You are on page 1of 6

askal

Ang askal, mula sa Espanyol na azucar, ay produkto mula sa tub, sugar beet, at nakukuha rin sa prutas, pult, at sorghum.
Karaniwang tinatawag na asukal ang kristalinang mga munting butil mula sa katas ng tub, kinakain, at matamis. Sa wika ng
siyentipikong nutrisyon, may tatlong uri ito: ang sucrose, lactose, at fructose. Ang sucrose na karaniwang ginagamit na asukal na
pantimpla sa kape at pagkain sa mesa ay makukuha din sa pult, bungangkahoy, at pakwan at milon. Ang lactose ay karaniwang
makukuha sa gatas, samantalang ang fructose ay makukuha sa ibang pagkaing gaya ng prutas. Ang asukal ay itinuturing na
carbohydrate at may ! kalori bawat kutsarita. Ang carbohydrate ay nagdudulot ng lakas sa utak at sa mga masel ng tao.

Ang tub ay isang uri ng damo na malaganap sa Asia. "ayunman, tinatanggap na nagmula ang paggawa ng asukal sa India.
Sinasabing iniuwi ito sa Europa ni Ale#andro ang $akila mula sa pagsakop ng %ndia. Sa ika& siglo, nagluluwas na ng asukal ang
'enice. $inala ito ni Columbus sa Amerika, nagkaroon doon ng malakihang plantasyon ng tub, at nagbunga ng pag(angkat ng
alipin mulang Afrika. )agmula ang salit*ng asukal sa Arabeng sukkar na nagmula sa +ersang shakar na nagmula naman sa
Sanskritong sharkara. Sa %ndia, tinatawag itong khanda na pinagmulan ng %ngles na candy.

)agkaroon ng malalaking plantasyon ng tub sa ,ilipinas noong panahon ng Espanyol at nanatili hanggang ngayon sa )egros at
-arlac na may malalaking asukarera. .Kabyaw/ o .kabyawan/ ang tawag sa gilingan ng tub at mula dito ang pangalan ng 0abiao, Nueva Ecija. Sa ngayon, ang binutil
na asukal ay put1 o repinado at pul2 3brown sugar sa %ngles4. 5igit na malalaki ang butil ng muskobado 3musco6ado4. 7ay inihuhulma ding katas ng tub sa bao ng
niyog at tinatawag na panots. 7ay kendi ng asukal na may niyog at tinatawag na bukay. Ang karamlo ay nilutong asukal at kung minsan ay hinahaluan ng vanilla
at butter. .7inatamis/ ang tawag sa himagas dahil karaniwang maasukal. 5inihigpitan ngayon ang pagkaing maasukal dahil pinagmumulan ito ng , pagkasir8 ng
ngipin, labis na pagtab*, at diyabetes. 3'SA4
asn
+ut1ng(put1 at pinong butil na mineral ang asn at karaniwang nagbibigay lasa sa mga pagkaing iniluluto o sa mga pagkaing prutas man o
gulay na kinakain nang hilaw katulad ng manga, bayabas, pipino, pinya at iba pa. 7ahalagang sangkap ang asin sa preserbasyon ng mga
karne, halimbawa sa pagtatapa9 ng mga isda, halimbawa sa pagdadaeng9 ng mga gulay, halimbawa sa pag(aatsara9 at ng mga itlog,
halimbawa sa paggawa ng itlog na maalat. Sa mga katutubong kultura sa 0ordillera, mahalaga ang asin sa bundok sa pagprepreserba ng
karne na tinatawag nilang etag.

7ay siyentipikong pangalan na sodium chloride sa %ngles, ang asin ay natural na elemento ng tubig alat. Sa $asol 3mula sa pinags2mang
da 3Eng :the;4 sol 3Esp :salt;4, ang luar ng industriya ng asin sa +angasinan, maraming salt marshes, mga bahagi sa pampang sa tabing
dagat na maraming tubig alat at dinadaanan sa prosesong salinasyon upang maihiwalay ang asin sa tubig alat. Sa panahon ngayon ang
prosesong ito ay pinapabuti pa sa pamamagitan ng paghahalo ng yodo 3iodine4 sa asin. 7as kilala sa tawag na iodized salt, ito ang gamot o
panlaban sa buklaw o bosyo, isang sakit kapag lumalaki ang thyroid glands sa leeg. 3+"$4
arrz ala valencina
Ang arrz ala valencina, na kilala rin bilang arsbalensiyna, at balensiyna, ay lutong kanin na hinaluan ng karne at iba pang
pampalasa. Akmang(akma ang putaheng ito sa hilig ng mga !ilipino sa kanin. $ahil sa pagiging hitik nit sa sahog<pinags2ma na
itong kanin at ulam<at dahil hindi rin ganoon kahirap ang paghahanda nit nang maramihan, malimit ihain ang arro= 6alenciana sa
mga okasyong tulad ng pistang(bayan o bangketeng pampamilya. +uwede rin itong isilid sa mga lalagyan bilang pambaon o
pampiknik. 7aituturing itong kapatid ng isa pang paborito ng +inoy, ang paelya, at tulad ng nabanggit ay nagmula sa lutuing
Espanyol.

