You are on page 1of 119

Eski Ouzca Szlk

B A H A Y L G A T
H azrlayan
Fikret T uran
B A Y
ST A N B U L
- ' - 2 0 0 1
l .
2 0 0 1 , Fikret T uran
B tn haklar yasal koruma eltndaclr.
B A Y
B ilimsel A kademik Y aynlar
Y azma A dresi:
Posta Kutusu ll5,
B akrky, stanbul
' ri- = ef a sz ( 0 2 1 2 ) 56 0 6 9 6 6 ok sevgili anneme ve babama
e- rraii b:yistan@al avista. con
Matbaa: stanbul Mcelli ve Matbaas
Mizanpaj: Y cel Dal
Kapak: A hmet Mayal
Eski Ouzca Satraras T ematik Szlk
B A H A Y L G A T
Dilbilim ncelemesi, Metin, Szlk, T pkbasm
Fikret T uran .
ISB N 9 75- 6 552 - 0 0 - X
KON U L A R:
l. T rk dili tarihi: 1 5. yzyl ncesi.
2 . Eski Ouz T rkesi: Szlklk, imla. gramer, ctimoloji
A n Old Oghuz Inrerlinear T hematic L exicon
B ahayi L gati
L inguistic A nalysis. T ext, Vocabulary, Facsimile
SU B JECT S:
1 H istory of he T urkish language: Pre- 1 5 h Century.
2 ' Old huz T urkish: L exicography, orthography, grammar, erymology.
_ . _
N DEK L ER
N S Z . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . _ ; . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . _ _
T RA N SL T ERA SY ON VE T RA N SKR PS Y ON S ST EM . . . . . . . _
KISA L T MA L A R . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . _ i . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . _
A . G EN EL B L G L ER, ML ve G RA MER . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . _ _
I. Eser H akknda G enel B ilgiler . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . _
a. Eserin Fiziki Y aps . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . _ _
b. Mellif ve Mstensihler . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . _
c. B lmler ( bblar) ve A lt B lmler ( f asllar) . . . . . _ .
ci. ok mll ekiller . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . _
e. kili L eksik ekiller . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . _
f . Sonraki Kalemler T araf ndan Y aplan A klamalar
ll. Eserin ml ve G rzmer zellikleri . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . _
a. nller . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . _
b. nszler . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
c. Ekler ve ml ekilleri . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . _
1 . sim ekim Ekleri . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . _
2 . Fiil ekim Ekleri . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . _
3. sim' - Fiiller . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . _
a. Mastarlar . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . _
b. Partisipler . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . _
c. Z arf - f iiller . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . _ _
4. Y apm Ekleri . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . _
a. simder sim Y apm Ekleri . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . _
b. Fiilden sim Y apm Ekleri . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . _
C. Y apm Eki olarak sim ekim Ekleri . . . . . . . _
ci. Y apm Eki Olarak Mastar Ekleri . . . . . . . . . . . . . _
e. Y apm Eki Olarak Partisipler . . . . . . . . . . . . . . . . . . _
. . . . . . . . . . . . . . 9
. . . . . . . . . . _ . ll
. . . . . . . . . . . . l3
` _ _ ; \ D' - - . I- - JU 1
. . . . . . . . . . . . 2 0
. . . . . . . . . . . . 2 3
. . . . . . . . . . . . 2 3
. . . . . . . . . . . _ 2 4
. . . . . . . . . . . . 2 5
. . . . . . . . . . . . 2 6
. . . . . . . . . . . . 30
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . _ ( 33
. . . . . . . . . . . . 33
U JU - ) U J . J~ ) L . - ) ( . JL . J \ D\ D\ - D' - J \ O\ U 1
. . . . .
