You are on page 1of 31

B1C

IS1 VE HALK EDEBl!ATI


1ETk
RLPI
Say: 1
lhet Kutsi TECE
I(Yl. TEMSLLER_i
1 G l H
M E C M U A S I N ! i Y A T I No. 9
J" N 4 O
K A R A 1 9
B K SZ
lu tetkk} 22 birinci kanun 1939 d Akara Devlet Konservatuvarnd kone
#aQ olarak verltir. fade pek BZ bir deime ile, olduu gibi bakllr.- (-
r) eemuasuun 86 10 87 inci sylarnda-neredldikten 5nra baz notlar ve bJ
c:ca. bir hulasa illve edilerek ayrca ktap ekde balt. Bu ba ile ODQ. u
arkadam Befettin ''lcel'e urnaau ederim.
Bu, kiicik bir denemedr. Bu mevzuun, gerek edebiyatar, gerek fulklorcu4
.!ar arflIdan Ilenmesii temenni eyonm_ Bqraia, bana bu mevzu iei
konmak frsatn veri olan Konservatuvar Mdli Orhn lk Gkr;ya *
kymet alika sayesinde bu tetkikin nerine Ukan veren Hz Ok Bekt'n
te-ekkrlcriml sunarm.
nYL TYLS1TV1
Halkbilgisi He ilgili olan tn mevzular benim iin caziptir.
Fakat
bugnk mevzuumuz zerinde durmay bana tercih ettiren sebepler_ var.
:u IUV2\ yani. Kyl Temsilleri mevzuu riihim olduL kadar, nasl
syliyeyim, bakir bir mevzudr da_; nk halkbilgisinin bu ubesi he
men hemen hi dokunulmam gibidir. Bu 1UNZL dair yazlm hi bi
ey hatrlamyorum.
Kyl temsilri;- isminden de anlalaca gili, kylerde ve kyller
tarafndan yaplan temsili mahiyette LynladI- Bundan dolay onlara.
Kyl. Tiyatrosu ad vermek de beli cai oh.bilirdi: Fakat biz bunu
yapmadk, nk " hi deilse bug iin. hu1k edPbiyatndan bahsedil
dii gbi, salaiyLtle bir halk tiyatrosu ndan. bahsedilemez. Edilir, eer
l:mu1a tutalm ora oyunu kasdedilirse. Halbuki orta oyunu de
diimiz temsil nevi_ hi olmazsa bugn inkiaf etmi olarak bulduumuz
halile, kyllerin dQil eir halknn, bir zMvkinin, ehir kltrnn
bir mahsuldr. Kylerdeki temsil mahiyetteki oyunlar ise ctiyatro> de
nebilecek bir teekkl halini alm

deilrir. Belki orta oyu ile kylil
temsilleri arasnda bir mnaseet tesisi mmkn oldu takdirde, geni
bi: mevzu halindU_ bir halk tiyatrosu ndan bahse<ileblir, te bunun
iindir k kyl temsilleri> ni, halk edebiyat tabirini kullandmz
gibi, halk tiyatrosu veya sadece onun bir kolu olmak zere kyi ti-
yatrosu diye adlandrmyoruz. Yine bunun iindir ki halk edebiyatnda
temaa yahut chalk temsa folkoru gibi isimler vermekten de ekindik.
Mcnuumuzu tekl _den dramatik tezahrler " ki burada onu temsil
klinesile adlandrdk folklor kadrosuna alnabilecek vasflHr tar._
Oyuncularda olsun, tipler ve mevzlarda olsun; nihayet bunlara mahsus
ok 1Hhdut ekildeki metinlerde olsun_ ahsilik yerine daima kollLktif
anonim bir mahiyet vardr. Bu kollektif dm kayna, tpk halk edebiya.
tmz gibi, bir halk tiyatrosunun inkiafna msait olabilirdi, baka artlar
bum tngUl olmasayd Mesela bugn ehirlerde yerlemi, hemen hemen
bir a-ra yakn bir maziye malik blunan ve garp sa1nesl tesiri altnda
meydana ge-en tiyatromuzun yan banda edebiyatmzda olduf' gibi--
hir ele .halk tiyatrosu oJabilircH ` byl bi
;
halk tiyatrosu yie edebiya
tmzda olcluLt gibi yannld tiyatromuza kaynak ola.ilirdi, fakat L ya.
zk J hfdise byle deDclir.
lVfovzrmuzu tekil qlen kyl temsilleri, iptida! mahiyette dramatik
teznlrler oln;aktan ileriye geemez. Fakat byle olma5- onu In:metinden
drnez; halta bu iptidai dramatik ,folkor mahsulleri, usul dairesinde
derlenc\iktcn sonra yarnki milll halk tiyatrosunun, lilhassa yarmki Jcome
dimizin teekklnde belki de mhim tesirler yapabilir. Komedi zerinde
duruyorum, nk komedi, nevi ibari1e bilhassa mn1a1li E lr1lc1if
vasflan hniz unsurlardan istifade edebilir.
\.+, biraz evvel de sylediim gibi, bir haJk tiyatrosu o1arak ort
oyunundan bahsolunabi1ir; hatta buna Tulab da f've edebiliriz: Fa
kat, evvelce de arzettim, orta oyunu da, 'tulfat da ehir halkmr. bir mah
suldr. Byle olmakla beraber, gerek orta oyummun,. gerel tulatm
kyl temsillei'i ile bir mnasebeti olsa gerek. Tul1atn teel:l mesle
sini hir tarafa- hralrnlm ama, ralm e:ouu uzerc, nrta oyununun tee1
k1, yani menei meselesi bugn hala karanlktr. Bmada bu meeley;
girmekmevzuumnzun dnda kalr. Fakat iaret etmekten de kendimi ala
ryacam: Biraz sonra bahsedeceim dramatik folklor tezarl?ri ile o:a
oyunu arasnda bir mene mtinasebeti meselesi
,
bugn artk rtaya kq,
1Ubilir.
_Byle cretli bir faraziyeye imkan olabileceini lmaca iard dtikten
sonra, biz buracla, izmi olduumuz plin dahilinde, kendi 11Y'!1~
dnelim.
}
_lk nce <temsil kelineini niin setiimi ve bu s:le neyi lasdetti
imi izch cdt:yi. Kelimenin ne zamandanberi bizde tiyatro stlah o1arak
kullanldm bilmiyorum. Her halele ok eski deil. Hen Iu.o3B L\1<
nce bshm olar emsettin Sani'nin (Kamu.. 'irk') sinde temsil keli
mesiin bu suretle ku11amlcna dair bir kayt yoldur. Galiba hu kdic.
yi .izirn de yaptmz gibi frenke represent+tion. kelimesi,

in Jrr.
l obnk kullanmaa balamlar. Bu frenke kelime salmedl'. blr ,
sin oynanmas" maasna lrllanlmaktaclr. Temsih kelimesinin nanala
rnclm balcas da ^bLnLtme_ bi eyin mislini, suretini yapma d. Bu
kelimenin itilcakfarndan iin+ 1celiriesi, dilimide suret, resim, t::-
vir nrnrafarn'a geldi,Ji gibi temessh helimesi de .bir ekil Vl rr\:t.
pirn:e; hfr ekil ve surette tecessm etme manalarma gelr. Hattf !?emsd
tin Snm1, yle bir cmle ile misal bile veriyor: eytan blr ylan suetin,
teme
ssl etti. halde gerek bu kelmenin z manasnda, gerek itikak
lannm manalarda temaa fikrinin tedaisi de rev.cuttur. Son zamanlard
bun
a denk olmak zere );eni bir kelime daha ortya atld: Gsterit. Belki
ilerde bu kelime-tekinin yerine geecektir. Bu gnlk temsil szn kul
lan:ken Li1 allm bir tabir olarak alyorz.
uphe yok, temsil de1inL temaa, yahut tiyatro denildii zaman zih
I! varit olan manalardan balcas, yani sahnede icra olunan oyun fikri n
alr. Temaa tabirini, biz, / elverili buluyoruz. Zaten kelimenin pek de

ans yok galiba, nk bir zaranla: Trk Temaas terkibinde olduu


gibi diyatro manasna kullanlmas a.det olmu olmasna ramen pek de:
tutunmu bir sz deildir. Sonra temaa kelimesi dorudan doruya tiyat
J\
kelimesinin kal olar.ak kullanlmtr. Halbuki bizim mevzuumuzu.
tekil eden kyl temsilleri, arzettiim gibi, liyairoadn alabilmekten
a-tr Bunun iindir ki biz tiyatro fikrini deil de, sadece tiyatro fikri
nin efradndan olmak zere (bir maksad rutazaimm ola.rak tertip ve a
hslar tarafndan temsil surqtile icra olunan oyl fikri|i ifadeye tama-
mile kffi gelebilen tsil kelimesini tercihan kullandk. Demek kyl
temsilleri denilince bundaki _maksadmz kyller tarafndan tertip edil-
mi \t temsil suretile icra edilmi oyunlar dr. Takdim ve icra tarzdan
baka metnin pek mahdut oluu 't oyundaki maksadn darl, hulasa ip
tidailii itibarile bunlaia tiyatro demrk yakk almaz.
Temsil bir 'nevi oyun
d
ur. Hatta halk dilinde temil yerine oyun sz
1 bulu |. Mesela Orta o
y
unu, la biri bunun bir 1isal i dir. y!c. de
tens'l!erine ksaca oyun, hatta ok defa her birinin hususi
.
adil Katip
cyunt, "Kalayc oyunu vesaire derler. Hatta oyun kelimesinin dorn-
.dan doruya tiyatro karl olarak kullanld da grlr. Bazan ti
yatro oyunu

, tabirinde olduu gibi yanl larak tiyatro fik.rine izafe


edilerek ele kullanlr. Oyuncu kelimesi' ise baka manalarn bir yana
atarsak aktr `c nktris manalarna kullanlmaktadr.
Pa1wt oytin kelimesinin bir manas da frenke Danse,. kelimesinin
mukabili "Rks dr. Umumiyetle alg veya .trk refakatinde tek veya
toplu olarak v[icudun muhtelif uzuvl8rmr i,;t,lrakile icra olunan fenkli
lrnrekeUen' yani raksl<ira on deniliyor.
Oyun kelimesi btn bu medllllerinden bas1w elen'ce \'e vakit ge
..el fikrini de ta11u1 -..Bu it|b+r.a +.isterte;iI,ister raks,
. herhangi bir elencel meguliyet. olsun, oyun s:u :iadeu!l.Ia-
bii_ bu. ;;u:etle _oyun.un _trl
.
trls. hatra geIir:

ceukoyc:Iar,.. zeka.
oyrnlaT ans zerine. k.rulmu oyunlar, spof 'i1rnbiyeti1de-oyin11'-ye

tikin adamlarn vakit geiLmk Ve elvnmek mad!e yaptlar oyll-.

