You are on page 1of 6

akl

Ang akl (Albizzia acle Merr) ay matigas na punongkahoy na ginagamit sa pagtatay ng bahay at paglikha ng muwebles. Mayroon
itong katamtamang taas na 25-30 m at diyametro na 0-!20 sm. "alalagas ang dahon tuwing tag-init at malapit nang mamulaklak at
hindi nakatatagal sa lilim. Ang bole nit# ay silindriko$ karaniwang maiksi at baluktot$ at mayroong %0-&0 sm na diyametro at taas na
!0-!' m. Ang mga dahon nit# ay magkakatapat sa bawat tangkay at ang mga bulaklak ay put(ng berde.

Ang pun) nit# ay walang pansuhay ngunit may malalaking ugat. Ang tuktok ay nakabuka nang palapad. Ang bal*t ng kahoy ay
kayumanggi$ marupok$ at put( kapag bagong tabas na nagiging manilaw-nilaw na pul* kapag nahanginan na. Mabagal ang paglaki ng
akle. +araniwang ang 25 ta#ng gulang na pun ang tumataas nang mga !& m at lumalaki nang mga 23 sm ang diyametro.

Ang kahoy nit# ay ginagamit sa paggawa ng aparador dahil sa taglay nit#ng kulay$ magandang hilatsa$ at tibay. ,ukod dito$ ginagamit
din ito sa pag-uukit$ eskultura$ paggawa ng mga instrumento$ bahay$ barko$ at iba pang katulad na konstruksyon.

Matatagpuan ang akle sa sa mga kagubatang mabab- at mahalumigmig ng Albay$ ,ataan$ ,ula.an$ /amarines "orte$ /amarines 0ur$ /api1$ 2alawan$ /ebu$ 3a4ao$
5lo.os "orte$ Masbate$ Mindoro 6..idental$ "egros 6riental$ "ue4a 7.i8a$ 0urigao$ 9arla.$ at :ambales. (+;;) ed<0A
akaplko
Ang akaplko (Cassia alata ;inn.) ay isang tuwid na pun) na may magaspang na bal*t at mga sanga na may palumpong na
mga dahong kulay berde. Ang dahon ng akapulko ay may kulay kahel sa gitna nit# at may mga !&-2' maliliit na dahon.
"agkakaroon ito ng a=is na tinutubuan ng mga bulaklak nit* na kulay dilaw$ may apat na sisidlan ng mga buto$ at
naglalaman ng mga 50 hanggang &0 lapad at hugis triyanggulong mga buto. Ang bulaklak naman ng akapulko ay
napapalibutan ng kulay dilaw hanggang kulay kahel na pinaliit na dahong sumusuporta sa bulaklak nit# at kusang nalalagas
pagdating ng tamang oras.

0a >ilipinas$ ang akap?lko ay ginagamit bilang halamang-gamot. Ang dahon nit# ay maaaring gamitin sa mga sakit sa bal*t
at pampurga. @inagamit din itong halamang-gamot para sa mga may hika at brongkitis. Ang akapulko ay ginagamit na
sangkap para sa paggawa ng sabon$ syampu$ at losyon. +atunayan$ ang 2hilippine /oun.il Aor Bealth Cesear.h and
3e4elopment ay tumulong sa pags?long ng teknolohiya para sa paggawa ng losyon na akapulko.

Madal(ng paramihin ang pun# ng akapulko sa pamamagitan ng pagtatanim ng buto o kayD naman ay pagtatanim ng pinutol
na parte ng katawan nit#. 3ahil hindi ito maselang halaman$ madal( itong buhayin.

0a >ilipinas$ ang akapulko ay kilal* sa ibaEt ibang pangalan na gaya ng antsarasi$ andadisi$ andalan$ bayabasin$ bikas-bikas$ buni-buni$ kapis$ kapurko$ kasitas$
pakayomkom-kastila$ at sunting. Mula ang pangalang Fakap?lkoG sa A.apul.o$ isang lungsod sa Me=i.o. (A/A;)
agho
Ang agho (Casuarina equisetifolia) ay isang laging-lungting punongkahoy o hindi nagbabago ang kulay ng mga dahon sa buong taon.
Hmaabot hanggang 30 talampakan ang taas ng pun) ng agoho.

+ahawig ng punongkahoy ng agoho ang pun)ng pino. +orteng .one ang bunga ng punongkahoy at mala-karayom din na hugis ang mga
dahon nit#. Makinis ang bal*t ng mga bat-ng punongkahoy samatalang makapal$ maraming kulubot at natutuklap naman ang matandang
pun) ng agoho.

