You are on page 1of 5

Gynk Kenti, Geleneksel Konut Mimarisi

A Y T E N E R D E M
Dr . , Y T Mi m. Fak.
Rest. Anabi l i m Dal
-
RA MS A Y , W. M. ,
A n a d o l u ' n u n T a r i h i
Co r a f y a s , e v i r e n Mi hr i
Pekta, Mi l l i Ei t i m Bas mevi ,
s t anbul , 1 961 , s . 264.
2 -
Texi er , Char l es ,
As i e Mi n e u r e ,
De s c r i p t i o n Ge o g r a p h i q u e
et Ar c h e o l o g i q u e ,
Li br ai r i e De Fi r mi n- Di d o t ,
Pari s, 1 896, s . 1 49.
3 -
Evl i ya e l e bi , Evl i ya e l e b i
Se y a ha t na me s i , Ci l t 1 - 2 ,
e v i r e n Me hme t Z l l ol u,
Sadel et i r en T. Te me l Ku r a n -
N. Akt a , da l Neri yat ,
st anbul , 1 975, s . 6 7 7 - 6 8 0 .
4-
Tu r ul , Lt f i ; F rat ,
Nez i h, " Ge r me n o s Fr i g
Ki t abes i " , i s t a n b u l Ar k e o l o j i
Mz e s i Y l l , S . 1 3 - 1 4,
1 966, s . 2 3 0 - 2 3 5 .
5-
Evl i ya e l e bi , a. g. e, s. 677-
6 -
Ahme t Rasi m,
O s ma n l T a r i h i ,
e v. Hakk Dur s un Y l d z ,
Meydan Yay nl ar , st anbul ,
1 9 6 6 - 6 7 , s. 13.
7"
A n o n i m, G y n k A To wn I n
A T i m b e r Re g i o n, O D T
Mi mar l k Fakl tesi ,
Rest orasyon B l m, Ankar a,
1 970, s. 8.
8 -
Er de m, Ay t e n, " G y n k
Tari hsel Si t i , Di ni ve Si vi l
Mi mar l k r nl e r i ,
Ko r u ma Sor unl ar ve
Ye ni Yap l anma Ko ul l ar " ,
Y T U , Yay nl anmam Dokt or a
Tezi , st anbul , 1 996,
s . 1 68- 1 99.
B
at Karadeniz Blgesi'nde bulunan ve
Bolu'nun bir ilesi olan Gynk, eski s-
tanbul-Ankara Karayolu zerinde bulunmak-
tadr. Dalk bir alanda, kuzeye ve kuzeydo-
uya doru V eklinde alan iki vadinin ya-
malarnda kurulan kentin fiziksel yapsnn
olumasnda kenti evreleyen tepeler, vadi
yamalar ve vadilerin ortasndan akan de-
reler nitelik ve nicelik asndan belirleyici ol-
mutur. Batdaki Beybahesi Vadisi'nin orta-
sndan Beybahesi -Gobaylar- Deresi, dou-
daki Gynk Vadisi'nin ortasndan ise Gy-
nk ay gemektedir. Bu iki vadinin arasn-
da ise her iki vadinin de birer yamacn olu-
turan "Hisar Tepesi" ykselmekte ve kenti
kuzey-gney dorultusunda deta ikiye bl-
mektedir. skn, bu vadilerin yamalarnda,
eteklerinde ve dere kenarlarnda yaplmtr.
Kentin Tarihsel Geliimi
Kentin bilinen en eski ismi "Kainon Gallica-
non" dur
1
. Bu blgeden geen Roma Aske-
ri Yolu zerindeki "Dadatan" nda Gynk
olmas muhtemeldir
2
. Osmanllar dnemin-
de srasyla "Torbal", "Torbal-Gynk",
"Torbal-Glyk", "Trbeli-Kylk" adlary-
la anlmtr
3
.
Bithynia blgesi iinde yer alan kente ait
en eski yazl belge, Germenos (Soukam)
Ky'nde bulunan Frig dnemine ait Trbe
n Kayas'dr
4
.
Bizans Dnemi'nde Gynk'te, Bursa Tek-
furlar tarafndan "Aleksandr Anos" adyla
anlan bir kale yaptrld sylenmektedir
5
.
Gynk'n Trklerin eline gei tarihleri
hakknda farkl grler ileri srlmekle
birlikte Gynk'n 1292 ylnda, Osman Bey
zamannda, Samsa avu tarafndan aln-
m olmas kuvvetli bir ihtimaldir. Bu d-
nemde Badat Yolu zerinde olmasndan
dolay nem kazanmtr
6
.