"inagamitan ito ng malagkit o regular na kanin, karne ng manok, tsoriso, at iba pang sahog na tulad ng patatas, sili, at nilagang
itlog. )akaugalian ding ihal> ang atas ng niyog. 7aaari itong lagyan ng serbesa o put1ng alak bilang dagdag pampalasa. Sa dami
ng kanin at laki ng kawaling ginagamit, natututong ang mga gilid at ilalim ng arro= ala 6alenciana samantalang nanatiling bas* at
malambot ang n2sa gitna. 7alimit na pag(agawan ng mga kakain ang masarap at malutong na tutong? 3+K@4
aroskldo
7ula sa Espanyol na arroz caldo, ang aroskldo ay nilutong bigas na may sabaw at sahog na manok at luya. Sa malawak na
paraan, isang uri ito ng la" 3porridge o congee sa %ngles4 na nilutong bigas 3k2nin sa -agalog4 na may sabaw at sahog.
+inakasimpleng lugaw ang walang anumang sahog. Karaniwang ipinakakain ito sa maysakit.)gunit sa pagtakbo ng panahon ay
lumitaw ang mga lugaw na may iba;t ibang sahog. 7ay lugaw na may sahog na isda, hibi o hebe, itlog, at karne.

Ang lugaw na may lam2ng(loob 3bituka at kalyos4 ng b2ka ay tinatawag na to. Ang lugaw na may tokwa at baboy ay malimit na
tawaging tk"a#bboy 3itinatawag din ito sa putaheng walang lugaw at nakababad sa toyo4. 5indi malinaw kung naimbento
l2mang ang aroskaldo noong panahon ng kolonyalismong Espanyol. )gunit itinuturing itong higit na espesyal na lugaw at
paboritong ihanda bilang putaheng panghatinggabi sa Aagong -aon. Aago kainin ang lugaw, malimit na tinitimplahan ito ng patis,
toyo, bawang, paminta, o kalamansi.

7alaganap ang lugaw sa mga bansang bigas ang pangunahing pagkain sa $sia. -inatawag itong xifan sa -sina, okayu sa @apan, juk
sa %orea, at ganji sa India. 3'SA4
ar#arosp
%sang uri ng kinakaing halamang(dagat ang 0aulerpa lentillifera na higit na kilal2 sa pangalan nitng ar#arosp sa %lokano at lat sa -agalog. +ara itong kumpol(
kumpol na berdeng ubas kay* sea grapes ang tawag sa %ngles. %nalagaan na ito sa maraming pook sa !ilipinas at sa Bkinawa at kinakain nang hilaw bilang ensalada.
7ayaman ito sa iodine, iron, calcium, at mga bitamina A at 0. Kilal2 itong omi(budo sa Bkinawa na .ubas dagat/ ang ibig sabihin.

7asagana ang ar(arosep sa +angasinan, lalo na sa mga bayan ng Agno, Cingayen, at Aolinao. Karaniwang isinasawsaw l2mang sa suk8 ang hilaw na ar(arosep. )gunit
sa +angasinan, hinahaluan ito ng mga pinirasong kamatis at bagoong 3siyempre, bagoong +angasinan4.

7ay matagumpay nang pond culti6ation ng ar(arosep sa isla ng &actan at ipinagbibili ang anis a 0ebu at 7anila. Dmaabot ito sa EFF ektarya at umaani ng &(!
tonelada ng sariwang damong(dagat bawat ektarya tantan. %sang malaking problema ang pagluluwas nit sa ibang bansa dahil mabilis malanta. Kamakailan,
iniluluwas ang inasnang lato sa @apan at Estados 'nidos.

Cumilitaw sa pag(aaral na bumabab8 ang kalidad ng lato o ar(arosep dahil sa pagkawala ng tubig na nangangahulugan ng pagkawala din ng iodine at bitamina A.
Cumilitaw din sa saliksik na naaapektuhan ang lasa nito ng pagkawala ng tubig. )ababawasan ang pagiging madulas at makatas nit. Ang malaking problema, higit na
malaking bahagi nitng tubig at iodine ang nawawala kapag malakas ang konsentrasyon ng asin. Sa gayon, hindi nakaiinam ang mataas na konsentrasyon ng asin sa ar(
arosep na pangeGport. )gunit kailangan ang malakas na pag(aasin dahil napananatili naman ang kulay, amoy, at itsura ng ar(arosep para sa matagal na biyahe. 3'SA4
ap(ap
Ang ap(ap 3Cates calcarifer 3Aloch44 ay isdang nabibilang sa pamilyang 0entropomidae. %to ay tinatawag ding kakap, bulan,
salonson, katuyot, matn pus). 7atatagpuan ito sa mga baybaying dagat, estuwaryo, ilog, batis at lawa, sa malinaw man o
malabong tubig. %to ay pinararami at inaalagaan sa mga palaisdaan ng bansang -hailand, 7alaysia, Singapore, %ndonesia, 5ong Kong at
-aiwan.