Malimit itong makita sa mabubuhanging lugar$ gaya ng mga tabing dagat. +adalasan din itong itinatanim at ginagawang palamuti sa mga
pasyalan o parke at sa mga tabi ng daan. 5tinatanim din ang agoho sa matataas na lupa para maiwasan ang pagguho. Madalas din na
gawing bonsai ang pun) ng agoho$ lalong-lalo na sa timog-silangang Asia at /arribean. Matatagpuan ito sa mga bansa mula Aprika
hanggang 2olynesia. (A/A;) ed <0A
adlpa
Ang adlpa (Nerium oleander) o oleander ay palumpong na tumataas nang !-3 m$ balahibuhin ang hugis sibat na dahon$ at may
dilaw$ put($ o pul*ng bulaklak. 5sa ito sa mga nakalalasong halamang ornamental. Matatagpuan sa ibaEt ibang bahagi ng mundo at
hindi pa natutukoy ang tiyak na pinagmulan. 3inala ito ng mga 7spanyol sa >ilipinas at ngayon ay itinatanim na sa ibaEt ibang bahagi
ng bansa.

0a kaniyang Mga Pagsusuri sa mga Halaman (.a 300 ,/7)$ inilarawan ni 9heophrastus ang isang palumpong na nakaaapekto sa
isipan at tinawag itong onotheras. 0inasabing ang ang alak na may hal) ng ugat nit# ay nakapagpapahinahon at nakapagpapasay*.
Ang adelpa ay itinuturing na opisyal na bulaklak ng Biroshima dahil ito ang unang namulaklak matapos ang pagsabog ng bomba
atomika noong !I%5 sa naturang siyudad.

5tinuturing na nakalalason ang adelpa dahil nagtataglay ito ng cardiac glycosides na nagiging lason kapag naparami ang konsumo ng
mga mammal tulad ng aso at tao. ,agaman mayroon itong nakalalasong katangian$ wala namang naiuulat na pagkalason o
pagkamatay mula sa pagdikit sa mismong halaman hanggang sa paggamit ng mga pamahid sa bal*t mula dito.

2inaniniwalaang nakapagpapagaling ito ng hika$ buni$ ketong$ herpes$ eksema$ almoranas$ kagat ng ahas$ malarya$ at sakit sa puso at puson. 0a ilang pagkakataon$
ginagamit din ito sa pagpapatiwakal at pagpapalaglag. (+;;) ed <0A
abokdo
Ang abokdo (Persea americana) ay kabJlang sa pamilya ng mga halamang namumulaklak. "agmula ito sa bansang Mexico.
+araniwan itong itinatanim sa mga klimang tropiko at mediterraneo sa buong mundo. Ang pun) ng abok*do ay may malalag at
berdeng dahon. ;umalaki nang !2 sentimetro ang mga dahon at pasalit-salit ang pagkakaayos sa tangkay. 9umataas ang pun) hanggang
20 metro. +ulay dilaw ang maliliit na bulaklak nit#. +apag malakas ang hangin$ natutuyo ang mga ito. Ang hugis itlog na prutas ng
abokado ay may laking -20 sentimetro at bumibigat hanggang isang kilo. Mayroon itong isang buto. 5naani ang mga prutas nang hindi
pa nahihinog.

"akaaani ng pit#ng toneladang abok*do bawat ektarya ng taniman. Ang pamumunga nang dalawang beses sa isang ta#n ay hindi
nakabubuti para sa mga susunod na produksiyon. Mabuting anihin ang bunga ng abokado kapag mayroon na itong hanggang 23
porsiyentong tuyong laman. Madalas na nilalagyan ng ethylene ang prutas ng abokado na hindi pa nahihinog bago dalhin sa pamilihan
upang pabilisin ang paghinog at pagbebental nit#. +apag madami ang bunga ng abokado$ iniiwan sa pun) ang mga bungang sobra sa k*yang ipagbili. Magandang
katangian ng abokado ang kakayahan nit#ng mapanatili ang prutas sa pun) nang hindi nabubulok sa loob ng ilang buwan. "akababawas ito sa pagkalugi ng magsasaka
matapos ang panahon ng anihan.

5kinakalakal ang prutas ng abokado sa ibaEt ibang bansa sa mundo dahil sa mabubuting gamit nit#. Masustansiya ang prutas ng abokado. Ang !00 gramo nit# ay
mayroong 35 porsiyentong potassium na higit kaysa prutas ng saging. Mayaman din ito sa bitamina ,$ 7$ at +. Ang himaymay nit# ay nakapagpapabab- ng
cholesterol. Mabis-ng lunas din ito sa mga sakit tulad ng allergy at panlaban sa pagkakaroon ng cancer.

