You are on page 1of 27

Karlksz Bir Ak: stanbul

1
Makbule iriner
nver
zet
Kentsel meknlar, btnlemenin en nemli aralarndan birisi olmasna karn yeti yitimli
bireyler iin ayrtrmann, dlamann, yeti yitiminden sakatlk yaratmann bir aracdr.
Kapitalizmin kentleri insanlar toplumsal ve ekonomik olarak ayrtrmasnn yan sra
meknsal olarak da bedensel farkllklara gre ayrtrr. u alma yeti yitimli bireylerin
!stanbul"u meknsal olarak nasl deneyimledi#ine ulam zerinden bakmaktadr. $rtopedik
ve grme yeti yitimi olan %& kii ile yaplan mlakatlar ile !stanbul"da ulam nasl
sa#ladklar ve !stanbul"u kendileri asndan vazgeilmez yapann ne oldu#u anlalmaya
allmtr.
Anahtar Kelimeler: !stanbul, kentsel mekn, sakatlk.
An Unrequited Love: stanbul
Abstract
'rban spaces, despite being one of t(e most important tools integration, t(ey are tools of
e)clusion, separation for impaired people and creating disability. *apitalism not only
decouples people and cities as a social and economic but also it dissociates as spaces
according to bodily differences. +(is study vie,s spatial of impaired people on t(e focus of
(o, t(ey e)perienced out of transportation in !stanbul. +(e assessment results of t(e
intervie,s ,it( ort(opedic and visual impaired seventeen people analyses (o, t(ey provide
t(eir transportation in -stanbul and try to come into focus ,(at makes !stanbul indispensable
from t(e point of t(eir vie,.
Key Words: stanbul, urban spaces, disability.

%
u almann alan blm .Kentsel /ekn 0akatlk !likisi a#lamnda 1erel 1netim 2olitikalar3 !stanbul
yke(ir elediyesi 4rne#i56itel ir 7ratrma895:;%:8 doktora tezimin alan almas iin yaplan
grmelerden faydalanlarak (azrlanmtr.
%
. !"#
stanbul iki byk imparatorlua bakentlik yapm tarihiyle, coraf
konumuyla, dnyada ve Trkiyede albenisi ile her daim gndemde olan bir
kenttir. yklere, romanlara, iirlere, flmlere! kimi "aman bir sevgiliye
duyulan hayranlkla akla sevgiyle kimi "aman ulalma"ln verdii
#aresi"likle konu olmutur. $"erine o kadar #ok ey ya"lan #i"ilen stanbul,
insanda, ba"en "erine s%ylenmemi s%" kalmam hissi uyandrmaktadr.
Asrlardr adndan vgyle sz edilen tarihi ve coraf zellikleriyle, tabii
gzellikleri ve yedi tepesi zerinde ina edilen mimari eserleriyle, zamanla
burada meydana gelen hayat tarzyla dnyann incisi mevkiindeki, erei
kubbeler ve narin minareler beldesi! "stanbul hakknda bugne kadar
sylenmedik sz hemen hemen kalmam gibidir#!
$
&ysa stanbul i#in ya"lanlardan s%ylenenlerden daha 'a"la dile gelmeyen
ya"lmayan vardr. (%"kamatran parlakln ltsnda g%rnme" olan
dillenmeyen tarihler, hayatlar bulunmaktadr. stanbul sadece g"el,
hayranlk uyandran, masal tadnda bir kent deildir. )nk yekpare, tek
par#a deildir. *er par#ann var olabilmesi, kartnn da var olmasn
"orunlu klmaktadr. +%ylece kartlklar, #elikiler i#inde var olan bir
stanbul, anlatana g%re g%re deien bir stanbuldur. +ir bakma bir tara'ta
konuan stanbul varken dier tara'ta susan stanbul ve tm bunlarn
toplamndan oluan bir stanbul vardr.
%u susan bilgidir# &'( %u bilinen ama susulanlardan aramzda! gezenler
sadece yarm szcklerdir# )ek*nlar bakas tara+ndan okunabilir
olmaktan ka,an ge,milerin a,lp sa,labilen ama daha ,ok bekleen
anlatlar gibi ,zlemez bir halde kalan isti+ edilmi zamanlarn ve tabii
bedenin ,ektii acda ya da zevkte kistleen simgelerin i,ine kapanm
par,al yklerdir#!
-
,arm s%"ckler kentin sahibi olarak g%rlmeyenlerine aittir. -entler yarm
s%"ckleri tamamlamak i#in verilen mcadelelerin mek.ndr. -entte
buluan 'arkllklar hayatn "enginlemesine katkda bulunabilecekken
:
7bdulla( 'man, .Kitap <zerine irka 0z9, !stanbul"a =air, 6i(ad 0ami anarl, Kubbealt 6eriyat,
!stanbul, :;;>, s.%%.
?
/ic(el de *erteau, @ndelik Aayatn KefiB-, Cev.3Dale 7rslan 4zcan, =ost Kitabevi 1aynlar, 7nkara, :;;>,,
s. /01.
:
mevcut sistemde ayrmann, yok saymann gerek#esi haline gelmektedir.
2oal olarak kapitali"min kentleri #atmann mek.n haline gelmektedir.
*er ne kadar, 3-iilerin teklii gibi cora'yada da 3mek.n4larn tekliinden
yola #karsak, stanbulun onu baka mek.nlardan 'arkl klan bir kimlii4
5
olsa da stanbul da bunlardan a"ade deildir, Trkiye %"gnlklerini de
"erinde tayan kapitalist bir kenttir. &nun i#in stanbul anlatana g%re
deiir. *ayranlk baki olsa da stanbulun simgeledikleri, "orluklar
'arkllamaktadr. stanbulu hissetmek, stanbulda yaamak hatta
stanbula tutunabilmek herkes i#in ayn eyleri i'ade etmemektedir.
.ehirlerimiz bir kitap olarak okunabilir# .ehirler bize giderek genileyen
ama ayn zamanda tahakkmclerin giderek gasp ettikleri insan
olaslklarnn ve gcnn tarihini gsterir ki bu sonunda btn olarak
yaamn ve topluluun zerinde kurulan bur/uva tahakkmne varr#!
0
(nm"n kent ger#ei kentsel yaam "or, sancl ve "ahmetli hale
getirmektedir. -entlerin sn'sal yaps "erine binen kltrel, etnik, siyasal
ve cinsiyet gibi %"ellikler kentte varolabilme mcadelesini katmerletirir.
Tm bu katmerleen ve derinleen mcadelenin en g%rnmeyen 'ark
edilmeyen y"nde ise yetilerde, bedende 'arkllklara sahip olanlar
bulunmaktadr.
stanbul 3normal6salam4 bireylere g%redir. ,eti yitimine sahip bedenleri
stanbul yok saymaktadr. stanbul, yok saymay sadece bir kentsel mek.n
olarak deil stanbulda yaayanlarla 7hatta yaamayanlarla8 birlikte btn
stanbul olarak ger#ekletirmektedir ve bu yok sayma yeti yitimli birey
olana kadar mek.nsal ve toplumsal olarak sakatlanma anlalama".
9
stanbul, yeti yitimli bireye kar birden bire deiir. :rtk stanbul
3salam6normal4 bedene sahipken bildii stanbul deildir. stanbul, ona
srtn d%nen, akna karlk vermeyen bir sevgiliye d%nverir.
+u #alma, stanbulda var olmaya #alan ve bir anlamda ona 3ak4la
bal olan sakatlarn stanbulda var olabilmelerine odaklanmaktadr.
-entsel mek.nlarn h.kim retim sisteminden ayr dnlemeyecei ve
E
Frol +mertekin, !stanbul !nsan ve /ekn, +ari( Gakf 1urt 1aynlar, !stanbul, %HH&, s.%:.
I
Aenri Defebvre, @ndelik Aayatn Fletirisi -, Cev.3 -k Frgden, 0el 1aynclk, !stanbul, :;%;, s.:?&.
J
0akat bireyler iin gerekletirilen .yardm, farkndalk yaratma9 gibi etkinliklerde en ok vurgulanan
sylemlerden birisinin .(erkes bir engelli adaydr, onun iinK9 olmas bu adan dikkat ekicidir.
?
ele alnamayaca ger#einden hareketle %ncelikle kentsel mek.n;toplum
ve kapitali"m ilikisine sakatlk balamnda baklmaktadr. -entsel
mek.nlarn yeti yitimlerinden nasl sakatlk rettiinin ve toplumsal
ilikilerde nasl yer ald anlalmaya #allmaktadr. <ek.nlar arasnda
hareketlilii salayan, bireylerin dolamn i'ade eden ulam, sakatlk
reten kentsel mek.n;toplum ilikisinin gnlk hayatta g%rnr hale
geldii bir alan olarak dikkate alnmaktadr.
)almann ikinci ksmnda stanbulda sakat bireylerin ulam, deneyimleri
nda anlalmaya #allmaktadr. *areketliliin %"ellikle bams"
hareketin kentlerde gndelik hayat devam ettirebilmek i#in %nemli
olmasndan dolay stanbulda sakat bireylerin bunu nasl
ger#ekletirdiklerine baklmaktadr. &nun i#in alan aratrmasnda mlakat
teknii kullanlarak deneyimlerinden %renilmeye #allmtr. :lan
#almasna g%rme ve ortopedik yeti yitimi olanlar d.hil edilmitir. ,aplan
g%rmeler ile bir yandan kuramla ne kadar %rtt anlalmaya
#allrken dier yandan stanbulun yeti yitimlerinden sakat yaratan bir
kent olmasna karlk katlmclar i#in stanbulu va"ge#ilme" yapann ne
olduu, bir anlamda karlks" akn 7bir ak ne kadar gerek#elendirilebilir,
anlalabilirse8 nedeni6nedenleri anlalmaya #allmaktadr. )alma sonu#
b%lm ile bitirilmektedir.
KAPTALZM, KET !E MEK" #$%E&E 'AKATL(K
Kent
nsanln yerleik d"ene ge#mesi ile ilk kentlerin tarih sahnesinde yerini
almas birbirine yakn tarihlere sahiptir. 3-ent, insanlarn birbirleriyle
bulutuklar, mallarn dei toku edildii ve fkirlerin yayld bir ilikiler
ve kararlar merke"i4
1
olarak var olmutur. *er d%nemin kenti h.kim retim
tar"nn %"elliini tamaktadr. -apitali"min mek.n olan kentler ilk
kentlerin temel %"elliklerini bnyelerinde hala barndrmakla birlikte daha
karmak ve katmanl bir hal almlardr. (nm"n kentleri =>. ,"ylda
sanayi devrimi ile h.kim retim tar" haline gelen ve h.kimiyetini halen
srdren kapitali"min kentleridir.
&
LeanBDouis Auot, LeanB2oul +(almann, =ominiMue Galbelle, Kentlerin =o#uu, Cev.37li ekta @irgin, !mge
Kitabevi, 7nkara, :;;;, s.%E.
E
-ent, toplumsal sre#le mek.nsal bi#imin srekli etkileim halinde olduu
karmak dinamik bir sistemdir. Toplumsal sre# ve mek.nsal bi#im
arasndaki ilikileri basit nedensellik ile a#klamak mmkn deildir.
?
*.kim retim tar" altnda, toplum ve mek.n i# i#e ge#mi giri't bir yap
oluturmaktadr. +u yapnn dokusunu ise kapitali"min eitsi"lie dayal
sistemi oluturmaktadr. ,apl bir #evre olarak doa "erindeki h.kimiyeti
simgeleyen kent ayn "amanda gnm"de kapitalist gelimenin mek.nsal
%"nesidir. <ar@ ve Angelsin
>
:lman deoloBisinde kr6kent arasndaki
ib%lmn en byk ib%lm olarak tari' ederken kenti, kapitali"min
geliimiyle birlikte ele alr. -ent toplumunun iki byk sn'a
b%lnmesinden, sn' mcadelesinin kentlere tanmasndan bahseder.
:rtk, kentler, retimin olduu kadar, #atmann, mcadelenin alandr.
&nun i#in kentsel mek.n, iktidar ilikisinin olduu ve srekliletii bir
alandr. <arksist a#dan kentsel mek.n, ekonomik olduu kadar da
politiktir.
)ek*nsal pratikler hi,bir zaman tara+sz deil her zaman belirli bir
ideolo/inin taycsdr# )ek*n politiktir# 1nk toplumdaki eitsiz g,
ilikilerinin bir arac ve rtl bir i+adesidir# )ek*n toplumdaki ,elikilerin
normalletirilip, sradanlatrld gndelik yaamn i,inde eritildii bir
alandr# Ancak mek*nn politik ve ideolo/ik nitelii rtktr#!
23

