You are on page 1of 34

TRKYEDE GELENEKSEL KIRSAL KONUT PLANLARINDA

GEBE TRK KLTR ZLER



Traces of Nomadic Turkish Culture on the Plans of Traditional
Rural Houses in Turkey

Abdullah KSE*

ZET
Konutlar yap malzemesi, ekil ve plan bakmndan bir yerden
dierine deitii iin corafyann ilgi alann iindedir. Konut, kltrn
peyzaj zerinde grnen en somut yansmasdr. Konut tasarm kltrel
tutumu yanstr. nsan etkileyen her ey evini de etkiler; gemiteki
etkilerden bir ksm gnmze kadar ular ve yaar.
Trkiyenin farkl ekolojik ortamlarnda birbirinden farkl konut
planlar gelimesine ramen temelde ortak bir plan tasarm ortaya kar.
Trk evi plan tipi olarak tanmlanan bu plan tasarmnn iki temel unsuru
vardr: oda(lar ve sofa. Bu durum, Trk evi plan tipinin geleneksel Trk
kltr kknden beslendii sonucuna gtrr.
Bu almada, Trkiye geleneksel krsal konutlarnn
biimlenmesinde kltrel mirasn etkisi belirlenmeye, gnmzdeki ok
farkl krsal mimari rneklerinden yakalanan ipularndan hareketle
geleneksel gebe Trk kltrnn etkisi ortaya karlmaya allmtr.
Trk evi plan tipinin ilk aamas sofasz tek odal (ilkel Trk evi)
evdir. Bu aamada adr dzeni, olduu gibi sabit eve kopya edilmitir.
Sofasz tek odal plan tipinin bir sonraki aamas d sofal (Yrk evi) ev
plandr. Bu plan tipinde, bir nceki modelden farkl olarak sofa birimi
gelimitir.
Trk evi plannn iki temel unsuru olan oda ve sofa, Trk
kozmogonisi, dnya gr, geleneksel gebe hayat tarz, aile yaps ve
sosyal dzenden izler tar. Trk evi Anadoluda yzyllar boyunca
sregelen kltrel yaylma, kltrel adaptasyon ve kltrel etkileimin
birlikte ortaya kard bir sonutur.
Anahtar Kelimeler: kltrel yaylma, kltrel ekoloji, gebe Trk
kltr, geleneksel Trk evi.


*
Do. Dr., Balkesir niversitesi, Fen-Edebiyat Fakltesi Corafya Blm,
BALIKESR.






Sosyal Bilimler Dergisi
159

ABSTRACT
Geography is interested in dwellings the construction material, form,
and plan of dwellings show a spatial variation. Houses are the most concrete
reflection of the culture in the landscape. Designing the dwelling reflect the
culture of the designer. Factors affecting humans, affect at the same time the
constructions they build. These effects inherited through human culture and
observed in everyday life.
Although there have been different dwelling types in various
ecological regions of Turkey, there are common features that can be
observed in these different types. This is called Turkish house and
possesses two distinct characteristics: the room and the sofa. Presence of
these two features indicate that the house type called Turkish have been
affected by traditional Turkish culture.
In this study the effects of cultural heritage on shaping the traditional
rural dwellings were investigated. The effects of tarns-humans Turkish
culture were determined through traces in various architectural structures.
The first step of the creation of Turkish house is the house with one
room and without the sofa (primitive Turkish house). In this case the
structure of a tent was transformed to the house. The second phase is a
house with an outer sofa, which is called Yrk house. The difference
between the first and the second type is the extension of sofa.
The two basic elements of Turkish house carry the connotations of
Turkish cosmologies, traditional trans-humans society, family structure and
social order. The resulting Turkish house is a result of cultural diffusion,
adaptation, and integration that have continued in Anatolia for centuries.
Key Words: cultural diffusion, cultural ecology, nomadic Turkish
culture, traditional Turkish House.
***
1. Giri
Trkiyede krsal yerlemeler corafyas konusunda yaplan yerel
almalar her geen gn artmaktadr. Ancak, gemite ve gnmzde insan-
evre geleneine (Ar, 2003den Pattison, 1964) gre yaplan bu
aratrmalarda temel yaklam, btn faaliyetlerinde olduu gibi, evinin
inasnda da iinde bulunduu corafi evre koullar, zellikle iklim ve
topran etkisinde (Tolun-Denker, 1977:60) kald zerine kuruludur ve
youn bir determinizm sezilir. nsan-evre etkileiminde zaman zaman
insann rolne de yer verilmesine ramen; possibilizm, probabilizm, evreyi
deitirici olarak insan ve evresel alglama gibi yaklamlarn (Tmertekin






Abdullah KSE
160
ve zg, 2002:113-120; Jordan-Bychkov and Domosh, 2003:15-22)
denenmemesi Trkiye iin nemli eksikliklerden biridir.
Benzer doal ortamlarda yaayan topluluklarn oluturduklar
yerlemeler ve konutlar birbirinden nemli farkllklar gsterir. En azndan
bu durum konut ve yerlemelerin ekillenmesinde sadece doal koullarn
deil, kltrn de nemli ve hatta birincil etken olduunu ortaya koyar.
Nitekim, ayn veya benzer doal ortamlarda yaayan farkl kltrler, kendi
kltrlerinin zel rehberliklerinde evreyi farkl alglar ve evrenin sunduu
olanaklar ierinde kendi kltrlerinin yol gstericiliinde farkl yap
malzemelerini farkl ekillerde ileyerek ekil, plan ve dzen bakmndan
farkl konutlar ortaya karrlar. Sonuta, yerleme bir kltrel olgu olmasna
ramen Trkiyede yerlemeleri kltrel corafya perspektifinden inceleyen
aratrmalar yok gibidir.
Ayrca Trkiyedeki krsal yerlemeler corafyas aratrmalarnda
pozitivist paradigma (Yldrm ve imek, 2004:19-28) egemendir,
dolaysyla bu almalar nesnel ve mekaniktir. Halbuki doruluu
sorgulanan pozitivizmin yerine gnmzde sosyal bilimlere giren pozitivizm
tesi (postmodernizm) paradigma znellii, gzlemci perspektifini ngrr.
Trkiyede beeri corafyann en nemli eksikliklerinden biri, dnyada ve
lkemizde sosyal bilimlerde yaanan bu deiime henz ayak
uyduramamasdr.
Yerleme corafyasnn nemli alma alanlarndan biri konuttur.
Konutlar yap malzemesi, ekil ve plan bakmndan mekandan mekana
deitii iin corafyann ilgi alann oluturur ve deiim aklanmaya
allr. evreye ve kltre gre biimlenen, modern an popler
yenilikleri karsnda srekli gerileyen ve yok olan geleneksel konutlar tarihi
miras en iyi yanstan maddi kltr belgeleri olduu iin de incelemeye
deerdir.
Konut, kltrn peyzaj zerindeki en somut yansmasdr. Konut
tasarm kltrel tutumu yanstr. nsan etkileyen her ey evini de etkiler;
gemiteki etkilerden bir ksm gnmze kadar ular ve yaar; gnmz
koullaryla aklanamayan konuttaki ekillerin anlam konutu kullanan
insanlar tarafndan bile ou zaman bilinmeden yaatlmaya devam edilir
(Gr, 2000:47).
Kltrmzn maddi olarak mekana yansyan en nemli
unsurlarndan biri evdir. Geleneksel krsal mimari bu hzl kltrel
deiimden daha az etkilenmitir. zellikle izole dalk alanlar kltrel
yaylmadan daha uzak kaldklar iin orijinal krsal mimari rneklerini
gnmze kadar ulatrabilmilerdir. Dolaysyla izole dalk alanlardaki
krsal evler, geleneksel Trk evinin ilk evre zelliklerini tayan evler olarak
da kabul edilebilir.






Sosyal Bilimler Dergisi
161
Trkiyedeki geleneksel konut mimarisini kltrel temellere
dayandran almalara ramen cevaplanmam veya netlememi bir ok
soru vardr: Trkiyedeki geleneksel konutlarn hepsini ortaklaa kucaklayan
ve Trk evi diye tanmlanabilecek bir konut tipi var mdr? veya baka konut
tipleri ayrlabilir mi? Trkiyenin tamamn kapsayan karakteristik krsal
konut tipinin ortak zellikleri nelerdir? Geleneksel mimari biimlerde
kltrn etkin rolnn derecesi ve iaretleri nelerdir? Geleneksel konut
tipinin ekillenmesinde, ok geni bir kavram olan kltrn hangi unsuru ve
unsurlar belirleyici rol oynamtr?
Bu sorularn cevaplar baka sorular da beraberinde getirir.
Geleneksel Trk evinin Anadolunun yzlerce yllk kltrel birikiminin bir
sonucu olduu phesizdir. Trkiyeye has bu konut sentezinin Trk evi
olarak adlandrlmasn salayan gl Trk kltr damgas ve izleri nedir?
Anadolunun geleneksel krsal konut plan zerinde temel belirleyici etkin
gebe Trklerin geleneksel hayat tarz ve adr kltr mdr?
Bu sorular, Trkiyenin geleneksel konut mimarisine ilikin
almalarda verilen baz cevaplara ramen hala dikkatli ve youn aratrma
gerektiren sorulardr. Bu almada, Trkiye geleneksel krsal konutlarnn
biimlenmesinde kltrel mirasn etkisi belirlenmeye, bir baka deyile
gnmzdeki ok farkl krsal mimari rneklerinden yakalanan ipularndan
hareketle geleneksel gebe Trk kltrnn etkisi ortaya karlmaya
allmtr.
Bu alma, insan-evre ilikisinde kltrn belirleyici roln
geleneksel krsal Trk evi planlar rneinde inceler. Doal evrenin etkisi
reddetmez. Geleneksel krsal Trk evinin ekillenmesinde kltrel mirasn
etkisini belirlemeyi amalasa da, dier faktrleri gz ard etmez. Konuta
kltrel corafya perspektifinden bakar. Kltrel ekoloji ve kltrel yaylma
temalarn kullanarak geleneksel Trk evini anlamaya ve aklamaya alr.
Konut-kltr etkileimi ok geni ierikli bir konu olduu iin, bu
alma gebe Trk kltrel mirasnn geleneksel krsal Trk evi planlar
zerindeki rol ile snrlandrlmtr. Trkiyede blgelere gre deien
doal ve kltrel evre zellikleri nedeniyle ok eitli krsal konut planlar
gelitii iin, geleneksel gebe kltrn konut planlar zerindeki etkisi
daha ak grebilmek zere ncelikle Trk evinin en basit krsal plan tipleri
ele alnmtr. Bu krsal konut plan tipleri, gebe hayattan yerleik hayata
geiin ilk rnekleri olan sofasz tek odal plan tipi ve d sofal tek odal (ve
iki odal) plan tipi ile snrlanmtr. Bunun iin Trkiyenin farkl blge ve
yrelerinde yaplan aratrmalardan, zellikle yerleik hayata geiin yeni
gerekletii ve/veya kltrel yaylmadaki doal engellerden dolay
deiimin en az yaand izole ve dalk alanlardaki konut planlar
seilmitir.