. . . . . . . . . . . _ 41
. . . . . . . . . . . . 41
. . . . _ . . _ . _ . . 41
mid
III. Eserde Fonetik Olaylar . . . _ . _ _ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . _ . . . . . . . . . . . _ . . . . . _ . . . . . . _ . . . . . . _ - 43
. . . . . . . . . . . . . . . . . - 43
b. B erzeme ( A similasyon) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . _ . 43
a. Metatez . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . _
c. Ses T remesi Olaylar . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 43
d. Ses Dmesi Olaylar . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 43
e. nl Ksalmas . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . _ 43
f . nsz Deimesi Olaylar . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 43
g. nsz T onlulamas . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 43
h. Farsa Kkenli Kelimelerde zel nsz ve T elaf f uzu . . . . . . . . . . . . . . _ _ 44
IV. Eserde Kelime G ruplar . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . _ 44
a. sim G ruplar . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . _ _ 44
. . . . . . . . . . . . . . . . 45 b. Fiil G rubu ve B irleik Fiiller . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . _
V. Eserde Cmle Y aplar . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . _
a. zne Y an Cmleleri . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . _
b. N esne Y an Cmleleri . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . _
c. Y klem Y an Cmleleri . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . _
d. Mastar G ruplar ve Y an Cmleleri . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . _
e. Partisip G ruplar ve Y an Cmleleri . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . _
f . Z arf - f iil G ruplar ve Y an Cmleleri . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . _
g. Devrik Kelime G ruplar ve Cmleler . . . . . . . . . . . . . . . . . . . _
VI. Eserde N adir Kelime ve Kelime G ruplar . . . . . . . . . . . . . . . . . .
E. MET N _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ . 55
C. S Z L K _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ . _
_ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ 1 79
T IPKIB A SIM . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . _ 1 87
B EL Y OG RA FY A _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _
iii
. . . . . . . . . . . . . . . . . 45
. . . . . . . . . . . . . . . . . 46
. . . . . . . . . . . . . . . . . . 46
. . . . . . . . . . . . . . . _ . 46
. . . . . . . . . . . . . . . . . 47
. . . . . . . . . . . . . . . _ . 48
. . . . . . . . . . . . . . . . _ 48
. . . . . . . . . . . . . . . . . 48
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . 49
N S Z
B ilindii gibi erken dnem Ouz T rkesinin sz varlna dair kaynaklar
snrldr B undan dolay olduka eskimi ve yer yer okunamayan ksmlar da
bulunan bu elyazmas eserdeki T rke kelimelerin okunup incelenmesi srasnda
karmza birok f ilolojik ve dilbilimsel problemin kmas doal olarak kanl-
rrazd. B u dnem Ouzcasnn imlsndaki dzensizlikler ile esere sonradan ya-
plm eklemeler ve silintilere ek olarak, dneme ait szlk ve gramerlerir yeter-
sizlii bu almann ortaya konmasn zorlatran f aktrler olmutur. B ununla
birlikte, birok modern T rk dili ve lehesine kaynaklk yapan Ouz T rkesinin
erken dnemine dair bu eserin ierdii bilgilerle T rkenin dier alanlarna ait
problemlere de aklk getireceini bilmek bize mutluluk vermektedir.
B u eserin ortaya kmas yaklak iki yl srd. B u sre zarf nda birok
deerli kii ve kurumdan maddi ve manevi destek aldm. B unlar arasnda,
hereyden nce mensubu olduum B eykent niversitesi' nin Rektrlne ve Fen
ve Edebiyat Fakltesi Dekanlna saladklar rahat alma otarn, aratrma izni
ve imkanlar iin gnlden teekkr ederim. B u destek olmadan elimizdeki eseri
ortaya karmak mmkn olamayabilirdi.
A ratrma ve ncelemelerim srasnda her bakmdan bilimsel desteini
grdm, bilgisini ve kaynaklarn paylamaktan byk zevk alan engin bilim
adam Prof . Dr. Kemal Eraslan B eyef endiye burada sonsuz teekkrlerimi
sunarm. A ltndan kalkamadmz her bilimsel problemde kendisine bavura-
bileceimiz byle deerli bir bilinadamnn varl bizi hep yeni almalara tevik
etmitir. A ynca, bu eseri inceleyerek ok nemli tesbitlerde ve nerilerde bulunan
deerli bilim adamlar Prof . Dr. H idayet Kemal B ayatl, Prof . Dr. Ef rasiyap
G emalmaz, Prof . Dr. G nay Karaaa, Prof . Dr. Recep T oparl ve Prof . Dr.