Cumhuriyetin ilanndan gnmze kadar
olan dnemde, kent iin 3 ayr imar plan
hazrlanm ve ierik olarak birbirlerinden
ok da farkl olmayan 3 koruma karar aln-
mtr. lk imar plan 1951 ylnda hazrlan-
m, plan kararlar dorultusunda stanbul-
Ankara Karayolu (Gazi Sleyman Paa Bul-
var) kentin iinden geirilmi ve sonu
olarak geleneksel doku byk lde tah-
ribata uramtr. Evlerinin yklmasna
tepki gsteren Gynk halknn itirazlar
sonucunda plan tamamen uygulanama-
mtr
7
. 2. imar plan 1976 ylnda hazrlan-
m, onaylanm, fakat uygulanmamtr.
1983,1987 ve 1990 yllarnda, srasyla Gay-
rmenkl Eski Eserler ve Antlar Yksek Ku-
rulu, Kltr ve Tabiat Varlklar Yksek Ku-
rulu ve Ankara, Kltr Varlklarn Koruma
Kurulu tarafndan Gynk'te tespit ve tescil
almalar yaptrlm, sit alan snrlar
tespit edilmi ve koruma amal imar plan-
nn hazrlanmasna karar verilmitir. Kent
iin hazrlanm olan 3. imar plan, "Gynk
Koruma mar Plan'n eren Gynk mar
Plan" 1991 ylndan beri yrrlktedir.
Kent Dokusunu Oluturan eler
Gynk, topografyadan dolay yaplama-
nn ve ulamn zor zmlendii bir kent
strktrne sahiptir. Gemite olduu gibi
gnmzde de dini, idari, ticari, konakla-
ma ve eitim yaplar vadilerin birletii
alanda -kent merkezinde- yer almakta, ko-
nutlar ise dere kenarlarnda ve yamalar-
da bulunmaktadr.
Gynk Vadisi'nin ortasndan geen Gazi
Sleyman Paa Bulvar, Beybahesi Vadi-
si'nin ortasndan geen Beybahesi Caddesi
ile bu iki yolu birbirlerine balayan ve ge-
mite kervanlarn getii yol olan Ankara
Caddesi, kentin en nemli ana akslardr
(Bkz. HaritaD. Bu ana akslara ou kez dere-
ler zerindeki kprlerle balanan ikincil
cadde ve sokaklar ok dik olup, ta ya da
ahap basamaklarla kademelendirilmitir.
Homojen bir yapya sahip olan kent 6 ma-
halleden olumaktadr. Yenice ve Cuma ma-
halleleri dnda kalan dier mahalleler bn-
yelerinde bulunan camilerle ayn ad ta-
maktadr. Gynk Vadisi'nde bulunan Cuma
Mahallesi kentin ilk yerleim alandr.
Kentin ortasnda, Hisar Tepesi'nin eteinde
yer alan ve iki vadiye de hizmet eden gele-
neksel ar, genellikle 20. yzyl balarnda
yaplm olan 1-2 katl, ahap strktrl dk-
knlardan olumaktadr. arda geleneksel
biimde mal retmekten ziyade kente ve ev-
re kylere hizmet eden ticaret yaplmaktadr.
Kentin kurulduu dnemden gnmze
kadar gelebilen en eski ant Gazi Sleyman
Paa Hamamfdr (M.yzyl). Akemsettin
Trbesi ile mer Sekkin Trbesi 15. yzyl-
da, Gazi Sleyman Paa Camii ile Hkmet
Kona 19. yzyln son yllarnda yaplm
olan antlardr.
Tarihsel merkez iinde ounlukta olan ya-
plar konutlardr. Gerek lek, gerekse mal-
zeme bakmndan birbirlerine benzeyen ve
genellikle baheli olan bu konutlar mima-
rilerine ve yapl dnemlerine gre 3 gru-
ba ayrmak mmkndr.
a) 19. yzylda ve 20. yzyl balarnda ya-
plm, Osmanl Evi
8
kapsamnda savla-
bilen konutlar
b) Yaklak olarak 1930-1970 yllar arasn-
da yaplm olan geleneksel konutlar.
c) Genellikle kentsel lee ve geleneksel
mimariye aykr betonarme konutlar.
Geleneksel Konutlarn
Genel Yerleim zellikleri
Btn geleneksel konutlarn n cepheleri
manzaraya - derelere ve kar yamaca- yne-
lik olarak tasarlanmtr. Kent genelinde, ya-
malardan derelere doru olan arazi eimi-
nin de manzara ile ayn dorultuda olmas,
geni parseller iindeki konutlarn ayn za-
manda hem eime paralel, hem de manzara-
ya ynelik konumda olmalarn salamtr.