Bindi lahat ng tao ay maaring kumain ng abokado. May dalawang uri ng allergy sa pagkain ng abokado. Ang isa ay ang sakit sa bibig at lalamunan na mararanasan
ilang minuto l*mang matapos kumain ng abokado. Ang isa pa ay pagsusuka at pagsakit ng tiyan. "akalalason sa mga hayop na tulad ng pusa$ *so$ b*ka$ kambing$
kuneho$ daga$ ibon$ isda$ at kabayo ang pagkain ng dahon$ bal*t ng sanga$ at ubod ng abokado. Maaari itong makaapekto sa sistema ng katawan ng hayop o maging
sanhi ng kamatayan (00/).
ampalay
Ang ampalay (Momordi.a .harantia) ay isang halamang gumagapang na nabubuhay sa mga tropikong lugar. Ang baging nit# ay
humahab- ng 20 sentimetro. Ang mga dahon ay hugis puso at lumalaki ng hanggang !5 sentimetro ang diyametro. Malaman ang prutas
nito na kulay berde at may kulubot na bal*t. B*bang nahihinog ang ampalaya$ nagiging kulay dalandan ito. ;umalaki ang biluhabang
bunga ng ampalaya hanggang 30 sentimetro. 0a loob nit# ay may mga buto na tinatanggal bago kainin. +ilal* ang ampalaya sa
pagiging mapait. Mabuti ang naidudulot ng ampalaya sa katawan ng tao kayD naman pinakikinabangan ito bilang pagkain at gamot sa
maraming uri ng sakit.

B*bang gumugulang ang ampalay*$ lalo itong nagiging mapait at ang ubod naman ay nagiging matamis. +adalasang iniluluto ang
bunga at dahon ng ampalaya bago kainin. 0a 9sina$ ginagamit ang mapait na lasa ng ampalaya para pasarapin ang mga lutuin nil*ng
nilalahukan ng karne. @inagawa din itong tsaa. 0a 2akistan$ pinakukuluan ito at inihahain kas*ma ng giniling na b*ka at sakD inuulam sa mainit na tinapay. 0a
Filipinas$ iniluluto ito na may giniling na b*ka$ itlog$ at kamatis. 5sang sangkap din ito sa kilal*ng luto ng mga 5lokano$ ang pinakbet.

@inagamit ang ampalay* na panlunas sa sakit sa tiyan. ,inubuksan ang ampalaya at ibinababad sa pulut dahil mabis- itong pamatay sa bulateng nematode$ malarya$
bulutong$ at HIV. 2inagaganda rin nit# ang daloy ng dugo. Mabis-ng panlaban sa diyabetis ang ampalaya. 5sinasaayos nito ang dami ng insulin na ginagamit sa
katawan ng tao. Mula sa pagaaral$ nakatutulong din ang ampalaya upang labanan ang sakit na kanser. (A/A;)
anhaw
Ang anhaw (Livistona rotundifolia) ay katutubong palma na may makinis na bunged o pun) ng kahoy at may mga dahong
nakakumpol sa dulo ng bunged. 5tinuturing itong 2ambansang 3ahon ng Filipinas.

Ang dahon ng anahaw ay malapad at pabilog at kulay berde. Ang tangkay ng dahon ay matinik at tumutub) nang paikot sa sariling
katawan nit#. Ang anahaw ay umaabot sa taas na 20 metro kung ito ay tumutub) sa likas na kaligiran sa kagubatan. "gunit kung ito
namaEy nasa hardin o iba pang artipisyal na lugar$ tila napipigil ang paglaki at pagtaas ng palmang ito.

Ang dahon ng anahaw ay maaaring gamitin bilang materyal sa paggawa ng bubong ng mga bahay kubo. 3ahil sa kintab at hugis ng
dahon nit#$ nagagamit din itong pandekorasyon kapag may espesyal na pagdiriwang. Ang dahon nit# ay pinagtatagni at ginagamit
noong kalapyaw$ ang tawag sa sinaunang kapote. Ang buko nit# ay iginugulay at kinakain. Ang pun) ng kahoy o katawan nit# ay
ginagamit namang sahig ng mga sasakyang pandagat o pundasyon ng bahay. (0A6) (ed @0:)
aptong
5sang uri ng matigas na pun#ngkahoy ang aptong na katutubo sa 9imog 0ilangang Asia at 5ndia. Dipterocarpus grandiflorus ang
siyentipikong pangalan nit#. Mainam itong uling at gawing papel. +araniwang ginagamit na tabla ang kahoy nit# para sa sahig at
dingding na panloob ng bahay$ pansahig ng trak$ at playwud. Ang dagta nit# ay ginagamit na barnis. 0amantala$ ang punongkahoy
mismo ay mahalaga sa pagpigil ng pagguho ng lupa at pagsasaayos ng nitroheno sa lupa.