1ar; vesaire r
.
.
Kelimenin zerinde bu kdar dunamzn sebb| ise: Kyl\erir keq
di yaptlar temsilere ?yadm verer|h+Ide qiim bu u.-i
'
jl
duu gibi a!mayp tems|I 1eIimesiL tercih etmi olmazn iuhd1 -
k k:Ierde de - her yerde oIdut gibi - ocuk oyu,nlnndan zeka. ve)
ner oyunlarna, Qalgl, :.-iihaeketlerden t..:i:..:e teslli I=
ler kua nereidine tsaact++r.Biz bu et eit oyunlar ar.
ylnz bir takm, bir ed zerine . dikkti top1arz ci.etle .. cblu.
ibrleripden .. daha iyi ayrd

etmek miksadile .. ckyl-.. tllri.
adini .kullaik. Bununla beraber oyun keli_ mesi :erind_e Oy4
mzn bir baka ve . daha mhim sebebi .. var: o da bu: k

e
.

medlC
.
llen 1rasndaki. iItibasa dikkai ekmeki.r. n. analar
bu

iltibas gibi kyllerin elence. nayatnaaktru- tezahler,
eScI temsillerle algl Dyun!ar, haU bzan

ocuk .,.t
aras:uda lesiu bir; hudut izmk. kabil deildir.

'Bu cih01 blkide


bir< atp * grlecek.: TeIsili mahiyette bir eyin ' ocuk oyn
hr.:
hatta __ ga!gI:` Oy\nlarl iltibas olma

. brricilerin srih bir 1a


hfy_eti:pJrdna deIil addedilecek. Fakat hemen .unu da |le eaey
k| inevzui.muz- tekil cde: 1adde!et,

foor

,.-._halkbilgisi alann -
rer; Llaysile halk tefekr ta
r
znn daha dosu' a1'anev. bi }~
faza aJIna a\Inm on anon luymetlr iaznsna malsulleidir. B.u

.
hainei mal olan herhan bi

kyet;
.
ee

ytlnn biye>ine gre.


ya :timai nizama mes
.
sese h.!i nde girer, yahut da messes :ymete,
dnda, lakat gurp bir hayatiyetle halkn en''-derin tabakalar an.m:|a
srp gidLr._te biz bu trl n'anevi lymetIern dildeki suret ve ekil:
lerin.e l;alkbilgisi yarii folklor adr vermekeyiz. Bunlarn cqektif olan
tezahr!crn de etnografya, etnoloji ve,a antropo!oj ibi adiar verdi
miz t|IgI kollar tetkik eder. Beer faaliyetinin h'er vehesine \aa!!
een hlkblgisi _mahsulleri, eker natamam bir in, yaut d ger:
lemi t.-,..:aZettikIei chetle bunlar InayctQe .daima renee en
yaknbir. +1:v-, c.-- a:,..ibir i-,-u- buuurl|r
Bundan dolaydu: k br ok Cuk oyunlarnn, bir ok algl, henkI
oyunlarn temsili _oyunldrla br enee irca k.bil olduu cihetle, bu ayni
meneen gelen trl teZahrle) arasnda .pe_k ok

1taabt hdler bu
lunr ve bu.hal didc erii izIerii i..t..Yalnz 1dild_ e.deit.!.akU.ve
zine!Ierde de c,yni ey vardr>o halde bizim gibLbyJe bicrezuu
tahlili bir tcttike tabi _tutan ,kimse iin btn .m :nu!a
Y
asstid

. erIt
eheniycti aru:. Jevzuun-c baki oluu, heitz h|g bir ar:;hrnya
zemin tekil
.
etmeyii. hasebile ilk de:a byle .bir tetkik cesaret ede:ke
dikkatinizi u
'
sule ait

D!un bu Lihet zerinde foplamya al

tm,
7
imdi bu noktay biraz daha belirtelim:
.
Biz ehirliler, temsili sahne
aerinde, daha dousu adile syleyelim tiyatroda seyrederiz .. -ou-
ar
mlzn takai veya temsili oyunl ar ile tiyatro arasnda bi mnasebet
srn
+k hatrmza bile geez. nk tiyat;o; nev'i hususiyetleri -taay
,n etmi bir eydi:. Hele tiyatrodaki temsillerde metin veya muziin
oynad esas rol dnrsekbyle bir mnasebet mevout olaca ka
bulde muhakkak tereddt ederiz, stelik tiyatroda her ey ahsi bir ma
hiyet arzedeJ: Atrn rol ahsi olduu gibi metin de ahsidir. Tiyat
rodaki tLmsil; kuvvetli bir irade ve idrak, kuvetli bir fikir nizam arze
der. Btn bu vasflarile tiyatroyu ocuk oyunlanna kyas etmek ocuk
bir ey grnr.
Halbuki kyl temsillerile temsili ocuk oyunlar rasnd grleri
mz biden deiir. ocuk oyunlar, nazarmzda, ouun

idrak sevi
yesine indirilmi byklerin tensili oyunlar mHhiyetinde grnr. Bir
bak bakmdan, bizim gibi dardan olna iin, yetkin kyllerin
temsili oyunlar - gerek icra tarz, gerek gayL hedefi, gerek mevu ve
tehisteki muhayyile- kudreti itibarile ocuklardaki muhayyile faliye
tinin bytlm bi .ekli gibi grnr; yani O kada basit L kadar .
iptidai bir dram tez.ahr arzeder. Evet, ocuk oyunundan fark sadece
bir dram oluudur, Zira byklerin bu temsillLrini oculdarn oyla
rndan .ayran vasflar;_ bu temsili lareketlere bir mana verdiren yeti
knlere mahsus fkn ve hissi kalitelerin mevcut olmasd.
Bu fil:r ve hisi klitlin mevcudiyetini ihmal edersek ki t.,ve
|aIgq

ehi mnLveri iin, bu, her zaman mmknd - kyl tem


d1lerinin bir o hakknda yetikin bir takm adamlarn by git
m de hala ocuk oyunlar LynamaktH devam ettikleri- yahut da -bunu
tsine olarak bir ksm ocuk Lyunlar hakknda: byklere taklit ile
yaplan bir takm temrinler olduu" hkn veririz. Dorusu ya, he-.
te iaet e

deyim ki, burada mehur bir nazariyeye temas etmek niye


tinde delim. Niyetim sadece kyl temsillerinin mahiyeti itibarie .ne
kadar iptidai kaynaklardan geldini gstermek ve bu hususta bir delil
ola'ak da bu tem,i1lerin ocuk muhayyelesinin pq kavryabilecei ip
tida_' tda_kki1ere bal bir tkm form1<r4 ibaret - oldlktn arilat
"a.
Fat bfn kyl temsillerinin ocuk seviysine indirilmesi mm
ki deildi,

k .. ya, ve
,
ciniyet gibi; 'itimai kyetei teek
klride"mhim ro1le1'i olan amille: ie ka, chirlilin-:fahric-.


temIIerie.-,-.-ediebilecek-vasflar

kazand nr.
a
Bu tahlilimizin usulde \(
tatbi\tta ne lca'ar mhim bir
ii CS ol
hun ta1nnin efmek kabildir:
-
Konferansmza mevzu ittihaz nttilrim
kiivl
ten'silerih.in nii imdiye kadar tetkik edilmemi olduLmu lt
nu irah etmek kolaydr. nk bi eit tezahrleri " eer tanma1
frsatn
bulnl:br;a basit bir idrak sevi
y
esinin ;au.; adde!en m:.
,c.icrmir Ilar bi ks:.mn ocuk oyunlar il( kartnn.la:r,

bir
ksmnn
la <lit olduur iin syliyorum ehir snhncleriri ta1lld:{
olduuna hketmilerdir. Kyn U{ kylnn tetkikinde bugu kada1
hemen
her sahada mnevver bu hatay ilemitir. Binaenaleyh 'bu incJi
kanaalerden (pr6juge) syrlarak rcnliteyi olduu gibi tetkike lzun
vn-clr.
Kyl. temsilleri ih ocuk oymJar Urabnc. mn.sebete ia1t et
tikten sonra in1di baka t,it bir mibasa, temsili oyunlar .. algl
oyunlar, yani nkslar arnsncaki mnasebete i:r gz gezdire1iri:
alil oyunlar yani ralnslar, kyl0rde ehirlerdekinden hen baka,
hem daha eif, daha zengindir. llunlan bir ema halinde tkdim et
.

rek iin ksrn.a ay!lHk kabilrllr:
J) Tek kii iie oynanan oyunlar, 2) ki'kii ile oymma11 yrlar,
3) :tldden .fazl oyucu ile oynanan oyunlar.
Tmlardan tek kii ile oynanan oyunl:rn yaygn bir regi kek
eyunu dur. Fakat kyliinn tipik oyunlar iki veya ok kii ile oynan:.
oyunlardr. Ju oyunlar, ritmik bir 1izikle ritmiJ bir takm hal'eketlcr
den ibaret lrnldka temsil ile. iltibasa mahal yoktur. Geri raks thenkli
harc1cc tled de bizftih' dramatik bi kymeti ihtiva e.ler. rk r;ks, bir
fikri, .bir hissi veya -bir niyeti hareket suretinde tehis edebilir. 1IceiTei
olank ralus, monolog gibidir. Monolog, drar:atik bir tezahr olc1uu ka
cr lfr tkiye olarak da kbnl eclilcbilir. Bnun gi1Ji raks d<L drnatil
mnhi.yct alabilen .1Jsiko .fizyolojik basit bir tezahrden ibarettir
.
Dranm
halcn iki tnsuTu sz C. lm:eket olduuna g;5re bn iki unsurun dram te
kil etmek zere birle:tii f1 ilk merhalede, yani dramn eiinde si:z le
nz ncnolog, harek1t de rni.::eEct olarak raks halindeir. Dram yapan
ey, yrii szii ve harcketlerrcramlatran amil izafi bir. kiymeit:. Bu
. izafi kymet de hakikat ile haya1in lududunu tekil eden bir yalandr.
Dram sanali ln. izafi lnymdii muhayyilenin yardm ile taklitte ltlur.
'J'aldit; ei kaba 1.ezaJrletiden en seyol tezahrlerine,- ditar ie ka<!ar,
mlayylein ic 'kanmn qartile'-dramn teekklne imkan
.
V(:ir.
im'ci hi prensipten hareket etmek suretile algl oyunlarc :;l:m:
a
l