Abdullah KSE
162
2. nceki almalar
Trkiyede bata corafya ve mimarlk olmak zere deiik
disiplinler tarafndan geleneksel konutlar farkl ynleri ile ele alan bir ok
yerel, genel ve teorik alma yaplmtr. Genel ve Trkiye yerleme
corafyas konusunda yazlan ders kitaplarnda konutlar ayr bir balk
olarak ele alnm, konutlarn ekil ve planlarna etki eden faktrler
genellikle fiziki ve beeri faktrler eklinde iki ana grupta toplanarak ayr
ayr aklanmtr (Tanolu, 1966; Tolun-Denker, 1977; Tundilek, 1967;
Doanay, 1997). Trkiyede blgelere gre farkllk gsteren konut
tiplerinin tasnifi ve zelliklerinin belirlenmesine ynelik yaplm yerel
corafya almalarnda, ncelikle insan-evre ilikisi erevesinde
geleneksel konutlarda hakim olarak kullanlan yap malzemesi, jeolojik yap,
topografya, bitki rts, topraklar ve hidrolojik koullar gibi fiziki faktrler
ile konut ekli arasnda balant kurulmu; evi yapan ve kullanan insann
sosyal ve ekonomik yapsnn evin bykl, plann ve eklenti birimlerinin
trn etkiledii vurgulanm; yerel ev tiplerinden rnek fotoraflar ve
planlar verilmitir*.
Geleneksel krsal konutlar tamamen mimari zellikleri veya sanat
tarihi perspektifinden inceleyen blgesel veya yerel almalar, ounlukla
konutlar yap malzemesi, yap teknii, planlar ve mimari elemanlarn
biimleri bakmndan analiz etmitir (Kafesiolu, 1949; Kafesiolu, 1955;
Deniz, 1980; Gnay, 1981; Deniz, 1992a; Deniz, 1992b). Bu arada
geleneksel konut biimi ile evresel faktrler arasnda balant kuran ve
mimari biimlenii doal evresel faktrlere balayan almalar
(erefhanolu ve Zorer, 1996; Sami, 1996) yannda bu biimlenite doal
faktrler kadar kltrel faktrlerin nemine vurgu yapan almalar da
yaygndr (Kuban, 1966; Suher, 1967; zgner, 1970; Eri, 1979; Asatekin,
1994; Dagl ve Dagl, 1996a). Hatta geleneksel konutlarn doal ve
kltrel evreye uyum bakmndan daha stn olduunu iddia edenler de
vardr (Kazmaolu ve Tanyeli, 1979). Bazlar ise gnmzn krsal
konutlar ile Neolitik dnem veya lka konutlar arasndaki yap
malzemesi ve teknii, plan ve mimari biimleri bakmndan benzerliklere
dikkat ekerek Anadolu konut kltrnde tarih ncesi dnemin izlerini arar
(Deniz, 1992a; Dagl ve Dagl, 1996b; Bilgi, 1996; Aurance, 1996).
Bunlardan bazlar geleneksel konutlar ayn zamanda kltrel miras ve
koruma perspektifinden ele alr (Kuban, 1966; Eldem, 1955; Emirolu,

*
Bu konuda yaynlanm ok sayda eser bulunmakla birlikte, burada sadece birka
yayn rnek vermekle yetindik: Tundilek, 1956; Dnmez, 1960; Tundilek, 1960;
Dnmez, 1962; Gney, 1966; Kanadkrk, 1972; Zaman, 1993; Yazc, 1994;
Klaslan, 1994; Koday, 1995; Grbz, 1996; Hacsaliholu, 1996; Kse, 1997;
Tun, 1997.






Sosyal Bilimler Dergisi
163
1981; Kkerman, 1991). Bir ksm ise Trk evini saysal yntemlerle
analiz edip yorumlar (Yrekli, 1979; Orhun, 1999; Gr, 2000).
Blgelere gre deien evresel faktrler nedeniyle ortaya kan
farkl mimari biimlenilere ramen Anadolunun geleneksel konut
mimarisinde belirleyici faktrn kltr olduu zerinde duran nemli
almalar da bulunmaktadr (Eldem, 1955; Kazmaolu ve Tanyeli, 1979;
Kuban, 1982; Kkerman, 1991; Tansu, 1992; Ertrk, 1996).
Trkiyede ev planlarndaki ortak zellikleri belirleyen Eldem
(1955), Trk kltrnn ev planlar zerindeki yansmasndan hareketle bu
ev tipini Trk Evi st kimlii ile tanmlam ve isimlendirmitir. Trk Evi
plannn ana belirleyici olarak sofa ve oday ele alm, basitten karmaa
doru kronolojik olarak Trkiyeden ve Balkanlardan saysz bir ok farkl
ev plan rnei vermitir. Kuban (1982:196-197), Anadoluda 6 geleneksel
konut mimari tarz ayrarak Trk kltrnn gelitirdii ortak konut tarznn
...Sivas dolaylarndan batya ve Ege'den Toroslarn kuzey yamalarna
kadar uzanan ve yer yer dier blgelerde ve Balkanlarda grlen hm yap
teknii olduunu belirtir. Trk evinin temel unsurdan (oda, eyvan ve
sofa) olutuunu iddia eder.
Sosyokltrel yapnn konut mimarisinde ana belirleyici olduunu
vurgulayan Kazmaolu ve Tanyeli (1979), ran ve Orta Asya plan emalar,
gebe yaam alkanlklar ve yerli teknoloji gibi etkenlerin belirleyici
olduu Anadolu-Trk konutunun zelliklerini tam olarak yanstan ve Dou
Karadeniz gneyinden Gaziantepin dousuna kadar uzanan hattn batsnda
kalan blgeyi zgn Anadolu Sentezine Ulalan Blge, d etkilerin veya
Anadolunun eski kltrlerinden kalan gelenekleri ak bir ekilde yanstan
sahalar ise Gei Blgesi olarak ayrmtr.
Kkerman (1991), Trk evinin ayrc zelliklerini rneklerle
ayrntl olarak aklayarak Trk evinin plan bakmndan ayrc zelliinin
oda ve sofadan olutuunu, bamsz yaama birimi olarak oda ile gebe
adr arasndaki plan ve mimari benzerliklerden hareketle Trk evinin
kkeninin gebe dnemine dayandn, Anadolunun deien doal
koullarna gre Trk evinin deiik biimler kazandn ileri srmtr.
Ertrk (1996), Anadoludaki geleneksel Trk evinin ekillenmesinde
zellikle kltrn nemi zerinde durmu, Trk evinin mekansal
elemanlarnn zellikleri ve ilevlerinden hareketle geleneksel Trk evininin
orijinini Orta Asya ve Anadoludaki gebe hayat tarzna ve gebe Trk
adrna dayandrmtr.
Aratrma konusunun dier ynn oluturan Trk kltr ile ilgili
ok sayda ve geni kapsaml almalar vardr (Esin, 1978; lken, 1982;
Merter, 1990; Erz, 1991; gel, 1991a; gel, 1991b; Kutlu, 1992; Yalgn,
1993a; Yalgn, 1993b; Radloff, 1994; Hassan, 2000; Tezcan, 2000; Baykara,






Abdullah KSE
164
2003; etin, 2004; Esin, 2004; Ergun, 2004; Johansen, 2005). Bu
almalardan zellikle gebe Trklerin kozmogonisi, dnya gr, aile
yaps ve sosyal dzeni, gebe adr kltr ile ilgili olanlar taranarak Trk
evi plan tipinde gebe Trk kltrnn izleri yakalanmaya ve
yorumlanmaya allmtr.
3. Trk Evi Plan Tipi ve Kltrel Temelleri
Doal ve kltrel ortam bakmndan ksa mesafelerde farkllk
gsteren Trkiye gibi geni bir lkede deiik ev tipleri gelimitir. Bu ev
tipleri, bata kltrel adaptasyon ve kltrel yaylma olmak zere bir ok
kltrel srecin ortak sonucudur. Trk evi olarak adlandrlabilecek ve
Trkiyenin tamamn kapsayan bir ev tipi ayrlabilir mi? Ev tiplerindeki bu
farklla ve eitlilie ramen baz aratrmaclar baz ortak zellikler
belirlemilerdir (Kuban, 1982). Bununla ilgili olarak Eldem (1955:12)
...btn bu ev tiplerine has baz karakteristikler vardr... Bu ayrlan vasflar
arasnda n safta evin plan gelir der. Buradan yola karsak, bu farkl evleri
ina eden, kullanan, deitiren ve ekillendiren insanlarn ortak kltrel
mirastan geldikleri ortaya kar. Dedektifvari bir inceleme bizi ok farkl
kklere gtrebilecei gibi, zellikle geleneksel gebe Trk kltrnn
Trk evi zerinde hakim ve kalc etkiler braktn gsterir. Birbirinden
yzlerce kilometre mesafede ve ok farkl artlar altnda ina edilmi evlerde
bile, plann ana hatlar bakmndan daima ayn olduu gze arpar (Eldem,
1955:12).
Trk evi plan tipinin temel ayrc zellii nedir? Trk evi genellikle
tek katldr (Eldem, 1955:11). Geleneksel konutlarn kat saysnda zaman ve
mekan iinde ortaya kan farkllamaya ramen yaama mekan tek kattr
ve genellikle st kattr (Eldem, 1955:12-14). Bu durumda yaama yeri olarak
temel alnan tek katl Trk evi plan tasarm iki temel unsurdan oluur:
oda(lar) ve sofa (Eldem, 1955:14; Kuban, 1982; Kkerman, 1991:59).
Trk evinin ekirdei odadr ve buradan gelimitir (Kazmaolu ve
Tanyeli, 1979; Kkerman, 1991:80-81; Ertrk, 1996:168). Trk evinde
oda ayr ve mstakil bir ev veya hanedir (Eldem, 1955:15). Trk evi,
yekpare, tek paral bir hacimdir (Baykara, 2003:167). Bu ynyle gebe
adr ile oda arasnda morfolojik benzerlik vardr (Ertrk, 1996:168). Oda
bir anlamda adrn grevlerini yklenmitir (Kkerman, 1991:59).
Gebe adrnda olduu gibi oda optimum yaama koullarn salar ve
odalar adasnda ilevsel farkllk grlmez (Kazmaolu ve Tanyeli, 1979).
Btn odalar yatma, oturma, yemek piirme ve yeme, alma ve hatta
ykanma gibi deiik ilevlerin birlikte srdrlebilecei ekilde
donatlmtr (Kazmaolu ve Tanyeli, 1979; Ertrk, 1996:168).
Odann nnde bir hizmet alan veya odalar aras ortak kullanm
alan vardr ve buras sofadr (Kkerman, 1991:59). Kuban (1982:199-






Sosyal Bilimler Dergisi
165
200), Trk evi tipi ekirdek plannn oda ve nndeki sofa biriminden
olutuunu ve bu ekirdek plann birbirini kesen iki aksn kenarlarna
eklenmesi ile dier karmak Trk evi planlarnn gelitiini iddia eder.
Trkiyenin farkl blgelerinde sergah, hanay, sergi, sayvan, ardak,
divanhane, hayat gibi adlarla tanmlanan sofa, geleneksel Trk evi plannn
iki temel unsurundan biridir (Ertrk, 1996:167). Kk adra (ev/oda/hane)
dayandrlan ve tek paralk bir btnden oluan Trk evinin (oda) nnde
bir hizmet alan olmas gerekir ve bu ilevi ortak yaama mekan olan sofa
stlenmitir (Kkerman, 1991:69). Gndelik hayat evin kaps nndeki
mekanda geer ve geleneksel krsal evlerde bu alan ounlukla hayat adn
tar (Kazmaolu ve Tanyeli, 1979; Baykara, 2003:167; Kkerman,
1991:59). Aile bireylerinin gnlk hayat paylatklar oturma ve toplant
yeri olan sofa, geleneksel Trk aile dzeni iinde da dnkln
sembolletirildii alandr (Kkerman, 1991:59; Tansu, 1992:768; Ertrk,
1996:167). Da ak hayat tarzndan dolay ev iinde en fazla zaman
geirilen ve kullanlan alandr (Orhun, 1999).
Sofa, i mekan ile d mekan arasndaki bir gei alandr
(Kazmaolu ve Tanyeli, 1979; Ertrk, 1996:167). Ayn zamanda odalar
arasndaki ilikilerin saland ortak alandr (Kkerman, 1991:59). Ancak
buras sadece bir ulam geidi veya belirli bir ilevi olan mekan deildir;
bir anlamda ekonomik aktivitelerin merkezidir ve zellikle yazn serinlik ve
havadarlndan dolay ana kullanm alann oluturur (zgner, 1970:60;
Kazmaolu ve Tanyeli, 1979). Ev (oda/hane) ailenin zel alan iken sofa
genel/ortak alandr. Bundan dolay Eldem (1955:16) oda veya haneleri ayr
evlere, sofay ise sokak veya meydanlara benzetir.
3.a. lkel Trk Evi Plan Tipi
Trk evi Anadoluda yzyllar boyunca sregelen kltrel yaylma
ve kltrel adaptasyonun birlikte ortaya kard bir sonutur. Bu ev tipine
damgasn vuran ve adn veren geleneksel Trk kltr olduuna gre,
blgelere gre farkllklar gsteren Trk evi tipinin ilk (proto/ilkel) plan tipi
nasldr? Bu ilk plan tipi hangi geliim aamalarndan gemitir? ve
Anadoluda temel unsurlar oda ve sofa olan en yaln Trk evi plan nasl
ortaya kmtr?
Eldem (1955:24), Trk evi plan tiplerini snflandrrken sofasz plan
tipini en ilkel tip olarak ayrr (ekil 1). Bu plan tipi dzen ve ilev
bakmndan gebe adr ile ok yakn benzerlik gsterir (ekil 2 ve 3) ve
bu ynyle Anadoluda gebe evden yerleik eve geite oluturulan ilk ev
modeli olarak kabul etmek gerekir. Trk evinin karakteristii olan sofa
henz gelimemitir ve gebe adrnda da ayn durum grlr. Bu
benzerlik, gebe Trklerin yerleik hayata geite adr (ev) plann aynen
yerleik eve uyguladklar sonucuna gtrr. Gnmzde bu tip ilkel ve basit






