You are on page 1of 4

1.

Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ ΩΣ ∆Ι∆ΑΚΤΙΚΟ ΕΡΓΑΛΕΙΟ ΓΙΑ ΜΙΑ ΠΟΙΟΤΙΚΗ
∆Ι∆ΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ
Αθανάσιος Λιπορδέζης
2. ΤΟ ΧΑΣΙΜΟ ΧΡΟΝΟΥ ΤΟΥ ∆ΑΣΚΑΛΟΥ ΣΗΜΑΝΤΙΚΗ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ ΣΤΗΝ ΜΑΘΗΣΗ
ΠΩΣ Ο ΜΑΘΗΤΗΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΟΜΟΡΦΙΑ ΤΟΥ ΛΑΘΟΥΣ ΦΘΑΝΕΙ ΣΤΗΝ ΑΛΗΘΕΙΑ
ΤΗΣ ΛΥΣΗΣ
∆ρ. Νίκος Λυγερός
Εδώ και µισό περίπου αιώνα έχει τεθεί το παραπάνω θέµα σε πολλές εκπαιδευτικές κοινότητες του
πλανήτη και έχει συσσωρευτεί ένα πλούσιο γνωσιολογικό και θεµατικό περιεχόµενο που καταδεικνύει
πως η διαµεσολάβηση της ιστορίας των Μαθηµατικών στη διδασκαλία τους θα προκαλέσει το
ενδιαφέρον των παιδιών για το µάθηµα, θα συµβάλλει στην θετική τοποθέτηση των ανθρώπων
απέναντι στα µαθηµατικά, θα συνεισφέρει στην άνετη προσέγγισή τους και γενικά θα κάνει το µάθηµα
πιο ελκυστικό και αγαπητό.
Όταν η διαµεσολάβηση της ιστορίας γίνει αφορµή να αγαπήσει ο µαθητής το µάθηµα τότε όπως
είπε και ο Αϊνστάιν σε µία συζήτηση για την εκπαίδευση «η αγάπη είναι καλύτερος δάσκαλος από το
καθήκον» γιατί είναι πολύ πιο σηµαντικό και αποδοτικό να κάνεις κάτι από αγάπη παρά από
συµβατική υποχρέωση.
Σε όλες αυτές τις προσπάθειες που έγιναν εδώ και µισό αιώνα προς τον σκοπό αυτό ξεχωρίζουν
αυτές της διεθνούς οµάδας µελέτης των σχέσεων Ιστορίας και παιδαγωγικής των µαθηµατικών, µερικά
σηµαντικά διεθνή συνέδρια που έγιναν κατά καιρούς σ’ όλον τον κόσµο όπως της Σεβίλλης το 1996.
O Fauvel ένας από τους πρωταγωνιστές µίας τέτοιας προσπάθειας σε ένα κείµενό του απαριθµεί 15
λόγους για τους οποίους οι εκπαιδευτικοί οφείλουν να καταστήσουν την ιστορία των µαθηµατικών ως
διδακτικό εργαλείο τους. Γράφω µερικούς από αυτούς:
− Συµβολή στην αύξηση των κινήτρων για µάθηση.
− Ανάδειξη του ανθρώπινου χαρακτήρα της µαθηµατικής εκπαίδευσης.
− Η ιστορία συµβάλλει στην ορθή διάταξη της ύλης στο αναλυτικό πρόγραµµα διδασκαλίας.
− Η γνώση της ιστορίας της ανάπτυξης των εννοιών συµβάλλει στην κατανόησή τους.
− Θετική στάση των παιδιών απέναντι στα µαθηµατικά.