J
oyunlar tak1i1Ji { taklit!iz olarak iki biiyi gruba"ayTlahi\. 9:-
9
rk tek; gerek toplu
oyunlarda taklit uusuru da bulunduu
takdirde orada
rsek
l:l
halinde bir tLmsil grmek mmkn. olur. Kyllerin
algl
oy
.
unl
arnn mhim bir ksm ya taklitli veya kyafet .deitirm
_
i olark,
yal uf t bugn olduu gibi mahalli kostiimlerile icra olu11lr. 'opln oyun
lr,n ou
orledir. Vaka bunlarn bir ksmnda taklit o kadar slplat
rlmtr ki muhayyilenin rol derhal anlalmaz. Buna mukabil bir
ksr.
da ea muhayyilenin pay ak ak grlr. imdi buna, velev pek
mahdut bir ekilde de olsa, sz kar.nca insan kendini basit bir temsl
kars
nda bulur. Baz Dar oyunlarnn, baz Halaylarn, Sepetiolu
buna benzer eycnlarn seyrinde bunu sH:mLmei kabil.deildi'r. Bun
lar,
biraz kyafet deimesi, biraz da mimik .if.esle pekal tesil| bir
naliyet nlrla:. Bunbr, mziksiz \ rakss: talitl| oyunlar_ ya1ut
temsillerle kattrmak pek kolaydr. Esasen hakikatte de httdi.e byle
cereyan eder.
Bir ok kyl temsilleri, arkl ve oyunlu safhalar da ihtiva eden
dramatik ksmlardan ibaretti:. Demek ki bir ok mutavasst hadler 1
le bu mutavasst hdle:bize tetkik ettiimiz mevzuun, yan( kyl tem
silled mcvzuunun, dramn nwr>i meselesile pek yalndau alf1,al oldu-
unu gsterir. Bu da mevzuumuzun || kadar iptidai vakalara cayand
", bu vakalarn folklorik mahiyetini teyit eder.
Bu tahlilimizin de usulde tatbikatla mlihim neticeleri olduunu
lcrnen kaydetmeliyim: Bir ok algl oytnlarda teekkl ha'inde
dramatik bir z mevcuttur. lu cihet ihmal edilirse L|U baJ . ikt ve
:abslardak! dramatik Iorrclar 'ela gzden karlm oltr. Dolaysile 1U*
kslardaki slCplan t<kli!lcr ehemmiyetle tetkik
edilmccike bunlar
dn raksl temsillere nasl geilebilecei anlalamaz. Bu ise e'niycti
paralamk suretile, tekevvndeki manay ldrmek, !1 1 b
rakmak oh:r. te hunun netfoesidir ki bugne kadar folklorun dier k
smlarna mukabil bu ksm hemen hi bir ciddi tetkik zemini olamam
tr. Bu muar1it ihmalin adeta :;yle bir manas var: Bizim folkloru
n:uzda dramatik maddele
.
r yok.,, Halbuki imdi bol bol verccegmiz \r
neklerlc sabit olaca gibi bundan <a}a byiik bir yanl olamaz. Her ne
kadar mf.de .- muhtelif fmillerle - inkiaf etmi

bir kyl sahnemiz, bi


tiyatromuz,
..
bir drammz
.
yoksa .da, TLirk dramnn inkiaf etmemi
ola1 kaynaklan hfl grl gi\rl alamaktr.dr.
Edebiyatmzda, divan edebiyat nam ve hesabna halk edebiyatn
inkar etrkle nasl e'niyete giizlerir.izi kapamsak, ayn zihniyetin te
sirile .halk dramnn_ tezahiiderini de inka cdcgelmekteyiz.
te konferansmzn gayesi kymetli alkanz bu cihete e.m

ktir ..
Bu kadar uzm tahlillere girimekten maksadm da davay meru klac: k
Q ona layk olCuu ehemmiyeti verdirecek surette onu ,tefekrmze
ve
btgnk bilgi seviyemize mutabk bir ekilde vazeu-niimektir.
Bu sylenileni erden sonra kyl tenSilleri tbi1i!e Ka8CJ!IP\3
eyleri' ahdit ve tayin etmk kabil olacaktr. Iunar algl veya alg,
fakat DeP halde 8zI ve tkt oyularC Artk bu oya ocuk
oyuna veya rakslarla ola nasebetini dnmeden doradm do
ruya !etKIKDe girebiliriz.
Bu
_
te! iin her ejda evvel br ta8pIf aQmaH taznntr. Kyi
1c:n81er mutelir bakmlardan tasnife tabi tutulabili. 'Burada teLLihan

.lini tem8il er ve <ladi temsi!le1 diye iki katori ayrabiliriz. Fil-


_
hakika kyl temillerinin bir ks C1m mahiyeti haizdir, fakat "b
_
' d
n o!mak vasfn biraz izah edelim. Ky!Jzn din, isiam diniilir. s
lam dininde malum ibadet killfrinCe| bak temsili merasim ve
ayinler yoktur. Camide buna benzer bir tezhre-:tesad
e<ie7. Fa
"t grnte I8m ininin akidelerine bal olrak asrlarc <ea
edegelen" ba me
z
ebi kollar vard

r k buD!0!Cm x-,iti.:rasiJd

bil
hs team m eri ola_ <Aevilik drr:

1ir ok 'alevi zmrelpi va
dr ve bunlarn hemen he_psnte, pk az f.arklarla ba cesoteriqm" ayi
vcmer.asim icra olunur k bunlarn bir ksm -tab:t caizse- .Myscre: ler
C
pp yani Aev itikatlann temsili merasiminden ibaettirler.

Bu gibi
mcrasm=tdcUayyen metinler, muayyen rol hai eha U rayyen
erka ve usule rastanr. Merasimin bala bitme eki, sr:hular
muayyendi. et8u,kapal h,i yerde ve hazr olanlarn orasm-:a 1cr8
dlir. Bu mIa8De vee!t haimCi. Seyicileri de QktrlerCen ibanttir.
.
.
Bundan dolayi byle bf dini merasim sanesinde

hazr olala

:;eyici
veya aktr K8)C!0rC8

hakiki b\t

!eme8s! yani zahirden lata m


tevecih ve sezi halinde yaanan bir dei hisederler Bu merasim, hir
ok Alevi

zrelerindc .| ve

a'bin da m eVcttdyetehaki
Orgie mahiyeti ar:eder N0La8Ime kadnlar da dahildir:

Bukabil me
rasimin alevilik an'anelerine . Jk suretle_;_ girdii ;aD| -neleri l!edesi
mevzuumuzdan haritir.

Yalnz pek umumi larak bu_.ayi_"l ve me:asi
rn erk5n ve Usullerinden bir -,da pganze.it [kyeleIin devam
etekte olduu .syleyebiiriz " ' :Bu Jerasi kapal

8m0 u
Dp!e)me gelince: Bunu, mebi akde!einden ziyade takip oh.ak
11
korkusundan geldiine atfetmek daha doru gibi grnyor. Esasen bu
EUn kaphl alev olmyanlara kardr. Aeviler UrUnda bu merasi
me itirak hussunda erkan N usule ait baz memnuiyetlerden maada -
hi. bi kayt yoktur. Bu merasimin tetkikini mevzuut .haricinde
brakmak iin bir sebep gryoruz ki o da bu temsili tezahrlerin hfen
1yun merhalesine girmemi olmasdr.
slam dini ercevesi iinde bunlara mmasil dramatik tezahrler
adut olmakla beraber paganizm bakiyesi ve meneinde din veya
.hr . merasimlerden ibaret olak melhuz buiunn, bugn de a,anevi
br tarzda icra edilegelen oyunlam bir ok temsili cahneler vardr. Bun
lardan en ok dikati eken bi tanesi, k mevsiminin ortalarnda ve
kyllerle ha bir hesHpla aa yukar muayyen bir tarihte icra edilmek
te olan .K Yars merasii esIada yaplan teili sahnelerdir. K;
yars meraimi, griine gre, .uuL ve reket edinmek iin yapla
gelen fe ayini (rituel) bir mahiyet arzeden bir takm. adetlerden mteek
kildir. Bu merasimn han
_
gi itikat ve hangi dint meneden geldii kolay
L& kestirilemez. nk paganizm devrinin bir bakiyesi olan bu merasim,
DI ok mabih unurlarla ihtilat 1tmi grnyor. Bu merasimi tekil
eten muhtelif adetler arasnda bizi en e iigicnu:en tU$siii s"lmelere
1it ksmlardr. Bunu ksaca tasvr etmee alacam; fakat daha. ev
vel m

rasim hakknda toplu bir likir vermek laydsz olmyacaktr.


Merasim cgezi>. ile balar, yani her biri rol ifa etmek zere seilen ve
kyafet deitirmi olan balCa hs ile ayca dev; tilk gibi hayvan
ekillerini temsil etmekte olan ahslardan mrekkep bir kafile; t-
deliKanllar peine takarak kyde her evin kaps nJ nnde dura dura
b ky' dolar. Bua .saya gezmek> te denir. (1) Deve ve tilkilerin
boyunlarna,. bacaklfrna taklm olan ngraklarn keskin, iy sesleri,
davul ve zurnann grlts; kahkahalar, trl trl akalar, geceleyin
kyn sa
.
kn hayatnda byk b.r hdise olur, nk merasim, muhak
kak geceleyin yaplI. Her evde adnlar_ bilhissa LN sahibi kadn, 'bi
rr.sonra. lapsmn nnde duracak olan bu kfile iin verilmesi adEt ol
u- __. bl,ur, un, ,.a..,eker gibi yiyecek maddelerinden bir ey
hazrlar. Kafile, rol alan ahslar tarafndan yaplan trl oyunlarla ge
ziyi tamamlar. -Her evin .nde veya chayad denilen giriltisinde yaplan
baz adetlerden sonra ilr.ram gren kafile, bir baka evin nnde du. Bu
merasim, mevsim dolaysile hazan souun en keskin bir gn_e d
!
t
( 1) K. yas VG CBB gezme hakknda. yakd _baka bir etldmz n:--
daektir.
12
1uldc, asla terk L imal olumn;z. Gez( [ittikten LQH bi Nlada toP
fanlr.