Arazi eimi dzlk alanlarda %5-10, ya-
malarda %25-30 civarnda deimekte
olup, yer yer %40'a kadar kmaktadr.
zellikle yamalardaki konutlarda, konu-
tun n bahe seviyesi ile parselin en st
noktasndaki yama veya sokak seviyesi
arasndaki fark, bazen 1-1.5 ya da 2 kat
olumasn salayacak kadar fazla olmak-
tadr (BkzJablol). Bu tip konutlarda n
bahe -manzara- cepheleri 2-3 katl iken
arka cepheler tek katl olmakta, cadde ve
sokan konumuna gre evlerin ana giri-
leri ile katlarn adlar da deimektedir.
Topografyann ve manzarann neden oldu-
u bu ok seenekli ve biraz da karmak
yaplanmadan dolay 3 katl konutlarda
katlar en stten itibaren srasyla "esas
yaam kat", "orta kat" ve "bahe kat"
olarak adlandrmak, iki katl konutlarda ise
"esas yaam kat" ve "bahe kat" eklinde
sralama yapmak daha doru olacaktr.
Geleneksel konutlar genellikle ayrk, bazen
de bitiik dzende yaplanmlardr. ok
kk de olsa baheleri bulunan tescilli
konutlarn byk bir ksm 1,2 ya da 3 yz-
leri ile sokak oluum hattn belirleyecek
ekilde bahe kenarna yerletirilmi, di-
erleri ise sokaktan geriye ekilerek bah-
e iine alnmtr. Bu konutlarn byk bir
ksmnda parsel alannn 0.60' yapya,
0.40' baheye ayrlmtr.
Geleneksel konut dokusu 2 kat ve 2 katn
eitlemelerinden olumakla birlikte, 3
katl konutlar da saysal bakmdan nemli
bir yer tutmaktadr. zellikle 1930-1970 yl-
lar arasnda yaplm olan kare pencereli
konutlar arasnda 3 katl konutlarn says
olduka fazladr. Geleneksel konutlarn kat
ykseklikleri ise katlarn kullanm amac-
na, topografyaya, yapl dnemlerine ve-
ya yaptran kiinin zenginliine gre de-
imektedir. Genellikle eski tarihli evlerde,
bahe katlarnn ykseklikleri; ahr, hayat,
depo vb. mahallerin yer almasndan dolay
dier katlardan daha yksek tutulmu, ba-
zen de yksek tutulan bahe katnn bir
ksmnda ara kat oluturulmutur. Daha
yeni tarihli evlerdeki bahe kat ykseklii
ise ahr, samanlk gibi mahaller bulunma-
d iin basktr.
Geleneksel Konutlarn
Plan zellikleri ve Tipleri
Katlarn Kullanm Biimleri
Gynk evlerinde bahe kat hizmet ve re-
tim eylemleri iin ayrlmtr. Hayat, ahr,
samanlk, odunluk, ambar, kiler bazen frn
evi gibi mahallerden en az birka ya da ta-
mam bu katta veya bu katla birlikte bahe-
de yer alabilmektedir. Eer bahe katnn
bir blm zerinde bask bir ara kat olu-
turulmu ise odalardan biri klk oda ola-
rak kullanlm, dieri ise evde yetitirilen
kza, ailenin yallarna ya da eer ahrn
zerinde ise hayvanlara bakan kiiye ayrl-
mtr. Ara katta bazen mutfak, ambar ya da
kiler gibi mahaller de bulunabilmektedir.
Orta kat, sokak veya cadde seviyesinde ise
giri kat olarak kullanlmakta ve "esas ya-
am kat" ile benzer bir plan dzeni iinde
olmasndan dolay bu kat gndelik yaama
ayrlmaktadr.
"Esas yaam kat" ise evli ocuklara ve ko-
nuklara ayrlmakta, eer orta kat yok ise
gndelik yaam da bu katta geirilmektedir.
1*10 . emOrtc. sdu m roMdur s o nci mt o c reMuati y>MAW-*Klr'
Plan dzeni
levsel nedenlerden ve mahremiyetten
dolay sokaa ve baheye kapal olarak ya-
plan bahe katlarnn d konturlar -arazi-
ye kademeli olarak oturanlar dnda- ge-
nellikle st katlarn d konturlar ile uy-
gunluk gstermektedir. Bu katlar, bir st
katn plan dzeninin kurulmasna olanak
salayacak ekilde tasarlanan tayc du-
varlar ve ahap dikmelerden ibaret olup,
belirli bir plan emasna gre biimlenme-
mektedir. Bahe katlarndaki bu da kapa-
llk ve plan emalarndaki belirsizlik, 1930-
1970 yllar arasnda geleneksel teknikle
yaplm olan evlerde ilevlerin farklla-
mas ve kadnn toplumdaki yerinin dei-
mesinden dolay ortadan kalkmtr. Bu de-
iime uygun olarak yaplan bahe katlar-
nn planlar da st kat planlarna uygun bir
dzende tasarlanmtr (Zeki Eke Evi, Zen-
nur Sayn Evi).