Ang katawan ng ap2hap ay siksik na pahab*. Ang ulo ay patulis samantalang ang likod ay malukong na nagiging matambok sa harap ng
palikpik sa likod. Ang bibig ay malaki, bahagyang pahilig, at ang itaas ng panga ay umaabot sa likod ng mat2. Ang palikpik sa likod ay
may H hanggang I na tinik. Ang palikpik sa pektoral ay maikli at pabilog h2bang ang palikpik sa likod at puwit ay parehong may
makaliskis na kaluban. Ang kulay kapag n2sa dagat ay olibong kayumanggi sa itaas ng katawan at pilak sa gilid at tiyan samantalang
ginintuang kayumanggi naman kapag n2sa tubig tabang. Ang tigulang na apahap ay kulay berdeng bughaw o abo sa itaas at pilak sa
ibab*.

7atatagpuan ito sa malawak na bahagi ng tropikal at sub(tropikong kanluraning +asipiko at Karagatang %ndian. Ang bat8ng apahap ay nananatili sa mga ilog at lawa ng
dalawa hanggang tatlong taon bago ito bumalik sa estuwaryo at dagat upang mangitlog. 7abilis itong lumaki, kadalasan ay tatlo hanggang lim2ng kilo sa loob ng
dalawa o tatlong taon. )aital* ang pinakamalaking apahap na may sukat na &FF sentimetro samantalang ang pinakamabigat naman ay JF kilo. Kumakain ito ng mga
alga, krustaseo at maliliit na isdang tulad ng sapsap at banak.

%binebenta ang apahap nang sariwa o elado. $ahil sa mataas na halaga sa pamilihan, ito ay naging kaakit(akit na kalakal sa akwakultura. "ayunman, ang pangunahing
hadlang sa pag(aalaga ay ang kakulangan ng suplay ng maliliit na apahap mula sa dagat. 37A4
alimno
Ang alimano KScylla serrata 3,orsskal4L ay kabilang sa pamilyang +ortunidae. %to ay tinatawag ding alama, rasa, o kanre(o. %to ay
makikita sa %ndo(+asipiko, mula 5apon, -sina, ,ilipinas, mga isla ng 5awaii hanggang Australia, %ndonesia, silangan at timog ng Aprika.
%to ay dinal2 rin sa 7eGico.

Ang talukab ng alim2ngo ay hugis pamaypay na may makinis na bal2t at ang paligid ng harapan ay may anim na tinik sa pagitan ng mga
mat2 at siyam na tinik naman sa gilid na loob. 7ay malalim na hugis 5 sa gitnang bahagi. 7insan ang talukab ng malalaking lalaki ay higit
sa &F sentimetro ang lapad na may bigat na .! kilo. %to ay nagtataglay ng matibay na sipit na pansunggab na kung tawagin ay cheliped.
Ang cheliped ay matigas at matipuno. -ulad ng ibang miyembro ng pamilyang +ortunidae, ang hulMng pares ng binti na mala(sagwan ang
hugis ay ginagamit panlangoy. Ang sipit ng lalaki ay nagiging malaki. %to ay kulay berdeng abo o kayumangging lila.

Ang alim2ngo ay naninirahan sa maputik na ilalim ng tubig sa may pampang, bakawan, at bunganga ng ilog. %to ay aktibo at agresibo. %to
ay isang karniboro at kumakain ng molusko, krustaseo, uod, halaman, at mga labM ng hayop. 5inuhli sa pamamahitan ng pante, bintol, o kulungan na may paing isda o
anumang klaseng karne at ito ay nakalagay sa ilalim ng tubig.

Ang babaeng may magulang na obaryo ay mas mahal ang presyo at masarap samantalang ang mga lalaki naman ay mra kahit gaano kalaki. %to ay kadalasang
ibinebenta nang buh2y. 37A4
kakann
+angkalahatang tawag ang kakann sa mga pagkaing gawa sa bigas, gat* ng niyog, at iba pang sangkap upang maging
meryenda. %lang halimbawa
nit ang pto, bibingk2, sman, at kal2may. Aawat bayan yata sa !ilipinas ay may tanging tindahan ng kakanMn o may
pansiteryang nagdidispley ng sari(saring pto at panghimagas na minatamis. B may maglalak> na sumisigaw ng .+to?
Kutsint*?/ at sunong ang bilao o pasan ang pinggang may mga sisidlan ng kakanMn. Kung wala, pumunta sa palengke at
naroon ang puwestong naghahandog ng ipinagmamalaking kakanMn ng bayan.

*to ang itinuturing na pinakamatanda at pinakakaraniwang kakanMn. "awa ito sa giniling at pinasingawang bigas, kung
minsan may lahok na bagong kudkod na niyog, mantekilya, at ibang pampalasa. Ang karaniwang pto, sa larawan ni ,ray
+uan #. $elgado noong H! ay .tortas grandes y amasadas, muy espon#adas y blancas/ at masarap isawsaw sa tsokolate. *ton put, ang inilarawan ng butihing
5eswita. )gunit ang pto ay maaaring sapMn(sapMn, bibingk2, sum2n, kal2may, pMtsipMtsi, espasl, putosNko, at bMko. 7ay saping dahon ng saging ang ptong man2pla
para sa batsoy ng )egros. 7ay luya;t pandan ang pto d2yon ng Ceyte. Ainilog na parihaba ang pto bumbng at kulay ranate dahil sa pirurtong. 5inubog sa suwMt
3munting tasa sa alak ng mga -sino4 ang kutsint*. 7ay budbod na butil ng mais at kulay dilaw ang m2ha bl2ngka sa -an &iuel, Aulacan. Ainab2lot sa linga at pinong
kinudkod na niyog ang palit2w. 7ay pto na gawa sa kamoteng(kahoy, ube, at ibang halamang(ugat. -ila mga munting bola ang pto biOan.