. Yiyecek addelerirdea yah bulgu plfv, J( helvas gibi "yr


reklc;r l :rlanu'. Bu Ja7.rlk oluncay kadar tl oyunlar, tr e
ler celer yaplr. Nihayet hep birlikte yemek yerr, ge vakit 'cblrlar:
Dtt_merasimin, g-iildii gibi, . }alca_
.
iki Safhas-,vard r:

1) Qezt ve tre devirme; 2) Mterek yemek.
lte lm l.e: iki rufada da ya1bgelen baz temsili
-
sahneler vad k
]U'11Jl ilgilendirnn de bdrr. Gerek evlerin kaplar nnde,
gerek to}ta1ulc za an yap1l ma idd olan bu tmsi llei anlatmadan
-e-vvel oyu11c1a rl olan ahsfon gireli.n. Bnnlar balca ii al si:
1) /l rp, 2) Koca, 3) Gelin.
A.1ap: Yzli, ellnri isle siyaha boyanm bir tp. Gs ikin oldu gi
bi :irt da kabu'dur. Ban<a ekse.ri koyun postundan yaplm

byk'
bir klk, elinde mutlaka bit denek veya tiifek vardr.
Koec: Uzun, .bembeyaz sakall bi ihtiyar: Bada boyaz, iri bir ba
"lk, arlrnsnda beyaz bir prst.
Gelin: h1k ' deitirmek snrctiie bi: erkek tarafndan temsi edil
e
n.
kadn tipi.
Oyun .lm [;ahs aras nda va !nuayyen bi tema etrafnda cereyan
-eder. Hu ten_a, oyunun imdilerde yaplakta olan ekline gre syl
yonn br.yaz salrnll iltiyann rakibi ol:n arab tarafndan ldii:mesi; ka
dn.n nftem ferntla- ile llin azna yemiler koymas zerine nihayet
ll tiyurm tc:.m: liril me_sicir.
Oyun u suretle cei:eyan eder : Bu abs, bata ihtiyar, sonra ka
dnt, OI1 anp olmak zere ortaya gelirler. Ak yerde yapla .temsil
lerde d eve ile tilkiler de bilikte bulunur. Hatta hazan asl temsile gi
1Tec"n evv-.cl , klik bir n oyun da yapl r. Bu iin oyun, as temsil
"iin bir giritir. Bu n oyun yledir: Aap deci olur, gelin deveye hi
Yer, ihtiyar da yan ra yii r. Yaylaya g ederler. f'kat arap yolda
f{cli ne sarkntlk ctmec yeltendii iin ihtiyar ile aralarnda bir lcnvga
k1a Gelin, yerine gfe her ikisine de yiiz ve:r. BiiyleUkle __ as
_
l temt
da ternsi!ine geilmi olur. lrnpfl yerde, oumsu, deveyi oray
kmaya yer msait deHlir. Seyirciler halka halinde oyncu!ar etra
lnn alr . Oyunun halnngemda' her tip, ayr .ayr neeli bir_ tavtr _taknr
!L Ju1rhn li yanc:n ihtiyar ik> bir yandan da arapla akalan. Bu al:a
larna snh.e;;i tak hardretler t _seyirciin. Irnhkalalar ile hh: (d"
dt rlevarn cdr. Arnca alg i l e birlikte (davl, zurna) halay ekerler.
13
'fekra aka devam eder, fakat ihtiyar rakibini 1nskanm,,a balar: Bu
setle .\.rmc+ kavga kopar, . nihayet arnp ftiyar ld. Fakat
;ap kadn elde etmee muvaffak olamaz, nk kadn ln stne
Japannu atlar sylemektedir. Oyunun bu saf|da btn neeli
ha
reketler durur, seyircilerde de bi ztrap, bie sknt balar. Kadn
a yaparken hazr olanlar da mateme itirak tde+ Bir ok niyazar,
yalvarmalar beyhudedir. O 1c LLyi\il\J ya bizzat veya kadnn
ele ln aza eJcz yani leblebi, kuc il vesaire gibi tl 'e .
riler, yahut baz yerlerde olduu gibi, para koyarlar. Oyuncular tara
fndan bu sahnenin devam kafi grld zaman, l tedrii hareketlerle
tiilmee bal. Fakat bu sahne L ldar heyecanldr ki bu yeniden
hayata Uvdet etmenin sevin ve Jeyecanile btn seyirciler sarslr. B
t gslerden bir ferah dalga> tar. Tekrar musiki ve raks balar.
Du defa hemen herkes yerinde rakseder gibi iindeki ferala gler, sy
ler, oynar.
K yars merasimine ait
bir temsil sahnesi
( Divr!k : t\Bk kyl , 1933 )
Oyunun bu yapl tarzna muhtelf mPhallerde baz farklarla ahit
oluruz. Tipler muhtelif yerlL.e baka baka isimlerle a, hatta oy
1\3 ad da baz yerlerde l oyunu baz yellerdt ise arap oymu du.
:akat tema, asla de{imez.
Bu temsilin ayini bir ma11iyeti haiz olduu aka grnyor. O
J! nasl bir hava iinde Lereyn . ettiini .-_.. + ~ Bununla beraber
bu idetin hala muhafaza ecllmekteolduu kyledt - ki en canl izlerine
Sivas ya
y
lasnn dalk ..,|...+-rastlanmaktadr :-:....i.:a-....
. Baz yerlerde bu merasime Uur ve bereket getirir diye bir kiyret ve
rilir. Baz yerlerde ise bua tamamen -.-.. gzile baklmaktat. Ta-.
b oyuncular da bu telakilerin tesiri altmda kalrlar. Mesela oyunda
14
at ve diriime sahneler.ni mlalaal bir talt ile yani . kaba komi!
aak ra ve. gldrek ii .akalarn en kabasn tercih ederler:
Mer?Sim bugn de bir. nevi kutluluk atfedien muhitlerde' ise sae
. cereyanna hflevi bir hara hakim olur. lm. E tirilme epiz9Clan -ia
sam
imi, daha heyecanl bir tarzda yapl.. Seyircilerin pay kahkahala.
ra itira ile kalmaz, diri mueiz-si
.
nndeki diyg
_
ular v'ecde kalbo-
K* yars merasimi i!n hazrlamr
bir ocuk qurubu
{ Divrlk : Kzlclren kyl , lf58 )
nununa Lerabe bu OYn, bugnk hale, dini mahiyetinden syl
m bir pagaiz. bakiyesidir. Bir ok yUIlerde bt oyunun k yasna
tesadf een bi mevsini meraimi _lduu ve zaman unutulmutur. Yi
ne bir ok yerlerde, yalnz dlerde bunu bilhassa kaydediyorum
dne mahs\S bir elence olarak . yaplagelmektedir _e Bir meele v
ar:
Dn gibi , .: neeli oa matlup bir foplantta lm s.esi
gbi bir temsilin icLasnda J mnasebet var? . Bu cihet ayrca tetkike de
. er. Fakat mevzuumuzun "dnda oldundan bu hubUsta fazla bir ey
ilavesine lz!lm grmyoruz.

Kyl temsilleri arasda din1 mahiyeti haiz yeya dini bir meneden
-gelen temsiller bunlardan ibaret deildir. Gerek sopbaharda gerek ilkoa
harda icra edilen.bir takm merasim daha a-c- ki onlarda <a bu kabil .
temli tezahUrere .tesalf lunur. Fakat . bir konferann dar ereve.i
iinde budan daha "fazla bahsetme "'imkan yoktur. Yalnz unu ilave
edeyiJ k halay, bar veya horon gibi toplu rakslarm menelEri d bu
nevi merasimlerdir. -Bunlarn da zamanla dini merasimden ayr1m,
mstak bir hal .lm olduklar istidlal edilebilir.
imdi ladini temsillere glmeden eve1 dini veya ayini mah!.eti h
-msillerin ,baz karakteristik-noktalarn iesnittn-fydal oauaktr.
15
dalfia Salt LlI UII1d LlcL1:\o Lay_
tip olmaktan ziyade mistik yani natrist veya animist bir }am tasavvur
la temsil ederler. Akvi ayinlerinde veya k . yars nerasimlermdeki a
hslar byleir. Gi Kyar merasimine ait temsillerde u realist
izgiler de ilave edilmi buunmatadr, fakat tipleril, ahir bu.
callegoriqu> yani timsali vasflar bak kalmt.
Din temsillerden ladini temsillere gei hususunda bu karakteristik.
vasflarn tnim bir rol vardr. Ladini temsiller, eleLe maksadile-

tertip ve icra edilen oyunlardr. Fakat bu ksm temsilleri, tekaml s
ras takp etmek zere, bir ka guru:a ayrak lazmdir.
Birinci grp doudan doruya dini veya ayini mahiyet arzeden tem-,
sillerin giderek bu vasflarn kaybetmesi yani layiklemesi suretile zu
hur edenlerdir. Mesela Kyars temsillerinin ykanda. tasvir ettiimiz _
ekli, az ok bunun tipik bir rneidir. Netekim biraz evvel iat etti-
m eibi, bu temsil bir ok yerlerde Kyats ile olan

ban kaybederek
S3dece dii nlerde elence maksadile oynanan bir oyun halini almtr g_
Eer dn ile bu oyun arasnda apayr bir mnasebet mevzuubahs
edilmeze, rf elence maksadile yiph!na gre, buna ayini tensilin.
Jayiklen esi rneklerinden biri gzile bakmak doru ohr.
Layikleme safhanda dini 1e1asi; bir ok klar ortadan kal-
kar, yalnz eIiclJar kalr. Uur veya kutluluk telakkisi ka !kar, metin
kaybolw veya unutulur, yahut ta yerini tuluata brakr, komik veya
trajik eltMan beeri bfr mana alarak geniler, bir. takm rolerin eklendi-

