You are on page 1of 18

THỰC TẬP MẠCH SỐ CÁC MẠCH ĐIỆN HỖ TRỢ

I.Giới thiệu
Các bạn thân mến, môn mạch số là môn cơ sở ngành của các chuyên ngành điện tử. Song song với việc học lý thuyết, phần thực tập mạch số cũng là môn học rất quan trọng để nghiên cứu hoạt động của các loại linh kiện số, cũng như thực tập thiết kế các khối mạch từ đơn giản đến khá phức tạp. Bài viết này cung cấp 1 số mạch điện cơ bản để tiến vào nghiên cứu thực tập mạch số.

II. Mạch nguồn có chỉ báo.
IC số hiện nay thông dụng có 2 họ lớn là 74XX(TTL) và 40XX (CMOS). Để đảm mạch bảo hoạt động như ý muốn thì cần 1 bộ nguồn ổn định cấp cho linh kiện mà quan trọng nhất là IC. Vì IC họ CMOS có khoảng giới hạn điện áp sử dụng khá rộng nên ta chỉ chú ý đến điện áp cấp cho họ TTL và điện áp được chọn ở đây là 5V DC. Mạch có sơ đồ như sau:

J1 BATTERY 9V HOLDER

VCC U1 LM7805/TO VIN POWER SWITCH 2 SW1 C2 10uF R1 D1

1 2

D2 1 1N4007

GND 3

VOUT

C1 100uF

220 Ohm

LED

Thành phần: + J1: Kẹp pin. +DC Jack: Jack nối với nguồn ngoài. +Tụ hóa 100uF và 10 uF (có thể bỏ). +U1: LM7805 – IC 5 Volt ổn áp họ 78XX đòi hỏi nguồn cấp >=8 Volt. +D1: LED chỉ báo với điện trở hạn dòng là 220 Ohm. +D2: Diode 1n4007. +SW1: Contact 2 tiếp điểm (sử dụng 2 chân trong 3 chân với chân giữa là chân chung). Đặc tính: +Sử dụng PIN 9 Volt thông qua mạch ổn áp chuyển thành điện áp 5 Volt ổn định. +Sử dụng nguồn ngoài ( 5 Volt DC) cấp thông qua Jack DC. Đề phòng trường hợp PIN yếu =>mạch chạy sai, có thể cấp nguồn trực tiếp cho mạch từ một nguồn 5 Volt khác. +Diode 1N4007 dùng chống phân cực nghịch cho IC 7805. +Chỉ báo trạng thái nguồn bằng LED.

III. Các loại mạch chỉ báo trạng thái logic.
Chỉ thị trạng thái logic tại các ngã vào và các ngã ra của IC hoặc khối mạch là khá quan trọng trong việc biểu diễn hoạt động của mạch. Phần này sẽ giới thiệu vài cách chỉ thị thông dụng 1. Chỉ thị trạng thái logic của ngã vào IC.
U1 TIN HIEU NGA VAO 1 2 R1 150 4 D1 LED 5 INPUT A1 OUTPUT A INPUT A2 INPUT B1 OUTPUT B INPUT B2 3

6

EXAMPLE IC

Đây là mạch chỉ thị trạng thái logic ngã vào cơ bản. Tuy nhiên, tín hiệu ngã vào phải được cấp trực tiếp từ nguồn hoặc các IC đệm , thúc dòng. 2. Chỉ thị trạng thái ngã ra của IC. Đối với ngã ra ta không thể mắc trực tiếp LED vào chân IC như trên, bởi vì khả năng cấp dòng của IC rất hạn chế và chỉ dùng vào việc tạo mức logic chứ tuyệt đối không cấp dòng cho led hoặc tải nào khác. Vì vậy giải pháp đưa ra là mắc thêm transistor để nâng dòng cấp cho tải.

Điện trở phân cực cho transistor được tính như sau:

I CSAT  20 mA I BSAT  R B  Rc 
Ghi chú:

I CSAT

 MIN

VOH  0 .7 I BSAT

Vcc  Vled I csat

I CSAT : là dòng cần cấp cho led có giá trị từ 10 đến 20mA để led sang
bình thường.

