You are on page 1of 24

273

YAZ 2013 / SAYI 66


273-296
bilig
Trk Evi dealletirmesinde
Osmanl Evi ve Anadolu Evi
Kavramlarnn Ortaklklarna likin
levsel Aklamalar
Uur Tuzta

lgi Yce Akun

z
Bu makalenin hedefi, geleneksel ev konusunun Trk evi,
Osmanl evi, Anadolu evi gibi etiketlerle incelendii ara-
trmalarn deerlendirilmesidir. Trk evi idealinin Akademik
sylemde nasl ele alnd nemli ilgin bir tartma konusu-
dur. Trk evi kavram, deien artlar ierisinde eitli farkl yo-
rumlara ve itirazlara maruz kalmasna ramen, temel bir ara-
trma ve zmleme konusu olmaya devam etmi ve hatta mi-
mari zler zerine yapm olduu vurgu sebebiyle Trkiyede
hem rlvecilik hem de tipoloji almalarna yn vermitir.
Trk evi kavramna kar 1970lerden itibaren yava yava yk-
selen, 1990lardan sonra ise bir hayli artan itirazlara ramen,
kavram olduka kurumsallam olduundan, Osmanl veya
Anadolu konut kltrn ancak bu kavramn paradigmalar
ierisinden tartmak kanlmaz olmutur. Ksacas bu makale-
de geleneksel evle ilgili almalarda ideal Trk evine ykle-
nen anlamlarn anlalmasna ve Osmanl corafyasndaki ev
kltrlerinin idealize edilmi bir kavramla birbirlerine z bak-
mndan balandrlmas meselesi irdelenmeye allmtr.
Anahtar Kelimeler
Mimaride dealletirme, Osmanl Evi, Trk evi, Anadolu evi
_____________

Yrd. Do. Dr., Cumhuriyet niversitesi Mimarlk Fakltesi Mimarlk Blm Sivas / Trkiye
ugurtuztasi@gmail.com

Prof. Dr., Mimar Sinan Gzel Sanatlar niversitesi Mimarlk Fakltesi Mimarlk Blm stanbul / Trkiye
iaskun@msgsu.edu.tr

Tuzta, Akun, Trk Evi dealletirmesinde Osmanl Evi ve Anadolu Evi

274

bilig
YAZ 2013 / SAYI 66
1. deal Osmanl Trk Evi ve Anadolu Evleriyle Olan Ortaklk Temas
deal Osmanl Trk Evi ile Anadolu Evleri arasndaki ortak zellikle-
rin tespitinin iki ayak zerinde temellendirildiini grrz. Bunlarn ilki-
nin kayna olarak Sedad Hakk Eldemin Trk evi tanmlar ve tipolojileri
gsterilebilir (Eldem 1954). Ortaklklara ilikin grlerin ikinci ayan
ise, nce Erdem Aksoy (1963) ve nder Kkermann (1973, 1985)
balatt kken tartmalarna, ardndan da Ayda Arelin (1982) gene
kken problemini dikkate alarak Osmanl evi iin ortaya koyduu biimsel
ve meknsal kartlklar ilkesine balayabiliriz. Bu aratrmalarla, temelde
Osmanl evi diye nitelenen evlerle Anadolu-Trk evi veya Anadolu evi
diye nitelenen evler arasndaki ortaklklarn Eldemden farkl yntemlerle
sorguland aka grlebilir. u da unutulmamal ki, bu almalar ve de
sonrasndaki akademik almalarda her ne kadar temelde Trk evi nitele-
mesinden kalr gibi gzklse de, Trk evinin karakteristik bileimleri
zerinde idealletirilmi tanmlamalardan yeri geldike istifade edilmitir.
Zaten, uzun soluklu Trk evi aratrmalarnda benzer sylemlerden hi
vazgememi olan Eldemin Trk evi aratrmalarnn etkinliinin de bu
noktadaki ilerlii kanlmaz olmutur. Ksacas Eldem, kken sorununu
fazlasyla dikkate almayan ortaklklar zerinde dursa da, kken sorunuyla
beraber etkileimleri de inceleyecek, birok akademisyen Osmanl-Trk
evi ve Anadolu-Trk evi arasnda kimi zaman meknsal blmler ve d-
zenlemelerdeki, kimi zaman da d meknlarda kurulan ilikilerdeki ortak-
lklar zerinde fikirler ortaya koymulardr.
2. Ortak Bir zn Temel Belirleyicisi: Kltre Dayal Aklamalar
Eldem (1954) be yzyl iinde byk gelimeler gsteren ve yaylp kk
salan Trk evinin iklim, tabiat ve folklor bakmndan birbirinden uzak ve
farkl blgelerde belirli tipler oluturmasnda belirleyici faktrleri malzeme,
iklim ve kltr olarak sralar. Eldeme gre, bu faktrler, ufak tefek dei-
ikliklere ramen, ortak bir plnn aynen uygulanmasna engel olamamtr
(1954: 12). 1960lara kadar Eldem ve adalarnca kimi zaman iklim ve
malzeme, kimi zaman da kltrel veriler Trk evinin eitli blgesel farkl-
lklarn aklamak iin gayretle kullanlmtr. Benzer bir ekilde Trk evi
tanmna geni yer verilen 1940-60 yllar arasnda Tde yaplan yeterlik
almalarnda (Kafesiolu 1949, Kmrcolu 1950, Tomsu 1950, Berk
1951, akrolu 1952, Erginba 1954, Kafesiolu 1955, Eser 1955), bu
evin ekillenmesinde rol oynayan kltrel tesirler, dier idealletirilmi
etkenler olan iklim ve malzeme tesirlerinin ele aln ekliyle farkllklar
gstermez (Tuzta, 2010). Ancak, bu tr aratrmalarda kltrel veriler

Tuzta, Akun, Trk Evi dealletirmesinde Osmanl Evi ve Anadolu Evi



275

YAZ 2013 / SAYI 66


bilig
dile getirilmi olsa da yeterince aklanmamtr. Sadece Tomsunun
(1955) yeterlik almasnda kltrel verilerin - Trk evinin ekillenme-
sindeki tesirleri yeterince aklanmasa da - kltrel ve sosyal hayat, din ve
gelenek gibi bileenleri ayr balklarda ele alnarak, bu verilerin genel ola-
rak geleneksel evlere tesirlerinin nemi zerinde durulur (1955: 8-11).
Her ne kadar 1950li yllarda Eldem tarafndan Trk evinin corafi ve
kltrel kapsamnn haritas izilmeye allmsa da (1954: 11), sonraki
akademik almalarda zellikle Anadolunun homojen olmayan kltrel
ve fiziksel verileriyle ortaya kan konut tiplerini aklamak iin farkl ne-
riler getirilmitir. yle ki, ortak bir Trk evi tanmna ait akademik sorgu-
lamalarn zellikle Aksoy (1963) ve Kkermann (1973, 1985) balatt-
kken tartmalaryla gndeme tandn daha nceden belirtmitik.
Hem Aksoy, hem de Kkerman tezlerinde ikili kltrel bireim zerin-
de dururlar. Onlara gre, Trk evi bir taraftan gebelik dnemine kadar
uzayabilen bir kltrel katmanla, dier taraftan da Anadoludaki yerleik
kltrel verilerle ekillenmitir.
Trk sanat tarihilerinin Orta-Asyadan gelen gebelik etkilerine eilme-
sinin, dahas Trk evinin ger adryla olan bantsnn ncl kaynakla-
rna deinmek faydal olacaktr. Bu tartmalar, ger adr (yurt) ile kub-
be arasnda biimsel bir sreklilik olduu fikrini tartmaya aan Celal
Esad (1928) a hatta Kubann yorumuyla Esadn ncs olan nl sanat
tarihi Strzygowski (1917)ye kadar gtrlebilir (Kuban 2007: 14). Bu
kaynaklar Aksoy (1963) ve Kkermann (1973, 1985) ortaya att
tezlerin ekillenmesinde de etkin olmutur. Aksoy, gebelik hayatnn
Anadoludaki mesken kltrn ekillendiren vasflarn iki grupta toplar.
Ona gre, bunlardan ilki, tabiatla kurulan yakn ilikilere bal olarak orta
meknn olumas, kapallk ilkesi ve topraktan kurtulmu bir yaama ka-
tnn oluturulmas olup, ikincisi ise gene gebelik detlerine bal olarak
kilimlerle ve rtlerle ekillendirilmi adr tavanlarn devam saylabilecek
ahap tavan tezyinat, zemin deme malzemesi olarak toprak kullanmak
ve byk-aile yaaynn devam ettirilmesidir (1963: 73). Kkerman,
Aksoyun gebelik artlar, slm dininin Asya'dan gelen meditatif cere-
yanlarla birlemesi ve Anadolu'nun iklim ve topografya verilerine (Aksoy
1963: 87) dayal olarak gelitiini iddia ettii Anadolu Trk evinin ekil-
lenmesinde kltrel belirleyicileri benzer ekilde yorumlar. O da, meknsal
bileenlerinden hareketle geleneksel Trk evinin orijinini Orta Asya ve
Anadolu'daki gebe hayat tarzna ve gebe Trk adrna dayandrm-
tr. Ona gre, yer kavram, vatan duygusu gebelikle beraber bir anlamda
topraktan zlmeyi gerektirmi, bu zlmeyle oluan soyut bir evre