Mek)n
Tm varlklar doal ve yapl mek.nlarda bulunurlar. <ek.n ve "aman hem
insan varoluunun temeli hem de toplumsal olgulardr. +unlar bireysel
deil, toplumsal olarak %rgtlenmilerdir. Toplumsal her eylem, olay ve
%rnt mevcut mek.n anlayyla balantldr.
==
<ek.n, toplumsal ilikiler
i#erisinde sabit, durgun, etkisi" bir eleman, sahne deildir. Toplum mek.n
ilikisi diyalektik bir ilikidir. Cistem tara'ndan kullanlabilen, ina
edilebilen bir ey olduu gibi, toplumsal ile i# i#e ge#erek toplumsal
>
=avid Aarvey, 0osyal 7dalet ve Ne(ir, Cev.3 /e(met /oral, /etis 1aynlar, !stanbul, :;;?, s.E>.
H
Karl /ar), Oriederic( Fngels, 7lman !deoloPisi, Cev.3 0evim elli, :.ask, 0ol 1aynlar, 7nkara, %H>&, s.>&.
%;
$#uz -k, 3=e#ien +oplumQ/ekn Kavraylar3 /eknn 2olitiklemesi, 2olitikann /eknsallamas9,
+oplum ve ilim, 0ay3IEBJI @zQK, =>>5, s./?;/>.
%%
*ilmi ,rtc, Ca#da Kapitalizmin /eknsal 4rgtlenmesi, :. ask, !stanbul ilgi <niversitesi 1aynlar,
!stanbul, /00>, s. 99;91.
I
ilikileri de belirleyen d%ntren, d%nen bir 3ey4dir. <ek.n ve toplum
arasndaki iliki iki taraD belirleyen ; belirlenen olarak #i't y%nldr. *er
ikisi de hem dierini reten, yaplandran hem de yaplanan, retilendir.
,apl bir #evre olarak kentin inas, kentsel mek.nda gndelik hayat,
toplumsal ilikilerin doasn, kentsel mek.nla olan ilikisini g%stermesi
a#sndan dikkate deerdir. <ek.nn 'arkllaan retimleri, #eitli toplumsal
ve yaratc d"enlemeleri i'ade eder. +%ylece toplumlarn kimlikleri oluur.
*er toplumun retim bi#imi ve kltrnde oluan deiimler mek.nn
retiminde de deiimlere neden olur. Toplumun i#erisinde bulunduu
retim ve retim ilikilerinin mek.n retmesi kadar mek.n da retimi ve
yeniden retimi, kimlikleri ve deneyimleri retir.
=/
+u a#dan 3iktidar olma4
"aman ve mek.n kontrol edebilme yetisine sahip olabilme anlamna gelir.
Eaman ve mek.n kontrol ayn "amanda retim srecinin olduu kadar
yeniden retimin de batan sona kontrol altnda tutulmas anlamna gelir.
4er toplumsal +aaliyet bi,imi kendi mek*nn tanmlar, byle mek*nlarn
5klidyen olduklarna ya da uzaktan yakndan birbirleriyle benze
olduklarna dair hi,bir kant yoktur# %uradan cora+yacnn sosyo6ekonomik
mek*n kavramna psikolog ya da antropoloun bireysel mek*n kavramna
ve benzerlerine varrz# 7emek ki kentin mek*nsal bi,imini anlatmak i,in
ncelikle uygun bir toplumsal +aaliyetlere gre anlayabiliyorsak sosyolo/ik
ve coraf muhayyileyi btnletirmeyi denemek zorundayz#!
2-
-ent hem retim hem yeniden retim birimlerini bir arada bulundurmakta,
bunlarn devamn salayacak %rgtlenmeyi ger#ekletirmektedir. :slnda,
bir kentteki6lkedeki toplumsal ve siyasal ideoloBilerin f"iksel bi#ime
d%nm hali, kentsel mek.nn g%"ler %nndeki man"arasdr.
=5
-apitalist
retim balamnda kenti mek.nsal olarak, toplumsal ile olan ilikisiyle ele
alan bununun gndelik hayattaki pratiklerini sorgulayan ve g%steren *enri
Fe'ebvre olmutur. *. Fe'ebvre yapt #almalar ile praksisin mek.nsal bir
bileeninin olmas gerektiinden hareketle, sn' mcadelesinin #kar i#in
mek.na el konulmas, mek.nn denetim altna alnmasnn "orunluluuna
%:
!. Fmre -k, ./ekan ve +oplum9, 4zneler =urumlar ve /ekanlar, =er.3 !.Fmre -k, 1ldrm Nentrk,
a#lam 1aynevi, !stanbul, :;;H, s. %I.
%?
=avid *arvey, /00G, a.g.e., s.G5.
%E
Frol +mertekin, a.g.e., s.%:.
J
dikkat #eker.
=H
)nk kentsel mek.nlar toplumsal ilikilerin yaand
d%nt yerlerdir. <ek.n toplum etkileimi i#erisinde toplum kendi
kimliini, alkanlklarn, yaamn mek.nsal olarak i'ade eder.
89:apitalist piyasa ve devlet, gnlk hayatn somut mek*n karsnda, bu
mek*na dman soyut mek*nlar retmektedir# ' 8":nsanlarn kendi
rettikleri yaam mek*nlarna ve sokaklara karlk kapitalizm ve devlet
tat ara,lar tara+ndan igal edilen otoyollar ina etmekte, insanlarn
yaya olarak kulland yollar ele ge,irmekte ve kent mek*nn
smrgeletirmektedir#!
2;
<ek.n ve toplumsal arasndaki ilikinin anlalabilmesi i#in asl baklmas
gereken mek.nn retim sreci ve onun pratiidir. <ek.n, tarihsel olarak
ekillenmektedir. <ek.n s'rdan tasarlamak mmkn deildir. -apitalist
retim tar"nn 'eodal retim tar"na g%re ayr bir mek.n ve mek.n6toplum
ilikisi vardr. +unlar arasndaki diyalektik iliki mek.nsal pratiklerin
okunabilmesini olanakl klar. :ralarndaki diyalektik ilikiden dolay
Fe'ebvre gnlk hayat %nemsemitir. )nk gnlk hayat i#inde ve
"erinde toplumsal iktidar kurmann temelini ve kapsayc kaynan
mek.n oluturmaktadr.
=1

