You are on page 1of 17

SADRAJ

1. UVOD............................................................................................................................2
2. TOKOVI SREDSTAVA FINANSIJSKIH TRITA I INSTITUCIJA.........................3
3. GLAVNI NOSIOCI STRUKTURA IZVOZA I UVOZA KAPITALA.........................4
4. POJAM MEUNARODNOG FINANSIRANJA.........................................................6
5. PROBLEM MEUNARODNOG TRANSFERA RASPOLOIVIH KAPITALA......7
5.1. Klasino i moderno tumaenje efekata transfera....................................................7
5.2. Odnos transfera i stabilnosti...................................................................................7
5.3. Odnos transfera i spoljnotrgovinske intervencije...................................................8
6. VRSTE MEUNARODNOG KRETANJA KAPITALA.............................................9
7. MEUNARODNO KRETANJE KRATKORONOG KAPITALA..........................10
7.1. Kratkoroni kapital i novac..................................................................................10
7.2. Kratkoroni kapital i novano trite...................................................................10
8. MEUNARODNA TRITA KAPITALA................................................................11
8.1. Bankarsko trite depozita i kredita.....................................................................12
8.2. Meunarodno trite obveznica............................................................................13
8.3. Meunarodna trita vlasnikih hartija (dionica).................................................13
9. MEUNARODNO KRETANJE DUGORONOG KAPITALA..............................14
9.1. Meunarodni zajmovni kapital.............................................................................14
9.2. Direktne inostrane investicije...............................................................................15
9.3. Portfolio investicije..............................................................................................15
LITERATURA................................................................................................................17

-1-

1. UVOD
Postavlja se pitanje koje su to pokretake snage, autonomni motivi, koji determiniu
veinu meunarodnih kretanja kapitala? Subjekte koji donose odluke, njihovu
motivaciju, oblike kretanja i meunarodna trita kapitala potrebno je poznavati zato to
ona danas u velikoj mjeri odreuju opte uslove poslovanja u svjetskoj privredi i u
spoljnoekonomskim odnosima pojedinanih zemalja. Subjekte koji donose odluke o
meunarodnim kretanjima kapitala ine sva ona fizika i pravna lica koja je domai ili
meunarodni pravni poredak legitimisao. To su pojedinci, preduzea, banke, druge
finansijske institucije, dravni organi i meunarodne organizacije i institucije
(ekonomsko-finansijskog karaktera).
Svi ovi subjekti, u zavisnosti od svrhe njihovog postojanja, imaju i svoje motive kojima
se rukovode pri meunarodnim kretanjima kapitala. U posljednjih sto godina uloga
fizikih lica je drastino opala, a udio transnacionalnih preduzea i banaka, pa i nekih
meunarodnih finansijskih institucija je bitno porastao. Samim tim, dolo je i do
poveanja uticaja onih subjekata (TNC i banke) koji su i u meunarodnim kretanjima
kapitala motivisani maksimizacijom nekog poslovnog rezultata (profita, vrijednosti
kapitala, uea na tritu, itd.). To ne znai da organi ekonomske politike drava, pa i
neke meunarodne finansijske institucije nisu i dalje pokretani motivima finansiranja ili
prilagavanja platnog bilansa ili potrebama dodatnog finansiranja privrednog razvoja
(Svjetska Banka), ve samo da ovako motivisana meunarodna kretanja kapitala
smanjuju svoj udio u ukupnom obimu meunarodnih kretanja kapitala.
Meunarodna kretanja kapitala zavise i od drugih, egzogenih faktora, koji su nezavisni
od motivacije subjekata: od modela meunarodnih trgovinskih odnosa, sistema
meunarodnih plaanja kao i od mehanizama meunarodnog prenoenja konjukturnih
fluktuacija. Iako se motivacija subjekata iz poslovnog sektora moe razlikovati,
osnovno jeste da je posrijedi uvijek maksimizacija nekog poslovnog rezultata uz data
ogranienja (rizik).
U svjetlu oekivajue globalizacije i sve vee liberalizacije svjetske ekonomije,
Svjetska Banka je formirala savremeniju organizaciju u cilju uspjenijeg funkcioniranja
njenog mehanizma.
Grupa Svjetske Banke obuhvata 4 posebnih organizacija: temeljna institucija je sama
Banka za obnovu i razvoj (IBRD), slijedi Meunarodno udruenje za razvoj
(International Development Organisation IDA), Meunarodna finansijska organizacija
(International Finance Corporation IFC), Multilateralna agencija za garantiranje
investicija ( Multilateral Investment Garantee Agency MIGA).