− Μέσα από την ιστορία µαθαίνουν τα παιδιά πως άνθρωποι που είχαν κάποτε προβλήµατα
µε τα µαθηµατικά αναδείχτηκαν σε µεγάλους επιστήµονες. Παράδειγµα ο William Thurston
ο οποίος πήρε το µετάλλιο Fields, κάτι σαν το Nobel για τα µαθηµατικά. Ο Thurston διατύπωσε
το εξής: "όταν ήµουν µικρός µισούσα την αριθµητική και τα µαθηµατικά στο σχολείο. Σελίδες
ασκήσεων, ανιαρές και πληκτικές. ∆εν ήταν καθόλου διασκεδαστικές ή προκλητικές. Ήταν
σκέτη αγγαρεία. Έτσι συνεχώς αναζητούσα διεξόδους σε άλλες ενασχολήσεις. Ατένιζα πολλές
φορές έξω από το παράθυρο σκεφτόµενος κάποια σπαζοκεφαλιά. Αυτές προσέλκυαν πολύ
περισσότερο το ενδιαφέρον µου γιατί ταυτόχρονα µε ψυχαγωγούσαν. Όταν έγινα Μαθηµατικός
ένιωσα έκπληξη και ταυτόχρονα ενθαρρύνθηκα διαπιστώνοντας ότι υπάρχει µία κοινότητα
ανθρώπων που χαίρονται µε πράγµατα που και εγώ απολαµβάνω, ανθρώπων που µελετούν
εντατικά και προσπαθούν να κατανοήσουν. ∆εδοµένου ότι σήµερα οι µαθητές είναι
προσκολληµένοι στη βαθµοθηρία και τον ανταγωνισµό των εξετάσεων, φαίνεται συχνά πως η
ποικιλία, ο πλούτος, η ζωηρότητα και το βάθος των µαθηµατικών έχουν αποκοπεί από την
σχολική εµπειρία".
− Συµβάλλει στην κατανόηση του ρόλου των Μαθηµατικών στην κοινωνία κλπ. (Βλέπε
Fauvel, J.(1991), Using History in Mathematic Education, For the Learning of Mathematics).
Είναι πολλές οι δραστηριότητες που αναπτύχθηκαν προς τον σκοπό αυτό και στην Ελλάδα. Μία από
αυτές είναι και το 19ο Πανελλήνιο συνέδριο της Ελληνικής Μαθηµατικής Εταιρείας στην Κοµοτηνή
όπου κατατίθενται δεκάδες εργασίες µε αυτό το θεµατικό περιεχόµενο. Επίσης ένα συνέδριο που έγινε
1

Να τονίζουν τη συνέχεια στην ανάπτυξη των µαθηµατικών. Αξίζει στο σηµείο αυτό να αναφέρουµε τις απόψεις ορισµένων διακεκριµένων µαθηµατικών συγγραφέων και εκπαιδευτικών. Ο Abel παρότι πέθανε νεαρός πρόλαβε να µας αφήσει το αθάνατο µήνυµα: Νοµίζω ότι όποιος και όποια θέλει να προοδεύει στα µαθηµατικά πρέπει να µελετήσει τους κλασσικούς των µαθηµατικών. Η διάσταση των απόψεων που υπάρχει ίσως να είναι και η αιτία που ακόµη δεν επιτεύχθηκε η χρήση της Ιστορίας στα εκπαιδευτικά προγράµµατα της διδασκαλίας τους. Τα µαθηµατικά µπορούν να διδαχτούν αποτελεσµατικά µόνο στη βάση της Ιστορίας τους». κάποια γνώση και κατανόηση της ιστορίας των µαθηµατικών. Θα διευρύνει το µυαλό τους. Το ότι λείπει ένα εργαλείο δεν οδηγεί σίγουρα στο µηδενισµό της εκπαιδευτικής διαδικασίας και σε καµία περίπτωση δεν µειώνεται η αξία των µαθηµατικών γιατί αυτά δεν ήταν πάντα αυτό που είναι σήµερα και στο µέλλον θα είναι διαφορετικά δηλαδή έγραψαν. Ακόµη ας θυµηθούµε τον Αρχιµήδη εν µέσω πεδίου µάχης άκρως απορροφηµένο από τη σαγήνη και την ηδονή που του πρόσφερε η ενασχόληση µε το πρόβληµα στο βαθµό που να χάσει και την ίδια του τη