Ζνασ ςειςμόσ που ιςοπζδωςε Νηςί

και χωριά το Μάιο του 1846

Γράφτθκε από τον Ηλία Μπιτςάνθ
Δεν είναι κακόλου ευχάριςτο να αςχολείται κάποιοσ με οριςμζνα κζματα που και μόνο το
άκουςμά τουσ προκαλεί φόβο. Και ανάμεςα ςε αυτά οι ςειςμοί από τουσ οποίουσ υπάρχει
πρόςφατθ καταςτροφικι εμπειρία. Η ιςτορικι ζρευνα όμωσ δεν μπορεί να παρακάμπτει
αυτά τα κζματα τα οποία ςχετίηονται με τθν πορεία του τόπου. Κάποιοι το ζχουν ακοφςει,
πολφ λίγοι όμωσ γνωρίηουν ότι το Νθςί αλλά και οριςμζνα χωριά είχαν ιςοπεδωκεί από
ιςχυρότατο ςειςμό το Μάιο του 1846. Είναι ο πρϊτοσ ςειςμόσ ςτθ Μεςςθνία για τον οποίο
ζχουμε πλιρθ ςτοιχεία, τα οποία και κα παρουςιάςουμε ςτθ ςυνζχεια.
Οι πλθροφορίεσ προζρχονται από δφο πθγζσ:
- Η μια είναι του ςθμαντικοφ ιςτοριογράφου Μίμθ Φερζτου, ο οποίοσ ζχει παρουςιάςει
δθμοςιεφματα και ζγγραφα εκείνθσ τθσ εποχισ ςτα "Μεςςθνιακά Νζα" *φφλλα 39, 40, 41
και 42+ που φιλοξενοφν ςπάνιεσ μαρτυρίεσ για το ςυγκλονιςτικό ςυμβάν.
- Η δεφτερθ, από το βιβλίο του Α. Γαλανόπουλου "Die Seismizitat von Messenien", ο οποίοσ
ςτθριγμζνοσ ςε ανάλογεσ πλθροφορίεσ δίνει τισ εκτιμιςεισ του για το μζγεκοσ των ηθμιϊν
και το επίκεντρο του ςειςμοφ.
Ο Μ. Φερζτοσ γράφει για το κζμα αυτό ςτα "Μεςςθνιακά Νζα":

«Η Μεςςθνία ςτον περαςμζνο αιϊνα εδοκιμάςκθ κατ’ επανάλθψι και ςκλθρότατα από
τουσ ςειςμοφσ. ΢φοδρότεροι όμωσ και καταςτρεπτικϊτεροι υπιρξαν οι ςειςμοί που
ζπλθξαν τισ επαρχίεσ Καλαμάτασ και Μεςςινθσ το Μάιο του 1846. Σότε κατεςτράφθςαν
ςχεδόν ολοςχερϊσ 6-7 χωριά και ζπακαν ςοβαρότατεσ ηθμιζσ 15 άλλα, κατζρρευςαν πάνω
από 2.500 ςπίτια, εφονεφκθςαν 8 και ετραυματίςκθςαν περιςςότερα από 20 άτομα. Οι
ηθμιζσ ςε υλικά αγακά υπερζβθςαν τα πζντε εκατομμφρια δραχμϊν, ποςό ςοβαρϊτατο, όχι
μόνο εκείνθ τθν εποχι, 20 μόλισ χρόνια μετά από ζναν καταςτρεπτικό επταετι πόλεμο που
ριμαξε κυριολεκτικά τθ Μεςςθνία, αλλά και για ςιμερα ακόμθ.
΢υγκεκριμζνα και με βάςθ τισ επίςθμεσ εκκζςεισ των τοπικϊν αρχϊν και τισ πλθροφορίεσ
των εφθμερίδων τθσ εποχισ κατεςτράφθςαν τότε τα χωριά Μικρομάνθ, Καλάμι, Αμμοσ
(Μπαλιάγα), Αςπρόχωμα, Αρισ (Αςλάναγα), Ανεμόμυλοσ (Γκορτηόγλι) και ζπακαν
ςθμαντικζσ ηθμιζσ τα χωριά Πλατφ (Μπάςτα), Αλϊνια (Γλιάτα), ΢περχογεία (Κουρτςαοφςι),
Θουρία (Φρουτηάλα), Αίπεια (Φαρμίςι), Αικαία (Ντελίμεμι), Ανκεια (Βεΐηαγα), Κατςίκοβο
(οικιςμόσ κοντά ςτα Χάνια Κουμουνδοφρου νομίηω), Κατςαρζικα (τότε χωριό και τϊρα
οικιςμόσ), Οςπιτάκια (επίςθσ κοντά ςτο Αςπρόχωμα νομίηω) τθσ επαρχίασ Καλαμϊν. Οι
ςειςμοί ζπλθξαν και τθν επαρχία Μεςςινθσ όπου κατεςτράφθ θ Μεςςινθ (Νθςί) και
υπζςτθςαν ςοβαρζσ ηθμιζσ τα χωριά Καρτερόλι, Πιπερίτςα, Εφα (Αναηιρι), Αριςτοδιμιον
(Χαςάμπαςα), Καλαμαρά, Αλουποχϊρι και Μαυρομάτι Παμίςου.
"ΜΑ΢ΣΙΓΞ ΣΡΟΜΕΡΑ"
Ιδοφ πϊσ περιγράφει τα καταςτρεπτικά γεγονότα τθσ Μεςςθνίασ θ εφθμερίδα
"Εκνοκρατία" των Ακθνϊν:
"Μάςτιξ τρομερά επζπεςεν επί του παραδείςου τθσ Ελλάδοσ, τθσ τερπνισ Μεςςθνίασ.
