You are on page 1of 11

5.

LABORATORIJSKA VJEBA BROJ V



FENOMEN FEROREZONANCIJE









5.1 UVOD

U linearnim elektrinim kolima definisao se pojam rezonacije kao stanje u kolu
kada je prinudna uestanost izvora jednaka (ili bliska) sopstvenoj uestanosti kola. Pri
rezonanciji se javljaju poveanja amplituda napona i struje u kolu. Amplitude su
ograniene omskim otporom kola. U nelinearnim elektrinim kolima najei
nelinearni parametar je induktivitet eljezne jezgre transformatora, reaktora itd. Zbog
toga e pojava analogna rezonanciji kod linearnih elektrinih kola u nelinearnim
kolima nositi ime ferorezonancija. Pokazaje se da do pojave ferorezonancije dolazi
ukoliko je prinudna uestanost izvora izmeu sopstvenih uestanosti kola u
nezasienom i zasienom podruju eljezne jezgre. Prema konfiguraciji elemenata
elektrinog kola razlikujemo serijsku i paralelnu ferorezonanciju.
Posmatrajmo serijsku vezu otpora R, kondezatora C i nelinearnog induktiviteta
L, slika 5.1.1.

R
e(t)=E
m
cost
C

L

i






Slika 5.1.1 Serijsko ferorezonantno kolo

Jednaina naponske ravnotee za ovo kolo je:
( ) ( ) ( ) [ ] ( )

+ + = =

t
d i
C
t Li
dt
d
t Ri t cos E t e
1
2
ili u fazorskoj formi:

+ = + = + + = I
C
U j I R I
C
j jU I R U U U E
L L C L R

1 1

Uz pretpostavku
0 j
Ie I = dobijamo:

2
2 2 2
1

+ = I
C
U I R E
L


Posljednju jednainu emo razbiti na dvije jednaine:
I
C
U U
L LC

1
=

2 2 2 2
LC
U I R E + =
1
Iz posljednje jednaine se nalazi 1
2
2
2
2
= +

E
U
R
E
I
LC
, to predstavlja centralnu elipsu sa
poluosama E/R i E u I-U koordinantnom sistemu, slika 5.1.2.
Na slici 5.1.2 su dati karakteristika magneenja nelinearnog induktiviteta kao
( ) I U
L
= i napon na kondezatoru kao I
C
U
C

1
= .


Slika 5.1.2 Grafika analiza fenomena ferorezonancije

Stanje u koju je definisano presjekom krivih I
C
U U
L LC

1
= i 1
2
2
2
2
= +

E
U
R
E
I
LC
.
Ove dvije krive se sijeku u tri ili u samo jednoj taki, zavisno o vrijednosti napona
izvora E. Za vrijednost napona izvora E kao na slici 5.1.2 postoje tri take presjeka M,
N i P. Taka A u kojoj kriva I
C
U U
L LC

1
= ima maksimalnu vrijednost odgovara
koljenu krivulje magnetiziranja. Taka B odgovara rezonantnom reimu rada jer su
induktivni i kapacitivni padovi napona u kolu jednaki, i u kolu protie isto aktivna
struja. Razlikuju se tri oblasti: I oblast, stabilna jer sa poveanjem napona E dolazi do
poveanja struje u kolu, II oblast, nestabilna jer sa poveanjem napona E dolazi do
smanjenja struje u kolu, III oblast, stabilna ali sa velikim vrijednostima struja u kolu.
Dakle, sa poveanjem napona izvora E radna taka se kree po krivoj
I
C
U U
L LC

1
= sve do take A u kojoj elipsa tangira ovu krivu. Daljim
poveanjem napona radna taka skae u taku Q na dijelu BC krive gdje ponovo
nastupa stabilno stanje ali sa velikom strujom u kolu. Vrijednosti napona na
induktivitetu i kapacitetu su ( )
2 1
Q , Q d U
L
= , ( )
3 1
Q , Q d U
C
= . Oito su vrijednosti
M
N
P
I III II
A
O
Q
Q
1
Q
2
Q
3
P
1
P
2
P
3
M
1
M
2
M
3
E