Abdullah KSE
166
evlere kylerde seyrek olarak (Tundilek, 1960:113; Deniz, 1992a:17-46),
mevsimlik olarak yararlanlan yerlemelerde, zellikle de yaylalarda ska
rastlanr (Kse, 1997:246). Gebe adr ve ilkel yerleik ev plan
arasndaki bu benzerlikler o dnemde Anadolunun doal ve kltrel
koullar iinde aklanabilir.


ekil 1. Trkiyede Sofasz Ev Plan rnekleri.
A) Gaziantep (Eldem, 1955:25)
B) Karasu, Sakarya (Dnmez, 1962: 188)
C) Orta Sakarya Vadisi (Tundilek, 1960:45)
D) vrindi-Balkesir (Kse, 1997:246)

Orta Asya steplerinde ortaya kan Trklerin geleneksel gebe
kltr 11. yzyldan itibaren glerle Anadoluya tanmtr (Kafesolu,
1986:147; Kprl, 1991:40; ahin, 1999:132). Hayvan srlerine otlak
bulmak amacyla yln drt veya iki mevsiminde (Baykara, 2003:114) farkl
yerlere giden ve konaklayan Trk gruplarnn Orta Asyann evre
koullarna kar gelitirdikleri uyum stratejisi, genel olarak gebe
hayvanclk ekonomisi olmutur. Her ne kadar Orta Asyada ky ve ehir
gibi devaml yerlemeler de kurmu olmalarna ramen Trkler genelde ve
byk ounlukla gebe gruplardan oluuyordu (Kprl, 1991:50; gel,
1991a; Baykara, 2003). Osmanl dneminde baz idari birimlerin
gebelerden oluturulmas, konar-gerlerin Anadoluda etkin bir unsur






Sosyal Bilimler Dergisi
167
olduunu gsterir (ahin, 1999:134) Bu ekonomik sistem ve hayat tarz ile
btnleen yerleme tarz ise geicidir ve ekirdeini tanabilir adr (ev)
oluturur. Gebe Trklerin geleneksel evleri genel olarak daire planl ve
kubbe atldr. Orta Asyadan Trkiyeye kadar uzanan geni blgede yap
malzemesi, byklk ve biim bakmndan farkllk gsterir ve yurt, kereg,
kibitka, alak, atma ev, turluk, topak ev, kee ev, derim evi gibi farkl
isimler alr (Erz, 1991; gel, 1991b; Kutlu, 1992; Yalgn, 1993; Radloff,
1994; Grbz, 1997; etin, 2004). Tek gzden oluan yuvarlak gebe
adrnn kltre gre biimlenmi ok zel bir i dzeni vardr (ekil 2 )
(Radloff 1994:24-28).
Orta Asya steplerinde doan gebe hayat tarz ve kubbeli adr evi,
glerle geldii Anadolunun farkl doal ve kltrel evre koullarnda
yeniden biimlenmitir (Erz, 1991:97). Bu kltrel adaptasyonlardan biri
de karaadrdr (ekil 3). Gebe hayat tarznn varolduu sre boyunca
Anadoluda kubbeli adrlar baz kk deiikliklerle varln srdrm,
ancak bunlara dikdrtgen planl ve beik atl karaadr eklenmitir (Kutlu,
1992:63). Bu adr biimi Anadolunun doal evre koullarna uyumun,
yetitirilen hayvan trnn ve dolaysyla adr yapmnda kullanlan
hammaddenin deimesinin, kltrel geliim ve deiimin sonucu olmaldr.
zellikle Toroslarda yaygn olarak kullanlan ve kontrksiyon bakmndan
farkl olan karaadr, i dzen bakmndan kubbeli adr ile tamamen ayndr
(ekil 2 ve 3).
Anadoluya geldiklerinde byk ounlukla gebe hayat tarzn
srdren Trk gruplar, yeni ekolojik ortama uymak iin yeni uyum
stratejileri gelitirmiler, yerleik kltrlerle etkilemiler ve zaman
ierisinde yerleik dzene gemilerdir (Orhonlu, 1987:35-42; Demir,
1999:98-102, ). Ancak Anadoluda 19. yzyl sonlarna kadar gebelik
ve/veya yar gebelik hakim hayat tarz olmaya devam etmitir (Bates,
1971; Erden, 1982:76; Kutlu, 1992:61; Halaolu, 1997:121-124; Gndz,
1997:24-26,). Trkler yerleik dzene getiklerinde de ayn hayat tarzn
srdrmeye devam etmilerdir (gel, 1991a:312). Tarihi sre ierisinde
alak alanlar yerleik kltrn balca gelime alan olurken, hayvanclk
ekonomisi iin yksek bir potansiyel sunan yksek ve dalk alanlar gebe
ve yar gebe Trklerin yaam alan olarak tercih ettikleri balca alan
olmutur (Denker, 1960:136-142, Halaolu, 1997:35).







Abdullah KSE
168

ekil 2. Bir Altay Yurtunun Dzeni (Radloff, 1994:24).

Anadoluda gebelerin yerleik dzene gemeleri Osmanl
mparatorluunun zellikle 18. ve 19. yzyllardaki iskan siyasetleri sonucu
gereklemitir ki Trkiyede krsal yerlemelerin ounun kkeni 150 yl
karar nceye dayanr (Elden, 1979:77; Halaolu, 1997:8-8). Bu bakmdan
gebelikten yerleik dzene geiin yakn gemite gerekletii, kltrel
yaylma ve kltrlemenin en etkisiz olduu dalk alanlardaki krsal
yerlemeler, Trk evi tipinin en taze ve yaln rneklerini sunar. Belki
balangta btn gebe veya yar-gebe yada konar-ger toplumlar
yerleik hayata getiklerinde benzer zellikler gsteren basit bir ev tipi
gelitirmilerdi. Ancak gemiten gnmze farkl kltrel gruplarn youn
yerlemesine sahip olan alak-dz alanlardaki youn kltrel yaylma,
kltrleme ve yeni ekolojik ortama adaptasyon sonucu bu basit ev tipi yeni
unsurlar kazanm, genilemi ve bym, dolaysyla orijinal eklinden
farkllamtr. Buna karlk yabanc kltrlerden etkilenmenin en az olduu






Sosyal Bilimler Dergisi
169
izole dalk alanlar, geleneksel Trk kltrnn ve bu kltrn rn olan
Trk evinin ilk ve yaln biiminin gnmze kadar ulatrld snak
alanlar olmutur.
ARETLER:
T: Sitil Y: Yankapak
1: Ocak 2: Yigit dura 3: Dede buca-
Misafir Yeri
4: Komu otura 5: Yatala (yatak yk) 6: Azala (azk yk)
7: Giyesi yk ve gzenek 8: Ik a 9: oban a
10: Ba a 11: Orta alar 12: Orta alar
13: Kaplk 14: Ke a 15: Kap
_______________________________________________________
______
ekil 3. ukurova Trkmenlerinde Karaadr Plan (Yalman
1993b:443).

Geleneksel gebe hayat tarzna sahip Trk gruplarnn bir ksm
hemen, bir ksm ise aama aama, gnll veya zorunlu olarak yerleik
dzene gemilerdir (Kprl, 1991:51). Gebeler yerleik dzene
getikten sonra da bir sre daha adrlarda yaamaya devam etmi
olmaldrlar (Elden, 1979:77; Orhonlu, 1987:35; Yalgn, 1993b:23). nk,
yzyllardr gebe hayat tarz srdren ve bu hayat tarz ile btnlemi bir
kltre sahip insanlarn deien doal, ekonomik, sosyal veya siyasal






Abdullah KSE
170
koullara bal olarak yerleik dzene gemesiyle birlikte hemen adrlarn
terk edip sabit eve gemeleri beklenemez. Ancak deien doal, ekonomik,
sosyal ve siyasal koullar altnda gebelerin zaman ierisinde Anadoluda
yerleik kltr benimsedikleri ve barnma ihtiyalarn deien yeni hayat
tarznn gerekliliklerine uygun olarak yeniden biimlendirdikleri varsaym
daha doru bir yaklamdr.


ekil 4. Teorik lkel Trk Evi (Sofasz Tek Odal Ev) Dzeni.

Yerleik dzene geen gebe Trklerin oluturduklar ilk ev tipi tek
katl ve tek odal sofasz ev olmaldr (Eldem, 1955:24; Kafesiolu, 1955:7;
Yalgn, 1993a:255). Plan ve i dzen bakmndan gebe adr ile tpatp
ayndr ve yerleik hayata geiin ok yeni gerekletii dalk alanlardaki
kylerde ve yaylalarda ska rastlanr (ekil 1, 3 ve 4) (Kafesiolu, 1955:7-
8; Tundilek, 1960:113; Dnmez, 1962:187; Yalgn, 199a:26, 255; Kse,
1991:200,208; Kse, 1997:246-247). adr dzeni olduu gibi sabit eve
kopya edilmitir. Deien sadece yap malzemesidir. Bu durum kltrel
yaylma ve kltrel ekoloji temalar ile aklanabilir.






Sosyal Bilimler Dergisi
171
Zaman ve mekan balamnda Anadolunun doal ve kltrel
koullarnda artk geleneksel gebe hayvanclk ekonomisini eski haliyle
srdrmeleri mmkn olmad iin yere balanan, ancak yzyllar boyunca
gelitirdikleri hayat tarznn gerei olarak hala hayvan yetitiricilii yapan,
sabit ev teknolojisi ok yetersiz olan Trk gruplarnn yerleik dzene geer
gemez Anadoluda eskiden beri yaayan yerleik kltrlerin sabit evlerini
benimsedikleri dnlemez. nk yerleik toplumlarn yzyllar boyunca
gelitirdikleri ev kltrlerinin temeline gebe Trkler sahip deildir;
dolaysyla bu tip evler onlar iin ihtiya da deildir. evresel adaptasyon
bakmndan gerekli olan sabit evdir ve dolaysyla yerleik kltrlerden
alnan yenilik sabit ev plan deil, sabit ev ina teknolojisi olmaldr.


ekil 5. Teorik D Sofal Ev Plan.