7alinamnam na meryenda mulang %loilo ang piy2ya. %pinalalam2n sa tinapay ang matamMs(sa(b2o. Ang saging ay ginagawang turn o tinutuhog na banana(P. 3C@S43ed
'SA4
adbo
%sang putaheng karne na tinimplahan ng suk8, asin, bawang, at paminta. Sa Espanyol, ang orihinal na adbo ay tinimplahan sa langis,
bawang, at oregano. )gunit marami ang nagpapalagay na ang putaheng ito ng mga ,ilipino ay mulang 7eGico. Sa BaGaca, 7eGico ang
karne ay ibinababad sa sili, bawang, sidrang suk8, tomMlyo 3thyme4, dahon ng lawrel, dahon ng abokado, oregano, itim na pamintang buo,
at kanNla.
Sa kabil*ng dako, marami din ang nagtuturing na .pambansang ulam/ ang adobo. )arito na ito diumano at tinawag l2mang na .adobo/ ng
mga Espanyol dahil kahawig ng alam nil2. 5indi rin magkasundo sa mga rekado nit. %ginigiit ng mga tradisyonalista na dapat itong
lagyan ng asin, isang sangkap na napalitan ng toyo at ipinalalagay na impluwensiya ng mga -sino. %ba(iba ang adobo sa iba(ibang kusinera at iba(ibang lugar. %sang
restoran ang sik2t sa adobong baboy na may pritong taho, at pusit na pinakuluan sa suk8 at toyo. Sa Aatanes, ang lnyis o adobo ng mga %6atan ay may asin l2mang.
7abis8ng paraan ang adobo para sa pag(iimbak ng karne para hindi ito masira noong wala pang repridyireytor. At kahit ngayon kung walang imbakan. 7aaaring
adobuhin ang karneng baboy, b2ka, manok, isda, at kahit gulay. 7aaasahang handa ito sa mga tahanan kung pista at b2on sa piknik o mahab8ng biyahe. )oong QIQ, sa
inaugurasyon ng Dnang Republika ng ,ilipinas ay n2sa wikang +ranses ang menu ng grandeng hapunan. %sa sa handa ang .Abatis de +oulet a la -agale/ na kung
isasalin ay .adobong atay at balumbalunan./ Katak2(tak2 bang tawaging .Adobo 0ountry/ ang ,ilipinasS 3'SA4
lak
Ang 2lak ay anumang inuming matapang at nakalalasing, tulad ng 6ino, serbesa, at wiski. Sinasabing mahilig uminom ng alak ang
mga ,ilipino, kung kay* naman hindi nakapagtatak2 na mayroon t2yong ilang katutubong uri nit. %lan dito ay ang basi, tuba,
lambanog, at tapuy.

Ang bsi ay alak mula sa katas ng tub. Kapag pinatagal ang pagbuburo sa basi, ito ay magiging suk8. 7aituturing itong inuming
pambayan ng rehiyong %locos sa hilagang Cu=on. 7alaki ang ginampanan ng alak na ito sa kasaysayan. )oong QFQ, nag(alsa ang
mga taga(%locos )orte sa tinatawag na /+ag(aalsang Aasi/ nang ipinagbawal ng mga Espanyol ang pribadong paglikha ng basi.

Ang tub. ay mabul*ng alak mula sa katas sa sas* o niyog. -ulad sa basi, kapag pinatagal ang pagbuburo, ito ay magiging suk8.
-inatawag din itong palm wine sa ibang bahagi ng mundo. -ulad ng tub*, ang lamban ay alak na mula sa katas ng sas* at niyog.
$inadalisay ang tuba upang makuha ang alkohol nit, at tanyag ang lambanog bilang malakas na alak. -inatayang TF galon ng tuba ang kinakailangan para makagawa
ng ! galon ng lambanog. Kilal2 ang lalawigan ng Pue=on bilang pagawaan ng lambanog, dahil na rin sa matatagpuan dito ang pinakamaraming taniman ng niyog sa
Cu=on. -inatawag na /putuhan/ ang gawaan ng lambanog sa Pue=on.

Ang t2puy 3o tapey, tapuey4 ay alak na gawa sa binurong bigas. Kilal2 ang rehiyong 0ordillera sa alak na ito, at mahalaga itong bahagi ng kultura at kabuhayan ng mga
katutubong pangkat ng 0ordillera. %niinom ang tapuy sa mga kasalan, seremonya ng anihan, at iba pang okasyon. 5indi ito hinahaluan ng asukal at tubig. Ang paggawa
ng tapuy ay isang tradisyon, at ipinap2sa ang kaalaman ukol dito sa bawat henerasyon. Sa kasamaang palad, naging saksi ang mga hulMng taon sa pagbawas ng
gumagawa ng tapuy, dahil madal1 nang makabili ng mga komersiyal na tapuy bukod sa higit nang nahihilig ang mga taga(0ordillera sa inuming tulad ng hinyebra.