ζωή. στα ράφια βιβλιοθηκών σ’ όλο τον κόσµο και σε µία έκθεση του Βρετανικού υπουργείου παιδείας τo 1958 διαβάζουµε: «Οι εκπαιδευτικοί που έχουν λίγες γνώσεις της ιστορίας των µαθηµατικών τείνουν να διδάσκουν µεµονωµένες µαθηµατικές τεχνικές. Αφού λοιπόν έχουµε πεισθεί για το ρόλο της ιστορίας των Μαθηµατικών και τη θετική της συµβολή στη διδασκαλία τους γεννιούνται µερικά ερωτήµατα. χωρίς να συσχετίσουν ούτε µε τα προβλήµατα από τα οποία προήλθαν ούτε µε την πρόοδο που προέκυψε από αυτές τις τεχνικές. 1ον Πως έχουν αξιοποιηθεί όλα αυτά τα συµπεράσµατα από τις διάφορες εκπαιδευτικές κοινότητες ή τους εκπαιδευτικούς µεταρρυθµιστές ανά τον κόσµο. 3. 2 .9 Μαρτίου του 2002 µ’ αυτήν ακριβώς τη θεµατολογία µε οργανωτή τον κ. προκειµένου οι µαθητές να γευτούν τους πολύτιµους αυτούς καρπούς των παραπάνω αναφερθέντων δραστηριοτήτων. αξιολόγηση και πολυσήµαντη συµβολή της ιστορίας των µαθηµατικών στη διδασκαλία τους. είναι σηµαντικά στοιχεία της εκπαίδευσης όλων των εκπαιδευτικών που διδάσκουν µαθηµατικά. γράφουν και θα γράφουν ιστορία. αναµφισβήτητα πολύτιµη βιβλιογραφία. Είναι σηµαντικό να ενηµερώσουµε τα παιδιά ότι οι περισσότερες γνώσεις που διδάσκονται σήµερα ως τελικά προϊόντα είναι αποτέλεσµα µακροχρόνιων αναζητήσεων και εµπνευσµένων διενέξεων. θα γλυκάνει την καρδιά τους και θα αναδείξει τα προτερήµατά τους. − Ο David Lingard στο βιβλίο του British Society for the History of Mathematics γράφει: «Πιστεύουµε ότι. Είναι γεγονός ότι έχει σχηµατιστεί µία ογκώδης. Βέβαια το σπουδαίο που προκύπτει από όλη αυτή την δραστηριότητα είναι η διαπίστωση για την θετική. 2. Χασάπη υπό την αιγίδα του Αριστοτελείου Πανεπιστηµίου. γιατί τους βοηθούν»: 1. Ας θυµηθούµε και τα λόγια του Henri Poincaré «Οι µαθηµατικοί δεν µελετούν τα θεωρητικά µαθηµατικά επειδή είναι χρήσιµα. ∆. και τώρα τα µεγάλα ερωτήµατα: Με ποιο τρόπο θα χρησιµοποιηθεί και θα αξιοποιηθεί η Ιστορία των Μαθηµατικών στη διδασκαλία τους. αλλά επειδή στη µελέτη τους βρίσκουν ευχαρίστηση και γιατί στη µελέτη τους υπάρχει µία ιδιότυπη οµορφιά». Να αποκτήσουν ένα βαθύτερο νόηµα των µαθηµατικών. ποια η θέση τους στο εκπαιδευτικό γίγνεσθαι και ποια η αξία τους στο «Χρηµατιστήριο» των διαφόρων µαθηµάτων για την εκπαίδευση των νέων.στην Θεσσαλονίκη στις 8 . όπως επίσης και κάποια ενασχόληση µ’ αυτήν. − Ο George Sarton στο βιβλίο του «The study of the history of Mathematics» γράφει: Η µελέτη της ιστορίας των µαθηµατικών θα βελτιώσει την προσωπικότητα των µαθηµατικών. Στο σηµείο αυτό θα πρέπει να διευκρινίσουµε ένα άλλο ερώτηµα που µπορεί να προκύψει: Αφού έως σήµερα δεν έχει αξιοποιηθεί το πολύτιµο αυτό εργαλείο της Ιστορίας των Μαθηµατικών στη διδασκαλία τους. Να κάνουν πιο ανθρώπινα τα µαθηµατικά κατά τη διδασκαλία τους.