Orta Asya ve Anadoluda yzyllardr yerleik kltrler ile i ie
veya yan yana yaayan gebeler sabit ev kltrnden haberdardr (gel,
1991a:43-44; Baykara, 2003:119-120). Ancak bir yeniliin
kabullenilmesinin bir ok koulu vardr ve en nemlilerinden biri de
gerekliliktir (Turhan, 1997:57-58). Yerleik dzene gei ile birlikte sabit






Abdullah KSE
172
evin avantajlar n plana kmaya balamtr. Gebe hayat tarznda
mevsimlik iklim deimelerine kar yer deitirilerek, iklimin daha uygun
olduu yerlere gidilerek evresel adaptasyon salanmtr ki adr bu duruma
ok uygundur. Ancak yerleik dzende adr mevsimlik iklim deimelerine
kar, zellikle iddetli k koullarna kar yeterli koruma salayamaz. Bu
durumda tanabilir olmayan daha salam ve korunakl ev yaplabilir. Ancak
evin i dzenini belirleyen geleneksel kltrdr ve bu bakmdan Trk evi
tipinin ilk modeli gebe adrnn bir kopyasdr. Birbirinden farkl ekolojik
ortamlara sahip Trkiyenin deiik blgelerinde sofasz tek odal (ilkel Trk
evi) plan tipine seyrek de olsa hala rastlanyor olmas (ekil 1 ve 4),
Trkiyede hakim konut kltr temellerinin adr kltrne dayandn
gsterir.
3.b. Yrk Evi Plan Tipi
Sofasz tek odal Trk evi plan tipinin bir sonraki aamas d sofal
(tek odal ve/veya d sofal iki odal) ev plan olmaldr (Eldem, 1955:24).
Farkl doal ve kltrel koullara bal olarak ok eitli ev tipleri ve
planlarnn gelitii Trkiyenin farkl blgelerinde d sofal tek veya iki
odal plan tipi en sk rastlanan geleneksel krsal ev plan tipidir (ekil 5 ve 6)
(Kafesiolu, 1949:58; Kafesiolu, 1955:13 16, 127; Tundilek, 1956:43;
Kuban, 1982:200; Kutlu, 1987:56; Dagl ve Dagl, 1991a:105-107;
Ik, 1992:110; Ik, 2004:64,77). Birbirinden uzak ve farkl ekolojik
blgelerde ayn ev plan tipinin sklkla grlmesi, ancak bu ev tipini yaratan
insanlarn ayn kltr kknden beslendii tezi ile aklanabilir ki bu da
geleneksel gebe Trk kltrdr.
D sofal ev plan tipi Trkiyenin zellikle izole dalk
alanlarndaki hakim krsal ev plan durumundadr. Buralar, Anadoluda
yzyllardr konar-ger hayat tarz yaayan ve 19. yzyl sonlarnda
gebelikten yerleik dzene geen gruplarn balca hayat sahas olmutur.
Konar-ger tarzndan dolay yerleik gruplar tarafndan Yrk olarak
adlandrlan bu gruplarn (Gndz 1997:38, ahin 1999:132-133) evleri,
Eldem (1955: 14-22)in d sofal ev plan tipi olarak ayrt ettii ev tipine tam
olarak uyar. Gebelikten yerleik hayata geiin ok yeni olmasndan
dolay geleneksel Trk kltrnn gnmzde en canl ve yaln biimde
yaatld bu alanlardaki konutlar ekil, yap malzemesi, kat says
bakmndan gsterdii farkllklara ramen plan bakmndan aynlk gsterir.
Bazen sofasz tek odal ev planna da rastlanmakla birlikte ounlukla evler
d sofaldr; bazen tek odal ve ounlukla iki odaldr; bir sonraki geliim
aamas olarak evreye adaptasyon sonucu bazen d sofann yan ve/veya n
kenarlarnn sarlatrlmasyla i sofa oluturulmutur (Eldem, 1955:24;
Kafesiolu, 1955:11; Kuban, 1982:203). Yap malzemesi ve kat says
farkllna baklmakszn d sofal veya d sofann sonradan
sarlatrlmas ile oluturulmu i sofal, tek odal veya iki odal ev plan






Sosyal Bilimler Dergisi
173
tipi, ok genel erevede mekansal olarak Yrk denilen gruplarn yaama
alanlar ile uyutuu iin Yrk evi plan tipi olarak adlandrlmtr.
Trk evi plan tipinin geliim aamalarnn ikincisinde, sadece oda ve
nndeki snrlar belirlenmemi ak alandan (veya avlu) oluan ilk aama
tipinden farkl olarak sofa birimi ortaya kmtr (ekil 5). Trkiyenin
farkl ekolojik ortamlarnda gelien eitli ev planlarnn hepsinde var olan
ve Trk evi plan tipinin ayrc zelliklerinden biri olan sofa, gebelikten
yerleik dzene gei sreci iinde yaratlan bir evresel adaptasyon
rndr ve geleneksel gebe Trk kltr temelinden beslenmitir.
Trk evi tipinin ayrt edici zellii olarak sofa birimi nasl ortaya
kmtr? Gebe adr ve sofasz tek odal plan tipi sadece tek hcre
odadan olumasna ramen, yaama yeri kapal alan ve ak alan olmak
zere iki ayr mekandan oluur (ekil 7). Yaama alan ierisinde gnlk
ritmik hareket sz konusudur. Ancak dnya gr ve hayat tarzndan dolay
gnlk hayatn byk blm ak alandadr. Gebe adrn nndeki ak
alann snr belirlenmemi olsa da, sembolik bir merkezi (axis mundi)
vardr: demir kazk (Esin, 1978:47, Radloff, 1999:302-304; gel 1995:172-
173, 183-185, Hassan 2000:92, Esin 2004: 6-8; Ergun, 2004:146-153, 184-
186). Sofasz tek odal ev tipinde de gnlk hayat oda nndedir ve
balangta ak alann snrlar belirlenmemitir. Deien doal ve kltrel
ortama adaptasyon srecinde zaman iinde bu ak alann snrlar izilerek
avlu birimi belirginlemitir. Avlu iindeki sembolik merkez demir aa
(hayat aac/kaba aa), ayn zamanda gnlk hayatn byk blmnn
geirildii, oturulan, dinlenilen, yemek piirilen ve yenen, hatta misafir
kabul edilen bir mekandr.
Bu tek odal ev (ilkel Trk evi) plannn bir sonraki gelime aamas,
odann nne zeri kapal ve evresi ak bir sofa (hayat) ksmnn
eklenmesidir (ekil 5). Buras yemek piirilen, yiyeceklerin ve mutfak
eyalarnn sakland yerdir. Daha sonraki aamada, eer evre koullar
gerektiriyorsa (souk, rzgar ve yamur insanlarn bu ileri darda
yapmasn zorlatryorsa) evin nndeki etraf ak sofa kapatlarak i sofa
haline dntrlmekte, ev bir buuk odal bir plan almaktadr. Ancak, bu
defa iyi havalarda dardaki ak ate yaklmaya ve kullanlmaya devam
edilmektedir.
Sofasz ev plannda olduu gibi d sofal ev plan tipinin kkenini
dorudan antik Anadolu kltrlerine veya Ortadounun eski kltrlerine
dayandranlar da vardr (Kuban, 1982:198; Deniz, 1992a:40; Tansu, 1992:
756-769; Dagl ve Dagl, 1996b:91-101; Bilgi, 1996:63-74; Aurance
1996:49-58). Ancak tamamen farkl hayat tarzna, kozmogoniye, dnya
grne ve ekonomiye sahip gebe Trklerin yerleik hayata geerken
Anadolunun antik yerleik kltrlerin ev emalarn aynen benimsemeleri
beklenemez. Yerleik kltrler ile etkileim ve kltrel yaylma gz ard






Abdullah KSE
174
edilmemesi gereken bir sretir. Ancak kltr ve gnlk ihtiyalar
tamamen farkl olan gebeler yerleik dzene geileri srasnda sadece
kendi hayat tarzlarna uyan, zaman ve mekann yeni gereklilikleri karlayan
yerleik konut kltr unsurlarn benimsemilerdir. Dolaysyla burada
seici kltrel yaylma sz konusu olmaldr. evresel adaptasyon
erevesinde yeni uyum stratejileri gelitirilirken yol gsterici geleneksel
Trk kltr olmu, yerleik toplumlarn konut kltr olduu gibi deil
kendi hayat tarzna uyan ve gerekli olanlar seilerek ve deitirilerek
benimsenmi, geleneksel Trk kltr temeline dayanan bamsz yenilikler
ve sentezler sonucunda orijinal bir krsal ev plan tipi yaratlmtr.


ekil 6. D Sofal Ev Planlar.
A)D Sofal Sra Odal deal Tip(Eldem, 1955:94den deitirilerek)
B)Sinanolu Ky-Sakarya(Kafesiolu, 1955:17den deitirilerek)

4. Geleneksel Trk Evi Planlarnda Gebe Trk Kltr zleri
4.a. lkel Trk evi Plan ve Gebe Trk adr Dzeni likisi






Sosyal Bilimler Dergisi
175
Trk kltrnde ev kurmak, evreni (makrokozmos) yeniden kurma
(mikrokozmos) anlamndadr. Konut, insann tanrlarn model yarats olan
Evrenin Yaradln taklid ederek kendine kurduu evrendir ve yeni bir
balangca, yeni bir hayata edeerdir. (Eliade, 1991:37). yle ki gebe ler
adrlarn algladklar gk kubbeye benzetmiler, otan iini dnyann
ynlerine gre dzenlemilerdir (gel, 1995:161-162, 243; Ta, 2002:156).
adr kubbesindeki delii (tnlk/tynk/evlik/tepelik) gn kaps olarak
kutsallatrmlar (gel, 1995:174,184), yerleik evde ise bunu baca delii
ile devam ettirmiler, hatta bazen gebe adrnda olduu gibi tepe
penceresi kullanlmtr (Kafesiolu, 1955:7). Trklerde dnya drt ana
yne gre dzenlenmi olup, dou ileri, yani yzmz dndmz yn
idi (Esin 1978:49; Ta, 2002:137, 147). Genelde adrn kaps gneye
bakmakla birlikte, zellikle trenlerde adrn kaps kutsal saylan douya
alrd (Esin, 1978:49; gel; 1995:187, 243). Dounun unsuru aa idi
(Esin, 1978:49). Karaadrda odalk blm sa (bat), ev blm ise sol
(dou) taraftadr (Johansen, 2005:39). Gnmzde bu kltrn izlerine
Anadolunun baz kelerinde seyrek de olsa rastlanr ki Konya yresi
kylerinde (rnein Karatay lesi Sr Ky) baz ev kaplar zellikle
dou ynne alr.


lkel Trk evi (sofasz tek odal ev) plan ile adr (evi) dzeni ve
geleneksel gebe Trk kltr daha yakndan incelendiinde, bu iki ev tipi
arasndaki balants daha net olarak ortaya kar. Yerleik hayata gei ile
birlikte adrdaki mekansal dzen daha sabit sembollerle ev planna
aktarlmtr. Bu plann ilk ekli tek odal sofasz ev olmaldr. Bu ev
plannda adr aynen odaya dnm, adr nnn fonksiyonu tek odann
ald avluya aktarlmtr (ekil 4 ve 7).
Sofasz ev tipinde plan sadece bir odadan (hcre) oluur (Yalgn
1993a:254). Oda dorudan avluya alr. Avlu ierisinde ve etrafnda baka
haneler (odalar) ve servis yerleri de olabilir (Eldem 1955:25). Dolaysyla
evin merkezi ve ortak kullanm alan avludur. Bu zellikler bakmndan ilkel
Trk evi (sofasz tek odal ev) plan ile adr dzeni arasnda hem ekilsel ve
hem de fonksiyonel ynden ok yakn benzerlikler grlr (ekil 4 ve 7).
Her iki plan tipi de ayn dnya grn, hayat tarzn ve sosyal yapy
yanstr.
Gebe Trk kltrnde doa ile btnlemi da ak hayat tarz
ve sk/youn toplum ii ilikiler, adrn eklini ve mekansal tasarmn
belirlemitir. Geleneksel gebe kltrnde hayat tarznn gerei olarak ev
mobil olmas gerektii iin mmkn olduunca kk, basit ve ayrntszdr;
ev eyalar mmkn olduunca az sayda, hafif ve basittir; dolaysyla ev

Balkesir niversitesi Fen-Edebiyat Fakltesi Halk Edebiyat Anabilim Dal


retim yesi Do. Dr. Mehmet Aa ile yaplan szl grme, 2005.