 MIN : là hệ số khuếch đại bé nhất của transistor ( vd: với C1815 có beta từ 70-700 ta chọn 70). Khi lấy    MIN thì transistor hoạt động
ở vùng bão hòa. 0.7 volt là chỉ số phụ thuộc vào vật liệu chế tạo transistor (0.7 V với transistor chế tạo bằng silicium và 0.3 V với transistor chế tạo bằng germanium). Mạch có dạng như sau:
D1 LED HIEN THI U1 1 2 4 5 RB INPUT A1 OUTPUT A INPUT A2 INPUT B1 OUTPUT B INPUT B2 3 10kOhm Q1 C1815 VCC R1 220 Ohm

6

EXAMPLE IC

Như trên đã nói, khả năng cấp dòng của IC là rất hạn chế, nên khi dùng ngã ra IC này làm ngã vào IC kia thì không thể dùng kiểu chỉ thị ngã vào mà phải dùng kiểu chỉ thị của ngã ra. Mạch có dạng sau:
VCC U1 1 2 4 5 INPUT A1 OUTPUT A INPUT A2 INPUT B1 OUTPUT B INPUT B2 D1 LED HIEN THI 3 R1 220 Ohm

6 RB

EXAMPLE IC
10kOhm

Q1 C1815

U2 1 2 4 5 INPUT A1 OUTPUT A INPUT A2 INPUT B1 OUTPUT B INPUT B2 3

6

EXAMPLE IC

Ở các mạch chỉ thị trên led sang khi trạng thái ngã vào hoặc ra ở mức cao, và led tắt khi trạng thái ngã vào hoặc ra ở mức thấp.

Ở một số ứng dụng khác, muốn led chỉ thị sáng khi trạng logic ngã ra ở mức thấp hoặc dùng chỉ thị ngã ra có mức tác động thấp, ta có thể thay transistor NPN bằng loại PNP và mắc mạch như sau:
VCC U1 1 2 4 5 RB INPUT A1 OUTPUT A INPUT A2 RC INPUT B1 OUTPUT B INPUT B2 6 D1 LED 3 PNP BCE Q2

EXAMPLE IC

Các giá trị điện trở để transistor hoạt động ở chế độ bão hòa được tính tương tự. Tuy nhiên cần lưu ý, khi trạng thái ngã ra ở mức cao thì

VOH  VCC vì vậy vẫn có dòng điện nhỏ phân cực thuận nối EB làm led
sáng mờ. Cần tính toán giá trị RC để led tắt hoàn hoàn trong trường hợp trạng thái ngã ra ở mức cao.

IV. Mạch tạo trạng thái logic (Value Generator).
Để tạo trạng thái logic cung cấp cho ngã vào IC, ta có 1 số dạng mạch thông dụng sau: 1. Mạch tạo mức logic sử dụng nút ấn (tạo trạng thái logic tạm thời). Mạch này dùng để đổi trạng thái logic ngã vào khi nhấn nút và trở lại trạng thái ban đầu khi ngưng nhấn nút. Có 2 dạng như sau:
VCC

R1 PULL UP RESISTOR U1

SW PUSHBUTTON

1 2 SW1 4 5

INPUT A1 OUTPUT A INPUT A2 INPUT B1 OUTPUT B INPUT B2

3

6

EXAMPLE IC
+Trạng thái thường trực của mạch trên là mức logic cao, khi nhấn nút tạo mức logic thấp. +Điện trở kéo lên (Pull up resistor) là khoảng 10k (đối với IC họ CMOS có thể cao hơn).

VCC

PULL DOWN RESISTOR

SW2 SW PUSHBUTTON 1 2 R1 4 5

U1 INPUT A1 OUTPUT A INPUT A2 INPUT B1 OUTPUT B INPUT B2 3

6

EXAMPLE IC

+Trạng thái thường trực của mạch trên là mức logic thấp, khi nhấn nút tạo mức logic cao. +Điện trở kéo xuống (Pull down resistor): có giá trị khác nhau với từng họ IC. Cụ thể: họ CMOS dùng điện trở kéo xuống có giá trị =<10 kOhm, họ TTL dùng điện trở kéo xuống có giá trị =<2.7 kOhm. Các giá trị điện trở kéo lên và kéo xuống chỉ mang tính tham khảo. Lưu ý: Các bạn nên kết hợp mạch tạo trạng thái logic và chỉ thị trạng thái logic (loại dùng cho ngã vào) để người xem dễ theo dõi.

2. Mạch tạo trạng thái logic dùng Contact 2 tiếp điểm – SPDT (tạo dữ liệu ngã vào). Mạch dạng này thích hợp để tạo trạng thái logic ngã vào thường trực. Sử dụng Contact 2 tiếp điểm để chọn mức logic thích hợp. Mạch có dạng như sau:
VCC