Ang apitong ay tumataas ng %3 metro$ walang sanga hanggang 30 metro$ at mat bal*t na bahagyang dilaw. May dahon itong biluhaba
at !0-!' sentimetro = 5-!2 sentimetro ang laki$ at may malaking bulaklak na may samyo. Ang pangalan nit# sa ;atin ay tumutukoy
sa pagkakaroon ng malaking bulaklak. "agkakaroon ito ng bulaklak at bungang nuwes taonta#n at nahihinog ang bunga sa loob ng 3-
5 buwan. Ang isang punongkahoy na nagsisimulang mamulaklak at magbunga bago sumapit ang ika-30 ta#n nit#.

Mainam na proteksiyon ng watershed ang apitong. "akapag-iimbak ito ng maraming tubig-ulan at natitimpi ang daloy nit# sa mga
batis$ latian$ at mga imbakang-tubig ng irigasyon. (<0A)
amorsko
Ang amorsko (3igitaria) ay isang uri ng ilahas na dam# na mabilis dumami kapag tag-araw. 9inatawag din itong murskos at tinly
at crab grass sa 5ngles. May dalawang uri ng 3igitariaK ang 3igitaria sanguinalis na mabalahibo$ mataas (umaabot sa tatlong
talampakan ang taas)$ at may dahong maputlang asul-lungtianL at ang 3igitaria is.haemum na makinis$ maliit (umaabot l*mang sa !5
pulgad ang taas)$ at may dahong madilim na lungtian na humahab- nang apat na pulgada. Ang dalawang uri ay kapuwa may
kakayahang magbunga ng !50$000 hanggang !'0$000 buto ta#n-ta#n at maaaring maba#n sa lupa nang matagal bago magkaugat$
kayD mahirap lipulin ang amorseko.

+araniwang tumutub) ang amorseko sa mga gilid ng kanal$ pilapil$ at landas sa piling ng ibang ilahas na damo. +ayD ikinabubuwisit
ng taganayon ang pagkapit ng mga buto nit# sa pantalon at palda ng nagdaraan. 5sang bugtong na pampatawa dahil sa erotikong
pahiwatig ang tungkol sa amorseko ngunit isinasadula ang ab*lang idinudulot ng amorseko sa sinumang makapitan ng mga buto nit#K

0a bukid nagsaksakan$
0a bahay nagbunutan.

5tinuturing na peste ang amorseko sa pag-aalaga ng damuhan o lawn dahil pinapatay nit# at inaagawan ng espasyo ang ibang damo. Makokontrol ito sa pamamagitan ng
pagtatanim ng higit na matibay na uri ng damo at sa paraang higit na makapal. May nabibili ring abono na may hal)ng pestesayd upang puksain ang buto ng amorseko
bago magkaugat. (<0A)
alugbti
Ang alugbti o alukbti ay may malambot$ makinis$ at matubig na sangang gumagapang. Mabilis ang paglago nit#. Bindi nit# kailangan
ang masusing pag-aalaga. "abubuhay ito sa mga tropikon na lugar tulad ng Asia at Aprika.

Ang mga dahon nit# ay malaman$ hugis puso at manipis na tulad ng okra at saluyot. "agkukulay berde o lila ang kulay nit# depende sa
edad. Ang mga tangkay nit# ay patusok ang mga dulo at lumalaki hanggang !2 sentimetro. Ang bunga ng alugbati ay matubig$ walang
tangkay$ at hugis biluhaba. +ulay lila ito kapag magulang na. "amumulaklak din ang alugbati at ang nagiging bunga nit# ay
nagkukumpol-kumpol kapag tumanda na. 2aborito din itong pagkain ng mga ibon.

Ang alugbati ay may kalsiyum$ iron$ at mga bitamina A$ , at /. Ang mga dahon$ sanga$ at buto nit# ay makakain lahat. @inagamit naman
ang dagta sa paggamot ng a.ne. Ang mga dahon na kulay lila ay ipinanggagamot sa sakit ng ulo at tiyan. +inukuha naman ang katas ng
mga dahon at inilalahok sa langis para gamiting gamot sa pas). Maaari din itong pampakinis ng pisngi at labM. Ang natural na kulay nit# ay ginagamit na pangkulay sa
iba pang pagkain. ,ukod pa sa mga ito$ maganda ding ipandisenyo ang alugbati sa mga hardin.

May ibaEt ibang tawag din ang alugbati sa >ilipinas$ gaya ng arogbati sa ,ikol$ dundul sa 0ulu$ ilaibakir sa 5loko$ at libato at grana sa 9agalog. (A/A;)
alibangbng
Ang alibangbng ay malaking punongkahoy (,auhinia malabari.a). Mula ito sa Aamily na >aba.eae o ;eguminosaeNmas kilala
bilang legume$ pea$ o beanNna kinabibilangan ng mga halamang namumulaklak. Mula sa genus na ,auhiniaNkilala rin bilang
Mountain 7bony$ 6r.hid$ at +a.hnarNna ang bulaklak ay may limang talulot$ -!2 sm na diyametro$ kulay pul*$ dilaw$ rosas$ kahel$
o lila$ at kadalasang mabango.