Abdullah KSE
176
sadece temel fizyolojik ihtiyalarn karland yerdir (Kkerman,
1991:79-80; gel, 1991b:288-391; Grbz, 1997:185-195; Onuk, 1998:13-
36; Baykara, 2003:164-169; Onuk 2004:1-3). adra geceleri ve kt hava
koullarnda girilir. adr evin belki en temel fonksiyonu zel alan
(mahremiyet) oluudur. Uyuma ve dinlenme dndaki btn bireysel ve
toplumsal hayat adrn dndadr. Buras adr ndr. adrn nnde
yemek piirilir ve yenilir, oturulur, dinlenilir ve elenilir.


ekil 7. Teorik Gebe adr Dzeni.

Gnlk aile hayatnn byk blm adrn dnda, ancak hemen
nndedir; bu alann snrlar izilmemitir. Bununla birlikte adr n, evin
ayrlmaz bir paras olarak dnlmesi gerekir. Gebe Trk adrnn
mekansal dzeninde snrlar fiziki olarak belirlenmemi adr nnn oda
ve sembol ocak ve/veya demir kazktr. Trk kozmogonisinin axis mundi
(evrenin merkezi) sembollerinden biri olan orta direk adrn
merkezindeyken, ayn sembolik neme sahip demir kazk adrn nndedir
(Esin, 1978:47, Radloff 1999:302-304, Esin 2004:6-8). Sonu itibariyle
geleneksel gebe adr evi mekansal dzen bakmndan iki blmden
oluur (ekil 7): I) geceleri ve kt hava koullarnda barnlan ve zel alan






Sosyal Bilimler Dergisi
177
temsil eden adr, II) gnlk hayatn byk blmnn geirildii ve ortak
alan temsil eden adr n.
Trk evinin ilk aamas olan sofasz tek odal ev plannda da ayn
mekansal dzen grlr (ekil 4) . Yap malzemesi, topografya ve iklimden
kaynaklanan baz deimelere ramen kltrel miras yanstan evin
mekansal dzeni ayn kalmtr. Gebe adrdaki yuvarlak plan sabit evde
dik al olmutur. Kkerman (1991:80-81) bunu kullanlan malzemeye
balar. Ancak gebeler yerleik hayata gemeden ok nce Anadoluda dik
al plana sahip bir adr olan karaadr gelitirmilerdi (Kutlu, 1987:66-71;
Erz, 1991:97-104; Yalgn, 1993b:439-443). Konut biimi sadece yap
malzemesinin sonucu deildir. Nitekim, dnyann farkl kltrlerinde olduu
gibi Trk dnyasnda da ta, kerpi ve ahaptan ina edilmi yuvarlak planl
ev rnekleri ya da antsal yaplara da rastlanr (Rapoport; 1969:27, 110;
Radloff, 1994:24: Jordan-Bychkov and Domosh, 2003:63; Baykara,
2003:169). Hatta Trkler 8. yzylda Orta Asyada kubbeli adra benzeyen
ahap rg eklinde evler gelitirmilerdi (Esin, 1978:80; gel, 1991b:294).
Trk evinde yuvarlak plandan dik al plana gei srecinde sadece
kullanlan yap malzemesi ve evresel adaptasyon ile deil, ayn zamanda
Anadoluda var olan yerleik kltrlerin eskiden beri kullandklar konut
biimlerinin benimsenmesi, yani kltrel yaylma da etkin rol oynam
olmaldr.
lkel Trk evi (sofasz tek odal ev) boyut ve ilev bakmndan da
gebe adrn tekrardr. Gebe hayat tarznn gerei olarak Trkler
adrlarn olabildiince kk tutmak ve en az eya ile yaamak zorundayd
(Kuban, 1982:200). Maddi dnya ile bark, gk ve yer eklindeki iki alemi
orta dnyada ahenk ile birletirmi pratik, hafif, portatif ve sade olan gebe
adrnn Trk evinde somutlam ifadesi basitlik ve sadelik olmutur
(Tansu, 1992:765). Anadolu ky evlerindeki blgesel farkllklara ramen
i dzende tutumluluk, yalnlk ve kiisellik gibi zelliklerin n plana
kmtr (Kkerman, 1991:100).
Gebe hayat tarzndan gelen bir miras olarak oda ok fonksiyonlu
bir mekan olarak dzenlenmitir (Kazmaolu ve Tanyeli, 1979; Ertrk,
1996:164; Kkerman, 1991:59). Oda i mekan, adr gibi sade ve
ayrntszdr (Kafesiolu, 1955:7; Yalgn 1993a:254). Hayat tarznn gerei
olarak kk, kolay tanr, hafif ve portatif olan gebe adrnn i mekan
yine ayn nedenle ok fonksiyonlu olarak dzenlenmitir. Gnlk hayatn
btn ilevleri tek bir odaya sktrlmtr. Bu ev tipinde oda sadece yaama
mekan deil, ayn zamanda yemek piirme ve yeme, oturma ve dinlenme,
uyuma, depolama yeridir. Hatta souk iklim blgelerinde bazen odann bir
blm hayvan barna olarak da kullanlr (Yalgn, 1993a:26, 254).
adr i mekannn dzenini belirleyen sosyal kurallar oda
mekannda da uygulanm; oda duvarlarnn her bir kenarna belirli bir dzen






Abdullah KSE
178
iinde minder, yatak, giyecek ve yiyecek uvallar yerletirilmitir (De
Blocqueville, 1986:55; Yalgn, 1993a:25-26). Yerleik hayat tarznn gerei
olarak zaman ierisinde bu eyalar duvar ierisine gizlenmi, duvar
kenarlarna sabitlenen sedirler aracl ile minderler ve yatak yerden
ykseltilmi, adrn ortasndaki ocak kenara ekilerek duvar iine
gmlm, oda kapsnn bir kenar bulaklk-mutfak fonksiyonuna gre
dzenlenmi, ancak tek hcre dokusu korunmutur (ekil 2 ve 4).
Geleneksel Trk kltrnde ekirdek ailenin evi adrdr. Bu birimin
yerini yerleik dzende oda almtr. Oda ailenin zel (mahremiyet) alandr.
Hayat tarzndan dolay belirli bir boyutu amayan adrda geni ailenin
yaamas mmkn deildir. Dolaysyla evlenen oullara aileden paylar
verilerek baba ocann yannda yeni bir ev (adr) alr (Erz, 1991:111;
Radloff, 1994:73 190; gel, 1995b:7). Baba evi (adr) ve etrafndaki dier
adrlar sonuta bir adr topluluu (oba/aul) ortaya karr (Radloff,
1994:191, 237). Kan bana dayal bu sosyal grup iindeki ilikiler sk ve
youndur (Bates, 1971:249). Toplumsal hayat birliktelie ve dayanmaya
dayanr. Gnlk ilerin bir ou birlikte yaplr. Dolaysyla bu geni ailenin
yerleme mekan ierinde adrlar zel alan olarak ortaya karken, gnlk
hayatn birlikte yaand adrlarn n ve/veya arasndaki aklk
genel/ortak alan olarak kullanlmtr (ekil 7).
Geleneksel krsal Trk evi planlarnda grlen ve blgelere gre
deiik biimler alan avlu biriminin kkeni gebe adr hayat ve dzeninde
aranmaldr. Nitekim Trkiyenin farkl blgelerindeki krsal evlerin
mekansal dzeni, plan tipleri farkl olsa bile, geleneksel adr dzenine
benzer (ekil 8): I) merkezde avlu (genel/ortak alan); II) evresinde odalar
ve/veya servis birimleri.
Trk evi plannn ilkel tipi olan tek odal ev plan ise adrn
mekansal dzenine en ok benzeyen tiptir (ekil 7). Trk evi plan tipinin
temel birimlerinden biri olan sofa henz bu ev tipinde yoktur (ekil 4).
Bunun yerine oda nndeki avlu, adr nndeki genel/ortak alan
fonksiyonunu stlenmitir. Gnlk hayat ev dndadr (Kafesiolu,
1955:7). Avlu, bazen tek bir evin (hane) veya bazen de birinci dereceden
akraba birka evin ortak kullanm alandr. Ayrca yerleme birimi iindeki
aileler arasnda kan ba vardr ve sk/youn sosyal ilikiler gelimitir.
Dolaysyla topluluk iinde yabanc bulunmad iin ie kapanma da sz
konusu deildir (Yalgn, 1993b:47) ve yabancdan saknmaya ynelik olarak
avlular yksek duvarlarla kapatlmamtr. adr dzeninde olduu gibi
balangta ev (oda) veya evler nndeki avlu snrlar belirli deilken,
sosyoekonomik ve sosyokltrel deime ve zellikle de nfus art ve grup
iinde yabanclamaya bal olarak avlularn snrlar belirlenmitir. Nitekim
Yalgn (1993a:12), yakn zamanlara kadar gebeliin en canl yaand






Sosyal Bilimler Dergisi
179
Toroslarda Eskiden kylerdeki evlerde avlu adeti yokken, bir ka senedir
herkes evine bir avlu eklemeye balamtr tespitinde bulunur.

ekil 8. Yavalar Kynde (Ezine-anakkale) Bir Geleneksel Ev
Dzeni (erafettin Ayn evi).

4.b. Yrk Evi Plan Tipinde Gebe Trk Kltr zleri
Yrk evi plan tipinde, sadece oda ve nndeki snrlar
belirlenmemi ak alandan (veya avlu) oluan ilkel Trk evi plan tipinden
farkl olarak sofa birimi ortaya kmtr (ekil 5). Burada, arlkl olarak
zerinde durulacak olan Trk evi plan tipinin ayrc zelliklerinden sofa,
gebelikten yerleik dzene gei sreci iinde yaratlan bir kltrel