SW1 U1 1 2 SW KEY -SPDT 4 5 INPUT A1 OUTPUT A INPUT A2 INPUT B1 OUTPUT B INPUT B2 3

6

EXAMPLE IC

V. Mạch tác động các chân chức năng của IC. Trong các loại IC số thường có các chân reset (để thiết lập lại trạng thái ban đầu cho IC) hoặc các chân preset (dùng để đặt trước hoạt động của IC) hoặc các chân clear (tương tự reset). Các chân có thể tác động ở mức thấp hoặc cao tùy loại IC. 1. Mạch tác động các chân chức năng có mức tác động thấp. Mạch này gồm 2 phần: +Phần tạo mức logic tự động khi cấp nguồn, ta dùng 1 tụ điện có giá trị khá lớn (khoảng 10uF) để tạo mức logic thấp. Khi tụ chưa nạp đầy, coi như được chân chức năng được kéo xuống mass, trạng thái logic ngã vào chân chức năng là thấp, khi tụ đã nạp đầy, trạng thái logic chuyển lên mức cao do tụ đạt trạng thái thường trực DC ( tụ điện hở). +Phần nút nhấn tương tự như mục IV.1. dùng để tác động tại bất kỳ thời điểm nào cần thiết. Mạch có dạng như sau:
U1 INPUT A1 OUTPUT A INPUT A2 INPUT B1 VCC INPUT B2 R1 10k OUTPUT B

EXAMPLE IC
RESET

SW1

SW PUSHBUTTON

C1 10uF

2. Mạch tác động các chân chức năng có mức tác động cao. Mạch này có nguyên tắc hoạt động tương tự như trên. Tức là, khi tụ chưa nạp đầy, chân chức năng coi như nối lên VCC, khi tụ nạp đầy thì xem như tụ hở và chân chức năng được kéo xuống mass.
U1 INPUT A1 OUTPUT A INPUT A2 INPUT B1 OUTPUT B INPUT B2 SW1 C1 10uF

VCC

VCC

SW PUSHBUTTON

EXAMPLE IC
RESET

R1

Việc chọn điện trở kéo lên và kéo xuống cũng phụ thuộc vào IC thuộc họ TTL hay CMOS. (Xem lại mục IV.1)

VI. Mạch tạo xung (Clock Generator).
Xung đồng hồ là thành phần hết sức quan trọng trong các mạch tuần tự. Việc tạo xung không đơn giản là thay đổi mức logic ngã vào xung liên tục mà còn phải khắc phục 1 số vấn đề như dội cơ khí, sửa dạng xung… Sau đây xin giới thiệu 1 số dạng cơ bản. 1. Tạo xung bằng tay, sử dụng Contact hành trình. Tạo xung bằng Contact hành trình hoặc tương tự, ta gặp phải vấn đề dội cơ khí. Đó là hiện tượng tiếp điểm chung không tiếp xúc tức thời với tiếp điểm khác khi ta nhấn, trong khoảng thời gian rất bé 2 tiếp điểm liên tục tiếp xúc rồi tách rời nhau tạo 1 chuỗi xung liên tục chứ không phải là 1 xung đơn như ta mong muốn. Vì vậy ta dùng 1 mạch chống dội có cấu tạo giống như 1 chốt RS.

VCC

R2 10k U1A 1 7400 2 SW1 VCC 3

CLK

1 2
CONG TAC HANH TRINH R1 10k 4 7400 5 6 U1B

Ở trạng thái ban đầu, tiếp điểm 1 có mức logic thấp, tiếp điểm 2 có mức logic cao. Khi nhấn Contact , lần đầu Contact chạm vào tiếp điểm 2, ngã rã hay đổi trạng thái, nhưng ngay lập tức Contact bị dội, tiếp điểm 2 tách ra khỏi chân chung trờ về mức 0, tuy nhiên Contact không trở về đến tiếp

điểm 1 mà chỉ ở khoảng giữa 2 tiếp điểm vì vậy dù có bị dội bao nhiêu lần thì ngã ra cũng không thay đổi trạng thái. Khi ta thôi không nhấn nữa thì hiện tượng xảy ra tương tự ở tiếp điểm 1 và trạng thái logic ngã ra trở về trạng thái ban đầu và ta đã có 1 xung vuông hoàn chỉnh. Ngoài ra chúng ta còn có thể dùng tụ và Schmitt trigger (IC 7414) để xây dựng mạch chống dội cơ khí. Mạch có dạng như sau:
VCC

VCC

SW1 SW PUSHBUTTON

C1 0.05uF
U1A 2

SW1 SW PUSHBUTTON

U1A 2

1 C1 0.05uF R1 100K

CLK
1 R1 100K

CLK

74HC14

74HC14

2. Tạo xung bằng cảm biến hồng ngoại. Cảm biến hồng ngoại trong trường hợp này dùng để phát hiện vật cản. Ví dụ trong mạch đếm sản phẩm, mạch sẽ tạo xung khi có sản phẩm chắn ngang cảm biến. Vấn đề là dạng xung tạo ra không phải là xung vuông chuẩn mà là 1 đường răng cưa. Vì vậy hiện tượng xảy ra tương tự như hiện tượng dội cơ khí ở trên, trong trường hợp này nguyên nhân là do điện thế tăng giảm không ổn định. Giải pháp đưa ra là sử dụng IC 555 cấu hình như một Schmitt trigger. Mạch có dạng như sau:

VCC

VCC

VCC

4

RST

VCC

R2 10K 6 D1 LED D2 R1 150 Ohm 2

8

U1

OUT

3

CLK

THR CV TRG DSCHG

5 7

NE555 PHOTODIODE

Nghiên cứu cấu tạo IC 555 ta sẽ thấy có 2 opamp là nhiệm vụ so sánh ngưỡng điện áp tạo ra bởi cầu phân áp trong IC với điện áp ngã vào và 2 opamp này điều khiển trạng thái ngã ra của Flipflop cũng nằm trong IC 555.

