alaeddin Keykubatn ei Melike Adiliye
Hatun iin kzlar tarafndan 645/1247-48 ylnda yaptrld ifade ediliyor. Sanat yaztnda
ise Amel-i Yusuf Bin Musa ad belirlenebiliyor (Bayburtluolu, 1993: 95,96.; nkal,
1996:106,107). Kare kaideli cenazelik (mumyalk) blmnn zerinde, sekizgen gvde
dzenlemesi bulunuyor ve zeri sekizgen klahla rtldr. Gvde ksmnda ifte kemer
dzenlemesine sahip alanlarn st ksmna yakn tutulan ksmlarnda mazgal pencere trnde
aklklar yer alyor (Tuner, 1986:151-155.; nkal, 1996:, 103-108).
Tmyle kesme ta malzemenin grld yapda takap gneybat kede yer alyor
ve stunceler bitkisel sslemelerle sonulanyor. En dta yarm sekizgen yldzl erevenin
devamnda biraz daha geni tutulan ana bordr ok kollu yldz sslemelerinden meydana
geliyor. En son bordr ise iki sral dml geme takapdaki ssleme gelerini oluturuyor.
Klah ksmnn altnda bulunan dua yaztnn dnda, kavsara ksmnn zerinde
(Durukan,2002:273) yapm ve sanat yazt yer alyor. Yedi sradan oluan mukarnas
dizilerinin arasnda bir erkek ba figr betimlemesi yer alyor. Banda iki kademe
halinde dzenlenen bal yukarya doru daralyor. ekik gzleri, byklar, badem
biimli az ve sakal ile Orta Asya tipi zelliinde olabilir. nsan figrnn altnda iri
gzleri ve gagas ile bir hayvan ba figr de belirlenebiliyor (ek.8/a, 8/b, Res.7).


- 481 -

KAYSER HACI KILI CAMS VE MEDRESES
ehir merkezinde stasyon Caddesi zerindedir. Caminin adna neden Hac Kl
verildii belli deildir. A. Gabriel ve G. ney, El Tusinin lakab olabileceini belirtmektedirler.
(Gabriel, 1954: 61, 1.dpn.; ney, 1966(b): 377, 1.dpn) Caminin takaps zerinde bulunan yazta
gre II. zzeddin Keykavus zamannda, Ebul Kasm bn Ali El Tusi (Ebul Kasm bn El Tusinin
I. Alaeddin Keykubad (1220-1237-38), II. Gyaseddin Keyhsrev 1237/38-1246) ve II. zzeddin
Keykavus (1246-1249) devirlerinde yaayan yksek memurlardan olduu belirtilmektedir. Halil
Edhem, 1334 (1918): 89.; bni Bibi, 1941: Meinecke, 1969: 81-85.; Bakrer, 1981: 363.; 133.; Halil
Edhem (Eldem), 1982: 114.;Yetkin, 1986:, 107.; Yavi, 1986: 50.; Bayburtluolu, 1993:224-
227.;nkal,1996: 249-253) tarafndan 647/1249-50 ylnda yaptrlmtr. 959/1551-52 ylnda
Kayseri Mirlivas Hseyin Bey tarafndan onartlmtr (Ahmet Nazif, 1987: 23). 1584 ylna ait
bir defterde camiye bir kyden ve Kayseriye bal Yozgat kynden salanan vakf gelirleri ile
bilgi verilmektedir (Demircan (zrmak), 1992: 78). 1956 ylnda Vakflar Genel Mdrl
tarafndan binann dam ile medreseye bitiik ykk kemerleri tamamlanm, 1958-1961
yllarnda da onarm geirmitir (Halil Edhem, (1982): 119, 120).
Dikdrtgen bir alan zerine kurulan cami ve medrese kompleks ekilde dzenlenmitir.
kili yap kompozisyonuna bal bulunan hann yakld ifade edilmektedir (Bayburtluolu,
1974: 101). Cami, medrese ve handan oluan klliye halinde dzenlendii anlalmaktadr.
Osmanl mimarisine de nclk edecek ekilde gney ynnde cami, kuzeyinde medrese yer
alr. Cami boyuna dzenlemeli ve mihrap duvarna dik be sahna ayrlm (Gabriel, 1931: 53.;
ney,1966(b): 378.; Katolu, 1967: 340.; Dilaver, 1970: 50.; Aslanapa, 1991:48), medrese ise ak
avlulu, iki eyvanl ve tek katl medrese grubu ierisine giriyor (Kuran, 1969:75-77; Szen, 1970:
118-122.; Dilaver, 1976: 29-31, 103,104). Avlu cami ve medresenin ilevini karlayacak ekilde
dzenlenmi, cami ve medrese takaplar Kayseriye zg olarak dou cephesi zerindedir.
Camiye girii salayan takapnn kuzeyinde 1901 ylnda eklenen minare yer alr (Kartal, 1989:
14). Mihrap n kubbesinin dnda sahnlarn zeri beik tonozlarla rtldr.
Cami ve medresenin takaplar mukarnasl takaplar (Bayburtluolu, 1974: 101.; gel,
1987:61) grubuna girmektedir. Takapnn modlasyonunda da belirli kurallara uyulduu
anlalmaktadr (Tuner, ,1997(a):109). Medrese takapsnda bezeli yuvarlak stunceden sonra
bitkisel bir ereve yer almaktadr. Geni olan ana bordrde on iki gen yldzlarn
bezemelerinde kollarn bazlar uzatlm ve dier kollarla ayn dzeyi bozmamak iin zikzak
hatlarla dier kollarla dengelenmitir. Bu bordrden sonra i ie poligon ekilli bezemelerden
sonra eik bir evre dzenlemesi, bunun devamnda iki kuaa ayrlm kemer gelmektedir
(gel, 1987: 69). ifte kemer dzenlemesinin zerinde, beyaz mermer zerine yazlm iki
satrlk yaztta Ebul Kasm bn Ali El Tusi (Halil Edhem, 1334 (1918): 89) tarafndan 647/1249-50
ylnda yaptrld belirtilmektedir. leri oylumlanm olan mukarnaslar yedi sra halinde
dzenlenmitir (Durukan,2002:273). Mukarnas dizilerinin arasnda bir erkek ba figr
betimlemesi belirlenebiliyor. Banda iki kademe halinde dzenlenen bal yukarya
doru daralyor. ekik gzleri, byklar, badem biimli az ve sakal ile Orta Asya tiplerini
hatrlatyor (ek.9/a, Res.8). Bunun altnda ise iri gzleri, sivri burnu ile cepheden verilen
kartal veya ahin olabilecek ku figr betimlenerek insan ve hayvan figr birlikte
betimlenmi olmaldr (ek.9/b, Res.8). Bunun altndaki dua yazsndan sonra bask giri
kemerinin zerinde palmet sslemelerine yer verilmitir. Takapnn iki yanndaki niler dz
silmelerle erevelenmi, geometrik bezeli kuaklarla evrilmi ve be sral mukarnas
dizisinden oluan kavsaraya sahiptirler. Sivri kemer dzenlemelerinin zerinde de altgen
alanlar ierisinde glbezek motifleri bulunmakta, altgenlerin kollar birbirine balanarak
geometrik bezemeyi oluturmaktadr. Bu yolla sonsuzluk dncesi salanmak istenmitir.
Bunun zerinde de iki sral mukarnas dizisi yer alyor.
KAYSER SAHABYE (SAHBYE) MEDRESES