Abdullah KSE
180
adaptasyon rndr ve geleneksel gebe Trk kltr temelinden
beslenmitir.
lkel Trk evi gibi Yrk evi (d sofal ev) plan ve onun temel
unsurlarndan biri olan sofa, ncelikle geleneksel gebe hayat tarz, Trk
mitolojisi, kozmogoni ve dnya grne ait izler tar.
Trkler Orta Asya steplerinde zel bir kozmogoni gelitirmilerdir.
Trk kozmogonisinde evrenin merkezi vard ve gn gbei yerde, yerin
gbei gkte idi (gel, 1995:251-253; Ta, 2002:148). Trkler,
gkyznde sabit durduu ve dier yldzlarn etrafnda dndn
varsaydklar Kutup yldzn gn direi (axis mundi) olarak grmler ve
demir kazk diye adlandrdklar Kutup yldzn gk ile yeryzn birletiren
bir kap olarak kutlulatrmlardr (Eliade, 1991:17; gel, 1995:170). Yakut
Trklerinde bu eksen yerden Kutup yldzna kadar ykselen Demir aa,
Trk at kltrnde adrn nnde atlarn baland ve etrafnda gezegen
gibi dndkleri At kaz, Fin-Ugor kltrnde gk ile yer arasna atlm bir
eksen olan Gk kaz olarak dnlmtr. (gel, 1995:172-173, 183-185;
Radloff, 1999:302-304; Ergun, 2004:146-153, 184-186). Trkler gn
direini i yaama mekanlarnda adr direi ile sembolletirmilerdir (gel,
1995:169; Candan, 2002:163-169). Atl gebe kltrlerde ise adrn
nndeki atlarn baland kazk Kutup yldznn sembol idi (gel,
1995:184). Gebe Trklerin gnlk hayatlarnn byk blmnn
geirildii adr nnn merkezi olan demir kazk sembolnn yerini, hayat
tarznn deitii yar gebe veya yerleik dzene geilen kltrlerde demir
aa (dnya aac/hayat aac/evren aac/kozmik aa) almtr (gel,
1995:183, 480-481; Radloff, 1999:302-304; Ergun 2004:136, 146, 165).
Aa, bir evren modelidir, kozmolojik bir semboldr ve insanlarn
treyiiyle ilgili olarak hayat kaynadr (Ta, 2002:112). Dnyann
merkezidir; hayat baheder ve lemi birbirine balar; Tanrnn
ebedliini, diriliini temsil eden tanrsal bir varlktr; dnya dzenini temin
eder ve toplum ii dayanmay salar (Ergun, 2004:146, 193). Anadoluda
avlulu veya avlusuz btn evlerin nnde bir ulu aa (farkl blgelere gre
deiir: kavak, am, kayn, nar, sedir veya ide) bulunur (Ergun,
2004:193). Bu kutlu/ulu aa (kaba aa), yerleik kltre yeni geilen
dnemde sofasz tek odal evin (veya adrn) nndeki avlunun da
merkezidir (ekil 4 ve 5). Avluda geirilen gnlk hayatn odakland
merkez (demir kazk/axis mundi) bu ulu/kaba aatr: gndzleri ve yaz
geceleri bu aacn glgesinde oturulur ve uyunur, yemek piirilir ve yenir,
misafir arlanr, hatta beslenen hayvanlar bu aacn glgesine snr.
Ailenin genel alandr; zel alan olan eve (oda/hane) ise geceleri ve zorunlu
hallerde girilir.
Sonu olarak, geleneksel Trk evi plannn ayrt edici unsuru olan
sofa biriminin anlam ve ilevi ile gebe adr nndeki demir kazk/demir






Sosyal Bilimler Dergisi
181
aa (hayat aac) arasnda ok yakn benzerlik vardr. Ayrca, Anadolunun
ou blgesinde sofann ad hayattr ve Trk mitolojisindeki hayat aac ile
arasndaki iliki sorgulanmaldr. Btn bunlardan hareketle, sofann kkeni
gebe kltrne kadar gtrlebilir.
Trklerin dnyay alglay biimi gebe hayat tarznda olduu gibi
yerleik dzende de yaama mekann biimlendirmitir. Trkler alemi
birbirinin zdd olan, fakat birbirini tamamlayan iki prensip ile izah
ediyorlard. Bunlar da Gk Tanr ve Asra yer idi (lken, 1982:29). Bu
iki kuvvetin arasnda orta dnya vardr ve buras kiinin yaratld,
insanlarn yaad yerdir (lken, 1982:31). Yer ile gk blnmez bir btn
oluturur (lken, 1982:52-53; gel, 1995:146-148). Buna gre Trkler
organik doa grne (Jordan-Bychkov and Domosh 2003:21) sahiplerdir;
dnyaya ak yaarlar (Eliade, 1991:150); kendilerini evrenin bir paras
olarak grrler ve dnya ile bark yaamay ngrrler (lken, 1982:52).
Trklerde alem zt kuvvetlere ayrlm olmakla birlikte, bunlar bar halinde
ve uyumludur. Da ak bir hayat tarz gelitirmiler ve bu dnya grn
yaama mekanlarna da yanstmlardr. Dnyay Yer ve Gk eklinde ikiye
ayrma ve alglama, gebe yaama mekannda adr-adr n dalitesi,
yerleik dzende ise oda-avlu ve oda-sofa dalitesi eklinde ortaya kmtr
(Kkerman, 1991:87).
Trklerin algladklar dnya duraan deil hareketliydi. Dnya,
adrl bir ota gibi idi. kzler tarafndan ekiliyordu. gel, 1995:248).
Hareket, Trklerin hayat tarzn biimlendiren temel aktr olmutur. Gebe
Trklerin geleneksel hayat tarznn ortaya kard adr hem yap ve hem
de doku bakmndan i mekan sadece belirli d etkilere kar korur; sonuta
doal evre artlarnn deimesine kar yapy biimlendirmek yerine, g
ederek belirli bir i mekan elde edilmi yada i mekann ayn zellikte
kalmas salanmtr (Kkerman, 1991:87). Yl iinde mevsimlere gre
farkl yerlere gitme olgusu, daha dar lekte yaama mekanlarna da
uygulanmtr.
Geleneksel gebe kltrndeki benzer evreyi arama kaygsndan
kaynaklanan g olay yaama mekan olan adrn kullanlabilirlii iin de
avantaj salamtr. Ancak yerleik dzende artk g edilmedii iin sabit
bir yerde, zellikle mevsimlere gre deien iklime kar ayn yaama
mekann yakalayabilmek iin bu defa ev iinde ge dayal zmler
getirilmitir (Kkerman, 1991:87-91). Bununla birlikte yaama mekan
iindeki mevsimlik ve gnlk g hareketi yerleik dzenle birlikte ortaya
km bir uyum stratejisi deildir. Aksine, adr hayat iinde de adr-adr
n arasnda ritmik bir hareket sz konusuydu. zel (mahremiyet) alan olan
adr (ev/hane) geceleri ve kt hava koullarnda snlan bir mekan iken,
gndzleri ve uygun hava koullarnda balca yaama alan adr ndr.
Bu kltrel miras sabit ev planna da aktarlm ve gnmze kadar






Abdullah KSE
182
yaatlmtr. Nitekim btn Trk evi plan tiplerinde oda-sofa (veya avlu)
arasnda gnlk ve/veya mevsimlik hareket sz konusudur ve baz Trk evi
rneklerinde bu kltrel miras yaz ve k odas ekline dnmtr
(Kkerman, 1991:87). Buna gre sofa ve oda, gebe hayat tarz ve
adrdaki yazlk-klk mekan ikileminin ve hareketinin bir sembol olarak
da grlebilir. Oda (ve adr), kapal ve daha korunakl olmas asndan
klk mekandr. Sofa (avlu veya adr n) ise gece dndaki gn boyunca
btn ev eylemlerinin gerekletirildii mekandr. Yani yazlk ve klk
yaama alanlar gece ve gndz yaama alanlarna indirgenmi, gnlk g
hareketi ev mekan iine kopya edilmitir (Kazmaolu ve Tanyeli, 1979:32).
Trklerde ate/ocak kutsald, snmemesi gerekiyordu ve bu
neminden dolay aile ile e anlaml kullanlyordu (gel, 1995:495-532).
adr iinde ve/veya nnde srekli yanan ate, aile hayatnn odakland
merkezi konumundan dolay i ve d mekann dzenleniini de belirlemitir
(ekil 7). adr i mekannn merkezinde yer alan ocak yerleik dzende
nemini ve kutsalln kaybetmemi, sadece kltrel adaptasyon srecinde
odann kenarna, duvar iine ekilmitir (ekil 4 ve 5). Buna karlk gebe
hayat tarznda gnlk ilerin byk blmnn gerekletirildii adr
nndeki ak ate, demir kazk ile birlikte ailenin d mekandaki balca
toplanma yeridir (ekil 5, 7 ve 8). Gebe kltrnn yaama mekann
alglama ve dzenleme biimi yerleik dzende de korunmu, evresel
adaptasyon sreci iinde adr nnn anlam ve ilevi, belki kltrlemenin
de yardmyla nce ulu aa, daha sonra da sofa elerine yklenmi ve
sembolletirilmitir.
Yrk evi plan tipinin biimlenmesinde geleneksel sosyal dzen ve
aile yaps da nemli etkenlerden biridir. Btn kltrel unsurlar i ie ve
kltrel etkileim iinde olduklar iin (Jordan-Bychkov and Domosh,
2003:22-26), zaman ierisinde dinsel inan, geim tarz ve yerleme
tarzndaki deiim sosyal dzen ve aile yapsn da etkilemitir ki bu
deiimin izleri en ilkelinden en gelimiine kadar btn ev plan tiplerinde
gzlenebilir. Gebe bozkr kltrnde hakim aile tipi ekirdek ailedir;
ekirdek aile (hane) bir adrda oturur ve evlenen oullar iin baba ocann
(adr) yannda yeni bir adr alrd ki bu sistem yerleik dzene de
aktarlmtr (gel, 1991b:7; Bates, 1971:271-273; Erden, 1982:82; De
Blocqueville, 1986:53; ahin, 1999:136; Johansen, 2005: 39). Ancak kar-
koca ve evlenmemi ocuklardan oluan bu aile ierisinde ilikiler ok
gevekti ve esas ballk klan yeliine dayanyordu (Tezcan, 2000:174).
Dolaysyla yakn akrabalk balarna dayanan gruplamalar ortaya kmtr
ve 3-5 veya 5-10 haneyi gemeyen bu geni aile grubu oba olarak
tanmlanmtr (Kafesolu, 1986:285; Kutlu, 1987:64; Merter, 1990:8-10;
Gndz, 1997:47; ahin, 1999:136). Oba ayn zamanda kk adr
topluluu anlamna gelir. Gebe Trkler Anadoluda obalar (aile gruplar)






Sosyal Bilimler Dergisi
183
biiminde yerleik hayata gemiler ve geleneksel sosyal sistemlerini
yerleik kltre tamlardr (Bates, 1971:280-281; Orhonlu, 1987:35).
Gebe Trk kltrnde akrabala dayanan gl bir ballktan
dolay bamsz yaama birimleri olan adrlar (oda/hane), daha nce adr
n olarak adlandrdmz ak bir alan etrafnda sralanmlardr (ekil 7).
adr ekirdek ailenin zel alan, ortadaki ak mekan ise akraba olan
ekirdek ailelerin ortak/genel alandr. Bu sistem yerleik dzene de
tanmtr. Gebelikten yerleik hayata yeni geen izole da kylerinde bu
dzen aynen korunmutur (ekil 8). Evlenen her oul iin avlu kenarnda
baba ocandan (ev/oda) ayr bamsz bir ev (oda/hane) alm, bylece
avlu merkezli bir yerleme grubu oluturulmutur.
Yerleik dzen ile birlikte sosyal dzen ve aile yapsnda meydana
gelen deiimin sonular yaama mekan dzenine de yansmtr. Geni
aile yaps iinde akrabalk balarnn zayflamas, dinsel inan deiimi,
nfus art ve kalabalklama sonucu yabanclardan saknma igdsnn
(mahremiyet) glenmesi ve ortak mlkiyet yerine zel mlkiyetin n plana
kmas gibi kltrel gelime ve deimeler sonucunda avlu ve evresinde
sralanan haneler biimindeki yerleme grubu kendi iinde ayrmaya, ie
kapanarak bamsz yaama birimlerine dnmeye balamtr.
Trkiyenin farkl blgelerinin deiik doal ve kltrel
ortamlarnda farkl geliim aamalar gerekletiyse de, bu deiim avlunun
haneler arasnda blnmesi ve geni yaama mekann daralmas, evi
oluturan birimlerin birbirine yaklamas ve skmas biiminde olmutur.
Nitekim zaman iinde avlunun sembolik ve ilevsel merkezi sofa biiminde
oda birimine yaklamtr. Sofasz tek odal ev (ilkel Trk evi) plan tipinden
d sofal tek odal ev (Yrk evi) tipine gei bu srecin sonucu olmaldr
(ekil 4 ve 5). Daha sonraki geliim aamalarnda d sofann baz
kenarlarnn duvar rlerek sarlatrlmas, tahta veya ahap kafeslerle
kapatlmas, doal evreye adaptasyon salamaya ynelik bir uyum stratejisi
olmas yannda mahremiyeti salamaya ynelik bir uygulamadr (Ik,
1992:110). D sofal ev plan tipinden itibaren odalar (hane) artk avlu
evresinde birbirinden ayr olarak deil, yan yana ve bitiik olarak ina
edilmitir (ekil 6A). Oda veya odalarn nnde yer alan sofa, gebe adr
dzeni ve sofasz tek odal ev plan tipindeki gibi yine ailenin ortak kullanm
alandr. Ancak buray ortak kullanan aile artk geni aile deil bileik ailedir
(Merter, 1990:8-10).
Sofa, gebe bozkr kltr mirasnn rehberliinde yeni doal ve
kltrel evreye uyum salamak zere yaratlm bir mekansal zm olarak
deerlendirilebilir. Gebelikten yerleik kltre gei ile birlikte ortaya
kan yeni zorunluluklar da yaama mekannn yeniden dzenlenmesi
gerekliliini ortaya karmtr. Sembolik anlam yannda ilevsel zellii de
olan avlu iindeki demir aa (kaba aa/hayat aac), yerleik kltr