'akatlk
87:eiik insan pratikleri nasl deiik mek*n kavramsallatrmalar
yaratp kullanyor<! sorusu kentsel mek.n ve toplumsal iliki bi#imini
anlamak, gnlk hayatn toplumsal pratiine, mek.nn doasna ve
toplumsal ilikiye dair derin srlar anlalr hale getirebilir.
=?
Tarihsel olarak
gnlk hayatn mek.nlar olarak retim ve yeniden retimin mek.nlarnn
'arkllamas sakat bireyler i#in bir anlamda kentsel mek.nda toplumda
yok saylmann d%nm noktasn oluturmaktadr. Ieodal toplumda kendini
emei ile var olabilen yeti yitimli birey kapitali"min retim tar" ve ilikileri
ile emei deersi"letirilir. $retim srecindeki bu deersi"letirme yeniden
%I
/ark @ottdiener, ./ekan Kuram <zerine +artma3 Kentsel 2raksise =o#ru,9 ev.3 A. Ca#atay Keskinok,
2raksis5:8, :;;%, s. :IJ.
%J
A. +ark Nengl, .2lanlama 2aradigmalarnn =nm <zerine Fletirel ir =e#erlendirme,9 Kentsel
2lanlama Kuramlar, =er.3 /eli( Frsoy, !mge Kitabevi, 7nkara, :;;&, s. 1G.
%&
=avid Aarvey, 2ostmodernli#in =urumu, Cev.30ungur 0avran , /etis 1aynclk, !stanbul, :;;J, s.:II.
%>
=avid *arvey, , a.g.e., /00G, s =>.
&
retim srecinde kendini g%sterir. -apitalist retim tar" ile mek.nn ilikisi
kentsel mek.nda sakatl anlamam" a#sndan %nemli bir eii tekil eder.
-entsel mek.n ve burada ger#ekleen olaylar, ilikiler, retim, #eitli
g%rnmler gndelik hayatn bir par#asdr. -apitalist %rgtlenme ve
retime f"iksel bir ortam salayan retim mek.nlar at%lyeler ve
'abrikalarn d%nm kapitalist retim tar" ile mek.n;toplumsal iliki
arasndaki #ok temel hatt i'ade eder.
=>
Amein metalama ve kapitalist
kentleme sreci i# i#e ge#mi bir sre#tir. +u srecin balamas ile birlikte
retim ve yeniden retim mek.nlar ayrm, mek.nlar tamamen
sakatlayc hale d%nmtr.
Canayi toplumunun balangcnda i ve #alma usulleri basit bir ekilde
d%nmemitir. #iler bir yandan kasabalara akn ederken var olan
topluluklar aamal olarak ero"yona uram, sanayi proletaryasnn
yaratlmasnn toplumsal ilikiler "erinde %nemli etkisi olmutur. :yn
"amanda sanayileme, sakat bireyler i#in hem #alma sre#lerine katlma
yeteneini a"altmasn hem de kabul edilebilir toplumsal rollerin 7dilencilik
gibi8 g%"den kaybolmasn getirmitir. Akonomik olarak verimsi" ilan edilen
insanlar kontrol etmek i#in #alma evleri, akl hastaneleri gibi yeni
mekani"malar kurulmutur.
/0
Cakat bireylerin #alma sre#lerini a"altan 'abrika, kapitalist retim tar"n
olduu kadar kapitali"mi anlatan mek.nsal bir oluumdur. Iabrikann
emein art rn retmesini salamak i#in en rasyonel mek.n olmas ve
kapitalistin igc konusunda da rasyonel davranarak kendisine en 'a"la
art rn salayacak, maliyeti drecek bedenlere ihtiyacn gndeme
getirmitir. +%ylece retim ve yeniden retim mek.n byk bir deiim
ge#irmitir. <evcut sistem i#erisinde retimde verimli ekilde #alabilecek
bedene g%re d"enlenen %rgtlenen retim ve yeniden retim ve
mek.nsal sre#ler 3salam4 bedenleri kabul etmekte dierlerini
reddetmektedir. +u reddedi sakatlk olgusunu karm"a #karmaktadr.
&ysa kapitali"m sakatl bireysel, tbbi ve kiisel bir traBedi olarak g%sterir
%H
,rtc, a.g.e., s.=9;=1
:;
/ic(ael $liver, +(e 2olitics of =isablement, +(e /acmillan 2ress, Dondon, %HH;, s.>IB>J.
>
ve kabul ettirmeye #alr. &nun i#in sakatlk tanmlar ve deneyimleri
toplumdan topluma maddi ve toplumsal etkenlere bal olarak deiir.
/=
Cistemsel bir yaratm sreci olan sakatlk tm kurum ve ilikileri ile bir alg,
bir varolu, ilikisel bir btnlk ve bir inadr. $retim tar"ndan hareketle,
mek.nn %nemsenmesi ve bunun ilikiselliinin ortaya konulmas, sakatlk
#almalarnda yeni bak a#lar getirmitir. ,eti yitiminin sakatlk haline
gelmesini, toplumsal, ekonomik ve siyasal olanla ilikisinin kurulmasn
Cchriner
//
%yle anlatmaktadrJ
=ihinsel geriliin, akl hastalnn, krln, sarln ve fziksel yeti
yitimin sorun! olduunu biliyorduk> ?er bu bireylerin snrllklarn tbbi
tedavi ve rehabilitasyonla dzeltirsek sakatlk sorunu!nun ,zleceini
dnyorduk# %elli bi,imlerdeki bireysel +arkllklarn deersizletirilmesi
kolaylkla a,klanyor ve bir o kadar kolay bir ekilde hakl gsteriliyordu>
sonu,ta bu +arklarn sorunlu olduunu kim sorgulayacakt< %u tr +arklar
olan bireyleri +arkl tedavi i,in &iyi ya da kt( iaretlemek eyann
tabiatna uygun grlyordu# @ysa bugn sakatln yalnzca bireyle
alakal bir ey olmadn biliyoruz# Aksine baz bireysel +arkllklar
toplumsal, ekonomik ve siyasal sre,ler arasndaki karmak ilikiler
yoluyla sakatlk olarak iaretleniyor# 'sakatlk yaratlan bir eydir#!
*.kim retim tar"na g%re %rgtlenen bir kentsel mek.n, retimde yer
alamayan bedenleri dlar. )nk kentsel mek.nlar, retim ve yeniden
retimin ger#ekletirildii mek.nlar olarak, 3normal4 ilan edilen bedenler
esas alnarak yaplandrld, %rgtlendii i#in 3salam4larn dnda
kalanlara kentsel mek.nlar kapaldr. 3Calam4 bedene sahip olmad
halde kentsel mek.nda var olmaya #alanlar ise yeti yetimleri ile
mek.nda sakatlanmaktadr.
+edenin tanmlanmasndaki ve sakat bedenin retilmesindeki 'arkllklarn
temelinde yatan 'arkl toplumsal ilikiler ve retim bi#imlerinin olmasdr.
-r toplumunda, yaad toplumdan ayrtrlmayan, toplumsal ilikilere,
retime d.hil edilebilen sakatlar, kapitalist retim bi#imi ve toplumsal
:%
/ic(ael $liver, 0akatlk ve Kapitalizmin 1kselii, 0akatlk Calmalar, =er. =ikmen ezmez, 0ibel
1ardmc, 1ldrm Nentrk, Cev. Oerit urak 7ydar, Ko <niversitesi 1aynlar, !stanbul, :;%%, s. /0>8.
::
Kay 0c(riner, 0akatlk Calmalar 2erspektifinden 0akat !sti(dam 0orunlar ve 2olitikalar3 ir 'luslararas
1aklam, 0akatlk Calmalar, =er. =ikmen ezmez, 0ibel 1ardmc, 1ldrm Nentrk, Cev. Oerit urak 7ydar,
Ko <niversitesi 1aynlar, !stanbul, :;%%, s./15.
H
ilikiler ile 'arkl bir ekilde konumlandrlmlardr. -apitalist retim ilikileri
#er#evesinde %rgtlenen toplum gndelik hayatta sakatlar dlar.
/G
Tasarlanan kentsel mek.nlarda bu balam i#erisinde sakatlar toplumsal
gndelik hayata katlmaktan alkoyar
/5
, gndelik yaamda yoklar hanesine
ya"ar.
-apitalist modernleme ile sakatlk tbba ve tp u"manlarna havale
edilmitir. +u anlay tm yaam alanlarnda i#selletirilmitir. (ndelik
hayatn rutinleri i#erisine derinlemesine yerlemi olan bu i#selletirmenin
d"eyini kentsel mek.nlar kusursu" bir ekilde g%sterir. &nun i#in yeti
yitimi olan bireylerle gndelik hayatta #ok nadir karlalr ve iliki
kurulabilir. Cakat bireyler gnlk hayatta birer %"ne deil, genellikle acma,
merhamet ve yardm etme duygularn uyandran 3nesne4ler olarak
toplumsallaabilmektedirler. Toplumsal veya kiisel vicdani sorumluluun
bir par#as olarak g%rlr.
9apitalizmin ykseliiyle birlikte sakatlk insanlarn ya ,alma temelli ya
da ihtiya, temelli paylam sistemine tahsis edilmelerini salayan nemli
bir snr kategorisi haline gelmitir# 7olaysyla hem kategoriletirme hem
de yardm konusundaki artan uzmanlama, dnyadaki artan
rasyonellemenin bir ilevidir#!
$0