Σρομεροί ςειςμοί θκολοφκθςαν και ακολουκοφν κατ’ αυτάσ κατεδαφίςαντεσ τθν
Μικρομάνθν ολόκλθρον και πολλά άλλα χωριά τθσ πεδιάδοσ. Λζγουν ότι και το Νθςίον
κατεςτράφθ. Εισ διάφορα μζρθ θ γθ αναβρφει καλαςςίαν άμμον, εισ άλλα φδατα κειϊδθ,
εισ άλλα τα φδατα κατεποντίςκθςαν, ελαιϊνεσ κατζςτθςαν λίμναι, άνκρωποι διάφοροι
ετάφθςαν υπό των ερειπίων. Θζλομεν δθμοςιεφςει επομζνωσ τθν περιγραφιν του
τρομεροφ ςυμβάντοσ. Εν τοςοφτω θ Κυβζρνθςισ ζλαβε κανζν μζτρον υπζρ των δυςτυχϊν
κυμάτων, απζςτειλε βοθκείασ; Σο υπουργείον τθσ Παιδείασ απζςτειλε Φυςικόν τινα διά να
περιγράψθ και μελετιςθ το φαινόμενον;" (Εφθμερίδα "Εκνοκρατία" 5 Ιουνίου 1846).
Και ςτο φφλλο τθσ 9 Ιουνίου 1846 ςτθν πρϊτθ ςελίδα εδθμοςίευε τα ακόλουκα για τθ
δθμιουργθκείςα ςτθ Μεςςθνία κατάςταςι θ ίδια εφθμερίδα:
"Τςτερα από αδιακόπουσ ςειςμοφσ αλλεπαλλιλουσ κακ’ όλον τον μινα Μάιον
ακολουκοφντασ, κατά τθν 24 του παρελκόντοσ μθνόσ περί τασ 4 π.μ. θςκάνκθμεν τον
τρομερόν ςειςμόν εισ τθν επαρχίαν Καλαμϊν και Μεςςινθσ, όςτισ κατεριμωςε τθν
κωμόπολιν Μικρομάνθν. Κατά δε τασ 8 μ.μ. εγζνετο επί τοφτου ςφοδρότεροσ, προθγθκείσ
από τρομεράν μεςθμβρινοδυτικιν βοιν, όςτισ όχι μόνον τα ολίγα τθσ Μικρομάνθσ των
οικιϊν λείψανα ολοτελϊσ επιπζδωςεν, αλλά και τ’ άλλα χωρία τα απαρτίηοντα το ιμιςυ
ςχεδόν τθσ ρθκείςθσ επαρχίασ.

Ο κατά τασ 8 μ.μ. ςυμβάσ ζφερε τθν παντελι καταςτροφι των οικιϊν τθσ Μικρομάνθσ,
Αςπροχϊματοσ, Καλαμίου, Αςλάναγα (κωμοπόλεωσ), Μπαλιάγα και Γκορτηόγλι, εν μζρει δε
υπζφερον τα χωριά Μπάςτα, Γλιάτα, Κουτηαοφςι, Φουρτηάλα, Φαρμίςι, Δελιμεμι, Βεϊηαγά,
Καλάμι, Κατςίκοβο, Κατςαρζικα, Οςπιτάκια. Απαντα τα ανωτζρω ανικουν εισ τθν επαρχίαν
Καλαμϊν. Σθσ πόλεωσ Καλαμϊν εκρθμνίςκθςαν τινζσ οικίαι και πολφ ολίγαι ζμειναν
αβλαβείσ. Εισ τθν επαρχίαν Μεςςινθσ ςχεδόν άπαςαι αι οικίαι τθσ πόλεωσ Νθςίου
κατθδαφίςκθςαν, εν μζρει δε των χωρίων Καρτερόλι, Πιπερίτςα, Αναηιρι, Χαςάμπαςα,
Καλαμαρά, Αλουποχϊρι και Μαυρομάτι.
Εισ τινα μζρθ θ γθ ινοιξεν, εξ θσ εξιλκεν φδωρ και αρκετι άμμοσ πλθςίον δε του χωρίου
Μπαλιάγα εγζνετο μικρά λίμνθ τθσ οποίασ το φδωρ είναι δυςϊδεσ.
Εισ τθν Μικρομάνθν εφονεφκθςαν 8 άνκρωποι και εισ διάφορα άλλα χωρία επλθγϊκθςαν
ζωσ 20. Η δε Α.Μ. ο ςεβαςτόσ Βαςιλεφσ, ευρεκείσ εισ τα μζρθ ταφτα - περιϊδευεν
ολόκλθρον ςχεδόν τον μινα Μάιον - είδεν ιδίοισ οφκαλμοίσ το ελεεινόν κζαμα τθσ
Μικρομάνθσ και εβοικθςε τουσ κατοίκουσ αυτισ χρθματικϊσ κακϊσ και του Νθςίου.
Οι κάτοικοι των δφο τοφτων επαρχιϊν κυριευκζντεσ από φόβον και απελπιςίαν ζκαμον
ςκθνάσ και το πλείςτον μζροσ διαςκορπιςμζνων υπό τθν ςκιάν των δζνδρων επικαλείται
τθν Θείαν αντίλθψιν εισ τθν δυςτυχίαν των ταφτθν και τθσ Κυβερνιςεωσ και όλων των
ομογενϊν και φιλελλινων τθν ςυνδρομιν.
Αναβαίνει δε ο αρικμόσ των κρθμνιςκειςϊν οικιϊν αμφοτζρων των επαρχιϊν εισ 2.500, θ
δε ολικι ηθμιά των οικιϊν και λοιπϊν τροφίμων αναβαίνει μζχρι των πζντε εκατομμυρίων,
οι ςειςμοί δε εξακολουκοφν ςυνεχϊσ, όχι όμωσ με τθν αυτιν ορμιν ωσ και πρότερον.
Οι δυςτυχείσ κάτοικοι πεφοβιςμζνοι ζχαςαν τθν γενναιότθτα του να εργάηωνται. Σζλοσ
πάντων θ ςυμφορά αφτθ είναι δυςφορωτζρα αφ’ όςασ υπζφερεν ο ωραίοσ τοφτοσ τόποσ
επί τθσ καταςτροφισ του Ιμπραιμθ".