Orta kat ve esas yaam kat planlar ise
benzer plan dzeni iinde ortak zellikler
tamakta ve evin plan karakterini bize
vermektedir (Bkz.Tablo2). Bu katlarn plan-
larn belirleyen unsur olan sofa -ardak-
d etkilere kapal bir mekn olarak tasar-
lanmtr. Sofann odalar arasndaki konu-
TABLO 2 -GYNK TCSCI KONUTLARINDA PLAN IPOIOJS
Tabl o I
Tabl o 2
muna, biimine, ve dier mahallerle iliki-
sine gre "esas yaam kat plan" dzeni
olumutur. sofal, orta sofal ve nadiren
ke sofal olarak gelien plan dzenlerin-
den en ok uygulanm olan i sofal tasa-
rmlardr (Bkz.Tablo3).
sofal planlarda, dar kenar evin manza-
raya bakan kenarnn orta aksna oturtul-
mu olan sofann dier kenarlar ise odalar
ve evin dier mahalleri ile sarlmtr. Sofa-
nn evin bir cephesinden dierine kadar ya-
p derinliince uzand rneklerde, sofann
bir yanndaki oda says ortalama olarak iki,
karlkl olarak sofann iki yannda yer alan
oda says ise drttr. Katlar birbirine ba-
layan merdiven genellikle sofann iindedir.
Bazen sofay evreleyen odalardan biri am-
bar, kiler ve tuvalet gibi servis mahallerine
ayrlm olabilmekte (Pulcular Evi, Mftler
Evi), bazen sofann bir yannda odalar, bir
yannda ise servis mahalleri bulunabilmek-
te (Yceller Evi), bazen de sofann bir ya da
iki uzun kenarnn orta aksnda, odalarn
arasnda merdiven, tuvalet, kiler gibi ma-
haller yer almaktadr (Tccarlar Evi). Eer
parselin topografyas uygunsa yap derinli-
ince boydan boya uzanan sofalarn iki dar
kenar da pencere ve kaplarla darya al-
TAaO S - T ESC illi GOtnOk KONUUAfllNOA, PIAN OOiCNltH
Tabl o 3 maktadr (Yaclar Evi, smail Yaan Evi).
Yapnn arka tarafnn yamaca yasland
durumlarda ise yama kenar mecburen
sar olmakta ve bu yzden sofa sadece
manzaraya bakan kenarndan k almakta-
dr (Pulcular Evi). Bu tip rneklerde, sar
kenara da klk oda ya da tuvalet, kiler gi-
bi mahaller konarak sofann taraf sarl-
m ve bylece sofann daha korunakl ol-
duu bir plan dzeni oluturulmutur (Ali
Kaya Evi, Tccarlar Evi).
Gynk'te orta sofal plan dzenindeki ko-
nutlara daha az rastlanmaktadr. Bu tip ko-
nutlarn genellikle taraf da ak, dr-
dnc kenar ise da kapaldr. Merkezi so-
fa, kelerdeki odalarn aralarna eyvanlar-
la girerek genilemektedir. Bu eyvanlar
merdiven, kiler, tuvalet, lavabo gibi mahalle-
re ayrlm, bazen de oda olarak kullanlm-
tr (Saatiler Evi, Postaclar Evi). Tuvalet ve
lavabo mahallerinin eyvanlarn nne ek-
lenmi bir knt iinde zmlendii r-
nekler de fazladr (engl Erdem Evi, Kasap-
lar Evi, Tahsin Pekmez Evi). Merkezi sofann
oda keleri genellikle pahlanm olup, oda
girileri bu pahl kelerdendir. Orta sofal
dzenlerde genellikle odalar, kmalarla so-
fa eyvanlarnn nne gemektedir (engl
Erdem Evi, Saatiler Evi, Kasaplar Evi). Oda-
larla sofa eyvanlarnn birlikte kma yapt
ya da sofa eyvannn kma ile odalarn n-
ne getii rneklere de rastlanmaktadr
(Tahsin Pekmez Evi, Hafzlar Evi).
Ke sofal planlar, tescilli konutlar arasn-
da ok az uygulanmtr. Genellikle bir cep-
hesi manzaraya, bir cephesi ise caddeye
ynelik olan evlerin cadde tarafnda ke
sofa yer almakta, sofann birbirine dik iki
kenarna ise odalar ve dier mahaller sra-
lanmaktadr (Varlk Evi).