- 482 -

Kale surlar dnda yer alan medrese, takapsnn zerinde bulunan yaztna gre
IV. Kl Arslann olu III. Gyaseddin Keyhsrev zamannda 666/1267-68 ylnda Hseyin
olu Sahip Ata Fahrettin Ali tarafndan yaptrld belirleniyor (Tuner, 1988: 26).
Plan ynyle, ak avlulu drt eyvanl ve tek katl medreseler grubu ierisine yapnn
(Kuran, 1969: 88-90.; Szen, 1970: 30-33) karsnda daha ncesinde var olduu anlalan mescit
nceleri yklm, 665/1299 ylna ait eme de meydan nedeniyle kaldrlmtr (Szen, 1970:
29,30).
n yzde takap bezemeleri ile dikkati ekiyor. zellikle d keleri yumuatmak ve
hareketlendirmek iin kullanlan ke stunlar aaya kadar indirilmemi, belirli bir
ykseklikte kesilmitir. Mukarnasl ve geometrik gemeli bordrler ynden yapy
dolamakta, zerleri geometrik bezemeli i ke stunlar ise iki blml kenger yaprakl stun
balklar sivri kemerle sonulanyor Kemerin iki tarafnda kabartma eklinde arslan balar,
stte yapm yazt yer alyor. Mukarnas kavsaral takaplar grubuna giren takapda (Durukan,
2002:273) yedi sradan oluan mukarnas dizilerinde rtenlerde rastladmz figrl bezeme
anlayna uygun olarak iki sral bal, ekik gzleri, ince uzun burunu ve sakal ile bir
erkek ba betimlenmitir (ek.10, Res.9). Takapnn yanlarnda, mihrabiyelerin kemer ucu
altnda ve yine d erevenin sarmak rgs bordrnde stilize ku figrlerine rastlanyor
(Kuran,1969: 88-90). Giri eyvan yksek tutulmu, kou dzenlemesine yer verilmi, (Szen,
1970:32,33) kalan izlerden revakn yan evirdii anlalyor (Kuran,1969: 88-90). Ba eyvan
ve yan eyvanlar ile kubbeli oda ini kapl olabilecei ve medresenin yaptrcnn Kelk bin
Abdullah veya Kaluyan l Koneviyi semedii varsaym zerinde duruluyor (Tuner, 1988:
43, 56).
KAYSER DNER (AH CHAN) KMBET
Kayseri merkezinde Talas yolu zerinde bulunan kmbet, keleri pahlanm kare bir
kaide zerine oturan on iki kenarl bir gvdenin konik bir klahla rtlmesinden oluuyor.
Kesin yapm yl belli olmamakla birlikte ah Cihan Hatun tarafndan yaptrld kabul ediliyor
(nkal, 1996: 195). Yapm yl konusunda Halil Edhem XIII. Yzyln son yars (Halil Edhem,
1334 (1918): 106-108.; Halil Edhem, 1982: 128-130), A. Gabriel 675/1276-77 (Gabriel, 1931: 79), O.
Aslanapa 1276 (Aslanapa, 1984: 138), H. Erkiletliolu 676/1277-78 (Erkiletliolu, 1993: 170, 171),
H. nkal 1285 (nkal, 1996: 195), O.C. Tuner 1295-1300 (Tuner, 1986:163), A. Yeen XIII.
Yzyln sonlarn nerirken (Yeen, 1993,89), K. Gde ise Eratna devrine (Gde, 1994.; Gde,
1998: 153) veriyor.
Yaztn dnda tmyle kesme ta malzemenin kullanld yapda dikkati eken
ynlerden en nemlisi figrl bezemeleri. Gvde ksmna iki ynl merdivenlerle klmakta,
kmbetin kuzeybat ynnde bulunan takaps girii salyor. Giri aklnn zerinde be
sral mukarnas dizisi yer alyor (Durukan, 2002:273). Burasn ynden rumi ve palmet
sralanndan oluan bordr eviriyor. Burada takapy daha da nemli hale getiren yn
yine k- glge etkisinde gz nne alnarak yaplan insan figr. Banda miferi, ekik
gzleri, byk ve sakal ile Seluklu insan betimi zelliklerine uyuyor (ek.11/a, 11/b,
Res.10/a, 10/b). Giri aklnn iki yannda mihrabiye nilerine yer verilmi. Kaide ksmnda
ve gvdeden klaha geite mukarnas uygulama yer alyor. Kare biimli olan kaide ksmnda
cenazelik konusunun varl ise tartmal. A. Gabriel, A. Yeen (Gabriel, 1931: 77-79.; Yeen,
1993: 88, 89) cenazelikten sz ederken, baz aratrmaclar yorumda bulunmuyorlar (Aslanapa,
1984: 165, 166.; nkal, 1996: 190-196). O.C. Tuner ise pencere aklna yer verilmedii iin bu
uygulamann olmadn belirtiyor (Tuner,1986: 161). Kaide ksm ile klaha geite mukarnas
dizisinin bulunmas trbenin dier zelliklerinden. Kuzeybat kesinde yedi sral mukarnas
dizisinden oluan takapsnn dnda, pencerelerin bulunduu alanlarda da mukarnas
dizilerine yer verilmi. Gvdenin her kesinde yer alan sivri kemerli alanlarn ierisinde drtl
ok uu motiflerinden oluan geometrik ssleme dnda youn olarak figrl bezemeler
bulunuyor. Giri aklnn yer ald kuzey kenarnda, kap niini evreleyen silmenin
zerinde srtlar dnk, saa ve sola doru ilerler tarzda birer arslan/sifenks figr ilenmi,


- 483 -

balar tahrip edilmi durumdadr. Bu hayvan figrleri arasnda byk lde yine tahrip
olmu durumda bulunan kartal figr yer alyor. Bunlarn zerinde palmet ve lotus
motifleriyle evrelenmi beyaz mermer zerine yazlm iki satr halinde yazt bulunuyor. Giri
aklnn bulunduu takapnn sanda bir hilalin iinden taan hayat aac motifinin
zerinde ortadakinin insan ba olmas olaslkl figr, hayat aacnn altnda da iki yanda
arslanlar veya sirenler bunlarn devamnda kare ekilli pano zerinde dairesel kabartma
bulunuyor. Olaslkla tahrip olduundan burada da figrl bezeme olmalyd. Panolar zerinde
geometrik bezemeler yer almakta, kk rozetler ise bunlar zenginletiriyor. Drdnc
cepheyi oluturan bat penceresinin devamnda dokuzuncu cephenin altnda yine bir hilalin
iinden kan hayat aac motifinin zerinde ift bal kartal ve hayat aacnn altnda karlkl
yrr durumda iki hayvan figr betimlenmi, soldakinin tahrip olmasna karn sadakinin
koyun veya arslan figr betimlenmi. Onuncu cepheyi oluturan dou penceresinin mukarnas
dzeni tahrip olmu, kare panolar burada da devam ediyor. On ikinci cephe de yine hayat aac
figr yer alyor, zerinde ise ift bal kartal figrne yer verilmesi ile dier rneklerinden
ayrlyor. Hayat aacnn iki yannda bulunan figrler bozulmu durumdadr.
KAYSER AL CAFER KMBET
Kayseri il merkezinde Melik Gazi semtinde bulunuyor. Kesin yapm yl bilinmeyen
yap iin XIV. Yzyln 2. eyrei neriliyor (Tuner, 2000: 25-29). Kare kaideli, sekizgen
gvdenin zeri okgen klahla rtl, dou, bat ve gney ynlerinde birer penceresi yer
alyor. Yapya zellik kazandran giri blm kuzey ynde olup, nnde dou ve bat
ynlerinde iki duvar ile eyvan ekli oluturulmak istenme dncesi bir anlamda Mazgirt Elti
Hatun Kmbetinin gelenei srdrlmek istemi olabilir. Giri blm iinde, gvdenin kuzey
yzndeki takap Seluklu geleneklerini srdryor. stte mukarnasl stun balklar ve yan
kelerdeki stunceleri ieride ilkin i bkey kesitli, sonra dz, daha sonra pahl ereve, ters U
eklinde dolanyor. Keleri stunceyle balayan ve stte sral mukarnasla desteklenen
alanda kavsara ksm dokuz mukarnas dizinden oluuyor. Burada da ilk drt mukarnas
dizisinde banda sar, ekik gzleri ve sakal ile bir insan ba figr betimlenmi (ek.12,
Res.11).
KAYSER ALACA KMBET
ehir merkezinde Talas Caddesi zerinde bulunan yapnn, kare gvdesinin zeri
okgen bir klahla rtldr. Kare gvdesinin st keleri pahlanm durumdadr. Kuzey dou
kesinde bulunan, yana kaydrlm girile yapnn ierine geiliyor. Gvde de yer alan ikiz
kemerli pencereler ve geometrik sslemeler yapnn dier zelliklerinden. Takap da be sral
mukarnas dizisinde ekik gzleri, burnu, az ve bal ile yine bir insan yz
belirlenebiliyor (ek.13, Res.12). Yapnn kesin yapm yln verecek her hangi bir yazt ya da
belge bulunmuyor. Bu nedenle deiik neriler sz konusu. M. Akok, XIII. Yzyl ierisini
(Akok, 1969: 5-41), H. nkal, XIII. Yzyl sonlarn (nkal, 1996: 294), O.C. Tuner, XIV. yzyl
ortalarn (Tuner, 1986: 45) neriyorlar.
Karlatrma ve Deerlendirme
Nide ve Kayseride bulunan yaplarn takaplarn, mimari ve bezeme zellikleri
zerinde yapabileceimiz baz saptamalar, sorunlarn ortaya konulmas ve zm nerileri
konusunda da bir takm veriler sunuyor. Nide Alaeddin Camisi, Nide Hdavent Hatun
Trbesi ve konu d olmakla birlikte belirtmek gerekirse Nide Sungur Bey Camisinde giriler
dou ynndedir. Kayseri de ise; Huand Hatun Camisinin dou takaps, Hac Kl camisinde
cami ve medrese takaplar dou ynndedir. Girilerin douda bulunmas Nide ve olaslkla
Kayseriye zg bir yn olarak beliriyor. Doallkla bu figrlerin neden dou ynnde
veriliinin yant da dounun kutsall, olaslkla gne klt ile ilgili olabilir. slamiyetten
nceki Orta Asya Trk kozmolojisi ierisinde drt yn dncesi ile ilgisi olabileceini
syleyebiliriz. aman inancnda dou ve batnn bir anlamda kutsallk zellii tad
anlalyor. Tanr lgen adna kurban kesildiinde kurbann (baydara) ba douya, Erlik adna
kesilecekse batya kar yneltildii ifade ediliyor (nan, 2000: 104, 105). Hunlara gre gne