E/R

B
C
I
U
U
L
U
C
U
LC
U
LC
2
prenapona na ovim elementima znatno vee od vrijednosti napona izvora E.
Zanimljivo je da ponovnim smanjivanjem napona izvora radna take se nee vratiti na
polazni dio krive OA nego se seli u taku P. I u ovoj taki se zadravaju velike
vrijednosti struje u kolu te napona na jalovim elementima kola ,
. Dakle, jedna vrijednost napona izvora E moe imati dvije
odgovarajue radne take, jedna (M) sa malim vrijednostima struje u kolu kao i
napona na gomilitima energije
( )
2 1
P , P d U
L
=
(
3 1
P , P d U
C
= )
( )
2 1
M , M d U
L
= , ( )
3 1
M , M d U
C
= . Druga taka (P)
sa velikim vrijednostima pomenutih veliina.
Prelaz iz take A na taku P je mogu uz izvjesno povienje napona izvora a to je
praktino mogue pri kakvoj sklopnoj operaciji ukljuenja/iskljuenja u analiziranom
elektrinom kolu. Pojava kada pri operaciji ukljuenja/iskljuenja u elektrinom kolu
dolazi do velikih vrijednosti struje kola kao i prenapona na pojedinim elementima
kola zove se ferorezonancija. Ovako velika struja i prenapon moe znaajno otetiti
izolaciju pomenutih elemenata u kolu.
Moe se napomenuti da:
ferorezonancija nastupa u svim sluajevima kada je kapacitivni otpor kola izmeu
induktivnog otpora kola prije i poslije zasienja, tj. oblast u kojoj nastupa
ferorezonancija je mnogo ira od nego kod obine rezonancije.
amplituda struje nije ograniena aktivnim otporom kola nego zasienjem
magnetnog kola (provjeriti da su struje i prenaponi vei pri smanjenju otpora npr.
sa na vrijednost ). 0 R 0
i
= R
prenaponi uslijed ferorezonancije nastupaju odmah nakon promjene stanja kola
i teoretski traju beskonano dugo (sve dok se napon izvora ne iskljui ili ne doe
do proboja izolacije, prekida kola i sl.)

Objasniti fenomen paralelne ferorezonancije kao na slici 5.1.3.









Slika 5.1.3 Paralelno ferorezonantno kolo





5.2 SIMULACIJA FEROREZONANCIJE PRI SERIJSKOJ KOMPENZACIJI


Za popravku faktora snage u distributivnim i prenosnim sistemima esto se
koristi serijska kompenzacija. Posmatrajmo sluaj ukljuenja neoptereenog
transformatora preko vazdunog voda u sluaju kada na vodu postoji kondezator za
serijsku kompenzaciju prenosnih linija, slika 5.2.1. Parametri sistema (R, L) su
dobijeni iz podatka o snazi kratkog spoja u taki prikljuka transformatora, kapacitet
C predstavlja ekvivalent serijske kompenzacije.

C
L

R
e(t)=E
m
cost
3








Slika 5.2.1 Ukljuenje neoptereenog transformatora pri serijskoj kompenzaciji

Parametri elektrinog kruga sa prethodne slike (naroito kapacitet C i nelinearni
induktivitet eljezne jezgre transformatora ) mogu biti takvi da ukljuenje
transformatora dovodi do pojave ferorezonancije. Ferorezonancija je vrlo kompleksan
nelinearni fenomen koji dovodi do trajnih prenaponskih stanja na elementima
elektroenergetske mree. Kao posljedica ferorezonancije mogu nastupiti trajni
simetrini ili nesimetrini talasni oblici deformisanog napona, struje i magnetnog
fluksa. Rezultujui talasni oblici mogu imati fundamentalnu frekvenciju sistema ili
parne odnosno neparne subharmonijske frekvencije. Ferorezonancija moe dovesti i
do talasnih oblika sa sluajnim frekvencijama oscilovanja, pojava tkzv. haotine
ferorezonancije.
m
L

Za elektrino kolo sa slike 5.2.1 potrebo je odrediti talasne oblike struje, napona
i magnetnog fluksa transformatora te napona na kondezatoru.

Podaci o modelu sistema:
V E
m
2 200 = ; 6 5. R = ; H . L 147 0 = ; F C 69 =
Podaci o transformatoru:
; VA S
tr
500 = 1000 =
m
R .
Krivulja magnetiziranja predstavljena je sa dva pravca, tabela 5.2.1:
Tabela 5.2.1 Krivulja magnetiziranja transformatora 500 VA
I [A] 0.0 0.125 2.5
U [V] 0.0 260 380

Za Power System Blockset transformator je potrebno predstaviti u p.u. sistemu. S tim
u vezi izaberimo baznu vrijednost otpora kao:
80
500
200
2 2
= = =
tr
n
b
S
U
R
Sada je vrijednost gubitaka u eljezu transformatora:
[ ]
[ ]
[ ]
. u . p .
R
R
. u . p R
b
m
m
5 12
80
1000
= = =