Giản đồ thời gian của Schmitt trigger dùng 555.

3. Mạch tạo xung tự động dùng IC 555. IC 555 là loại IC đa dụng, có thể dùng để tạo xung vuông với tầng số tùy ý. Trong thực tập mạch số, đôi khi cần mạch tạo xung tự động với tầng số không cần có độ chính xác cao thì IC 555 là lựa chọn thích hợp. Mạch sau tạo xung vuông có tần số từ vài Hz đến hơn 100 Hz:
VCC R1 100k

VCC

4 RST

7 R3 3k

DSCHG

VCC
3

R2 150k

8

U3

OUT 6 2

CLK

GND 1

THR TRG NE555

C3 0.1uF

5
C2 103

Mạch trên được thiết kế trên cơ sở mạch mạch tạo xung cơ bản:
VCC VCC

+ Tần số của tín hiệu đầu ra là : f = 1/(ln2.C.(R1 + 2R2))

4

8

R1 7 R2 6 2 C1

U3

DSCHG

VCC

+ Chu kì của tín hiệu đầu ra : T = 1/f
3

RST

OUT

CLK

GND

THR TRG NE555

CV

+ Thời gian xung ở mức H (1) trong một chu kì : T1 = ln2 .(R1 + R2).C
C2 103

1

5

+ Thời gian xung ở mức L (0) trong 1 chu kì : T2 = ln2.R2.C

CV

4. Mạch tạo xung tự động chính xác. Trong 1 số ứng dụng đặt biệt của kỹ thuật số, người ta cần chế tạo mạch tạo xung chuẩn và chính xác. Ví dụ dùng làm đồng hồ số chẳn hạn. Mạch tạo xung bằng 555 như trên không đáp ứng nhu cầu này do xung tạo ra không chính xác. Mạch sau sử dụng thạch anh để tạo dao động sau đó thông qua bộ đếm chia tần để lấy được tần số mong muốn.
VCC

C2

220p

R1 9 10 Y1 32768 Hz R2 1M 11 12

16

U1

OSC OSC CLK RST

C1

220p

Q4 Q5 Q6 Q7 Q8 Q9 Q10 Q12 Q13 Q14

4060

Thạch anh sử dụng là loại có tần số 32768 Hz ( 214 Hz ) được chia tần thông qua IC 4060. Lựa chọn các ngã ra để được tần số thích hợp. Nếu dùng làm đồng hồ số, cần xung 1 Hz thì cho ngã ra Q14 qua 1 lần chia nữa là được:
VCC

C2

220p

R1 9 10 Y1 32768 Hz R2 1M 11 12

16

U1

OSC OSC CLK RST

C1

220p

Q4 Q5 Q6 Q7 Q8 Q9 Q10 Q12 Q13 Q14

GND

7 5 4 6 14 13 15 1 2 3

8

GND

7 5 4 6 14 13 15 1 2 3

2048 Hz 1024 Hz 512 Hz 256 Hz 128 Hz 64 Hz 32 Hz 8 Hz 4 Hz 2 Hz

VCC

VCC

VCC U2A

14

VDD

Q Q

1 2 5

1 Hz

3

CLK

R

4

7

6

4013

S

4060

GND

D

8

Việc chọn các giá trị của tụ điện và các điện trở chỉ mang tính tham khảo. Các bạn cần tham khảo DATASHEET của IC 4060 để tạo được xung thật sự chính xác.

VII. Lời Kết
Qua bài viết này tôi đã chuyển tải 1 số thông tin mà tôi cho là hưu ích hỗ trợ các bạn trong các bài thực tập mạch số. Mọi ý kiến đóng góp xin liên hệ: eeelabsadmin@gmail.com eeelabsmod1@gmail.com spy004@yahoo.com.vn Chân thành cảm ơn các bạn đã tham quan website:WWW.EEELABS.ORG Kính mời các bạn tiếp tục đón đọc các bài viết khác thuộc lĩnh vực điện tử, điều khiển học. Cần Thơ, ngày 05 tháng 12 năm 2009 Trần Thừa