-2-

2. TOKOVI SREDSTAVA FINANSIJSKIH TRITA I INSTITUCIJA

Sredstva

Sredstva
Finansijske institucije
Depoziti

Krediti

Sredstva

Sredstva
Suficitarni sektor

Privatni plasmani

Deficitarni sektor

VP

VP

Sredstva

VP

Sredstva

Sredstva
Finansijska trzista
VP

VP

-3-

3. GLAVNI NOSIOCI STRUKTURA IZVOZA I UVOZA KAPITALA


Izvoz i uvoz kapitala vri se u razliitim oblicima. Kada je rije o ronost, kapital se
dijeli prema emi:
IZVOZ I UVOZ
KAPITALA

KRATKORONI KAPITAL

BANKARSKI
DEPOZITI I
SREDSTVA NA
RAUNIMA
DRUGIH
FINANSIJSKI
H USTANOVA

DUGORONI
KAPITAL

KRATKORONI

DIREKTNE

PORTFOLIO

ZAJMOVI I

INVESTICIJE

INVESTICIJE

DUGORONI
ZAJMOVI I

KREDITI
KREDITI

Kapital se plasira u inostranstvo na due vrijeme (dugorone investicije, dugoroni


ZAJMOVI
zajmovi) ili na krae vrijeme (komercijalni krediti i zajmovi na krai rok). Kapital
moe
biti uloen u proizvodne ili u neproizvodne svrhe. Kapitali koji se ulau proizvodnju,
saobraaj ili trgovinu mogu biti u formi direktnih investicija i u formiI portfolio
investicija.
Karakteristina osobina direktnih investicija, prema definiciji MMF, sastoji KREDITI
se u tome
to investitor raspolae s preduzeem u koje je investirao svoj kapital. Kod portfolio
investicija investitor nema kontrolu niti raspolae firmom u koju je uloen kapital. Na
njih otpada 10-25 % uea sopstvenog u ukupnom kapitalu date firme.Glavni nosioci
inostranih direktnih investicija su krupni monopoli, odnosno multinacionalne
kompanije, a kod portfolio investicija pojavljuje se i iri krug interesenata, a posebno
rentijera.
U okviru privatnih kapitalnih ulaganja u inostranstvu, zapaa se bri rast kratkoronih u
odnosu na dugorona kapitalna ulaganja, a u okviru dugoronih ulaganja bri porast
direktnih nego portfolio investicija. Takoer je i prihod direktnih investicija vei od
prihoda portfolio investicija, iako nastaju po istoj osnovi.
Posmatrajui s tog stanovita, dva najvea izvoznika kapitala pred Veliku ekonomsku
krizu, Englesku i SAD, uoljivo je da su SAD imale povoljniju strukturu inostranih
investicija. Amerikanci su i inae vodili daleko efikasniju politiku izvoza i uvoza
kapitala nego ostale razvijene zemlje.

-4-

Poslije Drugog svjetskog rata drava se pojavljuje kao veoma znaajan izvoznik
kapitala i to u raznolikim oblicima. Javljaju se nove forme izvoza kapitala na
nacionalnom i meunarodnom planu sa veoma znaajnim novim oblikom izvoza
kapitala javlja se i meunarodna ekonomsko-tehnika pomo i izvoz patenata i licenci.

-5-

4. POJAM MEUNARODNOG FINANSIRANJA


Meunarodno finansiranje ne predstavlja samo refleks ili impuls meunarodne razmjene
ve je jedan od generirajuih faktora postojeih mehanizama savremenih
meunarodnih ekonomskih odnosa.
Obim meunarodnog finansiranja, kao in premoavanja vremenske diferencije
izmeu dana realiziranja i plaanja ugovorenog posla, predstavlja vrijednosnu razliku
spoljnotrgovinskih tokova. Vei izvoz od uvoza u istom vremenskom periodu bez
primitka vrijednosnog ekvivalenta predstavlja kreditiranje inostranstva. Na isti nain,
vei uvoz od izvoza u istom vremenskom periodu bez plaanja vrijednosnog
ekvivalenta predstavlja kreditiranje iz inostranstva. Dakle, ovo kreditiraje
meunarodnih trgovinskih tokova predstavlja osnovu meunarodnog kretanja kapitala.
Budui da kreditiranje inostranstva podrazumijeva odgovarajui viak novanih nad
robnim fondovima, ono istovremeno reproducira i inflatorna dejstva.
Uvoz kapitala moe imati i deflatorno dejstvo. Ako je zemlja kreditirana iz inostranstvaprimajui robu bez promptnog plaanja, ona je- ne angairajui nikakva novana
sredstva za taj uvoz, stvorila viak robnih nad novanim sredstvima.
Ukupno reguliranje privrednog razvoja nacionalne ekonomije u sferi meunarodnih
finansiranja
dvostrano je determinirano: unutranjim privrednim odnosima i
mogunostima transfera raspoloivog kapitala. S jedne strane unutranji privredni
odnosi predstavljaju osnovu iz koje proizilaze odreene ekonomske intervencije
nacionalne privrede a s druge strane, mogunosti transfera raspoloivog kapitala.
Jedan od osnovnih problema meunarodnih finansiranja susree se u samom
meunarodnom transferu raspoloivih kapitala.