Krivulja magnetiziranja se lako prevodi u p.u. sistem dijelei vrijednosti struja i
napona sa odgovarajuim nominalnim vrijednostima struje i napona transformatora:
A .
V
VA
U
S
I
n
tr
n
5 2
200
500
= = = , V U
n
200 =
Krivulja magnetiziranja u p.u. sistemu data je tabelom 5.2.2.
Tabela 5.2.2 Krivulja magnetiziranja transformatora, p.u. sistem
I [A] 0.0 0.05 1.0
U [V] 0.0 1.3 1.9
R C

L
m
L L
1
R
m
R
1
u
C
u
tr
i

e(t)=E
m
cost
4
Za vrijeme ukljuenja prekidaa uzeti sec m T
uk
55 = , dok za vrijeme trajanja cijele
simulacije uzeti: Stop time = 1 sec.


REZULTATI SIMULACIJE (vrijeme trajanja simulacije Stop time=1 sec)

Slika 5.2.2 daje Matlab/PSB model ukljuenja kompenzovanog elektrinog
kola. Na slikama 5.2.3, 5.2.4 i 5.2.5 su dati rezultati simulacija (magnetni fluks, struja
i napon transformatora).
Posljedica ukljuenja transformatora u kolu sa serijskom kompenzacijom je trajan
prenapon na transformatoru tree subharmonijske frekvencije (duina trajanja
osnovnog perioda talasa je , uveana slika 5.2.5 napona na transformatoru)
sa vrijednou faktora prenapona na transformatoru od oko 1.60.
sec m 60

utr
uC
+
-
v
+
-
v +
-
v
r
i tr
f
e
uc
To Work4
utr
To Work3
i tr
To Work2
f
To Work1
t
To Work
TR 500 VA
Step
R
L
1/s
Integrator
+
i
-
Cl ock
C
1
c
2
Breaker

Slika 5.2.2 Matlab/PSB model ukljuenja transformatora u kompenzovanom elektrinom kolu
0 0.1 0.2 0.3 0.4 0.5 0.6 0.7 0.8 0.9 1
-2
-1.5
-1
-0.5
0
0.5
1
1.5
2
vrijeme [sec]
m
a
g
n
e
t
n
i

f
l
u
k
s

[
W
b
]

Slika 5.2.3 Magnetni fluks transformatora
5
0 0.1 0.2 0.3 0.4 0.5 0.6 0.7 0.8 0.9 1
-5
-4
-3
-2
-1
0
1
2
3
4
5
vrijeme [sec]
s
t
r
u
j
a

t
r
a
n
s
f
o
r
m
a
t
o
r
a

[
A
]

Slika 5.2.4 Struja transformatora
0 0.1 0.2 0.3 0.4 0.5 0.6 0.7 0.8 0.9 1
-600
-400
-200
0
200
400
600
vrijeme [sec]
n
a
p
o
n

t
r
a
n
s
f
o
r
m
a
t
o
r
a

[
V
]

500
Slika 5.2.5 Napon transformatora






5.3 SIMULACIJA FEROREZONANCIJE KOD NAPONSKIH MJERNIH
TRANSFORMATORA

Slino prethodnom dijelu do ferorezonancije moe doi pri iskljuenju
naponskog mjernog transformatora. Naime, u sluaju da prekida koji iskljuuje
naponski mjerni transformator ima dovoljno veliku kapacitivnost izmeu kontakata
(tkzv. grading kapacitet) onda i nakon iskljuenja naponskog mjernog transformatora
na njemu moe doi do pojave znatnih dugotrajnih prenapona. Dugotrajni prenaponi
rezultiraju kao posljedica ferorezonancije izmeu nelinearnog induktiviteta naponskog
transformatora i kondezatora koji je ekvivalent kapacitivnosti izmeu kontakata
prekidaa. Pojednostavljena shema iskljuenja naponskog transformatora data je na
slici 5.3.1. Identino prethodnim razmatranjima e ekvivalentuje izvor za 80.5 kV
g
C
0.5 0.52 0.54 0.56 0.58 0.6 0.62 0.64 0.66 0.68 0.7
-500
-400
-300
-200
-100
0
100
200
300
400
vrijeme [sec]
n
a
p
o
n
tr
a
n
s
fo
r
m
a
to
r
a
[V
]
6
naponski nivo na koju je prikljuena primarna strana naponskog mjernog
transformatora. Kondezator je ekvivalentna kapacitivnost sabirnica primarne
strane transformatora ukljuujui kapacitivnost provodnika sabirnica, kapacitivnost
potpornih izolatora i ulaznu kapacitivnost visokonaponske strane naponskog
transformatora. Radi jednostavnosti, kako je inae u standardnim analizama, naponski
mjerni transformator je predstavljen sa nelinearnim induktivitetom eljezne jezgre na
visokonaponskoj strani i ekvivalentnim omskim otporom koji ekvivalentuje aktivne
gubitke u eljezu.
b
C



C
g
L
m
R
m
C
b
u
g
u

i
g
e(t)=E
m
cost








Slika 5.3.1 Isklapanje naponskog mjernog transformatora


Za elektrino kolo sa slike 5.3.1 potrebo je odrediti talasni oblik napona i
magnetnog fluksa transformatora.