$ahil na rin sa pag(unlad ng teknolohiya at pag(unlad ng panlasa ng mga manginginom, mabibili na ang mga katutubong alak ng ,ilipinas sa iba;t ibang lasa, tulad ng
mangga, strawberry, bubblegum, at tsokolate. "umagawa naman ngayon sa ,ilipinas ng 6ino 3wine4. gawa sa prutas sa ,ilipinas, tulad ng atis, bignay, dalandan, duhat,
guyabano, kalumpit, lipote, mangga, mangosteen, passion fruit, pinya, saging, at sampalok. 7ayroon ding alak na gawa sa kape? -agay? 3+K@4
alakak
Ang isdang alakak ay kabilang sa pamilya Sciaenidae. %to ay kilal2 rin sa tawag na abo, gulama, o lagis. 7atatagpuan ito sa mga
karagatang Atlantiko, +asipiko at %ndian, mula %ndia at Sri Canka hanggang silangang bahagi kas2ma ang timog -sina, ,ilipinas, at
%ndonesia. )aglalagi ito sa estuwaryo at baybay.

Ang palikpik sa likod ay mahab8, at may malalim na bingaw sa pagitan ng matinik at malambot na rayo. Ang matinik na bahagi ay may
T(J tinik at ang malambot naman ay may isang tinik. Ang palikpik sa puwit ay kadalasang may (& mahihin8ng tinik. Ang linya sa gilid
ng katawan ay umaabot sa dulo ng buntot. Ang bukana ng hasang ay may kapirasong buto sa itaas. 7ay mga ilang uri na isa lang ang
barbel o kay* naman ay may patse ng mga maliliit na barbel sa may bab8. Ang nguso at ibab* ng panga ay may mga napakaliit na butas.

7ay ilang uri ng alak2ak at ang pangkaraniwan ay ang Dendrophysa russelii. Ang katawan ay bahagyang pikpik at pabilog, at ang lalim ay T(E ng kabuoang hab8 ng
katawan. Ang nguso ay pabilog at medyo nakausli lagpas sa dulo ng itaas na panga. Ang bibig ay mabab8, ang taas na panga ay mas maliit sa kalahati ng ulo, at may
nag(iisang barbel sa bab8. 5indi masyadong makikil2la ang pagkakaiba ng malalaki at maliliit na ngipin. 5indi malawak ang pagitan ng malaking ngipin at bumubuo
ng hanay sa labas ng itaas na panga. Ualo ang ibab*ng kalaykay sa hasang. Ang pantog panlangoy ay kahugis ng isang karot na may ! pares ng karagdagang bahagi na
kahawig sa isang pun>. Cabing(isa ang kabuoang tinik sa palikpik sa likod samantalang dalawang tinik naman ang sa palikpik sa puwit. Ang likod ng katawan ay kulay
abo at nagiging put1 papuntang tiyan. Ang itaas na gilid ng palikpik sa likod ay maitim. Ang karaniwang hab8 ay ! sentimetro at ang pinakamalaking naitala ay &!
sentimetro. Ang espesye na ito ay pinaniniwalaang may aparato na lumilikha ng tunog kapag oras ng pangingitlog na nagaganap tuwing tag(init.

Kadalasan ay lumalangoy ito nang magkakas2ma. Kumakain ito ng alimasag, hipon, uod, at mga isda. %to ay sikat pagkain ng tao at karaniwang ibinebenta nang sariwa
o tuyo. 37A4 ed 'SA
alimsa
Ang alimsa 3 Portunus pelagicus Linnaeus, H!Q4 ay kabilang sa pamilya Portunidae. %to ay tinatawag ding :kasag; sa Aisaya. %to ay matatagpuan sa %ndo at
kanlurang bahagi ng Karagatang +asipiko, mula @apan, ,ilipinas at sa buong -imog Silangang Asia hanggang %ndonesia, Silangan ng Australia, at mga isla ng ,i#i.

Ang talukab ay malapad, magaspang, at may mga batik. Karaniwang sukat ng talukab ng lalaki ay pitng sentimetro samantalang J.! sentimetro namanang sa babae.
Ang harapang bahagi ay may apat na ngiping hugis tatsulok at siyam na ngipin naman sa may gilid. Ang pinakalabas na ngipin ay &(E na mas malaki kaysa susunod.
Ang sipit ay pahab* 3mas marami ang sa lalaki kaysa babae4 at may ngipin na korteng apa sa ilalim ng mga galamay. Ang mga binti ay pahab*ng unat at ang dalawang
bahagi ng hulMng pares ay hugis sagwan. %to ay nagtataglay ng matibay na sipit na pansunggab at kung tawagin ay chelipeds. Ang chelipeds ay mahab8, matigas, matinik
at magulugod. Ang lalaki ay makulay at may mga asul na marka samantalang ang babae ay kulay mapusyaw na lungtian.