-6-

5. PROBLEM MEUNARODNOG TRANSFERA RASPOLOIVIH


KAPITALA
5.1. Klasino i moderno tumaenje efekata transfera
Inostrana sredstva plaanja se ne mogu troiti u zemlji uvoznici dok ih ne pretvorimo u
domaa sredstva plaanja, pa tako susreemo prvi dio transfernog problema koji se
odnosi na novani transfer. Kako je takav transfer odraz poveanog uvoza u
materijalnoj, odnosno realnoj formi, to predstavlja osnovu meunarodnog kretanja
kapitala, susreemo i drugi dio transfernog problema koji se sada odnosi na realni
transfer.
Transferni problem se obino izlae na dva naina: kao realni ili kao monetarni
problem. Prvi nain tretiranja polazi od klasinih pretpostavki da je okosnica
funkcionisanja nacionalnog ekonomskog sistema jednakost dohotka i potronje uz punu
zaposlenost. Drugi nain tretiranja transfernog problema polazi od Keysijanskih
pretpostavki da je nacionalni ekonomski sistem karakteristian po perfektno elastinoj
ponudi radne snage i robe.
Ono to je zajedniko za oba prilaza odnosi se na pitanje u kojoj mjeri finansijski
transfer utie na promjene tranje uvoznih roba u odnosnim zemljama. U normalnim
okolnostima oekivati je da e proces trasfera djelovati u pravcu reduciranja tranje u
zemlji izvoznici kapitala i u pravcu poveanja tranje u zemlji uvoznici kapitala.
Klasino tumaenje efekata transfera. Budui da osnovu klasinog tumaenja
transfernog procesa ine pretpostavke jednakosti dohotka i potronje u nacionalnoj
ekonomiji, onda se i efekti transfera mogu tumaiti na osnovama klasinog poimanja
uspostavljanja ravnotenih platnobilansnih odnosa.
Modernije tumaenje efekata transfera.
Ono se bazira na pretpostavci da su ponude domae i proizvodnje perfektno elastine
kod fiksnog nivoa domaih cijena, tako da su proizvodnja, dohodak i zaposlenost
determinirani agregatnom tranjom.
5.2. Odnos transfera i stabilnosti
Teorija transfera kapitala vezana je i sa problemima platnobilansnog prilagoavanja.
Tako, klasino tumaenje transfernog problema pokazuje da u uslovima pune
zaposlenosti zemlja sa deficitom platnog bilansa nije izloena pogoranju odnosa
razmjene, kada zbog neravnotee platnog bilansa doe do dotoka inostranog kapitala.
Moderno tumaenje, meutim, pokazuje da pogoranje ili poboljanje platnog bilansa
ovisi o promjenama potranje za uvoznom i domaom robom.

-7-

5.3. Odnos transfera i spoljnotrgovinske intervencije


Ovde se razmatraju efekti primjene intervencionistikih mjera na transfer kapitala.
Dvije su osnovne grupe bile uvijek prisutne. Jedna grupa se odnosi na stimuliranje
izvoza, a druga na restringiranje uvoza.
Stimuliranje izvoza podrazumijeva smanjenje izvoznih cijena ispod nivoa odreenog
trokovima proizvodnje na domaem tritu.
Prema klasinom tumaenju, kada je transfer jednak promjenama uvozne potronje u
objema zemljama, transfer e biti pozitivan ili negativan u ovisnosti o tome da li je
suma promjena uvozne potronje u objema zemljama vea ili manja od jedinice.
Dakle, efekti stimuliranja izvoza na realizaciju transfera odnosno na platnu bilansu,
prema modernijem tumaenju, ovise o rangiranju tednje u zemlji uvoznici, s jedne, i o
nainu finansiranja u zemlji izvoznici, s druge strane.
Restringiranje uvoza podrazumijeva poveanje domaih cijena uvoznoj robi u odnosu
na cijene plaene inostranstvu. Razlika izmeu tih cijena ide u korist dravih prihoda ili
u korist pojedinih uvoznika, to ovisi o nainu restringiranja uvoza.