H amza Z lf ikar` a bu dnem Ouz T rkesi hakkndaki bilgi urun- u genileten
deerlendirmelerinden dolay kranlanm sunarm.
B u alma srasnda yakn desteklerini grdm Sleymaniye Ktp-
hanesi alanlarna, eserin basm srecinde deerli yardmlarn grdm Islam
Ozkana, eserin mizanpajn gerekletiren Y cel Dal' ya ve kapak dzenini
hazrlayan A hmet Mayal ' ya teekkr bor bilirim.
H er zaman olduu gibi bu almann da her aamasnda tevini v
desteini esirgemeyen eim Ipek Ozdem T uran' a ayrca gnlden teekkr ederim.
H ereyin tesinde, pek tabii bu almada grlebilecek btn hatalar VC
eksiklikler tamamyla ve tartmasz olarak ahsma aittir.
_ Do. Dr. Fikret T uran
2 2 . 1 0 . 2 0 0 1
A taky, stanbul
_ _ _
I
T
-
. L
. L
. 5
J
J
U
J'
w
U
J
la

_
6
:J
rza
~ s . _ _ _
T RA N SL T ERA SY ON VE
T RA N SKR PS Y ON SIST EM
H arf ler
elif
medl elif
be
P
IC
se
cim
im
ha
h
cla
:el
re
ze
sin
n
sat
dai
1 1 1
2 1
ayn
gay n
f e
kaf '
kef
noktal kef
( g
T ransliterasyon T ranskripsyon
3
$5
)
P

?
1 3
Cl

1 '
z
s

Z
s
f
k
1 <
E
a, e, , 1 , i, 0 , , u,

b, ( bazen) p
P
I
s
c, ( bazen)

l
b
d
Z
r
z
s

' _ i

f
1 . <
k ( nadiren, g, )
g,
1 2
J lam
[- mim
Q ' l' lL l1 ' 1
J
, he
vav
L S ye
B irleik ekiller
) | elif +vav
6 | elif +ye
| J vav+elif
1 1
rn m
n n
v v, ortada ve sonda o, , ij, u, , ii
h h, bazen sonda a, e
y y, otada ve sonda i
' v B ata 0 , , u, ,
*y B ata 1 , i,i
T envin ( kelime sonunda)
1
' n
N S Z L ER
anen
,i,
V' Farsa kkenli kelimelerde va, ,
N adiren sonda u ( ula kelimesinde)
1 ' _ ' ol ' D ak_ Di - damak
X ka damak G rtlak [Dudak D dud. D A rd ( A lve a) am _ _ f r F
~ . i] P. iz c ra) . n ,_ z. 1 k _ ,
( ` ) . ( ' )
1 0 1 ) . IJ- _ _
H rtl S ( . ) , 2 Z - Z ) ,_
_ . . K ;

1 I 1
1 L 1

Szc f i V
A f rika!
N azal n _ _ I1
akc ' f _ _ 5_ _ _ _ _
Y ari nl ( glde) I H
,ili
Y
L e
N L L ER
DU Z
G eni ' 1 1 2 1 z O
1
G eni ' Dar
Y _ _ u\ / A RL A K M
KA L IN ,i 0 ,
N CE
ii
3 J L i
,e i
a .
A hteri
A OH
bot.
B urhan
CA J
Clauson
Dankof f DL T
Derleme
e.
ed.
EA T
KISA L T MA L A R
A rapa
B kz. A hteri ( 1 2 75x' 1 858- 9 )
A cta Orientala A cadeniae Seientianm H ungaricae
B otanikteki ismi.
B kz. T ebriz ( 1 2 51 f 1 835)
Central A siatic Journal
B kz. Clason ( l9 ? 2 )
B kz. Dankof f , Robert. James Kelly ( 1 9 82 )
B kz. Derleme Szl ( 1 9 6 3- 1 9 82 )
Ermenice
Editr
Eski A nadolu T rkesi
B urs ' B kz. caf emu ( 1 9 9 3)
f .
H az.
bn- i Mhenna
EF
EFT DE
Kagar :
L at.
m.
ME
mec.
Redhouse
Sod.
Steingass
Farsa
H azrlayan, redaktr, editr.