i grlr, fakat tema, daima sabi t kalr, tipler yine tisali (allegorique)
vasflarn muhafaza ederler. Bu timsaller, dramatik formlardr. An'ane
leen bu tipler zamanla isim deitirir, kyafet deitirir, fakat dramatik.
formlarn: muhafaza ederler: Hacivatla K.ragz gibi.
+
te Jadini temsillerin birinci gurubu; an'anevi bir tema ile an'anevt
tiplere sadk kalarak,mhite ve zamana gre Z ok mahalli bir hususiyet
beeri bir mana alan _elence mahiyetindeki temsillerdir. Bu birinci-
gp; ladini temillLi di er gruplann prototipidir.
Netekim ikinci grup ladini temsiller; bu prototip temsillere benzemek
suretile halk muhayyilsinin yaratt yeni tipler ve temlen1en ibarettir.
Bunlarda prototipe sadk kalan unsurlar, yide ibda edilen tiplerin
de Z ok timsali olmakta devam etmesi ve oynda daima sabiL bir te
mann bulunmasdr En mhim fark ise, bu guruba dahil olan temsille-
rin bilhassa komik karakterinin daha ok inkiaf etmi bulunmas, zen
ginlemesidir. Buguup temsiller hemen ekseriyetle farce eklini alrlar,.
1 6
Bu
.
gurub ,,junlnr< bi r misal olmak zere Eleki oyun ndan bahse
decei:
:ei,_ Anadalunun bir rok yerlerinde ienclere verilen bir isim
dir. Eleki oymunm trl eller vardr. Hunlardan olduka inkiaf
ettirilmi bir f'neini anlataym. Bu, Yozgat havalisi kylerine aitir.
Oyundaki lall

ah;lar iki . erke1 xe iki Jrndnc_an ibarettir. Fakat oyu


l1 bfr ok o fhalarrnda scyiHiler de rol alarak temsile itirtk ederler..
Er
keklerden bi ri "ElyJ,iol: dieri de KenanoluD tur.
Eekiohmm kyafeti: Yziin una bulatrr, srtnda lct, yp
nrnrn bir elbise vardr. Gf;sne yaGtk sokar. Srtna kolln aba giyer.
zf;rinde 7- ta.ne an takl bulunur:
Kennoln: Ssl, iyi giyimli bir efe klndadr. Kadnlar :a gzel
giyinirler. Ayr ca iki tane de tilki bnhnu.
l!neesanu-ye, trl ahmlarla Elekiolu gelir. -yire:-: CD
da oturan birisi ky1 kahyasi olur. Konpurar.
Fl:ielu. Bir ift k;n ;\, Getireyim, oynataym mh diye \~
cT, Kflya: Olun; cev;bn verir. . Fakat Eleki :
. "- Bize bir kaz damndan, bir de culuk damndan yer 1alm. Biz bl
k1 lmracn geieceiz. der.

.
Kahya !c yleyse dur bakalm komular aray m. diye . cevap
verir. Derken muhtar gelir, ie karr. Bu da seyircilerin arasndan
bf ridir, Nihayet Elekini n kye gelresine ve orada oturmasna raz olur
lar, kzlan tamak iin de elekiye iki

hayvan
.
verirler. Bunlar, dcli
lrnnl1ardan seilir, hayvan Lkl idi yaparak ct ayakl olurlar. Kzla
stlrine biner , Falrnt hayvanlar Jf trl yrmez, aksilik eder, lopal
lr, kzlai tr.meye calrlar. Eleki kzar, muhar: Hayvanlarm
sakaln, verrisi . . hayvanlan:1 sakarm vermisin . . . y diye durmadan
atnr. Nihayet kye varlnca gelinler lrnyvandan iner. nlen: l:ir kena
J ekilir. Ele),iolu ortnd< durur. Hemen all na bir islcemle verirler.
lskemle olnn ea seyirilerden birisi, bir clcl ikanltcfr. Elekiolu otur
rnk isterken . 'd.u -l|i.i| iin ' yere yklr Elck,ioglu buna da k-
7at, iskemlenin sakaln verdikleri iin atar. Nihayet oturur ve kekel i
ycrek
"` ` ; iirn . . . . siin . . . . Sel imi.inkm! der
Mnltay | hazr o1anlnr ayaa kalkarak selamlar. Eleki olu bir

nargile ister. Hemen bir ayakkaby ters d ikerek niine tutarlar. Elek-
<ioh bunu da begcnrnez, <Bu sert imi diyerek brakr.
-- Durun bakalm, l i r oyun edelim! der.
O /`1 gdi n1cr ortaya gelir, fakat til kiler de meydana lrnr `!
n
t i kikr kadnlarn eteklerine

srtnr, siyer gibi yaparlar. El ekiolu


i:'_ erlcrine yrr, onlar karr. O zaman gururl anr :
- Ba :aye{i t degil miyim, aa ?

]r ke;-dini rnethetmee balar:
- Cckcei (ufak bir ku) bkten (daldan) knca 7U aln geri sr-
1'\1J1!
Bu nnval zere Jevam eder. Tam bu aralk Kcnanolu, arkalcr
dan bir nitra atcrak meydana gelir. Adeta ekiya gelii gibi .askn ya
pa.
Elehioglu kendi ni zor atar, kaar. Kenanolu kzlar tutar ve bir
likte oyn"raa ba:larlar. Oyun bir mddet d-v+m eder. te taraft_an
Eeki sinsi sinsi, yerlere yata yata sokulur. Arka st yatarak ayan
tfek gibi kull anr. Tfek. sesini duyan Kenanoglu korkar, fakat kama
ya meydan \-t:.1er Fiekieo eoo ldrr. O zaman kzlar lnn
i;uc at etmee balar:
Ein mezerini derin_ eyleyin
stne sil serpin, serin eyleyin
Kenanolt lmii dedi l er
Kzlarn. gelin eyleyin
Alak tepeleri gl ge basmaz 11H ?
Stt ol an yiidi beyler asmaz " ?
Bir yiilin iki cost ol sa
Do!tu da buna 1mrmaz m?
le 0:unur ernas bundan i barettir. Szler tulattr. Oyuncularn
m:l a

etine. oyunun cereyanna gre deiir.


Bu oyun olduka geni hir sahada taammm etmitir. Pek ok vari
yantlar v;rdr. Fakat elek

i tipi daim< sabi ttir. Kyafeti mahalli hu


siyetlere gre deiir. Reali st detayJar da iHlvc olunur: Mesda ingene
elek yapar, sepet yapar, erge kurar, trkler syler. ingenelerin hayatn
taklit eder. Elekinin :akibi olan tip de sabittir ve oyun bu iki tipin
1rnrlamasma ..'r. Pcuuia n`ra.: eyuneai roller, grld
zere, scyircil 6-in de rol ah ra] oyuna itira1d ile olduka kalabalktr.
Fdrt tu Hi tip, yani eleki ile efe temeldir.
_
Oy1na bazan aiemz
mi salde ol cu{;u gibi satirik bir eni verilir. Netekim burada Elekinin
pal avrac, korlrnk, sinsi -k:rakteri, Kenanof:lu i!a ce e'|yv .y|
h i,;vcdil ekteclir.
Her hrgi hir edada temsil edilirse edilsin, tema daima sabittir. 'i Bu
tPna ve bu t i pler dramatik formlardr.

Oyunun -. rievzm. ve teferrlat_
zerinde tirl tlirl degiiklikler yaplmak suretil e bu rma-_mij_e:
Hl
i , farce mqnzqras arzetmekteir.
nc glirun oyunlar_a ise byle sabit bir t-.

.-sabit tipler yok


tur. Buw yerie kyllern kendi muhitlerinden, aile ve i hayatncl
.yllerin ehlilrl olan temaslarndan .irLalist mevzular kail".
olur.
nc gurup temsiller,

muhayyile ve zeka yardmile. tLrtip ecmi
:-,-:+:.Muayyen bi 1asat gder, k bu da elendirekt. Faknt
elendirmek iin Zaana ve hale gre
,
komik> veya lirikbir tem. ele .
alr. Ba temsllere Mor:lite de vadr. Bua bir m1 olak
| eytan oyunu nu anlatacam: Bu, Eskiehir havalisi
.
kylerinden
alrn bir rnektir.


|
Oyuda as vardr: Bir olan; bir kz, bl de eytan+ Oyun deli-
kllar taafncan yapr. : Ekseriya bir meydanda v-ya bi avlud oy"
nla.

Otaya byk bir :ate yalalr, buna Kelhan derler. . Bir ke.l
:ponc daa acle megul olu. Kzn koaS. yz ile siyaa t,.-;,
lbuki eytan yakkl bir delikanldr. K koca atein etrafndaoy
nilarken .eytan' iaretlerle,

fsltl szlerle k z ayartmaa urar. K-



dm eytana meyil gsterir. Arap oyuna d.ldsrada eyta kz ka
rr.

Kocas ne phe eder, nihayet ii anlaynca -onlar kovalar, y.ka.
lar ve karsim eytandan soutmak iin abalar. Oun, seyircilerin h:ile!i
ruiyelerine gre ya mesut veya bedbin bir netice ile biter. Bu temsil
ile kyller kocalar gzlerini amazlarsa kadnaru
i
n eytana uyac
JX anlatma isterler .
nc- gurup oyunlarn realist krkterini iyi tebarz ettiren _bi mi
.al de Katip oyunu dur. Bu oyun Sivas havalisi kylerinden alnm
tr. Oun iki faslda ibarettir.
o
Dalica iki ahs vardr: Biri katip,

biri
k
yl. Katp diye adlandm
ln ahs kyl ile i yapan bi tccar veya her hangi bir ehirli tipi.dil.
Katip sz, onu bu ehirliliden kinayedir. Katip kye gelir. Tabii
syircilerin _haas, oyn balar balaaz, oyundaki ky ,halkn tcml
eer. Katip bir iki kyl ile. konumaa balar. Kyller .bu adamn sey
yr satc olduu mesela soang sarmusak satmak iin kye. geldif
renirler. Bi kyl veresiye satnalr. O zaman katip ayakkabs elinT
alarak altna veya bir sprge z-rine yazar: uFlan olu fan aayH u
) soan verdm. Kylye . borcunu demk iin bir mhlet
-ver
!
: Harman zaman geli_ param alnm. der. Ou birinci Ul
bu Srete biter:
;'

kinci faslnda katip alacam-toplamak iin tekar kye' gelmi.tir.
Kyliiy bulur ve bo:cuu demesini syler. Tabii kyld Jra yok. Fa-
19
kat bu sefer katibin maiyetinde adamlar da vardr. Bun1arn
.
hepsi de
belden yukar nl plaktr. Mendilden yaplm turalarla zavall ky
.lye vrula.
-Bu oyun, grld zere, gayet keskin, ac bir. hiciv, kuvvetli bir
realizm rneidir. Dayak yiyen kylnn maceras; n-kteli, dokurakl
.
.
szlerle seyircilerin hem merhametini celbeder, hem kahkah;lar" attrr.
Bu nc gurup temsillerin pek ok eitlri vardr. Zeki . ve sanat
"istidad olan kyller daima yeni yeni oyunlar icat .ederle1. "phe yok,
btn yeni oyunlar; kiden renilmi, seyredilmi oyunlar bz yeni
ilavelLr yaplmak suetile teekkl eder . .
nc grup oyunlarn bir ksm, slrpizli oyunlardr, yani oyun,
bir srprizle nihayet bulur. Eskiehir kylerinde derlenmi olan_ Ebe
yu bunun tipik bir rneidir;Bir erkek, kadn klna girer,
gebe
grnmek iin karnn eya ile doldur1. . Doum ars tutmu gibi inle
mee, kvamnaa t.i.: .
.
Seyirciler, bunda da oyunun iindedir.
;
a