- 484 -

dounun, ay ise batnn sembol olmutur (ayc, 2002: 24). Gnein aydnl, ayn ise
karanl sembolize etmesi bir anlamda yaamn devamlln gstermesi asndan nemli
olmakla birlikte (ney, 1970: 195-203.; Bilget, 1990: 8,29 ; Bayat., 1995: 79-89.; ayc, 2002: 42,
43.; Arda, 2008: 21-32), amanist gelenekler Trkmenler ve Moollar yoluyla Anadoluda
devam etmi, inlilerin ifadesi ile, Tu-kiulerde, hkmdar devaml olarak douya dnmekte
ve adr douya kar almakta, mezar talarnn dou yznde balayan yaztlarnda,
douyu ong nde, baty kuri arkada eklinde tanmlama (ener, 1997: 70-89.; Roux,
1998: 49-78.; Ocak., 1983.; Ocak, 2003) dou yn kavram ile ilgili saptamalarn yaplmas
bakmndan nemli grnyor. Pazrk kurgan buluntular ierisinde (IV. Pazrk) mumyalama
gelenei ierisinde defnedilen kiilerin balarnn douya, atlarn ise batya ynelik olduu
belirtiliyor (oruhlu, 2007: 89-98). Bu nedenle bir inann sonucu olarak takaplarn dou da
yapldn syleyebiliriz.
slam kozmolojisi ierisinde; dou ve bat ynleri nem tamakla birlikte, gney
evrenin sembol durumundadr. Astrolojik inanca gre dou; ate- scak- kuru, gney; toprak-
souk- kuru, bat; hava, scak, nem, kuzey; su- souk- nem olarak tanmlanmakta ve burlar ile
sembolize edilmektedir (Seyid Hseyin Nasr, 1995: 89). Bir anlamda Trk kozmololoji inanc ile
benzerlikler tad grlyor.
Dier yandan Nide Alaeddin Camisi, Hdavent Hatun Trbesi, Kayseri ifte
Medrese, Kayseri Klk Camisi, Tuzhisar Sultan Han kapal blm, Kayseri Huand Hatun
Camisinin dou, ifte Kmbet, Hac Kl Medresesi, Sahabiye Medresesi, Dner Kmbet,
Kayseri Alaca Kmbet ve Ali Cafer Kmbetinin takaplarnda yine mukarnas dizileri arasnda
siluet eklinde insan figrnn verilii Seluklu yz tipinin verilii ve tasvir sanat bakmndan
nemlidir. Genelde mimari, ini, sikke, al v.b ekillerde grlen figrl bezeme anlay
burada mukarnas dizilerinin dzenlenii ile gerekletirilmesi bakmndan farkllk
oluturuyor. Bu gelenei Konya Ta Mescit (Hac Ferruh) (612/1215) (Aslanapa, 1984(a): 68),
Konya I. zzeddin Keykavus Trbesi mihrab (616/1219) (Tuner, 1986, 183-187.; nkal, 1996:
69), Divrii Ulu Camisi Dou takaps (626/12228-29) (Kuban, 1996: 133-135.; ahin, 2004: 183,
184), Aksaray Sultan Han kk mescit mihrabnda (626/1228-29) (zergin, 1965: 162), Amasya
Pervane Bey (Burmal Minare) Camisi (640/1242-43) Trbesi (Yardm, 2004: 36) (ek.14, Res.13),
orum Alaca Hseyin Gazi Medresesi takaplarnda (XIII. Yzyln ortalar) (Kuran, 1969: 77-
79), Eski Malatya Ulu Camisi Bat Takaps (1247) (Aslanapa, 1984: 49.; ahin, 1995: 308),
Krehir Caca Bey Medresesi takaps (671/1272-73) (Kuran, 1969: 55-57.; Szen, 1972: 15-20.;
Arkan-Tuutlu- Erslan, 2009: 12-17) ve Eski Develi Ulu Camisi mihrabnda (680/1281) (ahin,
2004: 222, 223) dier rneklerden biraz daha farkl olmakla birlikte Erzurum ifte Minareli
Medrese (XIII. Yzyln sonlar) stun balnda (Kuran, 1969: 116-124.; Szen, 1970: 64-74.;
Gndodu, 1995: 23) (Res.14) ve Divrii Ulu Camisinin (626/1228-29) (Kuban, 1996: 127.; ahin,
2004: 179-182, 193) bat takapsnda da (Res.15) grebilmek mmkndr. Ayr bir alma
konusu olmak zere bu gelenein Anadoluda Seluklu dneminde mukarnas kavsara
sisteminde zellikle takaplarda uygulanan bir gelenek olduundan sz edebiliriz.
ncelediimiz rneklerde sral balk, ekik gzler, ince burun, kk az, byk ve
sakal formlar ortak ynler olarak belirmektedir (ek.1a, 1b, 1c,1d).
Seluklu ncesinde Orta Asyada zellikle balbalar zerinde insan ba tasvir
rneklerine rastlyoruz. Moolistanda Manzir Manastrnn nne tanan balballardan
birisinde kaln uzun kalar, iri ekik gzleri, ince uzun burnu ve byklar (Res.16)
(Moolistandaki Trk Antlar Projesi Albm- 2001: 270) ile Seluklu betimlemelerine benzer
zelliktedir. Hun Pazrk kurganlarnda kan at koum takm plakalar (M.. 5-3. Yzyl), eyer
rts aksesuarlar (M.. 5-3. Yzyl), Moolistan Kudirge kaya resimlerinde (5-6. Yzyl),
Gktrk devrinden pimi toprak maske ve runik yazl steldeki insan ba (Diyarbekirli, 1972:
51.; ahin, 1997.; Bulut., 2000: 21-41) tasvirlerinde benzer zelliklere rastlyoruz.
Anadolu Seluklu dnemi ierisinde betimlenen insan tipinde ehre, daireye yakn ay-
yzl olarak tanmlanan izgiler Orta Asya geleneklerini yanstmakta, geni yzde, gzler,


- 485 -

kalar, burun ve az bir hayli klm izgi ve noktalar halinde gsterilmekte, yzn st
ksmnda, ular birbirine yaklaan iki yatay izgi kalar iaretlemektedir. Bunun hemen
altnda gzler; ok kk iki nokta veya bask iki gen ya da paralel izgi halinde yer alr. ki
paralel entik halinde belirtilen gzler bazen badem biiminde verilir. Burun, tek veya iki dey
izgi halinde kalar arasndan balar, ince yapl olarak aza kadar yaklar. Az iki kk
paralel izgi veya noktacktan olumaktadr. Dolgun ene bazen kk bir knt halinde,
bazen de ba ktlesinden ayrlmayan zelliktedir. Salar ve balk biimlerinde baz farkllklar
vardr (Mlayim, 1989: 92). Yuvarlaa yakn ehreyi kaln bir sa ktlesi snrlar. Belirmi alnn
altnda gzler hafif ukurda ve gayet iridir. Badem gz biimini korur. Burun ksa ve yayvan,
glmseyen az genitir. Yanaklar ve ene kabartlmtr (gel, 1963: 19). Hkmdar, sarayla
ilgili ahslar, belli figrlerle ilgili kabartmalar, Anadoluda sivil ve dini mimaride grlr.
Kubad Abad saray ini rneklerinde olduu gibi gayet stilize olarak verilen bu figrler kaftan
giymitir. Ayaklarnda ok zaman izme, balarnda dilimli ta, trban veya balk bulunur.
Salar uzun rgl veya omuzlara kadar sarkk durumdadr. Yz tipinde; dolgun yanaklar, iri
badem gzler, hafif kemerli uzun burun dikkati eker (Res.17) (ney, 1966(a): 11.; Atasoy, 1971:
111-151.; Ssl, 1989; Ark, 2000).
Seluklu ncesinde Orta Asya kaynakl eserler zerinde eitli balk rnekleri
grlyor. ncelediimiz rneklerde balklar genellikle aamaldr. Bu ynden X- XIII
yzyllarda Kpak Trkleri tarafndan yaplan Balballar zerinde (Esin, 1997) (Res.13-15)
benzer rnekleri grlmektedir. Konu d olmakla birlikte zellikle El Cezerinin
Otomatasndaki (Ssl,1989:Desen:27a,b,c,d,e) rneklerle (ek.15) benzerlikler
salanabilmektedir.
Kayseri Hunad Hatun Camisinin bat takapsnda siluet eklinde de olsa arslan
figrnn verilii ikonografi bakmndan nemlidir.
aman inancnda, arslan ve kaplan amana gkyz ve yer alt seyahatinde yardmc
olan ruh olarak yorumlanyor (ney, 1971(a): 37). Kkeni Budist inanlarna dayanmakla
birlikte Gktrklerde (Kktrk) de arslann kullanld ve daha sonra Trk hkmdarlarna
zg, yaygn bir ad veya unvan olduu belirtiliyor (Esin, 1978: 93). Tanr lgenin dier olu
Karakuun (kartal) amana ge karken yardmc olduunun aklanmas bu konuda farkl
olan dier dncelerden birisini oluturuyor (ener, 1997: 40). Budizme uyarlamak, grler
arasndaki ayrlklar azaltmak iin Mahayanaclar aba gstermiler, Taocu, Bon, into,
Maniheist ya da amanlarn inan ve geleneklerinden geler almaya altklarnn ifade
edilmesi (OFlahterity, 1996; Conze, 2005: 86) etki ve etkileim ierisinde olduklarn
gstermektedir. Dier yandan amanizm de gne, amana kadar uzanan yedi katl yolun
sonunda yer alan ve tm ruhlar bnyesinde toplayan g anlamndadr (ayc, 2002: 80, 81,
90, 91). skit topluluklarnn tanrs Artimpasann sfat ve gne tanrs Oetosyrusun vasf
olarak kabul edildii belirtiliyor (oruhlu, 1995: 114). Anadolu da Seluklu dneminde arslan
figr betiminin kullanm alan yaygndr. Mimaride daha ok heykel, fresk ve kabartma
eklinde karmza karken, sikke ve inide de rneklerini buluyoruz. Seluklu ncesi
Anadolusunda ve Anadolu dnda rnekleri grlmektedir. Genellikle kuvvet, kudret,
yiitlik, aydnlk sembol ve koruyucu beki olarak betimlenmitir (ney), 1966(a): 42.; ney,
1971(a): 1-64.; oruhlu, 1995: 114.; Gierlichs, 1996: 119, 120). Astrolojik anlamda gne arslan
burcuna denk gelmekte, gne gezegeninin evi anlamndadr. Bu nedenle arslan ve gne
birlikte betimlenmitir. Dier yandan mukarnas dizileri arasnda rnekleri bilinen kadaryla
burada karmza kyor. Trk kozmolojisinde nemli yer tutan drt yn tasavvuru ile ilgili
olarak, bat ynnn sembolnn kaplan dnda arslan da olabildiinin aklanmas ve Budist
devirde arslann bat ynnn sembol saylmas ilikilendirilmesi (oruhlu, 1995: 115),
Kayseri Huant Hatun Camisinin bat cephesinde siluet eklinde arslan figrnn veriliine
aklama getirir boyuttadr. Dier yandan Orta Asya Trk Takviminde yl sembol olan
kaplann yerine, zaman arslann kullanlmas (oruhlu, 1995: 115. On ki Hayvanl Trk
Takviminde hayvanlar; San- Sr (Ud)- Bars- Tavan- Balk (Lu)- Ylan- At (Yond)- Koyun-
Maymun (Biin)- Tavuk- Kpek (t)- Tonguz olarak sralanyor. Turan, 1941: 104, 105. Pars