B kZ . B attal ( 1 9 34)
stanbul niversitesi, Edebiyat Fakltesi
stanbul niversitesi, Edebiyat Fakltesi, T rk Dili ve
Edebiyati
B kz. Kagar ( 1 9 41 - 1 9 43)
L atince
Moolca `
Mrkadi' mn1 eri' I- Edeb, B kz. Z analgai ( 1 9 38)
Mecazen
B kz. Redhouse ( 1 9 87)
Soclea
B kz. Steingass ( 1 9 84)
_
1
1 4
T arama
T DA Y
T DK
T KA E
T T K
y _
Z enker
zoo.
B uz. A ksey ( 1 9 6 3- 1 9 77)
T rk Dili A ratrmalar Y ll
T rk Dil Kurumu
T rk Kltrn A ratrma Enstits
T rk T arih Kurumu
Y unanca
B kz. Z enker ( 1 86 6 )
Z oolojideki ismi.
A . G EN EL B L G L ER, ML ve G RA MER
_ im
I. Eser H akknda G enel B ilgiler
Miladi on drdnc yzylda istinsah edildiini tahmin ettiimiz ve ketebe
kaydnda milad 1 0 . yzyln balarnda telif edildii belirtilen A rapa- Farsa
tematik bir szln satraras Eski Ouzca tercmesi bu eser, ierdii kelime
hazinesiyie birlikte Ouz T rkesinin alf abe, iml ve dn kelimelerinin tarih
problemlerine bir ok bakmdan aklk getirecek zellikler' gsterir. _ Ketebe
kaydndaki telif tarihi bakmndan ( H icr 30 8, milad 9 2 0 ) olduka byk nemi
olan bu eserin telif tarihinin sadece A rapa- Farsa asl meti iin nu' yoksa eserin
T rke kelimelerini de kapsayan tamam iin mi ele alnmas gerektii konusu
problematik olsa da Ouzca bir ok arkaik kelimeyi ortaya koymas asndan bizi
Eski A nadolu T rkesi dneminden ok daha nceki dnemlere ait kelime
hazinesine sahip olduu gereine gtrr. Kagar ' nin Divane' L . iigar"r-
T rk' nde Ouz T rkesinin zellikleri konusunda syledikleriyle de byk
paralellikler gsteren eserin kelime varl ve gramer yaps, ona bu eserin Eski
Ouzcann kelime varln ortaya koyan en nemli ve en eski eserlerden birisi
olma zellii kazandrr.
Eser tematik bir szlktr, yani eitli konularla ilgili kelimeler birarada
gsterilmitir. Eserin balad lb sayf asnn bandan ortasna kadar olan ksm
A rapa olarak eserin yazl amacndan bahseder. B u ksmda, slami eserlerin
hemen hemen tamamnda grlen, A llah` a hamd ve Peygambere ve ailesine salavat
duas vardr. Daha sonra da eserin yazlmasnn amac olarak eitimine yeni
balayanlara ve edeb rencilerine isim soylu A rapa kelimeleri retmek olduu
belirtilir. Edeb eitiminin anlam bugn edebiyat, dil, kltr ve sanat eitimini
ieren ve yaygn bir eitim tr olan liberal eitim olmaldr. A rapa kelimelerin
tercmesi lb sayf asnn ikinci satrndan balar. T ercme ksmnda, nce bir
A rapa kelime verilmi, daha sonra da her hangi bir iaret kullanlmadan dorudan
o kelimenin Farsa karl gsterilmitir. Farsa tercmeden sonra bir nokta
veya nokta konmu ve tekrar yeni bir A rapa kelime ve Farsa karl
verilmitir. T rke karlklar ise bu A rapa ve Farsa kelimelerin hemen altnda.
satr arasnda gsterilmitir. T rke tercmeler genel olarak Farsa tercmeye
dayal olarak yaplmtr, nk Farsada ve T rkede karl olmayan A rapa
kelimeler tanmlanrken T rke tercme Farsa aklamalarn bire bir karl
olarak grlr. Eser on iki blmden meydana gelmitir. B lmler ise f asl bal
altnda birok alt blmlere ayrlmtr.