Ang alimasag ay matatagpuan sa mga mabuhangin at maputik na bahagi ng tubig, sa lalim na F hanggang !F metro, malapit sa mga tangrib, bakawan, at lusayan. Ang
bat8ng alimasag ay kadalasang naglalagi sa mas mababaw na bahagi ng tubig. %to ay matanda na kapag sumapit ng isang taon. %to ay isang karniboro at kumakain ng
iba;t ibang uri ng organismo, tulad ng maliliit na alimasag, molusko, uod. Aihira itong kumakain ng mga halaman.

5inuhli ito sa pamamahitan ng pante, bintol, o kulungan na may paing isda o anumang klaseng karne at ito ay nakalagay sa ilalim ng tubig. Ang ,ilipinas ay isa sa
mga bansang may pinakamaraming hli ng alimasag. %to ay ibinebenta nang sariwa o inilagay sa yelo sa mga palengke o pabrika na nagdede(lata ng mga alimasag. 7as
mra ang presyo nit kaysa alimango. 37A4 ed 'SA
alpa(r
Ang alpa(r ay pangunahing tumutukoy sa isang lutuin na may sumusunod na sangkap: sago, gata ng niyog, bil(bil, at asukal.
Karaniwan itong mabigat na meryenda. Sa paghahanda ng alpahor, nilulut> ang mga sago 3na maaaring may iba;t ibang kulay at laki4 sa
pinakuluan at pinaghal>ng gata ng niyog at asukal. Susunod na isinas2ma ang mga bilo(bilo, na malalaman kung lutV na kapag
lumulutang na ang mga ito. Cinalagyan pa ito ng gata ng niyog upang lumapot at asukal upang tumamis ayon sa gustong lasa. Aukod sa
mga nabanggit na sangkap, madalas ding idinadagdag ang mga hiniwang kamote, saging na saba, g2be, o ube. Dpang magkaroon ng mas
mayaman pang lasa ay isinas2ma rin ang mga dahon ng pandan at banilya.
$ahil sa naturang mga sangkap na itinuturing na mabigat na meryenda o himagas ang alpahor. )akabubusog ang pag(ubos sa kahit isang
munting mangkok nit. Calo na;t sinabayan ito ng isang hiwang biko. Sa ibang lugar, tinatawag itong bilo(bilo o kay* ginatang bilo(bilo.
37@0-4 ed 'SA
alum(an
Ang alum(an 3Rastrelliger kanagurta4 ay kabilang sa pamilya Scombridae. %to ay matatagpuan sa kanlurang %ndo(+asipiko, mula
Red Sea at Silangang Aprika hanggang %ndonesia, hilaga ng mga isla sa Ryukyu at -sina, timog Australia, 7elanesia, at Samoa. %to ay
mahalagang komersiyal na espesye ng isda sa ,ilipinas.
Ang katawan ng alum2han ay bahagyang malalim at ang lalim sa gilid ng talukap ng hasang ay umaabot sa E.F(E.Q na beses ng hab8 ng
sanga sa buntot. Ang likod ay malalungtiang itim, kulay pilak ang gilid na malaginto. 7ay makipot at maitim na linya sa itaas ng
katawan at isang itim na batik malapit sa ibab* ng palikpik sa pektoral. Ang ulo ay mas mahab8 kaysa lalim ng katawan. Ang panga ay
bahagyang nakatago, binabalutan ng isang buto at umaabot sa likod ng mat2. 7ay mahahab8ng kalaykay sa hasang na makikita kapag
ang bibig ay nakabuk2s. Ang balahibo sa mahahab8ng kalaykay ng hasang ay may bilang na F! sa alumahan na may laking &.H
sentimetro, EF para sa J sentimetro, at JF naman para sa I sentimetro ang laki. Ang bituka ay .T(.H na beses mas mahaba kaysa
hab8 ng katawan. Ang likod na palikpik ay may Q( tinik. Ang tinik sa palikpik sa puwit ay hindi pa ganap na buo. Ang karaniwang
laki ng alumahan ay &F&! sentimetro at ang pinakamahab8ng naital* ay T! sentimetro.
Ang alum2han ay matatagpuan sa baybayin, look, puwerto, kadalasan sa malalab>ng pook ngunit sagana sa pagkain. )agsas2ma(s2mang lumangoy ang mga alumahang
magkakasinlaki. Kalimitang kinakain ay plangkton at maliliit na hipon at isda. %to ay ibinebenta nang sariwa, inilagay sa yelo, de(lata, tuyo, inasnan, at pinausukan. %to
ay ginagawa ring patis. 37A4 ed'SA
ankk
Ang ankk 3onascus purpureus4 ay pul2ng amag ng binurong kanin. %sa itong sinaunang paraan ng pangkulay sa pagkain bukod sa
isang sangkap sa gamut para sa sirkulasyon ng dugo. Ang funggus na 7onascus na lumilikha ng angkak ay natural at epektibong
suplemento para sa pagkontrol ng kolesterol. Sa gayon, ang kulay na idinudulot ng angkak sa pagkain ay hindi lamang nagdudulot ng
dagdag na lasa sa pagkain. )agsisilbi din itong medisina para sa kumakain. 7ay ulat sa panahong 7ing na ipinanggamot ang angkak
laban sa sakit ng tiyan, pagtatae, anthraG, hang(o6er, at dyspepsia. -inatawag itong hung!chu at zhitai sa -sino at benikoji sa 5apones.
%sang matandang kaalaman sa -sina ang produksiyon ng angkak at sinasabing matagal itong ipinaglihim. "inagamit ito noon sa paggawa
ng keso at ng inuming tinatawag na anchu. Sa ,ilipinas, ginagamit ang angkak bilang pangkulay ng bagoong at mga inuming kahawig
ng anchu. +inagaaralan din ngayon ang tunay na halaga nit bilang kapalit ng nitrite sa pagtatapa ng karne. Kapag ibinuburo ang kanin,
mapapansin ang aksiyon ng 7onascus purpureus sa pagbabago ng kulay ng kanin. Sa umpisa, put1 ito, ngunit mabilis na magbabago ng
kulay at magiging pink hanggang maging naninilaw na kulay dalandan. Ais8 ito ng pag(asim ng kanin. Sa pangwakas na yugto, ang
kanin ay magiging mapul2ng(mapul2.
Cahat halos ng bigas ay maaaring iburo para gawing angkak. 7aliban sa malagkit dahil itinuturing na hindi kasiya(siya ang tila madikit na testura nit. Sa kasalukuyan,
may mga eksperimentong ginagawa mula mais dahil higit na mra ito kaysa bigas. 3AAS74
ans
Ang ans 3Pimpinellaanisum" #lycyrrhizaglabra4 ay isang lubigan o herb na may makinis na bal2t at tuwid na katawan. 7arami itong sanga at matabang mga ugat.
Cumalaki ito ng tatlong talampakaan. Ang mga lungtiang dahon ng anis ay maninipis at umaabot ng pitng pulgada ang hab8 na nagsasangay din ng mas maninipis pa