- 486 -

(Bars) yerine Kaplan veya Arslann kullanld sonucu ortaya kyor) konunun nemini
belirten dier ynlerdendir.
Konu d olarak belirtmek gerekirse; kaplann hem On ki Hayvanl Trk Takviminde
gemesi hem de bat ynnn, son baharn, ak renginin ve altnn sembol olmas (Esin, 1970:
163-165) bat ynnn anlamn aklama da yardmc olmaktadr.
Kayseride; ifte Medrese, Huand Hatun Camisi bat takaps, Hac Kl Medresesi
takaps, ifte Kmbet, Karatay Hannda (Res.18) ve Sahabiye Medresesi (Res.19) takapda
mukarnas dizileri arasnda siluet eklinde insan ve hayvan figrlerinin verilii Nide ile
benzerlik gsteren (Res.20) nemli yanlardan. Dolaysyla burada acaba Nide Alaeddin
Camisinde alan Amel-i nvann kullanan Sddk ve Gazi ustalarn Kayseride baz yaplar
zerinde zellikle Hunat Hatun Camisi ve Hac Kl Cami- Medresesi zerinde de alm
olabilecekleri olasl beliriyor. Yaplarda figrl rten uygulamas da Nide ve Kayseri
arasnda ilinti salayabileceimiz ynlerden bir dieri. Kayseri Sahabiye Medresesinin
takapsnn - 486 -slma balklar zerinde grlen ve maske eklinde verilen iki insan
bann benzerlerinin Karatay Hannda ve Nide Hdavent Hatun Trbesinin bezemelerinde
grlmesi ayn bezeme dncesini gndeme getirebilir. Maske eklindeki insan betiminin
tlsm veya by ile ilintili olabilecei zerinde duruluyor (ney, 1966(a): 35-38.; ney, 1992:
37.; Yetkin, 1993: 600.; ayc, 2002: 44). Kkeni Orta Asya sanatlarna dayanan maske
anlaynn en iyi rneklerine Pazrk, Minnussinsk (Diyarbekirli,1972: 51.; Bulut, 2000:21-41)
kurganlarnn buluntularnda da rastlyoruz. Seluklu ncesinde Anadoluda bu gelenei
yaygn olarak grmekle birlikte zellikle Van Akdamar Kilisesi (Mansel, 2004: 69.; Bachmann,
1913: 40-47.; Andreasyan, 1966: 77-82.; ney, 1989.; pirolu, 2003) bezemelerinde de
rastlanlmas etki ve etkileim olayn yanstmakla birlikte Seluklu dnemi yaptlarn
deerlendirirken Seluklu ncesi Anadolusunun kltrel birikimini de gz nne almamz
gerektiini gsteriyor. Tlsm veya by inancnn daha genel deyimle astroloji dncesinin
mimari bezemelerden sikke betimlemelerine dein geni bir alanda grlmesi ayn zamanda
Seluklu dnemi Anadolu insannn dnce yapsn da yanstmaktadr.
Arslan ba eklindeki figrl rtenlerin benzer rneklerine Nide Alaeddin Camisi
620/1223, Kayseri Huand Hatun Medresesi (1226-1236-37-?), Tuzhisar Sultan Han (1230-1236-
?), Karatay Han (1247-?) ve Sahabiye Medresesi (665/1266-1267) rneklerinde (ney, 1971: 1-
64) rastlyor olmamz blgesel zellii yanstmaktadr (Resim:21,22).
Nide Alaeddin Camisinde bezeme olarak sadece geometrik motiflere yer verilmesi
yantlanmas gereken dier ynlerden. Bu ynden dnrsek, Azkarahan avlu takapsnn
yanda verilii ve tmyle geometrik bezemeli olmas Nide ilintilerinin dnlmesi
gerektiini belirten ynlerden. Geometrik bezemelerde; 1/c Nide Alaeddin Camisi, Karatay
Han, 2/a Nide Alaeddin Camisi, Azkarahan, Karatay Han, 2/b Nide Alaeddin Camisi,
Azkarahan, 3/a Huant Hatun Trbesi mihrab, Tuzhisar Sultan Han, 4/a Nide Alaeddin
Camisi, Tuzhisar Sultan Han, Azkarahan (?), 4/b Huant Hatun Camisi (D), Tuzhisar Sultan
Han, 4/c Azkarahan, Karatay Han, 5/a Nide Alaeddin Camisi, Azkarahan, Tuzhisar
Sultan Han, Karatay Han, 5/b Tuzhisar Sultan Han, 6/a Nide Alaeddin Camisi, 7/a
Azkarahan, 8/a Nide Alaeddin Camisi, 9/a Huant Hatun Camisi (D), 9/b Huant Hatun
Camisi (D), 9/g Tuzhisar Sultan Han, 9/h Tuzhisar Sultan Han, 9/ Huant Hatun Camisi,
Tuzhisar Sultan Han, Azkarahan, Karatay Han, 10/a Huand Hatun Camisi, Hac Kl
Camisi, 10/c Nide Alaeddin Camisi, 10/e Huant Hatun Camisi, Hac Kl Camisi, 11/a Huant
Hatun Camisi (B), Tuzhisar Sultan Han, Karatay Han, 12/a Azkarahan, 13/a Huant Hatun
Camisi, Hac Kl Camisi, Tuzhisar Sultan Han ile (ek.16/a, 16/b) benzerlikler
salanabilmektedir. Sz konusu yaplar bir tablo zerinde deerlendirdiimizde baz
saptamalar yapabilmek mmkn grnmyor;
Sra
No
Yapnn
Ad
Bulunduu
Yer
Yapm
Yl/
Dnemi Yapan Yaptran Takapnn
Bulunduu
Yer

Mukarnas
Dizi Says
Aklama


- 487 -

1 ifte
Medrese
Kayseri 602/
1205-6
I.
Gyaseddi
n
Keyhsrev
stad
mer
Gevher
Nesibe
Gneybat 7 I.Gyaseddi
n
Keyhsrev
in kz
kardei
2 Klk
Camisi
Kayseri 607/12
10-11
I.izzeddin
Keykavus
- Atsz Elti
Hatun
Kuzeybat 7 Emir
Muzaffer
ddin
Mahmudu
n kz
3 Alaeddin
Camisi
Nide 620/
1223
Ialaeddin
Keykubad
Amel-
i
Sddk
ve
Gazi
Zeynetti
n Beare
Dou 7 -
4 Tuzhisar
Sultan
Han

Kayseri 1230-
1236
Ialaeddin
Keykubad
Amel-
i
Yadig
ar
Ialaeddin
Keykuba
d
Kuzey 9 I.Alaedin
Keykubat
5 Mahperi
Hatun
(Hunat-
Huant)
Camisi
Kayseri 635
/1237-
38
Ialaeddin
Keykubad
- Mahperi
Hatun
Bat 11 I.Alaedin
Keykubat
n ikinci
hanm
6 Mahperi
Hatun
(Hunat-
Huant)
Camisi
Kayseri 635/
1237-38
Ialaeddin
Keykubad
- Mahperi
Hatun
Dou 7 I.Alaedin
Keykubat
n ikinci
hanm
7 ifte
Kmbet
Kayseri 645/
1247-48
II.
Gyaseddi
n
Keyhsrev
Amel-
i
Yusuf
Bin
Musa
Melike
Adiliye
Bat 7 I.Alaedin
Keykubat
n birinci
hanm
8 Hac Kl
Medresesi
Kayseri 647/
1249-50
II.zzeddin
Keykavus
- Ebul
Kasm
bn Ali
El Tusi
Dou 7 -
9 Sahabiye
Medresesi
Kayseri 666/
1267-68
III.
Gyaseddi
n
Keyhsrev
- Sahip
Ata
Fahrettin
Ali
Gneybat 7 -
10 Dner
Kmbet
Kayseri XIII.yy
son.XI
V. yy
ba.
- - ah
Cihan
Gneybat 5 I.Alaedin
Keykubat
n kz
11 Alaca
Kmbet
Kayseri XIII.
yzyl
n son ?
- - - Dou 5 -
12 Hdavent
Hatun
Trbesi
Nide 712/
1312-13
- - Hdaven
t Hatun
Dou 7 IV.
Rkneddin
Kl
Arslann
kz
13 Ali Cafer
Kmbeti
Kayseri XIV.yy
2. ey.
- - - Kuzey 9 -