+u rasyonellemenin bir sonucu olarak sakatlk tbba, sosyal yardma
havale edilir. ,eti yitimini sakatla d%ntren kapitali"min #almaya,
retime, art deer retimine dayanan, eitsi"lik "erine ina edilen
sistemi, retim koullarn ve devamn salayan yeniden retim ilikilerine
ve bunlar temelinde %rgtlenen kentsel mek.n6toplumsal ilikilere
baklma".
9ol kola giden emein metalamas ve kentleme sreci &'( giderek
daha sakatlayc olan ,evrelerin ortaya ,kmasna yol a,t# 7aha ncesinde
de gzlemledii zere, on sekizinci yzyl sonunda sanayi kentinin ortaya
,k, +eodal ,an sonlarnda meta ilikilerinin ortaya ,kyla birlikte
:?
Kapitalizm feodalizm karsnda (kim duruma geldike yeti yitimli bireyi dlayan koullar da yaratr.
Oeodal toplumda sakat bireye kar dlayc, aa#layc tavrlar olmasna ra#men kapitalizmdeki gibi maddi
temeli yoktur.
:E
rendan @leeson, .+eknoloPi 0akatlayc Kentin <stesinden @elebilir miR9, 0akatlk Calmalar, Fd.
=.ezmez vd., Cev.3O..7ydar, Ko <niversitesi 1aynlar, !stanbul, :;%%, s.?J&.
:I
/ic(ael $liver, a.g.m., s.//=.
%;
yava yava ykselie ge,en sakat kiilerin toplumsal6mek*nsal
dlanmas olgusunu billurlatrd#!
$;
$retim ve yeniden retimin rasyonel 7en 'a"la kar elde etmeye sermaye
birikimini arttrmak8 %rgtleniinin Taylordan balayarak retimin
standartlatrlmas beraberinde getirdii standart beden ve yetilere sahip
olanlar kapsamtr. Ctandardn kef mek.nn bi#imlendirmenin bilimi
olarak mimarinin temelini oluturmutur. Ctandart, normal6salam beden
"erinden kurgulanmaktadr. (ndelik hayat en youn ekilde kentsel
mek.nda kendini g%sterir.
%u normallik aray ya da i,sel bir z aray, belirgin derecede modern
olan bir bi,im ilevden sonra gelir! hareketinin ya da yorumunun ortaya
,kaca balam salad# ' 8):odern ,an ilev takntsnn kkeninde bu
standardn! kef yatar# Ae BorbusierCin &2D$E( savunduu zere,
mimarinin temelleri insann boyutlar ve igal ettii mek*n tara+ndan
belirlendiini dnd estetik bi,imler tara+ndan salanr# %edensel
,eitlilii ve +arkllklar reddedip normallii salam beden zerinden tari+
eder!
$E
(ndelik hayatta kendimi"i yeniden retirken tkettiimi" gnlk eyler
olan barnma, yemek, giyim gibi eyler retimin, art;deerin, mlkiyetin
anlatlabilmesi 7*arvey, /009J =>=8, gndelik hayatta g%ml olan
ilikilerin ve yaplarn nasl ortaya #karlabileceine baldr. (ndelik
hayatta insanlar deneyimlerini eitim, retim, barnma, elenme vb.
alanlarda bulunarak edinir. +u alanlardaki deneyimler, modern mek.n
kentlerin yaygnl nedeniyle #ounlukla kentsel mek.nlarda
ger#eklemektedir. -entsel mek.nlarn tasarlanmas bir anlamda gndelik
hayatta ya da bu saylan alanlarda kimlerin yer alacan, kurulan gndelik
toplumsal ilikilere kimlerin d.hil olabileceini ve kentsel mek.nda bu
alanlara %"g 3salkl4 deneyimler yaayacan belirler.
Cakat bireyin, kentsel mek.nda bulunabilmesinde, mek.nda hareket
edebilmesi %nemlidir. )nk kentsel mek.nda ulam6eriim, g%rnr olma
ve mek.nsal ve toplumsal ile olan iliki bakmndan bir#ok veriyi ortaya
:J
rendan @leeson, a.g.m., s.?&?.
:&
Sob -mrie, .0akatlayc Cevre +asarm9, 0akatlk Calmalar, Fd. =.ezmez vd., Cev.3O..7ydar, Ko
<niversitesi 1aynlar, !stanbul, :;%%, s.???.
%%
#karabilmektedir. "ellikle kentsel mek.na ve6veya kentsel mek.nlar
arasnda ulam6eriim mek.nn politik olduu %nermesi ile bakldnda
kentsel mek.n i#in daha 'arkl bir okuma yeti yitiminden nasl bir sakat ve
sakatlk yaratldn mek.nsal;toplumsal olarak ortaya koyabilir.
*la+
)eitli yeti yitimi bulunan bireyler dier bireyler g%re ya hi# ya da daha a"
kentsel mek.n kullanmaktadrlar. 2aha #ok evlerde veya #eitli kapatma
kurumlarnda kapal kalmakta bir #eit hapis hayat yaamaktadrlar.
-entsel mek.nda bulunanlar ise kentte bulunabilmek i#in "orluklar g%"e
alanlar veya baml hareket edenlerdir.
(ndelik hayatta toplumsal ilikinin ger#ekletii kentsel mek.nlar,
herkesin ulaabilecei bir tasarma sahip deillerdir. -entsel mek.nn
kullanm i, eitim, tketim, retim, elence gibi etkinlikler aracl ile
ger#eklemektedir. +u etkinlikler 'aaliyetlerde kendine yer bulamayanlar
%"ellikle yetersi" eriim artlarna sahip olanlardr. -apitalist kentlerin
eitsi"lik reten yaps kentte yaayanlar ayrtrrken #eitli hi"metler,
'rsatlara ve olanaklara eriimlerini de belirler. Aitime, sala, sosyal
yardmlara, istihdam olanaklarna vb. eriim sn'sal, cinsiyet, etnik,
kltrel olarak 'arkllk g%sterdii gibi bedensel olarak da 'arkllk g%sterir.
+u 'arkllklarn sralamasnda her "aman sn'sallk en alt basama
oluturur. 2ier 'arkllklar buradan devam etmektedir. Cakat birey sn'sal
yap itibari ile st sn'a mensup ise alt snDara mensup bir sakat bireyden
daha 'a"la eriim imk.nna sahiptir. ,oksul kesimde yeti yitimi daha derin
ve byk bir sorun olarak yaanr. ,oksulluk gibi yeti yitimli n'usun
dalm da gelii g"el deildir. Cakatlk sadece kurbanlarnn yoksulluunu
garanti etme" ayn "amanda ve %nemli oranda yoksulluk sakatln en
byk nedeni olmay garanti eder.
/?
+u a#dan eriim nasl sn'sal ve bedensel %"ellikler tara'ndan
belirleniyorsa ulamda ayn ekilde belirlenmektedir.
/>
+ir yerden bir yere
gitmek gibi basit bir eylem olarak dnlen ulam kentsel mek.n
:>
/ic(eal $liver, a.g.e., s.%?.
:H
Friim ve ulam o#unlukla ayn anlamda kullanlmaktadr. 7ncak bu almada ulam meknsal anlamda bir
(areketlili#i ifade ederken eriim zellikle (izmetlere ve frsatlardan faydalanmay ifade etmek iin
kullanlmaktadr.
%:
arasnda dolam, kentsel mek.nn ve toplumsaln %rgtlenii ve dokusu
itibariyle gnm"de bir sakat i#in pek #ok g#l i#inde barndrr.
G0
Klam, kent i#inde yaplan tm yolculuklar, hareketlilii kiisel ya da toplu
olan yolculuklar kapsar. -entsel mek.n 'ormlarnn oluumunda etkindir.
-entsel ulam bir kentte aktivitelerin dalmn, ara"i kullanmn da
belirler. TeknoloBi ile birlikte ulamn geliimi yaygnlamas tarihsel olarak
ulalabilme #apn geniletmi ve h"n arttrmtr.
G=
-apitalist kentlerin
mek.nsal olarak genilemesi 'eodal retim tar"nda daha snrl bir alanda
hareket edebilme ans bulan sakat birey i#in uygun koullar yaratlmad
i#in hareketinin kstlanmasna yol a#ar. Tm bunlarn yan sra hangi
%"elliklere sahip bedenlerin kentsel mek.nda bulunabileceini belirler.
Klam salamaya d%nk alt yap, ara#lar ve toplu tama kentsel
mek.ndaki hareketlilii bi#imlendirmektedir. Toplu tamann tm
kentlilerin kullanmna a#k bir kamu hi"meti olmas
G/
gerekirken yeti yitimli
bireylerin kullanmna uygun olmamas, ulama eriimi engelleyerek
kentsel mek.nda en dlayc mekani"malardan birini oluturur. Klamn
bir kesim i#in eriileme" olmas durumunda ise,
Foplumsal sonu,lar bakmndan ayrmc bir kent yaratlyor# 1nk herkes
eit ekilde hareketli deil, insanlarn uzaklkla ilgili skntlarn stesinden
gelmelerini salayacak olan yollardan biri olan kent i,i toplu ulam asla
herkese garanti edilemez#!
--
&luturulan bu mekani"ma yeti yitimli olan bireyin kentsel mek.nda
hareketini kstlamakta, engellemekte, kiilere ve6veya belli mek.nlara
baml hale getirilmekte ve toplumsal ilikilerde bams" hareket
edemeyen, acnacak bir duruma drlmektedir. :ma bu durumda
?;
FriilebilirlikQulalabilirlik kapsamnda gelimi pek ok lke gibi +rkiye"de de eitli almalar
yaplmaktadr. 4zellikle ulam konusunda kentsel meknda zellikle ortopedik sakatlara ve krlere ynelik alt
yap, ulam aralarnda dzenlemeler yaplmaktadr. u dzenlemeler kapitalizmin sakatlayc zelli#inden
vazgeti#ini de#il Defebvre"nin belirtti#i mekanda retimden mekann retimine geti#ini ve
Aarvey"in50ermayenin /eknlar ve 0osyal 7dalet ve Ne(ir isimli eserlerine baklabilir8 ba(setti#i sermaye
birikimi srelerinden krize giren sistemin sermayenin :. Cevrimi ile krizi ama refleksidir. =o#al olarak bu
refleks tek bana de#ildir. Kapitalizmin dezavantaPlarn avantaPa evirme .yetene#i9nin, toplumsal farkndalk,
(ak mcadelesi ve sakatlarn zellikle gelimi lkelerdeki sakat (areketinin bir sonucu olarak okunabilir. u
konu farkl bir yaznn konusu olacak kadar geni oldu#undan, bu alma kapsamna alnmamtr.
?%
/etin Nenbil, .'lam9, Kentsel 2lanlama 7nsiklopedik 0zlk, =er.3 ./eli( Frsoy, 6inova 1aynclk,
!stanbul, :;%:, s.:J;B:J%.
?:
Fla abalk 0utcliffe, .+oplu +ama9, Kentsel 2lanlama 7nsiklopedik 0zlk, =er.3 ./eli( Frsoy, 6inova
1aynclk, !stanbul, :;%:, s.E?H.
??
Sob -mrie, a.g.m., s.??&.
%?
genellikle kentsel mek.n ve hareket etmeyi salayan mekani"malarn
sakatlayc y%n dikkate alnma", 3doal4 g%rlr. -entsel mek.n;
toplumsaln ilikisi ve birbirini besleyen bir yapya sahip olmas yeti
yitiminden kentsel mek.nda ulam aracl ile sakatlk yaratmaktadr.
(ndelik hayatn %nemli bir par#asn oluturan ulam kentlerde nasl
yaadm", nasl var olduumu"u g%steren ayrntlardan birisidir.
Fe'ebvrenin
G5
dedii gibi asl deiim gndelik hayatn esrarengi"
derinliklerinde olup biter. (ndelik hayatn #ok sradan g%rnen ama pek
#ok y%n ile mek.n, toplumu ve kapitalist retim tar"n sakatlk
balamnda ulam g%sterebilmektedir.
'TAB*L,&A 'AKATL(K
stanbul iki ktay birletirme %"ellii ve #eitli uygarlklara ev sahiplii
yapm olmas ve onlara ilikin tarihi, doal g"ellii onu her "aman #ekici
klmtr. -apitalist d%nemde ise bu tarihin yanna retim ve yeniden
retimde yer kapmaya #alan bir stanbul eklenmitir. -apitali"min bir
kenti olmas ayn "amanda toplumsal #atmann da alan haline
getirmitir.
)ounlukla 3salam4 bedenlerin stanbulu anlatlm tari' edilmitir. +u
kentte yaayan, bu kentin sakatlad insanlar yok saylm, g%rme"den
gelinmitir. :ncak her trl "orlua karlk stanbula tutunma #abas
vardr. stanbul pek #ok insan i#in olduu gibi sakatlar i#in bir mcadele,
hatta her dakikas ve "erresi mcadele i#eren bir alandr. +elki onun i#in
sakat bireyler stanbuldan bahsederken, onu, ulalamayan bir sevgiliden
bahseder gibi byk bir sevgiyle 3ak4la anlatmaktadrlar. stanbul onlar
i#in srekli ulamak i#in #abaladklar kimi "aman ulatklarn
sandklarnda mutlu olduklar bir kenttir.
,ldan yla byyen mek.nsal olarak genileyen stanbulda yaayanlar
i#in ulam bal bana %nemli bir sorundur. Cakat bireyler i#in bu daha da
katmerli derin mev"ular i#eren bir sorun olmann %tesinde sakatl da
yaratt, hayati tehlike i#erdii i#in %nemlidir.
?E
Aenri Defebvre, a.g.e., s.%E?.
%E
stanbul
stanbul ekonomi, n'us ve siyasi a#sndan Trkiyenin bata gelen
kentlerinden biridir. :yrca n'usa oranla sakat saysna bakldnda
stanbulun i#inde bulunduu <armara +%lgesinin L //,1 oran ile youn
sakat n'usa sahip b%lge
GH
olduu g%rlr. /00/ ylnda yaplan
#almaya
G9
g%re Trkiyenin n'usunun L=/,/>unu sakat bireyler
oluturmaktadr. :ncak Trkiyede geni kapsaml ve gncel olarak sakat
saylarn veren herhangi bir aratrma yoktur. )eitli resmi kurumlara
kaytl olanlarn, sakatlk raporu, maa alanlar veya belediyenin yapt
#almalar ile kayt altna alnanlardan oluturulan saylar bulunmaktadr.
*erhangi bir kayt yaptrmayanlar bu sayya d.hil deildir. +unun i#in sakat
birey says net olarak bilinmemektedir. /00? ylnda stanbul +ykehir
verilerine g%re kaytl 5H.11?, /00> ylnda +aclar +elediyesinin
d"enledii >. Angelliler Murasnda ise kaytl sakat birey saysnn =9? bin
olduu belirtilmitir.
G1
Iakat genel Trkiye ortalamas olarak verilen L=/,/>
oran
G?
ile T$-in verilerine g%re
G>
stanbul n'usu =G.?H5.150 olarak
alndnda stanbuldaki sakat says =,H milyonu ge#mektedir.
Alan $al+as
)alma kapsamnda ortopedik ve g%rme yeti yitimi olanlar ile
derinlemesine g%rmeler yaplmtr. Nitel aratrma y%netimiyle
ger#ekletirilen alan #almasnda => kii ile derinlemesine mlakat
yaplm, mlakat tekniine uygun olmayan / g%rme elendikten sonra
=1 g%rme dikkate alnmtr. -atlmclarn ?inde ortopedik 1sinde de
g%rme yeti yitimi bulunmaktadr.
stanbulda ulam nasl saladklar ve stanbul i#in ne dndklerine
ilikin olarak sorulan sorulara ilikin mlakat =1 kii ile <art;Nisan /0=/
tarihleri arasnda ger#ekletirilmitir. (%rmecilere yar yaplandrlm
soru 'ormu uygulanmtr. -artopu teknii ile ulalan katlmclarn 1si
kadn =0u erkektir. =G kii stanbula 'arkl bir kentten gelmitir. :ilesi
?I
!smail +ufan, 4zgn 7rn, +rkiye 4zrller 7ratrmas :;;: !kincil 7naliz, +<!+7K, 7nkara, :;;J, s.%&.
?J
=evlet !statistik Fnstits, +rkiye 4zrller 7ratrmas, 4T!=7, 7nkara, :;;:.
?&
a#clar elediyesi, H. Fngelliler Nuras, a#clar elediyesi Kltr 1aynlar, !stanbul, :;;H, s.?&.
?>
u oranda tek tek yaplan bir saymn sonucu olmamakla birlikte +rkiye 4zrller !daresi tarafndan
yaptrlan en geni kapsaml almann sonucu bulunan bir orandr.
?H
+<!K, .6fus 2roPeksiyonlar9 Aaber lteni, (ttp3QQ,,,.tuik.gov.trQ2reAaberultenleri.doRidU%I>EE,
Friim3:;.;%.:;%E.
%I
stanbula g%# ile baka bir kentten gelmi, ancak kendi stanbul doumlu
olan 5 kii bulunmaktadr. #lerinde doutan yeti yitimli olarak doanlar
7=G kii8 olduu gibi #eitli hastalklardan ve ka"adan dolay sonradan 75
kii8 yeti yitimine urayanlar bulunmaktadr. stanbulun her iki yakasnda
da oturan katlmclara #almann amacna uygun olarak kentsel mek.nda
bir ekilde bulunan, bulunmaya devam edenlerden olumutur. -artopu
teknii ile ulalan g%rmeciler onun i#in #alan veya daha %nce #alm
7imdi emekli veya i arayan8 olan, ayn "amanda sakat derneklerinin
#almalarna katlan ye veya yelerin arkada #evrelerindendir.
-atlmclara, kentsel mek.nda ne kadar ve nasl hareket edebildiklerini
ulamn hayatlarn nasl etkilediini anlamaya y%nelik sorular
sorulmutur. +u sorular ile mek.nda hareket ederken bir yere ulamaya
#alrken kentsel mek.n; toplumsal ilikinin nasl i#i#e ge#tii, stanbula
ilikin tm dlayc deneyimlerine ramen stanbulun neden va"ge#ilme"
olduu anlatmlarn nda anlalmaya #allmtr.
stanbul,-a *la+
(ndelik hayat i#erisinde kendine kentsel mek.nda bir ekilde yer a#an
sakat bireylerin stanbulda hareket etme konusunda karlatklar
"orluklarn u'ak detaylardan balayarak daha kapsaml d"enlemelere
kadar u"and g%rlmtr. stanbul, inaat halinin srekliletii bir
kentsel mek.n hareket edebilmek i#in srekli tetikte olmay gerekli
klmaktadr. *em ka'a hem beden olarak ulam yorucu ve cesaret isteyen
bir durumdur.
(ndelik yaamlarn devam ettirmeye #alan sakatl bulunan bireyler
her eyden %nce 3normal4 bir stanbulda yaayan bireyin kentsel
mek.nlar arasnda ulamaya #altnda yaadklarndan #ok 'arkl eyler
yaamakta ve hissetmektedir. +ams" hareket etmekte "orlandklar pek
#ok alan olduunu ve bunlar yaantlarndan %rnekler vererek
anlatmaktadrlar. :ma %nemli noktalardan biri dnmelerinin
engellenmesidir. +ir yerden bir yere giderken 3nasl gidecekleri4 dnda bir
ey dnmeleri, 'ark etmeleri engellenmektedir. )nk sakat kii bir yere
ulaabilmek i#in uygun yol, ara# ve yardm bulmaya #almak, "orluklara
#%"mler retmek, hesaplamalar yapmak, srekli dikkat etmek "orundadr.
%J
%ir yerden bir yere ulam ciddi problem' %iz engellilerin zgr
dnmesini de engelleyen nemli +aktrlerden bir tanesi# ?er kii belli
bir yerden belli bir yere giderken ben o yere ulaabilmek i,in hangi yollar
kullanaym diye aklnda' 8ise: baka bir ey dnemez#' %u zgr
dnmesini engeller#!
G3