"ΕΠ’ ΟΜΩΝ ΣΑ΢ ΑΓΙΑ΢ ΕΙΚΟΝΑ΢"
Σραγικϊτερα περιγράφει τισ καταςτροφζσ από τουσ ςειςμοφσ ςτθν εφθμερίδα "Φίλοσ του
Λαοφ" (21 Ιουνίου 1846) ζνασ ζκτακτοσ ςυνεργάτθσ τθσ από τθ Μεςςινθ, που ζγραφε τθν
ανταπόκριςι του "κακιμενοσ υπό τθν ςκιάν μιασ μωρζασ" μια και είχε γκρεμιςκεί το ςπίτι
του. Οφτοσ ζγραφε κοντά ςτα άλλα:
"Οι καταςτρεπτικοί ςειςμοί επιλκον τθν 29 Μαΐου, θμζρα Σετάρτθ ϊρα 5 π.μ. εισ τρόπον
ϊςτε οι άνκρωποι κοιμϊμενοι ζπιπτον υπό τασ κλίνασ των, οι λφχνοι ζςβυνον και πολλαί
οικίαι εκρθμνίηοντο· οι κονιορτοί υψοφμενοι, απετζλουν νζφθ πυκνά και τρομακτικά. Οι
ολολυγμοί και οι κοπετοί των γυναικϊν και παιδιϊν παρίςτων φρικωδζςτατον κζαμα και
άκουςμα".
"Κοπαςάςθσ τθσ ταραχισ, οι άνκρωποι ςυνελκόντεσ εισ εαυτοφσ κατ’ ολίγον, ζτρεχον εισ
τουσ θμικρθμνιςμζνουσ Ιεροφσ Ναοφσ, όκεν λαβόντεσ επ’ ϊμων τασ αγίασ εικόνασ, εξιλκον
μετά των ιερζων εισ τθν κζςιν Αλϊνια, όπου εψάλθ μεγάλθ παράκλθςισ και όλθ θ επί
απειλι ςειςμοφ ακολουκία, ιτισ επανελιφκθ πολλάκισ τθσ θμζρασ.

Ενεκα δε τοφτου, κατειλθμμζνοι οι άνκρωποι υπό του τρόμου και εισ παρακλιςεισ προσ
Θεόν εναςχολοφμενοι δι’ όλθσ ςχεδόν τθσ θμζρασ, δεν ιςαν εισ κατάςταςιν να
υποδεχκϊςιν, ωσ επεκφμουν, τασ Α.Α.Μ.Μ. επιςκεφκείςασ τθν πόλιν ταφτθν περί τθν 6θν
ϊραν μ.μ. κακϊσ και τθν κωμόπολιν Μικρομάνθν, πολλά και χείρονα πακοφςαν και εξ
ανκρϊπουσ απωλζςαςαν.
Η Α.Μ. διζταξε να χορθγθκϊςιν εισ τθν πόλιν Νθςίον 1.500 δρχ. διά τασ εκκλθςίασ και 5.000
εισ Μικρομάνθν προσ βοικειαν και ανζγερςιν των κρθμνιςκειςϊν οικιϊν".
Και ςυνεχίηει ο ζκτακτοσ ςυνεργάτθσ τθσ εφθμερίδοσ που κρφπτεται υπό τα αρχικά Α.Ι.:
"Αλλά το κακόν δεν ετελείωςεν μζχρισ αυτοφ. Σθν νφκτα τθσ αυτισ θμζρασ, ευριςκομζνων
των ανκρϊπων εισ ολονφκτιον δζθςιν εντόσ του Ναοφ τθσ Παναγίασ Βουλκάνου περί τθν
10θν ϊραν μ.μ. βοι τρομερά θκοφςκθ από το μεςθμβρινοδυτικόν μζροσ και κατόπιν αυτισ
ςειςμόσ τινακτικϊτεροσ, αν όχι και διαρκζςτεροσ του πρωινοφ, όςτισ επζφερε πλειότερα
και μεγαλφτερα εκείνου αποτελζςματα, κακ’ όςον αι θμίςεισ περίπου κατοικίαι
κατεδαφίςκθςαν, όλαι δε αι υπολθφκείςαι διεςχίςκθςαν και ετοιμόρροποι κατζςτθςαν. Οι
άνκρωποι ζξω εαυτϊν γενόμενοι, εξεπιδθςαν του Ναοφ διά των παρακφρων και εισ τασ
αγυιάσ και πλατείασ διεςπάρθςαν, ολολφηοντεσ κακ’ όλθν τθν νφκτα, κακ’ θν
επανελιφκθςαν οι ςειςμοί εκ διαλειμμάτων...".
΢τθ Μεςςθνία ςυνζπεςε τότε να περιοδεφθ και ο Βαςιλεφσ Οκων, όςτισ επεςκζφκθ τθ
ςειςμόπλθκτο περιοχι και ιδίωσ τθ Μικρομάνθ και τθ Μεςςινθ.
"Η Α.Μ. ο Βαςιλεφσ - γράφει θ "Ελπίσ" (18 Ιουνίου 1846) - ευρεκείσ εισ τα μζρθ ταφτα, είδεν
ιδίοισ οφκαλμοίσ το ελεεινόν τθσ Μικρομάνθσ κζαμα, παρθγόρθςεν άπαντασ ωσ και των
άλλων μερϊν".
ΑΔΙΑΦΟΡΙΑ ΚΑΙ ΑΝΑΛΓΗ΢ΙΑ
Και ς’ άλλθ ανταπόκριςθ που εδθμοςιεφκθ ςτο ίδιο φφλλο τθσ "Ελπίδοσ" ετονίηοντο και τα
εξισ ςχετικά με τθν αδιαφορία και αναλγθςία που ζδειξε και τότε το επίςθμον κράτοσ
απζναντι των τόςο ςκλθρά δοκιμαςκζντων ςυμπατριωτϊν μασ:
"Είναι απαραδειγμάτιςτοσ θ αναλγθςία των κυβερνϊντων εισ τασ ςυμφοράσ του λαοφ. Ολθ
θ επαρχία Μεςςινθσ ευρίςκεται εισ τθν ελεεινοτζραν κατάςταςιν ζνεκα των ςειςμϊν, οι
κάτοικοι κατζφυγον εισ τα όρθ, γυμνοί και τετραχειλιςμζνοι, ςτεροφνται άρτου, βλζπουςι
τασ οικίασ των ερείπια, και φοβοφνται να πλθςιάςωςι και το υπουργείο μασ φζρεται ωσ να
είχε ςυμβι θ ςυμφορά εισ τα ενδότερα τθσ Αφρικισ...".