3ilaw kayumanggi ang bal*t ng ,. malabari.a at mayayabong ang sanga. Ang mga dahon ay may hab- na 5-!0 sm. Ang bulaklak ay
malalaki at mapuputi. +araniwang matatagpuan ito sa mga lugar na may mahahab-ng tag-araw sa ;u1on$ partikular sa 5lo.os "orte
hanggang ;aguna. Maaaring magamit bilang pampatunaw ng pagkain$ pampapurga$ pamparegla$ antiba.terial$ antio=idant$
antiAungal$ at pumipigil sa pag-ulit ng sakit. "agagamit ang dahon nito bilang pansigang bukod sa gamot sa lagnat$ kolera$ at sugat.

Ang Falibangb*ngG ay salitD ring 0ebwano para sa paruparo. Maaaring ito ang pagkakahawig ng punongkahoy sa kulisap$ dahil hugis
paruparo ang dahon ng punongkahoy.(+;;)
aksya
Ang aksya (order >abales) ay isang uri ng pun) na nabubuhay sa mga tropiko at maiinit na lugar. Ang pangalan nit#ng FakasyaG ay
nagmula sa salitDng @riyego na akis o tinik. Ang kakaibang katangian ng akasya ay ang pagkakaroon nit# ng mga maliit at pinong
dahon. 0a mga tuyong lugar$ hindi sapat ang kaunting dahon upang mab?hay ang isang malaking pun) ng akasya$ kayDEt ang mga
sanga ang nagsisilbing tila mga dahon na gumagawa ng mga gawain nit#. 2ahiga ang oryentasyon ng mga dahon nit# na nagsisilbing
proteksiyon ng pun) laban sa matinding sikat ng araw. +apansin-pansin din ang mababangong bulaklak na kulay dilaw$ pul*$ o lila
depende sa lugar na pinagmulan nit#. ;ulan nit# ang maliliit na buto na may kabagalan ang pagsibol.

5nilalahok ang mga parte ng akasya sa paggawa ng mga pagkaing ipinoproseso$ tulad ng beer$ .ola$ at mga inuming nagbibigay
enerhiya. Ang mga buto ng akasya ay iniluluto upang gawing pampalasa. @inagamit din ang akasya sa paggamot ng mga sakit na
tulad ng rabies.

Maganda ang kahoy ng akasya kayD ginagamit ito na materyales sa paggawa ng mga kagamitan sa bahay na tulad ng mesa$ papag$ at
upuan. 0a 5ndonesia$ ginagamit ang akasya sa paggawa ng papel. Ang kagandahan ng mga hibla nit# ang nagpapalambot sa mga papel na ginagamit sa pagggawa ng
,ibliya$ diksiyonaryo$ at ensiklopidya. "akakapagpalambot din ito sa paggawa ng mga tisyu.

3ahil sa magaganda nit#ng mga bulaklak at makikintab na dahon$ ginagamit din itong halaman na pandekorasyon$ lalo na sa mga lugar pasyalan. Ang iba naman ay
gumagawa ng pabango mula sa mga bulaklak. 0a 7hipto$ tinatawag ang pun) ng akasya na pun) ng buhay. @inagamit nila ito sa ibaEt ibang ritwal$ tulad ng pagpapaalis
ng masamDng espiritu. (A/A;)
kadna de amr
Ang kadna de amr (cadena de amor sa 7spanyol) ay gumagapang paakyat na baging$ bahagyang may tigas$ salit-salit ang dahong hugis
puso$ lungtian$ at tila nilagare ang gilid$ at may kumpol-kumpol na bulaklak na put( o mapusyaw na pink. +atutubo ito sa Me=i.o bagaman
laganap ngayon sa buong >ilipinas. 3alawa sa pangalang siyentipiko nit# ang Antigonon leptopus Book O Am. at Acinerascens M.
Martens O @alleotti. 9inatawag naman itong bride!s tears$ coral vine$ Chinese love vine$ queen!s "reath sa 5ngles.
@inagamit itong palamuti$ lalo na ang tila tanikalang bulaklak na ipinampapaganda sa bouquet o korona ng bulaklak. 0a ilang
pook sa >ilipinas$ ginagamit na pantapal sa sugat ang dahon. "akakain ang bulaklak$ at idinudulot na salad sa isang restoran sa
,ohol.(<0A)
kabalyro
"abalyro (3eloni= regia) ang tawag sa isang malaking punongkahoy na may dahong bahagyang mabalahibo$ maliliit at pares-pares
sa isang tangkay$ malalaki ang bulaklak na kaakit-akit at kulay pula o pula at dilaw. Ang pun)ng ito ay katutubo sa Madagas.ar at
ipinasok sa Filipinas noong panahon ng 7spanyol. +ilala rin ang pun)ng ito sa mga pangalang arbol del #uego$ Aire tree$ Alame tree$
Alamboyant tree$ o royal pon.iana.