Tuzta, Akun, Trk Evi dealletirmesinde Osmanl Evi ve Anadolu Evi

276

bilig
YAZ 2013 / SAYI 66
kavram ise, Asya steplerinin doal etkileriyle gelierek snrlayc ve koru-
yucu bir yaama evresi olumasna sebep olmutur ki, o, bu etkilerle
kurulan evrenin yapay olarak yaratlan i dzen ilkesini tadn iddia
eder (1985: 27). Ayrca odalarn biimlenmesinde de etkin olan ie dnk
bir yaant ve d ilikilerdeki kstl zmlerin ise slmi dnya grn-
den kaynaklandn belirtmektedir (1985: 45). Kkerman, almasnda
Anadolu'nun konut corafyasn baz kltrel etkileimlere gre blgeye
ayrmaktadr. Ona gre, Trk evinin arlk merkezi olarak grlen d
etkilere en kapal olan Anadolu blgesi ile devaml d etkilere ak ky
blgeleri esas blgeler olup, bu iki blge arasnda kalan karm kua
olarak bir ara kesit kua da vardr (1985: 48-49). Kkermann kar-
m kua olarak adlandrd blgeyi, daha sonra kltrel verilere bal
olarak biimsel ayrntlaryla blgesel bir snflama yapan Kazmaolu ve
Tanyeli gei blgesi olarak adlandracaktr (1979: 33).
Aslnda kken meselesi, Trk evi tezini desteklemek isterken zora sokan
bir tarzda gelimitir. Ne de olsa adr-oda ilikisi bir indirgeme olduun-
dan, bu kadar soyut bir ilikinin btn bir yaama kltrndeki rolnn
byklnn sorgulanmasna neden olacaktr (Tanyeli 1996: 425-426).
Aksoy ve Kkermann iddia ettikleri gebelik kaynaklarn dikkate
alan Hlya ve Ferhan Yrekli ise almalarnda bu zaman skalasyla ban-
tl olarak Trk evinin Osmanl evi diye nitelemeyecei konusuna dikkat
ekerler (2005: 10).
te yandan Osmanl evi nitelemesini tercih eden Arel, evlerin meknsal
rgtleniini dorudan kltrel verilerle aklar. Ona gre kltrel yapya
bal olarak Osmanl evi birtakm kartlk ilikileriyle olumu ve tipolojik
dzeni de bu kartlklarla beraber ekillenmitir. Arele gre, ilevselden
simgesele uzanan bir deerler dizisi iinde anlam kazanan bu ilikiler sis-
temi, kart elerin birbirinden kopartlarak yaltlmas eklinde deil,
dolayl olarak, meknsal nitelik bakalamalaryla gerekletirilmitir
(1982: 80-81).
Arelin Osmanl evinin tipolojik zmlemesinde zerinde nemle durdu-
u zemin kat-oturma kat kartl, yani fevkanilik (asma ev) ilkesi olmu-
tur ki, kendisi asma ev tipinin kkenini Asya'da Trklerin yerletii blge-
lerdeki yksek ev tipine balar (ekil 1-2). Arel, tipin benimsenerek kulla-
nmn da simgesel ve kltrel deerlerle ilikilendirir ki, fevkanilik ilkesi-
nin yaatlmasnn kaynaklarn onun hem Trk kltrnde onursal ayr-
calklara hitap etmesiyle hem de Kuran- Kerim'de de geen yksek tutul-
mu kk kavramna karlk gelmesiyle ilikilendirir (1982: 40-42).
Arelin ortaya koyduu kartlklar ilkesi, temelde hem onun Osmanl evi

Tuzta, Akun, Trk Evi dealletirmesinde Osmanl Evi ve Anadolu Evi



277

YAZ 2013 / SAYI 66


bilig
diye niteledii ev tipine, hem de kimi akademisyenlerin Anadolu-Trk evi
veya Anadolu evi diye niteledii ev tiplerine ait biimsel ortaklklarn -
Eldemden farkl yntemlerle - sorgulanmas yolunu aacaktr. Zaten, Arel,
Eldemin Trk evi nitelemesinin baskn olduu bir ortamda kltrel or-
taklklar tanmlamann ancak Osmanl evi nitelemesiyle ortadan kalkabi-
lecei grndedir (1999a, 1999b). Bu yntemlerle konuya yaklaan
akademisyenlerden Nur Akn, Balkanlardaki Osmanl evlerini inceledii
almasnda Anadoludaki evlerle olan ortaklklar ve farkllklar ele alr-
ken gene ortak bir kltrel birliin varlndan bahseder (1996: 276).
1980li yllarda Eldem'in de o dnemde zerinde srarla durduu, farkl
ve blgesel gelimeler geirmi olduu halde Osmanl evini oluturan esas
Trk uygarl, yaam ve ev kltr (1984: 19) vurgusu, corafi veya
kltrel tanmlamalarn rotasn Trk evinin kalplam aralaryla ak-
lama nerisini de tamaktayd. Eldemin 1950li yllardan 1980lere ge-
linceye kadar ncelikli olarak tercih ettii Trk evi terimine Osmanl-evi
ya da Osmanl-Trk evi vurgusunu da dahil etmesinin (1984: 10) baka
bir sebebi de, 1980li yllarda zellikle Osmanl vernakler konut mimar-
ln kendi mimari malvarlklar olarak tanmlama abasnda olan Balkan
lkelerindeki gelimeleri de dikkate almas saylabilir. te yandan, 1980li
yllardan sonra baz aratrmaclarn fazlasyla zerinde durduu Anadolu-
Trk evi tariflenirken bile bu ev tipinden Osmanl-Trk evine gei, hem
kltrel bir sentez ilikisi, hem de Eldemin baskn bir Trk kltrnn
egemenlii vurgularyla pekitirilerek yaplmtr. rnein, Ayana gre
bu geiin rotas yledir: Hi kukusuz, at srtnda Anadolu'ya gelen
Trkler, fethettikleri topraklarda yepyeni bir Anadolu kltr ile kar-
lamlardr. nceleri fethedilen yerlerde, bata Bizans konutlar olmak
zere mevcut evlerden yararlanlm olmas doaldr. Fakat, bir sre sonra
Osmanllar, dier sanat kollarnda olduu gibi mesken mimarisinde de,
getirdikleriyle Anadolu'da hazr bulduklarn, kendi inan ve anlayla
sentez ederek Osmanl Trk Evi dediimiz konut tipini oluturmutur.
(1997: 2)
Aksoyun ve Kkermann almalarndan sonra kken konusuna eile-
cek akademisyenlerin fazlasyla sorguladklar Anadoluda var olan konut
tiplerinin Trk evinin ekillenmesine tesirleri ve bu kltrel katmann
etkileri konusuysa, 1980li yllarn bandan 2000li yllara kadar eitli
sempozyum ve konferanslarla tartlmtr. Yine Aksoy ve Kkerman
kaynakl olarak zellikle gebe Trklerin kozmogonisi, dnya gr, aile
yaps ve sosyal dzeni, gebe adr kltr ile ilgili olanlar taranarak
Trk evi pln tipinde gebe Trk kltrnn izleri yakalanmaya ve yo-