8 (sekiz) takapda mukarnas dizisinin 7 (yedi) diziden (Nide Alaeddin Camisi
(Dou), Nide Hdavent Hatun Trbesi, Kayseri ifte Medrese, Kayseri Klk Camisi, Kayseri
ifte Kmbet, Hunat Hatun Camisi (Dou), Hac Kl Medresesi, Kayseri Sahabiye Medresesi)
meydana geldii; 5 (be) yapy yaptran I. Alaeddin Keykubatn kendisi veya akrabalaryla
ilintili; Tuzhisar Sultan Han kendisi yaptrm, Kayseri ifte Kmbeti yaptran Melike Adiliye
birinci hanm, Huant Hatun Camisini yaptran Mahperi Hatun ikinci hanm, Dner Kmbeti
yaptran ah Cihan olaslkla kz.; 5 (be) takapnn dou ynnde ( Nide Alaeddin Camisi,
Nide Hdavent Hatun Trbesi, Hunat Hatun Camisi Dou Takaps, Kayseri Hac Kl
Medresesi, Kayseri Alaca Kmbet), bulunduu; 4 (drt) yapda (Nide Alaeddin Camisi- Amel-
i Sddk ve Gazi, Kayseri ifte Medrese stad mer, Kayseri Tuzhisar Sultan Han- Ame-i


- 488 -

Yadigar, Kayseri ifte Kmbet- Amel-i Yusuf) sanat ad geiyor. Bu yaplarn nde I.
Alaeddin Keykubat dnemi sanatlar alm. Nide Alaeddin Camisi, Tuzhisar Sultan Han,
Kayseri ifte Kmbet ve Kayseri Huant Hatun Camisinde olaslkla ayn ustalarn altklarn
ileri srebilmek mmkn grnyor. 3 () yapnn (Nide Alaeddin Camisi, Tuzhisar Sultan
Han, Kayseri Huant Hatun Camisi), I. Alaeddin Keykubad dneminde yapld
saptanabiliyor.
Bu verileri deerlendirdiimizde yaplarn byk ksmnn I. Alaeddin Keykubat
dneminde yapldn, Amel-i Sddk ve Gazi ustalarn ekolnn bu dnemde olutuunu ve
Amel-i Yadigar ve Amel-i Yusufun olaslkla bu ekol srdrdklerini dnebiliriz.
Burada zerinde durulmas gereken ynlerden biri de dnemin zellikle 1243 ylndan sonra
beliren sanat ortam. Yap yaptranlar ve sanatlar bakmndan irdelediimizde baz sorunlar
beliriyor. yle ki; Sahip Ata Fahrettin Alinin yaptrd baz yaplarda takapnn zerinde
ifte minare gelenei, hcre dzenlemesi yerine kou dzeni, ifte erefeli minare, takapnn
n yznn uzun tutulmas, klliye fikrinin gelitirilmesi ilk bata belirleyebileceimiz
nemli yeniliklerden. Konya Sahip Ata (Larende) Camisi 656/1258, Konya nce Minareli
Medrese 1260-1265 ve Sivasta Sahip Ata (Gk) Medresesi 670/1271 bilinen rnekleri (M. Ferit-
M. Mesut., 1934.; Karamaaral, 1965.; Tuner, 1986.; Bayburtluolu, 1993: 132-134, 114-116, 102-
104.; Efe, 2003). Doallkla bunlarn nl sanats Kelk Bin Abdullah ve Kaluyan ustalar.
Burada Kayseri Sahabiye Medresesi zerinde biraz durmak gerekiyor. Konya ve Sivasta
karlatmz zelliklerin burada yaplmad grlyor. Takapnn zerinde ifte minare
gelenei gibi. Dier yandan rtenlerin figrl olmas gibi yerel uygulamalar sz konusu. Bu
farklln yantn vermek gerekiyor. Dnemin dier nemli devlet adamlarndan birisi de
Celaleddin Karatay. Konya Karatay Medresesi, Sivas- Malatya yolunda Karatay Han,
Malatyada olaslkla gnmze gelemeyen medrese nemli yaplar olarak sralanabilir
(Efe.,1997). Celaeddin Karatayn Kayseri ve Malatya evresinde daha ok yap yaptrd
belirlemekle birlikte bunun nedenlerini aratrmak gerekli. lgin olan ynlerden birisi ise
Celaleddin Karatayn Kayseride yaptrd yaplarda yine buralarn geleneine uymas. Neden
her iki yap yaptrcsnn Kayseride yerel geleneklere bu oranda kat olarak uyulduu sorusu
yine yantlanmas gereken ynlerdendir. Sahip Ata Fahrettin Alinin Konya ve Sivasta
yaptrd yaplarla Kayserideki arasnda plan ve bezeme anlay bakmndan ok byk
ayrlklar var. Bu ayrlklarn nedeni neydi? Kayseri Sahabiye Medresesi ile Karatay Han
arasnda zellikle figrl rten uygulamasnn benzerlii Sahip Ata Fahrettin Ali ve
Celaleddin Karatayn ayn ekol benimsedii anlamna gelebilir. Dnlmesi gereken
ynlerden birisi de kaynaklarn verilerini deerlendirdiimizde Celaleddin Karatayn iki
kardeinden birisi Seyfettin Karasungur dieri Kemaleddin Rumta olduu belirtiliyorsa da
(bni Bibi, 1941: 281.; Uzunarl, 1929: 195.; bni Bibi, 1996: 180., Tuncer Baykarada I.
Gyaseddin Keyhsrevin - 488 -slman olan kaynbiraderi olarak belirtiyor. Baykara, 1994:
.156. P. Wittek, bu kardein hristiyan kkenli ve daha sonradan din deitirdiklerini, satn
alnan esirler olamayacaklarn ve kardelerden birinin Ladikte vali olarak grld iin
Mavrozomesin oullar olmalar ihtimali zerinde duruyor. Wittek, 1986: 211, 39.dpn) bu
konuda kesinlik bulunmamakla birlikte, Kl Arslann klesi olduuna dair aklamalar
yaplyor (Turan, 1948: 47-49. Seyfeddin Karasungurun kmbeti Konyada ifte Merdiven
Mahallesinde Mehterhane kmaz Sokandadr. Kesin yapm yl bilinmeyen trbe 1270 yl
dolaylarna verilmekte, sekizgen planl yapda ta ve tula yapm malzemesi olarak
kullanlmtr. Tuner, 1986: 205-208.; nkal, 1996: 126-129. Bu dnem ierisinde Bizans ve
Mool yanls Sultanlarn mcadeleleri de idari ynetim asndan nemli grlyor. Avcolu,
1995: 2100-2012, 2104-2106) ve Hristiyan kkenli olduklar zerinde duruluyor. Dolaysyla


- 489 -

dneminin figrl bezemeleri en fazla olan yaplarn Karatay Han ve Ak Han olarak verilmesi
yerli Hristiyan sanatnn etkileri olarak yorumlanabileceini gsteriyor (ney, 1971(a): 91-118).
Olaslkla Hristiyan kkenli sanatlarn bu yaplar zerinde alm olabileceklerini
dnebiliriz. Anadoluda Seluklu dneminde Kelk olu Abdullah, Kaluyan, Kaluyan
Karabuda olu (Bnyan Ulu Camisi), Siryanos (Akehir), Sxistos (Sebastos) (Sinop Kalesi)
hristiyan kkenli sanatlar olarak veriliyor (Bayburtluolu, 1993: 293-298). Sz konusu
sanatlarn Konya- Kayseri ve Sivas evresinde yapt rettikleri anlalyor. XIII. Yzylda
Bizans kkenli sanatlar konusunda ise bilgimiz bulunmuyor (Ceylan, 2001: 117-123). Konu
d olmakla birlikte burada Mool etkisi de dnlebilir. ok geni konu olmakla birlikte
burada ksaca deinmek gerekirse, 1243 ylndan sonra Mool yneticilerin yaptrdklar
yaplarda bitkisel ve figrl sslemenin artt zerinde duruluyor (Karamaaral, 1965.;
Tuner, 1986; Smer, 1970: 1-147.; Bu makalenin eletirisi iin bkz. Kaymaz, 1971: 135-155). Oysa
Divrii Ulu Camisi bitkisel bezemeleri ve Kubadabad Saray inilerinin figrl bezemeleri bu
konuda bir yant zelliinde olabilir. Daha da nemlisi XII. Yzyln zellikle sonlarndan
balayarak XIII. Yzyln sonlarna kadar ilkeleri konulmu, programl, geliimi belirlenen
Anadolu Seluklu dnemi sanat anlay ierisinde deerlendirebileceimiz bir sanatsal ortam
sz konusudur (Bayburtluolu, 2002: 3-7). Kelk Bin Abdullah ve Kaluyan ekolnn dnda,
Nide Alaeddin Camisi takapsnda verilen kadn ba siluetine dayal ekoln Kayseride
devam ettiini ve olaslkla bu ekol srdren nc bir sanatdan sz edebilmek mmkn
grnyor.