Ang kabalyro ( /esalpinia pul.herrima) ay isa ring masangang palumpong na may dahong maliliit at pares-pares sa mga tangkay na
nakakabit sa payat na sanga$ at may bulaklak na pula o dilaw. +atutubo ito sa 9ropikong $merika at ipinasok sa >ilipinas noong
panahon ng 7spanyol.

Ang kabalyero ay karaniwang may taas na taas na !.5-5 metro. Ang mga sanga nito ay may kaunting kalat-kalat na mga tinik. 3ilaw$ pula$ at dalandan ang karaniwang
kulay nito. Ang dahon ay maayos na nakahanay sa magkabilang gilid$ 20-%0 sentimetro ang haba. Ang prutas ay isang pod o bayna na may hab-ng &-!2 sentimetro.

+ompara sa iba pa nitong uri$ ang kabalyero ang siyang pinakakaraniwan sapagkat madali itong lumago kaya ginagamit din ito bilang pambakod sa ibang maliliit na
halaman. "gunit sa kabila ng kagandahan ng halamang ito$ kilala rin ang kabalyero bilang isang uri ng halamang nakapaglalaglag ng sanggol sa sinapupunan. 0a
katunayan$ gamit ang apat na gramo ng ugat nito$ naisasagawa na ang aborsiyon sa mga unang tatlong buwan ng pagdadalantao. (A/A;) (ed @0:)
alagw
Ang alagw (Premna odorata blanco) ay isang halamang medisinal$ maliit na punongkahoy na tumataas nang tatlo hanggang walong
metro$ balahibuhin ang ibabaw ng dahon$ mapusyaw na lungti hanggang put( ang bulaklak$ malaman na lila ang bilugang prutas$ at
nabubuhay sa aplaya. Matatagpuan ito sa halos lahat ng bahagi ng >ilipinas.

@inagamit ang murang dahon nit# sa pagluluto ng paksiw at bopis. Ang pinakuluang dahon na may hal)ng kalamansi at asukal ay
nakapagpapagalJng ng ubo$ lagnat$ at sakit ng tiyan. Ang pinakuluang ugat$ dahon$ bulaklak$ at bunga ay gamot pampapawis$ pampaihi$ at
pantanggal ng sakit ng dibdib. Ang dinurog na dahon ay mainam pampahid sa sakit ng ulo. Ang paglunok ng laway na nalikha mula sa
pagnguya ng ugat nit# ay pinaniniwalaang nakapagpapagalJng ng sakit sa puso. @inagamit din ang dahon at bulaklak nit# bilang
pampaligo ng mga sanggol at panlinis ng puwit at ari ng babae. Ang dahon ay isa sa pit#ng sangkap ng pit#-pit#. (+;;) ed <0A
almasga
+atutubong punongkahoy ng >ilipinas ang almasga (Agathis philippinensis) at malaganap na ginagamit ang tabla sa industriya ng konstruksiyon. 3ahil lubhang
ginagamit sa paggawa ng bahay$ nanganib itong mawala$ kayD ipinagbawal ng pamahalaan ang pagputol ng almasiga. Ang dagta ng almasiga$ na tinatawag na resin$ ay
sinasahod din at ginagamit noon pa upang gamiting pampaningas at insenso. Binigpitan din ng pamahalaan ang pag-ani ng resin bukod sa itinuro ng >orest 2rodu.ts
Cesear.h and 3e4elopment 5nstitute (>2C35) ang teknolohiya ng ligtas na pag-ani ng dagta nang hindi napipinsala ang punongkahoy.