Podaci o sistemu:
kV 2 5 . 80 E
m
= ; ; pF 2400 C
g
= pF 1600 C
b
= .

Podaci o transformatoru:
M 0125 . 324 R
m
=
Nelinearni induktivitet eljezne jezgre transformatora u nezasienom i zasienom
podruju:
H 45000 L
1 m
= ; 520 L
2 m
= H
Magnetni fluks ulaska u zasieno podruje:
Wb 817 . 398
z
= .

Za vrijeme iskljuenja prekidaa uzeti sec m T
isk
100 = , dok za vrijeme trajanja cijele
simulacije uzeti: Stop time = 1 sec.



REZULTATI SIMULACIJE (vrijeme trajanja simulacije Stop time=1 sec)

Na kraju su na slici 5.3.2 dat rezultat simulacije (napon na transformatoru). Rezultat
iskljuenja transformatora preko prekidaa sa relativno velikom kapacitivnou
meukontaktnog prostora u ovom sluaju dovodi do ferorezonatnih prenapona
nedefinisane frekvencije oscilovanja i faktora prenapona oko 3.5 (haotina
ferorezonancija), uveana slika 5.3.2.

7

0 0.1 0.2 0.3 0.4 0.5 0.6 0.7 0.8 0.9 1
-5
-4
-3
-2
-1
0
1
2
3
4
5
x 10
5
vrijeme [sec]
n
a
p
o
n

n
a

t
r
a
n
s
f
o
r
m
a
t
o
r
u

[
V
]

0.55 0.57 0.59 0.61 0.63 0.65
-4
-3
-2
-1
0
1
2
3
4
x 10
5
vrijeme [sec]
n
a
p
o
n

n
a

t
r
a
n
s
f
o
r
m
a
t
o
r
u

[
V
]
Slika 5.3.2 Trajni haotini prenapon na transformatoru kao posljedica ferorezonancije





5.4 SIMULACIJA POJAVE FEROREZONANCIJE PROUZROKOVANE
NEREGULARNIM OPERACIJAMA TROFAZNIH PREKIDAA

Posmatrajmo trofazno elektrino kolo dato na slici 5.4.1 gdje su povezani dugi
kabl i neoptereeni transformator s izoliranom neutralnom takom. Slika predstavlja
tipian 110 kV industrijski sistem. Transformator se ukljuuje ili iskljuuje preko
trofaznog prekidaa P.















Slika 5.4.1 Pojednostavljena shema za izuavanje efekta ferorezonancije u trofaznom sistemu


U sluaju da se jedan pol prekidaa ne zatvara ili ne otvara korektno (tkzv.
nekompletna sklopna operacija) moe doi do privemenih prenapona ozbiljnog iznosa
amplitude izmeu nekorektno prekinutog faznog provodnika i zemlje. Poveanje
napona nastaje uslijed efekta ferorezonancije uspostavljene izmeu kapaciteta kabla i
induktiviteta nekorektno prekinute faze transformatora.
C
n u
f
i

s
, L
s
S
ks
, U
n
S
tr
, u
k
C


, l

u
n
P

8
Da bi se ograniio prenapon u neutralnu taku se postavlja odvodnik prenapona.
Simulirati napone na sve tri faze i napon neutralne take u sluaju prijevremenog
iskljuenja (u trenutku 0.1 sec) faznog vodia R u toku prvih 0.5 sec. Potrebno je
napomenuti da je mogue simulirati struju i energiju disipacije odvodnika prenapona
postavljenog u neutralnu taku transformatora, to emo ovdje radi pojednostavljenja,
zanemariti.