KAYNAKA
AKOK, Mahmut (1968). Kayseride Hunad Mimari Klliyesinin Rlvesi, Trk Arkeoloji Dergisi, S. XVI-I, 1967,
Ankara,: s.5-44.
AKOK, Mahmut (1969). Kayseride Tuzhisar, Sultanhan, Kk Medrese ve Alaca Mescit Diye Tanlan Seluklu
Mimari Eserin Rlvesi, Trk Arkeoloji Dergisi, S.XVII-2, 1968, Ankara: s.5-41.
ANDREASYAN, Hasmik H (1966). Akdamar Kilisesi, stanbul niversitesi Edebiyat Fakltesi Tarih Dergisi, Mart
stanbul: s.77-82.
ARDA, Zuhal. (2008). Trk Sanat konografisinde Kn- Ay Motifleri ve ada Trk Resmine Yansmas, Seluk
niversitesi Ahmet Keleolu Eitim Fakltesi Dergisi, Say: 25, Konya: s.21-32.
ARIK, Olu (1972). Balang Devri Anadolu- Trk Mimari Tezyinatnn Karakteri, Malazgirt Armaan, Ankara: Trk
Tarih Kurumu Yaynlar, s. 173-177.
ARIK, Rhan. (2000). Kubad Abad, stanbul: Trkiye Bankas Yaynlar.
ARIKAN, Nihat- TUUTLU, Eylem- ERSLAN, Yldz (2009).
Krehir Emiri Cacabey ve Medresesi Simetrik Yaklamlar-, Krehir Valilii Yaynlar.
ARIK, F.amil (1999). Seluklu Devletinde Siyaseten Katl, Belleten, C. LXIII, S.236, Nisan 1999, Ankara: Trk Tarih
Kurumu Yaynlar, 43-93.
ASLANAPA, Oktay (1984).Trk Sanat, stanbul: Kervan Yaynlar.
ASLANAPA, Oktay (1991).Anadoluda lk Trk Mimarisi, Ankara: Atatrk Kltr Merkezi Yaynlar.
ATASOY, Nurhan (1971). Seluklu Kyafetleri zerine Bir Deneme, Sanat Tarihi Yll-IV, 1970-1971, stanbul:
stanbul niversitesi Edebiyat Fakltesi Yaynlar, s.111-151.
AVCIOLU, Doan (1995).Trklerin Tarihi, 5. Kitap, stanbul: Tekin Yaynevi.
BACHMANN, Walter (1913).Kirchen und Moscheen In Armenien und Kurdistan, Leipzig: J.C. Hnrichssche
Buchhandlung.
BAKIRER, mr (1976).On ve Ondrdnc Yzyllarda Anadolu Mihrablar, Ankara: Trk Tarih Kurumu Yaynlar.
BAKIRER, mr (1981).Seluklu ncesi ve Seluklu Dnemi Anadolu Mimarisinde Tula Kullanm-I, Ankara: Orta Dou
Teknik niversitesi Yaynlar.
BASTI, Fatma (1993).Kk Asya (C. Texier), C.II. VI. Kitap (329-437), C.III. VII Kitap (3-87), Erzurum: Atatrk
niversitesi Fen-Edebiyat Fakltesi Arkeoloji ve Sanat Tarihi Blm Sanat Tarihi Ana Bilim Dal Yaynlanmam
renci Tezi.
BAYAT, A. Haydar (1995). Sivas ve Divrii Darifalarndaki nsan Figrleri, IV. Milli Seluklu Kltr ve Medeniyeti
Semineri Bildirileri, 25-26 Nisan 1994, Konya: Seluk niversitesi Seluklu Aratrmalar Merkezi Yaynlar, s.79-89.
BAYBURTLUOLU, Zafer (1974).Anadolu Seluklu Devri Byk Programl Yaplarnda nyz Dzeni, Vakflar
Dergisi., S.XI, Ankara: Vakflar Genel Mdrl Yaynlar, s.67-106.
BAYBURTLUOLU, Zafer (1996a). Gyasiye ifaiye Ya da ifte Medrese, Sanatsal Mozaik, Yl:2, S. 15, Kasm, stanbul:
Eko-Basm Yaynclk, s.38-43.


- 490 -

BAYBURTLUOLU, Zafer (1996b),ifte Medrese Ya da Gyasiye/ifaiye, ifte Medresseh or Gyasiye- ifaiye, KayseriBasm
yeri bulunmuyor).
BAYBURTLUOLU, Zafer (1993).Anadoluda Seluklu Dnemi Yap Sanatlar, Erzurum: Atatrk niversitesi Fen-
Edebiyat Fakltesi Yaynlar.
BAYBURTLUOLU, Zafer (2002). Anadolu Seluklu Mimarl/ Sanat ve Mool/ lhanl Sorunsal, VI. Ortaa ve
Trk Dnemi Kaz Sonular ve Sanat Tarihi Sempozyumu, 8-10 Nisan 2001, Bildiriler, Kayseri: Erciyes niversitesi Fen-
Edebiyat Fakltesi Yaynlar, s.3-7.
BAYKARA, Tuncer (1994). Denizli mad., slam Ansiklopedisi, C.9, stanbul: Trkiye Diyanet Vakf Yaynlar, 155-159.
BLGET, H. Burhan (1990). I. zzeddin Keykavus Darifas, Ankara: Kltr Bakanl Yaynlar.
BULUT, Lale (2000). Anadolu Seluklu Sanatnda Maske eklinde nsan Ba Tasvirleri ve konografik Kayna
zerinde Dnceler, Ege niversitesi Edebiyat Fakltesi Sanat Tarihi Dergisi, S. X, zmir: Ege niversitesi Edebiyat
Fakltesi Yaynlar, s.21-41.
CEYLAN, Burcu (2001).Bizans mparatorluunda Mimar, Prof. Dr. Zafer Bayburtluolu Armaan Sanat Yazlar-, Ed.
M. Denkta- Y. zbek, Kayseri: Kayseri Bykehir Belediyesi Yaynlar, s.117-123.
CONZE, Edward (2005).Ksa Budizm Tarihi (A Short History of Buddhism) , ev. C. Gngren, stanbul: Yol Yaynlar.
AKMAKOLU Kuru, Alev. Fetihten Osmanl Dnemine Kadar Kayseride Trk Devri Mimarisi, (Basm yeri ve yl
bulunmuyor).
AYCI, Ahmet (2002).Anadolu Seluklu Sanatnda Gezegen ve Bur Tasvirleri, Ankara: Kltr Bakanl Yaynlar.
AYIRDA, Mehmet (2001). Kayseride Hunat Hatun Klliyesi ve Mahperi Huand Hatun, Kayseri: Kayseri Tarihi
Aratrmalar, Kayseri Byk ehir Belediyesi Yaynlar, s.84-100.
ORUHLU, Yaar (1995).Trk Sanatnda Hayvan Sembolizmi, stanbul: Seyran Yaynlar.
ORUHLU, Yaar (2007).Erken Devir Trk Sanat, stanbul: Kabalc Yaynevi.
DEMRCAN (zrmak), Yeim (1992).Tahrir ve Evkaf Defterlerine Gre Kayseri Vakflar, Kayseri: Vakflar Blge
Mdrl Yaynlar.
DENKTA, Mustafa (2000). Kayserideki Tarihi Su Yaplar (emeler, Hamamlar), Kayseri: Kvlcm Kitabevi.
DLAVER, Sadi (1970). Anadoluda Seluklu Cami Mimarisinin Gelimesi, stanbul: stanbul niversitesi Edebiyat Fakltesi
Trk-slam Sanat Krss Yaynlanmam Doktora Tezi.
DLAVER, Sadi (1976). Osmanl ncesi Anadolu- Trk Mimarisinde Avlu Geliimi, Trabzon: Karadeniz Teknik niversitesi
naat- Mimarlk Fakltesi Mimarlk Blm, Yaynlanmam Doentlik Tezi.
DYERBEKRL, Nejat (1972). Hun Sanat, stanbul: Milli Eitim Basmevi.
DURUKAN, Aynur (2002). Anadolu Seluklu Dnemi Portallerinde Biim ve Estetik, zmir: Uluslar aras Sanat Tarihi
Sempozyumu Prof. Dr. Gnl neye Armaan-, 10-13 Ekim 2001, Bildiriler, Ege niversitesi Edebiyat Fakltesi Yaynlar,
s. 261-274.
EFE, Ahmet (1997). Celaleddin Karatay Hayat ve Eserleri, Konya: Konya Karatay Belediyesi Yaynlar.
EFE, Ahmet (2003). Anadolu Seluklularnn Byk Veziri Sahip Ata Fahrettin Alinin Hayat ve Eserleri, Konya: l Kltr
Mdrl Yaynlar.
ERGN, Kazm-GL, Uur- UZ, Zeki (1967). Trkiye ve Civarnn deprem Katalou (MS 11 Ylndan 1964 Sonuna Kadar),
stanbul: stanbul Teknik niversitesi Yaynlar.
ERKLETLOLU, Halit (1993). Kayseri Tarihi (En Eski Zamandan Osmanllara Kadar), Kayseri: l Kltr Mdrl
Yaynlar.
ERKLETLOLU, Halit (2001). Kayseri Kitabeleri, Kayseri: Kayseri Byk ehir Belediyesi Yaynlar.
EKZ, Mehmet (1998). Nide Alaaddin Camiinin Anadolu Seluklu Mimarisi erisindeki Yeri ve nemi, Nide: Nide
niversitesi Sosyal Bilimler Enstits Yaynlanmam Yksek Lisans Tezi.
ERDMANN, Kurt (1976). Das Anatolische Karavansaray Des 13. Jahrhunderts, Berlin: Istanbuler Forschungen, Teil: II-III.
ESN, Emel (1970). Evren (Seluklu Sanat Evren Tasvirinin Trk konografisinde Meneleri), Ankara: Seluklu
Aratrmalar Dergisi-I, 1969, Ankara: Seluklu Tarih ve Medeniyeti Enstits Yaynlar, s.161-182.
ESN, Emel (1978). slamiyetten nceki Trk Kltr Tarihi ve slama Giri, stanbul: stanbul niversitesi Edebiyat
Fakltesi Yaynlar.
ESN, Emel (1997). Trkistan Seyahatnamesi, 2. Bask, Ankara: Trk Tarih Kurumu Yaynlar.
GIERLICHS, Joachim (1996). Mittelalterliche Tierreliefs In Anatolien und Nordmesopotamien, Istanbuler Forschungen,
Tbingen: stanbuler Forshungen, Band 42.
GABRIEL, Albert (1931). Monuments Turcs DAnatola (Kayseri- Nide), Paris.
GABRIEL, Albert (1954). Kayseri Trk Antlar, ev., A. Akif Ttenk, Ankara.
GABRIEL, Albert (1962). Nide Tarihi, ev. A.A. Ttenk, Ankara: Bengi Matbaas.
GDE, Kemal (1994). Eratnallar (1327-1381), Ankara: Trk Tarih Kurumu Yaynlar.
GDE, Kemal (1998). Eratnallar Dneminde Kayseri (1327-1381), II. Kayseri ve Yresi Tarih Sempozyumu Bildirileri (16-
17 Nisan 1998), Kayseri: Kayseri ve Yresi Tarih Aratrmalar Merkezi Yaynlar, s.149-154.
GNDODU, Hamza (1979).Trk Mimarisinde Figrl Ta Plastik, stanbul: stanbul niversitesi Edebiyat Fakltesi
Yaynlanmam Doktora Tezi.
GNDODU, Hamza (1995).slami Devir Erzurum Yaplarndaki Figrl Kabartmalar zerine, Konya: IV. Milli
Seluklu Kltr ve Medeniyeti Semineri Bildirileri, 25-26 Nisan 1994, Seluk niversitesi Seluklu Aratrmalar Merkezi
Yaynlar.
GNEY, Emrullah (1994).Jeoloji ve Jeomorfoloji Terimleri Szl, Diyarbakr: Dicle niversitesi Eitim Fakltesi
Yaynlar.
NAN, Afet (1969).Kayseri Gevher Nesibe ifaiyesi (H.602/M.1206), Ankara: Hacettepe niversitesi Yaynlar.
NAN, Afet (1972). Kayseride Gevher Nesibe ifaiyesi (H.602/M.1206), Malazgirt Armaan, Ankara: Trk Tarih
Kurumu Yaynlar, s. 1-7.;