η ολιστική προσέγγιση είναι απαραίτητη και από τους δύο. ο µαθητής δεν συνειδητοποιεί το κόστος που πρέπει να υποστεί ο δάσκαλος για να γίνει όντως αποτελεσµατικό το µάθηµά του. Θα προστεθούν ιστορικά σηµειώµατα ως ένθετα στο τέλος κάθε κεφαλαίου. είναι σπάνια αντιληπτή από τον µαθητή. αλλά και σε όλη την εξέλιξη του µαθητή. την αγάπη του για τα µαθηµατικά προκειµένου να επηρεάσουµε θετικά το µαθητή προς το αντικείµενο διδασκαλίας και να γίνει το θεώρηµα Θαλή το αγαπηµένο του θεώρηµα. Το όλο θέµα πρέπει να διαπραγµατευτεί µέσα από τον γνωστικό διάλογο. Το πρόβληµα δεν είναι η εξειδίκευση. ενώ υπάρχει ο ωκεανός. 5. παιδαγωγών. Σε αυτήν τη φάση. ακόµα και αν είναι πιο προσιτή στον δάσκαλο. Η δυσκολία είναι ότι εκ φύσεως ο µαθητής δεν γνωρίζει το βάθος του γνωστικού αντικειµένου. η απαίτηση αφορά µόνο 3 . ∆εν είναι µόνο δαπάνη χρόνου όπως νοµίζουν µερικοί φοιτητές. Αν το ζευγάρι δάσκαλος-µαθητής έχει νόηµα. Να διδάσκονται υπό µορφήν ιστορίας στα παιδιά 1 ώρα την εβδοµάδα βιογραφίες µεγάλων µαθηµατικών. Το πρόβληµά του είναι να κατανοήσει γρήγορα µε το χάσιµο χρόνου. Αυτή η έννοια σχετίζεται µε το πρόβληµα του γνωστικού ορίζοντα. Κατά συνέπεια. ο µαθητής δεν θα µπορέσει να κατανοήσει την επινόηση µιας νέας µορφής γνώσης. προκειµένου να συντελέσει στην αφοµοίωσή της. 3. ∆ιότι έχουν εµφανιστεί τέτοια φαινόµενα µε εκφράσεις του τύπου «Τα θέµατα ήταν άλλης κουλτούρας από τη δικιά µας ή µη δίνετε σηµασία σ’ αυτά ή ότι οι Έλληνες επιστήµονες διαπρέπουν στα καλύτερα πανεπιστήµια του κόσµου κλπ. Π. ερευνητών και ιστορικών µαθηµατικών αιωρούνται πολλά αναπάντητα ερωτήµατα όπως: 1. η µεταµόρφωση του φοιτητή σε µαθητή χρειάζεται το χάσιµο χρόνου εκ µέρους του δασκάλου. Το ασύµµετρο δίπολο υπάρχει µε αυτήν τη βάση. Σ’ όλα τα παραπάνω η ερώτηση της αντίρρησης που κυριαρχεί είναι το χάσιµο χρόνου.χ. ∆εν ξέρει ακόµα από ναυάγια. ΤΟ ΧΑΣΙΜΟ ΧΡΟΝΟΥ ΤΟΥ ∆ΑΣΚΑΛΟΥ ΣΗΜΑΝΤΙΚΗ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ ΣΤΗΝ ΜΑΘΗΣΗ Εξετάζουµε την αποτελεσµατικότητα των στρατηγικών µάθησης δίχως να δίνουµε έµφαση στο χάσιµο χρόνου. Ενώ στην ουσία. Επιπλέον. Σε αυτό το πλαίσιο. µα η πληρότητα του µαθητή. Είναι πέρα από τον γνωστικό του ορίζοντα. Ή για να είµαστε πιο ακριβείς. Παίζει µε τα βότσαλα. 4. το χαρακτήρα του. διδάσκουµε το θεώρηµα του Θαλή και του λέµε λίγα λόγια για τη ζωή του. είναι µόνο και µόνο επειδή υπάρχει το µάθηµα. Νίκος Λυγερός. Κατά συνέπεια. ο δάσκαλος δεν γνωρίζει βέβαια όλα τα χαρακτηριστικά του µαθητή. Ό. Άλλωστε κάτι πρέπει να κάνουµε αφού η έρευνα του ΟΟΣΑ του 2003 στα 15-χρόνια για τα µαθηµατικά µας κατέταξε στις τελευταίες θέσεις. Και το πρόβληµα είναι ότι ο δάσκαλος δεν µπορεί να το εξηγήσει εξ αρχής. Αυτό όµως δεν πρέπει να είναι ανεξάρτητο από το γνωστικό αντικείµενο του µαθήµατος. Αυτό το χάσιµο χρόνου είναι µία από τις µεγάλες επενδύσεις του δασκάλου. Σ’ αυτό απαντά µε τον καλύτερο τρόπο ο ∆ρ. το αποτέλεσµα δεν είναι αναπόφευκτο διότι ο φοιτητής µπορεί να παραµείνει φοιτητής όπως ισχύει και µε τα άτοµα. 