Oznake i vrijednosti parametara 110 kV sistema na slici 5.4.1 su:
f
u - napon izmeu faznih provodnika R,S,T i zemlje;
n
u - napon izmeu neutralne take i zemlje;
n ks
U S , - snaga kratkog spoja i nominalni napon sistema MVA S
ks
2000 = ;
n
C - kapacitet sistema F C
n
6 = ;
s
- fluks pri ulasku transformatora u zasienje . u . p .
s
2 1 = ;
s
L - induktivnost transformatora u podruju zasienja;
i - struja odvodnika prenapona;
k tr
u S ,
S
tr
60
- nominalna snaga i napon kratkog spoja transformatora
% . u , MVA
k
1 12 = = ;
l , C
'
- jedinini kapacitet i duina kabla , d C C , km . l , km / F . C
' '
= = = 5 2 3 0
Odnos induktivnosti transformatora u zasienju i rasipne induktivnosti
transformatora dobijene iz ogleda kratkog spoja :
s
L
tr
L 2 =
tr
s
L
L
.


REZULTATI SIMULACIJE (vrijeme trajanja simulacije Stop time=0.5 sec)

Simulaciona Matlab/PSB shema za analizu ferorezonancije data je na slici
5.4.2.a i b.

un
uc
ub
ua
+
-
v
+
-
v
+
-
v
+
-
v
a
b
c
ctrl2&3
ctrl1
A
B
C
Trofazni
Preki da
Tri ger2&3
Tri ger1
a
b
c
n
Transformator
uc
To Works4
ub
To Works3
ua
To Works2
un
To Works1
t
To Works
Cl ock
C6 C5 C4 C3 C2 C1
N
A
B
C
110 kV
Izvor Napaj anj a

Slika 5.4.2.a Simulaciona shema efekta ferorezonancije
9
3
C
2
B
1
A
r3
r2
r1
1
c
2
Breaker3
1
c
2
Breaker2
1
c
2
Breaker1
5
ctrl 1
4
ctrl 2&3
3
c
2
b
1
a

1
n
Bus Bar
250MVA3
250MVA2
250MVA1
3
c
2
b
1
a

Slika 5.4.2.b Sub-blokovi trofazni prekida i transformator

Rezultati simulacija u sluaju prijevremenog iskljuenja faznog provodnika R
u toku prvih 0.5 sec dati su na slici 5.4.3 (bez odvodnika prenapona).
Prvi grafik (prvi red) daju promjenu napona na faznom provodniku R koji se
otvara prijevremeno. Drugi i trei grafik daju promjenu napona na preostala dva fazna
provodnika S i T . etvrti grafik daje napon neutralne take transformatora.
Ferorezonantni efekt djeluje na prijevremeno otvoreni fazni vodi R
generirajui prenapon znaajnog iznosa na njemu a naroito u neutralnoj taki
transformatora. Ovi prenaponi se mogu ograniiti postavljanjem odvodnika prenapona
u neutralnu taku transformatora. Meutim, vidljivo je da se oni ne priguuju.
Takoer se moe zakljuiti da i nakon potpunog tropolnog otvaranja prekidaa (nakon
otvaranja preostala dva pola) na faznom vodiu R kao i neutralnoj toki trajno ostaju
znaajne vrijednosti prenapona koje ovise o trenutku iskljuenja i o parametrima
sistema. Dakle, pojava ferorezonancije moe dovesti do znaajnog energetskog
naprezanja odvodnika.

Do efekta ferorezonancije takoer dolazi pri nekorektnom ukljuenju
neoptereenog transformatora kada se jedan pol prekidaa ukljuuje kasnije od
preostala dva.

0 0.05 0.1 0.15 0.2 0.25 0.3 0.35 0.4 0.45 0.5
-4
-3
-2
-1
0
1
2
3
4
x 10
5
vrijeme [sec]
n
a
p
o
n

f
a
z
e

R

[
V
]

10
0 0.05 0.1 0.15 0.2 0.25 0.3 0.35 0.4 0.45 0.5
-1.5
-1
-0.5
0
0.5
1
1.5
x 10
5
vrijeme [sec]
n
a
p
o
n

f
a
z
e

S

[
V
]

0 0.05 0.1 0.15 0.2 0.25 0.3 0.35 0.4 0.45 0.5
-1.5
-1
-0.5
0
0.5
1
1.5
x 10
5
vrijeme [sec]
n
a
p
o
n

f
a
z
e

T

[
V
]

0 0.05 0.1 0.15 0.2 0.25 0.3 0.35 0.4 0.45 0.5
-2
-1
0
1
2
x 10
5
vrijeme [sec]
n
a
p
o
n

n
e
u
t
r
a
l
n
e

t
a

k
e

[
V
]

Slika 5.4.3 Ferorezonantni prenaponi faznih provodnika i neutralne take nastali kao posljedica
nekorektnog rada trofaznog prekidaa

11