You are on page 1of 10

Nekonvencionalni postupci obrade Obrada abrazivnom vodenim mlazom

UNIVERZITET U NOVOM SADU-FAKULTET


TEHNIKIH NAUKA

NEKONVENCIONALNI POSTUPCI OBRADE
OBRADA ABRAZIVNIM VODENIM
MLAZOM ( AWJM )
KARAKTERISTIKE PROCESA I FAKTORI KOJI UTIU NA
KVALITET OBRADE
anak Saa
!"#$"#$$ N%&' Sa(
. Saa 1
Nekonvencionalni postupci obrade Obrada abrazivnom vodenim mlazom
Saraj:
1. Uvod .....................................1
2. Osnovi procesa obrade......................1
3. Karakteristike obraene povrine ..................3
4. Uticaj parametara obrade na kvaitet..............!
". #akj$%ak.......................................... ................ &
!. 'iterat$ra ..........................................................(
. Saa 2
Nekonvencionalni postupci obrade Obrada abrazivnom vodenim mlazom
1. Uvod
Savremeni tehnoloki razvoj u svetu karakterie pronalazak velikog broja novih
materijala, koji nalaze primenu u razliitim oblastima ljudske delatnosti. !od ve"ine
ovih materijala obrada konvencionalnim tehnologijama predstavlja veliki problem
zbog loma i habanja alata, neekonominosti ili ak, nemogu"nosti obrade. #o je
uslovilo pojavu novih nekonvencionalnih tehnologija obrade, kod kojih se obrada
izvodi bez uobiajnih ogranienja u odnosu na svojstvo obradivosti materijala.
Obrada abrazivnim vodenim mlazom $ %brasive &ater 'et (achining ) relativno
je nova nekonvencionalna tehnologija obrde odvajanjem estica, koja je za kratko
vreme nala svoje mesto u razliitim granama industrijske proizvodnje.
!ori"enje abrazivnog vodenog mlaza za obradu materijala poelo je ranih
osamdesetih godina ** veka. +odine 1,-.. abrazivni vodeni mlaz je upotrebljen za
seenje elika, stakla i betona, a 1,-/. godine je prodata prva komercijalna maina za
obradu automobilskog stakla. Nova tehnika seenja najpre je prihva"ena u
automobilskoj i avio industriji, gde je kori"ena za obradu materijala kao to su0
ner1aju"i elik, titan i kompoziti ojaani ugljeninim vlaknima. Od tada je obrada
abrazivnim vodenim mlazom prihva"ena i u ostalim industrijama, kao to su0
metaloprera1ivaka, industrija stakla, gra1evinarstvo, brodogradnja itd.
" O)n%&' *+%,-)a %.+a(-
Sama tehnologija je nastala kao posledica 2elje da se ukombinuju dobre osobine
obrade abrazivnim mlazom $%'() i obrada vodenim mlazom $&'(), tj. da se dobije
tehnologija obrade kojom "e mo"i da se obra1uje veliki broj materijala, relativno
velikom brzinom, a da pritom u zoni kontakta ne do1e do termikih promena zbog
ega je ova tehnologija postala konkurentna za sve ve"i broj industrijskih primena.
(ehanizam obrade se zasniva na eroziji. %lat je abrazivni vodeni mlaz, tj. uzani
mlaz vode velike brzine, nastao isticanjem vode kroz mlaznicu malog prenika, kome
su dodate estice abraziva. 3odeni mlaz prenosi kinetiku energiju na estice abraziva
daju"i im brzinu, pri emu estice vre obradu slinu bruenju.
. Saa /
Nekonvencionalni postupci obrade Obrada abrazivnom vodenim mlazom
Slika 2. Obrada abrazivnim vodenim mlazom.
Naje"e operacije koje se ovom vrstom obrade mogu izvoditi su0 seenje,
poliranje povrina, i"enje povrina itd.
Savremene instalacije za obradu abrazivnim vodenim mlazom rade sa
pritiskom vode i preko 4000 bar, pri emu vodeni mlaz dostie brzine i do
900 m/s.