(%rmeciye g%re yeti yitimi olan birey hareket etmeye #altnda %nne
#karlan engelleri alt edebilmeyi dnmek "orunda braklmaktadr. +u
"orunluluktan kaynakl olarak kentsel mek.n bireyi sakatlamasnn yan
sra yormakta, tek y%nl dnmesini, #evreyle ilgilenmesini
engellemektedir.
-entsel mek.nda yaplan deiiklikler kentte yaayan pek #ok insan
etkiler. "ellikle yallar, #ocuklar ve sakatlar daha #ok etkiler. :llm,
%renilmi bir mek.nn deiimi sakat kiiler "erinde 7eer kendilerine
uygun hale getirilmemise8 olumsu" etkileri olmaktadr. +ireyin kentsel
mek.nda hareket ederken kendisine #i"dii yoldan, oluturduu strateBiden
ve uygulad taktiklerde deiiklik yapmas gerekmektedir. (%rmedii ve
yryemedii veya yrmekte "orland i#in o mek.n tanmas, o mek.na
g%re kendini uyarlamas "aman almaktadr. stanbula kendini kabul
ettirmeye balamken yeniden u"aklatrlm olmaktadr. +ir bakma her
gn gibip geldii, bildii stanbul, yaplan deiikliklerden dolay sakat
kiiyi yabanc hale getirmektedir.
Bir de srekli deiim oluyor. Kentsel deiim olduu iin srekli deiim yle bir ey
oluyor bundan bir sene nce gittiimiz yere bir sene sonra gittiimiz de ok byk deiiklik
hissediyoruz ve ya baka bir yere geldik zannediyoruz ani bir de!a deiiklik ya"#lsa da
yle kalsa sorun deil ama srekli bir eyler deiiyor. Kald#r#mlar srekli yenileniyor$ yollar
srekli deiiyor$ yenileniyor cadde dzenlemeleri ya"#l#yor. %rekli deitii iin bu bizi zor
durumda b#rak#yor. &abi gittiimiz yerde yabanc#l#k ekiyoruz. Bize sorun #kar#yor.'
()