΢’ άλλθ εφθμερίδα, εξ άλλου τθν "Σαχφπτερο Φιμθ" που εξζδιδε ο παλαιόσ αξιωματικόσ
του αγϊνοσ και φλογερόσ πατριϊτθσ Νικ. Παπαδόπουλοσ, δθμοςιεφετο θ εξισ
ανταπόκριςισ για τουσ ςειςμοφσ:
"Σθ 29 Μαΐου ϊρα 4 μετά το μεςονφκτιον, και 9 1/2 μ.μ. εγζνοντο δφο ςειςμοί
τρομερϊτατοι εν Καλάμαισ, ϊςτε ολίγον ζλλειψε να καταβυκιςκι θ πόλισ· εγζνοντο δε εν
τω μεταξφ ςειςμοί ζωσ εξικοντα μετ’ ιχου τρομερωτάτου. Οι κάτοικοι των Καλαμϊν
διενυκτζρευςαν εν υπαίκρω διά τον φόβον.

Σθν επιοφςαν άπειροι μεν, αλλά μζτριοι ςειςμοί, δφο δε μόνον επαιςκθτοί τθ 11 ϊρα π.μ.
και τθ 6 μ.μ. Σθν επομζνθν νφκτα τθσ αναγεννωμζνθσ 31, εξ ςειςμοί αλλά μζτριοι. Εν
Μικρομάνθ τθσ Μεςςθνίασ κατθδαφίςκθςαν άπαςαι αι οικίαι και ο Ναόσ, εφονεφκθςαν 8
και επλθγϊκθςαν δζκα άνκρωποι από τουσ κρθμνιςκζντασ υπό του ςειςμοφ λίκουσ. Εν
Νθςίω εβλάβθςαν όλαι αι οικίαι και τινζσ εκρθμνίςκθςαν. Εν Αςλάναγα ομοίωσ
εκρθμνίςκθςαν άπαςαι αι οικίαι. Μίαν ϊραν μακράν του Νθςίου, κατά μεςθμβρίαν ζςχιςεν
θ γθ, και εξιλκεν φδωρ αλμυρόν και ατμόσ κειϊδθσ. Ολων των Μεςςθνιακϊν χωρίων και
κωμοπόλεων αι οικίαι κατθδαφίςκθςαν ι εβλάβθςαν. Εν Καλάμαισ, χάριτι κεία, ολίγθ
βλάβθ ςυνζβθ" (Εφθμερίδα "Σαχφπτεροσ Φιμθ" 6 Ιουνίου 1846).
΢τισ 9 Ιουνίου ςε ςυμπλθρωματικι ανταπόκριςι ςτθν ίδια εφθμερίδα "Η Σαχφπτεροσ Φιμθ"
ο ανταποκριτισ τθσ μετζδιδεν ότι "όλοι οι οίκοι μασ διερράγθςαν εν γζνει. Εκρθμνίςκθςαν
μόνο δφο οικίαι. Διακόςιαι οικίαι πρζπει να ανακαινιςκϊςιν. Σο Ελλθνικόν ςχολείον μζνει
άχρθςτον εισ το εξισ".
Και προςζκετε:
"Σριάκοντα τρία χωρία τθσ Μεςςθνίασ προςεβλικθςαν καιρίωσ. Εξ αυτϊν 14 ζπεςαν εξ
ολοκλιρου. Σο Νθςίον επίςθσ προςεβλικθ καιρίωσ. Εν αυτϊ ουδεμία οικία είναι εισ το εξισ
κατοικθτζα. Είναι τα εξισ όςα ζπεςαν: Αςλάναγα, Βαλιάγα, Γκορτηόγλι, Γλιάτα, Βάςτα,
Ναηιρι, Κουκουράχι, Πιπερίτςα, Αβραμιοφ, Βεΐηαγα, Φαρμίςι, Δελιμθμι, Ανδροφςα. Οι
ςειςμοί εξακολουκοφςιν, αλλ’ θμερϊτεροι, όλοι ερχόμενοι μετά τρομερόν ιχον. Οι
άνκρωποι όλοι κοιμϊνται εκτόσ των οικιϊν" (Εφθμερίδα "Σαχφπτεροσ Φιμθ" 13 Ιουνίου
1846).
΢τισ 6 Ιουνίου μετζβθ ακτοπλοϊκϊσ ςτθν Καλαμάτα ο Γάλλοσ πρεςβευτισ εισ Ακινασ
Οιςκατόρι ςυνοδευόμενοσ και από τον Καλαματιανό αγωνιςτι και βουλευτι Ιω. Ζάρκο. Ο
Γάλλοσ διπλωμάτθσ επεςκζφκθ τθ ςειςμόπλθκτο περιοχι, διζνειμε βοθκιματα και
υπεςχζκθ ότι κα ειςθγιτο ςτθν Κυβζρνθςί του να βοθκιςθ τουσ ςειςμοπλικτουσ.
΢υμπτωματικά ςτισ 7 Ιουνίου ζφκαςαν ςτθν Καλαμάτα και 4 επίςθμοι περιθγθταί, ο
πρίγκθψ Ντε Ριμπεμπρ Μεβόντ, ο κόντεσ Ντι Ναμοφρ Ντ’ Εληί, Βζλγοσ, ο κόντεσ Ντι Φιςζρ
ντε Καρζιλ, Γάλλοσ και ο Κάρολοσ Ριχάρδοσ, Γάλλοσ διδάςκαλοσ, οι οποίοι επεςκζφκθςαν
τθ ςειςμόπλθκτο περιοχι, και το πρωί τθσ 8θσ Ιουνίου ςτισ 4 θ ϊρα ανεχϊρθςαν για το
Μυςτρά, προφανϊσ μζςω Αλαγονίασ διά τθσ Λαγκάδασ. Δεν ζχω υπόψθ μου αν κανζνασ
απ’ αυτοφσ εδθμοςίευςεν εντυπϊςεισ από τθ διαδρομι του ςτθ Μεςςθνία.
Η Κυβζρνθςισ, υπό τθν πίεςθ τθσ τραγικισ καταςτάςεωσ, ζςπευςε να κατακζςθ ζνα
νομοςχζδιο για τθν περίκαλψθ των ςειςμοπακϊν ςυμπατριωτϊν μασ που προκάλεςε τθ
γενικι αγανάκτθςθ.