a. Eserin Fiziki Y aps
lnceledimiz bu eser Sleymaniye Ktphanesi` nde Fatih 51 78 numarada
kaytl bir elyazmasdr. Eserin istinsah tarihi belli deildir. B ununla birlikte,
_ _ -
I 8 B A H A Y _ t' 3n' rt
kattaki su damgasndar eserin byk ihtimalle on drdnc yzylda istinsah
edildii sonucunu karmaktayz. Y apraklarda grlen su damgas ekli B riquet
Katalounda "L amba veya Mphem bir Eya" bal altnda gsterilen ve
1 452 ' de L uckues' te imal edildii belirtilen kada benzese de su damgasnn
lleri ayn deildir. 1 B riquet Kataioundaki su damgasnrn daha kk lde
olmas bu katalodaki damgann daha sonraki dnemlerde ortaya kan
kltiilm bir varyant olduu dncesini douruyor. A ncak bu konuda kesin
bir f ikir beyan etmek zordur. Eserin ebad 2 1 ,5 x 1 4 cm. , 1 8 x 1 0 cm. ' dir. Ketebe
kayd nda eserin istinsah yeri olarak G lbisar veya G lhisar olarak okunabilecek
bir yer olduu belirtilmitir? Eser 52 varaktan olumutur ve tamdr. B irka
istisna dnda her sayf ada on bir satr vardr. Eserin cildi sr dili tabir edilen
bloknot eklinde st utan dikilmi bir cilttir ve sonradan yaplmtr. Eser
ciltlenirken baa ve sona eklenen ikier yaprak sonraki dnemlere aittir ve botur.
Cilt koyu kahverengi deriden yaplmtr, rnkleblidir ve zerinde yer yer kurt
delikleri grnmektedir. B ununla birlikte cilt genel olarak salam durumdadr.
Cildin n ve arka yznde son derece anm orta ense ve sa' lbekler vardr.
Eserin beinci ve altnc varaklar ters olarak baaa dikilmitir. Y edinci varan
ortasnda rmeye dayal bir delik olumutur, ancak bu delik yaznn
okunmasn engellemiyor. Eserin la sayf asnda eitli kalemler taraf ndan
yazlm genellikle eserle ilgisi olmayan eitli konularda yazlar bulunmaktadr.
Daha sonraki dnemlerde yazld anlalan bu yazlardan birisi "Onbe dirhem
suma. . . " eklinde balayan bir ila tarif i ve "l' alaka' s- samavt ve' l- arza. . . "3 ile
balayan bir ayettir.
Eserin yaz ekli Seluklu dneminin zelliklerini tar. B u bakmdan
harf lerin biimi ve eklenme ekilleri 1 3. ve 1 4. yzyl Eski A nadolu T rkesi
( EA T ) yaz tarzna uygunluk gstermektedir. B ununla birlikte bu eserin en nemli
zellii EA T ' nde gsterilmesi gelenek halini alm nlleri hareke ile veya bazen
harf lerle gsterme anlaynn bu eserde bulunmaydr. Eserde batan sona
nllerinngsterilmesinden byk lde kanlmtr. lk yapraklardaki yaz
solmutur. Orta yapraklardaki yaz daha canl ve parlak durumdadr. lla, 1 lb ve
2 2 b' deki T rke kelimelerin byk bir ksm krmz mrekkeple yazlmtr.
T rke kelimeler satr aras yaz olduu iin olduka kktr ve harf leri semek
ok dikkat gerektirmektedir. B irok T rke kelime, yaznn kkl,
mrekkebin okside olmas ve solmas ve pek tabii, kadn eitli nedenlerden
dolay yprarmas ve rmesi sonucu ok zor seilip okunabilmekte ve bazen hi
l B kz. B rique , C. M. L es Filigraes: Dicf ` onnare H soriqe des Margues da pcrpier; Des f ear
A pparition vers i"2 82 jusqen 1 6 0 0 , Deux eme Edition, T ome troisiene; L - O, L eipzig,
1 9 2 3, Damga no: 7878.