stanbul, kapitalist kent olmann tm %"elliklerini bnyesinde tamaktadr.
)alma esas deer olarak alndndan #alabilecek 3salam4 bedene
sahip olanlar i#in ulam dnlmektedir. )alanlarn iyerine gidip
gelirken veya dier etkinlikler i#in kulland toplu tama her "aman
sorunludur. ,aplan d"enlemeler, planlamalar, 3normal4 bedene sahip
E;
7.@., Frkek, E;, E 6isan :;%:.
E%
0.=., Frkek, EH, :; /art :;%:.
%&
insanlarn ie gelip gidecei, hatta onlarn bile 'a"lasyla "orlanaca bir
ekilde yaplmaktadr. -entsel mek.nda hareketlilii salamada kullanlan
yollar, ara#lar sakat bireyler i#in olduk#a skntldr.
:raba ve insan trafini ayrmak ve yayalarn rahat hareket etmesini
salamak i#in yaplan kaldrmlar sakat bireyler i#in ayn eyi i'ade
etmemektedir. stanbulun pek #ok kaldrms" yolu olmakla birlikte olan
kaldrmlar da ilevine uygun kullanlmamakta veya 'arkl ilevler i#in
kullanlmaktadr. ,ayalarn kullanm i#in yaplan kaldrmlar, yayalar tat
trafinden ayrd i#in daha gvenli olmas beklenir. -aldrmlar yryerek
ulam salamann bir aracdr. :ncak bu saylanlar 3normal4 bedenliler
i#in s%ylenebilir. stanbul kaldrmlar sakat bireyleri istememektedir. )nk
kaldrmlar 3igal4 altndadr.
9aldrm zerlerinde ite igaller sz konusu bu igaller bizim rahat
yrmemize engel oluyor daha ,ok yolda yrmeye kalkyoruz# Holda da
trafk, arabalarla byk sorun yayoruz#!
G$
+u igal bir anlamda sakatlarn nerede nasl bulunmas gerektiini
belirlemektedir. An rahat yrnebilecek alanlar olmas gereken kaldrmlar
tabelalar, direkler ve aa#lar ile donatldndan g%rme yetisi olmayanlar
i#in hayati tehlikelere yol a#abilmektedir. Tekerlekli sandalye kullancs
sakatlar ise kimi "aman kaldrma bile #kamamaktadr.
5zellikle kald#r#mlarda ok sorun ya#yoruz Kald#r#mlar en rahat yryebileceimiz
yerler. *rabalar#n# koyuyorlar$ direkler dikiyorlar$ geliigzel tabela koyuyorlar. +okantan#n
nnden geiyorsun$ ierisi yetmiyor$ d#ar#ya at#yorlar masalar$ sandalyeler. &abi
ar"#yorsun. ukar#ya tabelay# alak as#yorlar$ yrrken ka!an# ar"#" vurabiliyorsun.'
(,

@rmeci ie giderken tekerlekli sandalyesi ile srekli tat trafi#inin oldu#u ve olduka
yo#un bir yolu kulland#n belirtmitir. 6eden kaldrm kullanmad# soruldu#unda yle
demektedirV
-nk kald#r#mlar var ama$ o kald#r#mlar# kullanamad##m iin ne ya"abilirim caddeden
gitmek zorunday#m ani he" dediim gibi eve gidi" geldiimde ie gidi" geldiimde he"
dualarla gidi" geliyorum...'
((

E:
0.=., Frkek, EH, :; /art :;%:.
E?
., Frkek, ?H, :% /art :;%:.
EE
6.6., Kadn, E;, E 6isan :;%:.
%>
Kaldrmlar kullanamadklar iin tat yolunu terci( eden katlmclar burann kaldrma gre
da(a az te(likesinin oldu#unu, en azndan bir uyarc olabilece#ini5arabann korna almas
gibi8 belirtmektedirler. 1olu terci( etmelerini kaldrmlarda karlatklar zorluklarn bir
sonucu olarak, bir zm yolu olarak anlatmaktadrlar. Katlmclardan (em tekerlekli
sandalye kullancs (em de krlerde kaldrm yerine yolu terci( etmeleri farkl yeti yitimleri
olmalarna karn benzer sebeplere dayanmaktadr.
.addede yryorum ben genelde. /iyorum en az#ndan kula#m duyuyor' diyorum.
Kald#r#m# hi kullanm#yorum. en az#ndan araba geldiinde korna al#nca daat diye ben
duruyorum$ araba eki" gidiyor. *ma kald#r#mda hayatta yryemiyorum. Birde aa
dikiyorlar kt diye ka!an# ar"#yorsun. &abela ak#yorlar ortaya ondan sonra bir ey$
kocaman bir ey dikiyorlar$ beton koyuyorlar dizini$ aya#n# ar"#yorsun. 0asgele koyuyorlar
yani.'
(1

!stanbul"un kimi yerlerine .Friilebilir !stanbul B:;%:9 almalar kapsamnda, !mar 1asas
gibi yasalar, eitli kurum ve kiilerin at# davalar sonucunda eitli meknsal dzenlemeler
de yaplmaktadr. 7ncak yaplan dzenlemeler ksmidir, bir btnlk arz etmemektedir. elli
bir standardn olmamas, yaplanlarn uygulanmamas sz konusudur.
Kald#r#mlar# en aa# indirmesi laz#m$ ram"alar# rahat #kaca#m#z gibi ya"malar# laz#m.
Baz# eylere gidiyoruz oyun yerlerine gidiyoruz$ baz#lar#nda ram"a var baz#lar#nda yok.'
(2

1aplan dzenlemeler btnlkl bir planlama erevesinde yaplmad# iin da(a byk
sorunlara da yol aabilmektedir. =zenleme yapld#n dnerek (areket eden bir tekerlekli
sandalye kullanan bir grmeci kaldrmn bir ucunda kaldrma kabiliyor ama di#er ucuna
geldi#inde inece#i rampann n kapatlm olabilmektedir. u durumda yardm istemektedir.
3ecbur arkadalar geliyor$ yard#m# oluyor$ kald#r#yorlar$ indiriyorlar kald#r#mda.
..kald#r#mda yksek$ ok yksek olmasa yine iniyorum olmazsa mecbur yine aa# kadar
ineceim$ bir yerde ram"a ya"m# ora kadar geliyorum. Bak#yorum ka"atm#lar$ mecbur yine
iki yz metre ileri gidiyorum.'
(4

/evcut sistemin almay merkezi yere koymas ve almann en verimli en fazla art de#er
retebilecek olan standart beden ve yetilere sa(ip insanlar tarafndan gerekletirilmesine
ynelik bir rgtlenmesi sz konusudur. u rg, farkl bedenleri, yetilerde eksikli#i olanlar
dlamaktadr. =lama, alamad#, retemedi#i iin (em retimden (em de yeniden
retimde gereklemektedir. Calma ve kentsel meknda bulunma yeti yitimi olanlara uygun
EI
O., Kadn, ?H, :% /art :;%:.
EJ
A.!., Frkek, E?, J 6isan :;%:.
E&
$., Frkek,EE, J 6isan :;%:.
%H
grlmemektedir. @rmecilerin (epsi bir ekilde alan ya da da(a nce alm olan
kiilerdir.
E>
/eknsal ve toplumsal olarak fark edilmeyen sakat bireyler bir ekilde fark
edildi#inde de kabul grmemektedir. !e gidip gelirken grmeciler !stanbul"un di#er
sakinlerinden eitli olumlu tepkiler aldklar gibi 5bu alnan tepkiler .sakat ama alyor9
trnden olmaktadr ki bunun da olumlu olup olmad# tartmaya aktr8 da(a fazla olumsuz
tepkiler almaktadrlar.
5alla kimisi diyor ki kardeim grmyorsun senin sokakta ne iin var6' diyor ben de
senin ne iin var6' diyorum.'
(7

rnein ben gidi" geliyorum senin bu yamurda ne iin var d#ar#da' %ana ne kardeim
ya'
18
Kentsel mekndaki dzenlemelerden kaynakl olarak zorluk eken sakat bireyler ayn mekn
kullanan insanlarn olumsuz eletirilerin maruz kaldklar gibi (areketlerine de maruz
kalmaktadrlar. !stanbul"da var olabilmek iin yaratlan nlerine karlan zorluklarla
bo#uurken di#er yandan .normalQstandart9 bedenlere, yetilere sa(ip bireyler iin acma ve
ibret nesnelerine dnmektedirler. u toplumsal iliki kurmay engelleyici dlayc bir tutum
(aline gelmektedir.
a mesela biz bazen elimizde bastonla geiyoruz vah yaz#k9 :ani *llah kimseyi byle
etmesin' ya yani bu szlerle veya ne bilim ite kolunuzdan tutuyorlar yaz#k *llah sizin gibi
kimseyi etmesin.' Biz bize byle hani ac#yarak davran#yorlar.'
1)

Bak#yorlar diyosun$ ey ibret almak iin bak#yorlar diye dnyorsun. ;nceden
bakt#klar#nda ac#yorlar m# diyordum. <iye byle bak#yorlar diyordum. Ben to"luluklara
!azla girmeyi sevmiyorum.'
1=
7cmann dnda grmecilerden (areketlerini do#rudan engelleyen kazara olan
davranlarla da karlaanlar olmaktadr.
Bastonumuzla ite yrrken insanlar#n ok byle hareketli olu" byle bize ar"malar#. <e
bilim ite duyars#z olmalar# tabi duyarl# insanlarda var. *ma duyars#z daha ok var. ;rnein
yolda gidiyorsun elinde baston. *dam geliyor bir vuruyor$ bastonu te"etaklak gnderiyor.'
1,