Pri obradi abrazivnim vodenim mlazom se
koristi specijalno konstruisana radna glava. oda
pod visokim pritiskom prolazi kroz prigu!nicu iji
jeotvor da, slika ". i ulazi u komoru za me!anje.
# komoru za me!anje se dozira i abrazivni pra$
koji se me!a sa vodom. %vako dobijena abrazivna
me!avina prolazi kroz prigu!nicu &mlaznicu' iji
je otvor dc, i stvara abrazivni vodeni mlaz, koji
se su2ava i usmerava na obradak tzv. abrazivnom
mlaznicom od tvrdog metala iji je prenik otvora
od .,42 do 1,2mm. 5ahvaljuju"i dodatom abrazivu
uinak seenja abrazivnim vodenim mlazom je
vie stotina puta ve"i od uinka seenja istim
vodenim mlazom. 6izne komora za meanje vode
i abraziva moraju biti otporne na habanje, pa se Slika 3. ema protoka i
zbog toga iste proizvode od kvalitetnijih materijala meanja vode i abraziva
npr. vol7ramkarbida, borkarbida ili bor nitride.
Seenje abrazivnim vodenim mlazom steklo je popularnost zbog
mogu(nosti seenja velikog broja razliiti$ materijala i !irokog
opsega debljina. )aterijale koji su re*ektivni, osetljivi na toplotu ili
imaju veliki koe+cijent provo,enja toplote tako,e je mogu(e se(i
abrazivnim vodenim mlazom.
. Saa 8
Nekonvencionalni postupci obrade Obrada abrazivnom vodenim mlazom
Seenje abrazivnim vodenim mlazom se primenjuje, pre svega,
za seenje tvrdi$ materijala kao !to su metali, kamen, keramika,
staklo, kompozitni materijali itd.
)aterijali, kao !to su- ner,aji(i elik, legirani elik, titan i tvrde
legure, dobro se seku i to bez !tetnog uticaja na material. .od
materijala ve(e debljine &preko /mm' tanost i kvalitet povr!ine reza
su superjorni u odnosu na termike metode seenja.
9 tabeli 1.1 prikazani su osnovni parametric rezanja nekih metalnih i nemetalnih
materijala abrazivnim vodenim mlazom i postignute brzine rezanja.
)*+,-./*'
Debljina
Materijala
(mm)
Prenik
Dizne
(mm)
Radni
Pritisak
(MPa)
Protok
Vode
(l/min)
Brzina
pomonog
Kretanja
(m/min)
Graeinski
Material
Malter !!" "#$ !"" %&#' "#!
Beton %(" "#$ !"" %&#' "#!
Go)e*beton %"" "#$ !"" %&#' "#%
metali
Meki elik &, "#$ !"" %&#' %#%,
-eraj.i elik &" "#$ !"" %&#' %#%,
al.minij.m /" "#$ !"" %&#' %#%,
Tabela 1.1
!ao abraziv se naje"e koriste0 silicijumski pesak, silicijumkarbid, sitnin opiljci
gvo21a i dr. 9 zavisnosti od oblika abrazivnog mlaza on mo2e biti dobar slika 8.a), ili
lo slika 8.b) i 8.c).