Ang almasiga ay malaking punongkahoy$ tumataas nang mahigit walong metro$ laging-lungti$ tuwid ang pun)$ makinis ang bal*t na kulay kayumanggi at may mga
patseng put( at abuhin. Maaari itong tumanda ng ilang sansiglo. Magandang lilim ito sa bakuran o sa tabing lansangan. Ang resin ay tinatawag ngayong Manila /opal at
hilaw na sangkap para sa barnis$ pintura$ insenso$ at iba pa. Ang tabla ay ginagamit sa paggawa ng bangka$ panloob na dingding$ playwud$ at muwebles. (<0A)
amarlyo
Ang amarlyo (#agetes patula) ay isang yerba na may halimuyak ang salJtsalJt na dahonL dilaw$ mamul*-mul*$ at malago ang bulaklakL at
tumataas nang &0 sentimetro. "agmula sa 7spanyol na amarillo ang pangalan nit# at katutubo sa Me=i.o. +ilala rin ito sa >ilipinas bilang
m$rig%ld na n*sa genus na Calendula #agetes.
Ang mga dahong hugis sibat ng amarJlyo ay makikitid at may ngipin-ngipin ang mga gilidL magkakapares ang mga dahon sa bawat
tangkay. Ang langis na nagmumula rito ay ginagamit na pampalasa sa pagkain. 2aisa-isa naman ang bulaklak sa bawat tangkay na
umaabot sa kalahating pulgada ang diyametro ng mga talulot. Makakain ang bulaklak ng amarJlyo$ at maaaring ihal) sa mga pampalamig.
Ang mga natuyong bulaklak ay ginagamit ding pamalit para sa mamahaling saAAron$ upang magbigay ng kulay-dilaw sa pagkain o tela.
5lan sa katutubong gamit ng amarJlyo ay ang pagpapakulo nit# sa tubig para maibsan ang kabag. 5pinaiinom din ang katas nit# para sa mga hindi matunawan$ may ubo$
nag-iiti$ o may ap*d o pananakit o paninigas ng tiyan. 5pinampapahid din ang langis nit# para magkaroon ng ginhawa sa rayuma. Ang katas naman ay ipanggagamot sa
sore eyes o bJsil. Ang mga katas ng ugat ng amarJlyo ay pinaniniwalaang nakapapatay ng insekto sa lupa gaya ng mga bulate o sus. Ang halimuyak nit# ay
nakapagbubugaw din ng mga langaw. +araniwang itinatanim at pinararami ang amarJlyo rito sa >ilipinas bilang pampaganda ng kapaligiran. (7/0) ed <0A
amugs
Ang amugJs (&oordersiodendron pinnatum) ay malaking laging-lungting punongkahoy na 25 m ang taas$ may mga dahong
nakahanay sa magkabilang gilid ng tangkay$ mga bulaklak na put( hanggang madilaw-dilaw na lungtian$ mga bungang maliliit$
madidilaw$ at mapipintog$ at katutubo sa >ilipinas. Ang pangalang siyentipiko nit# ay nangunguhulugang malabalahibo sa ;atin at
tumutukoy sa itsura ng mga dahon nit#. "abibilang ito sa pamilyang Anacardiaceae na mayroong bungang nababalot ang mga buto
gaya ng kasoy at mangga. Ang propagasyon nit# ay sa pamamagitan ng buto.
@inagamit ang e'udates nit# sa medisina. Ang bal*t ay pinaniniwalaang maaaring gawing gamot. Ang kahoy nit# ay mainam na
sangkap para sa konstruksiyon$ paggawa ng sahig$ aparador$ at iba pang muwebles. Matatagpuan ito sa mga kagubatang hindi pa
nagagalaw na may taas na 500 m hanggang '00 m. Matatagpuan ang mga amugis sa halos lahat ng isla at probinsiya ng >ilipinas
bagaman hindi sa maraming bilangL at sa mga karatig isla ng ,orneo$ /elebes$ Molu..as$ at +anlurang "ew @uinea. 0a >ilipinas$
tinatawag din itong bangkalari$ bangkasi$ dangila$ gagil$ karogkog$ sambulawan$ uris$ at urisan. (+;;) ed <0A
api-api
Ang api-api (Avicenniaalba) ay isang uri ng bakawan. 5to ay kadalasang lumalaki ng dalawampung metro (&& na talampakan). Ang pun)
nit# ay kulay abo kapag tuyo at kulay itim naman kapag nabasD ang bal*t. Ang dahon nit# ay makintab na kulay berde sa ibabaw at maput(
naman sa ilalim$ kadalasang hugis itlog o hugis sibat na matulis ang dulo. Ang bulaklak ng api-api ay parang mga krus tulad ng
inflorescence nit#. Ang mga talulot nit# ay kulay dilaw na may hab-ng apat na milimetro. Ang kulay ng bunga ng api-api ay maputla na
berde$ pahabD$ at may mga sumisibol na buto sa loob. 5to ay siksik o maraming palumpong na korona na madalas sumasanga sa katawan ng
bakawan. Ang ugat ay mababaw at nagdadala ng maraming bilang na hugis lapis na pneumatophores.
5to ay matatagpuan sa mga nabuong putikan (mudban(s) sa may gilid patungong dagat o sa kahabaan ng ilog. 5to ay umaakit ng mga malilit
na kulisap (fireflies).
Ang troso ng api-api ay hindi pwedeng gamiting panggatong o uling ngunit ito ay mainam gamitin na pampausok ng goma o ng isda. Ang katas ng heart"ood ay
ginagamit sa mga herbal na gamot upang makagawa ng isang gamot na pampalakas. Ang abo ng kahoy ng api-api ay maaaring gamitin upang makagawa ng sabon. Ang
mga buto naman nit# ay pinakukuluan at kinakain bilang gulay. 2aminsan-minsan may mabibili nit# sa mga lokal na pamilihan (A/A;) ed <0A
aratils
Ang aratils (Muntingia calabura) ay isang uri ng punongkahoy na namumulaklak$ mabilis lumaki$ at katutubo sa @itnang Amerika at
9imog Amerika. 9umataas ito nang lima hanggang sampung metro. Ang mga palapad na dahon nit# ay mabalahibo$ madikit$ salit-salit$
biluhaba$ may mga pagitan na parang maliliit na ngipin$ patulis$ at humahab- nang '-!3 sm. Ang mga bulaklak ay may diyametrong
dalawang sentimetro$ kulay put($ at maaaring mag-isa o may kapares. Ang mga talulot ay may isang sentimetro ang hab-. Makinis at bilog
ang mga bunga nit#ng berde kapag hilaw at pul* naman kapag hinog$ matamis$ at maraming maliliit na buto sa loob. "abubuhay ito kahit sa
mahinang klase ng lupa at nakakatagal sa mga asido at alkalinong kondisyon$ maging sa tagtuyot.
Maraming gamit ang aratiles. Ang hinog na bunga nit# ay maaaring kainin. 0a Me=i.o$ ginagawang 8am ang prutas nit# at tsaa ang mga
dahon. 0a ,ra1il$ itinatanim sa gilid ng mga ilog upang ang mga mahuhulog na bunga ay maging pang-akit sa mga isda. Ang mga bulaklak
naman ay ginagamit bilang antiseptiko at panggamot sa sakit sa tiyan at katawan$ sipon$ at sakit ng ulo. Ang mga bal*t naman ng kahoy ay ginagawang lubid.
"agbibigay naman ng magndang lilim ang makakapal na sanga at dahon nit#. 2opular na pagkain sa mga kabataan sa >ilipinas ang mga bunga nit#.
"agmula ang aratiles sa maiinit na lugar sa Amerika at naipakilala sa 9hailand at Pa4a$ 5ndonesia. "aturalisado ito sa >ilipinas at matatagpuan sa halos lahat ng bayan
sa bansa. 9inatawag din itong Pamai.an .herry$ 2anama berry$ 0ingapore .herry$ ,a8elly tree$ 0trawberry tree sa 5nglesL bolaina$ yamana1a$ .a.aniQua$ .apulin blan.o$
nigua$ niguito$ memi1o sa 7spanyolL at kersen sa 5ndones. (+;;) ed <0A
asla
Ang asla o azolla ay kimpal ng yerbang pantubig na may maliit na sanga$ at pay*t ang mga ugat. May pangalang siyentipiko ito na
Azolla pinnata. +atutubo ito sa >ilipinas$ at matatagpuan din sa ilang bahagi ng Aprika$ Asia at Australia. 3alawampu hanggang 30
bahagdan ng as#la ay protina kayD idinadagdag din ito sa patuka ng manok.