ngunit mas maiikling mga dahon. Ang bulaklak nit ay maliit, kulay dilaw o put1, at kumpol(kumpol na humahab8 kung ito ay nagbunga na.
7abango ang bunga ng anis kahit magulugod ang mga ito. 5ugis ipa ng palay ang buto nit ngunit mas maliit ang sukat.
+inaniniwalaang nagmula sa 7editereneo ang anis. amang ito sa mga bansang may mainit na klima.
7ayaman ang kasaysayan ng mundo na nagpapatunay na maraming gamit ang anis. 7abis8 ito sa panggagamot at ginagamit din ito sa pagluluto at iba pa. Cahat ng
parte ng halamang(gamot na ito ay may pakinabang. Aukod sa pampalasa sa mga pagkain, ang talbos, bunga, at buto ang anis, pamparami pa raw ito ng gatas ng ina at
nakakaparegular ng regla. )akakatulong sa paghinga ang mga talbos nit samantalang ang ugat naman ay mainam na gamiting pampurga. Ang bungang anis ay mabis8
ring carminati6e o nakakapagpalabas ng hangin mula sa bituka at sikmura. )aitataboy ng amoy ng anis ang mga insekto, naiibsan nit ang lagnat at sakit ng ngipin.
)alulunasan din nit ang mabah>ng hininga.
7ayaman sa anti(oGidants ang anis. +inaniniwalaang natural na pampalit ito sa mga kemikal na non!steroidal anti!inflammatory drug 3)SA%$4, expectorant, diuretic
at antidepressant. Sa %ndia, ginagamit din ang anis na lunas sa mga sexually transmitted diseases. )akukuhanan din ng lana ang anis na gingamit sa aromatherapy o
pangmasahe. 7aaari rin itong ipahid sa mga bitag ng daga bilang pampain upang makasil>. 3A0AC4 ed 'SA
annas
Ang annanWannas 3$nnona reticulata4 ay palumpong na may taas na aabot hanggang sampung metro at nakakain ang bunga. Ang mga
dahon nit ay makikintab at biluhaba na may patusok sa dulo9 may hab8ng &F sm at lapad mula dalawa hanggang limang sentimetro. Ang mga
bulaklak nit ay may kulay na lungtiang dilaw, mabango, at may hab8ng dalawa hanggang dalawa;t kalahating sentimetro. Ang itsura ng
panlabas na talulot ay kawangis ng atis samantalang ang panloob naman ay napakaliit at palapad na bilog. Ang mga bunga nit ay hugis(puso,
kayumangging dilaw at may diyametrong walong sentimetro o higit pa. Ang bal2t ng bunga ay manipis na bumabalot sa lamang kulay krema,
makatas, at matamis. )abubuhay ito sa mga lugar na may klimang tropikal.
Kinakain ang bunga nit kapag hinog. Ang pinatuyo at pinulbos na bungang hilaw naman ay mainam gawing gamot sa pagtatae, pampahilom
ng sugat, at pampuksa ng parasito. Ang pinainitang dahon ay maaaring gawing pampuksa sa parasito at lunas sa mga hindi natutunawan ng pagkain. Ang mga bal2t ng
pun> ay maaaring gawing gamot sa sugat at inuming pampagising. Ang pinulbos na mga bal2t ng kahoy ay ginagamit panggamot sa pagtatae at Mti. Kapag malala ang
pagtatae ng isang pasyente, samasamang pinakukuluan ang hilaw na bunga, bal2t ng pun> at mga dahon sa isang litrong tubig sa loob ng limang minuto saka ipaiinom
sa pasyente. Ang mga ugat ay gamot sa epilepsiya. 7aaari ring makakuha ng asul at itim na pangkulay at matitibay na hibla mula sa anonas.
$inal2 ito ng mga Espanyol sa ,ilipinas mula sa bahaging tropikal ng Amerika. -inatawag din itong 2nat, bullock%s heart, custard apple, nanas, at sari(k2ya. 3KCC4
as(os
Ang isdang as(os ay kabilang sa pamilya Sillaginidae at ang pinakakilal2ng uri ay ang Sillago. 7atatagpuan ito sa kanluran ng %ndo(+asipiko,
mula Red Sea at Knysna, -imog Aprika hanggang @apan at -imog Australia.
Ang katawan ng ashos ay pahab*, may maliit at matalas na bibig. 7ay dalawang palikpik sa likod, ang unahan ay may F(T payat na tinik
samantalang ang likod na palikpik ay may isang tinik at J(&H malambot na tinik. Ang buntot sa puwit ay mahab8 at may dalawang tinik.
7araming uri ng asohos at ang pangkaraniwan ay ang Sillago sihama. Ang palikpik sa likod ay may (T tinik samantalang ang palikpik sa
puwit ay may & tinik. Ang pantog panlangoy ay may tigalawang dugtong sa unahan at hulihan. 7abab8 ang linya sa gilid ng katawan at may HF
kaliskis. %to ay may karaniwang hab8 na &F sentimetro at ang pinakamalaking naital* ay T sentimetro. Ang pinakamatanda naman ay pitng
taon.
Ang asohos ay naglalagi sa baybayin, buhangin, bakawan, at estuwaryo. %to ay makikita rin sa mga tubig tab2ng. Cumalangoy nang magkakas2ma, kapag nabulabog ay
inililibing ng mga tigulang ang kanilang sarili sa buhangin. Kumakain ito ng plangkton, uod, maliliit na isda at hipon. Aihira ang nahuhli ng galadgad. %to ay
ibinebenta nang sariwa o inilagay sa yelo.
Sa ,ilipinas, ang asohos ay kasama sa talaan ng mga isdang pinoprotektahan ng batas sapagkat ito ay naglalakbay sa pagitan ng dagat at mga ilog. %pinagbabawal ng
+hilippine ,isheries 0ode o Republic Act Q!!F at ,isheries Administrati6e Brder &H ang pagtatayV ng kahit na anong uri ng estruktura sa mga ilog at
estuwaryo na maaaring humarang sa pagdaan ng mga isdang naglalakbay tulad ng asohos. 37A4ed 'SA
asosna
Ang asosna ay isang pagkain na gawa sa karne ng aso. 7apaglaro ang pangalan ng naturang pagkain.Sa isang band2, pinagdudugtong
nit ang .aso/ at .sena/<mula sa cena ng Espanyol na nangangahulugan ng pagkaing hapunan. Sa isa pang band2, ipinahihiwatig nit
ang sarap sa halimuyak ng bulaklak na .asusena./ Sinasabing sumikat ang salitang asosena dahil sa pelikulang .Asucena/ na isinulat ni
EnriXue Ramos at idinirehe ni 0arlos Siguion(Reyes noong &FFF, bagaman matagal na itong nilikhang pangalan sa paboritong pulutan
ng mga lasenggo.