Slika 4. Oblici abrazivnog vodenog mlaza.
/" KARAKTERISTIKE OBRA0ENE POVR1INE
ABRAZIVNIM VODENIM MLAZOM
%snovne karakteristike povr!ine obra,ene abrazivnim vodenim
mlazom su -
0 !irina reza
0 koninost reza i
0 $rapavost obra,ene povr!ine.
1irina reza prua predstavu o vrednosti najmanjeg unutra!njeg
radijusa koji se moe ostvariti u procesu seenja. 1irina reza,
. Saa :
Nekonvencionalni postupci obrade Obrada abrazivnom vodenim mlazom
tako,e, utie na putanju alata kako bi se
ostvarila traena dimenziona tanost. Pri
seenju abrazivnim vodenim mlazom rez je
obino !iri u gornjem, nego u donjem delu
!to se moe videti na slici 2.
Slika 5.
3azlog tome je !to dubinom seenja, energija mlaza opada, kao
rezultat toga javlja se 44konusnost reza44.
.onusnost reza &slika /.' je od interesa jer prua predstavu o
mogu(nosti naleganja predmeta preko povr!ine reza, tj. 5ali je
potrebna naknadna obrada. de+nisana je preko vrednosti
odstupanja
od upravnosti &u' stranice reza, koja
predstavlja rastojanje izme,u dve parale6
lne linije koje ograniavaju gornju i donju
ivicu povr!ine stranice reza i nagiba reza
koji odgovara uglu za koji je povr!ina
stranice reza nagnuta u odnosu na vertika6
lnu ravan.
Slika 6.
7rapavost povr!ine reza &slika 8.' de+ni!e se pomo(u srednje
visine neravnina 3z , ili srednjeg aritmetikog odstupanja pro+la 39.
Povr!ina reza nikad ne moe biti idealno glatka.
Sastoji se od mikroneravnina u obliku brazdi
nastali$ u toku procesa obrade. Pored mikrone6
ravnina, postoje i makroneravnine, koje mogu
biti periodino ponovljive &ogrebotine, jamice,
naprsline' i posledica su sluajni$ gre!aka.
Slika 7.
Sve ove karakteristike ukazuju na kvalitet obra,ene povr!ine.
.arakteristian izgled povr!ina obra,eni$ abrazivnim vodenim
mlazom prikazan je na slikama : i 9.

. Saa ;
Nekonvencionalni postupci obrade Obrada abrazivnom vodenim mlazom
Slika 8. Izgled povrine obraene abrazivnim vodenim mlazom.
a) Visok kvalitet obraene povrine sa malim b) Nizak kvalitet obraene
povrine na
brzinama kretanja predmeta i manjom izlask mlaza pri velikim
brzinama prodktivno! rezanja
kretanja predmeta i velikom
prodktivno! rezanja