2 B u asrda bylesi bir almann yaplabilecei yer olabilecek G lhisar veya G lhisar adl
bir ehre inceledi im kadaryla rastlayamadm. Fakat bugn kk bir kasaba olan B urdur
ilinin G lhisar ilesinin bu eserde szcdilen yer olmas da kk bir ihtimal gibi
grnyor.
3 Kuran: Sure 6 41 T eabun, ayet_ 3.
G EN EL B iL G iL ER 1 9
okunamamaktdr. B az T rke kelimelerde hareke grlse de bunlarn daha
sonraki kalemler taraf ndan yazld mrekkepten anlalmaktadr. H arekele- in
byk ksm nc kalemin mrekkebi ve yaz stilini andrmaktadr. B una ek
olarak baz kelimelerin harekeleri yanl yaplmtr, nk bugn olf nulanm
dier eski eserlerde tesbit ettiimiz kimi kelimeler pek kabul edilebilir bir ekilde
harekelenmemilerdir. A rapa kelimelerde harake bazen gsterilmitir- , f - . ikai Fars .
kelimelerde harake genellikle yoktur. A rapa ve Farsa kelimeler olduka .
harf lerle ve okunakl yazlmtr. Konu balklar ( bb) ve blm basliklari ( f agjj
krmz mrekkeple gsterilmitir. A yrca baz sayf alarda Farscatercmeden
sonra yeni bir A rapa kelimenin baladn gstermek iin krmz nokta
Farsa kelimeden nce ise bir krmz nokta gsterilmitir. Fakat bu durum eserin,
tamamnda grlmez.
b. Mellif ve Mstensihler
U Eserin ketebe kaydnda belirtilen B ahyi bin aiia bizim tahminim ze
gore eserin knc mustenshdr ve eserin mtiellif inin gerekte kim olduu
bilinmemektedir. B u mstensihin eserde kendisini sahib- i kitb olarak nitelemesi
bizce esere kendi dneminde kullanlan kelimeleri - katmasndan dolay olmutur
N itekim 4. kalem de bir takm orijinal kelimeleri silerek veya karalayarak kendi
dnemindeki ve kendi azndaki kelimeleri yazd iin eserin son sayf asnda
llr sahib- kitab olarak gstermitir. B iz bu eklemeleri niistensihlerin yaz,
p ve d llermn gramer ozellklernden kolaylkla anlayabilmekteyiz.
k Klsaca esere eitli zaranlarda f arkl kalemler taraf ndan eitli aklamalar,
emeer ve notlar eklenmitir. B u mustensihler kimi zaman eski ve orijinal
ekilleri slmler knn zaman da bunlarn zerlerini izmilerdir. Kitap sahipleri
i rnce, f sk ekil leri yanl olarakdeerlendirmiler ve bu ekillerin yerine
n onem ernde kullanlan ekller gostermilerdir. Eser zerinde grlen
yazlar dort kalemden kmtr:
_ I H a. B nnc kalem: Orijinal kalemdir. A rapa, Farsa ve T rke kelimelerin
buyuk br ksmnn yazld kalemdir. T rke kelimeler olduka kk boyutta
yazlmtr. U nlier nadiren gsterilse de bu nllerin yazmnda tutarszlklar
K ; - kT uf 1 f hk l1 melerde genel olarak hareke iaretleri gsterilmemitir.
Eserin beatlsy f akat zamanla okstlenme sonucu kahverengiye dnmtr.
y alarnda bu rnurekkep okumay olduka zorlatracak derecede
solmutur. Eserde bu mstensihin ismi belirtilmemitir.
H Ikinci kalem: Kk f arkllklara ramen birinci kalemle uyumluluk
f of l f lyf f f A a yukar birinci kalemle ayn dnemde ve ortaklaa yaplm bir
slll ah- IZ B H IU uyandryor. B u mstensih T rke kelimelerde bazen krmz
murekkep kullanmtr. H areke iaretleri gsterilmemitir. Ketebe kayd da bu
kalemle yazlmtr. Ketebe kaydnda gsterilen "sahib- i kitab B ahyi bin
ala" eserin yazarn deil de eserin bu mstensihini belirttiini dnyoruz.