2. την αξία του µαθήµατος. Θα διδάσκεται η ιστορία των Μαθηµατικών ως ξεχωριστό µάθηµα. ιστορικά µυθιστορήµατα στα οποία αναδιπλώνονται µε πολύ ωραίο τρόπο τα µαθηµατικά. Θα παρατίθενται ή θα διδάσκονται ιστορικά στοιχεία για τις µαθηµατικές έννοιες τη στιγµή που διδάσκονται. τα κατορθώµατά του. Και γι’ αυτόν τον λόγο. ούτε από θυσίες. Ενώ το πρόβληµα του δασκάλου είναι ότι µερικές φορές ο φοιτητής δεν θέλει να γίνει µαθητής. να µείνουµε άπραγοι και αδρανείς σε µία τέτοια κατάσταση. πράγµα το οποίο έχει ιδιαίτερη σηµασία όταν το γνωστικό αντικείµενο είναι πολύ ειδικό. προκειµένου να κεντρίσουν το ενδιαφέρον του µαθητή. είναι από τις πιο σηµαντικές έννοιες όχι µόνο στα πρώτα στάδια της µάθησης.Με βάση αυτές τις διισταµένες απόψεις των εκπαιδευτικών. ούτε σπατάλη χρόνου όπως είναι σίγουροι οι περισσότεροι καθηγητές. να προτείνονται για ανάγνωση βιβλία λογοτεχνικά.τι χειρότερο είναι. Αν δεν χάσει χρόνο ο δάσκαλος. Τη στιγµή της διδασκαλίας µίας µαθηµατικής απόδειξης να παρουσιάζεται και η ιστορία της ανακάλυψης της έννοιας της συµβολής της στην επιστήµη. ο δάσκαλος δεν µπορεί να έχει τις ίδιες απαιτήσεις στο µάθηµά του. Κατά συνέπεια.

Το πρόβληµα είναι ότι η µεθοδολογία και η διαδικασία εύρεσης µίας αποτελεσµατικής λύσης έχουν εκφυλιστεί. Ενώ η γνώση δεν ασχολείται µε την ύλη του προγράµµατος και οι µικροί άνθρωποι είναι πρώτα από όλα άνθρωποι που χαρακτηρίζονται από την αναζήτηση της αλήθειας. µπορούµε να διευκρινίσουµε µερικά στοιχεία αυτού του πεδίου. Ν. αντιλαµβανόµαστε πόσο σηµαντική είναι η έννοια του λάθους. Λυγερός ΑΠΟ ΤΗΝ ΟΜΟΡΦΙΑ ΤΟΥ ΛΑΘΟΥΣ ΣΤΗΝ ΑΛΗΘΕΙΑ ΤΗΣ ΛΥΣΗΣ Η γενική εκπαίδευση έχει δεχτεί τόσες επιθέσεις από τους ψυχολογικούς παράγοντες που ξεχνά πλέον την ουσία της: το γνωστικό αντικείµενο. του Lakatos. αλλά και του Feyerabend. Από τον φοιτητή δεν απαιτεί. τα γνωστικά µαθηµατικά και γενικότερα τις επιστήµες. όπως µε το περίφηµο παράδειγµα του Euler. Και το ζευγάρι δεν µπορεί να χάσει χρόνο αφού ο χρόνος δεν έχει νόηµα γι’ αυτό. Το λάθος µπορεί να ανατρέψει ένα κλειστό ερευνητικό πλαίσιο που εγκλωβίζει τη σκέψη. το χάσιµο χρόνου µπορεί να είναι προβληµατικό µε την έννοια ότι ο φοιτητής δεν θέλει να µάθει το µάθηµα. Μπορεί η τεχνική να µην είναι ορθολογική αλλά να ανοίγει τον δρόµο. Αυτό επιβεβαιώνεται και από την επιστηµολογία µε τις θεµελιακές τοµές του Popper. απλώς προσφέρει διότι δεν αντιλαµβάνεται την έννοια του δασκάλου και λειτουργεί µόνο µε την εκφυλισµένη προβολή του καθηγητή. Και ακόµα όταν ακούµε εκφράσεις του τύπου: πρέπει ν’ αγκαλιάζουµε το λάθος. Η µεγαλύτερη επίπτωση αυτής της νέας προσέγγισης είναι η µη ύπαρξη του λάθους. Αν και δεν είναι απαραίτητη µία αξιωµατική προσέγγιση.