Abdullah KSE
184
zm olarak sofa birimi eklinde somutlatrlm ve daha ilevsel duruma
getirilmitir. yle ki, demir aa ile sofann, ev nnde odaklanan gnlk
hayat iindeki nemi tamamen ayndr. Evin (oda) nnde etraf ak ve
zeri kapal basit bir korunak ina edilerek bir bakma geleneksel hayat
biimi yaama mekannda yeniden sembolletirilmitir. Bu ekilde
yamurlu, scak veya gneli havalarda yine evin dnda kalmann yolu
bulunmutur. Sofa zm ile yerleik dzende daha korunakl, glgeli,
ferah ve ilevsel bir birim elde edilmitir. Sofa benzeri bir uygulamaya baz
adr dzenlerinde de rastlanyordu ki adrn nnde ve akta, durmak
veya oturmak iin, adrn st nne gerilen gnelie gnlk ad
veriliyordu (gel, 1991b:388).
Kltrlenme ve kltrel yaylmann da etkisiyle meydana gelen
kltrel gelime ve kltrel deime sonucu yaama mekanndaki ilevsel
birimler birbirine daha fazla yaklamtr. Nitekim, adr (veya ev/oda)
nndeki ak alanda (veya avluda) ve zellikle de ulu aa altnda
odaklanan gnlk hayat yerleik kltrde gncellenerek eve doru yaklam
ve skm, sofa birimi ile somutlatrlmtr (ekil 4 ve 5). Bu bakmdan
sofa, avlu snrnn belirlenmesi ile birlikte Trklerin da ak hayat
biiminden ie dnk hayat biimine gei trendinin ilk somut iareti olarak
da deerlendirilebilir. yle ki, gebelikte kan bana dayanan ve oba
biiminde organize olan geni aile yaps yerleik dzende nfus art,
kalabalklama, kan bann zayflamas ve yabanclama sonucu deiime
uram, klm ve ie kapanmtr (Bates, 1971:181). Bunun yaama
mekanndaki yansmas ise nce avlu biriminin belirginletirilmesi, daha
sonra yaama birimlerini daraltlmas ve birbirine yaklatrlmas, en
sonunda sofa biriminin yaratlmas eklinde olmutur.
5. Sonu
Geleneksel Trk evi Anadoluda yzyllar boyunca sregelen
kltrel yaylma, kltrel adaptasyon ve kltrel etkileimin birlikte ortaya
kard bir sonutur. Ancak, insan-evre etkileiminde kltr belirleyici
aktrdr. nsann evresine kar nasl davranacan, hayatn srdrmek
iin ne gibi uyum stratejileri gelitireceini, yabanc kltrlerle temaslarnda
hangi yenilikleri ne seviyede ve nasl benimseyeceini kltr belirler.
Dolaysyla Anadolunun zgn konut tipi ve plannn kkleri Trk kltr
temellerinde sakldr.
Determinist bak asyla, Trkiye gibi geni ve ok farkl ekolojik
ortamlardan oluan geni bir lkede birbiriyle bantsz, ok sayda ve farkl
konut plan tipi gelimesi gerekirdi. Elbette farkl doal ortamlar, kltrel
etkileimler ve evresel adaptasyonlar sonucu Trkiyede deiik konut
plan tipleri gelimitir. Ancak, btn bu farkllklara ramen Trkiyenin
konut plan tiplerinde ortak bir zellik vardr. Anadolunun konut plan tipi
iki temel unsurdan oluur: oda ve sofa. Trkiyenin birbirinden uzak,






Sosyal Bilimler Dergisi
185
bantsz ve farkl doal ortamlarndaki konut planlarnda grlen bu ortak
zellik, ancak ortak bir kltrel miras ile aklanabilir ki bu da geleneksel
Trk kltrdr.
Kltrel yaylma ve kltrel adaptasyon sreleri sonucu ilkel Trk
evi plan tipi deiik blgelerde farkl biimler alm ve orijinal tipinden
uzaklamtr. Buna ramen, hatta anlam ve ilevini yitirmi olsa bile, ortak
zellik olarak Trk kozmogonisi, dnya gr, geleneksel gebe hayat
tarz, aile yaps ve sosyal dzenden izleri yaatmaya devam eder.

KAYNAKLAR
Aa, M., 2005, Szl Grme. BA, Fen-Edebiyat Fakltesi Halk
Edebiyat A.B.D., Balkesir.
Ar, Y., 2003, Corafyann Drt Gelenei. Ege Corafya Dergisi,
Aralk 2003, Cilt: 12, Say: 2, zmir, s. 119-125.
Asatekin, G., 1994, Anadoludaki Geleneksel Konut Mimarisinin
Biimlenmesinde Aile-Konut Karlkl likilerinin Rol. Kent Planlama,
Politik, Sanat Tark Okyay Ansna Yazlar, ODT Mimarlk Fakltesi
Yayn, Ankara.s.65-87.
Aurance, O., 1996, Houses and Households in Modern Cafer
Hyk (Euphrates valley, Malatya). alar Boyunca Anadoluda Yerleim
ve Konut Uluslararas Sempozyumu, 5-7 Haziran 1996, Ege Yaynlar,
stanbul, s.49-58.
Bates, D. G., 1971, Gneydou Anadoluda gebe Yrk
Yerlemeleri zerine Bir alma. Trkiye, Coraf ve Sosyal
Aratrmalar. stanbul niversitesi Edebiyat Fakltesi Corafya Enstits,
stanbul, s.245-292.
Baykara, T., 2003, Trk Kltr. IQ Kltr Sanat Yaynclk,
stanbul.
Bilgi, ., 1996, Karadeniz Blgesi Kesimi lk Tun a
Mimarisi. alar Boyunca Anadoluda Yerleim ve Konut Uluslararas
Sempozyumu, 5-7 Haziran 1996, Bildiriler, Ege Yaynlar, stanbul, s.63-74.
Candan, E., 2002, Trklerin Kltr Kkenleri. Snr tesi
Yaynlar, stanbul.
etin, A., 2004, Kazak Trklerinde Sosyal Hayat. G. . Fen-
Edebiyat Fakltesi, Tarih Blm, www.hbektas.gazi.edu.tr/13Cetin.htm,
15.12.2004.
Dagl, M ve Dagl, .B., 1996a, Trakyadaki Yresel Ky
Konutlarnda Belirleyici ve Deitirici Rol Oynayan Faktrler. alar






Abdullah KSE
186
Boyunca Anadoluda Yerleim ve Konut Uluslararas Sempozyumu, 5-7
Haziran 1996, Bildiriler, Ege Yaynlar, stanbul, s.103-110.
Dagl, M ve Dagl, .B., 1996b, Tarih ncesi Kltrlerin
Devam Olarak Trakya Yresinde Gnmze Kadar Sregelmi Dal rgs
Yap Gelenei. alar Boyunca Anadoluda Yerleim ve Konut
Uluslararas Sempozyumu, 5-7 Haziran 1996, Bildiriler, Ege Yaynlar,
stanbul, s.91-101.
De Blocqueville, H. C., 1986, Trkmenler Arasnda. ev. Rza
Akdemir, Kltr ve Turizm Bakanl Yaynlar: 660, Tercme Eserler
serisi: 53, Ankara.
Demir, M., 1999, Osmanl Devletinin Kurulu Dneminde
Yerleim Yaps ve ehirleme. Osmanl 4 (Editr Gler Eren), Yeni
Trkiye Yaynlar, Ankara, 98-102.
Deniz, B., 1980, Malatya Trk Ev Mimarisinin Ana Hatlar.
MTRE Blteni, Say: 11-12, Nisan 1980, stanbul, s. 19-23.
Deniz, B. 1992a, Manisa Yresi Ky Mimarisi. Arkeoloji-Sanat
Tarihi Dergisi, C.V, zmir, s.17-46.
Deniz. B., 1992b, Balaban Evleri. Frat niversitesi Frat Havzas
Tarihi Sempozyumu-1987, Elaz, s.105-130
Denker, B., 1960, Gneydou Toroslarda Gebelik. (Wolf-Dieter
Htteroth, 1959, Bergnomaden und Yaylabauern im mittleren Kurdischen
Taurus, Marburgdan eviri). Trk Corafya Dergisi, Yl:XVI, Say: 20,
Ankara, s. 136-142.
Doanay, H., 1997, Trkiye Beeri Corafyas. Milli Eitim
Bakanl Yay. No: 2982, Bilim ve Kltr Eserleri Diz. No. 877, Eitim
Serisi No: 10, stanbul.
Dnmez, Y., 1960, Hanege Ky (Beeri ve ktisadi Tetkik).
stanbul niversitesi Corafya Enstits Dergisi, Cilt: 6, Say: 11, stanbul,
s. 56-75.
Dnmez, Y., 1962, Karasu Batsnda Bir Yrk Yerlemesi.
Corafya Enstits Dergisi, Cilt: 6, Say: 13, stanbul, s. 181-199.
Eldem, S. H., 1955, Trk Evi Plan Tipleri. stanbul Teknik
niversitesi Mimarlk Fakltesi Yay., stanbul.
Eliade, M., 1991, Kutsal ve Dind. ev. Mehmet Ali Klbay,
Gece Yaynlar, Ankara.
Eliade, M. 1999, amanizm. ev. smet Birkan, mge Kitabevi,
Ankara.
Emirolu, M., 1981, Korunmas Gereken rnek Bir Kentimiz:
Safranbolu. A.., D.T.C.F. Yay.: 297, Ankara.