- 491 -

PROLU, M.evket (2003).Ahtamar Kilisesi, stanbul: Yap- Kredi Yaynlar.
NAN, Abdlkadir (2000).Tarihte ve Bugn amanizm, 5. Bask, Ankara: Trk Tarih Kurumu Yaynlar.
KARAMAARALI, Haluk (1965). Mool stilasndan Sonra Yaplan Dini Mimarlk Eserlerinin Plan ve Form zellikleri,
Ankara: Ankara niversitesi lahiyat Fakltesi Yaynlanmam Doentlik Tezi.
KARTAL, Mehmet (1989). Minarelerin Oluumu ve Kayseri Minareleri, lgi Dergisi, Yl: 23, S. 59, stanbul: s.9-15.
KATOLU, Murat (1967). XIII. Yzyl Anadolu Trk Mimarisinde Klliye, Ankara: Belleten, C. XXXI, S. 123, Trk
Tarih Kurumu Yaynlar, s. 335-344.
KAYMAZ, Nejat (1971). Anadoluda Moollar Adl Bir Yaz Dolaysyla, Ankara: Ankara niversitesi Dil ve Tarih
Corafya Fakltesi Dergisi, C. XXVI, Say: 3-4, Temmuz- Aralk, 1968, Ankara niversitesi Dil ve Tarih- Corafya
Fakltesi Yaynlar, s.135-155.
KOCA, Salim (1997).Sultan I. zzettin Keykavus (1211-1220), Ankara: Trk Tarih Kurumu Yaynlar.
KKER, A. Hulusi (1992). Gevher Nesibe ifaiyesindeki Trk Tp Amblemi Ylanlar ve Salk, Seluklu Gevher Nesibe
Sultan Tp Fakltesi (Tp Mektebi) (1206) Kongresi Bildiriler, 14 Mart 1991, Kayseri, Ed. A. Hulusi Kker, Kayseri: Erciyes
niversitesi Gevher Nesibe Tp Tarihi Enstits Yaynlar, s. 69-72.
KUBAN, Doan (1996).Divrii Mucizesi Seluklular anda slam Bezeme Sanat zerine Bir Deneme-, stanbul: Yap-
Kredi yaynlar.
KURAN, Aptullah (1969).Anadolu Medreseleri, C.1, Ankara: Orta Dou Teknik niversitesi Yaynlar.
MANSEL, A. Mfit (2004).Ege ve Yunan Tarihi, 8. Bask, Ankara: Trk Tarih Kurumu Yaynlar.
MLAYM, Seluk (1982).Anadolu Trk Mimarisinde Geometrik Sslemeler Seluklu a-, Ankara: Kltr ve Turizm
Bakanl Yaynlar.
MLAYM, Seluk (1989). Seluklu Sanatnda nsan Figrnn konografik Kayna, Antalya 3. Seluklu Semineri
Bildiriler, 10-11 ubat 1989, stanbul: Antalya Valilii Yaynlar, s.91-103.
MEINECKE, Michael (1969). Tuslu Mimar Osman olu Mehmed olu Mehmed ve Konyada 13.nc Yzylda Bir
ini Atlyesi, Trk Etnografya Dergisi, S. XI, 1969, Ankara: s. 81-85.
MEINECKE, Michael (1976).Fayencedekorationen Seldschuischer Sakralbauten in Kleinasien, Tell:I-II, Tbingen.
OFlahterity, Wend Doniger (1996).Hindu Mitolojisi, ev. K. Emirolu, Ankara: mge Kitabevi.
OCAK, A. Yaar (1983).Bektai Menakbnamelerinde slam ncesi Trk Motifleri, stanbul: Enderun Yaynlar.
OCAK, A. Yaar (2003).Alevi ve Bektai nanlarnn slam ncesi Temelleri, 4. Bask, stanbul: letiim Yaynlar.
DEKAN, Ayla (1977).Osmanl ncesi Anadolu Trk Mimarisinde Mukarnasl Portal ncleri, stanbul: stanbul Teknik
niversitesi Mimarlk Fakltesi Yaynlar.
GEL, Semra (1963). Trk Heykelciliinde nsan Figr, Trk Kltr, S. 64, ubat, 1963, s.15-20.
GEL, Semra (1987).Anadolu Seluklularnn Ta Tezyinat, 2. Bask, Ankara: Trk Tarih Kurumu Yaynlar.
NEY, Gnl (1966a).Anadolu Seluklularnda Heykel, Figrl Kabartma ve XIV-XV. Asrlarda Devam, C.3, Ankara: Ankara
niversitesi Yaynlanmam Doentlik Tezi.
NEY, Gnl (1966b). Hac Kl Cami ve Medresesi, Belleten, C. XXX, S. 117-120, Ankara: Trk Tarih Kurumu
Yaynlar, s. 377-387.
NEY, Gnl (1967). Nide Hdavent Hatun Trbesi Figrl Kabartmalar, Belleten, C. XXXI, S. 122, Ankara: Trk
Tarih Kurumu Yaynlar, s.143-167.
NEY, Gnl (1970). Sun and Moon Rosettes in the Shape of Human Heads in Anatolian Seljuk Architecture,
Anatolica, III, 1969-1970, s.195-203.
NEY, Gnl (1971a). Anadolu Seluklularnda Arslan Figr, Anadolu (Anatolia), S.XIII, 1969, Ankara: Ankara
niversitesi Dil ve Tarih Corafya Fakltesi Yaynlar, 1-64.
NEY, Gnl (1971b). Bizans Figrlerinde Anadolu Seluklu Etkisi, Ankara: Seluklu Aratrmalar Dergisi-III, Ankara:
Seluklu Tarih ve Medeniyeti Enstits Yaynlar, s. 91-118.
NEY, Gnl (1989).Akdamar (Aghtamar) Kilisesi, Ankara: Kltr Bakanl Yaynlar.
NEY, Gnl (1992).Anadolu Seluklu Mimari Sslemesi ve El Sanatlar, Ankara: Trkiye Bankas Yaynlar.
NGE, Ylmaz (1995).Anadoluda XII-XIII. Yzyl Trk Hamamlar, Ankara: Vakflar Genel Mdrl Yaynlar.
NKAL, Hakk (1996).Anadolu Seluklu Trbeleri, Ankara: Atatrk Kltr Merkezi Yaynlar.
ZBEK, Yldray (2007). Tuzhisar Sultan Han, Anadolu Seluklu Dnemi Kervansaraylar, Ed. H. Acun, Ankara: Kltr
ve Turizm Bakanl Yaynlar, s. 175-193.
ZBDECLER, Arzu (1996).Kayseri Klk Camii ve Medresesi, Ankara: Hacettepe niversitesi Sosyal Bilimler Ens.
Yaynlanmam Y. Lisans Tezi.
ZDAMARLAR, Kadir (1978). Hunat Hatun Camii ve Kitabeleri, Erciyes Dergisi, C.1, Austos, s.12-14.
ZERGN, M. Kemal (1965). Anadoluda Seluklu Kervansaraylar, stanbul niversitesi Edebiyat Fakltesi Tarih
Dergisi, Say:20, stanbul: stanbul niversitesi Edebiyat Fakltesi Yaynlar, s.141-170.
ZKARCI, Mehmet (2001).Nidede Trk Mimarisi, Ankara: Trk Tarih Kurumu Yaynlar.
ROUX, J.Poul (1998).Trklerin ve Moollarn Eski Dini, ev. A. Kazancgil, 2. Bask, stanbul: aret Yaynlar.
SAFRAN, Mustafa (1988). Alaettin Keykubatn Otorite Anlay ve mera Katli Meselesi, Seluk Dergisi, Say: 3, I.
Alaettin Keykubat zel Says, Haziran Konya: Seluk niversitesi Seluklu Aratrmalar Merkezi Yaynlar, s. 97-103.
SNMEZ, Zeki (1989).Balangtan 16. Yzyla Kadar Anadolu Trk- slam Mimarisinde Sanatlar, Ankara: Trk Tarih
Kurumu Yaynlar.
SZEN, Metin (1970).Anadolu Medreseleri-I (Seluklu ve Beylikler Devri) Ak Medreseler, C.1, stanbul: stanbul Teknik
niversitesi Mimarlk Fakltesi Yaynlar.
SZEN, Metin (1972).Anadolu Medreseleri-II (Seluklu ve Beylikler Devri) Kapal Medreseler), C.2, stanbul: stanbul Teknik
niversitesi Mimarlk Fakltesi Yaynlar.
SSL, zden (1989).Tasvirlere Gre Anadolu Seluklu Kyafetleri, Ankara: Atatrk Kltr Merkezi Yaynlar.