Η "Εκνοκρατία" όμωσ επρότεινε τθ διενζργειαν πανελλθνίου εράνου μζςω των ελλθνικϊν
προξενείων για τθν ανακοφφιςθ των πλθγζντων Μεςςθνίων».

Ζνασ ςειςμόσ που ιςοπζδωςε Νηςί και χωριά το Μάιο του 1846 (B ΄μζροσ)

Ολοκλθρϊνουμε ςιμερα τθν αναφορά ςτουσ μεγάλουσ ςειςμοφσ που ιςοπζδωςαν το Νθςί
και πολλά χωριά το 1846 (δείτε το πρϊτο μζροσ εδϊ), με τθν αφιγθςθ του Μίμθ Φερζτου
μζςα από δθμοςιεφματα τθσ εποχισ:
«Οι τότε βουλευταί Καλαμϊν και Μεςςινθσ Παν. Δαρειϊτθσ από τθ Μεςςινθ, Π.Ι.
Κυριακόσ από τθν Καλαμάτα και Ιω. Νικ. Φλζςςασ από τθν Πολιανι, ς’ αναφορά τουσ προσ
τθ Βουλι, διεκτραγωδοφντεσ τθν κρίςιμθ κατάςταςθ των ςειςμοπλικτων, τόνιηαν κοντά
ςτα άλλα:
"Ολόκλθρα χωρία αμφοτζρων των επαρχιϊν, ιτοι θ Μικρομάνθ, το Αςλάναγα, το
Μπαλιάγα, το Αςπρόχωμα, το Γκορτηόγλι ανικοντα εισ τθν επαρχίαν Καλαμϊν, θ πόλισ
Νθςίου, Λυκότραφον, Ανδροφςα, Ναηιρι, Χαςάμπαςα, Καρτερόλι, Πιπερίτςα, Καλαμαρά
ανικοντα εισ τθν επαρχίαν Μεςςινθσ κατεςτράφθςαν, άλλα δε πάλιν χωρία των ιδίων
επαρχιϊν, ωσ και θ πόλισ των Καλαμϊν κατά μζγα μζροσ ζπακον· οι δε κάτοικοι
κατιντθςαν νομαδικι αποικία, εκτεκειμζνοι κατ’ αυτιν του ζτουσ τθν ϊραν και τασ
προςβολάσ του καφςωνοσ και τθσ ατμοςφαιρικισ αςταςίασ, επικρατοφςθσ μάλιςτα εισ το
παρόν ζτοσ.
Δφο περίπου χιλιάδεσ οικιϊν κατεδαφιςκείςαι απαρικμοφνται μζχρι τοφδε και πολλαί
άλλαι εβλάβθςαν, δζκα ανκρϊπινα πτϊματα ευρίςκονται τεκαμμζνα υπό τα ερείπια και
πολλοί άλλοι διαφοροτρόπωσ ζπακον, τροφαί δε και κτινθ και άλλα είδθ ευρεκζντα εντόσ
των οικιϊν κατά τθν ςτιγμιν εκείνθν τθσ νυκτόσ άπαντα απωλζςκθςαν ϊςτε θ μζχρι τοφδε
γενικι χρθματικι ηθμία ςυνίςταται εισ τρία και ιμιςυ εκατομμφρια δραχμϊν ωσ ζγγιςτα...".
Και πιο πζρα τόνιηαν:

"Σρία ζτθ κφριοι, ο Ιμβραιμθσ περιζτρεχε τον δυςτυχι τοφτον τόπον δενδροτομϊν και
καίων, οι δε κάτοικοί του δεν είχαν άλλθν προςφυγιν, ειμί τα Ελλθνικά ςτρατόπεδα, τθν
Λακωνίαν και αλλαχόκεν, αλλά ταφτα υπζφεραν με τθν μεγίςτθν καρτερίαν υπζρ τθσ
πατρίδοσ, ςυνοικίςκθςαν και πάλιν ζχοντεσ οδθγόν τθν αυςτθροτάτθν οικονομίαν
δανειςκζντεσ και φιλοπονοφντεσ. Αλλ’ ιδθ τα πάνδεινα κακά των επικρατθςάντων εφζτοσ
ςειςμϊν ζφεραν αυτοφσ εισ τθν μεγίςτθν απελπιςίαν, καταςτάντασ αςτζγουσ και
ηθμιωκζντασ ηθμίαν υπζρ δφναμιν...".
Καταλιγοντεσ οι βουλευταί ηθτοφςαν τθν άμεςθ αποςτολι 2-3 ιατρϊν, φάρμακα, κτίςτασ,
ξυλουργοφσ, τρόφιμα και χρθματικά μζςα για τθν αναςυγκρότθςθ τθσ αγροτικισ των
οικονομίασ (Εφθμερίδα "Εκνοκρατία" 17 Ιουνίου 1846).
ΕΜΠΑΙΓΜΟ΢ ΜΕ ΝΟΜΟ΢ΧΕΔΙΟ
Τπό τθν πίεςθ των γεγονότων, τισ διαμαρτυρίεσ του λαοφ και τισ επικρίςεισ του Σφπου θ
κυβζρνθςισ Κωλζττθ ζςπευςε όπωσ-όπωσ να καταρτίςθ ζνα νομοςχζδιο για τθν παροχι
βοικειασ ςτουσ δοκιμαςκζντασ κατοίκουσ και το κατζκεςε ςτθ Βουλι προσ ψιφιςιν. Ηταν
όμωσ τόςο ανεδαφικό, και προζβλεπε τόςθ λίγθ βοικεια, ϊςτε μόνον ςαν εμπαιγμόσ προσ
τον θρωικό λαό τθσ Μεςςθνίασ ιταν δυνατόν να χαρακτθριςκι, γι’ αυτό προκάλεςε τισ
διαμαρτυρίεσ ακόμθ και φίλων τθσ βουλευτϊν όπωσ του Π.Ι. Κυριακοφ. Ο τελευταίοσ όταν
ιρκε το κζμα ςτθ Βουλι ςτθ ςυνεδρίαςθ τθσ 18 Ιουνίου 1846 επζκρινε δριμφτατα το
κυβερνθτικό νομοςχζδιο που προζβλεπε τθ διάκεςθ ποςοφ 50.000 δρχ. που κα διενείμετο
ςαν βοικθμα, και άλλου ποςοφ 150.000 δρχ. που κα εδίδετο ςτουσ πλθγζντασ ωσ δάνειον
για τθν ανοικοδόμθςθ των οικιϊν των και τθν αναςυγκρότθςθ τθσ αγροτικισ των
οικονομίασ. Ο Παν. Ι. Κυριακόσ, με τθ καυμάςια πράγματι αγόρευςι του, που δείχνει ότι
ιταν μορφωμζνοσ και ευςυνείδθτοσ άνκρωποσ, απζδειξεν ότι καμμία ανακοφφιςισ, καμμία
προςταςία δεν παρείχετο ςτουσ τόςον ςκλθρϊσ δοκιμαςκζντασ από τθ κεομθνία
Μεςςινιουσ. Αν το ςυνολικό αυτό ποςό των 200.000 δρχ. -ζλεγε- μοιραηόταν ςτισ 2.000
οικογζνειεσ που υπζςτθςαν βαρφτατεσ καταςτροφζσ, ζπεςαν τα ςπίτια τουσ και διελφκθ το
νοικοκυριό τουσ, κάκε μία κα ελάμβανε 150 δραχμάσ, ποςό αςιμαντο που μόνον ςαν
εμπαιγμόσ ςτθ δυςτυχία του λαοφ μποροφςε να χαρακτθριςκι.