Tuzta, Akun, Trk Evi dealletirmesinde Osmanl Evi ve Anadolu Evi

278

bilig
YAZ 2013 / SAYI 66
rumlanmaya allmtr. Ksacas, blgelere gre deien evresel faktrler
nedeniyle ortaya kan farkl mimari biimlenilere ramen Anadolu'nun
geleneksel konut mimarisinde belirleyici faktrn kltr olduu zerinde
duran almalar ortaya kmtr (Turgut 1990, Karpuz 1984: 2-3, Gnay
1998:16). almalarda ister Anadolu-Trk evi, isterse Osmanl evi nite-
lemeleri tercih edilsin temel belirleyici yaklam, kltrel boyuttaki dei-
mezlikler ve bu balamadaki belirleyiciler olmutur. Yani, iklim, topograf-
ya ve malzeme ne kadar farkl olursa olsun, ortak bir zn temel belirleyi-
cisi olarak kltr ou zaman devreye sokulmaya allmtr.
3. Meknsal Blmler ve Dzenlemelerle Kurulan likiler
1970li yllardan sonraki geleneksel ev aratrmalarnda Eldemin tersi
ynnde gelien fikirlerin ncellii bile Eldemin Trk evi idealletirmele-
rini sorgulamakla balar. rnein, geleneksel ev alannn nemli isimlerin-
den Kubann ilk Trk evi aratrmalar, adeta Eldemin hem tipolojik,
hem de tarihsel yaklamlarnn sorgulanmasdr. Her ne kadar ortak bir
plan motifi konusunda anlam gibi gzken Kuban ve Eldemin ayrld
nokta ise, Eldemin daha ok Marmara Blgesi ve stanbul evresini dikka-
te alarak dorudan ev tipini tayin ettiini vurgulad sofaya (1954: 12)
ncellik vermesi, buna karn Kubann - kkeni de hesaba katarak - daha
ok Yakndou ve Anadolunun daha eski mimari kltrlerle ilikili olan
eyvan, avlu, gibi meknsal bileenleri ne karmasdr. Kuban, klsik ha-
yatl Trk evi ile Gneydou blgesindeki konutlar bu meknsal bileen-
ler zerinden biimsel ortaklklarla ele alr (1995: 42). Kubann zerinde
durduu Trk evi ile Anadolu- Trk evi planimetrik kurgu ortaklklarn
bir ok akademisyen de benzer bir yaklamla eyvan ve avlu gibi meknsal
birimlerle sofann meknsal aktivitesini karlatrarak yapacaklardr. As-
lnda, kken bantsn ne alan ve Kubann grleriyle olgunlaan bu
yaklamlarda eyvann Eldemin ilkel tipler olarak grd sofasz tipten
tutun da sofal evlere ve Gneydou Anadolu blgesinin arlkl avlulu
tiplerine varncaya kadar konutlarn deimez meknsal bileeninin eyvan
olduu gr genel bir kandr. rnein, konuyla ilgili olarak Hlya ve
Ferhan Yrekli u deerlendirmeyi yaparlar: Eyvan ilevsel olmayan (baz
rneklerde dey sirklasyon eleman burada yer alabilir), buna karlk
evin plan emasn netletiren ve odann volumetrik etkisini glendiren
bir elemandr. Plan emasndaki yerinin ve varlnn eyvan ad ile daha
eskilere dayanmas, bu ev tipinin gemile balantsn kuran en nemli
sebeptir. Eyvan'n en nemli grevi, hayatn ara yer olabilmesini glen-
dirmesidir. zellikle drt odal tiplerde hayatn bahe ve sokaa balants
eyvanla gerekleebilmektedir. Burada arada olma grevi tamamen eyvana
kalabilmektedir. (Yrekli 2005: 10) Trk evini geleneksel-konut ile ant-

Tuzta, Akun, Trk Evi dealletirmesinde Osmanl Evi ve Anadolu Evi



279

YAZ 2013 / SAYI 66


bilig
sal mimari arasndaki ortaklklar veya etkileimler erevesinde deerlendi-
ren aratrmaclarn zerinde nemle durduu meknsal motiflerden biri
gene eyvan olmutur (gel 1996: 51-56, Azizov 2008). Ksaca, nasl ki
Eldemin Trk evinin zmlenmesinde ortak plan motifinin balayc
gesi sofa ise, Anadolu-Trk evi veya Anadolu evi olarak nitelenen evler
iin btnsel anlam salayacak tipolojiler zerinde duran aratrmaclar da
egemen motif olarak eyvan kullanmlardr. rnein, Gneydou-
Anadolu evlerinde ortak bir plann btnleyici esi olarak eyvan (2007:
490) gren Kubana gre -Trk evinin temel motifini oluturan- hayatl
ev tipolojisinde de (ekil 3) hayatn ideal biimi eyvandan ayrlamaz
(1995: 143).
Gneydou'daki tarihsel ev tiplerini eyvanl, bindirme kubbeli, hilani ve
tteklikli ev olarak drt grupta ele alan Gnkut Akn, Osmanl evi ile
eyvanl ev olarak adlandrd iki ev tipi arasndaki meknsal kurgu ortak-
lklarn oda ve ak hacimler ilikisine balar (1985: 65). O, Kubandan
alntlayarak (1975: 196), geleneksel Osmanl evlerinin tasarmnda gzle-
nebilen en ilgin ve srekli zelliin iki oda ile aralarndaki bir ak ha-
cimden ve bunlarn nnde uzanan bir saak altndan meydana gelen plan
motifi olduu grn savunur. Ona gre, kuramsal dzeyde ev planlar-
nn tasarlanmas bu ekirdekten balayarak olumutur ki, hatta simetri
kaygs tamad sylenegelen geleneksel Osmanl evinin kkeni de si-
metrik olan bu l birim (oda-eyvan-sofa) ilikisinde aranmaldr (1985:
53). Aknn zerinde durduu baka bir ortaklk ise, hilani ve eyvanl
evlerde de grlen -Arelin ortaya atm olduu (1982)- altkat/stkat kar-
tldr ki, ona gre, geleneksel Osmanl evindeki tmel biim, gerek-
ten hilani ve eyvanl evi artrr (1985: xxx, dipnot:368).
Akn gibi, Dou Anadolu blgesindeki geleneksel konutlar zerinde al-
m olan Erdim ise, Anadoluda geleneksel konutunun ortak zelliini
yinelenen ilevsel bir birime dayandrr (1980: 112). Benzer bir yorum
getiren Binan da, Kapadokya Blgesi ile Gneydou Anadolu konutlarn
benzer ilikilerle karlatrarak, gerek derin ve ezamanl etkilerle gelien,
gerekse yaam dzeni ve Trk gebe kltrnn verileriyle oluan oda
biriminin Anadoludaki geleneksel konut kltrlerinde temel belirleyici
olduunu vurgular (1994: 76).
Aslnda yukarda Akn, Erdim, Binan gibi aratrmaclarn yorumlar, oda-
nn Osmanl evinin ana bileeni olduu konusunda genel bir uzlamaya
varlm olduunu belirten Tanyelinin grlerini destekler niteliktedir
(1996: 425-426). Kuban, Eldem (1944: 1-28)den alntlayarak kendi
bana bir ev olan Trk odasnn ev iinde bir ev olarak btn gelime