και µόνο τον µαθητή. Κατά συνέπεια. λοιπόν. Η οµορφιά του λάθους προέρχεται από τη λειτουργικότητά του και τη δηµιουργικότητά του. Στο πλαίσιο της πρακτικής διδακτικής. Παραµένει δάσκαλος. Η µαζικοποίηση της εκπαίδευσης προκάλεσε την εισβολή του συµπεριφορισµού. Ενώ το πρόβληµα είναι απλώς ένα εµπόδιο. Η λύση µπορεί να είναι άσχηµη διότι χρησιµοποιεί µία τεράστια γνώση για να αποδείξει ένα ανούσιο αποτέλεσµα. Έτσι σε αυτό το πλαίσιο. Αυτό το αποτέλεσµα είναι ο συνδυασµός του εκφυλισµού της γνώσης σε ύλη και του µικρού ανθρώπου σε παιδί. µόνο που δεν υπάρχει µαθητής. από τη λύση. Μόνο η λύση έχει νόηµα για τη µαζική εκπαίδευση. Με αυτόν τον τρόπο προσέγγισης. Αυτό επέτρεψε µια µεγαλύτερη επιρροή της ψυχολογίας σ’ έναν τοµέα που δεν ήταν προβληµατικός εξ ορισµού. Ακόµα και αν δεν φαίνεται στο τέλος. 4 . πρέπει να αναδείξουµε και την αισθητική του λάθους. Η προσφορά υπάρχει πάντα. ότι το µάθηµα δεν πρέπει να γίνει. του Kuhn. Και σε αυτήν την περίπτωση. Αυτά τα χαρακτηριστικά τα έχει και το λάθος που µπορεί να ερµηνευτεί ως ο γρηγορότερος τρόπος για ν’ αλλάξουµε µία µεθοδολογία. Ας αρχίσουµε. Αυτό δεν σηµαίνει. Και για την διδακτική συµπληρώνω πως από την οµορφιά του λάθους φτάνω στην αλήθεια της λύσης. Το λάθος παράγει το έργο του και στο τέλος θυσιάζεται για την αλήθεια της λύσης που εµπεριέχει την οµορφιά του. Η λύση µπορεί να µην είναι αισθητική διότι λειτουργεί µε µία απλοϊκή προσέγγιση όπου η τεχνική κυριαρχεί της τέχνης. Είναι όλη η ουσία και πρέπει να λέµε µπράβο σε κάθε προσπάθεια. Ακολουθεί το νοητικό σχήµα του Camus. στην ουσία είναι για να το πνίξουµε καλύτερα. Αυτή µπορεί να είναι σωστή αλλά να αποτελεί απλώς µια µεταφορά δοµής που δεν προσφέρει καµία πληροφορία. αλλά αυτό δεν σηµαίνει ότι είναι απελπισµένος. Το λάθος παίζει έναν ευρηµατικό ρόλο σε όλο το πλαίσιο της µεθόδου. το λάθος µπορεί να χαρακτηριστεί ως όµορφο διότι προσφέρει νέες δυνατότητες και παιδεία για την ύπαρξη αποτελεσµατικής στρατηγικής. ο δάσκαλος δεν πρέπει να περιµένει τίποτα. ∆εν έχει καµία ελπίδα. µα απλώς να το περάσει. το γενικό αποτέλεσµα µπορεί να είναι αρχικά λανθασµένο. Αν όµως εξετάσουµε τα οπτικά µαθηµατικά. αλλά να έχει ενδιάµεσο σωστό αποτέλεσµα. το λάθος µπορεί ως γνωστικό εργαλείο να έχει χαρακτηριστικά που µπορεί να χρησιµοποιηθούν για την εύρεση της λύσης. βέβαια. απλώς µετατρέπεται σε θυσία. Με άλλα λόγια.