"Κατ’ εμζ -είπεν ο Π.Ι. Κυριακόσ- δφο είναι αι μεγαλφτεραι ανάγκαι των κατοίκων, αίτινεσ
απαιτοφςιν άμεςον κεραπείαν. Η πρϊτθ να τοισ χορθγθκϊςι τα μζςα προσ επιςκευιν ι
ανζγερςιν των οικιϊν των, και θ άλλθ προσ καλλιζργειαν των γαιϊν των, τα οποία
ςτεροφνται εκ τθσ ςυμβάςθσ εισ αυτοφσ δυςτυχίασ, και τοιοφτον είναι, ωσ φρονϊ και το
πνεφμα του νομοςχεδίου. Αλλ’ ερωτάται, το ανωτζρω ποςόν των 125 δρχ. (κατ’
οικογζνειαν) δφναται να επαρκζςθ προσ τον διπλοφν τοφτον ςκοπόν; Εικοςιπζντε μόνον
δραχμαί αρκοφν προσ επιςκευιν οικίασ ι καταςκευιν καλφβθσ;". Και ςυνεχίηων τόνιηε ότι θ
Κυβζρνθςισ ζπρεπε να λάβθ γενναιϊτερα μζτρα για τισ "15.000 ςυναδζλφων μασ, αςτζγων,
δυςτυχοφντων και υποκειμζνων εισ τα επιρροάσ τθσ ατμοςφαίρασ".
΢υνεχίηων ο Παν. Κυριακόσ είπε τα εξισ:
"Είναι γνωςτόν ότι το ποςό των φόρων τουσ οποίουσ ειςφζρουςιν ετθςίωσ αι δφο αφται
επαρχίαι, υπερβαίνει το ιμιςυ εκατομμφριον δραχμϊν. Σο ποςόν τοφτο προζρχεται από τα

κεφάλαια όλων των κατοίκων, χωρίσ ουδζποτε το δθμόςιον να μεςολάβθςθ, και τα οποία
ιςαν λείψανα, άτινα θ καταςτροφι των Αράβων αφικε".
Καταλιγων ο αγωνιςτισ βουλευτισ ηθτοφςε να διατεκοφν 10.000 κιλά ςιτάρι και 200.000
δρχ. για να δοκοφν προσ ενίςχυςιν των ςειςμοπλικτων, και τόνιηεν επί λζξει:
"Πζποικα δε, ότι ο λαόσ, όςτισ υπζςτθ πολλά δεινά κακ’ όλθν τθν διάρκειαν του υπζρ
ανεξαρτθςίασ αγϊνοσ, και όςτισ ςιμερον μετά μίαν νζαν καταςτροφιν περιπλανϊμενοσ
άςτεγοσ, δεν ευρίςκει καταφφγιον, ειμι υπό τθν ςκιάν των δζνδρων, κζλει τφχει τθσ
γενναίασ ςυνδρομισ και προςταςίασ του ζκνουσ, εισ του οποίου τθν φιλανκρωπίαν
προςφεφγει, εκείνοσ ιτισ το χαρακτθρίηει εισ όλασ τασ πράξεισ του".
ΔΙΩΚΟΜΕΝΟΙ ΚΑΙ ΦΟΡΟΦΤΓΑΔΕ΢
΢τθν "Εκνοκρατία" (3 Ιουλίου 1846) δθμοςιεφεται και νζα αγόρευςισ του Π. Κυριακοφ, ο
οποίοσ επζκρινε τθν Κυβζρνθςιν και τθ Βουλι διότι δεν είχαν λάβει κανζνα κετικό μζτρο,
και μάλιςτα διότι, μερικοί ςειςμόπλθκτοι "μθ ευκολυνόμενοι να εξοφλιςωςι - χρζθ προσ το
Δθμόςιον - κατεδιϊχκθςαν δι’ όλων των αυςτθρϊν μζςων, ενϊ άλλοι, καίτοι οφείλοντεσ
χιλιάδασ δραχμάσ, μζνουν ειςζτι ακαταδίωκτοι".
Η φοροδιαφυγι φαίνεται, εκ μζρουσ των επιτθδείων, οργίαηε και τότε, όπωσ και ςιμερα
και όπωσ ςε κάκε εποχιν.
Περιςςότερον δριμφσ -κακ’ ο αντιπολιτευόμενοσ- ιταν ςτθν αγόρευςι του ο Χρ.
Καπετανάκθσ, ο οποίοσ κατιγγειλε καταχριςεισ των δθμοςίων χρθμάτων που εγζνοντο και
είπε κοντά ςτα άλλα:
"Ασ ςυλλογιςκϊμεν, ότι εςφετερίςκθςαν και ςφετερίηονται κακ’ εκάςτθν εκνικά χριματα
αδίκωσ και παραλόγωσ, και όχι δι’ αυτιν τθν μικράν δι’ αυτοφσ, να κάμνωμεν λόγουσ.