Sosyal Bilimler Dergisi
187
Erden, A., 1982, Bat Anadolu Trkmen adrlar. Antropoloji,
Yl: 1978-1979, Say 11, Ankara, s. 73-82
Ergun, P., 2004, Trk Kltrnde Aa Klt. Atatrk Kltr
Merkezi Bakanl Yay. Ankara.
Eri, M., 1979, Geleneksel Trk Mimarisinde Malzeme Seim ve
Kullanm. Yap: 33, 1979/3, stanbul s. 12-27
Erz, M., 1991, Yrkler. Trk Dnyas Aratrmalar Vakf,
stanbul, 1991.
Ertrk, K. ., 1996, The Traditional Turkish House Types in
Anatolia. alar Boyunca Anadoluda Yerleim ve Konut Uluslar aras
Sempozyumu, 5-7 Haziran 1996, Bildiriler, Ege Yaynlar, stanbul, s.159-
169.
Esin, E., 1978, slamiyetten nceki Trk Kltr Tarihi ve slama
Giri (Trk Kltr El-Kitab, II, Cild I/bden Ayr Basm), Edebiyat
Fakltesi Matbaas, stanbul.
Esin, E., 2004, aman Geleneinden slamiyete Simgecilik. Varlk
Dergisi, Eyll 2004, 72. Yl, Say: 1164, stanbul, s. 6-8.
Gney, S., 1966, Mengen Havzasndaki Ky Meskenleri. stanbul
niversitesi Corafya Enstits Dergisi, Cilt: 7, Say: 16, stanbul, s. 112-
132.
Gnay, R., 1981, Geleneksel Safranbolu Evleri ve Oluumu. Kltr
Bakanl Yay. 456, Kltr Eserleri Dizisi: 8, Ankara.
Gr, . ., 2000, Dou Karadeniz rneinde Konut Kltr. Yem
Yayn, stanbul.
Grbz, O., 1997, Trkiyede Gebe Mesken rnei: adr.
Trk Corafya Dergisi, Say:32, s.185-195.
Hacsaliholu, .Y., 1996, Safranboluda Yerlemenin Mekansal
Geliimi ve Mesken zelliklerini Etkileyen Faktrler. alar Boyunca
Anadoluda Yerleim ve Konut Uluslararas Sempozyumu, 5-7 Haziran
1996, Bildiriler, Ege Yaynlar, stanbul, s. 241-249.
Halaolu, Y., 1997, XVIII. Yzylda Osmanl mparatorluunun
skan Siyaseti ve Airetlerin Yerletirilmesi. 3. Bask, Trk Tarih Kurumu,
Ankara.
Hassan, ., 2000, Eski Trk Toplumu zerine ncelemeler. Alan
yaynlar, kinci Bask, stanbul.
Ik, D., 2004, Akda-Alaam Dalar Kuzey Yamalarndaki Krsal
Yerlemelerin Mekansal Farkllamas. Balkesir niv. Sosyal Bilimler
Enstits, Baslmam Yksek Lisans Tezi, Balkesir.






Abdullah KSE
188
Ik, ., 1992, Ezine-Bayrami evresinde Kr Meskenleri. Ege
Corafya Dergisi, Say: 6, zmir, s.101117.
Johansen, U., 2005, 50 Yl nce Trkiyede Yrklerin Yayla
Hayat. ev. Mualla Poyraz, Kltr ve Turizm Bakanl Yay. 3027,
Aratrma ve Eitim Genel Mdrl Yay. 344, Gelenek, Grenek ve
nanlar Dizisi 32, Ankara.
Jordan-Bychkov, T. G. and Domosh, M., 2003, The Human Mosaic.
A Thematic Introduction to Cultural Geography. W. H. Freaman and
Company, New York.
Kafesiolu, R., 1949. Orta Anadolu Ky Evlerinin Yaps. stanbul
Teknik niversitesi, Mimarlk Fakltesi, Yeterlik almas, stanbul
Matbaaclk T.A.O., stanbul.
Kafesiolu, R., 1955. Kuzeybat Anadoluda Ahap Ev
Yaplar.stanbul Teknik niversitesi, Mimarlk Fakltesi, Doentlik
almas. Pulhan Matbaas, stanbul.
Kafesolu, ., 1986, Trk Mill Kltr. Boazii yaynlar, 4. Bask,
stanbul.
Kanadkrk, E., 1972, Marata Konut Tipleri. Corafya
Aratrmalar Dergisi, A.., D.T.C.F. Corafya Aratrmalar Enstits
Yayn, Say: 5-6, Ankara, s.253-283.
Kazmaolu, M. ve Tanyeli, U., 1979, Anadolu Konut Mimarisinde
Blgesel Farkllklar. Yap: 33, 1979/13, sanbul, s.29-41
Klaslan, A., 1994, Trabzon-Deirmendere Havzasnn Beeri ve
Ekonomik Corafya zellikleri. Atatrk niv.Sosyal Bilimler Enstits,
Corafya Anabilim Dal, Baslmam Doktora Tezi, Erzurum.
Koday, S., 1995, Dadaky Meskenlerinin Corafi artlarla
likisi. Atatrk niv. Fen-Edebiyat Fakltesi Edebiyat Bilimleri Aratrma
Dergisi, Say: 21, Erzurum, s. 25-39.
Kprl, F., 1991, Osmanl Devletinin Kuruluu. Trk Tarih
Kurumu Yaynlar, 4. Bask, Ankara.
Kse, A., 1991, spir ve evresinin Blgesel Corafya Etd.
Atatrk niv. Sosyal Bilimler Enstits, Baslmam Doktora Tezi,
Erzurum.
Kse, A., 1997, Madra Da Kuzey Yamalarnda Yaylaclk.
Dou Corafya Dergisi, Atatrk niv. Kazm Karabekir Eitim Fak.
Erzurum, s.227-250.
Kuban, D., 1966, Trkiyede Malzeme Koullarna Bal
Geleneksel Konut Mimarisi zerinde Baz Gzlemler. Mimarlk, Say 38,
s.15-20






Sosyal Bilimler Dergisi
189
Kuban, D., 1982, Trk Ev Gelenei zerine Gzlemler. Trk ve
slam Sanat zerine Denemeler, Arkeoloji ve Sanat yay. stanbul, s. 195-
209.
Kutlu, M., 1992, Yaayan Bir Alt Kltr Gelenei: Anadolu Ger
Kltr. IV. Milletleraras Trk Halk Kltr Bildirileri, Kltr Bakanl
Halk Ktphanelerini Aratrma ve Gelitirme Genel Mdrl Yay. 164,
Seminer. Kongre Bildirileri Dizisi:34, Genel Konular. Ankara, s.59-73
Kzkerman, ., 1991, Kendi Mekannn Aray inde Trk Evi.
Trkiye Turing ve Otomobil Kurumu, stanbul.
Merter, F., 1990, 1950-1988 Yllar Arasnda Ky Ailesinde
Meydana Gelen Deimeler (Malatya rnei). Babakanlk Aile Aratrma
Kurumu Bakanl, kinci Bask, Ankara.
Onuk, T., 1998, Osmanl adr Sanat (XVII-XIX. Yzyl). Kltr
Bakanl Yay.: 2073, Osmanl Dizisi: 2, Ankara.
Onuk, T., 2004, Gney Anadolu Yayla, adr Kltr ve
Sanatndan rnekler. Atatrk Kltr Merkezi,
www.akmb.gov.tr/turkce/book/turkkong3-1/tk3-1-16-onuk.htm, 09.12.2004.
Orhonlu, C., 1987, Osmanl mparatorluunda Airetlerin skn.
Eren Yay. ve Kit. Ltd. t., stanbul.
Orhun, D., 1999, Trk Evi mi, Yaamada Tmleik Ev mi? Yap:
217, Kasm 1999, stanbul, s. 76-83.
gel, B., 1991a, Trk Kltr Tarihine Giri I. Kltr Bakanl/638,
Kltr Eserleri/46, Ankara.
gel, B., 1991b, Trk Kltr Tarihine Giri 7. Kltr Bakanl/638,
Kltr Eserleri/46, Ankara.
gel, B., 1995, Trk Mitolojisi. II. Cilt, Trk Tarih Kurumu,
Ankara.
zgner, O., 1970, Kyde Mimari-Dou Karadeniz, ODT
Mimarlk Fakltesi Yay. No: 13, Ankara
Radloff, W., 1994, Sibiryadan II. ev. Ahmet Temir, MEB Yay.
No:2751, Bilim ve Kltr Eserleri Dizisi: 749, Dnce Eserleri Dizisi: 1,
stanbul.
Rapoport, A., 1969, House Form and Culture.Prentice-Hall, Inc,
London.
Sami, K., 1996, nsan ve Mekan Balamnda Tarihi Diyarbakr
Evleri. alar Boyunca Anadoluda Yerleim ve Konut Uluslararas
Sempozyumu, 5-7 Haziran 1996, Bildiriler, Ege Yaynlar, stanbul, s.373-
382.






Abdullah KSE
190
Suher, E., 1967, evre Koullar inde Konut Eylemleri.
Akademi, Say: 7, stanbul, s.6-11.
ahin, ., 1999, Gebeler. Osmanl 4 (Editr Gler Eren), Yeni
Trkiye Yaynlar, Ankara, s.132-141.
erefhanolu, M. ve Zorer, G., 1996, Yresel Mimari
Biimleniinde klim gesinin Etkinlii: Eski Diyarbakr Evleri. alar
Boyunca Anadoluda Yerleim ve Konut Uluslararas Sempozyumu, 5-7
Haziran 1996, Bildiriler, Ege Yaynlar, stanbul, s.447-458.
Tanolu, A., 1966, Nfus ve Yerleme. stanbul niv. Yay. 1183,
Edebiyat Fak. Corafya Enst. Yay. 45, stanbul.
Tansu, S., 1992, Trk Ev Mimarisinin Deime ve Gelime
izgisi. Sosyo-Kltrel Deime Srecinde Trk Ailesi, Babakanlk Aile
Aratrmalar Kurumu Yay. No: 71, Ankara, s.756-769.
Ta, ., 2002, Trk Dncesinde Kozmogoni-Kozmoloji. Kmen
Yaynlar, Konya.
Tezcan, M., 2000, Trk Ailesi Antropolojisi. mge Kitabevi, Ankara.
Tolun-Denker, B., 1977, Yerleme Corafyas, Krsal Yerlemeler.
stanbul niv. Yay. No: 2275, Corafya Enstits Yay. No: 93, stanbul.
Tun, M., 1997, Trabzonda Krsal Alanlardaki Daimi
Yerlemelerde Mesken Tipleri ve Eklentileri. Trk Corafya Dergisi, Say:
32, stanbul, s. 143-159.
Tundilek,N.,1956, Eskiehir Blgesinde Mesken Tiplerine Toplu
Bir Bak. stanbul niversitesi Corafya Enstits Dergisi, Cilt: 2, Say: 7,
stanbul, s. 92-106.
Tundilek, N., 1960, Orta Sakarya Vadisinde Meskenler. Trk
Corafya Dergisi, Yl: XVI, Say:20, Ankara, s. 36-50
Tundilek, N., 1967, Trkiye skan Corafyas, Kr skan (Ky-Alt
skan ekilleri). stanbul niv. Edebiyat Fak. Yay. No: 1283, Corafya
Enstits yay. No: 49, stanbul.
Turhan, M., 1997, Kltr Deimeleri. Marmara niv. lahiyat Fak.
Vakf Yay. No: 16, stanbul.
Tmertekin, E. ve zg, N., 2002, Beeri Corafya. nsan, Kltr,
Mekan. antay Kitabevi, stanbul.
lken, H. Z., 1982, Trk Tefekkr Tarihi. YKY, stanbul.
Yalgn, A. R., 1993a, Cenupta Trkmen Oymaklar I, Kltr
Bakanl Yay. No: 256, Bavuru Kitaplar Dizisi: 12, Hazrlayan Sabahat
Emir, Ankara.






Sosyal Bilimler Dergisi
191
Yalgn, A. R., 1993b, Cenupta Trkmen Oymaklar II, Kltr
Bakanl Yay. No: 256, Bavuru Kitaplar Dizisi: 12, Hazrlayan Sabahat
Emir, Ankara.
Yazc, H., 1994, Tercan Ovas ve evresinde Krsal Yerlemeler,
Geici Yerleme ekilleri. Trk Corafya Dergisi , Say: 29, stanbul,
s.191-208
Yrekli, H., 1979, Trk Evinin Karakteristiklerinin D Gzlem ile
Saptanmas in Bir Yntem. O.D.T.. Mimarlk Fakltesi Dergisi, Cilt 5,
Say 1, Ankara, s. 5-11.
Zaman, M., 1993, Tonya le Merkezinin Corafi Etd. Atatrk
niv. Sosyal Bilimler Enstits Corafya Anabilim Dal, Baslmam
Doktora tezi, Erzurum.