Geleneksel Konut Cephelerinin
Biimlenme lkeleri
Cephe Tipleri
Gynk'te geleneksel konutlarn btn ge-
nel zelliklerini manzara cephesi olarak
adlandrdmz, ou zaman eve giri cep-
hesi de olan n cepheler tamaktadr
(Bkz.Tablo 4). Arka cepheler; ksmen ya da
tamamen topraa gml olmalarndan
ve planlamada servis mahallerinin arka
kenara konmasndan dolay, yan cepheler
ise bazen mahremiyet, bazen de parsel ko-
numu ile balantl olarak, ama genellikle
strktrel bakmdan ta duvarlarn yan
kenarlarda bulunmas nedeniyle sar g-
rnmldr. Arka ve yan cepheler ancak
bulunduklar parselin arkasndan ya da ya-
nndan cadde veya sokak geiyor ise yap-
nn cadde ile ilikisini salamalar nede-
niyle nem kazanmaktadr (Hac Beyler,
.Erdem, Geredeliler, Zeki Eke Evleri vb.).
Geleneksel evlerin cephelerine hakim olan
kat, pencere ve kmalarla da alan "esas
yaam katf'dr. Bu katla birlikte eer varsa
orta kat ya da ara kat da cephelerin biim-
lenmesine katkda bulunmaktadr. Genellik-
le sar ta duvarlardan ibaret olan bahe
katlarnn n cephelerinde ise ahr ve eve
giri kaplar, temek delikleri-mzqa\
eklindeki pencereler- ile bazen birka k-
k pencere yer almaktadr. "Esas yaam
kat" zerinde yer alan alaturka kiremitli,
krma ya da beik atlar, kire harla svan-
m alaturka kiremit apkal bacalarla bir-
likte cepheleri tamamlamaktadr.
Manzara cephelerinin etkin unsurlar sofa
ile odalardr. zellikle cephenin orta aksn-
da yer alan sofalar, bazen pencere biimi
ya da says, bazen de balkon veya kapal
kmalar ile kendilerini belli etmekte, iki
yannda yer alan kmal ya da kmasz
odalar da bu belirginlii pekitirmektedir.
Geleneksel konutlarn cepheleri genellikle
zeminden itibaren nce amur, sonra da ki-
re har ile svanmtr. Bununla birlikte, ta
beden duvarlarnn bir ksmnn svanmad-
ya da ahap atk dzeni ile atk arasn-
daki ahap malzemenin svanmadan akta
brakld veya ahap malzeme ile kaplan-
d rneklere de rastlanmaktadr (Postac-
lar Evi, Geredeliler Evi, Hafzlar Evi).
Geleneksel konutlarn n, bazen de yan ve
arka cephelerinde, zellikle "esas yaam
kat" seviyesinde, dey eksene gre bir
simetri mevcuttur. Ara ve orta katlarda si-
metriden hafif kama sz konusu olabil-
mekte, bahe katnda ise simetri tamamy-
la bozulmaktadr. Cepheler "esas yaam
kat", ara kat veya orta kat seviyelerinde,
oda ve sofa duvarlarnn cepheye yansdk-
lar noktalara konan ke ve ara pervazla-
r ile blmlere ayrlmaktadr. Genellikle 3
blml olan konut cephelerinde eer so-
fa ortada ise simetri ekseni ile sofann or-
ta ekseni akmaktadr.
kmalar
Geleneksel konutlarda kmalar, genellikle
en stteki "esas yaam katf'nn deme
seviyesinde ve yap yzeyine paralel ola-
rak yaplmlardr. Dikdrtgen ya da dz
kma olarak adlandrabileceimiz bu k-
ma biimi; konutlarn manzara, sokak veya
cadde ve nadiren yan bahe cephelerinde
oluturulmutur. kmalar ya yap boyun-
ca tm cephede ya oda geniliince ke-
lerde ya da sofa geniliince cephe orta-
snda yer almtr. Cephe ortasnda, sofa-
nn nnde yer alan kmalarn bazlar
balkon olarak dzenlenmitir. Balkonlar
genellikle manzara, bazen de cadde cep-
helerinin ortasndaki sofalarn nnde, k-
e odalarn arasnda eitli biimlerde ta-
sarlanmtr. Bu balkonlar; yar gmme,
gmme, gmme olmayan ve ke oda ya
da sofa-oda nnde uzanan balkonlar ola-
rak gruplandrmak mmkndr. Oymal,
tornal, ya da ahap latalarn apraz veya
yanyana aklmas ile oluturulan korku-
luklar kullanlmtr.