Κφριοι! ασ αναλογιςκϊμεν αυτάσ τασ πζντε χιλιάδασ -αυτά είχε διακζςει θ Κυβζρνθςισ- των
δραχμϊν εισ δφο χιλιάδασ περίπου κατεδαφιςμζνασ οικίασ και επιπλζον εισ τασ λοιπάσ
όπου ζλαβον μικροτζραν φκοράν, πόςον αναλογοφν; ςχεδόν εισ τίποτε. Σι βοικεια είναι
λοιπόν αυτι; Νομίηω ότι όταν μάκουν αυτιν τθν πολφ ολίγθν, κζλει αναφερκοφν ότι δεν
τθν κζλουν και ευχαριςτοφν δι’ αυτιν τασ Βουλάσ και τθν Κυβζρνθςιν". (Εφθμερίδα
"Εκνοκρατία" 26 Ιουνίου 1846).
Η εφθμερίδα "Ελπίσ" εξ άλλου αφοφ περιζγραψε τθν δεινιν κζςιν των δοκιμαςκζντων
κατοίκων ζγραφε:
"... Τψϊνομεν φωνιν υπζρ τθσ παςχοφςθσ ανκρωπότθτοσ· άφεσ, κ. Κωλζττα τθν
αναλγθςίαν ςου· ενκυμιςου ότι χιλιάδεσ πολιτϊν κατεςτράφθςαν, ενκυμιςου ότι ο
Βαςιλεφσ ιταν αυτόπτθσ τθσ ςυμφοράσ, και ότι διά τθσ αναλγθςίασ ςου εκκζτεισ αυτόν τον
ανεφκυνο θγεμόνα, όςτισ, ωσ άδεται, πολλάκισ ςοι υπενκφμιςε τθν υπόκεςιν ταφτθν. ΢οι
είναι ςυγχωρθμζνον να μεταχειρίηεςαι το ςφςτθμα των αναβολϊν διά να εμπαίηεισ τουσ
αδθφάγουσ φίλουσ ςου, αλλ’ θ βραδφτθσ ωσ προσ τθν περίκαλψθ των κατοίκων ολοκλιρου
επαρχίασ είναι αμάρτθμα ενϊπιον Θεοφ και ανκρϊπων" (Εφθμερίδα "Ελπίσ" 10 Ιουνίου
1846).

Παρά τισ διαμαρτυρίεσ όμωσ των βουλευτϊν και τθσ ολότθτοσ ςχεδόν του Σφπου θ
Κυβζρνθςισ Κωλζττθ, ςτθν οποία ςθμειωτζον μετείχεν ωσ υπουργόσ τθσ Οικονομίασ ο
Μεςςινιοσ αγωνιςτισ του 1821 Νικ. Πονθρόπουλοσ, εκ Κυπαριςςίασ, κανζνα κετικό μζτρο
δεν ζλαβε».
Η ΕΠΙ΢ΣΗΜΟΝΙΚΗ ΕΚΣΙΜΗ΢Η
Εκτενι αναφορά ςτο ςειςμό αυτό -που ιταν ιςχυρότατοσ- κάνει ο Α. Γαλανόπουλοσ, ο
οποίοσ γράφει:
«Ιςχυρόσ ςειςμόσ, που ζγινε αιςκθτόσ μζχρι τθ Μικρά Αςία, μετζτρεψε πολλζσ περιοχζσ ςτθ
Μεςςθνία ςε ερείπια. Μεταξφ αυτϊν προπάντων τθ Μεςςινθ (Νθςί), Μικρομάνθ,
Αςλάναγα. ΢τθν Καλαμάτα ζπεςαν λίγα ςπίτια, όμωσ ελάχιςτα ςπίτια ζμειναν άκικτα. ΢τθ
Μεςςινθ γκρεμίςτθκαν ςχεδόν όλα τα ςπίτια. ΢τθν πλειςτοςειςμικι περιοχι
δθμιουργικθκαν πολλά ριγματα εδάφουσ με αμμϊδθ φδατα και ςτο χωριό Μπαλιάγα
δθμιουργικθκε μία μικρι λίμνθ. ΢τθ Μικρομάνθ δθμιουργικθκαν 2-3 βακιζσ τομζσ και
παράπλευρα αμμϊδθσ κϊνοσ, από τισ εκβολζσ των οποίων αναπιδθςαν υγρά ςτοιχεία.
΢τισ εκβολζσ του Παμίςου τα ριγματα ιταν φαρδφτερα και κατά ζνα μζροσ γζμιςαν από
λάςπθ.
΢υνολικά κατζρρευςαν 2.500 ςπίτια και βρικαν το κάνατο 30 άνκρωποι.
Πριν το ςειςμό αυτό που ζγινε αιςκθτόσ ςτθ Ζάκυνκο, ςτθ Μυτιλινθ και τθ ΢μφρνθ ζγιναν
αςκενείσ προςειςμοί (τζςςερισ θμζρεσ πριν). Η μεταςειςμικι δραςτθριότθτα ςυνεχίςτθκε
τουλάχιςτον για επτά θμζρεσ ακόμθ.
Σα μεγζκθ των κτθριακϊν καταςτροφϊν ςτο μεγάλο μζροσ δθμιουργικθκαν όχι τόςο από
τον τρόπο και το είδοσ καταςκευισ τουσ, όςο ιδιαίτερα από δυςμενείσ εδαφικζσ ςχζςεισ
των κατεςτραμμζνων περιοχϊν. ΢φμφωνα με τισ εμπειρίεσ μασ οι ηθμιζσ κα ιταν
μεγαλφτερεσ αν ο ςειςμόσ γινόταν τθ χειμερινι περίοδο. Η κφρια κατεςτραμμζνθ περιοχι
ιταν οι χαμθλζσ πεδιάδεσ τθσ Μεςςθνίασ, δθλαδι θ ςτενι ηϊνθ αμφίπλευρα του Παμίςου
και παράλλθλα ςε αυτι. ΢ε ςχζςθ με αυτι τθ ςτενι πλθγείςα ηϊνθ, το μακροςειςμικό
εφροσ του ςειςμοφ όπωσ διαπιςτϊςαμε ιταν αρκετά μεγάλο. Σο επίκεντρο του ςειςμοφ
φαίνεται να ιταν ςτθ Μικρομάνθ. Αλλά πρζπει να παίρνει κανζνασ υπόψθ του ότι θ
φτϊχεια ςτοιχείων και θ μθ πλιρθσ και με ςαφινεια περιγραφι των φαινομζνων, δεν μασ
επιτρζπει να καταλιξουμε ςε βεβαιότθτεσ, ειδικά για τθν εςτιακι περιοχι.