Tuzta, Akun, Trk Evi dealletirmesinde Osmanl Evi ve Anadolu Evi

280

bilig
YAZ 2013 / SAYI 66
sreci iinde yaamn srdrdn belirtir ve de odann tek bana evi
oluturduunun kant olarak tek odal evleri gsterir (1995: 106). Arel de,
Aksoy (1963) ve Kkermann (1985) tezinden hareketle Geleneksel
Anadolu evlerinde temel bileenin oda birimi olduunu ve odann ger
adryla byk benzerlikler tadn dahas temel zelliklerin ayn oldu-
unu belirtir (Arel 1999b: 31-43). Arelin zerinde durduu ortak motif-
lerden biri de yine Asya kkenli olan kk motifidir ki, baz aratrmaclar
Anadolu evinin ortak kkenini kk yapsnn kullanmna bal olarak
ett etmitir (Esin 1976: 15-18, gel 1981: 231) (ekil 4-5). rnein,
gele gre, Trk evinde d sofasnn bir paras olan hayat-kknn
kullanmyla, sofal pln dnda kalan Gneydou Anadolunun orta avlu-
lu evlerinde grlen ve genelde bahe duvarnn stne konabilen seyirgh
arasnda sofa kk anlamnda ortaklklar vardr (1981: 231). Geri kk
motifine Eldem de deinmitir, ancak Eldem'in sralamasnda ikincil bir
e gibi gsterilen kk motifi, Esinin incelemelerinde ev tasarmn ko-
ullandrc bir tema olarak ele alnmaktadr (1976: 15-18).
te yandan, odann yan sra baka bir uzlama alann da, gei veya hiz-
met alan olarak grlen odalararas ortak mekn olduu rahatlkla sy-
lenebilir. Bu nokta da daha ncede belirttiimiz gibi, bir ok aratrmac
ya Eldemin belirledii balca e olan sofann ilevini baka anlamlarla
ilikilendirmi, ya da Anadolunun farkl blgelerinde sofann ilevine
karlk gelen baka meknsal birimleri n plana karmtr. Aslnda El-
dem, tipolojilerinde dorudan meknsal dlamalar yapmaz, o, daha ok
Trk evinin geni kapsaml corafyasnn farkndalyla her tipte grlebi-
lecek karakteristik unsurlar zerinde younlar. Eldemin hem sofasz
tipin yaylma alan olarak Irak ve Suriye evleriyle olan yaknlna iaret
etmesi, hem de o blgeye yakn orafi alanlarda avlunun sofann ilevini
karlayan bir meknsal unsur olduunu vurgulamas, sonrasnda avlu ve
sofa arasndaki ilevsel bantlar kuracak aratrmalar iin ncl tanmlar
olmutur (1954: 25). Baka bir konu da Eldemin Trk evini kronolojik
bir gelimeyle ele ald d-i-orta sofal tipolojik kurgunun (1954) (ekil
6) baz aratrmaclarca ak- kapal meknsal ilikiler sistemine indirgen-
mesi olmutur. Eldemin tipolojilerinde d- i -orta olarak snflanan sofa,
Akokun aratrmalarnda ak ve kapal olarak nitelenmitir (1953: 143).
Sonrasnda, Kazmaolu ve Tanyelide, Akoka benzer bir yaklamla ak,
kapal sofa tipolojisi zerinde dururlar (1979: 33). Arelde, kartlklar
ilikisini dikkate alarak, Osmanl evinin meknsal blnmesini ak-kapal,
ieri-dar kartl zerinde ele alr (1982: 47-54). Aliolu ve Alper,
Mardin Evleri zerine yaptklar aratrmalarnda mekansal dzenlemelere
ilikin bulgular dorudan bu indirgemelerle inceler (2008: 93-94). Ku-

Tuzta, Akun, Trk Evi dealletirmesinde Osmanl Evi ve Anadolu Evi



281

YAZ 2013 / SAYI 66


bilig
banda Klsik Trk Evinin yar-kapal ve kapal meknlarn ikilii teme-
line dayandn, gelime srecinin de bu ikilikle srdrlerek evin plann
d biimini ynlendirdiini belirtir (1995: 64-69).
Burada unun altn izmekte yarar var ki, o da, Anadolu- Trk evinin
plan tipolojisinin temel belirleyicisi olarak orta mekn gren aratrmac-
lar arasnda Aksoyun ncellii ve etkileridir. Aksoy, Anadolunun eitli
blgelerinden toplanm tipik planlarn analizinden btn odalarn ald
bir ortak meknn Gneydou Anadolu evinin avlu evinin ak orta
meknlarnda, Akdeniz evinin ak sofa ve hayat mekannda ve stanbul
evinin caml kapal sofasnda gelimesinin en st noktasna ulatn orta-
ya koyar (1963: 69). Ulusuda bu akademik yaklamn etkinliini rahat-
lkla grrz. Ulusu, mekn rgtlenmesi ve grup strktrndeki ilkeleri
zmlerken hem Aksoyun orta mekn hem de, Arelin kartlklara bal
meknsal hiyerarisine bavurarak konuyu zetler. Ona gre greceli ve
hiyerarik olan bu kartlklar ilikisinde orta mekn (sofa veya hayat)
odalar ile konut dnn veya baodann arasnda kartlklarn bulutuu
yerdir (1991: 222). Aslnda Aksoyun orta mekn tezinin adeta idealleti-
rilmi bir izgiye kavutuunu rahatlkla grebiliriz ki, Kayserideki Erme-
ni evlerini Mslman evleri ile karlatran Bykmh da plan oluumla-
r asndan ortak zellikleri gene Aksoyun tezi dorultusunda sralar
(2006: 199, 200).
Ne var ki, Trk evinin belirgin, tipik unsurlarnn sofa tipolojisiyle akla-
nabilecei alanlardan uzaklaldka karlaan problemler, sofann evin
orta mekn ilikilerini karlayan bir servis alan olduu bantsyla gide-
rilmeye allmtr. Bylelikle, oda ve hizmet birimlerinin topland bir
orta mekn ilikisi zerinden meknsal eletirilmeler yaplmtr ki, yuka-
rdaki deerlendirilmelerde de grlecei zere, bu daha ok Gneydou-
Anadolu veya Dou Anadolu Blgesinin avlulu ve eyvanl evleriyle sofal
Trk evi arasnda yaplmtr. Bylelikle kimi zaman sofa, hayat gibi kimi
zaman da revak, avlu, eyvan gibi meknsal motifler bu indirgemelerle yo-
rumlanacaktr. Bu trden indirgemeleri yapan Sayan ve ztrk, almala-
rnda sofann konumuna gre bir tipoloji yaplamayacan ancak yaplar-
da Eldemin tipolojilerini karlayan bir ortak alann bulunduundan bah-
sederler. Onlara gre, bu mekn yrede revak olarak adlandrlan geni
sofalardr. Yazarlar o yrenin evlerinde avlu, bahe, revak gibi plan ele-
manlar zerinde detayl olarak dursalar da, gene de herhangi bir tipoloji
denemesine girimezler. Bu da Eldemin idealize ettii emalardan ya da
tipolojilerden uzaklaldka yaanan akademik kmazlar gsteriyor olsa
gerek (Sayan ve ztrk 2001: 27-32). Bu trden aratrmalarn temel

Tuzta, Akun, Trk Evi dealletirmesinde Osmanl Evi ve Anadolu Evi

282

bilig
YAZ 2013 / SAYI 66
problemi mekansal akmlar yaplrken yerellii dlayc tipolojilere ba-
ml kalnmasdr. Ancak Anadolunun btn blgelerinde sofa, hayat
veya revakn sofay karlayan meknsal anlamlar edeer deildir. rne-
in Aksoy, iklim ve toporafik artlar takip eden Trk iskn yapsn,
avlulu ev, ak hayatl ev veya kapal sofal ev eklinde gruplar ki, (1963:
85) gene Berkin Konya evleri iin yapt tipolojide de hayatl ve sofal
evleri ayr ayr gruplandrmas (1951: 11) bu ikilemlere iaret eder. Arelde
Kubann srarla zerinde durduu -Eldemin d sofal tipolojisini karla-
yan- hayatl motifle sofa ikilemi arasndaki karmaaya dikkat eker
(1999a: 201), mamolu da Kayseri evlerinde sofann dier blgelerdeki
kullanmyla olan farkllklarna vurgu yapar (2006: 85).
zetle, Trk evi aratrmalarnda blgesel farkllklar ortak bir paydada
birletirme abas, bu farkllklara srekli yenilerin eklenmesi sebebiyle
sekteye uram bylelikle mesele daha da karmaklamtr. Belki de bu
yzden ortak unsurlar giderek daha soyut dizgelerde aranmaya balanm-
tr, denebilir. rnein Gney, Trk evini planimetrik kurgu ortakl,
ilevsel kurgu ortakl, kavramsal ortaklklar gibi ok daha genelgeer
ilkelerle tanmlama gayretinde olmutur (2003: 94-141).te yandan k-
ken bants zerinde durmayan, ancak yaama ve piirme gibi meknsal-
bileimlere dayal ortaklklar zerinde duran aratrmaclar da vardr. Bu
aratrmaclardan Orhun, Hillier ve Hansonun mekn dizimi yntemini
kullanarak, Anadoludaki geleneksel evlerin yeme, piirme gibi organizas-
yonlar erevesinde tmletiini, o sebeple Trk evi nitelemesi yerine Ya-
amada Tmleik Ev nitelemesinin daha doru olduunu iddia eder
(1999: 81-82).
Buraya kadar yaptmz tespitlerden sonra denebilir ki, ortaklk temas-
nn -zerinde tam bir anlamaya varlamam olsa da- hem kken mesele-
siyle ister istemez ortaya kan ovenizm sorununu dengeledii, hem de
Eldemden bu yana desteklenen, tamamen lkeye zg ve zgn bir yap
geleneinin varl fikrini dorulayc bir nitelii olduu aktr. Geri
Trk evi fikri ideolojik desteini kaybetse de, bu zgn fikrin Trklerin
n ayak olduu bir evrimle ortaya km olduu fikri genel kabul gr-
mtr. Ancak, bu kken meselesine daha Batdan bakanlar, meseleyi
daha da karmaklatracak iddialarda bulunurlar. zellikle Balkan evleri
ve stanbul zelinde incelemelerde bulunan baz yabanc aratrmalar,
(Bk. Bozdoan1996, Sezer 2005, Akcan 2008, Tuzta 2009) kken ola-
rak Bizans kltryle ekillenen bir ortak evrime dikkat ekerler. Her ne
kadar Esadn Trk evi ve Bizans evi arasndaki baz yapsal kurgu ve mal-
zeme kullanmndaki benzerlik ve etkileimleri kabullenmesiyle (1909:

Tuzta, Akun, Trk Evi dealletirmesinde Osmanl Evi ve Anadolu Evi



283

YAZ 2013 / SAYI 66


bilig
243) balayan, ancak Eldemin keskin ifadelerle reddettii (1984: 19, 20)
bu etkiler uzunca zaman tartlmtr. rnein, Kuban, Bakent de dahil
olmak zere Bizans konut geleneine ilikin verilerin yetersizliine dei-
nerek, Trk evi geleneine Bizans ncelleri bulmann varsaym aamad-
n belirtir (1995: 28). Cerasi, ise sadece malzeme kltrnde Bizans
uygarlnn arlnn gl olduunu vurgulamtr ki (1999: 174),
Sezginde stanbul'un Fener semtinde -Lale devrinde ina edilen- ta ko-
nutlar rnek gstererek, Baz Avrupal yazarlarn bu binalarn Bizans
evleri olduklarn iddia etmekle yanlgya dtklerini savunur (Sezgin
2006: 16). Trk, Yunan, Arnavut, Bulgar vs. gibi lkelerin geleneksel ev
tipolojilerinde yresel etkileimleri analiz eden Yannis Kizis ise, ortak
kkenin ne Kubann iddia ettii gibi hayatl tipoloji, ne de Aksoy (1963)
ve Kkermann (1973, 1985) iddia ettii gibi gebe adrna bal bir
kkenle ilikili olmadn belirtir. Kizis, dou burjuva konutu olarak
adlandrd konutlarn ortak kkenini ise Bizansa dayandrmaktadr
(1999: 122-129).
4. Trk Evinin Zamansz deal z: Tahtanilik ve Fevkanilik
Eldem, Trk evinin yapsal kurgusu ve d evreyle kurduu ilikilerin
tariflenmesi iin setii terminolojiye -raklndan ustalna kadar-
sadk kalmaya alr. Dahas o, Trk evinde zemin katlar sokan devam
olarak niteleyen James Dallaway (Arel 1982: 36, Kuban 1995: 40) gibi
gezginlerin ya da benzer pitoresk zellikleri modern mimarinin temel
ilkelerine yakn bulan Le Corbusier gibi modern bir mimarn Trk evi
anlatlarna ve izimlerine konu olan ekilsel leitmotiflerin cazibesinin o
kadar farkndadr ki (ekil 7), bu cezbedici unsurlar onun, -Modern un-
surlarn izinin ispat iin erevesini deitirmemeye zen gsterdii-
tarifiyle, uzun revakl, geni saakl, yerlere uzanm bahe duvarlaryla
sarl, aalar ve yeillikler arasnda birbirinden gzel ve ilgin Trk evle-
ri() Evlerin hep bahe duvarlar ile balantl olmalar ve onlar saye-
sinde zemine daha geni ve yayvan bir oturma imkann kazanm olmala-
rdr (Soykan 1999: 107).
Eldemin bu tanmlamas, bir ontolojik mesele olarak, en yaln haliyle
tahtanlik ve fevkanlik ztl olarak da ortaya kmtr ki, bundan ksa bir
ekilde bahsetmek gerekir. Trk evini tarif etmek amacnda olanlar, o-
unlukla Eldemin yukarda bahsedilen imgesine mracaat etmilerdir.
Altner ve Budakn bu tanmn ne kadar zmsenmi olduu, dahas El-
demin idealletirme slbunun ipular hemen u alntda gze arpar:
Trk evi, geleneksel olarak doal zeminden kopartlm, ahap direkler ve
ar ta duvarlar zerinde askya alnm ahap bir yapdr. Geleneksel plan

Tuzta, Akun, Trk Evi dealletirmesinde Osmanl Evi ve Anadolu Evi

284

bilig
YAZ 2013 / SAYI 66
tipolojilerini inceleyen almalarn konusunu bu ykseltilmi kat olutu-
rur. Zemin kat ise, ounlukla salt gereksinimlere gre dzenlenmi, belirli
geometrik dzeni olmayan bir mekandr. lke olarak Trk Evi, dzensiz
kale duvarlar zerine oturtulmu kbik bir geometridir. (1997: 29).
Her ne kadar gel bize, Trklerin eitli kltr evrelerinde, evlerin d
ekilleri bakmndan tam bir birlik ve srekli bir Trk gelenei bulmann
zorluundan bahsetse de (1985: 65), birok akademisyen Anadoludan
Balkanlara varncaya kadar ister ahap veya hm, isterse kargir yapsal
kurguda olsun Trk evinin biimsel snrlarna belirli akrabal (ortak-
kken) ya da biimsel ortakl belirleyen karakteristik unsurlar aa yu-
kar yine Eldemce izilen ynde arayarak, gelin zor dedii snrlar a-
maya alr. Dahas artc ekilde, Osmanl- Trk evi ve Anadolu-Trk
evi arasnda planimetrik ba kadar gl elemeler/ilikiler saptanamasa
da yine evlerin veya bahenin sokakla kurduklar ilikilerde yukarda de-
indiimiz bantlara rastlanlmas ortaklklar iin belirleyici veriler ol-
mutur.
Kuban, Aksoy gibi aratrmaclar Eldemin tipolojilerinde sadece st kat
planimetrisini dikkate almas sebebiyle eletirseler bile kendileri de arlkl
olarak st katn biimsel ve meknsal organizasyonu zerinden bantlar
kurmaya alrlar. Daha ncesinde yaptmz deerlendirmelerden hatrla-
naca zere, Arelde asma ev olarak adlandrd Osmanl evinin kkenini
kapal bir zemin kat duvar zerinde ykselen ahap kk ya da ardak tipo-
lojisine balamtr (1982: 39). Onun srarla belirttii alt-st kat kartl
sadece kapal ve ak yzeylerin kartl olmayp, Anadolunun muhtelif
yerlerinde revaklarla evrili bir alt katla st kat arasnda da benzer kartlk-
lar grlebilmektedir. Arele gre, kmalarn kullanm fevkan kat/tahtan
kat kartln vurgulamann yapsal bir aracdr (1982: 35). Kubana gre
de bu ikilem evin ierisindeki ilevselliin da vurumu olmu olup, stakka-
to-devinimli st katlarla girilerin ritmi arasndaki iliki, Trk sokaklarnn
genel karakteristii olmutur. Kuban, darnn oda kapsnda baladn,
bylelikle ieri ve dar arasndaki sembiyozla ev tasarmnn gerek organik
tavrn sergilediini vurgular (1995: 165-167). Kuban gibi Trk evinin
nemli yanlardan birisinin ii ile d arasndaki kesin ayrmn olduunu
belirten Kkerman da, zengin evi ile yoksul evi arasnda, gerek d gr-
n, gerekse temel ilkeler asndan bir ayrm yapmann olduka zor oldu-
u genellemesini yapar. Ona gre, oda says i dzenleme deise de, her
iki ev de tek bir kurulu ilkesine gre yaplmlardr (1985: 47).
te yandan Osmanl evini kent parseli olarak duvarla evrilmi bahenin
benimsenmesi, geometrik biimlere sahip meknlarn serbest ilikisi ve