- 492 -

SMER, Faruk (1970). Anadoluda Moollar, Seluklu Aratrmalar Dergisi-I, 1969, Ankara: Seluklu Tarih ve
Medeniyeti Enstits Yaynlar, s.1-147.
AHN, Mustafa Kemal (1995).Anadoluda Seluklu Dnemi Camilerinin zmlemeli Plan rdelemesi, Erzurum: Atatrk
niversitesi, Sosyal Bilimler Enstits, Arkeoloji ve Sanat Tarihi/ Sanat Tarihi Ana Bilim Dal Yaynlanmam Yksek
Lisan Tezi.
AHN, Mustafa Kemal (1997).Trk- slam Sanatnda Portre Geleneindeki Figrl Bezemeler, zmir: Ege niversitesi Sosyal
Bilimler Enstits Doktora Seminer almas.
AHN, Mustafa Kemal (2004).Anadoluda Seluklu Dneminde Dikine Planl Camiler, zmir: Ege niversitesi Sosyal
Bilimler Enstits Yaynlanmam Doktora Tezi.
ENER, Cemal (1997).Trklerin Mslmanlktan nceki Dini amanizm, 10. Bask, stanbul: AD Yaynlar.
TANMAN, M. Baha (1993).Danimendliler mad., slam Ansiklopedisi., C.8, stanbul: Trkiye Diyanet Vakf Yaynlar,
s.474-477.
TEXER, Charles (2002).Kk Asya Corafyas, Tarihi ve Arkeolojisi-, C.3, ev. Ali Suat, Latin Harflerine Aktaran
Prof. Dr. Kazm Yaar Kopraman- Yrd. Do. Dr. Musa Yldz, Ankara: Enformasyon ve Dkmantasyon Hizmetleri
Vakf Yaynlar.
TUNER, O. Cezmi (1981). Orant ve Modl zerine Seluklu Yaplarndan Baz rnekler, Vakflar Dergisi, S.XIII,
Ankara: Vakflar Genel Mdrl Yaynlar, s. 449-488.
TUNER, O. Cezmi (1986).Anadolu Kmbetleri -1- Seluklu Dnemi, Ankara: Gven Matbaas.
TUNER, O. Cezmi (1986).Anadolu Seluklu Mimarisi ve Moollar, Ankara.
TUNER, O. Cezmi (1988).Kayseri Sahip Ata Medresesi, Ankara: Kltr ve Turizm Bakanl Yaynlar.
TUNER, O. Cezmi (1997a).Kayseri Yedi Seluklu Takapsnda Geometrik Dzen, Vakflar Dergisi, S.XXVI, Ankara:
Vakflar Genel Mdrl Yaynlar, s.105-152.
TUNER, O. Cezmi (1997b). Nide Alaeddin Camisi Dou Takaps, VI. Milli Seluklu Kltr ve Medeniyeti Semineri
Bildirileri, 16-17 Mays 1996, Konya: Seluk niversitesi Seluklu Aratrmalar Merkezi Yaynlar, s.113-126.
TUNER, O. Cezmi (2000).Anadolu Kmbetleri-3 (Beylikler ve Osmanl Dnemi) , Ankara: Adalet Matbaaclk Tic. Ltd.ti.,
TUNER, O. Cezmi (2001). Anadolu Seluklu Takaplarnda Mukarnas, I. Uluslararas Seluklu Kltr ve Medeniyeti
Kongresi Bildiriler-II, Konya: Seluk niversitesi Seluklu Aratrmalar Merkezi Yaynlar, s.361-376.
TUNER, O. Cezmi (2007).Anadolu Kervanyollar, Ankara: Vakflar Genel Mdrl Yaynlar.
TURAN, Osman (1941).On ki Hayvanl Trk Takvimi, ; stanbul: Cumhuriyet Matbaas.
TURAN, Osman (1948). Seluklu Devri Vakfiyeleri-III Celaeddin Karatay Vakflar ve Vakfiyeleri, Belleten, S. XII,
Ankara: Trk Tarih Kurumu Yaynlar, s.17-171.
TURAN, Osman (1993).Seluklular Zamannda Trkiye, 3. Bask, stanbul: Boazii Yaynlar.
TRKMEN, Kerim (1998).Seluklu Dneminde Kayserinin mar Faaliyetine Katkda Bulunan Hanmlar, II. Kayseri
Yresi ve Tarih Sempozyumu Bildirileri 16-17 Nisan 1998, Kayseri: Kayseri ve Yresi Tarih Aratrmalar Merkezi Yaynlar,
s.437-449.
UZUNARILI, .Hakk (1929).Kitabeler (Afyonkarahisar, Sandkl, Bolvadin, ay, shakl, Manisa, Birgi, Mula, Milas, Pein,
Denizli, Isparta, Atabey ve Eirdir), stanbul: Devlet Matbaas.
NAL, R. Hseyin (1982).Osmanl ncesi Anadolu Trk Mimarisinde Takaplar, zmir: Ege niversitesi Edebiyat
Fakltesi Yaynlar.
WITTEK, Paul (1986).Mentee Beylii, ev. O. . Gkyay, Ankara: Trk Tarih Kurumu Yaynlar.
YARDIM, Ali (2004).Amasya Burmal Minare Camii Kitabeleri, Ankara: Amasya Valilii Yaynlar.
YAV, Ersal (1986).Tokat, stanbul: Tokat Otelcilik ve Turizm A. Yaynlar.
YAVUZ, A. Tkel (1983).Anadolu Seluklu Mimarisinde Tonoz ve Kemer, Ankara: Kaynak Yaynevi.
YAVUZ, A. Tkel (1995). Anadolu Seluklu Kervansaraylarnn Tipolojisi, IV. Milli Seluklu Kltr ve Medeniyeti
Semineri Bildirileri, Konya 25-26 Nisan 1994, Konya: Seluk niversitesi Seluklu Aratrmalar Merkezi Yaynlar, s.
183-198.
YEEN, Ali (1993).Kayseride Tarihi Eserler, Kayseri: l Kltr Mdrl Yaynlar.
Yetkin, erare (1986).Anadoluda Trk ini Sanatnn Gelimesi, stanbul: stanbul niversitesi Edebiyat Fakltesi
Yaynlar.
YETKN, erare (1993). Baz Seluklu ve Beylikler Devri Ta Sslemelerindeki Figrl Plastikle lgili konografik
Yorumlar, Sanat Tarihinde konografik Aratrmalar Gner nala Armaan-, Ankara: Hacettepe niversitesi Edebiyat
Fakltesi Yaynlar, s.595-604.
YILMAZ, Faruk (1999).lkadan Gnmze Nide Tarihi, Nide: Kltr Kitabevi.
YURDAKUL, Erol (1974).Kayseri Klk Camii ve Medresesinde Yaplan Hafriyat ve Aratrma Sonular le lgili Yeni
Grler, Rlve ve Restorasyon Dergisi, 1.Yl, 1.C., 1.S., Ankara: Vakflar Genel Mdrl Yaynlar, s.167-207.
YURDAKUL, Erol (1996).Kayseri- Klk Camii ve Medresesi, KB Yay., Ankara, 1996.
Ahmet Nazif, Mirat- Kayseriyye (Kayseri Tarihi), ev. M. Palamutolu, Kayseri, 1987.
Evliya elebi Seyahatnamesi, C.3-4, Haz. M. Zlliolu, dal Neriyat, stanbul:
bni Bibi.,
Anadolu Seluki Devleti Tarihi (Farsa Muhtasar Seluknamesinden), ev. M.N. Genosman, Notlar ekleyen F.N. Uzluk,
Uzluk Basmevi, Ankara, 1941.
bni Bibi.,
El Evamirl - Alaiye Fil Umuril- Alaiye (Selukname-I), Haz. Mrsel ztrk, Kltr Bakanl Yay., Ankara, 1996.
Halil Edhem (1334/1918). Kayseri ehri, stanbul: Matba-i Orhaniye.
Halil Edhem (1982). Kayseri ehri, Haz. K. Gde, Ankara: Kltr ve Turizm Bakanl Yay.
Halil Edhem (1936). Nide Klavuzu, stanbul: Kltr Bakanl Antikiteler ve Mzeler Direktrl Antlar Kurumu
Kurulu, Devlet Matbaas.


- 493 -

M. Ferit- M. Mesut (1934).Seluk Veziri Sahip Ata ve Oullarnn Hayat ve Eserleri, stanbul: Konya Halkevi Yaynlar.
Moolistandaki Trk Antlar Projesi Albm- Album of The Turkish Monumentes in Mongolia, Haz. O.F. Sertkaya- C.
Alylmaz- T. Batulga, ev. I. Kuu- M. Homri- A. en- R. Nurdun, Trk birlii ve Kalknma daresi Bakanl
(TKA), Ankara, 2001.
Seyid Hseyin Nasr (1995).slam Kozmolojisi retilerine Giri, ev. Nazife iman, stanbul: nsan Yaynlar.
Vakflar Genel Mdrl Abide ve Yap leri Daire Bakanlnda Bulunan 38.01.01/6 numaral tescil dosyas.




- 494 -




- 495 -





- 496 -





- 497 -




- 498 -




- 499 -




- 500 -




- 501 -




- 502 -




- 503 -