Η γεωλογικι ανάπτυξθ τθσ κάτω Μεςςθνιακισ πεδιάδασ, όπωσ και θ κατανομι τθσ
ςειςμικισ δραςτθριότθτασ, βρίςκονται πιο κοντά ςτθν υπόκεςθ ότι και οι δφο λωρίδεσ του
Παμίςου ζχουν δθμιουργθκεί από ριγματα. Τπό αυτζσ τισ προχποκζςεισ βρίςκεται θ
προτζρα πικανι εςτιακι κζςθ του ςειςμοφ, ςτο ςθμείο διαςταφρωςθσ των δφο ρθγμάτων».
ΝΟΜΟ΢ ΓΙΑ ΢ΕΙ΢ΜΟΠΛΗΚΣΟΤ΢

Για ιςτορικοφσ λόγουσ παρακζτουμε το κείμενο του νόμου που δθμοςιεφτθκε ςτθν
Εφθμερίδα τθσ Κυβερνιςεωσ (φ. 19, 23.7.1846) «Περί περικάλψεωσ των εκ του ςειςμοφ
πακόντων Μεςςθνίων» (191).
Οπωσ μπορεί να διαπιςτωκεί, ο νόμοσ προζβλεπε "ενίςχυςθ για τουσ πλθγζντεσ",
δυνατότθτα δανειοδότθςθσ από τθν τράπεηα και εγγφθςθ του Δθμοςίου θ οποία όμωσ δεν
μποροφςε να ανακόψει κινιςεισ τθσ τράπεηασ κατά των οφειλετϊν.

Σο κείμενο του νόμου για τουσ ςειςμόπληκτουσ ζχει ωσ εξήσ:
"ΟΘΩΝ
ΕΛΕΩ ΘΕΟΤ
ΒΑ΢ΙΛΕΤ΢ ΣΗ΢ ΕΛΛΑΔΟ΢
Ψθφιςάμενοι ομοφϊνωσ μετά τθσ Βουλισ και τθσ Γερουςίασ, απεφαςίςαμεν και
διατάττομεν
Αρκρ. 1
Δφνανται να διατεκϊςι μζχρι πζντε χιλιάδων κιλϊν ςίτου εκνικοφ και πεντικοντα χιλιάδων
δραχμϊν υπζρ των απόρων και αποδεδειγμζνωσ πακουςϊν εκ των ςυμβάντων ςειςμϊν
οικογενειϊν τθσ Μεςςθνίασ. Αρκρ. 2
Εισ εκάςτθν των πακουςϊν τοφτων οικογενειϊν κζλουςι δοκι εκατόν μζχρι διακοςίων
οκάδων ςίτου, και πεντικοντα μζχρισ εκατόν πεντικοντα δραχμϊν εισ ανακοφφιςιν των
δεινϊν των.
Αρκρ. 3
Η Κυβζρνθςισ κζλει ενεργιςει ίνα δοκι δάνειον προσ τον αυτόν ςκοπόν με επιεικείσ
ςυμφωνίασ και επί υποκικθ κτθμάτων υπζρ των λοιπϊν τάξεων των πακόντων τθσ
Μεςςθνίασ παρά τθσ Εκνικισ Σραπζηθσ μθ υπερβαίνον το ποςόν των διακοςίων χιλιάδων
δραχμϊν.
Εκ των δανείων τοφτων κζλουν δίδεςκαι τριακόςιοι μζχρι δφο χιλιάδων δραχμϊν, εισ
εκάςτθν οικογζνειαν.
Η Κυβζρνθςισ δφναται να πρόςκεςθ και τθν ιδίαν αυτισ εγγφθςιν εισ τασ άλλασ παρά των
δανειςκθςομζνων πακόντων κατοίκων δοκθςομζνασ εισ τθν Σράπεηαν Αςφαλείασ προσ
εξόφλθςιν των τόκων και του χρεωλφτρου, αν τυχόν οι δανειςκθςόμενοι δεν ικελαν φανι
εμπρόκεςμοι εισ τασ πλθρωμάσ. Η εγγφθςισ αφτθ μ’ όλον τοφτο δεν κζλει εμποδίςθ τθν
Σράπεηαν να ενεργιςθ τα νόμιμα προσ καταδίωξιν των κακυςτεροφντων μζςα.
Αρκρ. 4

Εισ τουσ Ημζτερουσ επί των Εςωτερικϊν και Οικονομικϊν Τπουργοφσ ανατίκεται θ
εκτζλεςισ του παρόντοσ Νόμου.
Εν Ακιναισ τθν 16 Ιουλίου 1846
ΟΘΩΝ
Ο επί των Εςωτερικϊν
υπουργόσ Ι. ΚΩΛΕΣΣΗ΢
Ο επί των Οικονομικϊν
Ν. ΠΟΝΗΡΟΠΟΤΛΟ΢".
[Σ.Σ.: Το κιλό ιταν βαλκανικι μονάδα χωρθτικότθτασ των δθμθτριακών που ιςοδυναμοφςε
ςτθν Ελλάδα με 24 οκάδεσ. Το αποτελοφςε ζνασ κφλινδροσ ςτον οποίο ζπεφτε λίγο-λίγο το
προϊόν και ανακινείτο τακτικά για να κατακακίςει. Ενασ πιχυσ ςτα χείλθ του κυλίνδρου
εχρθςιμοποιείτο για να γεμίςει ακριβώσ με το υπό μζτρθςθ προϊόν. Σε άλλεσ περιοχζσ
καταςκευάηονταν κφλινδροι διαφορετικισ χωρθτικότθτασ: 48 οκάδεσ ςε οριςμζνεσ περιοχζσ
τθσ Τουρκίασ ι 169 μονάδεσ ςτθ Βουλγαρία]. Διαβάςτε το άρκρο ςτθν ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ
http://www.eleftheriaonline.gr/politismos/history/item/43224-seismos-nisi