@rmecilerin aka ifade ettikleri gibi !stanbul"da ra(ata dolamalar, toplumsal iliki
mekndan dlanmamalar mmkndr. Kentsel meknda yaplacak dzenlemeler ve bunlarn
E>
@rmeciler arasnda almayan sadece %& yanda bir kii bulunmaktadr. u tekerlekli sandalye kullanan
grmeci de (er yere arkadalaryla gitti#ini gezdi#ini belirtmitir.
EH
O., Kadn, ?H, :% /art :;%:.
I;
6.6., Kadn, E;, E 6isan :;%:.
I%
A., Kadn, ?%, :; /art :;%:.
I:
F., Frkek, %&, J 6isan :;%:.
I?
7., Frkek, E%, :; /art :;%:.
:;
uygulanmas gerekmektedir. 7ncak yaplan dzenlemelerin kullanlmamas sakatlarn
alamadklar yani retimde ve yeniden retimde olamadklar olmamalar gerekti#inden
kentsel meknda da yani ksaca gndelik (ayatta olmamalar normalletirilmekte. 1aplan
dzenlemelerde sakatlar mu(talk ve acma nesnesi olarak snflayan sistemin genel
ideoloPisi kapsamnda gnlk yaama zaten kabul edilmemektedirler. unu gnlk (ayatta
yaayan deneyimleri zerinden en azndan (isseden grmeciler kendilerinin gerekli
dzenlemeler ile kimseye mu(ta olmayacaklarn belirtmektedirler.
:i yard#m istemeyiz$ kimseye ihtiyac#m#z yok. %adece duraklarda var#r#z$ u gelenin
numaras#n# sorar#z vatandaa. >neceimiz yeri de biliriz biz?.@Bize imdi otobste
sinyalizasyon var$ ses var. Ao!r am#yor. Ben o!re diyorum bunun sesini a' veya
ka"at#yor$ ding dongdan anl#yorum ki o otobste sesli sistem var. %esleniyorum orada
vatanda sesleniyor$ nerede ineceksin6' %ana ne nerede ineceksem inerim.' Ben sana
sylerim.' <iye sen syleyesin' diyorum.'
1(

.addeleri geerken muhakkak yard#m al#yorum caddeleri kavaklar# yard#ms#z gelmenin
imkBn# yok. /ediiniz bu alt ya"# buna uygun olsa$ sesli ##klar$ yaya geitleri uygun olursa
tabi geebiliriz. *ma byle yerler ok ok az.'
11

7yrca bazen grmecinin belirtti#i gibi sakat bireylerin (areketleri gzetim altnda
olabilmektedir. $ zaman kardan gelen tepkiden kaynakl olarak paniklemeyebilmektedirler.
Bir de en u!ak bir eyde kar#m#zdaki insan hemen tereddt ediyor$ "anik ya"#yor. Cnun
yznden kaza ya"abiliyoruz. oksa kimse mdahale etmese$ "aniklemese ben rahat rahat
yryorum. Bildiim yerde bazen niye kaza ya"#yorum. 3illetin "aniinden dolay#. 3esela en
u!ak bir sendelemede insanlar hemen korkuyorlar.'
12
'lamn sa#lanamamas durumunda, yeti yitimli bireyler belirli meknlarn dna
kamamakta, farkl meknlarda bulunamamaktadr. .6ormal9 bir birey gibi meknlara
ulaamamaktadr. Kentsel meknlara ulaamama gnlk (ayatlarn farkl yaamalarn
getirmektedir. 'lam iin ara kullanmnda da benzer zorluklar yaamaktadrlar. 4zellikle
otobslere binerken rampalarn olmamas, kaldrmlarn yksekli#inden dolay otobsn
dura#a tam yaklaamamas, sesli bilgilendirmenin yaplmamas, kalabalk olmas
grmecilerin belli bal sorunlarn oluturmaktadr. yle sorunlar yaanmasnn yan sra
zorluk yaamad#n syleyen grmeciler de bulunmaktadr. Torluk yaamad#n syleyen
grmeciler metroyu kullanmaktadrlar. /etroyu kullanan tekerlekli sandalye
IE
7.., Frkek, IJ, :: /art :;%:.
II
*., Frkek, IJ, :: /art :;%:.
IJ
4., Frkek, ?%, :; /art :;%:.
:%
kullanclarndan birisinin kulland# tekerlekli sandalyenin n tekerlekleri byk oldu#u iin
metronun platforma tam yanaamamasndan dolay arada kalan bolu#a taklmamaktadr.
I&
7a#da grmecilerin belirtildi#i gibi yeti yitiminden dolay kullanlan aracn niteli#i
ulamda kolaylklar sa#layabilmektedir.
3etroyla geliyorum. benim arabam byk teker rahatla kullan#yorum.'
1D
Benim gibi bir engelli iin zorluk yoktur. 3etroya atlad#m m# her yere gidersin 3etroya
atla her yere git.'
17

stanbul$u K%yaslama
@rmeciler genel olarak !stanbul"u geldikleri veya bildikleri kentlerle, krsal alanlarla
kyasladklarnda olumlu de#erlendirmektedirler. Oakat grmecilerden biri kk yerlerin
ulam asndan da(a fazla imkn oldu#unu belirtmektedir. u katlmc grmesindeki yeti
yitimine ra#men memleketinde bastonsuz dolaabildi#ini ama !stanbul"da bastonsuz
dolamann mmkn olmad#n ifade etmektedir.
Ben daha nce yaad##m iin memlekette Ba!raEdayd#k hatta orada baston da
kullanm#yordum. C zamanda >stanbulEa gelmeden nce baston !alan bilmiyordum$
bastonsuz dolaabiliyordum. "roblemler olmuyor deildi oluyordu ama dola#yordum
>stanbulEda bastonsuz dolaamazs#n#z imkBns#z.'
28
4zellikle grme yeti yetimine u#rayanlar iin ba#msz (areket ve bunun iin baston
kullanm nemlidir. !stanbul"da bulunan Seitpaa Krler $kulu 5aslnda buras 7lt 6okta
Krler Gakf ve !stanbul Seitpaa"da bulunmaktadr, bulundu#u yerden kaynakl olarak
buras Seitpaa Krler $kulu olarak biliniyor8 farkl illerden gelen pek ok grme yetisi ile
ilgili sorunu olana ba#msz (areket, baston kullanm, okuma yazma gibi konularda yardmc
olmaktadr. @rmecilerden biri bu okulu .bana (ayat verdi9
J%
diye kendisi iin olan nemini
belirtmitir. 0akat bireylerin yeti yitimleri ile kendisini (ayattan dlayan kentsel meknda
nasl varolabilece#ine ilikin e#itim veren Seitpaa gibi okullarn merkezlerin olmamas ya
da byk kentlerde olmas kentsel mekna k do#rudan kstlayan bir eriim sorunudur. u
adan !stanbul zellikle krler iin bu ynyle (ayata tutunmann frsatlarna sa(iptir.
F#itimle birlikte ky yerine gre meknsal olarak belli bir kent dzeninin olmas !stanbul"u
ekici yapmaktadr.
I&
/etroyu kullanabilen grmecilerin kullanamayan grmeciden kullandklar tekerlekli sandalye farkldr.
4n tekerleri kk olanlar metronun platforma yanaamamasndan dolay zorluk ekmekte teker bolu#a
girmektedir. 7ma n tekeri byk olanlarda veya tek teker olanlarda bu zorluk yaanmamaktadr.
I>
$., Frkek, EE, J 6isan :;%:.
IH
F., Frkek, %&, J 6isan :;%:.
J;
0.=., Frkek, EH,:; /art :;%:.
J%
7..Frkek,I>, :: /art :;%:.
::
Bir de ky yerlerinde mesela$ yle gezmesi ey deil$ burada belli bir dzen$ belli bir evre
var. Crada kald#r#m yok$ kenar yok dere$ te"e am#r :areket etme olana#m#z o kadar
deil. Fn ok grme zrller$ genelde byk ehirlerde daha ok iyi hareket ederler. 3esela
burada$ >stanbulEda daha rahat hareket ederim. Kymden daha ok >stanbulEda hareket
ederim rahat.'
2=

Crda$ d#ar#da yle$ kyde rahat rahat geziyordum. *ma kentsel deneyimim hi yoktu.
3esela kasabaya iniyordum bile$ ama elimde bastonda yoktu$ byle kasabaya indiim halde
hibir yere gidemiyordum. >nsanlar#n yard#m#yla ancak kasabada dolaabiliyordum. Fitim
ite yle ba#ms#zl##m# belli bir gce geldim ama bizim oralar ok k#rsal kesimdi. ol mol
hibir ey yoktu hani. *ltya"# hibir ey yoktu.'
2,
enzer ekilde ortopedik yeti yitimi olanlarda byk kentleri !stanbul"u e#itime ve sa#l#a
JE
eriim asndan terci( etmektedirler. @rmecilerden birisi /ardin di#eri 0iirt"ten
!stanbul"a ncelikle .tedavi9 olabilmek iin gelmilerdir. u olanaklarn da(a fazla olmas
nfusunda yo#un olmas yeti yitimlilerin de !stanbul"da fazla olmasn getirmektedir. !stanbul
bu ynyle de ekici gelmektedir.
0akat birey, ayn sorunlar zorluklar yaayan kendini anlayabilecek ve paylamda
bulunabilece#i birilerini !stanbul"da da(a kolay bulabilmektedir. =ernekler, eitli etkinlikler,
i olanaklar belli bir evre edinmeyi toplumsal ba# kurmay kentin gnlk (ayatna katlmay
olanakl klan frsatlar sunmaktadr.
>stanbul kent olarak bence yaan#r. %akin yerde de kr ya"amaz. Kimi bulacaks#n ki
oralarda6 >zmir de$ *nkaraEda biraz bulursun da dier yerlerde kr zrl biraz daha az.
Kimi diyor oralarda daha ok. Bilmiyorum yani. Buralarda yollarda krler zrller d#ar#ya
#kt#ysa oralarda hi #kmaz$ oralar biraz daha k#rsal olduu iin aileler hi b#rakmaz.'
21