-8-

6. VRSTE MEUNARODNOG KRETANJA KAPITALA


Meunarodno kretanje kapitala postalo je vrlo sloeno i poprimilo je razliite forme.
Jedna od najprihvatljivijih podjela meunarodnog kretanja kapitala jeste ona koja polazi
od vremena. Podjela na krtakoroni i dugoroni kapital, odraava izrazitu meusobnu
diferenciranost ne samo po trajanju svog povratnog hoda ve i po nizu karakteristika
koje proizilaze iz funkcije i namjene tih plasmana.
Takoer, postoje i druge podjele. Tako, ako se pojmu meunarodnog finansiranja prilazi
sa monetarnog aspekta, onda se podjela vri na pekulativno, stabilizirajue,
kompenzatorno i slino. Dakle, meunarodno kretanje kapitala na neki nain poprima
osobine isto bankarskih transakcija. A ako se tom pojmu prilazi sa aspekta materijalne
strane onda se podjela uglavnom vri na izvozno, uvozno, preduzetniko i slino
finansiranje. Uglavnom, u ovom sluaju, meunarodno kretanje kapitala poprima
osobine isto poslovnih transakcija.
Podjela meunarodnog kretanja kapitala vri se na one koje imaju autonomni karakter i
one koje imaju kompenzatorni karakter.
Autonomni karakter iamju one meunarodne transakcije kapitala koje se preduzimaju
radi realiziranja spoljnotrgovinskih poslova. One su neovisne o platnobilansnoj situaciji
i preduzimaju ih spoljnotrgovinski akteri potpuno autonomno. Kompenzatorni karakter
imaju one meunarodne transakcije kapitala koje se preduzimaju upravo da bi
ispravljale neusklaenosti autonomnih transakcija. One su u direktnoj ovisnosti o
platnobilansnoj situaciji i preduzimaju ih monetarne vlasti u cilju platnobilansnog
kompanziranja. Dakle, kompenzatorno kretanje kapitala izgleda kao posljedica
autonomnog kretanja kapitala.
Osnovna klasifikacija meunarodnog kretanja kapitala izgleda da je ona koja ukupna
kratanja kapitala dijeli na kretanje kratkoronog i na kretanje dugoronog kapitala.
Svrsishodno je vriti daljnju podjelu prema funkcijama i namjenama pojedinih vrsta
kapitala.

-9-

7. MEUNARODNO KRETANJE KRATKORONOG KAPITALA


Pored naglaenih kompenzatornih transakcija kretanja meunarodnog kratkoronog
kapitala ne mogu se zanemariti ni autonomne kratkorone transakcije. Tu se prije svega
misli na pekulativno kretanje kapitala i kretanje koje je izazvano razlikama kamatnih
stopa.
7.1. Kratkoroni kapital i novac
Zemlja sa suficitom platnog bilansa realizira priliv zlata, to poveava koliinu novca u
opticaju i zemlja sa deficitom platnog bilansa realizira odliv zlata, to smanjuje koliinu
novca u opticaju. Zamjenjujui ulogu zlata kratkoronim kapitalom, nije teko zakljuiti
da se priliv zlata poistovjeuje sa prilivom kratkoronog kapitala.
Budui da ostvarene devize izvoznici obino prodaju u krajnjoj instanci centralnoj
banci, oito je da odliv kratkoronog kapitala djeluje na poveanje koliine novca u
opticaju, a vai i obrnuto.
7.2. Kratkoroni kapital i novano trite
Ukoliko se kratkorono kretanje kapitala ne provodi posredstvom centralne banke, ono
se obino realizira posredstvom novanog trita. Dva naina finansiranja
karakteriziraju vezu kratkoronog kapitala sa novanim tritem. Prvi se odnosi na
finansiranje spoljnoekonomskih transakcija pekulativnim kapitalom a drugi na direktno
finansiranje od strane samih spoljnotrgovinskih aktera.
Prva mogunost finansiranja ovisi o ocjenama kretanja vrijednosti deviznih kurseva
izvozne i uvozne zemlje. U stvari, kretanje kratkoronog kapitala kojim se finansira
izvoz do momenta naplate proteklo je iz pekulativnih transakcija. One su, zapravo,
predstavljale prelijevanje raspoloivih fondova pekulanata u fondove izvoznika.
Druga mogunost finansiranja izvoznih poslova ovisi o finansijskoj snazi izvoznika.
Ako su oni u stanju da sami finansiraju svoj izvoz, tj. ako su u mogunosti da kreditiraju
inostrane kupce u nekom kratkoronom vremenskom periodu, onda se odliv
kratkoronog kapitala ne moe poistovijetiti sa prilivom zlata i ne moe rezultirati
poveanjem koliine novca na domaem tritu.
Kretanje kratkoronog kapitala usko je vezano se promjenama deviznog kursa.
Meunarodno kretanje kapitala moe imati stabilizirajue i destabilizirajue efekte.
Deficit platnog bilansa stvara dobru podlogu da pekulativne transakcije djeluju
destabilizirajue.
U suprotnom sluaju, kada bi suficit platnog bilansa rezultirao odlivom krakoronog
kapitala, pekulativne transakcije e imati stabilizirajue efekte, jer e doi do priliva
kratkoronog kapitala, pa time one e rezultirati jaanjem deviznog kursa.
- 10 -