Pencereler
Esas yaam kat seviyesinde, en nemli
meknlar olan sofa ile odalarn manzaraya
bakan kenarlarna bol sayda pencere kon-
mutur. Cephe says birden fazla olan ev-
lerde, sokak-manzara ya da bahe-manza-
ra kesine gelen ve en fazla iki kenar ile
da alabilen odalarda (yazlk oda) bu-
lunan maksimum pencere says altdr. Bu
say kmalarla darya taan odalarda
kma derinlii iine de pencereler konma-
sndan dolay sekize kmaktadr. Odalarn
arasnda yer alan sofann manzara kena-
rndaki pencere says ise genellikle iki ya
da tr. Sofann manzaraya doru kma
yaparak odalarn nne getii durumlar-
da ise pencere says bee kmaktadr. So-
fann merkezi konumda olduu rneklerde
ise sofa, eyvanlar sayesinde en ok y-
ne doru da alabilmekte ve pencere sa-
ys da dokuz olmaktadr. Oda pencereleri
genellikle dikdrtgen ya da kare, sofa pen-
cereleri ise dikdrtgen, kare ya da kemerli
olabilmektedir.
Manzara cepheleri blml (sofa orta-
da) olan evlerdeki en ok uygulanan pen-
cere gruplanma dzeni; dikdrtgen pence-
relerle 3-2-3, 3-3-3 ve 2-2-2, kare pencere-
lerle 1-1-1 eklindedir.
Kat Silmeleri ve Ke Pervazlar
Genellikle btn geleneksel konutlarn
zellikle n, bazen de btn cephelerinde,
"esas yaam kat", orta kat veya ara kat
deme seviyelerinde ahap kat silmesi
bulunmaktadr. Deme kirilerinin cephe-
den gzkmesini nlemek iin 2,5-3 cm.
kalnlnda, ortalama 20 cm. geniliinde-
ki bir kaplama tahtas deme kirilerinin
nne yerletirilmi, zerine de yaklak 2
cm. kalnlnda ve cephe yzeyinden 2-3
cm.kadar dar taan bir baka kaplama
tahtas dik olarak aklm ve kat silmesi
oluturulmutur.
Kat silmesinin dnda, pencerelerin altn-
da, genellikle btn cephe boyunca uza-
nan pencere silmeleri ise 8-10 cm. genili-
inde, 2-2,5 cm. kalnlnda olan ve bu ka-
lnl tamamen sva iine gml bulunan
ahap tahtalardan olumaktadr.
Yaplarn kelerinde ve blme duvarlar-
nn cepheye yansyan yzlerinde bulunan
pervazlar, 16-18 cm geniliindedir. ou
kez zemin katn belirli bir seviyesinden iti-
baren balayan ke pervazlar, yer yer
kat silmeleri ile kesilerek saak altna, ba-
zen de pencere st balk seviyesine kadar
devam etmektedir. Baz rneklerde ke
ve ara pervazlarna, profilli taban ve ba-
lklar ya da sadece balklar konmutur
(Grcler, Hac Beyler, Kavaklar, smail Ya-
an Evleri, vb.).
Yapm Sistemi zellikleri ve
Malzeme Kullanm
Ta Duvarlar
Kayalk bir araziye yaplm olan konutlar,
fazla derin olmayan ta temellere sahiptir.
Ayrca, geleneksel konutlarn bahe katla-
rndaki tayc duvarlar ile bahe duvarla-
r da moloz tatan yaplmtr. Yapnn ta
beden duvarlarndan biri veya ikisi, ksmen
ya da tamamen yapnn saak alt seviyesi-
ne kadar devam ettirilmi ve st katlarda-
ki ocaklar bu duvarlara konmutur. Moloz
ta duvarlarn yapmnda kuzeydoudaki
Buzluk Tepesi'nde bulunan maaralardan
elde edilen ve "kfke" ad verilen hafif, g-
zenekli ve ilenmesi kolay olan talar kul-
lanlm olmakla birlikte, bazen evredeki
kayalklardan ve dere kenarlarndan elde
edilen talarda kullanlmtr.
Ortalama olarak 60-90 cm. kalnlkta olan
bahe kat ta duvarlarnda balayc ola-
rak kire har kullanlm, duvarlarn mu-
kavemetlerini arttrmak iin de 80-90 cm.
aralklarla tekrarlanan, 10/10 veya 12/12 cm.
kesitlerinde ahap hatllar konmutur. Du-
varlarn i ve d yzlerine duvar boyunca
yerletirilen ve yer yer zerlerine dik ola-
rak konan duvar kalnlndaki ahap ka-
malarla birbirlerine balanan bu hatllar,
genellikle mee ve am aalarndan ya-
plmtr. Bu duvarlarda ahap hatllardan
baka, bazen balkl ahap dikmelerin ve
payandalarn da bulunduu grlmektedir.
Bylece st katlardan gelen dey ykler
bu ahap dikmelerle karlanmak isten-
mitir. Ta duvarlarn genellikle d, bazen
de i yzleri nce amur, sonra da kire
har ile svanmtr.