@rmecilerin byk o#unlu#u !stanbul"u .bulunmaz9 bir kent olarak tarif etmektedir. u
de#erlendirmenin altnda ise !stanbul"un (eteroPen bir yapsnn olmas, grmeciler gibi yeti
yitimlerinden dolay ile ayn durumda olan bireylerin oldu#unu bilmesi, onlarla iletiime
geebilece#i olanaklarn olmasdr. Kk yerlerin, kentsel meknlar gibi alt yaplarnn
olmamas kentlere gre da(a fazla (areket kstll# getirmektedir. 7slnda kk yerlerde
meknsal zelliklerin yan sra (areket kstll#n getiren nemli bir etken toplumsal ilikiler
J:
7.., Frkek, I>, :: /art :;%:.
J?
7., Frkek, E%, :; /art :;%:.
JE
$rtopedik yeti yitimi olanlar grme yeti yitimi olanlardan farkl olarak tp uzmanlarna i(tiyalar ilerleyen
yllarla birlikte srekli artmaktadr.
JI
O., Kadn, ?H, :% /art :;%:.
:?
olmaktadr. Kk yerlerde (erkesin birbirini tanyor olmas sakat bireyin kendini .amasna9
ket vurabilecek ilikiler olarak de#erlendirilmektedir. 7yrca kendini .ama9 konusunda
nemli bir aama olan .kendisi gibi olanlar9 ile bir arada olabilmeyi sa#lad# iin !stanbul
kk yerlere gre grmeciler tarafndan terci( edilmektedir. !stanbul"da yeti yitimine
u#ramadan ncede yaayan katlmclar ise !stanbul"u nceden de .bildikleri9 iin
yaanabilecek bir kent olarak tanmlamaktadrlar.
&'a()a stanbul *o)+
1aplan grmeler sonucunda grmecilerin !stanbul"da pek ok zorlu#a katlanarak kentin
gndelik (ayatna da(il olduklar ya da kendi gndelik (ayatlarna !stanbul"u da(il ettikleri
grlmektedir. !stanbul meknsalBtoplumsal olarak yeti yitimi olan grmecileri sakat (ale
getirmektedir. 3Haamn eletirisi insanlarn olduklar eyi olduklarn
sandklar eyden yaadklar eyi dndkleri eyden ayran mar/n
incelenmesinden ibarettir#!
;;
!stanbul"a akla ba#l olan alan almas kapsamnda
grlen grme ve ortopedik yeti yitimi olan grmeciler bir bakma, Defebvre"nin
ba(setti#i marP anlatmaktadrlar. Cnk yukarda ba(settikleri tm zorluklara, yoksunluklara,
atmalara karn .baka !stanbul yok9tur. !stanbul .tek9tir, mcadele ve bin bir zorlukla ona
da(il olmaya almak bir bakma bu karlksz .ak9 da ilmek ilmek rmenin baka bir
(alidir. !stanbul"a duyula .ak9 insann kendine de ayna tutmasdr.
Grme engellinin en gzel yaam srecei yer bence >stanbul. Aimdi hem bykl
a#s#ndan$ arad## her eyi bulma a#s#ndan$ ula#m a#s#ndan ne bileyim yani akl#na
gelebilen sosyal aktivitesi ok olan$ birok alanda ya da ben >stanbulEda yaad##m iin mi
bana yle geliyor$ ben baka ehirlere gittiim zaman beenmiyorum. ani >stanbul ekiyor
beni.H
24
/uygusal anlamda ok harika ?glerek@ eskidende grdm iin imdi baka bir
yere gittiim zaman ruhum s#k#l#yor. %anki burada byle manzara #km# gibi ?@ Baka
>stanbul yok.'
2D

Kentsel mekn dzenlemelerinin yeti yitimli bireylere gre yaplyor olmas dar kan yeti
yitimli saysn arttrabilir. ylece gnlk (ayatta sk karlat#mz .sradan9 bireyler (aline
gelebilirler.
'.*$
JJ
Aenri Defebvre, a.g.e., :;%;, s.%I%.
J&
., Frkek, ?H, :% /art :;%:.
J>
*., Frkek, IJ,:: /art :;%:.
:E
Cakat kiilerin hareketini engelleyen f"iksel tasarmlar yaplar, ortalama
bir hareket d"eyine sahip yolcular varsayan dlayc ulam ara#lar,
ortak bir yeti d"eyini varsayan kamu bilgilendirme bi#imleri dlayc kent
yaamnn her yerine yaylmtr.
9>
stanbul dlayc bir kent olarak bu
dlayc mek.nsal pratiklerinden daha 'a"lasna sahiptir. Iakat yine de
va"ge#ilmesi mmkn olmayan bir sevgili gibidir. stanbul tm "orluuna
ramen sakatlar tara'ndan sevilmektedir.
+u akn temeli stanbulun dillere destan 3g"ellii4 bir yana sakat
bireylerin 3kendisi gibi olanlar4 bulabilme olaslnn #ok olmas, bir araya
gelebilme bir anlamda kendini yaln" hissetmeme ve pek #ok yere g%re
sakatlara y%nelik eitim salk olanaklarnn olmasdr. &na ulamak,
onunla olmak i#in verilen emein #ok 'a"la olmas belki de bu sevgiyi
bytmekte, aka #evirmektedir.
:yrca stanbula duyulan ak, <. de Oerteaunun
10
kapitali"min tketimi
arttrma taktiklerinden olan vitrinin, nasl seyredilerek tketiciler tara'ndan
taktiin tersine #evrilmesinden bahsettii duruma ben"er. +u durum bir
bakma kapitalist tketime karlk pasi' bir 3direni4tir. Pitrin seyretme gibi
kendini dlayan stanbula daha sk sarlmak da aslnda pasi' bir
3direni4tir. )nk stanbulun beklemedii bir durumun ortaya #kdr.
,eti yitimli bireyleri mek.nsal;toplumsal olarak yok sayma taktiinin
tutmamasdr. :kti' bir direni ile bunun ka"anlmas halinde stanbul
kendine duyulan aka karlk verecektir.
JH
rendan @leeson, a.g.m., s.?J&.
&;
/ic(el de *erteau, a.g.e., s.
:I
KA/AK$A
a#clar elediyesi, H. Fngelliler Nuras, a#clar elediyesi Kltr 1aynlar, !stanbul, :;;H.
*erteau , /ic(el de, @ndelik Aayatn KefiB-, Cev.3Dale 7rslan 4zcan, =ost Kitabevi
1aynlar, 7nkara, :;;>.
=evlet !statistik Fnstits, +rkiye 4zrller 7ratrmas, 4T!=7, 7nkara
@leeson, rendan, .+eknoloPi 0akatlayc Kentin <stesinden @elebilir miR9, 0akatlk
Calmalar, Fd. =.ezmez vd., Cev.3O..7ydar, Ko <niversitesi 1aynlar, !stanbul,
:;%%.
@ottdiener, /ark, ./ekan Kuram <zerine +artma3 Kentsel 2raksise =o#ru,9 ev.3 A.
Ca#atay Keskinok, 2raksis5:8, :;;%, ss.:E>B:JH.
Aarvey, =avid, 2ostmodernli#in =urumu, Cev.30ungur 0avran , /etis 1aynclk, !stanbul,
:;;J.
Aarvey, =avid, 0osyal 7dalet ve Ne(ir, Cev.3 /e(met /oral, /etis 1aynlar, !stanbul, :;;?.
Auot, LeanBDouis, LeanB2oul +(almann, =ominiMue Galbelle, Kentlerin =o#uu, Cev.37li
ekta @irgin, !mge Kitabevi, 7nkara, :;;;.
-mrie, Sob .0akatlayc Cevre +asarm9, 0akatlk Calmalar, Fd. =.ezmez vd.,
Cev.3O..7ydar, Ko <niversitesi 1aynlar, !stanbul, :;%%.
-k, !. Fmre, ./ekan ve +oplum9, 4zneler =urumlar ve /ekanlar, =er.3 !.Fmre -k,
1ldrm Nentrk, a#lam 1aynevi, !stanbul, :;;H, ss.%?B:?.
-k, $#uz, .=e#ien +oplumQ/ekn Kavraylar3 /eknn 2olitiklemesi, 2olitikann
/eknsallamas9, +oplum ve ilim, 0ay3IEBJI @zQK, %HHE, ss.&B?>.
Karl /ar), Oriederic( Fngels, 7lman !deoloPisi, Cev.3 0evim elli, :.ask, 0ol 1aynlar,
7nkara, %H>&.
Defebvre, Aenri, @ndelik Aayatn Fletirisi -, Cev.3 -k Frgden, 0el 1aynclk, !stanbul,
:;%;.
$liver, /ic(ael, .0akatlk ve Kapitalizmin 1kselii9, 0akatlk Calmalar, =er. =ikmen
ezmez, 0ibel 1ardmc, 1ldrm Nentrk, Cev. Oerit urak 7ydar, Ko <niversitesi
1aynlar, !stanbul, :;%%.
$liver, /ic(ael, +(e 2olitics of =isablement, +(e /acmillan 2ress, Dondon, %HH;.
:J
0c(riner, Kay, .0akatlk Calmalar 2erspektifinden 0akat !sti(dam 0orunlar ve
2olitikalar3 ir 'luslararas 1aklam,9 0akatlk Calmalar, =er. =ikmen ezmez,
0ibel 1ardmc, 1ldrm Nentrk, Cev. Oerit urak 7ydar, Ko <niversitesi
1aynlar, !stanbul, :;%%.
0utcliffe, Fla abalk, .+oplu +ama9, Kentsel 2lanlama 7nsiklopedik 0zlk, =er.3 ./eli(
Frsoy, 6inova 1aynclk, !stanbul, :;%:.
Nenbil, /etin, .'lam9, Kentsel 2lanlama 7nsiklopedik 0zlk, =er.3 ./eli( Frsoy, 6inova
1aynclk, !stanbul, :;%:.
Nengl, A. +ark, .2lanlama 2aradigmalarnn =nm <zerine Fletirel ir
=e#erlendirme,9 Kentsel 2lanlama Kuramlar, =er.3 /eli( Frsoy, !mge Kitabevi,
7nkara, :;;&.
+ufan, !smail, 7rn, 4zgn, +rkiye 4zrller 7ratrmas :;;: !kincil 7naliz, +<!+7K,
7nkara, :;;J.
+<!K, .6fus 2roPeksiyonlar9 Aaber lteni, (ttp3QQ,,,.tuik.gov.trQ2reAaberultenleri.doRidU%I>EE,
Friim3:;.;%.:;%E.
+mertekin, Frol, !stanbul !nsan ve /ekn, +ari( Gakf 1urt 1aynlar, !stanbul, %HH&.
'man, 7bdulla(, .Kitap <zerine irka 0z9, !stanbul"a =air, 6i(ad 0ami anarl,
Kubbealt 6eriyat, !stanbul, :;;>.
1rtc, Ailmi, Ca#da Kapitalizmin /eknsal 4rgtlenmesi, :. ask, !stanbul ilgi
<niversitesi 1aynlar, !stanbul, :;;H.
:&