Tuzta, Akun, Trk Evi dealletirmesinde Osmanl Evi ve Anadolu Evi



285

YAZ 2013 / SAYI 66


bilig
teknoloji ile ilgili ana e balamnda Bizans ve dier komu blgele-
rinkinden ayran Cerasi, nde gelen konut tipolojisinin, ev ve baheyi
kapsayan birleik bir btn olduu grndedir. Cerasinin geometrik
olmayan ak avlulu veya baheli bir alt katn, rasyonel/dik bir geometriyle
oluturulmu bir st-katla sarmalanmas, kmalarn kullanlmas ve gene
arlkl olarak st katn yaamaya gre planlamas gibi konulardaki yo-
rumlar da Eldem, Aksoy ve Kubann grlerinin zeti niteliindedir
(1999: 155- 156). Cerasinin saptamalarnn benzerini Aknda hilani ve
eyvanl ev ile Osmanl evi karlatrmasnda kullanr. Ona gre, bu evler-
deki benzerliin temeli sokak veya parselin rastlantsal snrlandrmas
sonucu biimlenmi olan alt katlarn zerinde dzgn planl st katlarn
oluturulmasdr (1985: 65).
Hlya ve Ferhan Yreklide Trk evinde meknsal ve yapsal zelliklerini
ett ederken ktlenin ekillenmesi ile ilgili verileri Kubana benzer bir yo-
rumla deerlendirirler. Onlara gre, Trk evinin oluturduu sokaklarda
evlerin cephe mimarl deil ktle mimarisinden sz edilmelidir. Yazarlar,
odann boyutlu bamsz bir ktle olarak dardan okunmasnn eyvan
ve hayat ile salandn, ktlenin ok net olarak alglanmasn ise ilevsel
olmayan sslere yer verilmemesine ve kmalar ile belirginletirilen ve bu
dzene yardmc olan pencere dzenleriyle ilikilendirirler (2005: 30).
Aslnda geleneksel veya krsal Trk evini inceleyen bir ok aratrmac,
evin ve avlunun biimlenmesinde dnya gr ve dinsel inan ile destek-
lenen mahremiyet anlay sebebiyle ev meknnn bahe duvarlar ile d
dnyadan tecrit edilmeye alld mahremiyet anlayn ne karr.
rnek vermek gerekirse, Demir, ie dnk olarak planlanan Antakya evle-
rinin d ile ilikisinin sokak kaps dnda tamamyla kesik olduunu ve
tekdze sokak cephelerinden konutlarn ileri hakknda fikir yrtlmesi-
nin imknsz olduunu belirterek, Antik a evlerinin de benzer mimari
zelliklerle olutuunu bu balamda iki konut kltr arasndaki ortaklk-
larda ana belirleyicinin mahremiyet duygusu olduunu vurgular (1996:
230-231). anlurfa, Diyarbakr, Trabzon, Tokat, Konya, Bursa, Mula
ehirlerinin geleneksel evlerini inceleyen Baranda almasnda d
meknlarla kurulan ilikileri, cephe biimleniinde grlen ortaklklarla
aklar ve konuyu arlkl olarak mahremiyet kavram balamnda ele alr
(2000:185).
Trk evini planimetrik kurgu ortakl, ilevsel kurgu ortakl, kavramsal
ortaklklar gibi ok daha genelgeer ilkelerle tanmlama gayretinde olan
Gney, d meknla kurulan ilikileri deien malzeme ve yapsal kurgu
farkllklarna karn ortaklklar balamnda deerlendirir (2003: 103-108).

Tuzta, Akun, Trk Evi dealletirmesinde Osmanl Evi ve Anadolu Evi

286

bilig
YAZ 2013 / SAYI 66
Trk evinin yapsal ve cephe kuruluu ortaklklarn iki grupta ele alan
Gneye gre, Trk evi, altkatmansal gereklik boyutunda zsel gereklik-
ler balamnda (planimetrik-ilevsel) grlen homojen bir dalm gster-
mez. Gney, bunun sebebini ise, uyguland yere baml olarak, malze-
me kullanmlarnn ve yapsal kurulularn deimesine balar. Bu tanm-
lama, Eldem ve adalarnn 1950li yllarda giritikleri ortak bir Trk evi
tanm abalarna benzer ki, onlarda yerel farkllklara karn zde dei-
meyen karakteristik vasflar tespit etmeye almlardr. Yapsal kurulula-
rn dnda, cephede kullanlan mimari dil, homojenlik gsterir ve Trk
evinin altkatmansal gerekliklerini bir ortaklk sistemiyle adlandrmasn
salar. Gney, Trk evinde yapm teknikleri deise de, deimeden tek-
rarlanan cephe elemanlar (Cumba, payanda, dey pencere, tepe pencere-
si, pencerede sve kullanm vb.) vastasyla altkatmansal gereklik ilikileri
kurulduunu Trk evinin akademik yaklamlarla zamansz (zamandan
bamsz) bir model olarak kavrandn belirtir (2003: 104).
5. Deerlendirme ve Sonu
20. yzyln ilk eyreinde tohumlar atlan Trk evi kavram sonrasnda
da Sedad Hakk Eldemin eliyle iyiden iyiye ideal bir tipe dnmtr.
Tabi ki, Eldem ncesi aratrmaclar -ok zengin bir yap kltr olan-
Kk Asya ve Orta Douyu anlamak adna giritikleri ilk tecrbelerinde
baz basitletirmelere, indirgemelere, ksacas idealletirmelere bavurmu-
lardr. Ancak Celal Esad (1928) ile balayan ve Eldem (1954) ile zirveye
kan Trk evi idealletirmesi, ulusal bir ze sahip modern bir mimariye
zemin hazrlamak gibi bir misyona sahip olduundan, farkllklar aan
unsurlar daima ortaya koymak zorunluluunda olmutur. Grece basit bir
k noktasndan sonra, artan aratrmalarn ortaya koyduu karmak
olgularn karsnda ideal Trk evi imgesi, bu karmak olgular doktrine
zarar vermeyecek ekilde yresel verileri dikkate alan bir bilimsel sylemle
almaya allmtr. Trk evi kavramna eletirel yaklamlar bile, tanm-
lamalarn bu doktrinin ana unsurlaryla yapmak durumunda olmulardr.
Trk evi kavramsallatrmasnda geleneksel ieriin fazlasyla deelendii
yllar 1950lere tekabl eder. Bu dnemde ortak bir Trk evi tanmlama
gayreti, Anadoludaki farkl yerel ev tipinin eitliliinin ortaklklar payda-
nda eritilmesini de zorunlu klmtr. Yani ideal Osmanl Trk Evi ve
Anadolu Evlerinin ortaklk temas, eitli bileenler kullanlarak pekitiril-
mitir. Bunun iin meknsal dzen ilikileri, kltr ya da iklim ve malze-
me gibi bileenler belirlenmi bir ortak tanma hizmet etmitir. Aratrma-
larn temel k kaynaklar ne kadar farkl olursa olsun, ortak bir tanma
ulama zorunluluunun devreye girdii durumlar problemleri de berabe-
rinde getirmitir. Osmanl evi, Anadolu evi ya da farkl daha farkl nitele-