dnn kocas olan ahs . ebeye kotururlarsa da ebe bulunmaz. si

,
ster istemez koca, ebe yerine geer. Kadn doum

iskemlesi ne otur-

turlar. Erkek doula uramaa balar. Kadn lklar kopadka
:yanndakiler Allah, allah! kn _kzm! kesme yavum! diye gayret ve

rirler. Nihayet ebe yavruyu alr herkese tehir eder, Bu ne olsa be


"enirsiniz? Kz m, olan m? Hayr. Evelce kadnn bacaklar arasna
gizlenmi olan mini mini bir kpek yavrusu, bir kpek
.
eniil
Srprizli oyunlara bir baka misal daha vereyim. Buna da Kalayc
oyunu dLrle. Bu oyun, Kmlcahamamda (Akara) derlenmitir.
Bir a-tam, ceketi srtnda iken kollarna denek geirilerek, ak va

ziyette durdurulu. Bu okrib tr. Bir bak adam "da kalayc


.
olur,
"krn kollarn iletir ve kalayc taklidi yapar. O srada yanna bir
.adam gelerek orra haber verir_:
- Baban c|+a
- Ne yapalm, mr bu kadarm. ek kr!
- Anen ld.
=
1 + + 4 4 + + ek kr!
Bylece hm, alcabadan kim varsa sayp dker. Nihayet

tekrar
gelir:
- Usta, karn ld.
Bunu duyar duymaz kalayc yerinden frlar:
, : Ey.va! . . . Sva krn azn!
,iyerek
'
evvelden hazrlanm olan ; amuru kna4 ,ynik
xu!aazedilen gafilin azna._th.. . Fakat bu kadarcik bi zararla
20
:i;in iinden 8tyr'rak yi ne iyi. Bc oyunl ar muziplik 'erecesini, kence
.addesine kadar gtir. le lir rei : "Hacca gitme oyunu nu da
Sivas evresi liylerie aittir.
Bir adunn drt olu varclT. Baba hacca gitmek ister. Drt oluu
da, tecrlibedz, gen olmak dolaysile ahhaplaqndan bi rine emanet eder.
Ved< edip .ynhr nk zere ike-n bir tanesi arkasndan koar ( gilnemesi
'iin yaliarr Baha dn da)ram, geleceim der \C geri . dnerek al-_
labma rica eder:

. - Bu

olm durmuyor, bunc senin biT koluna balayaym. Onu- ba
l adktan .onrn yine gitmek zne iken br oullcn He de ayn eyi tek
rarlar. _nu :retle iki olunn ahbabnn kollarm, iki olunu da ayaldar
na balar. Jtk gzli arkada lrnlrryacani syleyerek gider. Fakat bu
sefer rt olunun birden: Biz de gelii z. diye yalvarmaya balamalar
zerine baba kaar, oJUar arkasmdan yetimek iin koarlarken zavall
adam "drt tarafta n . ekilerek srklenmee balar. Temsil bit-r, fakat

elenrn hl!mc; yani muziplik devam eder ve adamcaz hale N vaziyete


gte ya sya 'atrr yahut buna benzer laka tl bir eziyete sokarli. _
K gcecleri ky odalar nda yaplan elencelerin bir ou nc[i gu
ba girer. I{adnlar, tabiati le, kendi aralarnda toplanrlar. Ohrn <a
kendi arnlarhda yaptklar bir ok temsili oyunlar vrclr ki bal bana
bir tetkik nevzuudur. Biz burada sadece kadnlnr arasnda

yapl n iilin
cii guruba ait 1Cal ist temsillerden bir rnek verelim:
D, Tlbenti oyunu_, du. Eskiehir kylerinde derlenmitir. Bir
kad n erkfk klna girer. Kol hcnda bir bonca ve eli nde bir tlbent
ile seyirci kadnlarn arasnda gezerek satmaa balar: -- 'Ttlbent, yem,-
11i alr msn?
Kadnlr r da: Veresiye lru., .diye cevap verirler.
'fiillei" oynyai:ak u arky syler:
Yemeni, tlbent n1cm1ar
Bei sevclaya saiana:
Sah giiniL gel diyenler

Yemenic geldi a kapy
Delikml geldi. a oda11.
Kadlcr tlbentleri, yemenileri kaparak
1;rn' isler kadn1ar vermezler. Yemenici:
--- Yetiin Evliyal ar! Erenler!
diye tryr t_ etmee ba1aync0a, evvelden beyaz
1erek sklanms - t1uran '7-B kadn ortaya kar,
korlrhy karrlal.
alrlar. Tlbenti pra-
yatak araihrna br-
para vereyer kdm!ar
21
Bu oyunda, Evliyalar, Erenler gibi manevi kudretlerin, n11lann
iptidai bir realizm ile temsile sokulmas dikkate ayandr.
III
Bu bir ka rekle gstermee altm gibi kyl temsilleri dini
kaynaklar
.
dan uzaklat. nisbette xealist bir hviyet . alarak genilne
inkiaf ediyor, Bu inki

af muhtelif istikametlerde tetkik etmek halk


1m11 ayyilesinin, halkn ibda kudretinin en misallerini verecektir q .l
dikkatinizi ekmek istediim cihet de budur. Jln ibda kudreti her gn
oratya yeni yeni mahsuller karmaktadr. Bu hususta bir fikir vermek
zere bir misal gntereyim. stiklal Sava sonunda . Eskiehir havalin
ceki kylerde yle bir oyun temsil edildii tesbit edilmi buluuyor:
ki taraf var: Mavi apoletli dman askerleri, krmZ apoletli bi:in
kiler. Bunlar sava yerinde buluuyorlar. Sava yeri de belli . nn.
lr :
nee mavililer, bozuk bir yryle, u arky syliyerek ilerliyO.r-
nnnde aldandk
Trkler uyur sandk
Kostantinin runa
Bu sefer yine yandk.
Cephede Tiirk olmasa
Boynumdan lwn almasa
Atinay boylarz
Toplu givur olmasa.
Bu srada nn cephesine ve ate mevziine geli bulunurlar. Sv
balar. Beriden krmz bir apolet grnr grnmez mavililerin hepi
de silahlarn atarak te`lim olmya dururlar. Tek bir nefer bunlarn m
l ahlarn alarak onlar karargaha gfriir. Kumandann karsna kar
lar. Kumandan Memetcige sorar:
- Bunlar ne?
Memctcik ee:
lnsanlarin dman
Kurbrmiarn

iman
Yunanlarn pimam
<iye cevap verir.
Kurnandan; Gtr bunlar, insanlara teslim et, insanlk ensin-
ler.
Memetcikbun lan a1r

gtr.
22
Hu oyundaki S;ler, temsillerde tulUattan metinemeke do _ei
hakknda bir fikir ve.rebiljr.
Bu

ek bize kyllerin yeni yeni mevzular yaratmakta na11 mu


vafiak olduarr. gsterir. (i) Bunda baka bu basit temsiln mevzu
kyl n bugn1: telki ve zihniyetinden de bir eyler aksettiriyor. s
tiklal Savama a
i
t, halk -asnda dou

pek ok ifrler; -+ hikayeler U=
Fakat bunu.n teinsil eklindeki tezahrleri d bulunduu belki hi kimse
Iin hatna gelmemitir. Halbuki ite delil ortda.
phe .yok. ileride bu mevzua ait . ciddi aratrmalarla pek ok eyler
elde edilecektir. O zamah bu koferansn. dar c.erevesi iindeki tasnif
ok da}a Itekamil bir ekil ala.aktr. Bu suretle kyl temsillerini ge
evzulrina; gerek ekillerine gre ayr ayr tasnif etek de kabil
<1acakir.':

:
Biz
'
btrada sadece tekal seyrine gre kaba taslak bir tas:ur
-enemesi yaptk.
leride yaplacak aratrmalarfa bilhassa mntakalar arasndaki ma
halt farklara ve variyantara ok ehemmiyet vermek icap edecektir.
("l) Bu hakikat yakn zamanarda baka vesile!rle de ortaya kt. Biliynrru
nu 1 .Kltr Bal;anl birka senedenberi ky eitmeneri RNBS icin buyk bit
emek sarfediyo. Bir ok yerlerde

eitmen - kurslan amtr. Bunda? iki sene CV
vel; ilk alan eitmen kursunun mezula toplu. cla:ak Aaraya gel mLlerdi. O
7uQ0T Halkevinde bir msame-re verdler Bu m6amere programn en dikkate
deer ksm yaplan temsil> id. Bu tersrn