Slika ". #ti$aj brzine kretanja predmeta obrade na kvalitet
obraene povrine.
Sa slika :. i 9. se jasno vidi da se karakteristike obra,ene povr!ine
menjaju u zavisnosti od brzine kretanja predmeta obrade.
.arakteristike obra,ene povr!ine zavise od niza parametara, kao
!to je radni pritisak vode, vrsta abraziva koja se koristi, udaljenost
mlaznice od povr!ine predmeta obrade, protok abraziva, materijal
predmeta obrade itd.
;a slici <0 prikazan je razliit kvalitet obra,ene povr!ine.
. Saa 4
Nekonvencionalni postupci obrade Obrada abrazivnom vodenim mlazom
Povr!ina < se dobija kada je potrebna velika brzina seenja
&velika produktivnost' iz mali kvalitet i tanost obrade. =ako,e,
ovakva povr!ina se moe dobiti sa velikim prenikom mlaznice,
malim ili nedovoljnim pritiskom vode ili starom &o!te(emnom'
mlaznicom.
Povr!ina > se tako,e dobija kada za$tevi za tolerancijom dela i
kvalitetom povr!ine nisu dominantni. # ovom sluaju kvalitet
povr!ine je odre,en samo brzinom ve(om brzinom kretanja
predmeta obrade.
.valitet povr!ine " je naje!(e za$tevan. # ovom sluaju
postignuto je uskla,ivanje brzine predmeta obrade, pritiska mlaza
vode, protoka i koliine abraziva
.valitet povr!ine 4 je bolji od kvaliteta povr!ine " i dobijen je
smanjenjem brzine kretanja
predmeta obrade.
.valitet povr!ine 2 je veoma visok i postie se kod visoko precizni$
delova, ali sa veoma malim brzinama predmeta obrade pri emu vreme
obrade nije kriterijum za izbor reima obrade.
<. >. ". 4. 2.
Slika%&. 'azli(it kvalitet obrade abrazivnim vodenim mlazom.
4. U2',a3 *a+a4-2a+a %.+a(- a.+a5'&n'4 &%(-n'4 46a5%4
na k&a6'2-2 %.+a7-n- *%&+'n-
#ticaj parametara obrade abrazivnim vodenim mlazom na kvalitet
obra,ene povr!ine razmatran je kroz ispitivanja uticaja- 0 udaljenosti
mlaznice od obra,ivane povr!ine,
0 pomo(ne brzina &brzine kretanja
predmeta obrade' i
0 radnog pritiska vode na srednju visinu
neravnina 'z.
;a slici <<. je prikazan uticaj udaljenosti mlaznice
od povr!ine obrade na $rapavost obra,ene povr!ine,
na razliitim dubinama reza. #oava se da sa porastom
udaljenosti mlaznice od povr!ine predmeta obrade
raste i parametar $rapavost obra,ene povr!ine 'z.
=ako,e uoava se da parametar 'z naglo raste kada
se mlaznica udalji od obra,ivane povr!ine vi!e od
" mm, tako da $rapavost postaje velika nezavisno od
5ubine reza. =ako,e, moe se zakljuiti da smanjivanje
rastojanja mlaznice od povr!ine predmeta ispod > mm
ne dovodi do smanjenja $rapavosti. =o znai da postoji
. Saa -
Nekonvencionalni postupci obrade Obrada abrazivnom vodenim mlazom
optimalno rastojanje mlaznice od predmeta obrade,
koje je u ovom sluaju oko > mm.
Slika 11
;a slici <>. je prikazan uticaj pomo(ne brzine na
paramatar $rapavosti obra,ene povr!ine 'z, na
razliitim dubinama reza. Sa dijagrama se vidi da
se sa pove(anjem pomo(ne brzine pove(ava i 'z.
?a vrednosti pomo(ne brzine od <0 mm/min, 'z
je duplo manje nego za vrednosti pomo(ne brzine
od 20 mm/min, na istoj dubini reza. )oe se
zakljuiti da sa pove(anjem pomo(ne brzine
$rapavost na ve(im dubinama reza znaajno
raste, a da u oblastima manji$ brzina pomo(nog
kretanja kvalitet po dubini reza je priblino
konstantan. =ako,e, smanjenjem brzine pomo(nog
kretanja ispod >0 mm/min, u ovom sluaju ne
dovodi do pove(anja kvaliteta obra,enepovr!ine.
Slika %).
;a slici <". je prikazan uticaj radnog pritiska vode
na parametar $rapavosti obra,ene povr!ine 'z.
)oe se uoiti da za ve(e vrednosti radnog
pritiska vode, parametar 'z ima manje vrednosti,
odnosno, $rapavost obra,ene povr!ine je manja.
%va pojava je rezultat injenice da se sa
pove(anjem pritiska vode krti kristali abraziva
lome na manje, +nije kristale, a +niji kristali
abraziva daju +niju obradu odnosno manju
$rapavost obra,ene povr!ine. @ na ovom
dijagramu se prime(uje da je $rapavost obra,ene
povr!ine ve(a na ve(im dubinama reza.
Slika %*.
4.#akj$%ak
5ahtevi koji se postavljaju pred industrijsku proizvodnju po pitanju kvalitetne i
brze obrade uglavnom tekoobradivih materijala su poslednjih godina znaajno
porasli. Ne tra2i se samo ve"a produktivnost, ve" i mogu"nost izrade kompleksnih
delova visokog kvaliteta obrade. #ehnologija obrade abrazivnim vodenim mlazom
odlikuje se mnogim jedinstvenim karakteristikama i prednostima, to ovu tehnologiju
izdi2e iznad drugih po pitanju potra2nje. 3elika prednost ove tehnologije u odnosu na
druge je ostvarenje hladnog reza to je ini nezamenjivom u pojedinim vrstama
obrade gde termike tehnologije ne mogu dati zadovoljavaju"e rezultate.
. Saa ,
Nekonvencionalni postupci obrade Obrada abrazivnom vodenim mlazom
8"L'2-+a29+a
<ro7. 6r Nedi" =. i (r =arali" '. >>OBRADA ABRAZIVNIM VODENIM
MLAZOM I KVALITET OBRA0ENE POVR1INE::
(r 'ankovi" <. i pro7. dr ?adovanovi" (. ::PRILO; ISTRA<IVANJU
KVALITETA REZA KOD SEENJA ABRAZIVNIM VODENIM MLAZOM::
6ragoje (iliki" ::NEKONVENCIONALNI POSTUPCI OBRADE::
. Saa 1.