"abub?hay ang as#la sa tahimik at may mabagal na agos na anyong tubig$ dahil sinisira ng malakas na agos o alon ang halaman.
Bumahab- nang hanggang 2.5 sentimetro ang patatsulok nit#ng sangang maberde na lumulutang sa tubig. 9inutubuan ang sanga-sanga
nit# ng bilugan o may kantong mga dahon na nagpapatong-patong at may hab-ng isa hanggang dalawang milimetro. May kulay na
berde ang dahon nit#$ na mangasulngasul$ o kung minsaEy madilim na pul* na nababalutan ng maliliit na tila buhok kaya may datJng
itong tila tersiyopelo. 3ahil sa mabuhok na rabaw ng dahon kayD ito hindi napapasok ng tubig at lumulutang kahit itulak pababD sa
tubig. 5nilalay rin nit# ang as#la sa ibang mga halaman. "agtataglay ang dahon nit# ng cyanobacterium Anabaena azollae na
tumutulong sa pagsasaayos ng nitroheno sa atmospera upang magamit ng halaman. 9inutulungan nit# ang as#la na mamuhay sa mga
lugar na may mabab-ng nitroheno. Bumahab- naman ang ugat nit# palalim sa tubig.

Madalas na ituring na peste ng daang-tubig ang as#la dahil binabawasan nit# ang oksiheno sa tubig. 0amantala$ pinatutub) naman ito ng mga magsasaka sa kanilang
taniman ng palay dahil nga tumutulong ito sa paglikha ng nitroheno$ na nakatutulong naman sa pagpapataba ng lupa. May kakayahan din ang as#la na sumipsip ng
polusyong metal$ tulad ng tingga$ sa tubig. (7/0) ed <0A