8. MEUNARODNA TRITA KAPITALA


Meunarodna trita kapitala predstavljaju mehanizme putem kojih se ostvaruju
meunarodna kretanja kapitala. Razliito motivisanim i raznim oblicima meunarodnih
kretanja kapitala, odgovaraju i razliiti instrumenti i segmenti meunarodnih trita
kapitala.
Funkcija finansijskih trita je izuzetno vana, na njima se formiraju cijene, kao to su
kamatne stope, devizni kursevi i kotacije (cijene) hartija od vrijednosti koje vre jak
uticaj na donoenje ekonomskih odluka. Pored obezbjeenja platnog prometa,
finansijska trita vre alokaciju tednje u razne ekonomske sektore i zemlje i pruaju
metode i sredstva za evaluaciju rizinosti prinosa investicionih projekata. Posredovanje
se ne vri samo putem meunarodnih nego i putem domaih finansijskih trita, jer su
mnoge domae finansijske institucije istovremeno i znaajni subjekti meunarodnog
trita kapitala.
Po kriteriju poslova i instrumenata koji se promeu na finansijskim tritima, oni se
dijele na dunike hartije i vlasnike hartije.
Osnovni i najtipiniji vrijednosni papiri kojima se trguje na tritima kapitala (berzama)
jesu obveznice i dionice. Obveznice su vjerovniki papiri kojima izdava prodajui ih
prikuplja finansijska sredstva za pojedine investicione poduhvate. Da bi ih kupac kupio,
one imaju fiksan obino neto vei prinos nego to bi isti kupac ostvario ako bi uloio u
banku i zaraivao odgovarajuu kamatu.
S druge strane, dionice su vlasniki papiri. Kupac dionice postaje vlasnikom dijela
drutva u koje je na taj nain uloio svoja finansijska sredstva i stoga ima pravo na dio
dobiti (dividendu) u veliini srazmjernoj svom ulogu.
Kupljena dionica od drutva se ne moe vratiti drutvu, ali se moe prodavati na berzi
vrijednosnih papira. Ako je drutvo ostvarilo odgovarajuu akumulaciju, ona e vrijediti
iznad nominalne a ako je ostvarilo gubitak, vrijedie ispod nominale.
Osim ovih dionica koje se nazivaju obinim dionicama i mogu glasiti na ime ili na
donosioca postoje jo i povlatene ili prioritetne dionice. Imaoci takvih dionica uivaju
neto vea prava u odnosu na obine dioniare ali zato nose fiksnu dividendu. One
takoer mogu biti i konvertibilne.
Klasifikacija segmenata meunarodnog finansijskog trita koja polazi i od vrste
institucija i od vrste poslova koji se na njima preteno obavljaju je: (1) bankarsko trite
depozita i kredita, ukljuujui devizno trite, (2) trite obveznica, (3) trite (berza)
efekata, odnosno dionica i slinih hartija od vrijednosti.

- 11 -

8.1. Bankarsko trite depozita i kredita


Finansijski centri pojedinih zemalja (Tokio, Njujork, London, Frankfurt) istovremeno su
i stubovi meunarodnog finansijskog trita preko kojih se odvija najvei dio
transakcija.
Svaki znaajan nacionalni finansijski centar zavisi od postojanja velikog broja domaih
investitora i deponenata koji nude sredstva domaim korisnicima. Investitori direktno
snabdjevaju korisnike kapitalom tako to kupuju njihove dunike hartije, obveznice i
komercijalne papire ili vlasnike hartije. Deponenti svoja slobodna sredstva nude
finansijskim posrednicima (bankama, osiguravajuim kompanijama, uzajamnim
fondovima) koji objedinjavaju ova sredstva i na osnovu njih daju zajmove ili vre
investicije u vlasnike hartije (dioniki kapital).
Meunarodni finansijski centar postoji kada se domaa sredstva nude inostranim
korisnicima ili kada su inostrana sredstva ponuena domaim korisnicima. Svaki
znaajniji meunarodni finansijski centar e razvijati posao kojim se inostrana sredstva
posreduju inostranim korisnicima, postoje i posebni off shore finansijski centri koji se
bave samo tim poslovima, koji ive samo od pruanja usluga nerezidentima. Glavni off
shore centri su Luksemburg, Kajmanska Ostrva, Bahami, Holandski Antili, Bahrein i
Kuvajt. Ovi centri privlae klijentelu regulativom koja je fleksibilnija od regulative pod
kojom rade nacionalni i meunarodni finansijski centri.
Poslovi u finansijskim centrima sa elementom inostranosti podrazumijevaju
funkcionisanje deviznih trita, ija je funkcija da formiraju devizni kurs po kome se
transakcije preraunavaju iz jedne valute u druge, da vre likvidaciju tih transakcija u
meunarodnom platnom prometu i da omogue poslove kojima se klijenti obezbjeuju
od kursnog rizika. Iz ovih razloga i zbog toga to se na deviznim tritima zapravo
trguje bankarskim depozitima denominiranim u razliitim valutama, deizna trita su
integralni dio meubankarskih trita.
Pri ocjeni znaaja trita moraju se posmatrati kako stanja (stock) tako i tokovi (flow).
Obim meubankarskog trita depozita i kredita se iskazuje stanjem ukupnih
potraivanja i obaveza na odreeni dan, ali i poslovima kreiranim u pojedinim
godinama.
U prva tri segmenta meunarodnog finansijskog trita uglavnom se trguje dunikim
hartijama i zajmovima (certifikatima o depozitu, dugoronim obveznicama i
kratkoronim notama-negarantovanim i garantovanim obveznicama euro-trita) u
bankarskim kanalima.
Dvije su tendencije u ovom poslovanju od posebne vanosti: promjene u relativnom
znaaju pojedinih segmenata trita (relativan pad uea zajmova u korist emitovanja
obveznica i kratkoronih papira) i izuzetna ekspanzija eurotrita koje dobija sve vei
znaaj u okviru trita depozita i kredita, deviznog trita i trita obveznica.
(eurovaluta je svaka valuta sa kojom se slobodno trguje i u kojoj se vre bankarski
poslovi izvan zemlje ija je ona nacionalna valuta). Glavni izvori sredstava za eurotrita su: (1) depoziti vlada i javnih institucija koje ele da dre dolare izvan SAD, (2)
TNC sa vikom likvidnih sredstava, (3) europske banke sa vikom deviza i (4) devizna