Karaniwan itong pulutan sainuman. "ayunman, may mga pook na mahilig sa asosena bilang ulam. Sinasabing mainam itong pampabab8
ng presyon ng dugo. %tinuturing itong di gaanong makolesterol dahil ang karne ng aso ay mapul2(pul2 na maput1(put1, may maninipis na
tab*, at medyo matigas at mahibla. 7alaganap ang pagpatay at pagkain sa mga aso dahil na rin sa mra ito kaysa iba pang pagkukunan
ng karne. %nilalaga ang karne, ngunit higit na popular ang kaldereta, lalo na ang kompleto sa rekadong pampalasa.

%pinagbabawal sa ,ilipinas simula noong IIQ ang pagkain ng karne ng aso. Ayon sa Republic Act )o. QEQ! o mas kilala bilang ang
Animal Uelfare Act, bawal patayin at kainin ang aso maliban na lamang kung bahagi ng mga panrelihiyong ritwal tulad ng mga isinasagawa ng ilang katutubong
pangkat sa 5ilagang Cu=on. Sa 7etro 7anila, pinagtibay pa ito sa pamamagitan ng pagpapatupad ng ordenansa bilang Q&F!, na nagbabawal sa pagkain at pagbebenta
ng karne ng aso. 37@0-4 ed 'SA