Tuzta, Akun, Trk Evi dealletirmesinde Osmanl Evi ve Anadolu Evi



287

YAZ 2013 / SAYI 66


bilig
melerde olsun geleneksel evin ieriinin ayn fiziksel ve kltrel bileenler-
le tanmland gzlemlenmitir. Hatta belirli bir idealletirme ynteminin
sonucu olarak giderek soyut dizgelere ulalmtr ki, bu durum, ideal Os-
manl-Trk evinin geleneksel hviyeti ile Anadolu Trk evlerinin ortaklk-
lar ve kartlklar problemini de ortaya karmtr. Tabii ki, geleneksel
evin oluumunda kltrel ve fiziksel faktrlerin ilerlii gz ard edilemez
ama problem geleneksel evin karakteristik bileenlerine ait idealletirmeler
ve genellemeler olmutur. Ksacas, yresel Trk evi tiplerini ele alan a-
lmalarda, Bat Anadolu ve Balkanlarda sorun karmayan, ancak Douya
doru gidildike mulklaan bir ideal tipin, adeta yresel artlara uyum
salam olan bir organizma gibi deiim geirdii kabul edilerek alt tipler
oluturduu varsaymndan yola klm olmas, Trk mimarlk syle-
minde hl Trk evinin dier hibir tipe atfedilmeyen bir milli z-tip
olarak benimsenmeye devam ettiini gstermektedir. Bu eitliliin bir
tipin trevleri olduu fikri, belki de yabanc aratrmaclarn meseleyi ele
al biiminden de kaynaklanm olabilir.
Aklamalar
1
Bu makale 1. yazarn 2. yazar danmanlnda Mimar Sinan Gzel Sanatlar niversitesi,
Fen Bilimleri Enstitsnde gerekletirdii doktora tez almasndan retilmitir. Bk.
Koruma ve Tarihsel Adan dealle[-tiril-]mi Trk evinin Arkeolojisi: Osmanl Evinin
Fragmanlar ve Tipolojik Elemanlar. stanbul: Mimar Sinan Gzel Sanatlar niversitesi.
2009.
Kaynaklar
Akcan, Esra (2008). eviride Modern Olan. ehir ve Konutta Trk-Alman
likileri. stanbul: YKY.
Akn, Gnkut (1985). Dou ve Gneydou Anadoludaki Tarihsel Ev Tiple-
rinde Anlam. stanbul: T Mimarlk Fakltesi Bask Atlyesi.
Akn, Nur (1996). Osmanl Dneminde Anadolu Konutuyla Balkan Konu-
tu Arasndaki Ortaklklar. Tarihten Gnmze Anadoluda Konut ve
Yerleme. Ed: Yldz Sey. stanbul: Tarih Vakf Yurt Yay. 269-276.
Akok, Mahmut (1953). ankrnn Eski Evleri. Arkitekt 7-8: 142-153.
Aksoy, Erdem (1963). Ortamekn: Trk Sivil Mimarisinde Temel Kuru-
lu Prensibi. Mimarlk ve Sanat 7-8: 39-92.
Aliolu, Fsun ve Berrin Alper (2008). Sedad Hakk Eldem ve Konut
Aratrmalar. Sedad Hakk Eldem ve Mimarl Sempozyumu. Y-
znc Doum Yl Etkinlikleri. stanbul: MSGS Mimarlk Fakl-
tesi Yay. 91-102.

Tuzta, Akun, Trk Evi dealletirmesinde Osmanl Evi ve Anadolu Evi

288

bilig
YAZ 2013 / SAYI 66
Altner, Ahmet Turan ve Cneyt Budak (1997). Konak Kitab. stanbul:
Tepe Yay.
Arel, Ayda (1982). Osmanl Konut Geleneinde Tarihsel Sorunlar. zmir:
E.. Gzel Sanatlar Fakltesi Yay.
_____,(1999a). Trk Evi Dedikleri. Cogito 18: 188-212.
_____,(1999b). Anadoluda Geleneksel Konut Dzeninde Kltrel Et-
menler. Uluslararas Drdnc Trk Kltr Kongresi Bildirileri (4-7
Kasm 1997). C. 1. Ankara: Atatrk Kltr Merkezi Yay. 31-43.
Azizov, Anar ( 2008) Trk Konut Mimari Tasarmnn Antsal Mimari
le likileri. Masrop-e-dergi: 1-15.
Baran, Mine (2000). Halk Bilimi Balamnda, Anadolu-Trk Konutunda
Mekansal Oluumlar. Doktora Tezi. stanbul: Yldz Teknik niver-
sitesi.
Berk, Celile (1951). Konya Evleri. stanbul: stanbul Matbaaclk.
Bozdoan, Sibel (1996). Vernacular Architecture and Identity Politics.
The Case of the Turkish house. Traditional Dwellings and Settle-
ments Review 7/2: 7-18.
Bykmh, Gonca (2006). Kayseride Yaam Konut Kltr. Kayseri:
Erciyes niversitesi Yay.
Celal Esad (1928). Trk Sanat. stanbul: Akam Matbaas.
Cerasi, Maurice (1999). Osmanl Kenti: Osmanl mparatorluunda 18. ve
19. Yzyllarda Kent Uygarl ve Mimarisi. stanbul: YKY.
akrolu, Necibe (1952). Kayseri Evleri. stanbul: Pulhan Matbaas.
Demir, Ataman (1996). alar inde Antakya. stanbul: Akbank Yay.
Denel, Serim (1982). Batllama Srecinde stanbulda Tasarm ve D
Meknlarda Deiim ve Nedenleri. Ankara: ODT Yay.
Eldem, Sedad Hakk (1944). 17 nci ve 18 inci asrlarda Trk Odas.
Gzel Sanatlar 5: 1-25.
_____, (1954). Trk Evi Plan Tipleri. stanbul: T Mimarlk Fakltesi Yay.
_____, (1984). Trk Evi: Osmanl Dnemi I. stanbul: Trkiye Ant evre
Turizm Deerlerini Koruma Vakf.

Tuzta, Akun, Trk Evi dealletirmesinde Osmanl Evi ve Anadolu Evi



289

YAZ 2013 / SAYI 66


bilig
Erdim, Murat (1980). Anadolu'da Geleneksel Konut Birimi-Art Zamanl ve
E Zamanl likilerin rdelenmesi ve Frat Havzas Konutlarnda
Plan Tipolojilerinin zmlenmesi zerine bir Yntem Aratrmas.
Doktora Tezi. zmir: Ege niversitesi.
Erginba, Doan (1954). Diyarbakr Evleri. stanbul: Pulhan Matbaas.
Eser, Lami (1955). Ktahya Evleri. stanbul: T Yaynlar.
Esin, Emel (1976). M. IX-XI1. Yzyl Uygur Kklerinden Safranbolu
Ev Mimarisine Gelime. IT MTRE Blteni 2 (5-6): 15-18.
_____, (2006). Trklerde Maddi Kltrn Oluumu. stanbul: Kabalc Yay.
Gnay, Reha (1998). Trk Ev Gelenei ve Safranbolu Evleri. stanbul: Yap
Endstri Merkezi Yay.
Gney, Dilay (2003). Mimarlk Gereklikleri ve Mimarlkta Zamann
Kavran. Doktora Tezi. stanbul: stanbul Teknik niversitesi.
mamolu, Vacit (2006). Kayseride Yaam ve Konut Kltr Kitab
zerine. METU JFA (1): 83-92.
Kafesiolu, Ruhi (1949). Orta Anadoluda Ky Evlerinin Yaps. stanbul:
stanbul Matbaaclk.
_____, (1955). Kuzey-Bat Anadoluda Ahap Ev Yaplar. stanbul: Pulhan
Matbaas.
Karpuz, Haim (1984). Trk slam Mimarisinde Erzurum Evleri. Ankara:
Kltr Bakanl Yay.
Kazmaolu, Mine ve Uur Tanyeli (1979). Anadolu Konut Mimarisinde
Blgesel Farkllklar. Yap 33: 29-34.
Kendi Bakyla Sedad Hakk Eldem ve Mimarl. Sedad Hakk Eldem
yznc doum yl etkinlikleri. Sergi katalou. stanbul: Mimar
Sinan Gzel Sanatlar niversitesi. Mimarlk Fakltesi. 2008.
Kizis, Yannis (1999). 18. Yy Konut Mimarisinde Yresel Miras ve Etkile-
imler: Mora Yarmads, Tesalya, stanbul. Osmanl Mimarlnn
7 Yzyl Uluslarst Bir Miras. stanbul: YEM. 118-129.
Kmrcolu, Eyp (1950). Ankara Evleri. stanbul: stanbul Teknik
niversitesi, Matbaas.
Kuban, Doan (1975). Trk Ev Gelenei zerine Baz Gzlemler. Sa-
nat Tarihimizin Sorunlar. stanbul.