- 12 -

rezerve zemalja sa platnobilansnim suficitima (Japan, Tajvan, Njemaka). Za


eurodepozite ne postoji obavezna rezerva, pa je stvar trezvenosti banaka kolike e
rezerve drati. Trite je u osnovi neregulisano. Depoziti su uglavnom kratkoroni jer je
najvei dio depozita iz banaka. Trite ne posluje sa depozitima po vienju, ve tednim
i oroenim depozitima. Znaajan proizvod euro-trita je plivajua kamatna stopa
LIBOR (London Inter-Bank Offered Rate).
8.2. Meunarodno trite obveznica
Njegova ekspanzija je korelirana sa usporavanjem odobravanja klasinih zajmova od
strane privatnih banaka zemljama u razvoju. Obveznice su duniki papiri kojima se u
osnovi angauju dugorona sredstva kao i u sluaju zajmova, ali je sama obveznica
najee prenosiva i stoga postaje interesantna za meunarodna finansijska trita.
Pored domaih obveznica denominiranih u valuti zemlje subjekata koji ih emituju,
postoje i inostrane obveznice i euro-obveznice.
Inostrane obveznice emituje domai subjekt u inostranstvu, ali su one denominirane u
valuti zemlje gdje se emituju (njemaka firma koja u vicarskoj emituje obveznice u
vicarskim francima).
Euro-obveznica se plasira i garantuje najee za raun korisnika od strane sindikata
banaka. Obveznica je denominirana u tuoj valuti, a plasira se u drugim zemljama,
izvan zemlje u ijoj je valuti denominirana (da je njemaka firma obveznice u
vicarskoj denominirala u dolarima, a plasirala izvan SAD, bile bi to euro-obveznice).
Neki od razloga za ekspanziju euro-obveznica, trite je relativno neregulisano,
obveznice se lake plasiraju nego na isto domaim tritima, njihov prinos se
uglavnom ne oporezuje. Euro-obveznice emituju TNC, strane drave i meunarodne
institucije.
8.3. Meunarodna trita vlasnikih hartija (dionica)
Neki od osnovnih faktora koji su doprinjeli ekspanziji trita dionica su fenomen
sekjuritizacije, rast meunarodnog portfolio i direktnog investiranja. Dionice i drugi
vlasniki papiri kupuju se i zbog diverzifikacije portfolija u cilju smanjenja rizika, ali su
one sve vie i sredstvo direktnog investiranja u inostranstvu, uz sticanje vlasnike
kontrole nad preduzeem u koje su sredstva uloena.