_ _ _
170
ulu adr, 49a-3
ulu anak, 24a-l
ulu deve, 31a~ 3
ulu lduz, 38a-3
ulu iyez kelebeg, 34b-10
ulu od, 39a-l
ulu kadeh, 24a-3
ulu katrelil yagmur, 3?b-4
ulu kapu, 48b-5
ulu koga, 42b-6
ulu reyhan, 46a-l
ulu seek, 24a-ll
ulu yol, 4la-1
ulu havz, 42b-7
ulus, lb-l
ulu barmak: Ba parmak, 3b-l
ulu barnak dibi, 3b-l
ulu al: Yce soylu, 9a
ulu dut-: Byk ve yce saymak, deer
vermek, sayg gstermek, 5 lb-4
ulu dutmak, 51b-4
ulu ehr: Byk ehir, metropol, fstat,
4'?a-4
ululk: Byklk, ycelik, soyluluk,
saygnlk, 9a-3, Sla-5
ululg, l6a-8
um.re: a. Umre ziyareti, 50a-7
'urnreyi, 50a-7
mrz: piter gezegeni ( < t` . rmuz), 3821-5
un: Un, l2a-7
ur: Ur, 21a-1
ur- vur~ : 1. Vurmak, arpmak, 2.
Yerletirmek. koymak, srmek, 3.
Yarmak, kesmek, 4. Giymek, takmak, 5.
Etkilemek, 'la-2, la-7
uracak, 3b-10
urcak, 46b-S
urc, l8b-5, 35a-9
urla, l4b-7
urur, 35a-10, 3'b-T
ururlar, 'fa-2
urgan: Urgan, halat, 42a-10
urgan, 42a-10
us: 1. Akl, 2. Bilin, l4b-7
us giderr, l4b-7
'usfur I 'ufr: a. 1. Aspur, yalanc safran,
2. iek halinde Safran, 3. Bu bitkinin
ieklerinden elde edilen krmz boya.
( bot. Carthamus inctorius) ( < a. ufur),
27a-l, 45a-7
BAHAY LGAT
` usfur renkl: Safran renkli, krmzya
yakn sar, 2'1'a-1
'usfur reikl don, 27a1
uss git~ : Akln veya bilincini kaybetmek,
2la-9
uss gitmek, 21 a-9 _
uslu: Akll, bilinli, akil, 6b-10
usa: f. stad, derin bilgili, bilgin, ob-10
uacuk: Kck, ok kk ( < uak+cuk),
'Fb-2
uacuk eyeg: Kk ve ksa kaburga
kemii, ?b-2
uak: Kk, 27a-2
uak naklu: Kk desenleri olan, 27a-2
uak naklu don, 27a-2
Utrid: a. Merkr gezegeni, 38a-6
` Utrid'e, 38a-6' '
uvacuk: Kck, ufack, ( < uvak+cuk), 28b-
4
uvacuk admlu at, 30a-4
uvacuk boncuk, 28b-4
uvak: Ufak, kk, 46a-10
uvak ldnz, 38b-3
uvak rmak, 42a
uvak kilim, 28a-5
uvak kanca, 34b-4
uvak ie, 24a-7
uvak ot, 46a-10
uvak tag, 4la-6
uvak ta, 4la-9
uyan: . Gem. 2. D izgin, yuaf, zea-, 261 -`
l
uyan-: Uyanmak, 91)-l
uyarc: Gem ve dizgin ustas, gem ve dizgin
yapp satan, l8b-6
uyank: l. Uyumayan, uyank, 2. Bilinli,
zeki, hereyden haberdar, 91)-l
uy-: Phtlamak, katlarnak, Sb-6
uyn kan: Phtlan kan, 5b-6
uyku: Uyku, 39b-8 '
uyku yri: 1. Yatak, zerinde yatlan divan,
2. Yatp uyunan yer, yatak odas, 39b-8,
49a-8
uykuda, 20a-4
uykunu rhatlus, 39b-9
uykusuz, 9b-1
uz: 1. Ustaca, evike. doru, 2. Usta,
uyank, evik, 9a-4
uz at: evik, uyank ve sadk at, 30a-5
uz ell: Mahir, usta, yetenekli, 9a-4
SZLK
uz ell gii, 9a-4
za-: Uzarrak, 8h~ 3
uzam, 8b-3
uzun: Uzun, 2a-3, 3a-5, 6b-6, 25b-3
uzun boyunlu, 3a-5
uzun burunlu, 2a-3
uzun kuyruklu, 29b~ l1
uzun uyku, 39b-9
ii
: , lla-l
gne, 40a-5
kat, 161)-9
yaprak, 44b-7
den ona degin, 32a-3
bi: bin, lla-11
elde bir: te bir, 401:-10
elde bir alasdur, 40b-10
elde bir alu kalm, la-2
yaar: yanda, 29b-4, 3lb-1, 32a-T
yz: yz, lla-8
de birisi: te bir, llb I
inci: nc
inci burcda, l6b-2
lker: lker yldz, Sreyya yldz, 38b-3
n: Ses, avaz, 36a-5
n ek-: 1. Seslenmek, 2. Barmak,
haykrmak, feryat-figan etmek, 3.