Tuzta, Akun, Trk Evi dealletirmesinde Osmanl Evi ve Anadolu Evi

290

bilig
YAZ 2013 / SAYI 66
_____, (1982). Trk ve slm Sanat zerine Denemeler. stanbul: Arkeo-
loji ve Sanat Yay.
_____, (1995). Trk Hayat l Evi. stanbul: Eren Yay.
_____, (2007). Osmanl Mimarisi. stanbul: YEM Yay.
Kkerman, nder (1973). Anadoludaki Geleneksel Trk Evinde Mekn
Organizasyonu Asndan Odalar. stanbul: Trkiye Turing ve
Otomobil Kurumu.
_____, (1985). Kendi Meknnn Aray inde Trk Evi. stanbul: Trki-
ye Turing ve Otomobil Kurumu.
Orhun, Deniz (1999). Trk Evi mi, Yaamada Tmleik Ev mi? Yap
Dergisi 217: 76- 83.
gel, Bahaddin (1985). Trk Kltr Tarihine Giri III. Ankara: Kltr
Bakanl Yay.
gel, Semra (1981). Hayat (Sofa) Kk ve Tahtseki. Sanat Tarihi Yl-
l. IX-X. stanbul. 227-239.
_____, (1996). Antsal Mimari ve Konut Arasndaki likiler Ynnden
Sinan Yaplarna Bir Bak. Prof. Doan Kubana Armaan. Yay.
haz. Zeynep Ahunbay vd., stanbul: Eren Yay. 51-56.
Sayan, Yksel ve ahabattin ztrk (2001). Bitlis Evleri. Ankara: Kltr
Bakanl Yay.
Sevin, Necla Arslan (2006). Gravrlerde Yaayan Osmanl. Ankara: Kltr
Bakanl Yay.
Sezer, Yavuz (2005). The Perception of Traditional Ottoman Domestic Arc-
hitecture as a Category of Historic Heritage and as a Source of Inspira-
tion for Architectural Practice (1909-1931). Yksek Lisans Tezi. s-
tanbul: Boazii niversitesi.
Sezgin, Haluk (2006). Yresel Konut Mimarisi ve Trkiyedeki rnekleri
Hakknda. Tasarm-Kuram Dergisi 4: 1-19.
Tanyeli, Uur (1996). Anadoluda Bizans, Osmanl ncesi ve Osmanl
Dnemlerinde Yerleme ve Barnma Dzeni. Tarihten Gnmze
Anadoluda Konut ve Yerleme. Ed. Yldz Sey. stanbul: Tarih Vakf
Yurt Yay. 405-467.
_____, (2008). Gen Sedad Hakk Eldem: Kltrleraras Bir Kimlik
nas 1908-1930. Sedad Hakk Eldem I, Genlik Yllar. Yay. haz.

Tuzta, Akun, Trk Evi dealletirmesinde Osmanl Evi ve Anadolu Evi



291

YAZ 2013 / SAYI 66


bilig
Edhem Eldem, Blent Tanju, Uur Tanyeli. stanbul: Osmanl
Bankas Ariv ve Aratrma Merkezi.
Tomsu, Leman (1950). Bursa Evleri. stanbul: stanbul Teknik niversite-
si, Matbaas.
Turgut, Hlya (1990). Kltr-Davran-Mekn Etkileiminin Saptanma-
snda Kullanlabilecek Bir Yntem. Doktora Tezi. stanbul: stanbul
Teknik niversitesi.
Tuzta, Uur (2009). Koruma ve Tarihsel Adan dealle[-tiril-]mi Trk
Evinin Arkeolojisi: Osmanl Evinin Fragmanlar ve Tipolojik Ele-
manlar. Doktora Tezi. stanbul: Mimar Sinan niversitesi.
_____, (2010). deal Osmanl Trk Evinin Anadolu Evlerinden Ayr-
trmnda Biimsel ve Bilimsel Aklamalar. Uluslararas Sosyal
Aratrmalar Dergisi (Ekim): 497-510.
Ulusu, Trkan (1991). Geleneksel Konuttan Gnmz Konutuna Orta
Mekn. Trk Halk Mimarisi Sempozyumu Bildirileri. Konya: 5-7
Mart 1990. Ankara: Kltr Bakanl Halk Kltrn Aratrma
Dairesi Bakanl Seluk niversitesi Rektrl. 217-226.
Ylmaz, Emre Can (2009). stanbulda Yazl ve Grsel Kaynaklara Gre 15.
ve 16.Yyda (1453-1559) Osmanl Sivil Mimarl zerine Bir De-
erlendirme: Gurfe rnei. Yksek Lisans Tezi. stanbul: stanbul
Teknik niversitesi.
Yrekli Hlya ve Ferhan Yrekli (2005). Trk Evi Gzlemler-Yorumlar.
stanbul: Yap Endstri Merkezi Yap Yay.

Tuzta, Akun, Trk Evi dealletirmesinde Osmanl Evi ve Anadolu Evi

292

bilig
YAZ 2013 / SAYI 66
ekiller
ekil 1. IX.-XII yzyla ait Uygur
eserlerinden bir mabet
(Esin 2006: R41).
ekil 2. in'de sur kaps (Kuban 1995).
ekil 3. Hayatl ev plan tiplerinin kavramsal analizi (Kuban 2007: 471).

Tuzta, Akun, Trk Evi dealletirmesinde Osmanl Evi ve Anadolu Evi



293

YAZ 2013 / SAYI 66


bilig
ekil 4. Bezeklikteki IX.-XII yzyllara ait mabetler klliyesinden sekiz keli bir ordu
ve tepesindeki kalk denen tarzda kk (Esin 2006: R46).
ekil 5. Solda erefabad, sada iek Bahesi Kk, brahim Paa suyolu haritas,
1753 (Ylmaz 2009: 97).

Tuzta, Akun, Trk Evi dealletirmesinde Osmanl Evi ve Anadolu Evi

294

bilig
YAZ 2013 / SAYI 66
ekil 6. Sedad Hakk Eldeme gre Trk Evinin Planimetrik Tipolojisi (Eldem 1954).
ekil 7. S. H. Eldemin Pariste Trk evi almalar (1928-29) (Kendi Bakyla
Sedad Hakk Eldem:25-26).
295

SUMMER 2013 / NUMBER 66


273-296
bilig
Functional Explanations Regarding the
Common Qualities of the Ottoman
House and the Anatolian House
within the Context of the Idealization of
the Turkish House
Uur Tuzta

lgi Yce Akun

Abstract
This paper aims to evaluate the existing research on the Turkish
house, which investigates the subject under such titles as the
Turkish house, the Ottoman house or the Anatolian
house. The way the Turkish house ideal is treated in academic
discourse is an intriguing case. The concept of the Turkish
house has been the subject of different interpretations and objec-
tions under changing conditions. Yet, it has always been a subject
of research and discussion since the time it appeared as a concept,
and its emphasis on architectural essentials has informed survey
drawings and typological research in Turkey. Although the objec-
tions against the concept of the Turkish house have gradually
boosted since the 1970s and made a peak in the 1990s, the con-
cept has still remained as an indispensable paradigm for discus-
sions of the Ottoman or Anatolian house culture. This paper
aims to explain the parallel or diverse meanings attributed to the
ideal Turkish house and attempts to understand the endeavor
to create essential bonds between various housing cultures in the
Ottoman geography through an idealized concept.
Keywords
Idealization in Architecture, Ottoman house, Turkish
house, Anatolian house
_____________

Assist. Prof. Dr., Cumhuriyet University, Faculty of Architecture, Department of Architecture Sivas / Turkey
ugurtuztasi@gmail.com

Prof. Dr., Mimar Sinan Fine Arts University, Faculty of Architecture, Department of Architecture Istanbul / Turkey
iaskun@msgsu.edu.tr
296

2013 / 66
273-296

,

, , .

. ,
,
,

, -
.

, 1970- 1990-
,


.

,
.

, ,
,
_____________

., , , - /
ugurtuztasi@gmail.com

. ., , ,
- /
iaskun@msgsu.edu.tr