- 13 -

9. MEUNARODNO KRETANJE DUGORONOG KAPITALA


Osnovni oblici meunarodnog kretanja kapitala su, uglavnom, zajmovi u najirem
smislu rijei s jedne i direktne i portfolio inostrane investicije, s druge strane. Prvi oblik
predstavlja prenos kupovne snage iz jedne zemlje u drugu, a drugi predstavlja
preduzimaki investicioni poduhvat u inostranstvu. Meunarodni zajmovni kapital
podrazumijeva odreeni finansijski odnos izmeu dviju zemalja u kojem zemlja
izvoznica kapitala stavlja na raspolaganje ugovorenu koliinu novca a zatim zemlja
uvoznica kapitala se obavezuje da primljeni iznos vrati u odreenom vremenu uz
odgovarajuu cijenu. Direktne i portfolio inostrane investicije podrazumijevaju odreeni
privredno- kooperacijski odnos izmeu dviju zemalja u kojem inostrani investitor, na
temelju uloenog kapitala, obavlja odgovarajue privredne aktivnosti u zemlji uvoznici
kapitala.
9.1. Meunarodni zajmovni kapital
Diferencijacija meunarodnog zajmovnog kapitala se vri na dvije osnovne grupe. To su
zajmovi za finansiranje izvoza i zajmovi u svrhe ekonomske pomoi.
Karakteristike i efekti zajmovnog kapitala. Pravo ime zajmovnog kapitala jeste
kamatonosni kapital. Stavljanje na raspolaganje odreenog iznosa novca od strane
zemlje izvoznice uslovljeno je obavezom zemlje uvoznice kapitala da vrati za iznos
kamata uveenu koliinu primljenih novanih ili robnih sredstava.
Kretanje zajmovnog kapitala vri se u dvije osnovne forme: novanoj i robnoj.
Razlika izmeu novane i robne forme zajma jeste i u tome to se novani pretvara u
realni, posredstvom spoljnotrgovinskog multiplikatora. Kretanje meunarodnog
zajmovnog kapitala uglavnom je stimulirano mogunostima povoljnijih plasmana.
Povoljnost plasmana je u direktnoj srazmjeri sa cijenom zajmovnog kapitala, tj. visinom
kamatne stope. Ako bi se zanemarili ostali impulsi kretanja zajmovnog kapitala kao to
su politiki, strateki, konkurentski i ostali, ova vrsta meunarodnog finansiranja mogla
bi se okarakterisati kao autonomno kretanje dugoronog kapitala izazvano razlikama
kamatnih stopa.
Postoje i vrste zajmova kod kojih se promjena oblika transfera vri direktno. Tu spadaju
trgovaki krediti i krediti vezani za robne isporuke. Dalje, zajam moe biti javni ili
privatni prema tome da li ga daje drava ili javno- pravna institucija.
Priliv zajmovnog kapitala izaziva pozitivne i negativne efekte i poboljava
platnobilansnu poziciju zemlje. Efekti odliva kapitala djeluju suprotno. Multiplicirajue
dejstvo odliva kapitala se izjednaava se efektom poveanja uvoza i djeluje u smjeru
smanjenja nacionalnog dohotka. Odliv novanog kapitala djeluje deflatorno a odliv
robnog inflatorno.

- 14 -

Zajmovi za finansiranje izvoza. Osiguranje protiv izvoznih rizika postalo je sastavni dio
finansiranja ivoznih poslova u veini zemalja. Trokovi osiguranja (premija osiguranja)
su postali sastavni dio trokova izvoznih kredita. Uobiajeni rizici koji se pojavljuju u
sferi finansiranja izvoza su uglavnom politiki, transferni i komercijalni.
Zajmovi u svrhu ekonomske pomo. Neusaglaeni ciljevi zajmodavca i zajmoprimca,
znatan stepen kontraverznosti u miljenjima i teoretskim obrazloenjima ideja i
karaktera zajmova namjenjeni za ekonomsku pomo, osnovne su karakteristike ove
vrste maunarodnog finansiranja.
Osnovni interesi plasiranja kapitala u inostranstvo u svrhu ekonomske pomoi mogu se
podijeliti u dvije osnovne grupe: to su komercijalni i politiki ili strateki interesi.
Ekonomski interes plasiranja kapitala u inostranstvo u svrhu ekonomske pomoi gotovo
je uvijek prisutan u takvim plasmanima. Ekonomska pomo predstavlja jednu od formi
obezbjeenja izvozne ekspanzije.
9.2. Direktne inostrane investicije
Direktnu investiciju u inostranstvu predstavlja svaki oblik ulaganja u odreeno
preduzee kojim se stie vlasnika kontrola nad njim. Smisao je u tome da ako je
ulaganje u jednu firmu najriziniji oblik ulaganja, onda je bolje ostvariti i pravo
poslovnog odluivanja u njemu. Ovdje se postavlja pitanje zato one doivljavaju
izuzetnu ekspanziju ako su najriziniji oblik meunarodnog kretanja kapitala, na koje je
odgovor da uz vei rizik ide i mogunost mnogo vee zarade. Brz rast direktnih
investicija se pripisuje aktivnostima multinacionalnih i transnacionalnih korporacija.
Motivi za ivestiranje se grupiu u (1) strateke, (2) bihejvioralne (subjektivne) i (3)
ekonomske.
Direktne inostrane investicije predstavljaju meunarodno kretanje dugoronog kapitala
koje je podlono uslovima kontrole koje postavlja zemlja koja investira svoj kapital i
ogranienjima koje uvodi zemlja u koju se investira. Budui da se direktno investiranje
esto obavlja ne u materijalnoj ve u nematerijalnoj formi, definiciju bi trebalo utoliko
dopuniti to pored ve reenog one predstavljaju i formiranje i oploavanje kapitala u
inostranstvo.
Inostrane investicije imaju nekoliko dodirnih taaka sa portfolio investicijama. Portfolio
investicije predstavljaju ulaganje kapitala u obveznice, bonove ili razne efekte koje
izdaju drave, razne institucije ili trgovaka drutva.
Transfer znanja i tehologije danas predstavlja osnovnu formu u kojoj se vri direktno
inostrano investiranje. Dva osnovna problema zauzimaju najistaknutije mjesto u
domenu direktnih inostranih investicija. Jedan se odnosi na pravce meunarodnog
kretanja kapitala a drugi na transfer znanja i tehnologije.