Ahap atkl Duvarlar
Konutlarn "esas yaam kat", ara kat ve
orta kat duvarlar ocakl beden duvarlar
dnda tamamyla ahap atk dzeninde
yaplmtr. Ayrca bahe katndaki baz d
ve i duvarlarda ahap atkl olabilmekte-
dir. Bahe katnn bitim seviyesinde, ta
beden duvarlar zerine yerletirilen ah-
ap hatllar ile ahap iskeletin oturaca
taban oluturulmu, zemin kat deme ki-
rileri bu tabann zerine oturtulmutur.
Kiri balarnn zerine konan bir ikinci ta-
bana da (alt taban) kelerde ve pencere
kenarlarnda bulunan ana dikmelerle, ara
dikmeler bastrlmtr. 10/10, 12/12 ,14/14
cm. kesitlerinde olabilen ana dikmeler,
pencere alt ve st seviyelerinde kuaklar-
la birbirlerine balanm, yer yer payanda-
larla desteklenmi ve tavan seviyesinde
zerleri epeevre st tabanla sarlmtr.
Tavan kirileri ile at mertekleri de bu st
tabanlara oturtulmutur.
Ahap atkl duvarlarn kalnlklar eski ta-
rihli evlerde d duvarlarda 15 cm., i du-
varlarda 10-12 cm. kadar iken, daha ge d-
neme ait evlerde ise 16-19 cm. aras kaln-
lktadr.
Dikmelerin aras bazen ta, bazen kerpi,
bazen de ahap malzeme ile doldurulmu-
tur. atk arasnn kerpi veya tala doldu-
rulduu rneklerde, ana dikmelerin aras-
Tablo 4-
na yaklak 20-30 cm. de bir ara dikmeler
konmu, ekilsiz kfeki talar saman kat-
kl amur harla stste boluklara yer-
letirilmitir. Kerpi dolguda ise ayrca dik-
meleri yatayda da balayan ahap kuak-
lar eklenerek daha kk blmler olutu-
rulmu ve bu blmlere kerpiler verev
olarak yerletirilmitir. Ta ve kerpi dolgu
iyi sva tutmakla birlikte, ahap strktr ile
balant salayamadndan dolay dep-
rem kuanda bulunan yrede ok fazla
uygulanmamtr. Yuvarlak kesitli, ahap
malzeme ile yaplan ahap dolgu, en fazla
kullanlan dolgu biimidir. Ahap atk ara-
sna dikmelerle hemen hemen ayn kesit-
teki, sadece kabuu soyulmu aalar; ya-
tay, dey veya hem yatay, hem de dey
olarak sralanm, bylece sva tamaya
uygun bir zemin salanmtr. Gerek atk-
da, gerek dolguda kullanlan btn ahap
malzeme amdr. zellikle taban, kiri ve
dikmeler amdan yaplmtr.
Ahap atkl duvarlarn i ve d yzleri,
nce samanl amur har ile svanm, bu
sva fazla kurumadan zerine dvlm
keten sap katkl, kire har ile ikinci bir s-
va daha yaplmtr. Daha yeni tarihli baz
evlerde ise ahap dolgulu duvarlarn zeri-
ne nce svay tutmas iin verev konum-
da, aralkl olarak talarn akld, bu -
talarn zerine de nce amur, sonra da ki-
re harl svann yapld grlmektedir
(Varlk Evi).
Demeler
Demeleri oluturan ahap kiriler, evin
ksa kenarna paralel olarak ortalama 40-
50 cm. aralklarla yerletirilmitir. Bahe
kat ile stndeki kat arasndaki deme
kirileri; ta bahe kat duvarlar zerinde-
ki ahap tabanlara ve kendilerine dik ko-
numda uzanan daha kaln kesitli, ana kiri-
lere oturtulmutur. Ortalama olarak 20/20,
22/22 cm. kesitinde olan bu ana kiriler;
yrede hepeken olarak adlandrlmak-
tadr. Bahe katndaki balkl ya da balk-
sz ahap dikmelere ve ta duvarlara otu-
ran kareye yakn daire kesitli hepekenler,
bir ya da birden fazla olabilmektedir. De-
me kirileri ortalama olarak eski tarihli ev-
lerde 16/16,18/18 cm, daha yeni tarihli ev-
lerde ise biilmi kereste kullanlmasndan
dolay 5/12 veya 8/20 cm.kesitlerindedir.
Deme kalnlklar 18-21cm. arasnda de-
imekte, orta katl evlerde ise "esas ya-
am kat" deme kalnl 28-32 cm. kaln-
la kadar kabilmektedir.