tmek, 35a-9
n ekici: 1. Seslenen, 2. Barp feryat-
gan eden, 3. Oten, 35a-9
rk-: rkmek, ekinmek, 'i'a~ ll
rkek: rkek, ekingen, korkan, Ta-11
skere: f. Bakr veya topraktan yaplm tas
veya tabak ( < f. sukre r' sukkere), 24-a-2
skf: Balk, serpu, klah, 2821-2
skf dikici: skf ustas, skf diken,
l9b-2
st: st, .23a-5
ste gelen eker, 23a-5
sti, 'fa-6, Sa-8, 48a-7
stindeki, 4lb-9
iistinden, 28b-9, 4lb-10
stine, l3b-6
stin: st, st tarafa ait, 2a-6
stin gudak: st dudak, 2a-6
stir tudag, 2a-6
y-: Uyumak, 9b-l
171
yr: 1. Uykuda olan, 2. Bilinsiz, evregin.
den haberdar olmayan, 9b-1
y-: Uyumak, karncalanmak, 20a-3
ymek, 2a-3
z-: Kesmek, koparmak, ayrmak, 21a-11
ze: zengi, 26a-8
ze dutc: Padiahlarn veya nemli
ahsiyetlerin zengisini tutan hizmeti,
rikabdar, 19::-1
zeri: l. zeri, st. 2. zerinde, l4b-ll
zerine: l. zerine, 2. in, lb-3
zerine, lb-3, l4b-l 1, 5b-ll
zll-: l. Kopmak, ayrlmak, kurtulmak,
kesilmek, 2. Hastalktan kurtulmak, 2la-
1 1
zilmek, 21 a-ll _
zm: zm, 23a-8, 431:-8
zm salkm, 43b-8
zm a: l. Kuru zmdez yaplan eki
orba, 2. Kuru zmden yaplan hafif
alkoll ve astliiecek, 22a-6 _
V
vcib: a. Vacip, dinen yaplmas gerekli
olan, 49b-ll
vacib ola, 49b-11
vacib olmadn, 49b-ll
vakt: a. 1. Vakit, zaman, 2. Saat, an, dnem,
39a-6, 10, 44b-5
vakti, 39a- 1 1. 52a-2
var: Var olan, meydanda olan. bulunan, var.
9b-ll
var clyiei, 9b-1l
varak: Varak, yaprak, defter-kitap yapra.
50b-l
varaku bir yzi, 5b-l
varlk: 1. Varlk, kiilik, z, 2. Var olma,
var olu, 3. Zenginlik, lb-l
vuak: a. Uak aac ( bot. Ammoniacn)
( < a. vuak), l5a-5
vuak adr: Vuak zank, uak ai
sakz, l5a-5
vaan: a. Vatan, yurt, lke, 47a-2
vatan, 47a-2
ve: z. ve ( baga), za-8, isa, ia-7, 203-5.
2la-10, 23a-1, 29a-ll, 29b-11, 30b-4,
31b-4, 40b-4, 4lb-2, 44b-5, 50a-6
veba: 1. Veba, 2. Kolera veya dier ldrc
salgn hastalklar, ( ca. veb), l9l'J-9
- _ _ _