- 15 -

9.3. Portfolio investicije


Razvojem finansijskih trita i odgovarajuih instrumenata, nastale su mogunosti da
investitori koji ne ele mnogo da rizikuju, izvre diverzifikaciju rizika tako to e u
svom portfoliju da dre vie hartija od vrijednosti. Portfolio investiranje se definie i
kao davanje zajmova ili kupovina hartija od vrijednosti do nivoa koji investitoru ne daje
pravo odluivanja i kontrole nad subjektima u koje je uloio, jer ukoliko bi se radilo o
veinskim ulaganjima, radilo bi se o direktnim investicijama.
Po rizinosti, portfolio investicije se nalaze izmeu nieg rizika i nieg prinosa na
bankarske depozite i zajmove, i vieg rizika i vieg prinosa na kapital direktno
investiran u vlasniki kontrolisano preduzee. Manjinskim ulaganjem u vei broj dobro
odabranih subjekata vri se diverzifikacija rizika uz oekivanje da e ukupan prinos na
investirani kapital (dividenda i poveanje vrijednosti dionica) ipak premaiti prinos od
poslovanja u obliku depozita ili zajmovnog kapitala. Za portfolio investicije odluuju se
i institucionalni investitori (penzioni fondovi, fondovi zdravstvenog i drugog osiguranja,
uzajamni fondovi, itd.)
Iako je diverzifikacija rizika, u principu, bila mogua i dranjem iskljuivo domaih
potraivanja, odnosno hartija od vrijednosti, istina je da je mogunost diverzifikacije
rizika vea ako na raspolaganju stoji iri izbor trita i hartija od vrijednosti. Mnoga
domaa finansijska trita nisu dovoljno razvijena i duboka da bi pruila
zadovoljavajue mogunosti diverzifikacije portfolija, dok s druge strane, mogunosti
investiranja u irok dijapazon inostranih HOV dozvoljava velike mogunosti
diverzifikacije rizika. Danas se esto pod portfolio investicijama automatski
podrazumijeva meunarodna diverzifikacija portfolija. Meunarodno poslovanje nosi sa
sobom i rizik od promjene deviznih kurseva, to moe donijeti i gubitke i dobitke, tako
da diverzifikacija u papire denominirane u razliitim valutama jeste i jedan od naina
obezbjeivanja od ili pokrivanja kursnog rizika. to je ira diverzifikacija, to je
stabilniji prinos i razrjeeniji rizik. Mogunosti za uspjenu meunarodnu
diverzifikaciju rizika utoliko su vee to su kretanja kotacija (cijena) finansijskih
instrumenata manje korelirana na razliitim tritima.
Iz meunarodne diverzifikacije ne slijedi automatski da pojedinani investitor svoj
problem moe rijeiti kupovinom dionica transnacionalnih preduzea. Istraivanja su
pokazala da dionice TNC nisu manje rizine i ne nose sistematski manju varijaciju
cijena nego isto domae HOV.
Pojedinanim i manjim investitorima ostaje mogunost posrednog portfolio investiranja,
to se postie ulaganjem kapitala u neki meunarodno diverzifikovani uzajamni
investicioni fond, koji mogu biti globalni, meunarodni, regionalni i fondovi za
pojedinane zemlje.

- 16 -

LITERATURA
1.
2.
3.
4.

Bara Slobodan: Meunarodne finansije, Beograd, 2007.


Bojovi Petar: Poslovne finansije, igoja, Beograd, 2006
uri Dragana: Meunarodna ekonomija, Beograd ,2000.
Kovaevic Mlaen: Meunarodna trgovina, Ekonomski fakultet Beograd,
2002.
5. Kovaevi Radovan: Meunarodne finansijske institucije, Beograd, 1999.
6. Milovanovi Gordana: Spoljna trgovina-teorija, principi i praksa, Ekonomski
fakultet, Univerziteta u Kragujevcu, 2000.

- 17 -