-mevzuunu, metnini, rollerini, sa?neye


konulu;unu, huasa her eyini. eitmenerl keJdleI hazrlat, B tam macasile
bir kyl piyei idi. Ahlaki, terbiyevi : bir gaye de gdyordu. Ky kalkma a
vasmda byk himetleri olansmall. Hak ToIgu;, eJitmen kurslarnda rastlan
bu benzer tezalleri tevik etmekten geri durmad gibi eitmener trnda
yazlan metinleri ky. -Jmma kitaplarna almak suretlle de i retim alarnf, y
bir adm at tem etti.
23
NOTLAR
I
Yukarda tasvi r edilen (arap veya l oyunu) i1Lnci grup Icio
oyunlardan bir ounun prototipidir. kinLi gurup oyunlardan rnek
olrak ldgmz (eleki oyunu) , tasnifdekL esasa gre, ait olduu
g
uru
bun tipi k bir _rneidir
.
. Prototip oJan (arap veya l oynu) ile bu
(eleki oyunu) arasnda bir ok gei halklar, yani mutav=bt hadler
bulunur. Bunlatd<n bir rnek alarnk (Arap - Kll) oyununu
anlataym.
Bu da bilhassa dnlerde oynanr. A1latacam ekil Sivasn epni k
yne aittir. ahslar, balca, <arap> ile
_
kllP dan ibarettir.
Eli, yz karalarum biri a1ap olur, beliL de kan -arabasmm ya
daln takar; bunun iinde buiak iir su vardfr. Kll dedikleri de be
yaz ynden sakal takar, srtna koyun postu bana klah giyer. ki
ki i d adn klna girerler.
.
Oyun fb1HbL seyicierden birisi de
ky kahyas roln yapar.
_
Oyun, ekseriya geceleyin yplr. Dn halk, davetliler bir meydan
da halka tekil ederler. rta yerde bycek bi r ate yaklr. Oyun balama-.
dan evvel kadn uyuncular, seyircilerin arasna gizlenirler. Davul, zurna
almaa balar. nce arap, byk bir grlt kopararak, ortaya kar.
Elindeki krbala etran rktr, bir taaftn da Kahya! .. Kahya! . , Bu
lyo kahyas kb'' ..= diye barmaa balar. Seyircilerin arasndan biri
kahya !lrak ortaya kar. Arap kahyadan oynamak iin kadn ister.
Kfhya etrafna baknr, arar, fakat evvelce hazrlanm oln kadnlar bu
lamaz. Araba: senin burnun iyi koku alr, gel kzl bulalm. der ve kula
ndan tutarak ara_trr, kadnlan bulurlar. Arap kadnlarla birlikte oy
namaa balar. Oyun ara.smda, arasra, yaqanlktan ona buna rasgele
bulak sudan sre. Bu aralk kll, sakl olduu ytrden eyL. . "
diye bi r nara atarnl ortaya gelir, fakat bu . sesi. duyar duymaz, ar
p
c
kdnlar kokar:lI krla!. bavul zurna hemen,susar. Ortal_siri_-bir
skut kapla. Kll_: . bu gtrltler, .zrltlar nedir? diye kahyaya at.,
naa balar. Kahya da onu yat

tr

aa, gnln almaa alarak: Aa;


nn krra _zaar yre y;lyor. der.- Bunun _Zerin kll, araba atar, tutar,
fkeli fkeli de!arak. curada kadla! v+rd, onlar-nerede?" diyt- so1ar.
Kfhyayi krbala korkutur. Khya da bnllT diye telala kadlan
bUu
.
Davul, zumayeniden-almaa balar; kll kadnlarla ,o
y
nar. Biaz
'4
1TU nrnp, gfiil h ile gelir. Klln n ge1mesindeki gibi ayn sne tek
-arlarr.Kahyn bu sefe
:
de Aann klll iti gelmi,' kemik topluyor" diye
nun gnln nl. Bylece kah arap, kah kU ortaya gelerek seyircI
leri giihHirtirl cr. Oyun esnnsnda bir tilki ee, srayarak, hopl ayarak trli
oyunlar ypank $cyirci1ere yrca ne'e verir.
Bumda yine arap tipini ve k ll ad etna beyaz sakal ihtiyar
buluyoruz. J'akat oyunun temas eleki oyuundakinin ayndr. Bu.trl
beraler eleki oyunundaki netice ile bmiyor, .rap klly ldijrmiyor.
. uhalde bu i!rck, byars mnas: betile yaplan ;rap veya l oyunun
daki sekil ile el eki oyunu arasnda mutavasst bir haddir. Buada, lme
"Q ci.i.- sahnesinin tamamen kaldrlm olduunu gryoruz. Buna
mukabil yine Sivas havalbi kiiylcrinde, rn1erde yaplan elf:ncelcrde
l1awn yalnz l sab.ncsinin' !cra edildiini grrz. Bu l oyunundu bir
.adam lalkamn ortasma yatrlr, yiizli hamurla svanr ve zerine de, ke
fi .bi, beyaz Mr b-:rterler. Sonra dirimesi iin herkesten par tp

lrlar.
(hlt( oynu) vesilesile, (hortlak oyunu) nu da zikredecein . Batl
itikatlar neyanmda, iillerin mezarndan karak kefenlerile tekrar l1-
.anlar arasla kart halknda bir kDnHat vardr. Bu oyun kadnlar
:rasnda y1cmr. (Eskiehir) havalisinde ve baz civar mnta1rnlard
rastlanlr. Bi r ahs beyaz bir yatak arafna bf:nc:rek ortaya kar.
Hortlakl arn yqtklarna inanlan eyleri yapar, biir dnyadan geldiini
siiyler. Niin hortladn, bu dnyada neler yapm olduunu `C neler yp
mak blNl iini anlatarak C seyedlnleri korkutur gil.i yaparak olan
el endiri r. Bu da iht i mal, l oyununun va-iyart olrak teekkl etmi
ikinci g np oyunlrdandr.
i i nci.i gurp IacUni oyunlardan tipik bir rnek te (aptal oyunu)
dur (Sivas) . Ki;
y
orlal armda oynanr. Bir adam palto veya ceketinin kol
l: rna uzun bir aa takar, bu aaca, ce1{etin yalmsdan LCU lcar.ak
rPile, arru<i olarak ta bi na 1alanntr. Bu uca bir apka gei rilir.
Palto veya ceketin snhibi bir ko1unu bu ceketin koluna sokaa.k amu
di aac tular, bu b:etl: canl ve cansz iki

adal"l yanyana bulun '"ki, bu


sonuncusu aptal, ahmak roln O}namak iin haz:lanmtr. + Cas z olan
veya aptal, evvelki nhc 'a belisdr. Bylece, bunlar seyircilerh l alkg
i i geiirle Canl adam, kylden imam, mui1tar sorar. KyHilre ken

dini n kimssiz liae olc1J unu, .yanndaki adamla alp gein ek ist;
diii anlattktan sonra kendine li olmazsa -- bir kl .verilmesini, .ck
i. )kf:iin yanma kendi de . ko:ulup. ckin ekmek, bu_<y karak iste aii-
25
ni syler U yardmlarn rica eder. mamla ntthtr, odada hazr bulun an
lardan - taklmak istedikled - akaya .elir, birii kz diye buna verirle
faat kz ti.il huysuzlukbr kararak ko: ma gelmez. Adcmcaz ko
hdaki aptaln yardmn bekler, fakat ondan f;yda grmedi i iin ona
kr, bana bela olduundan bahsile trl, szler syleyerek halk gl
drmee alr. Nihayet bir ok ghiklerden bL kiiz kouma ge1ir.
Bylece bir yanda kz, bir yanda da aptal olduu halde ie giriirler.
l'akat gitgide cansz adamla kavga byr, kah kendisi, kah aptal yere yu
varlanr, altst olurlar. Nihayet srasn getirip kendi si ste kar. Aptal;
bir ka tokat ;tarak apkasn drr, cansz adamn ekli lozulur ve
Dyun biter.
Bu oyunda dikkate deer bir taraf, kyl tcrsillerir mahss tekriik
ten mmkn olan her ekilce istifade edilmesidi;. Aa veya denekten
iskelet zerinde deve ekli yapld n, krk yapldn evvelce grn
tk Burada ayn teknik ne adam ekli veya daha dorusu kukla, ya.
_ld n gryoruz. (Aptal) tipini canlandrmak iin <kukla dan istifa
de edilmesi de cyrca dikkate deer.
26
Representations .Dramatiques Paysannes
Les )CjC8e131OD8 OOFDCP5 3D3 ies lIagCS g3z CCS paysans n'ont
3S ]U5QU0 CC ]OUT letCnu l'ittention de cCU QU 5u0CUjCD\ Ue folklore.
ourtant;

t:`U5I un 5U]e! GODt '1DO1!8Dce )C S8Ufat C!FC negligee.
OI8

ertCnOODs par Cjte8CDtB!On8 dI3O3\gu8 053Dle5t, des


j eu q 5e, donnent dans 1CS VI3gC3 par UC3 ga3813 Ca)5 Ie btit de di
NCritT pubc CO1|C
.
uniquement Oej_3D8.TOU8 voidions s,ci
fier tOUt d'abord gue .lOUS C!UOOD8 .CS 1ee8CD\a1OI5 te1C5 queltS .e
QUC 1OU5ne

vUulon> a5 y VO\I !5jCC d'u 1C!(C jOu1a1C e1 surtoit


d'n !eJ1te paysan L8I 1C 6lIC
`
jOQUa1)e

j1OQCD0D dif n'a pas
SC BOUs neforme O1g3DI5CC. I est VI8i QUOu Q0! COD8idCPe) le T
luat, c'est-a-die iC theftre d'improvisation C! Orta L_uDu cOD1D0 fa
53DI jaltC du theit.re populnire, 1a8 Ce

sont la eS creations QIO]l>
au: habita-ts Ce5 vllles. Les odgines 'LI13 [gDDU iestent encore uD"~
CUJC5, mais n pouvoris-nous pas voir dans. 0C5 eg)e5en!31OnS paysannes
et rt Oyunu UDe certaine g8TCD\C 'DOD<5C est \u\CICSH\U CH
C1C~DD Da8 nous DC

DDS COn\COiO,8 pour le FOCCDI


_
q|e de l'in
di quer.
I
Ls j3j3n5 designent CC3 ICj:e5eD1\OD5 8OU9 le DuD qC ]Cu
:
4ais
CU mot jOP\ a la confusion e1 C5\e \a_C, ]8IcC Qu'1 C8_n ans a
!3DI C UC8 Q8_53D5 DOD

SCuDCD! !C8 Iepresentatio!8 dramatiques
ClC-D6DC5 )3I5 3U38 6 jeux d'nfants,

es _euX du 1a58lO e les O3n-
Se5 jOj13115 CCCU\C8 avec accompagn.e.ment Ue
`
DV8gUC. On WO! QUc
:e DO a
.
des 5CO5 1D1!j1C5.
.

Le\\C cuDU5O1 tl8\e Cg31CDCO!