Gynk evlerinde kiri balar genellikle
tek yne doru kartlm, gerek duyul-
madka birbirine dik, iki yne doru kiri
ba kartlmamtr. Bu yzden deme-
lerde en ok, kiri balarnn olduu ynde
ift taban, dier ynde tek taban yntemi
kullanlmtr. Deme kirilerinin d cep-
heden gzken aralklar ya ahap ya da
ta malzeme ile doldurulduktan sonra ba-
zen de doldurulmadan ahap kat silmeleri
ile rtlmtr.
Deme kaplamas olarak bahe katnda
ta, dier katlarda ahap kaplama kullanl-
mtr. Ahap demelerde; 2-3 cm. kalnl-
nda, 20-30 cm geniliindeki tahtalar bi-
niiz ve gemesiz olarak yanyana ve de-
me kirilerine dik konumda aklmtr.
kmalar
Basit, konsol kma; deme kirilerinin d-
arya uzatlmas ile oluturulan kma bi-
imidir. Bu tip kmalarda kma derinlii
ancak 40-50 cm.kadar olabilmektedir. D-
eme kirilerinin kma yaplacak cepheye
paralel konumda olduu rneklerde ise bu
kirilere dik konumdaki hepekenler d-
arya doru konsol olarak kartlmtr.
Payandal veya konsol destekli kmalarda
kma derinlikleri fazla, darya doru -
kan deme kirileri daha ufak kesitli ol-
maktadr. Bu tip kmalarn en yaln ekli
darya doru karlan deme kirilerin-
den sadece kmann iki bandakilere des-
tek koymak biimindedir. Bazen ortadaki
kirilere de sk aralklarla destek konabil-
mektedir. Destekli kmalarn bir baka uy-
gulan biimi de; kmann d kenarna,
kma yapan deme kirilerinin altna, ki-
rilere dik konumda olan ve kma boyun-
ca uzanan bir kiri koymak ve gsleme
veya konsollarla bu kirii desteklemektir.
Bu uygulama biimlerinin dnda farkl de-
taylarla zmlenmi, destekli kmalara
rastlanmaktadr.
Ke kmalarnda deme, birbirine dik
olan iki ynde de ift tabanl olarak olutu-
rulmakta ve iki yne de karlan kiri ba-
lar yer yer payanda veya konsollarla des-
teklenmektedir. Birbirine dik iki ayr cep-
hede oluturulan destekli veya desteksiz
kmalar ise bir cephede deme kirileri-
nin, dier cephede de hepekenlerin da-
rya konsol olarak uzatlmas biiminde uy-
gulanmaktadr.
kmalarn alt genellikle kapatlmamtr. ok
az da olsa, kma altnn ahap kaplamayla
kapatld rneklere de rastlanmaktadr (M-
derrisolu, .Erdem, Talat Pekmez evleri).
atlar
atlar, genellikle drt yne eimli krma
atlardr. Bu tip atlarn yansra iki yne
eimli / beik atlar ile yne eimli, bir
taraf kalkan duvarl, krma atlar da yapl-
mtr. Krma atlar ayrk dzenli, bir kena-
r kalkan duvarl krma atlar bitiik d-
zenli, beik atlar ise hem bitiik dzenli,
hem de ayrk dzenli yaplarda kullanlm-
tr. Yaplarn kntl ksmlar genellikle ay-
n eimle devam eden ana at ile rtl-
m olmakla birlikte kma atlarnn ayr-
ca zmlenerek ana atya sapland r-
nekler de mevcuttur. Baz balkon atlar,
beik atl olarak zmlenmi ve bu ne-
denle balkonlarn st ksmnda gen aln-
lklar olumutur.
Oturtma at yntemi uygulanan atlarda,
kaln kesitli at mertekleri zerine mer-
teklere dik konumda ve sk aralklarla, faz-
la kaln olmayan latalar konmu, bunlarn
zerine de dik olarak kiremit alt tahtalar
aklmtr. at rts genellikle alaturka
kiremittir. Bu kiremitler saak ucunda, yel-
kovan tahtalarna dayanmaktadr. Ortala-
ma olarak 50 cm. geniliinde olan saak-
larn alt kaplanmam olmakla birlikte sa-
ak alt kaplanm olan birka rnekte
mevcuttur (.Erdem, Varlk, Yaclar, Gere-
deliler evleri.).
Sonu
mar planlar yznden iki kez kimlik kayb
tehlikesi ile karlamasna ramen deii-
me direnebilme gcn gsteren, ancak
son yllarda bu direncini kaybetmi olan
Gynk'te "koruma-imar plan" kararlar
tam olarak uygulanmal, yaya leinde
olan kentin karakteristik sokaklarna tat-
larn girmemesine zen gsterilmeli, zel-
likle yama zirvelerine yaplan kaak
yaplar nlenmeli ve restorasyon uy-
gulamalar Kltr Bakanl tarafndan
denetlenerek, geleneksel yaplarn tah-
ribat nlenmelidir.