U3DS la CUD0CQ\On

_
Ue CCS O1e-
1ent8.. manifestations. -OD\0O8 .on jeD1

ditinguer des c1DUS n\CIDu

U8fC3
DIPe LUG FeQPe5C)I81)ODs
.
et C _CU 'ena1\S OUDC pat et IP5
dase- opulafs de l'utre ' (**) II C1316 bien n\C1-ie U1cfCD00
; )-a. preseitons en fra.as Q rsul de notre etude. La brochure que
IO publions est , 1.repoduction de. notre conference faile le 22 Decembre J 99 au
cnceiv'atire d'Ankara.
( ') .:-r| ::u-.:dan ses -exeeutees-pa "wUPe
27
entre ces representations et les j eux d'enfants. Les premeres j distin
guent par ler caractere moral et intelle

tuel ; ' elles font intervenir des


facteurs tels que l'age, le travail quoUdien et le sexe. Quant ida ressem
blance qu'on voit entre ces representations et les danses populaires, ell
est surtout dans les elements imitatifs. Dans les danses populaires ces
elements imitatifs soit souvent S
J
lises a tel point qu'il est parfois tres
difficile de les discerner et ils sont assimies a des figures de <ane. Si du
neglige les termes intermectiaires qui relient les differents -u que nous
venons de Liter nous ne pouvons pas rattacher les representations pay
sannes a leur .origine propre; au contraire' on y verrfit !1 imitation des
specaes donnes dans les villes.
II
Le sujet insi delimite, il nout faut, en premier lieu, chercher a classi
fier ces representations. Elles peuvent etre groupees en deux categories
distinLtes. religieuses ' et
pofanes. Le paysan turc est musulman. La
pratique de la religion musulmane ne comporte pas, *1 general, <es cere
monies, des rites sous forme de representations. Toutefois dans certairs
ordres religieux, surtout dans les sectes alevites, assez repandues d'ail
leurs parmi la population, on peut voir ccrtaines ceremonies, certains
rites d'un caractere esotrique qui ressemblent aux mysteres. Ce sont de:
representations donnees en vue d'edification et qui developpent les prin
cipes de la foi al evite. Mais elles sont loin de presentlr les cUracteristiques
des j eux dramatiques. Cest pourquoi elles doivent rester t1 dehors de
notre etude+ Nous devons remarquer, en passant, que les elements du
paganisme s'y trouvent incorpores. On peut d' ailleurs facilement en
discerner ] es . traces cans certaines cereronies, dans certaincs fetes sai
sonnieres, entre autres celles qui ont l ieu vers le _milieu de l'hiver, a une
date fixe Bt qui sont considerees .corme moyenS de prosperite tde fer
tilite. On peut encore en voir les survivances dans certairis villdges .du
plateau anatolien, aux environs de Sivas et ailleurs Cette ceremonie
comprend des scenes representeesg rituellement. executees, auxquelles on
donne parfois le nom de Jeu de Mort ou bien encore Jeu de .J'Arabe;
par_ce qu'on voit, parmi les 'personnages du .jeu, un Ira\e dont le visage
est noirci au moyen de suie. 11 porte 1 costume etrange et contrste
avec autre personnage du j eu, avec le vieillard qui une barbe et des
moustaches )lanches. Cl eui-ci rivalise avec l'Arabe pour obtenir la fa
veur d'ne femme. Le rle de la femme est teru par un homme.
Ces trois ersonnages, - c'est-a-dire FArabe, le Vieillad et I Femme,
.. ant de!; caracteres allegoriques. Des personnages secondaires, portant
.22
dcs Ji gures

animalcs, des figues de chameau, de renarrl ete, les acco-
pagnent. L'ac:ti o de cette representation est brsee \' \! tlerne con,;.
et le canevas en <st tres simple":
L'Arabe tue le vieillard qui est son rival et la femne comnece t
se lamenter ` son eadavre. Ele met dans la bouche du rnort l es fuits
secs. Un mira ele C prod it: le vieillard revlent a la v.e. La fcne
iprouv<; une grande j oie devant ce,tte resurrecti. on. Cette scen qui d.-
rcnle devant les yeux . des spctateurs, rassemb!es tout mtour des
acteurs, les effuions de la iristesse et ee la joie, produit su LM une vive
impressir. Le spectacle est \onne ] p1cir' air LD L1 lieu couvert. Li
musique et fo <anse l'accompagnent. Ce jeu est donne quelquefois a loc
casion c'tl nariagf tJ guise de divertissernent.
Qnant aux representalions profanes, n.us les diviscrons, i'apres
lorclre de lem evol.tion, en tro groupes:
Le p-emier groupc . provient de la laYcisation des jeux specifiqueme:t
religiex. La. fon qne revf: t le jeu dont nous venons de par!cr plu:
hrlllt et q i b tlonne a l'occasion d'un rari age, peut etre i ntrocuite dans
ce !lmpe.

Cette nouvelle forrne HC di stingue de l'nutre par l' e-rdue ldu
dveloppcment et par le souci de la couleur locale. l.es jeux de C group
sont, c' quelqe sorte, les prototypes ces j eu qui appartienent U\7
gropes >Jlle nos allons (:tudier.
-Dans les jeux du second groupe !'element comique dorine. I ls t or
nent ou'rt meme a la fo rce. On peut f donner CC!I excm:le lc
Jeu de 'l'ziga:1e (Yozgnt) .
Les j enx du trnisicrne groupe n'ont pas un suj et fixe, defini . Ils exp
loiten t le el&ments comique, lyique, ete, et s'ttachent a mettr-; Ct scen
]a vie quotidierne, Jcs rnoeurs et ]es elations avec !es lahfmts des
villes. L
e
s Cetails rcaf;tes y abondent. Ils sot tonnes uni quern ent pour
ammer le puhlic. lls contirent ouvent une mornlite. ExmpL;: Le J{U
.l Sat: (f;Jdehir) .
Certains j eux o l m

c"nolment plein 0e surpr:ises. Exnpl e: Le
Jeu de Sage-femme. ()'skiE!hir) . La surprie du denolment put com
pcrer que1quefois des plaisate-ies d'usage. Excmpl e: Le Je du Chaud
roni cr ( Kzlca Hamam-Antrnra) . Cette plaisa!erie d' usagc peut reve
ti r quelquefois la formc .d'unc torturr pour l e p:tient du jeu. E:<empl. e

|
.
.e Jeli dn Pelerinage (Sivac) .
I'endant l' hiver les payans passent
l
es vei ll ees cans 1:c chombre
29
publique et ils y donnent des jeux pour s'amuser. Ls femmes, de leu
cte, se reunissent entre elles et se livret a des jeux de meme nature.
Exemple: Le Jeu u marchand de voiles (Eskiehir) .
III
On voi t qu'a mesure qu'on s'eloigne des representations reljgieuses,
l'imagination populaire cr&e des suj.ets nouveaux thes de hl vie et de
l ' experience quotidi ennes. Nous voulons surtoit attirer l'attention sur
l'alonce de cette imagination. La preuve en est 1! j eu recueilli au
CC\5 de ces dernieres annees 1 environs d'l0.skiehir et qu'on denomme
Je Jeu du :Hnbat, relatif a la guerre de l'Inccpendance turque:
Il est &vicent qu'une ecolte methoiique et abondante rendra egale
nent possible la classification ! 1> representatio's
.
snivant leur frme
et leur sujet. Il fara, i l' avenir, attacher ue plus grancle importance
l\l7 Yariantcs de ces jeux suivant }es differentes regions.
EKER
Kyl Telllerl
Bir ka sz . e . . . . . . . . e e . . e . . . . . .. . . .. . . . . . .. . . . . . . ... . . .. . . . . . .. . o e e + e e e .
Mevzun hus1siyeti - Kyl tiyatrosu ve J| 1_DTO5U - Ky
l temsilleri ile tiyatro arasndaki fark - Orta oyunu ve Tut ile
kyl temsilleri arasmdakl mnasebet - Orta oyununun menei hak-
knda . . .. . . ... . . . . . . ... ... .. . .. . .. .. . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
I
Temsil kelimesinin kullanlmasndaki sebep - Kelimenin manas
zeri nde R7BVTU - Yeni bi kelime: gsteit - Kyl temsilleri;
kyller tarafndan temi olarak CIB edilen oyunlardr. - Temi bir
oymdu - Oyun kelimesinin trl anamlar - ocuk oyunar ile
kylU temsilleri arandaki iltibas - ehrller telik sl - Bu t
sillerin iptidai telakkilere bal dramatik formlardan ibart olduu -
, ya M C1T>}0 gibi faktrlerin mdahalesi - algl oyunlar veya
rakslarin tasnifi - Kek oynu - Raks bizatihi dramati usura
maliktir. - Monolo ve raks - Dramn iki unsuru: sz ve hareket -
Sz ve hareketi dramlat-n 12 kymet: QJ - 'akit NB muhay
yile - Taklitli veya taklitsiz algl oyunar - 1slplam B\
Mutavast hadlerin tetkikindcki ehemmlyet - Trk dam inkia
etmemi CD kaynaklar . .. .. . + + . + = & e + = .. . . . . . .-. . :. . . . . . .
II
Kyl temsillernin tasnUi - Dini ve Hldinl temsiler - slam di
IOtC -T01tlD lhadet ekillerinden baska temsi merasim ve ayiule
yoktur - Alevilik - esterque ayn ve ICIHS1D - Paganizm baky-
yesi on merasim -Ksyars merasimi - Bu merasme bal olan O~
lakkiler - Bu merasime dahil temsili sahnelerin tsviri - Oyundaki
ahslar - Arap veya l oytu ( Sivas) - Bu oyunun dnlerde de
oynanmas - Halaylar ve barlar - Dini mahiyeti haiz temilerin C5OS
vasflar - ahslarn timsal! (allgorique) vasflar - Ladini temsil
lerde gaye elence ya<rataktr- - Bunlarn gruba ayrlmas - Bi
rinci grubun esas vas - kinc @JO] ladn temsiller: eytan o;u-
3
nu (Eskiehr) - Katip oyunu (Sivas) - Ebe OQQU (Eskeh) -
Kalay oyunu (Kzlcahamam) - Hacca gitme oyunu (Sivas} - Ka
dnlara mahsus temiller: Tlbenti oyunu (Eskiehir) . . . . . . . . . . . . . . . .
.
.
1 1
II
Hak muhayyilesinin Y2atma kudeti stiklal Sava sonunda
kylerde }=)BO bir temsl . (Eskiehir) - Ky temil eri gerek
mevzu, gerek ekil itibarile tasni imkam - 1UYl arasndaki
:aklar ve va:;antlar . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... . e . .. . . .... . e4 e + - . . . . . . .. .. . . 22
NOTA
I
JIB O]UDU ile eleki oyunu arasnda IUBV03S bir rek: Ap -
Kll DpUDU (Sivas) " l oyunu (Sivas) " Horlak oynu (Ekiehir) 2-
II
incli grup Ldini oyunlardan yeni br rnek; Apal oyunu (Si- 25
-va) " Kyl temsillerine mtlsu IOO tnAaan l tlce: kuka
Franszca bir hlasa ; r e e e r 4 s e e + e . + e s t v e es v . q s e ... . . .. 27